31 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb4bb4a89160a69016a21a3a5f2e1e3e.pdf 97d3f831743d9af11684557076f8ea84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6406 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource fotografia - aspekt antropologiczny antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5979 Title A name given to the resource Nostalgia urzeczywistniona / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.124-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOMIR SIKORA Nostalgia urzeczywistniona* „Podróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspomnień”. Joseph Conrad Narodzinom fotografii towarzyszyło wiele entuzjazmu i pozytywnych emocji związanych z jej dokładnością i na­ ukową precyzją, choć, oczywiście, nie tylko do tego się to sprowadzało. Owe silne emocje nie opadły co najmniej do początku X X wieku, kiedy to idea poznania dzięki wy­ korzystaniu fotografii była jeszcze stale żywa. Łączyło się to szczególnie z tzw. fotografią antropometryczną, która ukazywała osoby z profilu i en face, czasem na tle różne­ go rodzaju skal i przyrządów, mających ułatwić pomiary i klasyfikację typów ludzkich, doprecyzować to dwu­ znaczne pojęcie, jakim przynajmniej od czasów II wojny światowej stała się rasa. Zdjęcia owe ukazywały twarze, bądź też całe sylwetki ludzi (bywało, że pozbawione jakie­ gokolwiek odzienia), na podobieństwo fotografii z archi­ wów policyjnych. Dobro porządkującej nauki i jeden z jej głównych elementów - klasyfikacja, były tu na pierw­ szym miejscu. N a początku X X wieku idee ewolucjonizmu pozostawały ciągle żywe. Ow kierunek myśli w wersji radykalnej - uznawał jedność kultury ludzkiej, której różne stadia rozwoju można było spotkać jeszcze tu i tam na świecie. Miały one być kolejnymi szczeblami drabiny, po której człowiek piął się, by osiągnąć swój naj­ wyższy stan, w postaci, jaką znamy i określamy mianem cywilizacji zachodniej. Taki pogląd zakładał, często impli­ cite, pewien związek między wyglądem ludzi a ich kultu­ rą. Stąd waga antropologii fizycznej, stąd też silny akcent położony na wizualizację wiedzy.11 choć lata 20. i 30. XX wieku przyniosły nowe trendy w antropologii, silnie rela­ tywizujące takie spojrzenie, to można sądzić, że pogląd ów (jak i jego pochodne) długo jeszcze oddziaływały na masową wyobraźnię. Sam a idea wagi wizualności dla an­ tropologii, często już w silnie zmienionym kształcie, choć w niezmąconej postaci, była żywa przynajmniej do lat 40. Później fotografie i ilustracje zaczęły stopniowo znikać z książek antropologicznych. Koncentracja na nauce oraz mniemanie, że to ona jest wierzchołkiem cywilizacji człowieka, pozwalały w miarę jasno określać cele badawcze, a niepoznane (jeszcze) miejsca na Ziemi traktować niczym białe pla­ my, choćby inni ludzie, znający owe miejsca doskona­ le, mieszkali tam od dawna, posiadając wysoko rozwi­ nięte: organizację społeczną, kulturę i sztukę. Dobrym przykładem takiego obszaru była właśnie Afryka, być może zaś w szczególności Kongo Belgijskie, do którego w roku 1924 trafił Kazimierz Zagórski. Ćwierć wieku wcześniej Joseph Conrad napisał J ą ­ dro ciemności, opowieść o szczególnej podróży wielką rzeką w centrum Afryki. Conrad zaczyna od stereoty­ pu myślenia o Afryce, by następnie w ciekawy sposób poddać przewartościowaniu takie myślenie: „Podróż w górę tej rzeki była niczym wyprawa do najwcześniej­ szych początków świata (...) Przenikaliśmy coraz głę­ biej i głębiej do jądra ciemności. (...) Byliśmy wę­ drowcami na prehistorycznej ziemi; ziemi, która miała w sobie coś z nieznanej planety. Mogliśmy wyobrażać sobie, że jesteśmy pierwszymi ludźmi biorącymi we władanie przeklęte dziedzictwo, które zdołamy poddać sobie jedynie kosztem niewypowiedzianej udręki i ogromnego wysiłku” .2 W arto pam iętać, że Kongo było jednym z pierw­ szych miejsc Czarnej Afryki, do których dotarli żegla­ rze portugalscy jeszcze w końcu X V wieku. W krótce też podjęto tam działalność misyjną. Żyjący w pierw­ szej połowie XV I wieku król Konga Afonso I M vemba Nzinga uczył się portugalskiego i wysyłał krewnych w podróż do Portugalii. Faktem jest jednak również, że właśnie m.in. z tych terenów zaczęła się od XV I wieku wywózka niewolników, co znacząco wpłynęło na póź­ niejsze relacje z tą częścią kontynentu. Paradoks K on­ ga polega na tym, że mimo tych żywych (choć mocno dwuznacznych) i trwających kilka stuleci kontaktów, uchodziło ono za jeden z dzikszych obszarów Afryki, gdzie jeszcze w końcu X IX wieku często lokalizowano kanibalizm, który, wedle panujących koncepcji, był widomym znakiem prawdziwej dzikości i „prymitywu” (zjawisko to miało być dowodem niskiego rozwoju i braku kultury). Dla antropologów i specjalistów od eugeniki - zauważa Nicholas Mirzoeff - Kongo było najbardziej pierwotnym miejscem Afryki, cały zaś Czarny Kontynent ominął nurt postępu.3 Po przybyciu do Afryki Kazimierz Zagórski zakłada studio fotograficzne w Leopoldville. Poza regularną pracą w pracowni podejmuje projekt, który znajduje swój finał w postaci dwóch ułożonych przez niego cy­ klów fotografii zatytułowanych L ’Afrique qui disparaît, zbioru liczącego ponad czterysta niedatowanych foto­ grafii pochodzących z kilku krajów Afryki, sprzedawa­ nych między innymi, choć nie tylko, w formie pocztó­ wek, „pamiątek z podróży” . Nie wiadomo zbyt wiele na temat tego, dlaczego i jak Zagórski zaczął fotografować (por. tekst Krzysztofa Pluskoty),4 ani też jak dobrze mógł znać ówczesne kon­ wencje fotografii dokumentalnej czy etnograficznej, bo 124 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA zapewne nie były mu one obce. Wszak fotografie funk­ cjonowały dość powszechnie także w postaci pocztó­ wek, tego szczególnego obrazu świata i okna na świat. W arto również pamiętać, że to dopiero lata 20. i 30. X X wieku przyniosły sporo zmian w myśli etnologicznej. Jedna z tych ważniejszych wiązała się z profesjonalizacją dyscypliny. Wcześniej, uczeni najczęściej bez specjal­ nych oporów i skrupułów korzystali z informacji (do­ świadczeń, fotografii) zebranych przez podróżników i tzw. ludzi na miejscu - misjonarzy, handlarzy oraz in­ nych „rezydentów”. Często jedynie zakres przedsięwzię­ cia pozwala odróżnić fotografie wykonane przez etnolo­ gów od prac innych amatorów etnograficzności. Zbiór L ’Afrique qui disparaît, obejmuje zdjęcia wy­ konane w trakcie specjalnie podejmowanych podróży, w „terenie” , zawsze w tzw. środowisku naturalnym. Ukazują one rdzennych mieszkańców danego teryto­ rium, „nietkniętych” jeszcze przez cywilizację zachod­ nią. Silny akcent położony jest na fotografię portreto­ wą, i to ona dominuje. Portrety owe zostały zrobione z dużą pieczołowitością i wyczuciem formy oraz wyjąt­ kową dbałością o oświetlenie. Postaci prawie zawsze są skrupulatnie ustawiane, a ich pozy najczęściej dalekie od stereotypowych (przyjrzyjmy się np. ułożeniu dłoni starszego dziecka obejmującego młodsze na portrecie matki z dziećmi zatytułowanym, notabene, Kobieta Bakuba). Trudno dziś z całą stanowczością stwierdzić, które cechy w portrecie były dla Zagórskiego najważ­ niejsze. Z pewnością w centrum jego fotografii znajdu­ je się człowiek, a nie pewna większa całość, którą an­ tropologowie zwykli nazywać kulturą. Portrety, zarówno te ograniczające się do twarzy, jak i te ukazu­ jące większy fragment postaci noszą cechy indywiduali­ zujące (ustawienie, oświetlenie), choć Zagórski często wydaje się przywiązywać niemal tyle samo uwagi do twarzy modela, jak i jego fryzury, skaryfikacji czy in­ nych ozdób. Takie podejście może budzić różne pyta­ nia i interpretacje. Można tu dostrzec pewne cechy uprzedmiotowienia (tak czasem mocno krytykowane przez węszycieli ideologii i „uprzedmiotawiającego spojrzenia białego człowieka”, gorliwych, co nie znaczy że zawsze wnikliwych, czytelników Michela Foucaulta). W arto jednak również zaznaczyć, że owe „etnogra­ ficzne ciekawostki” (z punktu widzenia europejskiego) są jednocześnie często przedmiotem dystynkcji i dumy ich nosicieli. (W znacznie bardziej radykalnym wymia­ rze taką dbałość o formę, zjednanie twarzy i ciała w portrecie, możemy śledzić w fotografii współczesnej, np. u Roberta M applethorpe’a.) Nie znaczy to wcale, że fotografie Zagórskiego są wolne od ideologicznych zabiegów. Pomijając wątek, który postaram się rozwi­ nąć dalej, można się zastanawiać na przykład, czy dys­ kretna aureola, jaką światło rysuje na krawędziach mi­ sternych koków upiętych na głowach trzech kobiet, to zabieg świadomy, a jeśli tak, czy jest on etycznie neu­ tralny. Czy przedstawienie kobiet można wpisać w sym­ bolikę chrześcijańską (łatwo przecież również pionową drewnianą belkę odczytać jako fragment krzyża)? W racając do problematyki spojrzenia, to warto rów­ nież zauważyć, że Zagórski dokonuje szczególnego od­ wrócenia. Kiedy portret obejmuje większą część ciała, fotograf obniża punkt widzenia aparatu, czasem nawet, jak się wydaje, do poziomu brzucha, a zabieg taki uwzniośla i hieratyzuje nieco postaci, ale - co ważniejsze - dzięki niemu dokonuje się odwrócenie: to „oni” patrzą na nas z góry. Taka retoryka interpretacji nie oddala, oczywiście, problematyczności reprezentacji. Choć, jak zauważa Edward Said, problem z reprezentacją istniał od dawna, to jednak dopiero ostatnie czasy sprawiły, że stał się on „wysiłkiem tak pełnym komplikacji i tak proble­ matycznym jak asymptota, z konsekwencjami dla pew­ ności i możliwości rozstrzygnięcia tak najeżonymi trud­ nościami, jak to sobie tylko można wyobrazić” .5 Fotografie Zagórskiego można próbować ulokować na osi kultura - sztuka. Po stronie kultury znalazłaby się nauka, dokument; po stronie sztuki - wartości estetycz­ ne, takie np. jak forma czy oświetlenie. Zagórskiego można zasadnie podejrzewać o silne skłonności doku­ mentacyjne (a tym samym naukowe - świat był niegdyś prostszy; por. sam tytuł przedsięwzięcia), nie wydaje się jednak, żeby wyczerpywały one jego aspiracje. (Fotograf był dumny z faktu, że jego zdjęcia trafiły do naukowego opracowania Seligmana.) W śród wizerunków dominują portrety indywidualne, rzadziej pojawiają się portrety zbiorowe. Stosunkowo niewiele znajdujemy zdjęć tance­ rzy, postaci w maskach, w trakcie obrzędów, ludzi przy pracy (te ostatnie są wręcz sporadyczne: nieco zdjęć z targu, tragarzy, niewielka liczba fotografii ukazujących ludzi podczas innych zajęć). Niewiele jest także fotogra­ fii „chwytających” ruch. (To, że nie był to wybór związa­ ny z ograniczeniami technicznymi, wskazują zdjęcia rwandyjskich tancerzy, jak i słynnych skoczków.) Sto­ sunkowo mało jest również zdjęć przedstawiających śro­ dowisko, w szczególności to bliskie: domostwo i jego otoczenie. Więcej uwagi Zagórski, jak się zdaje, poświę­ cił krajobrazom (a w tym „romantycznym” zachodom słońca). Trochę zdjęć fauny (sfotografowanej w czasem dość nienaturalny sposób w zwierzyńcach), nieco osobli­ wości i „wynaturzeń” - przypadki tropikalnej choroby, elephantiasis, tak u ludzi, jak i zwierząt pojawiają się spo­ radycznie. Ale przez to można podejrzewać Zagórskiego o szczególną inklinację do pokazywania „naturalnego” człowieka, przy jednoczesnej dużej uwadze skierowanej na takie cechy kulturowe, jak fryzury czy skaryfikacje.6 Jego fotografie wpisują się też w szczególną sytuację, gdyż konserwują i zachowują pewien (domniemany) stan idealny, do którego zmiany „kultura białych” aktywnie się przyczyniła. Mam tu na myśli wysiłek wykluczenia ze zdjęć elementów „kultury białych”. W zbiorze fotografii, które Zagórski nazwał L ’Afrique qui disparaît, Afryka, która znika (tytuł ten w jeszcze mocniejszej postaci przez zastosowanie czasu przeszłego dokonanego - ma al­ 125 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA bum wydany staraniem Pierre’a Loosa - Lost Africa, Afryka utracona, 2001) nie znajdziemy prawie w ogóle elementów kultury białych. Z rzadka, na zdjęciach gru­ powych, pojawiają się postaci noszące elementy „stroju europejskiego”: koszula, marynarka, kapelusz czy parasol. Czasem w portrecie znajdujemy jakąś ozdobę o prowe­ niencji europejskiej: jedna z dziewcząt, wśród zawieszo­ nych na szyi licznych koralików i ozdób, ma medalik z M atką Boską; masajski wojownik - puszkę po mleku Nestlé w uchu. Niewiele ponadto. (Wyjątkiem są tu fo­ tografie z Rwandy, gdzie w strojach nieco częściej można odnaleźć elementy „synkretyczne”.) Kultura, która tak silnie oddziaływała i zmieniła losy Afryki, kolonializm (do roku 1908 Kongo było prywatnym, bezwzględnie eksplo­ atowanym, dominium króla belgijskiego) nie pozostawi­ ły niemal śladu na tych fotografiach. Czy można mnie­ mać, że Zagórski w ten szczególny sposób pragnął odpowiedzieć na słowa Conrada z Jądra ciemności: „Po­ dróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspo­ mnień”?7 Postanowił zostawić „wspomnienie”, wspo­ mnienie wyidealizowane. Paradoks fotografii sprawia, że w swojej aczasowości staje się ona wiecznym teraz. Takie posunięcie Zagórskiego można chyba uznać za szczegól­ ny zabieg zmiany czasowości - kamera rejestruje nie to, co jest, lecz „to, co było”, i co jednocześnie być powinno.8 Szczególna aczasowość tych fotografii została osiąg­ nięta również za sprawą dekontekstualizacji. T en po­ wszechnie stosowany zabieg w przypadku portretów wią­ zał się z wyodrębnieniem z tła, przede wszystkim za sprawą rozmyślnego operowania głębią ostrości. Tło w portretach jest najczęściej neutralne. Jednak owa neutralność nigdy nie jest uzyskiwana za sprawą tła sztucznego. Zagórski dość rzadko fotografuje ludzi na jednorodnym, „naturalnym” tle, np. trzcinowych ścian domostw. Najczęściej owa neutralność uzyskiwana jest dzięki maksymalizacji głębi ostrości. Rozpływające się postaci na drugim planie często jeszcze bardziej koncen­ trują uwagę na pierwszym. Zabieg ten Zagórski stosuje z upodobaniem, można też sądzić, że jest on nośnikiem ważnego znaczenia. Fotograf widzi człowieka, jednostkę, a nie grupę, lud, „kulturę”, nawet wówczas, gdy fotogra­ fie opatruje informacją np. „Typ M ’Bouka”, co było standardowym podpisem w nieco wcześniejszym para­ dygmacie (wiedza jednostki, jej phisis miały wszak repre­ zentować daną kulturę lub etnos). To dzięki owej głębi ostrości fotograf szuka elementu znaczącego np. w skaryfikacji, szczególnym sposobie ozdoby, ale także nada­ wania kulturowego znaczenia jednostce.9 Głębia ostro­ ści jest zresztą tak daleko posunięta, że często tylko stosunkowo niewielki fragment bryły twarzy pozostaje w pełni ostry. Ten zabieg - jak sądzę - silnie wpisuje zdjęcia Zagórskiego w obszar „sztuki”. Fotografia etno­ graficzna zazwyczaj starała się dążyć do maksymalnie in­ formacyjnego charakteru zdjęcia i kontekstualizacji przedstawienia, opowiadała się tym samym najczęściej (trudno jeszcze mówić o jasnej kodyfikacji takich prze­ pisów w owym czasie) za jak największą głębią ostrości. Trop silnej opozycyjności między sztuką a nauką zaryso­ wał się dość wcześnie. (Wedle nieco już późniejszych opinii, oddanie się tej pierwszej wykluczało tę drugą.) Dekontekstualizacja fotografowanych postaci jesz­ cze bardziej wzmacnia problematyczność czasowości przedstawienia, wykluczając je z konkretnej czasoprze­ strzeni, umieszcza je w idealnym limbie aczasowości. W arto podkreślić, że takie zabiegi „antydatowania” wiązały się m.in. z mniemaniem, że znajdujemy się w paradoksalnej sytuacji, gdy „przedmiot” badań - lu­ dy, kultury - znikają na naszych oczach. Bronisław M a­ linowski - jeden ze zdecydowanych propagatorów tzw. „antropologii ratunkowej” - zaczyna swoje klasyczne dzieło słowami: „Etnologia znajduje się w smutnej i ab­ surdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, pole­ gającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać własne narzędzia ba­ dawcze i chce już przystąpić do opracowania wyznaczo­ nych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola ba­ dawczego, i to znika z niezwykłą szybkością. (...) kiedy ludzie przygotowani do podjęcia badań terenowych roz­ poczęli podróże do egzotycznych krajów i podjęli studia nad zwyczajami ich mieszkańców, ci wymierają niemal na naszych oczach”. (1922)10 Ów szczególny alochronizm - jak Johannes Fabian11 nazwał fenomen odmiennej czasowości badacza (cywili­ zacji zachodniej) i „przedmiotu” badań - dominował (także) w „spojrzeniu” etnograficznym. Zapewne najle­ piej znanym, romantyzującym projektem nostalgicznym w fotografii jest wizerunek Indian amerykańskich spo­ rządzony przez Edwarda Curtisa w zbiorze Vanishing Ra­ ce (Znikająca rasa - zdjęcia publikowane w dwudziestu tomach w latach 1907-30). Zagórski mógł, oczywiście, znać to niewolne od ideologicznych zabiegów zamierze­ nie. Sądzę jednak, że przedsięwzięcie Zagórskiego jest ciekawsze i mimo wszystko mniej uwikłane w ideologię. W Jądrze ciemności pośród różnych przewartościo­ wań odnajdujemy i takie, które, jak mniemam, można odnieść do narodzin szczególnej formy nostalgii. Podró­ żujący w górę rzeki do placówki Kurtza zostają zaatako­ wani przez krajowców. W trakcie potyczki ginie prze­ szyty włócznią Murzyn-sternik - ta śmierć doprowadza do ciekawej przemiany w myśleniu Marlowa, głównego bohatera. N a przestrzeni kilkunastu stron ów sternik, będący „najbardziej niezrównoważonym głupcem ” i „idiotą”, staje się osobą bliską i znaczącą. „Byliśmy swego rodzaju partnerami. Sterował dla mnie - musia­ łem się nim zajmować, martwiły mnie jego słabości, i w ten sposób narodził się subtelny związek, z którego zdałem sobie sprawę dopiero wtedy, gdy został tak na­ gle przerwany. A owa głębia spojrzenia, którą mnie ob­ darzył, gdy otrzymał swoją ranę, do dziś pozostaje w mej pamięci: niczym wymóg odległego pokrewieństwa po­ twierdzony w chwili ostateczności.”12 T en krótki cytat 126 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA streszcza pewien aspekt skomplikowanych relacji, które odnajdujemy w „humanitarnej” postawie kolonialnej: owe odległe pokrewieństwo i subtelny związek zakłada opiekę (czyli protekcję, ale i protekcjonalność), jest to również odmiana szczególnego partnerstwa. „Głębia spojrzenia” - o której mówi Conrad - poza wszystkim innym, co może jeszcze oznaczać, jak sadzę, znamionu­ je dostrzeżenie w owym nieszczęsnym sterniku drugiego człowieka, bliźniego. Jednak to dostrzeżenie człowie­ czeństwa odległego „czarnego brata” dokonuje się do­ piero na progu jego śmierci. T o śmierć pozwala na zmianę perspektywy widzenia, dopiero budzi pozytywne uczucie. Czy można odczytać ten opis metaforycznie i stwierdzić, że znaczy on mniej więcej tyle: dopiero zniszczenie rdzennych kultur pozwoliło cywilizacji za­ chodniej dostrzec ich wartość. Tym samym u Conrada śledzimy narodziny jednej z odmian szczególnego uczu­ cia zwanego nostalgią kolonialną. Etymologicznie no­ stalgia oznacza chorobę, cierpienie związane z tęsknotą za krajem, domem rodzinnym. W tym jednak przypad­ ku obiekt nostalgii wydaje się zawsze przybierać postać fantazmatyczną, idealnego obiektu utraconego. W taki projekt nostalgii wpisuje się również - jak mniemam przedsięwzięcie Zagórskiego.13 Malinowski w trakcie swych badań terenowych na W yspach Trobrianda (1914-18) zaczytywał się w C on­ radzie.14 Czy znał go dobrze również Kazimierz Zagór­ ski? Człowiek starannie wykształcony, choć w profilu inżynieryjno-wojskowym... Post Scriptum 2007 „Pocztówki (...) stają się fantazmatem biedaków: za kilka groszy ukazują całe zestawy marzeń i snów. Pocztówka jest wszędzie, obejm ując całą przestrzeń kolonialną, udostępniając się natychmiast turystom, żołnierzom, kolonizatorom. Będąc dla nich jednocze­ śnie poezją, jak i uchwyconą na wieki chwałą; jest ona także ich pseudowiedzą na tem at kolonii. Tworzy ste­ reotypy na podobieństwo owych wielkich morskich ptaków, które wytwarzają guano”. M alek Alloula W Państwowym Muzeum Etnograficznym w W ar­ szawie (już po wystawie fotografii Kazimierza Zagór­ skiego w Zachęcie, wrzesień-listopad 2005) odnalazł się ciekawy album. N ieco spłowiałe, postrzępione, grafitowoczarne karty z dwustronnie naklejonymi foto­ grafiami nie stanowią już, jak niegdyś, połączonej grzbietem całości (ostatnia karta ewidentnie dołączo­ na m a kolor spłowiałokremowy). Porządkująca ręka „archiwisty” nadała im arabskimi cyframi kolejność, która, jak sądzę, niekoniecznie oddaje tę pierwotną. zdarza się bowiem, że „tem aty” wracają przedzielone kartam i o nieco odmiennej tematyce. Zbiór liczy 28 kart, czyli 55 stronic z 390 zdjęciami (fotografie z kil­ ku kart zostały wycięte). Album trafił do zbiorów mu- zeum z informacją, że zarówno zdjęcia, jak i on sam, zostały wykonane przez Edwarda Piterka, polskiego lotnika, który w latach 1941-44 latał w Afryce. Miał też powstać w tych latach. Każda ze stronic zawiera kilka zdjęć, których krawędzie wycięte falistą, nieregu­ larną linią, tworzą „kształtne chmurki”. T o dodatko­ wo zawęża kontekst, w którym został uchwycony cen­ tralny „przedm iot” . K ształt zdjęć został tak wyprofilowany, by kompozycyjnie pasował do innych znajdujących się na tej samej stronie. Całość - jeśli za­ wierzyć porządkującej numeracji cyfrowej - rozwija się w dość logiczną kompozycję, ukazującą „zobrazowaną wiedzę o Czarnym Lądzie”: afrykańskie krajobrazy, rzeka Kongo, zwierzęta, portrety kobiet, portrety męż­ czyzn, fryzury, ozdoby, stroje, portrety grupowe, sposo­ by noszenia dzieci, skaryfikacje, palący różnorakie faj­ k i_ostatnia zaś ukazuje zniekształcone chorobą postaci ludzi i zwierząt lub ich kończyn. Część kart no­ si enigmatyczne klasyfikujące tytuły: A FRYKA , RZE­ KA K O N G O , K O N G O B E L G IQ U E , FRYZURY, O R K IE ST R Y M U R Z Y Ń SK IE, T A R G I, ŻYCIE C Z A R N Y C H ... Sporadycznie zdarza się, że informa­ cje dotyczą poszczególnych fotografii: N A L O T SZA ­ RAŃ CZY, DRZEW O G U M O W E _ jedna ze stron poza sentencją KRÓ LO W E P IĘ K N O ŚC I nosi napis O SZPEC A N IE K O B IE T , zamieszczony przy fotografii grupy niewiast z kłódkami wargowymi. Te zabiegi porządkowania zdjęć wedle tem atu no­ szą silne znamię klasyfikacji. Każą myśleć o albumie jako wyniku doświadczenia i wiedzy. Proces konstruk­ cji albumu jest przedsięwzięciem autorskim (jakkol­ wiek byłoby ono banalne), jest porządkowaniem i or­ ganizowaniem świata, tworzeniem pewnego kosmosu. Podobnie jest i w tym przypadku. Owa falista linia krawędzi indywidualizuje to, co powszechne - pocz­ tówkę. Karty tworzą zestawy poświęcone jednemu za­ gadnieniu, porządkując świat i własne jego postrzega­ nie. A lbum można uznać za szczególne imago mundi. Jest też konstrukcją retoryczną, której można przypisy­ wać kolejne znaczenia. Co znaczy fakt umieszczenia na centralnym miejscu pośród zwierząt fotografii sym­ patycznego szympansa w okularach ... Czy znaczące jest to, że wśród zdjęć ukazujących skaryfikację cen­ trum karty zajmuje kobiecy biust w dodatkowym „zbli­ żeniu” powstałym na skutek „zawężenia pola wiedze­ nia” dzięki przycięciu krawędzi. Być może album ten jest niepełny, niemniej cieka­ we jest, że wszystkie wykorzystane zdjęcia, jak się wy­ daje, były pierwotnie pocztówkami autorstwa Kazimie­ rza Zagórskiego. T a informacja najprawdopodobniej w albumie była nieobecna (a być może nawet bywała skrywana - tego nie można być pewnym - bowiem da­ ne, że to Piterek był autorem zdjęć, pochodzą od ostat­ niego właściciela albumu), co w zestawieniu z indywi­ dualizującymi kształtam i i narzuconą klasyfikacją dodatkowo podkreśla autorski charakter tego przedsię­ 127 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA wzięcia, nadając mu charakter „sprzedaży” własnego doświadczenia. Ale owa relatywność autorstwa zdjęcia-pocztówki dodatkowo poświadcza to, że widoków­ ki były traktowane jako pierwsze obrazy „wyzwolone”, obrazy na wolności (by skorzystać z tytułu książki Ry­ szarda Kluszczyńskiego, odnoszącej się do zgoła innych i późniejszych fenomenów), przeznaczone do swobod­ nego krążenia, ale i zawłaszczania właśnie. Susan Sontag przywołuje obraz żołnierzy z Karabinierów Godarda, którzy wracając do domu, przywożą w walizkach stosy „łupów” w postaci pocztów ek... Pod tym względem al­ bum jest już obrazem wiedzy (i doświadczenia) nie tyl­ ko zdobytej, lecz także mocniej skategoryzowanej i u trw a lo n e j. I jeśli, jak pisze M alek Alloula, w kon­ tynuacji wątku nadmienionego w motcie, pocztówka, nieodłącznie wiąże się z podróżą i metafizyką wykorze­ nienia, to album daje raczej namiastkę wiedzy ugrun­ towanej i zakorzenionej we własnym doświadczeniu. Choć bywa to oczywiście przeświadczenie z łu d n e . Przypisy 1 2 3 4 * Pierwsza część niniejszego tekstu była drukowana w kata­ logu wystawy Nostalgia urzeczywistniona. Afryka w fotogra­ fiach Kazimierza Zagórskiego. Zachęta, Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa 2005. 5 Allan Sekula stwierdza, że pod koniec XIX wieku poja­ wiły się oznaki kryzysu „optycznego empiryzmu”, a wnio­ ski owe wyciąga na podstawie tego, w jaki sposób policja podchodziła do materiału wizualnego. Warto pamiętać, że fizjonomii kryminalisty („zwizualizualizowanych” cech kryminogennych) poszukiwano m.in. nakładając na siebie portrety wielu złoczyńców (czasem jednej kate­ gorii). Sekula wyczerpująco opisuje ów fenomen w The Body and the Archive, „October” nr 39, 1986. Zob. też: różne teksty w zbiorze Anthropology and Photography 1860-1920 wydanym pod redakcją E. Edwards, Yale University Press with association with The Royal Anth­ ropological Institute 1992 J. Conrad, Jądro ciemności, przeł. J. Polak, SAW W 1994, s. 73-77 N. Mirzoeff, Transculture. From Kongo to the Congo, w: tegoż, Introduction to Visual Culture, Routledge 1999; zob. też In and Out of Focus. Images from Central Africa, 1885-1960, (red.) Christraud M. Geary, National M u­ seum of African Arts, Smithsonian Institution 2002 K. Pluskota Atelier PH OTO Cinématographique —C. Zagourski, w: In and Out of Focus, op. cit. oraz tenże: Kazi­ mierz Zagórski —życie i praca w: Nostalgia urzeczywistnio­ na, op. cit. E. Said, Representing the Colonial: Anthropology’s Interlo­ cutors, „Critical Inquiry” 15, Winter 1989, s. 206 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 128 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA 6 7 8 9 10 11 12 13 W wersji zebranej zdjęcia Zagórskiego funkcjonują (po­ za kolekcją Pierre'a Loosa upublicznioną w albumie Lost Africa. From the Collection of Pierre Loos, Skira 2001) najprawdopodobniej w przynajmniej dwudziestu albu­ mach (według K. Pluskoty; informację tę posiadam od Karoliny Lewandowskiej) rozsianych po świecie. Były one przygotowane (wręczane i sprzedawane) przez same­ go Zagórskiego - jak się wydaje różnie akcentują one po­ szczególne typy fotografii. Fotografię portretową uwypu­ kla album wydany staraniem Loosa. J. Conrad, op. cit., s. 78 Świadom jestem oczywiście znanej koncepcji Rolanda Barthesa wyłożonej w Świetle obrazu i związanej ze spe­ cyfiką czasowości fotografii. Użyte tu sformułowanie „to, co było” nie ma nic wspólnego z ową koncepcją. Skaryfikacja, podobnie jak tatuaż, była często nośnikiem symbolicznego znaczenia, mówi też o randze osoby. Uzy­ skuje się ją dzięki specjalnemu nacinaniu skóry i dalszym zabiegom formowania powstałej w ten sposób blizny. B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak iS . Szynkiewicz, PWN 1981, s. 25 Zob. J. Fabian, Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press 1983 J. Conrad, op. cit., s. 111; wyróżnienie S. S. Problem nostalgii kolonialnej zyskał dotychczas całkiem obszerną literaturę. Por. klasyczny już tekst Renato Ro­ saldo Imperialist Nostalgia („Representations” nr 26, Spring 1989). Rosaldo przybiera ton oskarżycielski i na­ zywa tę odmianę nostalgii mocniej, nostalgią imperialną, podkreślając ambiwalencję uczucia miłości po tym, jak pierwotnie ów „obiekt miłości” został zniszczony przez „kochający” podmiot. Tym samym Rosaldo bardziej zde­ cydowanie niż Conrad definiuje powstałą sytuację. War­ to jednak podkreślić, że sam termin nostalgia kolonialna nabiera dziś zdecydowanie szerszego znaczenia i zaczyna dotyczyć nie tylko kolonizatorów - zdaje się obejmować także rdzennych mieszkańców skolonizowanych obsza­ rów. Być może można tu widzieć pewną analogię do za­ kresu i ambiwalencji „nostalgii za komunizmem” w kra­ jach postkomunistycznych (nostalgię za PRL-em odczuwa przecież nie tylko niegdysiejsza „władza”). Za­ pewne ta szczególna forma emocjonalnego związku z przeszłością pozostaje w zgodzie z rosnącym zaintereso­ waniem pamięcią dziś (w opozycji do historii), o której mówi Pierre Nora. Por. W. C. Bissell, Engaging Colonial Nostalgia, „Cultural Anthropology” Vol. 20, nr 2, 2005; Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, F. Modrze­ jewski i M. Sznajderman, wydawnictwo Czarne 2002, a także J. Żakowski, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, (w:) J. Żakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa 2002. 14 Warto tu przywołać znakomite zestawienie Conrada z Malinowskim napisane przez Jamesa Clifforda, O etno­ graficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, w: tegoż, Kło­ poty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, KR 2000 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86b6a125b690ac8d081ffe67fe5959ad.pdf 4de5b5070713e72831b3fe28b3fd53af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2718 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2529 Title A name given to the resource Szrukoj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.170-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lipka, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Szrukoj Krzysztof Lipka Pamięci mojej ciotecznej babki, Marty Gundlach (1888-1966) Nie mam bynajmniej zamiaru pisać tu o kołysankach, ale kołysanki stanowią dla opowieści, którą pragnę wysnuć, od­ powiedni punkt odbicia. Pamiętam mianowicie z dzieciń­ stwa trzy kołysanki, każdą w innym języku. Matka śpiewała mi po polsku kołysankę najbardziej banalną, którą jednak będę zawsze kochać dlatego, że należy do moich pierw­ szych, najdawniejszych wspomnień i dlatego, że śpiewała mi ją matka. Spij, dziecinko, już, Śliczne oczka zmruż. Matka cicho nuci śpiew, Wokół słychać szelest drzew, W dali dziad wyciąga rękę, Pies oberwał mu sukienkę, Ciebie strzeże Anioł Stróż. Śpij, dziecinko, już. Od chwili, w której zacząłem rozumieć treść tej pieśni, najbardziej mnie niepokoił ów dziad, który nie wiadomo co robił w mojej kołysance; i zdawało się, że nawet jeżeli miał stanowić przeciwwagę do obrazu spokoju i opieki, którą ja byłem przez Anioła Stróża (i nie tylko) otoczony, to tak czy inaczej szarpiący jego łachmany pies na pewno nie pomagał gładko zapadać w sen. Wszystko to działo się w Łodzi, gdzie w latach powojen­ nych język niemiecki bynajmniej nie był rzadki, i to nie wśród Niemców pozostałych po wojnie, ale wśród dawnej, przedwojennej ludności tego miasta, która nierzadko w pierwszym pokoleniu była spolonizowana i jej pierwszym językiem, wyniesionym z domu rodzinnego, był niemiecki. Takie było właśnie pochodzenie starej Klembergowej, kości­ stej babki, która, mieszkając naprzeciwko, przychodziła do 170 nas codziennie w charakterze dochodzącej służącej. Coś tam ugotowała, starła kurze, doglądała nas, dzieci. Z lubością śpiewała mi niemiecką kołysankę, rozglądając się tylko spod oka, czy aby ktoś dorosły nie słucha; język niemiecki nie był mile widziany w naszym domu, babka i ciotka zginęły w Ravensbruck. Stara Klembergowa śpiewała: Schlafe, mein Geliebter, Schliess die Augen zu... Dalej już dziś nie przypominam sobie słów owej niemiec­ kiej kołysanki, ale pamiętam jak przez mgłę, że jej słowa by­ ły żadne, jak to się mówi o niczym, łagodne i nie przeciwsta­ wiały mojemu szczęściu żadnych okrutnych obrazów w dale­ kim świecie. Do dziś doskonale pamiętam całą melodię tej pieśni, ale słowa mi już umknęły. I trzecia kołysanka, w języku rosyjskim. Ciotka mojego ojca, pochodząca również z domu o niemieckich korzeniach, wówczas, kiedy miałem lat kilka, była już emerytowaną na­ uczycielką; swego czasu jednak cieszyła się sławą świetnej polonistki. Zaprzyjaźniona z profesorem Kazimierzem Nit­ schem, który z nią korespondował do śmierci, także z profe­ sorem Zenonem Klemensiewiczem, nauczycielka Juliana Tuwima, który wspomniał ją, Martę Gundlachównę, nawet z nazwiska, w swych wspomnieniach z czasów szkolnych, zamieszczonych w tomie różnych autorów, zatytułowanym Kredą na tablicy. Znała kilka języków, niemiecki jak polski, urzędowy rosyjski wyniosła w carskich szkół, francuskim władała bardzo biegle. Ciotka Tunia w sumie była postacią niezwykłą, schorowana, pokrzywiona,- wiecznie biadoląca, do ostatnich chwil życia całe dnie spędzała wśród różnoję­ zycznych książek, zajmowała się etymologią, słowotwórstwem i lubiła na te tematy każdemu czynić wykłady, na �przykład spotkanej na schodach sąsiadce, kobiecinie bez podstawowego wykształcenia. Wciąż zbierała różne rzadkie egzempla, na przykład dziwne i ciekawe nazwiska, do ja­ kiejś' swojej niezwykle ponoć odkrywczej naukowej tezy ję­ zykoznawczej, której jednak nie zdołała nigdy na pis'mie utrwalić. Nieskazitelnej prawos'ci, nadzwyczajnego serca, szerokich horyzontów i bardzo gruntownej wiedzy, należała do pokolenia, które dawno odeszło, nie pozostawiając już lu­ dzi podobnych sobie. Zawdzięczam jej nieskończenie dużo, to ona wychowywała mnie i uczyła w zastępstwie zabiega­ nych i przepracowanych utrzymywaniem domu rodziców. Zawsze miała czas, rzucała wszystko, by odpowiedzieć na każde pytanie kilkuletniego chłopca, godziny całe trawiła w swej rozległej bibliotece, wyszukując przykłady dobrze ilustrujące poruszone zagadnienie. wiedniej stronie i czytam: „Kołysanka kozacka M . J. Ler­ montowa, mój przekład z języka rosyjskiego". Ciotka Tunia uwielbiała muzykę i niestety kompletnie nie miała słuchu. Przeciwnie do mnie, który grałem od najmłod­ szych lat i miałem w przyszłości pokończyć różne szkoły mu­ zyczne. Tylko tym moim wrodzonym talentom zawdzięczam, że kołysanka, którą śpiewała Ciotka Tunia, zawsze wydoby­ wając z gardła dźwięki o niejasnej intonacji, jednak we mnie brzmi. Jest to melodia dość nijaka, jednostajna, krążąca w miejscu senna kołomyjka, powtarzająca w kółko identycz­ ne niemal frazy i zdania, ale Ciotka, zapewne włas'nie z po­ wodu swoich niedomogów muzycznych, twierdziła, że jest to jej najukochańsza pies'n. Była to melodia rzekomo kozacka, lecz chyba raczej - jak dzisiaj mys'le - stylizowana, bo, jak się dowiedziałem wiele lat później, skomponowana do tekstu Michała Lermontowa; kołysanka s'piewana kozackiemu dziecku, które miało wyrosnąć na dzielnego wojaka i zginąć, bardzo smutna i gorzka w treści; nie wiem, czemu Ciotka tak mnie nią chętnie raczyła. Tak czy inaczej rzeczywis'cie uwiel­ biała tę piosenkę i przetłumaczyła ją specjalnie dla mnie. Ona, tłumaczka idealna i bezbłędna, płynnie czytająca pięk­ ną polszczyzną z obcojęzycznych tekstów, nie miała może szczególnych uzdolnień do lotnego i zapierającego dech w piersiach przekładu poetyckiego, ale lubiła to robić dla przyjemności i spisywała swoje tłumaczenia w niewielkim zeszycie, obok skromnych wierszyków, rymowanek saty­ rycznych czy złotych myśli, które czasem układała. Jest w tym zeszyciku także kilka wartych uwagi białych wierszy z ostatnich lat Ciotki. Układała ten zbiorek specjalnie dla mnie, tak jak dla mnie tłumaczyła kołysankę i pozostawiła mi go z następującą dedykacją: Ruszysz w wojennej potrzebie - śmiały Kozak, chwat! Wyjdę ja pożegnać ciebie, - machniesz ręką: at! Gorzkie moje łzy popłyną z tobą w obcy kraj... Spij, maleńka ma dziecino! Kołysko, buj - baj! „Na Twoje życzenie, Najdroższy mój Krzysiu, zbieram tu 'okruchy' mojego życia w nieudolnych dziecięcych i młodo­ cianych wierszykach. Kiedy dorośniesz i będziesz już dojrza­ łym i mądrym człowiekiem, to na pewno, czytając ten zbio­ rek, machniesz ręką i uśmiechniesz się pobłażliwie, ale jed­ nocześnie wrócisz myślami do swojej starej cioci - a raczej babki ciotecznej - Tuni, która Ciebie bardzo, bardzo kochała. Twoja Marta Gundlachówna 1961." (Miałem wówczas dwanaście lat, ale to data spisywania przeważnie wierszyków z zamierzchłej już wówczas prze­ szłości.) Sięgam dzisiaj po ten cienki zeszycik w zielonej plastyko­ wej okładce, z nalepką, na której czytam dwie linijki skreślo­ ne drobnym, nieskazitelnym pismem Ciotki: „'Z lat minio­ nych', zmienić nalepkę na ładną, Tunia". Nigdy nic nie było z tego zeszyciku publikowane. Dzisiaj otwieram go na odpo­ Uśnij, synku, me kochanie, ukołyszę cię! Księżyc na twoje posłanie blady blask swój śle. Opowiem ci bajek wiele, cudnych niby raj... Spij, maleńki mój aniele! Kołysko, buj - baj! Wojackiego życia brzemię poznasz, chwycisz broń, śmiało skoczysz nóżką w strzemię, parsknie raźno koń. Pstrym jedwabiem wyhaftuję ja siodełko twe... Teraz pieszczę i całuję i kołyszę cię! Dam ci, gdy wypadnie droga, na twe piersi krzyż, patrz nań, modląc się do Boga i wznoś myśli wzwyż; gdy podążysz w groźne boje, matkę wspominaj! Śpij, najdroższe dziecię moje... Kołysko, buj - baj! Rzecz w tym, że kołysankę tę Ciotka Tunia śpiewała mi w obu językach, czasem w swoim przekładzie, czasem w ory­ ginale, po rosyjsku. Jednak jej rosyjski śpiew był dla mnie ist­ ną torturą; nie dlatego, bym nie lubił tego języka, miałem pięć lat i język rosyjski wydawał mi się, jak i zawsze później, piękny, melodyjny, łagodny; ale było tam jedno zatrważające mnie miejsce, jedno słowo, które nie wiadomo dlaczego wy­ woływało w dziecięcym serduszku grozę: „szrukoj"! Słowo złowrogie i przerażające. Pojawiało się ono w momencie, kie­ dy Ciotka zbliżała się do połowy trzeciej zwrotki: „mach­ niesz ręką: at!" Po rosyjsku brzmiało to: „ty machniosz rukoj". W tym właśnie momencie zawsze w sposób niewytłu­ maczalny wpadałem w drżenie i mówiłem: „Ciociu, ja się te­ go 'szrukoja' boję!" Nie zdały się żadne tłumaczenia, że nie ma mowy o żadnym „szrukoju", że to zbitka spółgłosek dwóch różnych wyrazów, z których żaden nie ma w sobie ani odrobiny czegoś przeraźliwego. Nic jednak nie pomagało, powtarzałem uparcie: „Tego 'szrukoja' to ja się boję!" 1 ba­ łem się rzeczywiście. Nie jest to bynajmniej jakaś anegdota, którą opowiada­ no mi, kiedy podrosłem. Doskonale pamiętam paniczny strach, który ogarniał mnie na zbliżające się słowo „szru­ koj". Zaciskałem piąstki i wtłaczałem je w kurczowo zaci­ śnięte powieki, i sztywniałem jak sparaliżowany, bo nic wówczas na ziemi nie wydawało mi się tak groźne, złowie­ szcze i mrożące krew w żyłach jak znienawidzony wyraz „szrukoj". Ciotka śmiała się ze mnie, śmieli się inni, nie skutkowało, „szrukoj" wywoływał we mnie paraliżujący, zabobonny niemal lęk. Tak to nie istniejące słowo zrosło się w mojej dziecięcej wyobraźni z czymś okropnym i niebotycznie przerażającym, że wkrótce znalazłem wśród walających się po domu rzeczy namacalny odpowiednik owego „szrukoja" z kozackiej koły- 171 �sanki i zaraz też nazwałem ten przedmiot oczywiście „szrukojem". Miałem i potem nieraz rozmaite rzeczy magiczne, ale nigdy już nic nie przedstawiało dla mnie tak potężnego, całkiem irracjonalnego znaczenia. Była to rzecz o niewiado­ mym dla mnie wówczas przeznaczeniu, a i z dorosłych jakoś nikt nie wpadał na pomysł, do czego też owo dziwne akce­ sorium może służyć. Niewątpliwie była to jakaś oderwana od reszty część, jakaś ozdoba, odkręcona od większej cało­ ści, bowiem w dole kończyła się wewnątrz gwintowanym kołnierzykiem, świadczącym, że przedmiot ten przynależał do jakiego pokaźniejszego urządzenia. Sama rzecz wygląda­ ła następująco; mogę ją dokładnie opisać, mam ją przed oczyma. A więc mniej więcej dziesięć centymetrów długi i cztery wysoki płaski mosiężny płotek nie płotek, grzebień nie grzebień, jakiś dziwnie palczasty, we wszystkie strony najeżony szpikulcami uchwyt, na całej swej powierzchni przepruty sporymi ażurami. Z pozoru zupełnie absurdalny i nieużyteczny kawałek ostro, „złoto" błyszczącego metalu, który jednak musiał na dziecku robić niemiłe wrażenie wła­ śnie owymi wysterczającymi, palczastymi zakończeniami; kształty nieco zgeometryzowane, w innych miejscach znów opływowe, czyniły tę dziwną plakietkę, czy sam już nie wiem, jak to nazwać, bezsensowną i nie nadającą się do żad­ nego zastosowania i użytku. To był właśnie „szrukoj". „Szrukoja" trzymałem w tajemnicy, wyciągałem z ukry­ cia, kiedy nikt mnie nie widział i patrząc na niego, na jego ostro wystające sterczyny, sam w sobie wzmagałem własny niczym nie uzasadniony lęk; to była ta właśnie rzecz, która zaspokajała i wyczerpywała moje zapotrzebowanie na strach. - Szrukoj... - szeptałem do siebie i zamykałem z obawy przed widokiem złowrogo łyskającego przedmiotu oczy i chowałem go z zawartymi powiekami, by już ponownie nie padł na niego mój zalękniony wzrok. Czym jest „szrukoj", wyjaśniła po kilku latach tych za­ baw Ciotka Tunia. „Ależ to wspornik na cygara z popielnicz­ ki dziadka!" - powiedziała i zaraz sobie wszyscy przypo­ mnieli. Oczywiście, nic prostszego! Po pradziadku Manitiu­ sie zachował się garnitur nabiurkowy z szarego marmuru i mosiądzu, wcale niemały komplet, na który składał się po­ tężny dwupojemnikowy kałamarz z piasecznicą i dzwon­ kiem na sekretarza, kalendarz z przestawianymi ręcznie da­ tami, suszka, dwa świeczniki, łapka-capka do przytrzymy­ wania karteczek oraz pojemnik na cygara i popielniczka. Niektóre z tych przedmiotów stały tu czy ówdzie w naszym ogromnym łódzkim mieszkaniu, inne, bawiąc się, jak to dziecko, porozkręcałem i porozsiewałem po domu takie czy inne ich części. Nikt mi tego nie bronił, mieszkanie ginęło pod stosami starych rupieci; nie zwracano na to uwagi, wszyscy w tym zapędzonym domu raczej się cieszyli, że dziecko znalazło zajęcie. Kiedy „szrukoj" został rozszyfrowany, jakoś sam z sie­ bie automatycznie przestał był groźny. Odnaleziono jego podstawkę, okrągły spodek marmurowy z dziurką pośrod­ ku i za pomocą niewielkiej śrubki zamocowano na nim ów bezsensowny sam w sobie płotek nie płotek, grzebień nie grzebień, tak że teraz służyć może pożytecznie jako pod­ pórka pod palące się i odkładane na spodek cygara czy pa­ pierosy. A z czasem, kiedy już miejsce moich zabaw prze­ niosło się na biurko, marmurowy garnitur po moim już prapradziadku Gustawie Manitiusie, Superintendencie Gene­ ralnym, z mniej więcej połowy XIX w., poskładany i po­ skręcany, znalazł się na jego blacie. Tu też stoi do dziś i do dziś biorę do ręki, kiedy tylko zechcę, „szrukoja", zmorę mojego dzieciństwa. I zawsze wówczas przypomina mi się kozacka kołysanka Ciotki Tuni i słowa: „ty machniosz rukoj". I moja bezradna dziecięca skarga: „A tego 'szrukoja' to ja się boję..." Ale w tej historii jest drugie dno, czy raczej może druga pointa. Bo przecież trudno pozostawić bez odpowiedzi ten dziwny fakt: skąd u małego dziecka tak niezwykły, niczym nie uzasadniony lęk przed niezrozumiałym obcym słowem? Nawet jeżeli było to lub nie było słowo? Bo strach przed mo­ siężnym przedmiotem był lękiem wtórnym, przeniesionym, a pierwotne przerażenie wywoływało słowo. Nie wiem oczy­ wiście, jak to wyjaśniać, ale po wielu latach nagle skojarzy­ łem to nieprawdziwe, rzekomo rosyjskie słowo, „szrukoj", z rdzeniem niemieckim: schrecken, schreklich, Schrecknis. Przecież w samej tej właśnie zbitce spółgłosek: schr-, szr- jest coś przerażającego i język niemiecki niezwykle trafnie to właśnie oddaje, chwyta lęk w jego brzmieniowej istocie nieledwie onomatopeicznie. Trafniej niż polskie strasz-, ponie­ waż w samej samogłosce „a" zawiera się już ukojenie. Kołysanka kozacka Lermontowa jest pieśnią, która tyle przygotowuje do snu, co do ostatecznego zaśnięcia, do śmierci, oczekującej Kozaka „w wojennej potrzebie". Nie wiem, czy przerażenie wychwytywałem z tej pieśni intuicyj­ nie z powodu jej rosyjskiej, wówczas dla mnie jeszcze niezrozumiałej treści, czy też z powodu niemiecko brzmiącej zgłoski, którą tam sztucznie wprojektowałem, kondensującej lęk już w samym swym brzmieniu. Coś jednak musi w tym być, bo intuicja dziecka ma za sobą w tle doświadczenia wielu pokoleń. U с 172 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf 5830595c78c05ab10b82cf6ff3018929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1124 Title A name given to the resource Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.201-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,, krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero­ wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu działającego w Warszawie. Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon­ sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż­ nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun­ kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo­ rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym. Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó ­ ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba­ dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma­ terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za­ równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak­ cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma­ nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz­ nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za warunek twórczych studiów nad historią kultury. Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta­ towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po­ szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk­ turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza- �'202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod wiedzy antropologicznej. Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze­ strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar­ paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo­ nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego "było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te­ renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo­ łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe­ cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja­ wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą­ cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu­ pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo­ logii. Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga­ tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól­ nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju, w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon­ sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz, •dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi­ nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra­ dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów­ nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za­ kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬ ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu. W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską, świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po­ stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et­ nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła­ dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po­ czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo­ wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria, Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej. Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no- �ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A 203 :madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo­ łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro­ d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno­ grafii Słowian. Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko­ wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty­ wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro­ dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze. Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól­ nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno­ logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr prac obecnie prowadzonych W Zakładzie. Kultura ludowa Polski: 1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc. dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej — dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu­ ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter­ min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere­ nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności. 4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A. Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo­ wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę- �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma­ zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w. 5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W. Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983. Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze: 6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u ­ rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek­ stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu­ jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze­ rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur, źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji. Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich: 7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz­ mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n ­ dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin: 1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia, literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w. 8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M . Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo­ gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982, teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz­ pański. 9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za­ gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in­ diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk, źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w. Badania nad kulturą wybranych ludów Azji: 10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od­ działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową. Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985, teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes­ ności. 11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre­ sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym- �205 ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła: badania terenowe i literatura, okres: początek X X w. 12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz. Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu­ jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz­ nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres: koniec X I X do początków X X w. • 13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo­ rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod­ stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬ 1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w. Opracował: Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca9ba70f6acc61b98387e11cb50475e1.pdf 30c65c1a0a1f9fc7bb6083fef4d673fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1125 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Krakowie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.206-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M P A N W KRAKOWIE 1 Pracownia Etnografii ZE I H K M P A N w Krakowie reprezentuje nurt: empiryczny, głoszący, iż teren jest punktem wyjścia procesu poznaw­ czego. Aktualnym przedmiotem badań jest kultura mieszkańców wsi Karpat Polskich wraz z Pogórzem. Dotychczas (1978-1980) prowadzono prace badawcze w dwóch rejonach karpackich, a mianowicie w Beski­ dzie Śląskim — t j . w najbardziej na zachód wysuniętej partii Karpat Polskich — oraz w Beskidzie Sądeckim usytuowanym we wschodniej ich części na historycznym pograniczu polskich grup etnicznych. Każdy z tych rejonów charakteryzuje się inną przeszłością, odmiennym układem kontaktów ponadlokalnych oraz specyfiką rodzimych tradycji kulturo­ wych. W 1981 r. rozpoczęto badania terenowe w Beskidzie Żywieckim oraz na Pogórzu Wielickim. Począwszy od 1978 r. prace naukowo-badawcze placówki prowadzone są w ramach planu Instytutu realizując problem: „Tradycja i nowator­ stwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackich" (C.1.1.4./2), Problem ten rozpatrywany jest na przykładzie wybranych zagadnień te­ matycznych z różnych dziedzin kultury ludowej. Ogólne założenia teo­ retyczne precyzowane są na podstawie wytycznych sugerowanych przez metody funkcjonalno-strukturalną oraz integralną z uwzględnieniem diachronicznego punktu widzenia. Podjęte zagadnienia analizowane są za­ tem w całokształcie zjawisk kulturowych, w kontekście warunków eko­ logicznych i czynników historyczno-społecznych oraz ekonomicznych, występujących na obszarze badań. Biorąc pod uwagę lokalne odmien­ ności środowiskowe i kulturowe dąży się do wykazania analogii i zróż­ nicowań w wybranych dziedzinach kultury, a także kierunków i dynamiki zachodzących przeobrażeń. Zakres chronologiczny prac badawczych obej1 W opracowaniu wykorzystano t a k ż e referat Z . S z r o m b y - R y s o w e j : Kierunki i metody badań w Karpatach Polskich ze szczególnym uwzględnieniem problema­ tyki biesiad wiejskich — w y g ł o s z o n y na Ogólnopolskiej Konferencji „ A k t u a l n e p r o b l e m y p o l s k i e j etnografii", k t ó r a o d b y ł a s i ę w Ł o d z i w m a r c u 1983 r. B a d a n i a prowadzone przez P r a c o w n i ę K r a k o w s k ą z n a l a z ł y odzwierciedlenie w n a s t ę p u j ą ­ c y c h p r a c a c h z b i o r o w y c h : Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beski­ du Śląskiego, „ E t n o g r a f i a Polsk'a", t. 28: 1984, z. 1; Studia z etnografii Beskidu Sądeckiego, P r a c e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j p r z y O d d z i a l e P A N w K r a k o w i e (w d r u k u ) . �PRACOWNIA E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , K R A K С W 207 muje przełom X I X i X X w. po czasy współczesne. W t y m też przedzia­ le czasowym zwraca się uwagę, w jakim stopniu lokalne dziedzictwo k u l ­ turowe wpływa na utrzymywanie się we współczesnej strukturze k u l t u ­ rowej elementów tradycyjnych i jak rzutuje na poczucie odrębności regionalnych. Kierując się wzmiankowanymi wyżej założeniami ogólnymi podjęto prace nad następującymi zagadnieniami: B u d o w n i c t w o i p r o c e s y o s a d n i c z e — doc. dr hab. Ma­ ria Gładyszowa. W postępowaniu badawczym zwraca się szczególną uwa­ gę na określenie czasu powstania charakterystycznych dla danego re­ gionu budynków oraz na stan majątkowy i zawód inwestorów, a także późniejszych użytkowników wytypowanych zagród. Opis budownictwa regionalnego rozpoczęto od charakterystyki najstarszych, spotykanych jeszcze w terenie zespołów architektonicznych, wskazując na wpływ tra­ dycyjnych struktur osadniczych na charakter późniejszej zabudowy. Na­ stępnie omówiono kolejne fazy rozwoju budownictwa po murowane włącznie, uwzględniając wpływ odnośnych zarządzeń administracyjnych. Równolegle doc. dr hab. M . Gładyszowa uczestniczy w międzynaro­ dowym opracowaniu syntezy architektury ludowej Karpat i Bałkanów. Temat: D o m m i e s z k a l n y . Przygotowywana praca ma stanowić monograficzny opis z terenu Karpat Polskich. Współautorem jest dr D. Tylkowa. Termin ukończenia pracy — 1984 r. S t r ó j l u d o w y — mgr Krystyna Hermanowicz-Nowak. W do­ tychczasowych badaniach szczególny nacisk położono na społeczno-kulturowe funkcje stroju, co stanowi temat przygotowanej rozprawy dok­ torskiej. Celem opracowania jest próba określenia funkcji pełnionych przez tradycyjny strój ludowy jako przekaźnik zakodowanych infor­ macji usankcjonowanych społecznie i obyczajowo, a także przedstawienie form, w jakich strój ludowy występuje współcześnie i jakie pełni funkcje. Na marginesie prowadzonych prac badawczych zgromadzono mate­ riał ilustracyjny do tematu „Fotografie rodzinne jako źródło ikonogra­ ficzne do badania kultury ludowej". B i e s i a d y w i e j s k i e — dr Zofia Szromba-Rysowa. Podjęty te­ mat nie był dotychczas przedmiotem analizy etnograficznej. Badania terenowe wykazały, iż można tą drogą śledzić powiązania mieszkańców badanych społeczności z całokształtem kultury lokalnej. Wyjściowym założeniem jest teza o społecznej potrzebie biesiadowania, realizowanej współcześnie na wsi polskiej w sposób wybitnie spektakularny, nie t y l k o dzięki możliwościom materialnym, lecz także z chęci dostosowywania się do obowiązującego ostentacyjnego stylu życia. Analiza biesiad zo­ stała dotychczas przeprowadzona z punktu widzenia r y t u a ł u stanowią­ cego o ich zewnętrznej formie. Obejmuje ona następujące elementy: 1 — uczestnicy; 2 — miejsce i czas biesiadowania; 3 — biesiadny stół;. 4 — dary okolicznościowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a09968efaf09cf60c0372739e8788bc3.pdf b618548583b0ee404237aa7b1de3caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1126 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.210-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M PAN W POZNANIU Po pierwszych latach badań nad budownictwem ludowym Wielko­ polski Pracownia Etnografii I H K M PAN w Poznaniu, będąca filią Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, zmieniła program realizowanych prac orientując go wyraźnie na studia o charakterze amerykanistycznym. Ten profil zainteresowań związany był z preferencjami badawczy­ mi prof. Marii Frankowskiej — pierwszego kierownika Pracowni i głów­ nego inspiratora wszystkich ważniejszych poczynań amerykanistycznych w zakresie etnologii. Dzięki jej inicjatywie poznański ośrodek etnogra­ ficzny stał się wkrótce ważnym centrum badań nad dziejami i kulturami mieszkańców obu Ameryk. W latach 1965-1974 zwoływano w Poznaniu „Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczne", które w owym czasie b y ł y głównymi okazjami do interdyscyplinarnej wymiany doświadczeń i płasz­ czyznami integracji polskich środowisk amerykanistów. Pierwsze prace badawcze o charakterze amerykanistycznym zainicjo­ wane zostały w latach 1960-1962. W początkowym okresie koncentrowały się one na dwóch zagadnieniach, a mianowicie najpierw na studiach nad gospodarką wiejską mieszkańców Tawantinsuyu (inkaskiego Peru) w X V I i początkach X V I I w. (M. Frankowska) oraz nieco później nad kontro­ wersyjnymi problemami powiązań kulturowych'prekolumbijskiej A m e ­ r y k i z Oceanią (A. Posern-Zieliński), a także nad przemianami w gospo­ darce i kulturze materialnej Indian obszaru Równin i Prerii (B. Kohutnicka). Pod koniec lat 60-tych do kręgu prac badawczych wprowadzono nową problematykę — przede wszystkim etnoreligioznawczą. Zajęto się synkretyzmem religijnym w Meksyku, chrystianizacją wczesnokolonialną Indian i jej kulturowymi efektami (M. Frankowska), tubylczymi religia­ mi synkretycznymi i ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Połud­ niowej (A. Posern-Zieliński), a także dziejami indiańskiego mesjanizmu i formowaniem się autochtonicznych wyznań synkretycznych w Amery­ ce Północnej (M. Posern-Zielińska). W t y m samym okresie prowadzona również studia nad rolą polskich podróżników i badaczy w rozwoju etno­ grafii powszechnej, w t y m i Bliskiego Wschodu i ich wkładem do po­ znania Ameryki Łacińskiej (M. Paradowska). Od połowy lat 70-tych do zasygnalizowanego wyżej rejestru analizo­ wanych problemów wprowadzono pewne korektury i nowe zagadnienia, �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŃ 211 co w dużym stopniu wiązało się z podjętymi przez pracowników Pra­ cowni wyjazdami badawczymi do Meksyku, na Kubę, do Peru, Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii. I tak zajęto się dawną i współczesną sztuką indiańską Meksyku oraz prekolumbijskimi wierzeniami mezoamerykańskimi (M. Frankowska), sprzężeniami łączącymi tubylcze systemy religij­ ne ze sferą uwarunkowań gospodarczych i ekologicznych (M. Posern-Zielińska), rolą tradycji i etniczności w pluralistycznym społeczeństwie Sta­ nów Zjednoczonych oraz przemianami kultury amerykańskiej Polonii, a także funkcjonowaniem tubylczej społeczności andyjskiej w Peru (A. Posern-Zieliński). Nadal zajmowano się dziejami polskich penetracji Ameryki Południowej, etnograficznymi walorami dawnych relacji po­ dróżniczych po Nowym Świecie wzbogacając ten kierunek studiów o ba­ dania nad obrazem i stereotypami Indian Ameryki Łacińskiej popularny­ mi w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim (M. Paradowska). Nie miejsce tu, by szczegółowiej zagłębiać się w problematykę ainerykanistyczną poznańskich etnografów i ich dorobek, tym bardziej iż szerzej na ten temat piszę w artykule Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości i perspektywy opublikowanym rów­ nież na łamach niniejszego tomu „Etnografii Polskiej". Tam również znaj­ dzie czytelnik iAormacje dotyczące sytuacji studiów amerykanistycz­ nych, głównych orientacji i podejść badawczych, charakterystyki w y ­ korzystywanych źródeł, penetracji i wypraw badawczych do Nowego Świata, podstawowych nurtów zainteresowań i praktycznych walorów tej specjalizacji etnograficznej. W przypisach do tegoż artykułu umiesz­ czono również informacje bibliograficzne obejmujące najważniejsze, głów­ nie książkowe, publikacje autorstwa amerykanistów z Poznania. Choć problematyka amerykanistyczna znajduje się w centrum uwagi Pracowni Etnografii już od blisko 20 lat, to jednak obok niej realizowa­ no również i inne tematy, o których wypada tu wspomnieć, gdyż bez tego obraz dorobku tej placówki i jej pracowników byłby niepełny i zubożo­ ny. Zajmowano się więc niektórymi aspektami kultury ludowej Wielko­ polski, głównie grupą tzw. „Bambrów" (M. Paradowska), oraz wybra­ nymi zagadnieniami kultury i dziejów Oceanii, przede wszystkim Poli­ nezji (M. i A. Posern-Zielińscy). Podejmowano ogólną problematykę reli­ gioznawczą interesując się możliwościami współpracy na tym polu etno­ grafów i archeologów oraz strategią wykorzystywania ustaleń i materia­ łów etnograficznych w rekonstrukcjach wierzeń społeczności pradziejo­ wych (A. Posern-Zieliński). Wreszcie zajmowano się historią nauk etno­ logicznych, podejmując szereg opracowań z tego zakresu, w tym poważ­ nie partycypując w przygotowaniu Historii etnografii polskiej (M. Fran­ kowska, A. Posern-Zieliński), a także publikując studia poświęcone po­ szczególnym badaczom, szkołom i kierunkom w etnografii polskiej i pow­ szechnej (M. Frankowska, M . Paradowska, A. Posern-Zieliński, M . Posern-Zielińska). Wśród wielu mniejszych i większych publikacji oddanych do druku; �212 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI przez członków zespołu Pracowni Etnografii znalazło się w sumie 11 ksią­ żek opublikowanych do 1983 г., w tej liczbie jedna antologia i jedno tłu­ maczenie. Dwie pozycje zostały wyróżnione nagrodą Sekretarza Nauko­ wego PAN — wspomniana już Historia etnografii polskiej (1973 r.) i Tra­ dycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej (1983 г.). Warto także wspomnieć, iż w tym dorobku znaleźć można trzy rozprawy doktorskie i dwie dysertacje habilitacyjne. Obecnie realizowane prace są w sposób logiczny kontynuacją wcześ­ niejszych specjalistycznych studiów z dziedziny amerykanistycznej etno­ historii, etnoreligioznawstwa, studiów etnicznych i dziejów poznawania Nowego Świata. Jeśli chodzi o etnoreligioznawstwo, to problematyka ta realizowana jest w ramach interdyscyplinarnego zadania badawczego: „geneza i funkcje ruchów religijnych o charakterze synkretycznym w Afryce Czarnej i Ameryce". Jednym z tematów szczegółowych roz­ patrywanych w Pracowni Etnografii jest zagadnienie akulturacyjnych zmian w indiańskich religiach plemiennych i ich różnorodnych uwarun­ kowań. Obejmuje ono następujące problemy, a mianowicie: dzieje ruchów społeczno-religijnych i ideologii millenarystycznych, związki tubylczych religii z ideami panindianistycznymi i etniczną tożsamością Indian Sta­ nów Zjednoczonych (M. Posern-Zielińska), indiańskiefutopie społeczno-religijne i ekspansja protestantyzmu w Ameryce Łacińskiej jako nowy czynnik procesu synkretyzacji wierzeń (A. Posern-Zieliński), wreszcie przebieg ewangelizacji i jej skutki społeczne, religijne i kulturowe dla tubylczej ludności Meksyku oraz rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się ludowego katolicyzmu (M. Frankowska i R. Tomic­ k i , który — choć nie jest pracownikiem Pracowni Etnografii w Pozna­ niu — to jednak wchodzi w skład amerykanistycznego zespołu badaw­ czego Zakładu Etnografii I H K M PAN). W ścisłym związku z tymi kwe­ stiami prowadzone są także studia mitoznawcze nad treściami wierzeń prekolumbijskich społeczności Mezoameryki — Azteków i Majów (M. Frankowska, R. Tomicki). W związku z prowadzonymi w 1978 r. badaniami terenowymi w Peru opracowuje się także zagadnienie: „Indiańska społeczność lokalna w kra­ jach andyjskich" (A. Posern-Zieliński), w ramach którego szczególną uwagę zwraca się na rolę tradycji i przebieg procesów modernizacji spo­ łeczności chłopskich, kulturę materialną i gospodarkę, organizację wewnątrzwspólnotową i stosunki własności środków produkcji. Solidne oparcie w terenowych penetracjach i studiach mają dociekania nad daw­ ną (prekolumbijską), kolonialną (synkretyczną) i współczesną sztuką (lu­ dową) Meksyku prowadzone nie bez związku z unikalnymi kolekcjami meksykańskiego rękodzieła znajdującymi się w polskich zbiorach muze­ alnych (M. Frankowska). Kontynuuje się również studia etniczne nad społeczeństwem północ­ noamerykańskim, w tym głównie nad teorią etniczności w zastosowaniu �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŇ 213 do sytuacji pluralizmu kulturowego wywołanego procesem imigracji i nad amerykanizacyjnymi programami i działaniami zmierzającymi do inten­ syfikacji przebiegu akulturacji grup etnicznych europejskiego pochodze­ nia w Stanach Zjednoczonych. Planuje się także rozpoczęcie studiów 0 charakterze porównawczym nad przebiegiem zmian kulturowych wśród różnych zbiorowości etnicznych USA, by tą drogą ukazać kulturowo-etniczną złożoność społeczeństwa Stanów Zjednoczonych (A. Posern-Zie­ liński). Nadal prowadzone są także studia w ramach tematu: „udział Pola­ ków w kontaktach społecznych, politycznych i kulturowych z Afryką 1 wybranymi krajami Azji i Ameryki Łacińskiej". Podobnie jak w la­ tach poprzednich, opracowuje się udział polskich podróżników, naukow­ ców i emigrantów w penetracjach i poznawaniu Nowego Świata oraz w kształtowaniu obrazu latyno- i północnoamerykańskiej rzeczywistości w polskim społeczeństwie, zwracając dużą uwagę na sposób przedstawia­ nia ludności indiańskiej obu Ameryk w dawnym polskim piśmiennict­ wie. Szczególną uwagę skoncentrowano na polskich podróżnikach i bada­ czach Meksyku i Ameryki Środkowej przygotowując jednocześnie d j druku antologię relacji, głównie XIX-wiecznych, o mieszkańcach tego regionu Nowego Świata. Zajęto się także sylwetką Krzysztofa Arciszew­ skiego — jednego z pierwszych Polaków, k t ó r y złączył swe losy { X V I I w.) z dziejami południowoamerykańskiego kontynentu, przygotowując obszerną biografię tej barwnej postaci (M. Paradowska). Plonem aktualnie prowadzonych prac badawczych są liczne artyku­ ły oczekujące na publikację w czasopismach naukowych i pracach zbio­ rowych, a także kilka książek, których wydanie nastąpi w latach 19841985. Są to: Mitologia Azteków (M. Frankowska), W krainie Inkarri. Szki­ ce etnologiczne o Peru (A. Posern-Zieliński), Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźctwa do Ameryki Południowej (M. Pa­ radowska), Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej (M. Paradowska), i Zdobycie Tenochtitlanu (R. Tomicki). Przygotowano także znaczną licz­ bę haseł z zakresu religioznawstwa, problematyki etnicznej i teorii ewo­ lucji kultury (M. i A. Posern-Zielińscy) do Słownika pojęć etnologicznych opracowanego przez zespół pod kierunkiem Zofii Staszczak z Instytutu Etnolo£ii U A M w Poznaniu. Trzeba także wspomnieć, iż osoby zatrudnione w Pracowni Etnografii oprócz swych podstawowych zadań badawczych prowadzą także doku­ mentację zmierzającą do opracowania katalogu amerykanistycznych pub­ likacji znajdujących się w wybranych polskich bibliotekach, a także wykłady i seminaria z amerykanistyki dla studentów U A M . Służą rów­ nież fachową pomocą dla wielu oficyn wydawniczych konsultując i re­ cenzując publikacje poświęcone etnografii powszechnej. Przy Pracowni Etnografii w Poznaniu znajduje się także Redakcja Naukowa rocznika „Ethnologia Polona" (redaktor —• M . Frankowska, sekretarz — A. Po- �214 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI sern-Zieliński) — jedynego obcojęzycznego periodyku polskich etnogra­ fów, którego 10 tom ukaże się w 1985 r. Zważywszy, iż zespół etnografów skupionych w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Poznaniu wraz z prof. M . Frankowską — pełniącą po przejściu na emeryturę funkcję konsultanta, liczy zaledwie 4 osoby, oce­ nić wypada jego dotychczasowe osiągnięcia jako rezultat dużego zaanga­ żowania w przedsięwzięcia badawcze i sporego naukowo-organizacyjnego wysiłku wszystkich członków tej niewielkiej grupy. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea126cf688c816f0644545f157a6a6c5.pdf 9171d07484490b42fdc621c45072d3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1120 Title A name given to the resource Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.189-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ETNOLOGII UNIWERSYTETU I M . A. MICKIEWICZA W POZNANIU Poznański Instytut Etnologii prowadzi prace w zakresie historii i teo­ r i i kultury, etnografii Polski oraz etnografii Europy i krajów pozaeuro­ pejskich. I . S t u d i a z h i s t o r i i i t e o r i i k u l t u r y . 1. W ramach tego zagadnienia prof, dr Józef Burszta przygotowuje monografię problemo­ w ą będącą rezultatem studiów historyczno-kulturowych nad kształto­ waniem się warstwy chłopskiej i kultury chłopskiej w społeczeństwie polskim w poszczególnych okresach historycznych, ze szczególnym uwz­ ględnieniem związków zachodzących między kulturą chłopską a kulturą narodową oraz roli tradycji ludowej we współczesnym życiu społeczeń­ stwa. I . 2. Pod kierunkiem doc. dr hab. Zofii Staszczak przygotowywany jest zespołowo „Słownik pojęć etnologicznych". Opracowano listę 467 haseł uwzględniającą terminy ogólne występujące w naukach etnologicz­ nych, a pomijającą hasła poglądowe dotyczące poszczególnych zjawisk Tcultury ludowej. „Słownik" nie obejmuje również: etnonimów, biogra­ m ó w , wykazów instytucji i wydawnictw etnograficznych. Podstawowe, roboczo wyodrębnione dziedziny,. które wchodzą w zakres „Słownika", to: 1) etnologia i dyscypliny pokrewne; 2) podstawowe kierunki, szkoły i metody etnologiczne; 3) przedmiot badań nauk etnologicznych; a — kultura, b — struktura i organizacja społeczeństw „prostych". Ukończe­ nie prac zaplanowano na rok 1983, wydanie — na 1984. I . 3. Mgr Elżbieta Goździak przygotowuje rozprawę doktorską na temat „Komunikowanie niewerbalne. Próba analizy semiotycznej". Cel dysertacji jest dwojaki. Po pierwsze, biorąc pod uwagę brak zaintereso­ wania problemem komunikowania niewerbalnego na gruncie etnografii polskiej oraz znikomą ilość prac obcych dotyczących tego tematu tłuma­ czonych na język polski, autorka pragnie przedstawić stan badań w za­ kresie interesującego ją tematu, zaprezentować podejście metodologiczne i spory terminologiczne dotyczące definicji komunikowania niewerbal­ nego. Po drugie, przyjąwszy założenie o potencjalnie komunikacyjnym charakterze wszystkich zachowań człowieka, autorka zamierza podjąć próbę analizy semiotycznej wybranych zachowań pozajęzykowych. Ta �190 ZBIGNIEW JASIEWICZ część pracy opiera się na własnych obserwacjach autorki poczynionych w sytuacjach krzyżowania się kultury amerykańskiej i polskiej (badania przeprowadzono w latach 1980-1981 na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Polsce, w amerykańskiej klasie średniej i wśród pol­ skiej inteligencji). W zakończeniu pracy autorka zamierza wskazać na możliwość praktycznego wykorzystania badań nad komunikowaniem nie­ werbalnym (np. w nauce języków obcych). I I . E t n o g r a f i a P o l s k i . 1. Pod kierunkiem prof. dr. J. Bursz­ ty prowadzone są zespołowe badania dotyczące przemian kultury wsi w ostatnim 20-leciu na ziemiach zachodnich (na przykładzie 6 wsi ko­ szalińskich). Badania te prowadzone są od 1981 r. Ich terenem są wsie' spenetrowane przed 20 laty i zanalizowane w oddzielnej monografii. Ich celem jest uchwycenie zachodzących zmian. Obejmują one zmiany ekologiczno-krajobrazowe, zasoby i formy gospodarowania, powiązania ekonomiczne wsi ze strukturami ponadlokalnymi, rolę tradycji w życiu społeczności wiejskich, uczestnictwo w kulturze w porównaniu z trady­ cyjną aktywnością kulturową i in. Efektem prac ma być odrębna publi­ kacja opracowana przez zespół. I I . 2. „Stan i przeobrażenia rodziny polskiej w latach 1976-1985". Problem węzłowy W. 11. 9: „Rodzina jako środowisko kulturowe". Prace prowadzi 6-osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza. Terenem badań jest województwo poznańskie. Ich bazą źród­ łową są materiały pochodzące z wywiadów i obserwacji. Prace prowa­ dzono w latach 1982-1984. Ich zakończenie przewiduje się na rok 1985. I I . 3. Doc. dr hab. B. Linette podjął próbę przedstawienia specyfiki regionu rzeszowskiego w zakresie folkloru muzycznego. W latach 70-tych prowadzone były badania terenowe. Zakończenie prac przewidziane jest na 1985 r. I I . 4. Mgr Michał Buchowski przygotowuje rozprawę poświęconą ma­ gii, jej funkcjom i strukturze, poruszając problemy anaHzy historycznej form magii, jej typów, struktury wewnętrznej i funkcji pełnionych przez praktyki i przekonania magiczne w całokształcie praktyki społecznej. Bazę źródłową stanowią opisowe materiały etnograficzne, opracowania teoretyczne dotyczące światopoglądu, literatura metodologiczna, mate­ riały terenowe. Zamierzeniem autora jest rekonstrukcja stanu pierwot­ nego magii i jej zmiany po dzień dzisiejszy. I I . 5. Mgr Jacek Bednarski prowadzi • prace nad uczestnictwem ro­ dziny w kulturze i zróżnicowaniem rodzinnych środowisk kulturowych w Poznańskiem. Praca ma w znacznym stopniu charakter empiryczny. Opiera się ona na badaniach terenowych, które przeprowadzono w latach 1979-1980 w woj. poznańskim wśród 300 rodzin zamieszkałych w 3 t y ­ pach środowisk: wielkomiejskim, urbanizowanyrti i wiejskim (badania te prowadzone są w ramach projektu europejskich badań porównawczych „Kultura"). Bazę źródłową stanowi 600 ankiet oraz 80 wywiadów pogłę- �INSTYTUT ETNOLOGII W POZNANIU 3 91 bionych. Prace badawcze rozpoczęto w 1979 r. Zakończenie — rok 1983. I I . 6. ,,Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski" — cel: kartograficzne przedstawienie zjawisk z zakresu kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, a także zagadnień dialektologii. Prace prowadzi zes­ pół pod kierunkiem prof. dr. J. Burszty: doc. dr B. Linette i dr A. Brencz. Bazą są materiały terenowe zebrane w 105 wsiach według siatki punk­ tów, na podstawie kwestionariusza łącznego; 2 tomy (językoznawczy i et­ nograficzny) - j - 2 suplementy etnograficzne (łącznie 2015 pytań). I I . 7. Dr Andrzej Brencz prowadzi prace nad teoretycznymi i meto­ dologicznymi aspektami monografii regionu. Na przykładzie materiałów etnograficznych dotyczących Wielkopolski zamierza ukazać niektóre za­ łożenia teoretyczno-metodologiczne etnograficznych monografii regional­ nych, podjąć próbę nowych rozwiązań i określić ich znaczenie praktycz­ ne. Bazą źródłową są materiały „Atlasu języka i kultury ludowej Wiel­ kopolski". Badania rozpoczęto w 1981 г., a ich zakończenie przewidziane jest na rok 1986. I I I . E t n o g r a f i a E u r o p y . 1. Doc. dr hab. Z. Staszczak podjęła próbę charakterystyki aktualnego stanu zachowania i zróżnicowania tra­ dycyjnych odrębności kulturowych narodów europejskich ryjących w państwach o niesłowiańskiej większości ze względu na uwarunkowania i nawarstwienie ich składu etnicznego w przeszłości i teraźniejszości. Przygotowywana jest praca pt. „Zarys kultury pozasłowiańskich ludów Europy". Planowane jest uzupełnienie jej przez współautora-socjologa o charakterystykę procesów narodotwórczych w omawianych kulturach. I I I . 2. Prof. dr hab. Z. Jasiewicz prowadzi prace w zakresie zagad­ nienia „Aktywność kulturalna w ramach rodziny. Europejskie badania porównawcze". Badaniami objęto problem tradycji w kulturze rodziny, uwzględniając europejskie badania porównawcze (w wybranych krajach Europy). Bazę stanowi literatura oraz materiały z badań terenowych przeprowadzonych w latach 70-tych i początku lat 80-tych. Termin za­ kończenia — 1984 r. I I I . 3. Mgr Jacek Bednarski prowadzi prace nad zagadnieniem „Mię­ dzy miejskim a wiejskim stylem życia rodziny. Rodzina na obszarze urbanizowanym w europejskiej perspektywie porównawczej". Praca opiera się na badaniach empirycznych przeprowadzonych w latach 19791980. Jest prowadzona w ramach europejskiego projektu badawczego „ K u l t u r a " i stanowi rezultat wymiany materiałów terenowych (ankieto­ wych i wywiadów pogłębionych) przez 6 krajów europejskich (Polskę, Francję, Grecję, Włochy, Węgry i ZSRR). IV. E t n o g r a f i a k r a j ó w p o z a e u r o p e j s k i c h . 1. Cztero­ osobowy zespół kierowany przez prof. dr. hab. Z. Jasiewicza prowadzi prace nad tradycyjną kulturą i życiem społecznym Afganistanu. Prace oparte są na literaturze oraz materiałach z badań terenowych. Ich za­ kończenie przewidziane jest na 1985 r. �192 ZBIGNIEW JASIEWICZ IV. 2. Mgr Danuta Peńkala-Gawęcka przygotowuje pracę doktorską .„Medycyna tradycyjna we współczesnym Afganistanie". W pracy wyko­ rzystano materiały terenowe i literaturę z zakresu etnomedycyny oraz «tnografii Afganistanu i Azji Środkowej. Jest ona próbą przedstawienia tradycyjnej wiedzy i praktyki medycznej w szerszym kontekście kultu­ ry, omówienia i wyjaśnienia ich współczesnych przeobrażeń. Jest to jed­ nocześnie próba sprawdzenia pewnych założeń teoretycznych „metodo­ logicznej szkoły poznańskiej". IV. 3. Dr M . Gawęcki prowadzi prace z zakresu antropologii ekono­ micznej. Przedmiotem jego zainteresowań jest handel tradycyjny jako obiekt badań etnologii i antropologii ekonomicznej, bazar, suk, targo­ wisko oraz rola i miejsce handlu tradycyjnego w procesach moderni­ zacji krajów muzułmańskich i europejskich. W pracy wykorzystano l i ­ teraturę etnograficzną, ekonomiczną i geograficzną, materiały archiwal­ ne oraz własne badania terenowe. Badaniami objęto okres od połowy X I X w. do współczesności. Ich terenem są kraje muzułmańskie, głównie Azji Środkowej i Mniejszej. Porównawczo ukazane są wybrane kraje europejskie (islamizowane swego czasu) oraz Polska. I I I . 4. Mgr Ryszard Vorbricht prowadzi prace z zakresu kultury tra­ dycyjnych społeczności A f r y k i zachodniej na temat systemu gospodarki społeczności plemiennej na przykładzie plemienia Daba z północnego Kamerunu. Ich podstawą źródłową są badania terenowe, archiwalne, l i ­ teratura etnograficzna, ekonomiczna i geograficzna. Opracował: Zbigniew Do druku przygotowała: Iwona Jasiewicz Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/114f46449cea32627f8a9d2a3e9be3a4.pdf a499da611bd936fd1710da7d5551c94f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1121 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU I M . BOLESŁAWA BIERUTA W E WROCŁAWIU Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzi prace ba­ dawcze w zakresie trzech obszarów terytorialnych, t j . Śląska, Polski i Europy. Dotyczą one wybranych zagadnień kultury ludowej, jej trady­ cji, przeobrażeń i stanu współczesnego. Z racji położenia geograficznego, od samego początku po I I wojnie światowej na plan pierwszy wysunęła się problematyka dotycząca k u l ­ tury ludowej na Śląsku: 1) stanu zachowania zjawisk kultury autochto­ nicznej, t j . zastanej na Dolnym Śląsku; 2) kultury grup osiedleńczych przybyłych z innych stron Polski, z terenów przekazanych Związkowi Radzieckiemu i reemigrantów oraz 3) integracji kulturowej. Prace w tym zakresie są nadal kontynuowane, przy czym ostatecznym ich efektem ma być studium monograficzne pt. „Kultura ludowa Dolnego Śląska" w opracowaniu dr Henryki Wesołowskiej. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Autorka ta zakończyła natomiast badania i złożyła do dru­ k u opracowanie na temat „Śląskie obrzędy rodzinne". Złożone i przy­ jęte do druku zostało także opracowanie dotyczące tradycyjnej odzieży ludowej na Śląsku, doc. dr hab. Barbary Bazielich, będące wynikiem długoletnich badań terenowych i studyjnych. Na tej samej bazie źródło­ wej opracowywane jest przez dr H. Wesołowską zagadnienie kształtowa­ nia się nowego stylu życia społeczności wioskowej na Śląsku, na przy­ kładzie wybranych miejscowości. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Z zakresu kultury społecznej na Śląsku, pod opieką doc. dr hab. Edwarda Pietraszka, przygotowana została przez adiunkta Katedry,, dr Wandę Czapran, rozprawa doktorska na temat „Więzi rodzinne i krewniacze na współczesnej wsi dolnośląskiej". W 1982 г., wychodząc naprzeciw społecznemu zamówieniu, Katedra (przy współudziale studen­ tów i pracowników Muzeum Etnograficznego) rozpoczęła zespołowe ba­ dania terenowe w rejonie jeleniogórskim, które przewiduje się na parę lat, a przedmiotem ich jest uchwycenie tradycji ludowych współczes­ nych mieszkańców tego rejonu dla wykorzystania jako> wartości w pracy kulturalno-oświatowej. Zgodnie z życzeniem zleceniodawcy, przedmiotem badań były najpierw zagadnienia dotyczące zwyczajów i obrzędów, stro­ j u i tekstyliów oraz struktury społecznej. W następnych latach przewi13 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �194 BARBARA BAZIELICH duje się rozszerzenie problematyki i obszaru badawczego tak, by sukce­ sywnie można było zmierzać również do ujęcia monograficznego. Tema­ tem długofalowych badań jest również zabytkowa architektura ludowa na Dolnym Śląsku. Ich faza obecna obejmuje zespół budownictwa typu łużyckiego (mgr Mieczysław Trojan). Badania te są częściowo realizo­ wane przy współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu. Prace obejmujące obszar Polski dotyczą szeroko pojętej etnobotaniki, przy czym znaczenie roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych było przedmiotem rozprawy habilitacyjnej dr. Adama Palucha. Tematem zzakresu kultury materialnej jest „Tradycyjne rybołówstwo śródlądo­ we", kontynuowane przez dr. Zygmunta Kłodnickiego, a z kultury spo­ łecznej — „Kształtowanie się systemów wartości polskiej ludności w i e j ­ skiej i robotniczej od schyłku X I X w." w opracowaniu doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka. Ukończenie obydwu prac, opartych na materiałach terenowych i studyjnych, nastąpiło w połowie 1984 r. Ostatnim obszarem jest teren Europy, a wybranymi dziedzinami ba­ dań podjętych przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich są: sztuka ludowa i problem jej narodowego i regionalnego zróżnicowania oraz ludowa odzież, jej historyczne i regionalne uwarunkowania. Bazują one na obcej literaturze przedmiotu i wynikach współcześnie przeprowadzonych badań naukowych ośrodków różnych krajów. Zakończenie podjętych tematów przewiduje się po 1985 r. Również w wyniku współpracy z różnymi oś­ rodkami naukowymi w Europie dr Z. Kłodnicki i mgr Mieczysław Trojan uczestniczą w opracowywaniu materiału z zakresu kultury ma­ terialnej do europejskiego atlasu etnograficznego, co traktować należy jako działalność długofalową. Opracowała: Barbara Bazielich Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe20caefd71d3855cc5502f238ccf238.pdf acc97c9c1e2f798afddf5e4e4768f3f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1122 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Katedra Enografii Uniwersytetu Łódzkiego prowadzi prace badawcze w trzech grupach tematycznych: pierwszej, dotyczącej społecznego as­ pektu zjawisk kulturowych, przy czym analizy opierają się na szerokiej bazie własnych badań terenowych; drugiej, koncentrującej uwagą na za­ gadnieniach teorii kultury i historii etnografii oraz — trzeciej, z zakre­ su dokumentacji naukowej w dziedzinie etnologii. 1. 1. K u l t u r a ś r o d o w i s k a r o b o t n i c z e g o Ł o d z i . P r o t dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr E. Karpińska, mgr E. Pawlak wraz z zespołem studentów. Celem pierwszego etapu badań ma być re­ konstrukcja kultury środowiska robotniczego od 1939 r. W etapie drugim realizowane będą prace nad przeobrażeniami współczesnymi kultury tego środowiska (od 1945 r.). Badania powyższe realizowane są częściowo w ramach problemu węzłowego 11. 1 „Polska kultura narodowa, jej roz­ wój i percepcja", przygotowane opracowania zagadnienia roli pracy w ethosie tej kultury wchodzą natomiast w zakres problemu między­ resortowego 11. R.: „Człowiek i praca". Terenem prac są osiedla robot­ nicze Łodzi oraz inne dzielnice i domy zamieszkałe przez robotników. Wykorzystywane są materiały z własnych badań terenowych rozpoczę­ tych w 1977 r., wspomnienia członków Koła Miłośników Folkloru Ł o ­ dzi oraz materiały archiwalne i statystyczne. W 1983 r. B. Jaworska pla­ nuje wstępne opracowanie I etapu pracy. W t y m planie przewidziane jest także zakończenie pracy doktorskiej E. Karpińskiej dotyczącej wzo­ rów kulturowych związanych z urządzeniem mieszkań robotniczych (la­ ta 1918-1939). I . 2. K a s z u b i . M e c h a n i z m y i d e n t y f i k a c j i etnicz­ n e j . Doc. dr hab. J. Kucharska wraz z zespołem studentów. Celem pra­ cy rozpoczętej w 1976 r. jest ukazanie tych mechanizmów w trzech układach odniesienia terytorialnego: pogranicznym (Kaszubi Bytowscy), centrum obszaru (Kaszubi z pojezierza kaszubskiego), w obcym środowis­ ku narodowym (emigranci z Kaszub w Kanadzie). Materiały z obszaru granicznego znajdują się w przygotowanym przez J. Kucharską do dru­ ku w wydawnictwie uniwersyteckim opracowaniu pt. Funkcjonowanie świadomości regionalnej i narodowej we wsiach kaszubskich okolic By­ towa. W 1982/1983 realizowano tematy dotyczące przekazu tradycji k u l - �196 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA turowych w rodzinie, stylu życia, kryteriów wyróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych. Wykonawcami są — obok J. Kucharskiej — studenci-magistranci. Terenem badań w 1982 r. była wieś Chmielno le­ żąca w centrum obszaru Kaszub. Bazę źródłową tworzą wywiady tere­ nowe, literatura, kroniki szkolne itp. Badania w centralnym obszarze Kaszub były kontynuowane w 1983 r. W tym też roku opracowywano materiały kanadyjskie z badań prowadzonych w 1977 i 1978 r. (prace wykonywane w ramach problemu węzłowego 11. 1). I . 3. Formy rekreacji ludności wsi, dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Dr M . Piotrowski. Badania te są w pewnym stop­ niu kontynuacją wcześniejszych zainteresowań M . Piotrowskiego podsu­ mowanych w ukończonej w 1982 r. pracy doktorskiej na temat członków wiejskich zespołów folklorystycznych i ich stosunku do pracy w zespole. Pracę koncepcyjną zapoczątkowano w 1982 r. Badania rozpoczęto w 1983 r. Zakończenie pracy przewidziane jest na rok 1986. Planowane badania oprzeć się mają na wywiadach z mieszkańcami wybranych wsi oraz animatorami życia społecznego i kulturalnego (problem węzłowy 11. 1). I . 4. W s p ó ł c z e s n y r e p e r t u a r m u z y c z n y w s i . Mgr J. Ludwicka. Celem pracy stanowiącej studium wsi Mąkolice w woj. łódz­ kim (rozpoczętej w 1977 r. w ramach tematu węzłowego 11. 1) jest po­ kazanie zależności tradycyjnego i współczesnego folkloru muzycznego, ich wzajemnych wpływów oraz społecznego kontekstu formowania i w y ­ stępowania zjawisk folkloru. Bazę źródłową stanowią badania własne w wybranych wsiach, nagrania, analiza literatury teoretycznej i porów­ nawczej. Praca jest przygotowywana jako rozprawa doktorska. I . 5. Ś w i ę t o i f o r m y ś w i ę t o w a n i a n a przykładzie o d p u s t u . Mgr E. Nowina-Sroczyńska. Analizą objęto cechy morfolo­ giczne odpustu chcąc podkreślić jego treść i formy ukształtowane przez tradycję kościelną oraz tradycję badanej grupy społecznej. Bazę źród­ łową stanowią wywiady prowadzone w obrębie parafii Wysokienice koło Głuchowa (woj. skierniewickie) oraz liczne obserwacje odpustów para­ fialnych (Wysokienice, Głuchów) i o szerszym zasięgu (Studzianna, Czę­ stochowa). Okres objęty analizą to ostatnie 10 lat życia parafii (19701980). Zakończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej — 1984 r. Ponadto, w wyniku badań zespołowych prowadzonych w ramach prob­ lemu węzłowego 11. 1 na terenie gminy Głuchów E. Nowina-Sroczyńska i dr W. Baranowski przygotowali do druku w „Łódzkich Studiach Etno­ graficznych" tom prac omawiających wyniki badań nad rolą tradycji w życiu współczesnej wsi. Publikacja w 1984 r. I . 6. T w ó r c a i j e g o d z i e ł o . Mgr K . Piątkowska. Celem roz­ poczętych w 1980 r. prac jest problem twórczości plastycznej, postawa twórcy, jego wiedza i umiejętności, forma i treść jego dzieł, a także spo­ łeczne uwarunkowania ich odbioru. Materiałem dla egzemplifikacji teo- �KATEDRA ETNOGRAFII W ŁODZI 197 retycznych rozważań ma być poznanie trzech rzeźbiarzy z sieradzkiego (Muchy, Korpy i Kaczmarka). Podsumowanie badań rozpoczętych w 1981 r., łączących własne przemyślenia z osiągnięciami dotychczaso­ wej teorii sztuki, przewidziane jest jako rozprawa doktorska ok. 1986 r. Wszystkie wymienione wyżej, pozornie różne prace łączy zaintereso­ wanie społecznym aspektem obserwowanych zjawisk kulturowych. Ba­ danie procesów i mechanizmów kultury w kontekście życia historycz­ nie ukształtowanych grup społecznych. Większość prac dotyczy terenów polskich, tylko dwie — pozaeuropejskich. Są to: I . 7. T r a d y c y j n e r o l n i c t w o Beludżystanu i jego w s p ó ł c z e s n e p r z e m i a n y . Dr K. Wolski. Bazą źródłową tej mo­ nografii problemowej jest literatura i materiały archiwalne oraz własne badania prowadzone w latach 1960-1976. Obok tego zagadnienia dr K . Wolski gromadzi materiały do kultury Bhil w Radżastanie w Indiach, gdzie w latach 1967-1981 prowadził badania. Zakończenie prac o Beludżystanie — 1983 r., pracy o Radżastanie — w końcu lat 80-tych. W 1981 r. K . Wolski rozpoczął także badania nad mniejszościami indyj­ skimi na obszarze Maharasztry. Ich kontynuacja uzależniona jest od możliwości wyjazdu. I . 8. I n d y j s k i e p l e m i o n a w p r o c e s i e p r z e m i a n s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . Mgr J. Suliga, doktorant Katedry. Bazą pracy jest literatura przedmiotu oraz częściowo materiał z własnych ba­ dań. Czynione są starania o wyjazd do Indii w celu poszerzenia bazy źródłowej. Zakończenie prac — 1984 r. I I . 1. Ź r ó d ł a p o l s k i e d o p o z n a n i a r o s y j s k i e j k u l ­ t u r y l u d o w e j . Dr W. Baranowski. Celem pracy było zinterpreto­ wanie i omówienie polskich relacji i opisów, wspomnień z Syberii, a tak­ że z Rosji europejskiej i Kaukazu z lat 1831-1920, niepublikowanych oraz wydanych w formie książkowej czy artykułu. Praca została zakoń­ czona i przygotowana do druku w 1983 r. I I . 2. K o n c e p c j a k u l t u r y w d w u o d m i e n n y c h m o ­ d e l a c h w s p ó ł c z e s n e j e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j . Mgr K. Kaniowska. Praca omawia problem uwarunkowań teoretycznych tych koncepcji w dzisiejszej amerykańskiej myśli etnologicznej, które tkwią w szeroko rozumianej przyrodniczej tradycji etnologii. Rozpatrywane są w niej wybrane holistyczne teorie kultury: współczesne postacie ewolucjonizmu, teoria kultury A. L . Kroebera oraz wpływ socjologii i kon­ cepcji etnologicznych na te właśnie teorie. Analizą objęte są takie ele­ menty jak: założenia teoretyczne, gdzie szczególnie interesuje autorkę pojęcie kultury i stosunek kultura — natura, konstrukcja metodologicz­ na, gdzie nacisk położony jest na sposób wyjaśniania i interpretowania zjawisk oraz relacji teoria — empiria. Praca jest kontynuacją wcześ­ niejszych zainteresowań K . Kaniowskiej etnologią anglosaską. Jej za­ kończenie przewidziane jest w formie rozprawy doktorskiej na 1984 r t �198 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA I I . 3. P e r s p e k t y w y s t o s o w a n i a m e t o d y se m i o t y c z n e j w e t n o l o g i i . Mgr K . Piątkowski. Główny nurt zainteresowań to możliwości i perspektywa zastosowania na gruncie badań i teorii etno­ grafii nowych metod, zwłaszcza semiotycznej, strukturalnej i metod poststrukturalnych. Inspiracja czerpana jest w pierwszym rzędzie z osiągnięć radzieckiej szkoły semiotyki Moskwa—Tartu, francuskiej tradycji strukturalistycznej oraz szkoły anglosaskich kontynuatorów Ch. Peirce'a. Za­ kończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej przewidziane było na 1984 r. W grupie I I I wykonywane są prace badawcze i dokumentacyjne we współpracy z Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, częściowo na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prace pro­ wadzone są pod kierunkiem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. I I I . 1. B i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i i p o l s k i e j . Zespół: mgr T. Zakrzewska, mgr M . Niewiadomska, mgr E. Karpińska z ODIE PTL. Oprócz 3 opublikowanych bibliografii w chwili obecnej znajdują się w druku międzynarodowa bibliografia pasterstwa wysokogórskiego (dru­ kowana w Brnie przez M K K B ) i I I część bibliografii etnografii polskiej za lata 1961-1969. W 1983 r. przystąpiono do przygotowania bibliografii retrospektyw­ nej etnografii polskiej za lata 1976-1980, zakończenie prac przewidziane jest na 1984 r., oraz za lata 1926-1939 (zakończenie przewidziane jest na 1985 r.). I I I . 2. S ł o w n i k d l a p o t r z e b d o k u m e n t a c j i m u z e a l ­ n e j . Zespół: mgr I . Wiktor-Grzelakowa (ODIE PTL) oraz pracownicy muzealni: mgr M . Parnowska (Warszawa), G. Skalski (Poznań), mgr I . Bernasińska (Łódź), mgr A. Jaher-Tyszkowa (Kraków). W 1980 r. pod­ jęto prace nad zagadnieniem stroju, pożywienia, budownictwa i rolnic­ twa. W 1981 r. — nad wyposażeniem wnętrza i garncarstwem. Po spre­ cyzowaniu wstępnych założeń opracowano z wymienionych zakresów te­ matycznych listy haseł słownikowych. Na podstawie literatury przedmio­ tu oraz materiału leksykalnego mają być definiowane poszczególne ter­ miny. Planuje się opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych z za­ kresu budownictwa, garncarstwa i wyposażenia wnętrz, po recenzji k t ó ­ rych ustali się ostateczną liczbę deskryptorów z każdego tematu. Opracowała: Bronisława Kopczyńska-Jaworska Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0bf7d30336dcaf3235cbabb1beb803a.pdf ded0bc3ad2e8226c3f08f54b453bdc14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1128 Title A name given to the resource Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K W Instytucie problenjatyką badawczą zajmują się: Pracownia Do­ kumentacji Sztuki Ludowej (w Krakowie), Pracownia Dokumentacji Folkloru, Pracownia Badania Plastyki Nieprofesjonalnej, Zespół Antropo­ logii K u l t u r y przy Zakładzie Filmu, Redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej". I . Do 1980 r. P r a c o w n i ą D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j kierował prof, dr R. Reinfuss. Obecnie kieruje nią dr Ewa F r y ś - P i e traszkowa. Istotą działania pracowni jest przede wszystkim dokumenta­ cja ludowej plastyki, rękodzieła i rzemiosła artystycznego. Badania pro­ wadzone są na terenie całej Polski. Najmniej materiałów dotyczy Śląska i Wielkopolski, obszary te były bowiem dokładnie penetrowane i bada­ ne przez placówki lokalne. W Pracowni w ciągu 35 lat jej działania zgromadzonp spore archiwum naukowe: ok. 76 000 stron tekstów, 60 00O rysunków, inwentaryzacji i plansz barwnych — łącznie 93 000 pozycji inwentarzowych oraz 76 000 fotografii. Materiały te są udostępniane wszystkim zainteresowanym z zewnątrz. Zebrane materiały są bazą dla późniejszych opracowań. Obecnie przygotowuje się do druku (w „Arkadach") publikację o sztuce ludowej w Polsce pióra Anny Kunczyńskiej-Irackiej i Ewy Fryś-Pietraszkowej. R. Reinfuss złożył do druku monografię kowalstwa oraz pracę o rzeźbie ludowej w kamieniu. Opracowano również szereg zwartych pozycji mo­ nograficznych, a także artykułów, studiów materiałowych i przyczyn­ ków, jednak ogromna część archiwaliów nie została jeszcze wykorzysta­ na. W związku z tym planuje się zespołowe przygotowanie obszernych monograficznych zarysów plastyki ludowej poszczególnych regionów w ramach problemu międzyresortowego „Pomniki kultury narodowej i ich dokumentacja". Pierwszą pozycją z tej serii jest „Tradycyjna sztu­ ka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" (tytuł roboczy). Prace przygotowawcze rozpoczęto w roku 1981, a ich zakończenie przewidziane jest na rok 1985. Praca obejmuje rzeźbę, malarstwo, plastykę w obrzę­ dach i zwyczajach, architekturę, wnętrze mieszkalne i jego zdobnictwo, stroje, rzemiosło artystyczne. Szczególne zainteresowanie budzi działal­ ność znaczniejszych ośrodków (zarówno istniejących obecnie, jak i za­ marłych), rozprzestrzenianie się poszczególnych zjawisk artystycznych, motywacja twórczości. Opracowanie przygotowywane jest na razie włas- �218 ALEKSANDER JACKOWSKI nymi siłami zespołu, który liczy obecnie czterech pracowników meryto­ rycznych (mgr Wanda Drabik, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, mgr Bożena Kural, mgr Alicja Maleta). W ramach tego samego problemu mgr W. Dra­ bik przygotowuje indywidualnie pracę na temat postaci zwierząt w l u ­ dowych obrzędach. Ponadto, zespół Pracowni kontynuuje prace nad tematem „Dokumen­ tacja sztuki ludowej i nieprofesjonalnej" (plan własny IS), w związku z którym od 1979 r. prowadzona jest penetracja w miejscowościach po­ łożonych na brzegach Wisły na odcinku od źródeł po Sandomierz. Do­ kumentacja ta, podjęta w związku z planem przebudowy i zagospodaro­ wania koryta rzeki („Program Wisła"), wymaga jeszcze nieznacznych •uzupełnień. Publikacja zebranych materiałów nie jest przewidziana. Pra­ cownia prowadzi ponadto dokumentację wybranych wystaw i konkur­ sów sztuki ludowej. II. P r a c o w n i a D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u , którą kieruje doc. dr Ludwik Bielawski, będzie w najbliższych latach kontynuować podstawowe kierunki działania w zakresie dokumentacji i badań pieśni ludowej (tekstów słownych i melodii), muzyki instrumentalnej i instru­ mentów muzycznych oraz tańca ludowego. Kontynuowana będzie ciągła dokumentacja terenowa, uzupełniana gromadzeniem wszelkich innych źródeł (archiwalnych, publikowanych i in.), zwłaszcza pod kątem przygo­ towywanych publikacji. Kontynuowane będą wydawnictwa źródłowe, zwłaszcza seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa — Źródła i Materiały. W najbliższej przyszłości zostanie przekazany do druku dwuczęściowy tom Kaszuby (Aurelia Mioduchowska i Ludwik Bielawski). Zostaną też "ukończone następne serie: Kurpie (Zofia Jaworska i Jan Stęszewski), Warmia i Mazury (Barbara Krzyżaniak, Jarosław Lisakowski i Aleksan­ der Pawlak). Zaawansowane są ponadto prace nad tomami: Podhale (Jan Sadownik), Lubelskie (Jerzy Bartmiński, Zbigniew Koter), Podlasie (Janina Szymańska). v W zakresie prac interpretacyjnych Alicja Trojanowicz kontynuuje badania nad śpiewami niezwrotkowymi w polskim folklorze. Grażyna Dąbrowska (obecnie będąca na emeryturze) przygotowuje syntetyczną pracę Polski folklor muzyczny. Nowo podjętym tematem jest natomiast praca Ewy Dahlig Skrzypce w ludowej praktyce muzycznej w Polsce. Jej zakończenie przewidziane jest na rok 1988. Kontynuowane będą ponadto prace w ramach grup studyjnych I n ­ ternational Council for Traditional Music. Ich rezultatem są tomy, które ukazały się zarówno w Polsce, jak i za granicą. U nas ukaże się kolejny tom Analyse und Klassyfikation von Volkstanzen (red. G. Dąbrowska i Kurt Peterman). III. P г а с o w n i a B a d a n i a P l a s t y k i Nieprofesjonal­ n e j , kierowana przez mgr Aleksandra Jackowskiego, zajmuje się doku­ mentowaniem wybranych przejawów współczesnej twórczości ludowej, �INSTYTUT SZTUKI PAN 219 przemian w upodobaniach estetycznych ludności chłopskiej, plastyki zwa­ nej naiwną i ciekawszych zjawisk w ramach nurtu nieprofesjonalnego. Prowadzi się tu badania nad następującymi zagadnieniami: 1. L u d o w a s z t u k a s a k r a l n a M a ł o p o l s k i (Anna K u n czyńska-Iracka). Praca zamierzona na kilka lat bazuje na dokumentacji zbieranej w terenie oraz archiwalnej z wykorzystaniem źródeł ikonogra­ ficznych, ludowych pieśni i kantyczek. Poszczególne efekty badań (np. nad genezą i systematyką kapliczek) będą publikowane w postaci arty­ kułów, zwłaszcza na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Przewiduje się m.in. opracowania dotyczące dawnej rzeźby ludowej, grafiki dewocyjnej i malarstwa ośrodków kultowych. Zakres tematyczny i metody badawcze sytuują te prace na pograniczu między etnografią a historią sztuki; 2. S z t u k a l u d o w a w o k r e s i e r o z p a d u t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j (A. Jackowski). Przygotowana do druku pra­ ca została oparta na zbieranej od wielu lat dokumentacji zarówno tereno­ wej, jak też pozyskanej z wystaw i konkursów, uwzględniającej aspekt socjologiczny; 3. P l a s t y k a n i e p r o f e s j o n a l n a . A. Jackowski kontynuuje badania prowadzone od 1965 r. Ich efekty będą publikowane w postaci artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". W 1984 r. oddano do druku książkę. Zakończony też zostanie Słownik zawierający 200 obszernych biogramów malarzy i rzeźbiarzy z wykazem wystaw, bibliografią, poda­ niem muxeów, w których znajdują się ich prace, ilustrowany zdjęciami twórców oraz ich prac. W pracy silnie podkreślono aspekt psychologicz­ ny (badania ankietowe, wywiady, testy); 4. I n s p i r a c j e l u d o w e w s z t u c e p o l s k i e j X I X i X X w. (A. Jackowski). Praca została rozpoczęta w 1980 r. Oddanie publika­ cji do druku przewidziane jest na 1985 г.; 5. Z a b a w k a , k u k i e ł k a , f i g u r k a magiczna. O lalce w k u l t u r z e l u d o w e j (Ewa Korulska). Praca została rozpoczęta w 1982 r. Przewidziana jest publikacja niektórych zagadnień na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Zakończenie całości — 1984 r. IV. Z e s p ó ł A n t r o p o l o g i i K u l t u r y (mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr hab. Ludwik Stomma). Zespół prowadzi badania nad k u l t u r ą współczesną (film, literatura, folklor w aspekcie współczesnej mitologii, kreowanej przez film, TV, środki masowego przekazu, zakorze­ nienie tej mitologii w tradycji, w strukturach mitologicznych „długiego trwania"). Prowadzone są również prace nad Słownikiem antropologii kultury (poszczególne hasła ogłaszane są w „Polskiej Sztuce Ludowej") oraz prace z zakresu teorii kultury (magia, religia, myślenie symboliczno-magiczne, analiza strukturalno-fenomenologiczna zjawisk kultury). Analizuje się ponadto film jako tekst kultury zwracając uwagę na prze­ strzenie pamięci (dom, hotel, akademik, bezdomność, wygnanie na przy- �220 ALEKSANDER JACKOWSKI kładzie filmu polskiego) oraz symbole związane z pamięcią i jej zako­ rzenieniem w przestrzeni (Z. Benedyktowicz), ponadto — na mit pros­ taczka Fou de Dieux i klownów (L. Stomma). Odrębne zagadnienie sta­ nowią zjawiska izolacji świadomościowej. L . Stomma przygotowuje pracę Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., kontynuując jednocześnie ba­ dania nad tymi zjawiskami w międzynarodowym zespole badawczym przy Centre Internationale des Recherches Sociales w Paryżu (planowa­ ne są m i n . badania na Polinezji). Z. Benedyktowicz przygotowuje pracędoktorską na temat kategorii „swój" — „obcy". W ramach tego zagad­ nienia prowadzone będą badania nad zjawiskami identyfikacji grupowej, odkrywaniem własnej tożsamości — mit outsidera, grupy młodzieżowe Punk i in. we współczesnej kulturze (literatura, film, ruchy młodzieżo­ we i artystyczne); V. „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " (red. A. Jackowski). Zadaniem pisma jest zarówno publikowanie prac własnych pracowników Instytutu, jak też inspirowanie i publikowanie prac powstałych w innych ośrod­ kach naukowych. Zakres tematyczny pisma obejmuje zarówno proble­ matykę kultury artystycznej ludu, jak też i jej determinanty. Staramy się penetrować obszary pograniczne między sztuką profesjonalną a l u ­ dową (twórcy naiwni, amatorzy), a także podejmować zagadnienia z za­ kresu teorii i metodologii. Zamierzamy kontynuować konferencje i dys­ kusje redakcyjne poświęcone poszczególnym zagadnieniom. Będziemy nadal publikowali materiały Słownika pojąć współczesnej etnologii, m.in. dotyczące problematyki badań nad sztuką (hasła: ikonologia, Gombrich, Kiibler, Piwocki). - - Opracował: Aleksander Jackowski Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fdbef3a00016acff5774b36faefe81f.pdf 3ee071c54565e1743dee1e75de530d60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1129 Title A name given to the resource Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OŚRODEK BADAŃ NAUKOWYCH I M . WOJCIECHA KĘTRZYŃSKIEGO W OLSZTYNIE W Ośrodku prowadzone są w ramach planu naukowego Zakładu Ba­ d a ń nad Współczesnością następujące prace o tematyce etnograficznej i z pogranicza etnografii: 1. S p o ł e с z n o - к u 11 u r o w a problematyka małego m i a s t a — praca zespołowa (doc. dr hab. Anna Szyfer, dr Bożena Be­ ba, dr Halina Murawska, mgr Lech Gizelbach). W założeniu ma to być synteza problematyki małego miasta w Polsce. Główny akcent położono na współczesność małych miast z uwzględnieniem historycznych uwa­ runkowań. Pytania badawcze dotyczyły przemian funkcjonowania spo­ łeczności lokalnej i kultury tradycyjnej. Analizą objęto miasta do 5 tys. mieszkańców, posiadające historyczne prawa miejskie. Uwzględniono k i l ­ ka typów miast, dobierając je według lokalizacji, struktury społeczno-za­ wodowej oraz funkcji. Podstawową bazę źródłową stanowią badania em­ piryczne, materiały archiwalne, statystyczne, obserwacja uczestnicząca, kroniki itp. Badania prowadzono od 1972 r. i zakończono w roku 1983; 2. K u l t u r a drobnomieszczańska na przykładzie w y b r a n y c h ś r o d o w i s k (dr Bożena Beba). Terenem obserwacji jest miasto Olsztyn. Praca oparta zostanie na badaniach empirycznych i analizie materiałów archiwalnych. Temat rozpoczęto w 1981 г., zakoń­ czenie przewidziano na 1988 г.; 3. P r z e m i a n y w małomiasteczkowym systemie w a r t o ś c i (mgr Lech Gizelbach). Jest to temat szczegółowy związany z pracą zbiorową dotyczącą małych miast (patrz punkt 1). Rozpoczęto go w 1982 г., a zakończenie przewidziane jest ńa rok 1988; 4. M o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a w s i W o r y t y (doc. dr hab. Anna Szyfer). Jest to monografia typowej wsi warmińskiej. Pod­ stawową bazę będą stanowiły badania empiryczne oraz analiza pamięt­ ników i wspomnień, kronik itp. Temat rozpoczęto w 1980 г., a zakończe­ nie przewidziane jest na 1986. Opracowała: Anna Szyfer Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a8b17c40429eb33516646796a7f947c.pdf 467d4860c727eb5f9829ec21e799e0b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4498 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4183 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 187-188 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O N 10 c z e r w c a 1962 r. zmarł w Iłży n a w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j MaStanisław Pastuszkiewicz, ur. w zowsza. 1888 r., twórca interesujących rzeźb » ceramicznych, jeden z najbardziej z n a n y c h artystów l u d o w y c h K i e l e c ­ Ceramika ludowa i artystyczna czyzny. w y p r o d u k o w a n a przez ośrodki g a r n ­ P r a c e P a s t u s z k i e w i c z a były w i e ­ c a r s k i e związane z C P L i A z terenu l o k r o t n i e w y s t a w i a n e i n a g r a d z a n e całej P o l s k i e k s p o n o w a n a była n a n a w y s t a w a c h sztuki l u d o w e j z a ­ w y s t a w i e w s a l a c h Pałacu K u l t u r y równo k r a j o w y c h , j a k z a g r a n i c z ­ i N a u k i w p i e r w s z e j połowie m a r ­ n y c h . Był on długoletnim p r e z e s e m ca. W ś r ó d p r a c twórców l u d o w y c h honorowym Spółdzielni Przemysłu wyróżniały się szczególnie c e r a m i k a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w Iłży. s i w a z P a w ł o w a i Białej P o d l a s k i e j T r z y k r o t n i e o d z n a c z o n y został K r z y ­ (woj. l u b e l s k i e ) , f i g u r k i c e r a m i c z n e żami Zasługi (Brązowym, S r e b r n y m z Iłży i piękne w formie, c z a r n o i Złotym). polewane naczynia Kazimierczaka z K a r t u z , nawiązujące d o l u d o w e j ceramiki tradycyjnej. 16 c z e r w c a 1962 r. zmarła w Rzeczycy znana tkaczka i w y c i n a n k a r k a ludowa, Antonina Legutows k a . Była o n a laureatką szeregu w y ­ s t a w i konkursów s z t u k i ludowej. Otrzymała Złoty Krzyż Zasługi i s z e r e g i n n y c h odznaczeń z a swą twórczość artystyczną i pracę s p o ­ łeczną w d z i e d z i n i e k r z e w i e n i a k u l ­ t u r y l u d o w e j . O d . 1951 r. prowadziła instruktaż, a następnie kierowała Ośrodkiem Twórczości L u d o w e j w Łęczycy. Konferencje i zjazdy W d n i u 19 m a j a odbyła się w Poznaniu Sesja N a u k o w a z okazji pięćdziesięciolecia T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego w Poznaniu. Program n a u k o w y S e s j i obejmował r e f e r a t y : prof. d r J . B u r s z t a — R u c h l u d o ­ znawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce; m g r S t . Błasz­ c z y k — D z i e j e poznańskich zbiorów etnograficznych; dr T. Wróblew­ s k i — P o l s k o - n i e m i e e k i e pogranicze w świetle materiałów etnograficz­ nych; komunikaty: mgr J . Dydow i c z o w a — Z e studiów n a d z w y ­ czajami dorocznymi ludu wielko­ polskiego; mgr J . Lisakowski — Pieśń i m u z y k a l u d o w a Z i e m i K a ­ liskiej; mgr J . Dydowiczowa — O p i e k a n a d sztuką ludową w W i e l ­ kopolsce; d r Z. J a s i e w i c z — Z b a ­ dań etnograficznych w Koszaliń­ s k i e m : Z d e r z e n i e się k u l t u r grup o s a d n i c z y c h w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim. Wystawy i konkursy K o n k u r s n a kurpiowskie pieczy­ w o obrzędowe ogłoszony p r z e z W y ­ dział K u l t u r y W R N p r z y współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i został rozstrzygnięty w W a r ­ s z a w i e w l u t y m br. K o n k u r s zgro­ madził 86 uczestników, którzy n a ­ desłali ok. 600 p r a c . J u r y przyznało 14 nagród. N a j l e p s z e spośród n a g r o ­ d z o n y c h f i g u r e k e k s p o n o w a n e będą a m a t o r s k i m ) h a f t i zdobnictwo. N a j wyższy poziom a r t y s t y c z n y r e p r e zentowały k r a s z a n k i . 9 maja rozstrzygnięty został k o n k u r s n a kujawską ceramikę l u ­ dową, z o r g a n i z o w a n y w e W ł o c ł a w ­ k u przez Muzeum K u j a w s k i e i W y ­ dział K u l t u r y P R N przy współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i . W k o n k u r s i e uczestniczyło pięciu g a r n c a r z y , którzy nadesłali naczynia polewane oraz „siwaki" nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h f o r m c e r a m i k i k u j a w s k i e j . P o zakończe­ n i u k o n k u r s u urządzono w M u z e u m pokaz nadesłanych p r a c . O d w y s o k i e g o poziomu prac w y ­ m i e n i o n y c h g a r n c a r z y odbiegały w y ­ roby Necla z K a r t u z i c e r a m i k a W maju, w salach Muzeum bolimowska, coraz bardziej upo­ Mazurskiego w S z c z y t n i e została dobniające się do półprzemysłowej otwarta wystawa pt. „Kurpiow­ produkcji pamiątkarskiej. ska Sztuka Ludowa". Wystawa jest r e z u l t a t e m współpracy M u z e u m szczytnieńskiego i Muzeum Kur­ piowskiego w Łomży. Jednym założeń s c e n a r i u ­ Pamiątkarstwo l u d o w e i a r t y ­ z p o d s t a w o w y c h przez s t y c z n e w o j . r z e s z o w s k i e g o p o k a z a ­ s z a w y s t a w y , opracowanegono w m a r c u n a w y s t a w i e pokłosia doc. d r a A . Chętnika i J . ChętnikoI I etapu k o n k u r s u zorganizowanej Wą, było w y k a z a n i e wspólnych e l e ­ w salach Muzeum w R z e s z o w i e . mentów k u l t u r y Kurpiów o r a z W a r ­ (I etap k o n k u r s u rozstrzygnięto w m i i i M a z u r . grudniu 1960, por. k r o n i k a n r 1 Na wystawie zgromadzono po­ 1961). E k s p o n a t y nagrodzone p o k a ­ n a d t r z y s t a eksponatów z z a k r e s u zano z kolei n a Ogólnopolskiej W y ­ t k a c t w a , stroju, haftu, ceramiki, s t a w i e Pamiątkarstwa w K r a k o w i e . m e b l a r s t w a , sprzętu domowego, m a ­ Z o k a z j i w y s t a w y Wydział K u l t u r y l a r s t w a , rzeźby i b u r s z t y n i a r s t w a . Prezydium W R N w Rzeszowie w y ­ Wycinanki reprezentowały prace dał k a t a l o g (Rzeszów 1961, s. 47, współczesne: C z . Konopkówny. P 49 nlb., l i c z n e fotografie). O b s z e r n y Puławskiego i Niedźwieckiej. wstęp i o p i s y eksponatów o p r a c o ­ wała I r e n a Kłak. Muzeum im. Orkana w Rabce zorganizowało k o n k u r s n a podłaźnikl. Rozstrzygnięcie nastąpiło w marcu. Wśród prac nadesłanych przeważały interesujące t r a d y c y j n e t y p y podłaźników. Najwartościowsze e k s p o n a t y zostały z a k u p i o n e przez muzea w Warszawie i Rabce. W pierwszej połowie k w i e t n i a odbyły się w O p o l u doroczne obcho­ d y „Dni L u d o w e j Twórczości A r t y ­ s t y c z n e j " O p o l s z c z y z n y . Organizację powierzono opolskiemu oddziałowi Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznaw­ czego. W d n i u zakończenia obcho­ dów (15 k w i e t n i a ) rozstrzygnięto k o n k u r s n a plastykę ludową oraz odbyły się p o k a z y korowodów g a i ­ k o w y c h i m a r z a n k o w y c h , wystąpili gawędziarze i l u d o w e zespoły w o ­ kalne. N a konkursie plastyki repre­ z e n t o w a n e były: p i s a n k a r s t w o , m a ­ larstwo i rzeźba (o c h a r a k t e r z e W drugiej połowie m a j a i w c z e r w c u o t w a r t a była w Muzeum K u j a w s k i m w e Włocławku regio­ n a l n a w y s t a w a sztuki l u d o w e j z o r ­ ganizowana z okazji D n i Ochrony Zabytków. N a w y s t a w i e pokazano e k s p o n a t y pochodzące ze zbiorów muzealnych; reprezentowały one wszystkie dziedziny tradycyjnej l u ­ dowej twórczości K u j a w . W końcu m a j a o t w a r t a została w Łowiczu p o k o n k u r s o w a wystawa twórczości członków spółdzielni C P L i A „Sztuka Łowicka". O r g a n i ­ zatorami wystawy były Muzeum w Łowiczu o r a z Zarząd spółdzielni. Na wystawie pokazano w y c i n a n k i , hafty, t k a n i n y . W c z e r w c u o t w a r t a została w Muzeum w Łowiczu jubileuszowa wystawa twórczości wycinankarki Elżbiety Żaczek ze Z ł a k o w a B o r o ­ wego, należącej d o grona najwy187 �ni Polskiego Radia. W konkursie uczestniczyło 38 tkaczek, p r z y z n a n o osiem nagród. Pierwsze nagrody otrzymały J a d w i g a Białokozowa ze w s i Jastrzębie i F r a n c i s z k a P a b i a ń czyk z Krzepocin. Zgodnie z tra­ dycją ustaloną już w p o p r z e d n i c h konkursach w Muzeum łęczyckim, z a p r e z e n t o w a n o n a w y s t a w i e zespół eksponatów o wyrównanym, w y s o ­ * k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . S z c z e ­ gólnie interesujące były prawie — W c z e r w c u odbył się w K r a ­ nie znane dotychczas tkaniny k o w i e p i e r w s z y Ogólnopolski K o n ­ p a s i a k i wełniane, t k a n e w o p a r c i u wzory. k u r s Pamiątkarstwa, po r o z s t r z y g ­ o t r a d y c y j n e nięciu którego urządzono w Pałacu * S z t u k i w y s t a w ę pokonkursową. N a wystawę z a k w a l i f i k o w a n o ok. 2.000 eksponatów u z n a n y c h p r z e z j u r y z a W Muzeum w Z i e l o n e j Górze odpowiadające w a r u n k o m k o n k u r ­ o t w a r t a była w c z e r w c u w y s t a w a sowym. Były to zarówno prace sztuki ludowej obejmująca ekspo­ artystów l u d o w y c h , j a k amatorów n a t y z e b r a n e przez pracowników i zawodowych artystów-plastyków. M u z e u m n a terenie powiatów M i ę ­ Najliczniej reprezentowane były d z y r z e c z , Świebodzin, Sulechów i województwa k r a k o w s k i e , gdańskie Z i e l o n a Góra. P o k a z a n o t k a n i n y d e ­ i W a r s z a w a . W ś r ó d eksponatów l u d o ­ k o r a c y j n e i stroje ludowe, wyko­ w y c h d o n a j b a r d z i e j interesujących n a n e zarówno p r z e z ludność a u t o ­ należały rzeźby w d r z e w i e rzeźbia­ chtoniczną, j a k — p r z e d e w s z y s t k i m r z y łęczyckich (m. i n . Ignacego K a - p r z e z osadników osiedlonych na mińskiego) oraz c e r a m i k a k i e l e c k a Z i e m i L u b u s k i e j po 1945 r. Znaczną (iłżecka) i r z e s z o w s k a . Interesujące część eksponatów stanowiły p r z e d ­ były o d p u s t o w e c u k r o w e k o g u c i k i mioty zabytkowe, przywiezione białostockie. Pierwszą nagrodę przez osadników z pierwotnego przyznano rzeźbiarzowi-amato- m i e j s c a z a m i e s z k a n i a . N a w y s t a w i e rowi Zygmuntowi C z a j k o w s k i e m u przeważały t k a n i n y wileńskie, p o ­ ze w s i Z l e c z y n a w w o j . k r a k o w ­ l e s k i e i t a r n o p o l s k i e o r a z stroje s k i m z a pracę „Przekupka k r a k o w ­ łemkowskie. s k a " . J a k k o l w i e k sporo eksponatów nadesłanych n a k o n k u r s r e p r e z e n t o ­ wało dobry poziom artystyczny (obok w i e l k i e j ilości przedmiotów W c z e r w c u o t w a r t a była w D o ­ pozbawionych zarówno wartości m u Chłopa w W a r s z a w i e wystawa użytkowej, j a k estetycznej), n i e speł­ współczesnej wycinanki kurpiow­ nił on pokładanych n a d z i e i : s t w o ­ s k i e j . P o k a z a n o ok. 80 p l a n s z w y ­ r z e n i a t a n i c h , e s t e t y c z n y c h w z o r ó w c i n a n e k z P u s z c z y Białej i Z i e l o n e j . pamiątek nadających się d o p r o ­ N a o t w a r c i u w y s t a w y o b e c n e były d u k c j i m a s o w e j . D o najwartościow­ w y c i n a n k a r k i : Anna Kordecka z s z y c h należały e k s p o n a t y o c h a r a k ­ Myszyńca i M a r i a C h r o s t e k z T a t a r . terze u n i k a t o w y m , j a k n p . rzeźby ludowe. * bitniejszych wycinankarek łowic­ kich. Wystawa posiada katalog opracowany przez m g r a Henryka Świątkowskiego, w y d a n y s t a r a n i e m Wydziału K u l t u r y W R N w Ł o w i ­ c z u o r a z M u z e u m w Łowiczu. K a ­ talog z a w i e r a wstęp, opis e k s p o n a ­ tów o r a z i l u s t r a c j e (Łódź 1962 r. s. X X , ilustracje). * W kwietniu zorganizowano w Sali D o m u K u l t u r y w Płocku i n t e r e s u ­ jącą wystawę fotogramów m g r a J . Krippendorfa z Torunia, przedsta­ wiających r y s u n k i w y k o n a n e przez robotników n a s z y b a c h r e m o n t o w a ­ n y c h sklepów. W j e d n y m z następ­ n y c h numerów r e d a k c j a z a p r e z e n ­ tuje wybór n a j c i e k a w s z y c h repro­ d u k c j i z 450 zdjęć w y k o n a n y c h w różnych m i a s t a c h p r z e z m g r a K r i p ­ pendorfa. W Olsztynie otwarta była w czerwcu „Wystawa prac twórców ludowych Warmii i Mazur". Wy­ s t a w a z o r g a n i z o w a n a została z i n i ­ cjatywy Stowarzyszenia PAX w Olsztynie i urządzona w lokalu Stowarzyszenia. Pokazano tkaniny warmińskie i m a z u r s k i e , w y k o n a n e przede wszystkim przez tkaczki z a t r u d n i o n e w spółdzielniach C P L i A w Mikołajkach i Giżycku, o r a z s z e ­ r e g rzeźb, w y r o b ó w z s z y s z e k itp. o c h a r a k t e r z e twórczości amator­ skiej. * W c z e r w c u M u z e u m w Łęczycy urządziło pokonkursową wystawę pt. „Tkanina i strój łęczycki". K o n ­ k u r s i w y s t a w a z o r g a n i z o w a n e zo­ stały p r z e z dyrektorkę M u z e u m m g r Jadwigę Grodzką p r z y współudziale Wydziałów K u l t u r y W R N w Łodzi, P R N w Łęczycy i łódzkiej Rozgłoś­ 188 Jedną z n o w y c h f o r m propago­ w a n i a twórczości l u d o w e j są z o r g a ­ nizowane przez C P L i A tzw. izby twórcze (por. k r o n i k a n r 1 1961). I z b y o r g a n i z o w a n e są w e wnętrzach z a b y t k o w y c h c h a t urządzonych t r a ­ d y c y j n y m i sprzętami i z a m i e s z k a ­ łych p r z e z twórców l u d o w y c h , któ­ rzy demonstrują zwiedzającym s w e w y r o b y , sposób i c h w y k o n a n i a o r a z udzielają wyjaśnień n a t e m a t l u d o ­ w y c h tradycji regionalnych. P i e r w ­ sze tego rodzaju „muzeum" s t a n o w i chata w domu J a n a K a w u l o k a w Istebnej (pow. C i e s z y n ) . P r z y o r g a ­ n i z o w a n i u j e j uczestniczyło M u z e u m Śląskie w B y t o m i u . J a n K a w u l o k j e s t o s t a t n i m wytwórcą śląskich i n ­ strumentów muzycznych, których kolekcję p o s i a d a w s w o j e j izbie. Następne i z b y kurpiowską i łowic­ ką z o r g a n i z o w a n o w d o m u K o n o p ­ ków w T a t a r a c h o r a z w d o m u J u ­ s t y n y G r z e g o r y w Złakowie B o r o ­ wym. * W K c y n i o t w a r t a zostanie wkrót­ ce R e g i o n a l n a I z b a Twórcza w d o ­ mu K l a r y Prillowej. O d wielu lat gromadzi P r i l l o w a eksponaty p a ­ łuckiego t r a d y c y j n e g o t k a c t w a , s t r o ­ j u ludowego, także sprzęty d o m o ­ w e g o użytku, które już obecnie chętnie udostępnia zwiedzającym. Badania naukowe W p i e r w s z e j połowie l i p c a 1962 r. p r z e p r o w a d z o n o n a z l e c e n i e Śląs­ kiego Instytutu Naukowego, W o j e ­ wódzkiego K o n s e r w a t o r a Zabytków oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu badania nad stanem za­ c h o w a n i a , konstrukcją i liczbą s t o ­ dół ośmiobocznych, występujących w budownictwie ludowym powia­ tów pszczyńskiego i tyskiego. O b i e k t y t e ze względu n a w i e k o r a z przykład w y s o k i e g o kunsztu cie­ s i e l s k i e g o mają wartość zabytkową. Z u w a g i j e d n a k n a ilość — w s z y ­ s t k i e n i e mogą być przeniesione do nowoorgunizującego się m u z e u m w plenerze. W y m a g a j ą k o n s e r w a c j i na miejscu. W w y n i k u badań ustalono l i c z ­ bę stodół z a b y t k o w y c h , dokonano klasyfikacji z punktu widzenia konserwatorskiego, wytypowano o b i e k t y d o dalszągo z a c h o w a n i a n a m i e j s c u , ustalono, z których o b i e k ­ tów można zrezygnować, opisano i opracowano konstrukcje tych sto­ dół, wykonano zdjęcia, ustalono p r z y c z y n y z a n i k u i obecną funkcję t y c h stodół. Równocześnie z t y m i b a d a n i a m i p r o w a d z o n o akcję z b i e r a n i a z a b y t ­ ków, tj. dokonywano zakupów, przejęto d a r y i p r z e p r o w a d z o n o i n ­ wentaryzację wytworów kultury l u d o w e j będących j e s z c z e w użyciu, a których n i e udało się przejąć do M u z e u m Górnośląskiego. P r a c e powyższe p r o w a d z o n e były w ramach praktyki muzealnej stu­ dentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego z ramienia Muzeum Górnośląskiego. B a d a n i a m i kierował mgr E . Jaworski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6153f23696f65b2548dbb88d3ae27c9f.pdf 71e8020232d9d781822035094baf6e0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4182 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 185-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Woźniak Jamneński Maria, obyczaj weselny. Wróblewski morza „Życie i K u l t u r a " 1995, n r 39 Woźniak polskiej. Woźniak ty Maria, jamneńskie. Woźniak ornament w Zatrybówna i Wesele w Jamnie. Tygodnia" — Po­ nasza zabytków „Glos T y g o d n i a " dod. tyg. „Dziennika „Głos T y g o d n i a " słowiń­ 1953, n r 40 Bałtyckiego" — dod. tyg. „Głosu Koszalińskiego" ..Życie i K u l t u r a " — dod. tyg. „Głosu Szczecińskiego" Pomorskie Maria, — Wśród Alicja, przeszłości. „Rejsy" „Literatura 1959, n r 1—2 Woźniak skiej haf­ „Życie i K u l t u r a " 1955, n r 46 zarys „Pomorze Z a c h o d n i e z i e m i a o j c z y s t a " . Poznań 1960 sztuce Koronki Sieja Stefan, Maria, Ludowa" Glos O pomorski Maria, „Życie i K u l t u r a " 1959, n r 22 Etnograficzny Tadeusz, Zachodniego. malarstwo. „I^rny „7-my Głos T y g o d n i a " — niedzielne wydanie „Głosu Szczecińskiego'* 1958, n r 12 N Wilhelm Gaerte, VOLKSGLAUBE UND BRAUCHTUM Holzner-Verlag, OSTFREUSSENS, Würzburg 1956, s. 128, i L 34. dawnych Pru­ w Królewcu, p u b l i k u j e sporo n i e z n a n y c h d o t y c h c z a s Wilhelm G a e r t e , były w i e l o l e t n i d y r e k t o r sów c z y L i t w i n ó w są już rzadsze, n a t o m i a s t do zwy­ materiałów czajów z zakresu zwyczajów w y c h , które — o p r a c o w a n e zycje o zajmuje V (obejmującej niedwuznacznym Autor i obrzędów dorocznych m e d y c z n e j , demonologii tom s e r i i „Mar- politycznym). zagadnieniami i rodzinnych, i magii pisma, zabawy ca, a także sądownictwa. O m a w i a n e Włoch; W do­ magii i tań­ prowincjach analiza w s z e l k i c h z n a n y c h autorowi nych stwarza Zjawisk możliwość wyłowienia szeroka stach dotyczących i n n y c h tematów szeregu tek­ ciekawych d l a n a s wiadomości porównawczych, n p . o „maikach" wiosennych i ogólnie o kulcie p a s t e r s k i c h , żniwnych, o m a g i i W licznych wywody przypisach materiałami drzew, urodzaju autor o obrzędach i płodności. potwierdza historycznymi i swoje literaturą, przeważnie z e źródeł n i e m i e c k i c h , n a t o m i a s t ale o źród­ łach p o l s k i c h — z wyjątkiem Długosza — n i e w s p o ­ mina bardzo w ogóle. W rezultacie omawiane pieczołowicie mieckimi, a nawet powiązane dalszymi — z zjawiska analogiami są nie­ z e S k a n d y n a w i i czy zupełnie przypadkowe. miano­ jest słowiańskiego a rosemaka" n i e były z n a n e w w przypisie innych podaje, że n a j e „raz m ó k j " (s. 23 i 26); 2) o z w y c z a j u g a l i c y j s k i c h Żydów, którzy upadku pokrew­ również w Niemiec, Kurpiach nazywano aby Ale — poza P r u s a m i W s c h o d n i m i (s. 66); i pogrzebowe. Polski 1) o t y m , że słowo „rosemak" mi weselne obrzędowości całej książce są t y l k o c z t e r y w z m i a n k i , a dów, z wyjątkiem n i e l i c z n y c h , j a k l a s k i z brzękadłac z y korony ludności do pochodzenia; o b o k s t w i e r d z a , że „gonitwy t e m a t y przeważ­ n i e n i e znajdują analogii wśród z n a n y c h u n a s obrzę­ nawiązania wicie: m . i n . także p o ­ zabarwieniu się w y b r a n y m i tyczącymi obrzędów ludo­ drobiazgowo i n a szerokim tle 'porównawczym — wypełniają burger Ostforschungen" muzeum uchronić 3) XX dziecka o polewali dziecko polonezie, wodą od i t a m nóż, złych demonów wpływu którym miejsce wbijali „jeszcze w początkach w i e k u r o z p o c z y n a n o w Ostródzie i w ogóle w c a ­ łych P r u s a c h W s c h o d n i c h ną l u b d o m o w ą " każdą uroczystość oficjal­ (s. 114); 4) p r z y o m a w i a n i u z a b a w y chłopców, z w a n e j „posz- k e " , a u t o r p r z y p u s z c z a , że n a z w a t a j e s t zapożyczona od Polaków i przyszła z południa (s. 120). Tego rodzaju siedztwa pozory potraktowanie omawianego znajdującej Pomimo tego południowego terytorium stwarza są­ fałszywe się t a m p u s t k i . poważnego s t a n o w i cenną pozycję mankamentu, książka naukową. Maria Przeździecka R o m a n R e i n f u s s i J a n S w i d e r s k i , S Z T U K A L U D O W A W P O L S C E , W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1960, s t r o n 176, i l u s t r a c j i n u m e r o w a n y c h 216 i 15 n i e n u m e r o w a n y c h , c a l o s t r o n i c o w y c h . Piękna 'książka o p o l s k i e j s z t u c e l u d o w e j , w y d a n a w r. 1960 w K r a k o w i e , n i e doczekała się dotąd omó­ w i e n i a . C o p r a w d a podziela o n a tę „zmowę m i l c z e ­ n i a " z i n n y m i , l i c z n y m i dziełami dotyczącymi s z t u k i ludowej i nieludowej. Istnieje bowiem u n a s zakorze­ niony od d a w n a zwyczaj niepisania recenzji, by nie narażać się a u t o r o m , a l b o p i s a n i a i c h z wyraźnym c e l e m pogrążenia w r o g a . Krótkie m o j e u w a g i na t e m a t tej książki są skromną próbą przełamania wspomnianej zmowy. Książka m a dwóch autorów: etnografa, zajmują­ cego się o d l a t już ludową twórczością, i fotografa — j e s t b o w i e m pomyślana j a k o a l b u m pięknych zdjęć z towarzyszącym, popularnie napisanym tekstem. N a j p i e r w więc k i l k a słów o s t r o n i e w i z u a l n e j w y ­ d a w n i c t w a . Już o d d a w n a w i a d o m o , że u n a s j e d y n i e K r a k ó w , a w szczególności D r u k a r n i a N a r o d o w a — umieją dorównać w budowie, d r u k u i poziomie o d ­ b i t e k i l u s t r a c y j n y c h dziełom w y d a w a n y m z a granicą. „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " należy do najbardziej u d a n y c h e d y t o r s k o książek ostatniej doby. N i e p o d a n o n a z w i s k a autora makiety, ale jest on na pewno współtwórcą równorzędnym z a u t o r a m i wymienio­ n y m i n a okładce. C o p r a w d a miał o n z a d a n i e ułat­ w i o n e p r z e z z n a k o m i t y dobór zdjęć i i c h w y s o k i p o ­ ziom. W całej książce n i e z n a j d z i e się i l u s t r a c j i sła­ bej. Ujęcie p r z e z S w i d e r s k i e g o każdego p r z e d m i o t u j e s t z a w s z e n i e o m y l n i e celowe, c h a r a k t e r y s t y k a m a 185 �terii dzieł d o p r o w a d z o n a do niezwykłej wrażliwości (proszę sprawdzić choćby n a t a b l i c y oznaczonej cyfrą V ) , dobór tła podkreśla z a w s z e w a l o r y p l a s t y c z n e obiektu ( w y s t a r c z y popatrzeć n a pejzaż k a p l i c z k i — i l . 20 l u b n a kompozycję tła żelaznego p t a s z k a — i l . 139). T a k t r u d n e i często p r z y p a d k o w e „kadro­ w a n i e " zdjęć —• j e s t w o m a w i a n e j książce z reguły głęboko przemyślane i służy d o p r o w a d z e n i u ..treści" zdjęcia i j e j u w y p u k l e n i u (zbliżenie malowań n a c h a c i e łowickiej — i l . 8 a l b o kąt c h a t y spod R a w y — i l . 23). M a j s t e r s z t y k i e m fotograficznym jest tablica V I I I — równocześnie charakteryzująca nastrój t a r g u i z a b a w k i n a l a d z i e p r z e k u p n i a . Rozmaitości t w o r z y ­ w a i gałęzi s z t u k i l u d o w e j t o w a r z y s z y rozmaitość aranżowania s a m y c h zdjęć i użycia i c h w e w n ą t r z układu graficznego. P ó ł k a n a s t r o n i e 26 w y b i e g a n i e ­ spodzianie, j a k b y inicjał, w tekst; w y c i n a n k i n a płaszczyźnie s t r o n y 39 układają się w e f r y z ; rzeźby n a rozkładzie s t r o n 144 i 145 flankują j a k b y portal w i o ­ dący w głąb gęsto zapisanego t e k s t u . Dość już c h y b a przykładów świadczących o p o z i o m i e s a m y c h i l u s t r a ­ c j i i rozwiązania graficznego książki. Wdzięczne, a l e i niełatwe miał z a d a n i e prof. R e i n fuss tworząc p o p u l a r n e W p r o w a d z e n i e c z y t e l n i k a w l a b i r y n t l u d o w e j twórczości. Wdzięczne, bo s z t u k a t a zdobyła i Wciąż z d o b y w a w n a s z y m społeczeństwie coraz l i c z n i e j s z y c h w i e l b i c i e l i , choć jej z a k r e s i i s t o t ­ ne w a l o r y wciąż jeszcze n i e są dostatecznie z n a n e . Niełatwe, b o w s z e l k a p o p u l a r y z a j a może grozić spły­ c e n i e m z a g a d n i e n i a i ściągnąć n a się gromy „akade­ m i c k i c h " z n a w c ó w p r z e d m i o t u . Z a d a n i e to u t r u d n i ! sobie j e s z c z e a u t o r wprowadzając d o tekstu e l e m e n t y a k t u a l n e j , p o l e m i c z n e j o c e n y niektórych z j a w i s k a k c j i p o p i e r a n i a s z t u k i l u d o w e j , a także z a c h o w a n i a j e j zabytków. Z trudności t y c h wybrnął — trzeba to stwierdzić — zwycięsko. T e k s t n a p i s a n y jest j a s n o i gładko, w t a j e m n i c z a c z y t e l n i k a w e w s z y s t k i e n a j ­ ważniejsze zagadnienia potrzebne do zrozumienia s z t u k i l u d o w e j zarówno o d s t r o n y j e j w a r s z t a t u , j a k i danych historycznych. Nie pomija zróżnicowania regionalnego a n i związków 'poszczególnych gałęzi twórczości z i n n y m i działami k u l t u r y l u d o w e j , i to z a w s z e w rozsądnie w y w a ż o n y m z a k r e s i e , właśnie p o ­ trzebnym d l a zrozumienia jej problematyki. N a wstępie a u t o r krótko próbuje definiować w spo­ sób przystępny pojęcie s z t u k i l u d o w e j (która jego z d a n i e m j e s t twórczością artystyczną l u d u ) i z w r a c a uwagę n a h i s t o r y c z n y a s p e k t j e j r o z w o j u i zróżni­ cowań. P o t e m o m a w i a architekturę ludową, p o c z y ­ nając o d b r y ł y i p l a n u chaty. P r z e c h o d z i następnie do z d o b n i c t w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o o r a z do b u d o w n i ­ ctwa sakralnego, przemysłowego i gospodarczego. Z kolei o m a w i a architekturę wnętrza chaty, a więc sprzęty, m a l o w a n i a i w y c i n a n k i . W d a l s z y m ciągu z a t r z y m u j e się n a d o p i s e m s t r o j u l u d o w e g o różnych stron k r a j u , łącząc go z z a g a d n i e n i e m h a f t u i k o ­ r o n k i , biżuterii i z d o b n i c t w a skórzanych części s t r o j u . T k a c t w o , ujęte s t o s u n k o w o z b y t zwięźle, p o z n a j e m y po opisie s t r o j u , b y wkroczyć w dziedzinę z d o b n i c t w a w d r z e w i e i bogato eksponowanego g a r n c a r s t w a . K o ­ w a l s t w o z jego c i e k a w i e opowiedzianą historią poprze­ d z a zafoawkarstwo, które z n o w u jest wstępem d o przedmiotów związanych z o b y c z a j e m i d o rzeźby l u d o w e j . H i s t o r i a i a n a l i z a grafiki i obraźnictwa l u ­ dowego kończy tekst książki. W każdym w y p a d k u autor w sposób treściwy, a l e wyczerpujący, z w r a c a u w a g ę n a d z i e j e d a n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j , j e j powiązania z o b y c z a j a m i i w i e r z e n i a m i , umiejętnie tłumaczy specyfikę techniczną i z d r a d z a w a r s z t a t o w e k u l i s y s z t u k i , dostatecznie o b s z e r n i e potrąca sprawę twórców l u d o w y c h różnych d z i e d z i n , wymieniając n a z w i s k a n a j w y b i t n i e j s z y c h spośród n i c h . W ten s p o ­ sób c z y t e l n i k o t r z y m u j e rzetelną i możliwie pełną informację. Równocześnie — j a k wspomniałem — 186 a u t o r k i l k a k r o t n i e p r z e s t r z e g a p r z e d tandetą p o d s z y ­ wającą się p o d s z y l d s z t u k i l u d o w e j i u c z y p o s z a n o ­ w a n i a d l a w i e l k i c h wartości tkwiących w t r a d y c y j ­ nej twórczości polskiej w s i . T a k więc spełnia — j a k sądzę — w s z y s t k i e z a d a n i a , j a k i e stają p r z e d p o ­ p u l a r y z a t o r e m . Książka z a t e m w pełni o d p o w i a d a c e l o m j e j twórców. Oczywiście m a m p e w n e p r e t e n s j e do a u t o r a t e k s t u i pragnę dać i m t u w y r a z . Dotyczą o n e p r z e d e w s z y s t ­ k i m kolejności o m a w i a n i a poszczególnych gałęzi s z t u ­ k i l u d o w e j . J e s t e m w pełni świadom, że w s z e l k i układ m a s w o j e n i e d o s t a t k i i nielogiczności i n a p e w n o można znaleźć a r g u m e n t y przemawiające z a porząd­ k i e m , przyjętym p r z e z R e i n f u s s a . Rozdziały n i e są ujawnione w tekście, p r a w d o p o d o b n i e dlatego, że nieprzerwany nurt opowiadania m a niejako symbo­ lizować płynność podziału s z t u k i l u d o w e j n a posz­ czególne d z i e d z i n y i gałęzie. N i e m n i e j w y d a j e m i się, że n p . wepchnięcie s n y c e r k i między t k a c t w o i g a r n ­ c a r s t w o , omówienie t k a c t w a p o o p i s a c h s t r o j u — n i e d a się l o g i c z n i e uzasadnić. Można polemizować, czy pomieszczenie problemu w y c i n a n k i w rozdziale traktującym o a r c h i t e k t u r z e wnętrz, g d y w w y c z u c i u dzisiejszego o d b i o r c y oderwała się o n a d a w n o o d s w o i c h p i e r w o t n y c h przeznaczeń, j e s t u z a s a d n i o n e . W y d a j e m i się j e d n a k , że tutaj a u t o r słusznie pod^ kreślą d a w n e z n a c z e n i e tej gałęzi s z t u k i , a l e w t a ­ k i m r a z i e p i e c i k a f e l należało c h y b a oddzielić od właściwego g a r n c a r s t w a ? N i e chcę mnożyć t y c h w ą t ­ pliwości, choć może znalazłoby się i c h Więcej. O s t a ­ tecznie d o p o w i e d z e n i a t e k s t u pozwalają c z y t e l n i k o w i zorientować się w e w z a j e m n y c h powiązaniach p o r o z ­ r y w a n y c h układem gałęzi n a s z e j sztuki l u d o w e j . D a l s z e p r e t e n s j e dotyczą p e w n y c h opuszczeń w p o ­ kazanym materiale. W architekturze przykro uderza w i l u s t r a c j a c h b r a k w i a t r a k ó w i młynów, choć są to o b i e k t y d l a c z y t e l n i k a n a p e w n o c i e k a w e i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e . W tekście także b u d o w l e przemysło­ w e zostały n i e c o p o m a c o s z e m u p o t r a k t o w a n e w przeciwieństwie do z a j a z d u , który otrzymał o b s z e r n y opis, a l e n i e został u j a w n i o n y w i l u s t r a c j i . N i e w i e m także, c z y słusznie pominięto w b u d o w n i c t w i e a r c h i ­ tekturę miałomiastecżkową, która n i e r a z ujawnia starsze t y p y polskiego sposobu b u d o w a n i a . Jeśli o m a ­ w i a się kościoły d r e w n i a n e , s t a w i a n e r a c z e j p r z e z cieśli małomiasteczkowych i n a z l e c e n i e d w o r s k i c h fundatorów — to Czy n i e należało wspomnieć o p l e ­ baniach, spichrzach dworskich i swironkach? Este­ t y c z n a wartość t y c h obiektów j e s t często n i e m n i e j s z a niż kościołów i k a p l i c . Z przykrością n i e znalazłem w tekście a n i w zdjęciach — budynków gospodar­ c z y c h , poza krótką wzmianką i j e d y n y m zdjęciem n r 2. C h a t y d z i s i a j giną s z y b c i e j , a piękne bryły b u ­ dynków gospodarczych j e s z c z e można spotkać n a w e t w o k o l i c a c h doszczętnie z u r b a n i z o w a n y c h . D b opuszczeń — m o i m z d a n i e m n i e u s p r a w i e d l i ­ w i o n y c h — należy także b r a k p l e c i o n k a r s t w a . Z łyka, w i c i i słomy powstawały i j e s z c z e powstają p r z e d ­ mioty o w y s o k i m poziomie oddziaływania e s t e t y c z ­ nego. W a r t o było zwrócić n a n i e u w a g ę c z y t e l n i k a i N a k o n i e c j e s z c z e j e d n a , ostatnia, u w a g a . Książka m a zainteresować c z y t e l n i k a sztuką ludową. C z y n i e w a r t o było podsunąć m u n i e c o b i b l i o g r a f i i ? D l a t y c h , którzy — zachęceni pięknym dziełem i j e g o treścią — c h c i e l i b y sięgnąć d o dzieł b a r d z i e j szczegółowych. C z y n i e należałoby p r z y n a j m n i e j pokrótce powiedzieć o d z i e j a c h zainteresowań sztuką ludową, które p r z e ­ cież n i e zaczynają się o d formistów (s. 128)? Oczywiście u w a g i t e n i e podważają w c a l e m o j e j o p i n i i wyrażonej n a wstępie. Książka jest d o b r a i n a p e w n o d o b r z e spełni s w o j e z a d a n i e : zbliży sztukę ludową i j e j wartości d o człowieka współczesnego, n a u c z y szanować ją i rozumieć. Ksawery Piwocki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0797e79a388f1bb1984417e326c078a.pdf 2ba3aa3e8f3deb8730c6e1ba730836ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4185 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.28 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jacek Olędzki Malowidła współczesnej A f r y k i Aleksander Jackowski Kopernik w ludowej rzeźbie Anna Milewska-Młynik Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy w n ę t r z a d o m ó w mieszkalnych we wsi Rościszewo) Barbara Poloczkowa XVII-wieczna skrzynia w a ł a s k a z Istebnej . . . . 3 29 47 57 ARCHIWUM HISTORYCZNE Stanisław Gajerski Statut cieszanowskiego cechu tkactwa . . . . 60 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Janina O r y n ż y n a Zofia Czasznicka (1889—1973) KRONIKA SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . Na . o k ł a d c e : Kopernik. P ł a s k o r z e ź b a w drewnie, 7 7 x 4 3 , 5 cm. W y k . 1973 Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. F o t . : Jan Świderski 63 64 69 71 r. N a s t r o n i lee t y t uu łł oo w w ee jj : : Kopernik — wstrzymał słońce, ruszył z; ziemie. R z e ź b a lal. W y k . 1973 r. Adam Zegadło. K r z y ż k a , pow. Kielce. W łi . L . Zimerer. w drewnie, mai. F o t . : Jan Świderski • �Í POL S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD • ML NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a215a6041c51153a8bc438b70f163c3.pdf fe7442a200406eed9413e7b398339cd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4184 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 189-191 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. 3 I S PUBLISHED H BY F THE ART O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X V I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1962 SUMMARY OF ARTICLES Longin Malicki — T H E F O L K A R T O F GDAŃSK-POMERANIA ON T H E BASIS OF T H E COLLECTI­ ONS O F T H E P O M E R A N I A N M U S E U M IN G D A N S K T h e y e a r s of t h e G e r m a n c o l o n i z a t i o n d r i v e a c c e l ­ e r a t e d the p r o c e s s of the d i s a p p e a r a n c e of f o l k a r t i n the Gdańsk-Pomerania region. T h i s process g a i n e d i m p e t u s a s f r o m t h e m i d d l e of t h e 19 t h c e n t u r y . I n t h i s s i t u a t i o n , t h e c o l l e c t i o n s of m u s e u m s a n d tine d o c u m e n t a t i o n c a m p a i g n i n the a r e a u n d e r r e v i e w p l a y a p a r t i c u l a r l y i m p o r t a n t role. A r c h i t e c t u r e is r e p r e s e n t e d b y : cottages, f a r m b u i l ­ dings a n d churches. T h e typical south K a s h u b i a n cottage of the 17th to 19 t h c e n t u r i e s w a s a t h r e e r o o m e d b u i l d i n g of t h e a r c a d e t y p e w i t h a g a b l e roof (most f r e q u e n t l y t h a t c h e d — fig. 2). T h i s t y p e Oi buitaing is also met w i t n a t K o c i e w . I n the n o r t h e r n , coastal a n d c e n t r a l K a s h u b i a n region t h e r e a r e n u m e r o u s cottages of s k e l e t o n c o n s t r u c t i o n f i l l e d in w i t h c l a y or u n b u r n t bricks, w i t h either a gable or j e r k i n h e a d roff (thatched). A c h a r a c t e r i s t i c k i n d of o r n a m e n t a t i o n a r e p i n n a c l e s of v a r i o u s s h a p e s c u t out of b o a r d s (fig. 5). F a r m buildings stood a p a r t w i t h i n the f a r m p r e c i n c t s . W o r t h y of n o t i c e a r e t h e b r e a d b a k i n g o v e n s c o v e r e d w i t h a s m a l l g a b l e roof a n d r e s t i n g o n s h o r t p o s t s (fig. 7), w h i c h a r e u s u a l l y located near the farmhouse or in the garden. T h e m o r e w e a l t h y , L o w e r V i s t u l a p a r t of t h e K a s h u b ­ i a n region a n d the s u r r o u n d i n g d i s t r i c t s h a d m o r e impressive buildings. In Góraki ( S z t u m d i s t r i c t ) there w e r e l a r g e cottages w i t h m a n y rooms a n d deep a r c a d e s u p p o r t e d b y f i v e posts. I n Ż u ł a w y a n d the V i s t u l a L o w l a n d s , t h e r e a r e o l d cottages w i t h a v e r a n d a i n f r o n t (fig. 6). T h e s u p p o r t i n g posts, a n d the doors a r e s o m e t i m e s o r n a m e n t e d (fig. 8). I n t h e d i s t r i c t s of S z t u m , K w i d z y n a n d M a l b o r k , there a r e a l s o o r d i n a r y cottages w i t h t h a t c h e d roofs. Household E q u i p m e n t The small homemade stools w i t h b a c k s a n d t h e rough o r d i n a r y b e n c h e s t h a t h a v e been p r e s e r v e d testify t h a t the f u r n i s h i n g s of the cottages i n P o m e r a n i a w e r e r a t h e r p r i m i t i v e 200 y e a r s ago. D e v e l o p m e n t began a t the e n d of t h e 18th c e n t u r y a n d w e n t o n d u r i n g t h e 19 t h c e n t u r y u n d e r t h e i n f l u e n c e of t h e f u r n i t u r e u s e d by t h e g e n t r y a n d the t o w n p a p u l a t i o n , a n influence w h i c h i s e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s of t h e h o u s e h o l d e q u i p m e n t . U p t i l l t h e s e c o n d h a l f of the 19th c e n t u r y , d o w r y coffers w e r e u s e d , W h i c h w e r e l a t e r ousted by urban furniture. T h e painted ornamenta­ tion on t h e K a s h u b i a n coffers m o s t l y c o n s i s t s of p l a n t motifs. I n p o o r e r homes, t h e coffers were p a i n t e d i n o n e colour. T h e s h a p e of the coffers w a s different i n different p a r t s of P o m e r a n i a (fig. 10 — 15). A p i e c e of f u r n i t u r e t y p i c a l of the K a s h u b i a n homes w a s a painted sideboard (they were also used by o t h e r e t h n i c groups in P o m e r a n i a ) . Ceratain features of h i s t o r i c a l s t y l e s a r e e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s (fig 16, 17). T h e s e f e a t u r e s a r e also to b e f o u n d i n w a r d r o b e s , today r a r e l y u s e d (19). O t h e r p i e c e s of f u r n i t u r e t h a t h a v e been p r e s e r v e d a r e stools w i t h b a c k s (fig. 18, 20) p a i n t e d one c o l o u r : r u s t y b r o w n o r blue, a n d b e n c h e s w i t h d e c o r a t i v e l y c a r v e d b a c k s (fig 22). T h e n t h e r e a r e coffer-benches, w h i c h w e r e used a s beds w i t h a seat t h a t l i f t e d up a n d a front t h a t c o u l d be d r a w n out. T h i s k i n d of bed w i t h a d r a w -out front a r e s t i l l i n c o m m o n u s e today (fig 24). T h e l i n e of the b a c k w a l l of t h e s e b e d s is r e m i n i s c e n t of 18th c e n t u r y b a r o q u e f u r n i t u r e . T h e r e a r e a l s o s o m e r a r e s p e c i m e n s of c r a d l e s (fig. 21) a n d o l d t a b l e s (fig 25) a n d a l s o spoon r a c k s (fig 23) Interior Decoration. A t t h e b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p i c t u r e s p a i n t e d on glass, p r o f u s e l y h u n g a l l a l o n g the w a l l s . T h e y w e r e later replaced by printed pictures. T h e p i c t u r e s w e r e d e c o r a t e d w i t h g a r l a n d s of h e r b s . T h e n there w e r e t h e f i g u r e s of s a i n t s , e n h a n c e d w i t h p a p e r f l o w e r s a n d rosettes. A t t h e b e g i n n i n g of 20th c e n t u r y , „pająki" c e i l i n g d e c o r a t i o n s of spider-like form, r a d i a t i n g f r o m a c e n t r a l point) m a d e of s t r a w s a n d b l o w n egg-shells w e r e u s e d to decorate t h e rooms, l a t e r they w e r e e n h a n c e d w i t h w o o d e n b i r d s . Pottery. Pomerania has long-standing tradi­ tions a s r e g a r d s pottery (fig 26, 27). T h e r e w e r e n u m e r o u s potteries s t i l l w o r k i n g t h e r e a t t h e e n d of the 19th c e n t u r y . A t t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , i n d u s t r y began to oust tne pottery proctucea i n t h e s e p a r t s , b u t t h e r e a r e s t i l l potteries w o r k i n g t h e r e to t h i s v e r y d a y , o n e i n C h m i e l n o ( K a r t u z y district) r u n b y t h e N e c e l f a m i l y (fig. 41) p r o d u c i n g painted ceramic w a r e and another i n K a r t u z y , c a r r y i n g o n t h e t r a d i t i o n s of t h e M e i s s n e r s a n d p r o d u c i n g pottery a c c o r d i n g to the o l d patterns. T n e t y p i c a l o l d c e r a m i c w a r e m a d e by t h e K a s h w b i a n s were large pitchers covered w i t h dark b r o w n glazing (fig 28) o r d e c o r a t e d w i t h p l a n t m o t i f s (fig. 31). S i m i l a r p i t c h e r s w e r e p r o d u c e d i n the L o w e r V i s t u l a region (fig. 32), b u t w i t h d i f f e r e n t ornamentation (fig 33, 34). In Góraki and Żuławy, the typical pottery products w e r e l a r g e bowls with verticie ilangeu edges c o v e r e d w i t h b r o w n glazing. T h e K a s h u b i a n s a n d the S l o v i n c y u s e d s m a l l e r b o w l s c o v e r e d w i t h w h i t e g l a z i n g (fig 30). I n the L o w e r V i s t u l a region a n d a t K o c i e w i e , b o w l - l i k e c o l a n d e r s w e r e u s e d (tig. 33). A l l o v e r Gdańsk- P o m e r a n i a d o u b l e pots w e r e v e r y w i d e l y u s e d (fig. 29, 3i2, 36, 37). T h e oldest s p e c i m e n s f r o m the s e c o n d h a l f of tne 19th c e n t u r y w e r e d e c o r a t e d w i t h geo­ m e t r i c a l p a t t e r n s a n d t h e n e w e r ones, w i t h p l a n t motifs. T h e p i t c h e r s a n d d o u b l e pots w e r e s o m e t i m e s c o v e r e d w i t h different g l a z i n g s i n s i d e a n d outside (fig. 36). A t t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h e c e r a m i c w a r e m a d e h e r e i n c l u d e d s m a l l e a r t h e n w a r e w a l l fonts (fig. 42, 43). T h e o l d e r ones w e r e s i m p l e i n s h a p e a n d w e r e c o v e r e d w i t h o n e - c o l o u r glazing, While the l a t e r ones — w i t h b a s - r e l i e f c a r v e d figures — w e r e m u l t i c o l o u r e d . N o n e of t h e o l d toy e a r t h e n w a r e figures once m a d e h a v e been p r e s e r v e d . T o d a y t h e y a r e m a d e a t C h m i e l n o (fig 44). A t the e n d of t h e 19th c e n t u r y , t i l e - m a k i n g b e g a n to s p r e a d a m o n g the potters. T i l e ^ m a k i n g t r a d i t i o n s on the P o l i s h coast d a t e b a c k to m e d i a e v a l t i m e s . Wicker-work. T h i s craft w a s very wides­ p r e a d i n P o m e r a n i a . T h e m a t e r i a l s u s e d w e r e roots, j u n i p e r twigs, s r i p p e d o a k l i n g s a n d osier. Apart f r o m baskets (fig 48, 49), f i s h i n g nets a n d corn m e a s u r e s w e r e m a d e u s i n g the s p i r a l technique, (fig. 47, S I ) . O t h e r w i c k e r - w o r k w a s m a d e b y the c r o s s - w e a v e t e c h n i q u e (fig. 53) o r m a d e of s t r i p p i n g s w o v e n w i t h p i n e roots o r of s t r a w w o v e n w i t h roots or osier. T o d a y , w i c k e r - w o r k o c c u p i e s a n i m p o r t a n t 189 �p l a c e i n the a r t i s t i c folk a r t i n d u s t r y a n d is m u c h in d e m a n d i n t h e t o w n s . W e a v i n g , w h i c h w a s once e x t e n s i v e l y d e v e l o p e d in P o m e r a n i a , d e c l i n e d a t the e n d of the 19th c e n t u r y . T h e s p e c i a l i t y of the region w a s w o o l l e n h o m e s p u n , n a v y b l u e for m e n ' s s u i t s a n d b r o w n , green a n d r e d for w o m e n ' s dresses. I n the w e a v i n g d o n e i n the L o w e r V i s t u l a region, the i n f l u e n c e of the W a i i m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s c o u l d be s e e n (fig. 54, 55). R e s e a r c h h a s s h o w n that the W a r m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s w h o s e t t l e d t h e r e o r passed t h r o u g h this region on t h e i r w a n d e r i n g s p r o d u c e d l i n e n a n d r a g rugs T o d a y , t h e r e a r e o n l y a f e w w e a v i n g centres in the K a s h u b i a n region a n d in B o r y , w h e r e rugs a r e m a d e (fig. 56, 58). I n the past, t h e r e w e r e also w o r k s h o p s p r o d u c i n g p r i n t e d l i n e n s (fig. 59). C o s t u m e s , E m b r o i d e r y a n d L a c e . About the 19th c e n t u r y , folk c o s t u m e s w e r e n o l o n g e r w o r n i n t h e region u n d e r r e v i e w . W e h a v e v e r y l i t t l e i n ­ formation a b o u t the c o s t u m e s of t h e e t h n i c groups l i v i n g there, w i t h the exception of the K a s h u b i a n s . T h e b a s i c g a r m e n t w o r n by m e n i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y w a s a l o n g russet coat, w h i c h w a s either blue o r n a v y blue. A p a r t f r o m dresses, the w o m e n w o r e bodices o r j a c k e t s of one colour. E m ­ broidery o n c l o t h i n g w a s c o n f i n e d to t h e g o l d b r o ­ c a d e d S u n d a y c a p s w o r n b y the w o m e n (fig. 60, 62) m a d e of v e l v e t . S i l k caps, o r n a m e n t e d w i t h m u l t i ­ coloured e m b r o i d e r y w e r e also w o r n (fig. 61). T h e gold b r o c a t e d c a p s w e r e no longer w o r n after the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not w o r n after the 'middle of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not long before s i l k e m b r o i d e r y d i s a p p e a r e d too. A m o n g the o r n a m e n t a l m o t i f s u s e d i n t h i s region the most c h a r a c t e r i s t i c w a s the p o m m e g r a n a t e f r u i t . A t the beginning of the 20th c e n t u r y , t h a n k s to the p r o p a ­ ganda conducted by the K a s h u b i a n I n t e l l i g e n t s i a , n u m e r o u s e m b r o i d e r y c e n t r e s w e r e set up, m a i n l y p r o d u c i n g for the towns. W h i t e e m b r o i d e r y w a s found s o m e t i m e s on the c o l l a r s a n d cuffs of women's blouses, a n d a t the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y it w a s u s e d to o r n a m e n t the h e m of s k i r t s . A t this time there w e r e also costumes e n h a n c e d w i t h c r o ­ cheted l a c e . C r o c h e t e d l a c e w a s a l s o found o n bed­ spreads (fig. 64). (fig. 79). T h e figures a r e u s u a l l y m o v i n g ones w i t h c a r v e d h e a d s a n d d r e s s e d i n v a r i o u s c o l o u r e d rags. T h e c a r o l - s i n g e r s s t a r is l e s s common, the d e c o r a t i o n being v e r y modest. O n the o t h e r h a n d there a r e a l a r g e v a r i e t y of m a s k s for m a s q u e r a d e s . T h e m a s k s a r e m a d e of wood, leather, h o r n , c a r d b o a r d , tow, h o r s e - h a i r , etc (fig. 81, 83, 84, 86, 89) a n d s o m e m a s q u e r a d e c l o t h e s a r e w o v e n f r o m s t r a w (fig. 89). O n e of the a r t i s t i c f o r m s c o n n e c t e d w i t h c u s t o m w a s the v i l l a g e e m b l e m (fig. 87, 88), w h i c h w a s s t i l l found up to the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y . As regards m u s i c a l i n s t r u m e n t s , t h e r e w e r e the o r i g i n a l „Devil's f i d d l e s " (fig. 80). Ornamentation in Wood w a s not f r e ­ q u e n t l y f o u n d h e r e . I n r e l i c s d a t i n g b a c k to the 18th—20th centuries, it i s o n l y found i n some k i n d s of objects; c a r v e d o r n a m e n t a t i o n : y o k e s for d r a w i n g f i s h i n g n e t s (fig. 65), m a n g l e s a n d w e a v i n g boards, the l i d s of d o u b l e pots (fig. 66), stools, butter m o u l d s (fig. 69), a n d distaffs. T h i s a r t i c l e d e a l s w i t h 4 portfolios e n t i t l e d „Relics of the N a t i v e A r t of W e s t e r n P o l a n d " issued s e v e r a l y e a r s a f t e r the F i r s t W o r l d W a r a n d c o n t a i n i n g the l i t h o g r a p h s of the Poznań p a i n t e r Professor W i k t o r Gosieniecki. These lithographs are a valuable docu­ m e n t a t i o n of a r t i s t i c r e l i c s . I t w a s p l a n n e d to issue a fifth portfolio d e v o t e d to the K a s h u b i a n s . I t w a s to b e b a s e d m a i n l y on the collections of M r G u l g o w ski i n a cottage-museum, w h i c h w a s later burnt d o w n , a n d the s u p p l e m e n t a r y d o c u m e n t a t i o n that Professor G o s i e n i e c k i e l a b o r a t e d after the F i r s t W o r l d War from specimens found in areas previously i n ­ a c c e s s i b l e to P o l i s h r e s e a r c h e s . T h e fifth portfolio w a s to h a v e c o n t a i n e d 20 llthograps s h o w i n g K a ­ shubian architecture. W e are printing reproductions of s o m e of t h e m . I r o n O r n a m e n t a t i o n . I r o n w a s not w i d e l y used; a b o v e a l l , f i s h h o o k s w e r e m a d e of iron (fig. 70) a n d also w r o u g h t a n c h o r s . S o m e t i m e s , b l a c k ­ s m i t h s tools w e r e decorated, (fig. 73). I r o n o r n a m e n ­ tation w a s used most i n b u i l d i n g : hinges, the i r o n ­ w o r k r o u n d l o c k s , etc. a n d a l s o o n i r o n w a y s i d e crosses (fig. 72), roof c r o s s e s a n d weather-cocks (fig. 71), t h e oldest of w h i c h date b a c k to the t u r n of t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s . A r t i s t i c s m i t h e r y in Pomerania declined at the beginning of the 20th c e n t u r y , o u s t e d b y i n d u s t r i a l p r o d u c t i o n . Objects and Ornaments from Horn and Amber a r e r e p r e s e n t e d a b o v e a l l by snuff­ boxes m a d e of h o r n , m o s t p o p u l a r a m o n g the K a ­ s h u b i a n s (fig. 75, 76). T h e y a r e s h a p e d l i k e s m a l l horns, c a n i s t e r s , top-boots a n d 'bottles. T h e y are often o r n a m e n t e d . A m b e r w a s u s e d to m a k e j e w e l ­ lery. T o y s — m a d e of wood. T h e y a r e u s u a l l y h o r s e s (fig. 77). M o v i n g toys a r e also m e t w i t h . Art in rites and c u s t o m s . T h e custom of c a r r y i n g the C h r i s t m a s c r i b h a s been k e p t h e r e 190 W o o d C a r v i n g . W o o d c a r v i n g w a s s t i l l Wides­ p r e a d at t h e t u r n of the 19th a n d 20th c e n t u r i e s — i n w a y s i d e s h r i n e s o n posts. A s , h o w e v e r , w o o d d i d not s t a n d up v e r y w e l l to the d a m p c l i m a t e , they w e r e r e p l a c e d by f i g u r e s m a d e of 'porcelain, i r o n or plaster. T h e m o s t t y p i c a l K a s h u b i a n s h r i n e s a r e t a l l crosses w i t h a s m a l l p o r c h - l i k e roof o v e r the figure of the c r u c i f i e d C h r i s t . T h i s figure i s a l s o found on t h e c r u c i f i x e s c a r r i e d i n processions a n d i s m a r k e d for the elongation of t h e body. T h e r e is m o r e v a r i e t y in the figures of s a i n t s (fig. 9 1 ^ 9 6 , 98) a p a r t f r o m v e r y p r i m i t i v e c a r v i n g s , t h e r e a r e r e a l i s t i c c a r v i n g s often after h i s t o r i c a l styles. T h e f o l k c a r v i n g traditions a r e s t i l l k e p t u p today (fig. 95, 96), but religious t h e m e s a r e g i v i n g w a y to s e c u l a r ones. B a s - r e l i e f s are r a r e l y met w i t h . P a i n t i n g . T h e most common here were p a i n ­ tings o n l i n e n a n d glass, p a i n t e d in the 18th a n d 19th c e n t u r y for the p e o p l e by the c r a f t s m e n i n the s m a l l towns. A t the a n d of t h e 19th c e n t u r y they began to g i v e w a y to p r i n t e d religious p i c t u r e s a n d v e r y few of t h e m h a v e b e e n p r e s e r v e d till t h i s d a y (fig. 102—107). A s e p a r a t e group a r e p i c t u r e s made f r o m w o o d c a r v i n g s glued onto t h e b a c k g r o u n d (fig. 104 t y p i c a l a m o n g the K a s h u b i a n s . Feliks Markowski — RELICS OF THE KASHUBIAN REGION IN T H E LITHOGRAPHS OF WIKTOR GO­ SIENIECKI. Feliks Markowski — THE FOLK ARCHITECTURE OF N O R T H E R N POLAND IN T H E W O R K OF T H E A R C H I T E C T U R E AND R U R A L PLANNING CHAIR OF T H E GDAŃSK T E C H N I C A L U N I V E R S I T Y T h e C h a i r w a s founded i n 1945. S t u d e n t s w h o p a r t i ­ c i p a t e i n i n v e s t m e n t w o r k a r e a l s o e n c o u r a g e d to m a k e t h e i r c o n t r i b u t i o n to the r e s e a r c h w o r k c o n ­ d u c t e d by t h e C h a i r . T o d a y , the C h a i r h a s d o c u m e n ­ tation of the f o l k a r c h i t e c t u r e of v a r i o u s regions of P o l a n d , but a b o v e a l l , f r o m t h e K a s h u b i a n region. �n O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH H A P O f l H O E JKyPHAJI H3flABABMbIK N° 3 MajiHi^KHÍí HAPOßHOE M C K y C C T B O r ^ A H C K O r O n O M O P B H H A 3>OHE K O J I JIEKIIMÏÏ n O M O P C K O r O M y 3 E H roflti repMaHCKoro KOJioHM3au,MOHHoro HaTwcKa 5'CKopmiM npouecc 3aiwMpaHMH HapoflHoro MCKyccTBa Ha TeppMTopMM T f l a H C K o r o n o M o p t a . n p o q e c c stot b ^aTwpyeTca nojiOBMHe X I X Bena. B co3ßaBmeMCH m H a ^ a T a n KaiunaHMH T e p p M T o p M M SToro STHMHecKoro oöcTaHOBKe KOJiJieKinro My3eeB cöopa flOKyMeHTOB OKpyra MMeiOT H a cymecTBeHHoe ApxMTeKTypa 3Ha«łeHne. npeflCTaBjieHa: n36aMn, xo3HMCTBeH- HMMM nOCTpOMKaMM, 3flaHMHMM pejiMrno3Horo npesHa3HaneHMH. H a TeppnTopnn lOJKHbix KauíyS BecbMa xapaKTepHW 60BbIM TpëxKOMHaTHbie MeTOflOM, flByxcKaTHOií M36bi, BHGHIHMM C Kpbimeü nocTpoeHHbie c p y - HaBeCOM, nOKpbITbie (npewMymecTBeHHO coJiOMeH- (pMC. 2). 3tot o6pa3eu, M36bi BCTpenaeTca TOJKe b K o u e B e . H a ceBepe, b n o a c e n o 6 e p e ? K b a m u , e H T p a j i b H O M n a c T M TeppuTopMM K a m y 6 HaxoflMTca MHoro M36, nocTpoeHHblX Ha OCHOBe flepeBHHHOÍÍ CKejieTHOÍÍ KOHCTpyKU,MH, KOTOpyK) 3anOJIHHJIM rJIMHOH MJIM HeBbIJKJKeHHblM KMpnHHOM. 3 t M M 3 S b I TOJKe nOKpbITbl flByXCKaTHOÍÍ K p b l mePí, a M H o r ^ a cojiomoü. X a p a K T e p H b i M y K p a i u e H n e M M 3 6 b l «BJiaeTCa K 0 H € K , B b i p e 3 a H H b l f í M 3 flOCOK b p a 3 Hoo6pa3Hbix dpopMax ( p u c . 5). X03HMCTBeHHbie nOCTpOÜKM CTpOMJIMCb OTßejIbHO, xoTH b n p e f l e j i e K p e c T b í m c K o r o flBopa. CpeflM n o c T HOÜ) poeK BbifleJiHHDTCH KynoJioo6pa3Hbie xjieÖHwe nenn, flByxcKaTHOíi K p b i m e M m ycTaHOBjieHHbie HH3KHX CTOJiÔMKax ( p w c 7), pacnojiojKeHHbie b6jim3m noKpbiTbie Ha mjim b c a ^ y . ABopoB paíIOH H M J K H e r O n O B M C J I H M OKpecTHocTeü MMeJí C T p o M T e j i b C T B o 6oJiee nbiuiHoe. H a TeppMTopMM T y p a K y B (iiobht HlTyM) y a c e b H a n a j i e B e K a CTpOMJIMCb M H O r O K O M H a T H b i e M36bl C TJiyBoKMM B H e U I HMM HaBecoM, ynnpaBiuMMCH H a iihtm cTOJiSax. H a TeppMTOpHM X y j i a B M H a f l B M C J I H H C K O M H M 3 M G H H 0 C T M HaxoflHTca a e p e B H H H b i e c p y ß H b i e H 3 6 b i c BbiflBWHyTbiM Bnepëfl KpbijieHHbiM HaBecoM ( p u c . 6). CTOJi6bi m flBepM dbijim Tosce y K p a m e H b i (pmc. 8). B noBHTe HlTyM, K B M f l 3 b I H b , MajIbOOpr HaXOflHTCfl TOJKe npOCTbie CpyÔHbie M36bt C flByXCKaTHbIMM KpbllliaMW, n O K p b I T b i e COJIOMOM. floMauíHua yTBapb: C o x p a H M B U i M e c H caMO«ejIbHbie CTyjIbHaKM (3bIflejIbKM) J'I npOCTbie CKaMbM, 3aJKMTOHHbIÍÍ CBMfleTejibCTByro, b npouijioM hto HCKVCCTBA UOJlbCKOH AKAJ1EMHH HAYK oBopyflOBaHMe M 3 6 Ha noMopbe 1962 OcoSeHHOCTblO c noflHMMaeMoii HacTbK). HBJIJIIOTCH C n a j I b H b i e CKaMbM-CyHflyKM, KpbmiKOM m B b i f l B M r a e M o i ł nepeflHeii PacnpocTpaHeHbi BbiflBHraeMOM c B H y T p e H H e e B X I X Hanajie CTeKJie, rycTo y ö p a H C T B o pa3BemaHHbiMM 3aTeM yKpamajiM T o H H a p H o e UaeT. <ï>opMbi pacKpauiMBajiM cyHflyKOB cyHflyKM pa3Hoo6pa3Hbi b b ojhh pa3Hbix paííoHax ñoMopba ( p u c . 10 — 15). Oco6eHHOCTbK> K a u i y 6 o B HBJiajiMCb KpameHbie 5 y o b e T b i , K O T o p b i e mohcho h3mtm m y . z i p y r a x STHHnecKMx rpynn Ha T e p p M T o p M M n o M o p b a . B mx «eKopaTMB- HOM BblnOJIHeHMM 3aMeTHbI HepTbl CTMJIbHOM MCTOpMHecKoii Me6ejiM ( p w c . 16, 17). 3tm nepThi 3 a M e T H b i y iiiKacpoB, 'laeMbix npe«Ha3HaHeHHbix b nacToamee CoxpaHMJiMCb eme pacKpaiueHHbie km: c oneub oflejKflbi, pe^Ko (3bifljie) (pmc. BCTpe- (pmc. 19). 18 — 20), o«hmm l^bctom. y n o T p e ö J i a e M b i e K p a c mjim r o j i y ö a a . C o x p a H w i H C b y 3 o p H O Bbipe3aHHoii cühhkom (pmc. 22). p»aBO-KopMHHeBaa eine CKaMbM BpeMH CTyjibHaKM fljia ctch. Ha no3flHee Ha nimKaMH. TeppMTopMM noMopba MMeeT orpoMHyio TpaflML(Mio. M H o r w e i^eHTpbi p a 6 o TajiM e m e b KOHi;e X I X B e K a . B H a n a j i e X X BeKa npOMbILUJieHHOCTb HaMajia BblTeCHHTb 3fleUIHMe H 3 ho flejiMH, Bcë-TaKM coxpaHMJiMCb TpaflMi(HK) MaücHepoB, flefłcTByioinne iieH- Tpbi roHHapHoro flejia: oflHH b X M e J i b H e (noBHT K a p Ty3bi) b MacTepcKOM ceMbM H e i ; e j i b (pmc. 41), B b i p a ö a T b i B a r o m M ü KpameHyio KepaMMKy. Btopoü, n p o f l o n JKHBmMii Ty3ax poii m b paéoTe KamyScKOM ÖOJIbLUWe 6a3npyeT KepaMMKe KyBUIMHbl, H a HaxoflMTCH b Kap- CTapwx y3opax. CBoiicTBeHHbi nOKpbITbie C T a - TMnMHecKMe TeMHO-KopMHHeBOM (pmc 28), mjim y K p a u i e H H w e pacTMTejibHbiiw O p H a M e H T O M ( p M C 31). O i e H b C X O J K M C H M M M KyBIIIMHbl, npOM3BOflMMbie B H w j K H e M noBMcjie (pMC. 32), ho c flpyrMM npMMeHeHMeM opHaiweHTa (pmc. 33, 34). PaüoHy TypaKOB m X y j i a B CBOMCTBeHHbi SoJibrnne Ta3bl C BepTMKajIbHbIMM SeperOBbIMM BOpOTHMKaMM, noKpwTbie KopMHHeBOM SMajiMeii. K a u i y B b i m CjioBMHUbi ynoTpeôJiHjiM T a 3 b i noMeHbiiie, noKpbiTbie 6 e jioM r j i a 3 y p b i o (pmc 30). H a TeppMTopMM HMHCHero rjia3ypbK) noBMCJia m b KoueHe BCTpenajiMCb Ta3oo5pa3Hbie p e - uieTa (pmc. 33). H a TeppMTopMM T^aHCKoro n o M o p b a 6bijiM p a c n p o c T p a H e H b i äbomhmkm (pmc. 29, 32, 36, 37). C T a p w e o 6 p a 3 U b i 2-om nojioBMHbi X I X b. yKpameHbi reOMeTpMHeCKMM OpHaMeHTOM, HOBbie mmöot pacTMTejIbHblM OpHaMeHT. KyBUIMHbl M flBOMHMKM MHOTfla ÖbIJIM nOKpbITbl r j i a 3 y p b K > BHyTpM m CHapyjKM (pmc. 36). B KOHrie XIX B. BCTpenajIMCb CpeflM KepaMMHeCKMX M3fleJIMM rjiMHHHbie K p o n M j i b H M U b i (pMC. 42, 43). C a M b i e CTapwe M3 HMX OTJIMHajIMCb npOCTOM CppOMOÜ M OflHOtfBeTHOM pacKpacKOM ( r j i a 3 y p H o í i ) , n o 3 f l H e i i r i i M e c dpnrypHbiM öapejibedpoM, MMejiM MHorouBeTHyio pacKpacKy. He coxpaHMJiMCb CTapwe (pMrypHwe MrpyuiKM w3 rJiMHbi. C o B p e M e H H O MrpyuiKM flejiaiOTCH b X M e J i b H e (pmc. 44). e m eco BeflHHKM flepeBaHHUMH ÄeJio SepejKbM opHaineHT. pacTMTejibHbiii Bflojib n e n a T H b i e KapTMHKM. K a p T M H b i y K p a m a j i M B e HOHKaMM M3 JieHeÖHblX TpaB. ft>nrypKM CBHTblX ÖbIJIM yKpameHbi ßyMaroM m po3eTKaMw. E m e b Hanajie XX B e K a pa3BeuiMBajiM b W36ax n a y K M n 3 cojiomm. fljia H3roTOBjieHMH nayKOB y n o T p e Ô J i H J i n c b a f ł ą a , m3 KOTOpblX BblflyBajIM C O f l e p j K M M O e ( T . H a 3 . „BblflMyUIKM"). flejio Bcero, n o M e m e H M ü : KapTMHKaMM BBejiH KapbejibHoe npejK^e Kpo- nepeflHeń yKpamajiM M36bi BeKa BecbMa xapaKTepeH, n o c e r o f l H a u i H M M ^eHb ^acTbio (pmc. 24). HepTbi m x 3 a f l H n x c j i M H O K HanoMMHaiOT M e ß e j i b X V I I I BeKa (CTMJlb B a p O K K o ) . H a X O f l H M p e ^ K O C T H b i e 3K3eMn j i a p b i KOJibi6ejieü ( p M C . 21) m coxpaHMBUiweca npejKHMe CTOJibi (pmc. 25) m iiojiohkm fljia JiojKeK (pmc. 23). BaTM (npwMepHO 200 jieT c jm i mh i mm TOMy Ha3a/í) OHeHb npMMMTMBHbIM. Pa3BMTMe flaTMpyeTCH, HaHMHaa c K o m i a X V I I I BeKa m npoflOJiscaeTca b X I X BeKe nofl BJiMflHMeM äbophhckom m ropoflCKoń iue6ejiM. 3to BJiMHHwe iiauíJio OTpaateHMe b .ąeKopaTWBHbix fleiajiflx yTBapM. C o BTopoü nojioBMHbi X I X BeKa y n o T p e Ô J i a ï O T C H KpameHbie c y H f l y K M flJia npMflaHHoro, KOTOpbie BnOCJieflCTBMM ÔbIJIM BblTeCHeHbl TOpOflCKOM MeôejibK). Rjin KapTMHOK, HaxoflflinHxca Ha c y H ^ y K a x , ôbijio BO rOß H3^AHHfl X V I P E 3 K) M E — JIohthh HHCTHTyTOM M C K Y C C T B KOHije X I X — b. pacnpocTpaHMjiocb — TpaßMinroHHoe cpe^M peMecjio roHnapoB Ha n o - cpeflHeBeKOBbH. n j i e T e H M e (njieiiëHKapcTBo) Ha noMopbe oneHb pacnpocTpaHeHo. ynoTpe6jiaeMbiM MaTepMaji: kophm. MOJKHteBejibHMK, flëpTbie flyÖKM m paKMTa. K p o M e Kop3MH (pmc. 48, 49), TyT njiejiM pw5ojioBHbie BepuiM m 3epHOBbie MepKM, njieTëHHbie cnMpajibHoíí TexHMKOM (pmc. 47.51). Ä p y r M e M3«ejiMH M 3 r o T O B J i a j i M C b KpecTO- BOM TeXHMKOM (pMC. 53), MJM I 3anjieTajIM JIbIKO COCHOBbiM KopHeM, a M H o r f l a y n o T p e 6 j i a j i M c o j i o i w y , K O T o p y w cnjieTajiM c kophhmh mjm i paKMTOM. Tenepb njieTeBoe 3aHMMaeT nonëTHoe MecTO b xy^oÄecTBeHHOM H a p o ^ H O M TBopnecTBe, H a x o ^ a pwHOK c S b i T a b r o poflax. T K a ą K o e npoM3BOflCTBO, Kor^a-To oieHb pa3BMTOe Ha TeppMTopMM nOMOpbH, nOHTM MCHe3JIO flejio 191 - �b b KoHue X I X BeKa. Oco6eHHocTtio 3TOM paíioHe HBJiaeTCH uiepcTHHOM b CHHHÜ i n s e T , iiieHHbiíi npoM3BO^CTi3a pacKpa- xojict, npeflHa3HaHajica H a MyjKCKyio — ofleíKfly, a K o p M H H e B b i í í , 3ejiéHbiií m KpacHbiü Ha HceHCKMe nnaTbH. B TKauKOM npoH3B0flCTBe Hn?KHero IIOBMCJIH (Pmc. 3aMeTHO 54, 55). 3flecb CKHe TKaHH BapMMHCKO-Ma3yp- M3rOTOBJIHJIM nOJIOTHO COXpaHMJIOCb BJIMHHMe hto jkmb- noflTBepflMJiw, mjim n y T e u i e c T B y i o i n i i e iiine I^flKH). BapMHHCK0-Ma3ypCK0e MccjieflOBaHHH HeCKOJIbKO JIOCKyTKM H (uiMa- TKai^Koro ueHTpOB npon3BOflCTBa Ha TeppMTopMH K a m y 6 m b B o p a x , r ^ e M3rOTOBJIHK)T nOJIOBMKM (pHC. 56, 58). B npomjioM cymecTBOBajiM TaKHte M a c T e p c K M e , n e HaTaBuiMe nojioTHo (phc 59). H a p n f l , B b i u i M B K a , k p y hc e b a : Okojio X I X b. HapoflHbiw Hapnfl pnflax nepecTají uawn CMaTMBaeMoii MecTHbix pacnpocTpaHHTbca TeppHTopwM. HauíM STHHHecKMX rpynn, Ha p a c - cBefleHMH o H a - 3 a MCKjiiOHeHMeM K a m y S o B , oneHb CKynbi. Ochobhoíí nacTbio MyjKCKOíi ofle>Kflbi nojioBMHbi X I X b. H B J i H J i a c b r o J i y 6 a a mjim cmhhh cepinara. JKeHmHHbi KpoMe n j i a T b a hoCMJIM OflHOLÍBeTHbie JIMCpHMKH MJIM KOCpTbI. B b l I X I M B K a HapHfla npMMeHHJiacb n p M yKpaiueHMM 30Jiotom npa3flHMHHbix HíeHCKMX H e n u , O B (pmc. 60—62), M 3 r o TOBJieHHbix M3 S a p x a T a . Hocmjim TaKJKe mejiKOBbie n e n u b i , yKpameHHbie MHorou,BeTHOw BbiuiMBKOM (pmc. — 61). BbiuiMBKa b 30JioTbiM — i^BeTOM n e n i j o B npeKpaTMjiacb 1-OM nojioBMHe X I X b., a B C K o p e n p e n p a T M j i M y n o Tpe6jIHTb UiejIKOByiO BblHIMBKy. CpeflM OpHaMeHTajIbHblX MOTMBOB 3T0r0 paÜOHa BblflejIHeTCH MOTMB n j i o flOB r p a H a T a . B Hanajie X X b., Sjiaroflapa nponaraH^e, npOBOflMMOM K a i I i y S C K O M M H T e j I J I M r e H U , M e M , S b I J I M C 0 3 flaHbi MHorMe u,eHTpbi MymecTBeHHo, BbimMBKa fljia BbiuiMBKM, ropoflCKnx ynoTpe6jiajiacb bopothmkob m M a H H c e T O B paSoTaBiiiMe, npeM- Bejiaa noTpeSMTejieft. MHorfla npn M3roTOBJieHMM sieHCKMx pySameK. B H a n a j i e X X b. yKpamajiM STOÜ BbiuiMBKOM HMXHHe 6 e p e r a k>6ok. B c T p e i a e M T a K s c e Hapaflbi, y K p a m e H Hbie BH3aHHbIM KpyjK6BOM, K O T O p b i e ynOTpeÓJIHJIM MHor^a fljia yKpameHMH noKpbmají Ha KpoBaTM (Pmc. 64). I T p M K j i a f l H o e MCKyccTBO n o flepeay npMMeHHJIOCb OHeHb pe^KO. B COXpaHMBIHMXCH naMHTHMKaX C X V I I I •— X X BB. HaXOflMM e r o CJieflbl TOJIbko H a HeKOTopbix koíí: cpopMbí fljia npeflineTbix. yKpamajiM rpaBnpoB- fljia CTarMBaHMa Macjia (pmc I I p M K J i a f l H o e JKejie30 M3 Hero (pMC. 70), Hbie 69), npacjinubi. M C K y c c T B O b oneHb y3KOM MacuiTa6e. M3roTOBJiajiM, npewMymecTBeHHO, ocTpora K O B a H H b i e «Ropa, M H o r ^ a yKpamajiM K y 3 H e n (pmc. 73). yKpamajiM, npesc^e Bcero, jKene3Hwe M3flejiMH, ynoTpe6jiaeMbie b cTpoMTejibHOM npoM3BOflCTBe: flBepHbie neTjiM, apiwaTypy 3aMK0B, m KpbiuieBbie npMflopoJKHbie 72), cpjiajKKM, flejieHMH CpJiaJKKM BeTpa M3rOTOBJieHbI SiecTBeHHoe scejie3Hbie ycTaHaBJiMBaeMbie HanpaBjieHMH M 3 j e j i n a 3to M 3 — XVIII peMecjio npocTpaHeHHbie cpep,n SaKepKM cpopMy MMeiOT JieHHineM, HHTapH 6yTbiJiKM. TOTOBHT Ha JiouiafléHKM KamySoB pojkkob, BbiBaiOT 77). cTapbie BB. X y , z ; o 3aMM- npoMbimjieHHbiM h h t a p h. M3 (pMC 6anoK, MHorfla üpejKfle 75, 76). b canora c yKpauueHbi. M3 — MacKM c M3roTOBJieHbi oieHb MacKapaflM3 flepeBa, poroB, KaproHa, naKjiM, kohckoto BOJioca m T.n. (Pmc. 81, 83, 84, 86, 89), HeKOTopbie o6pa3u,bi ofleJKflbi cnjieTeHbi M3 cojiOMbi. CpeflM xyflojKecTBeHHbix p e K BM3MTOB STOrO 06bIHaH O C o S e H H O C T b K ) S b I J I BOJIOCTHOM 3HaK (pmc 87 m 88), BCTpenaeMbiM e m e b Hanajie XX BeKa. C p e f l M My3biKajibHbix MHCTpyMeHTOB BCTpeHajIMCb OpMrMHajIbHbie „HépTOBbI CKpMnKM" (PMC. 80). P e 3 b 6 a n o flepeBy. Pe3b6a ynoTpe6jiHJiacb e m e b X I X — X X bb., b npMflopojKHbix nacoBHHX, Ha CTOJiSax. OflHaKO, flepeBO o n e H b HeycToííHHBOe bo BJiajKHOM KJIMMaTe, 3aMeHMJIM cpapcpopoBbiMM, 2 K e jie3HbiMM m rMncoBbiMM cpMrypKaMM. H a K a u i y 6 a x BbiflejiaiOTca npMflopoxíHbie BbicoKMe KpecTbi c npo- CpMJIMpOBaHHblM ctojiBom M KpbiuieM, KOTopaa n p M KpbiBaeT cpMrypKy P a c n a T M H . O n r y p y 3Ty BCTpenaeM Ha K p e c T a x , hocmmbix bo B p e M H K p o c T H o r o Xofla. TyjioBMine cpMrypKM yfljiMHeHo. Bojiee pa3Hoo6pa3Hbi cpMrypKM CBHTbix (pmc. 91—96, 98). H a p a f l y c npMMMtmbhoíí CKyjibnTypoií BCTpenaeM peajiMCTMHecKMe p a CoTbi, MMeromwe HepTw MCTopMHecKMx CTMjieíi. T p a flMUMOHHaa C K y j i t n T y p a e m e MaroTOBJiaeTCH (pMC. 95, 96, 98), ho pejiMrM03Haa Tenia 3aMeHeHa cbctckom TeMOH. P e f l K o BCTpenaeM Sapejibepp. X H B o n w c b . b stmx PacnpocrpaHeHbi MecTax SbijiM KapTMHbi H a nojioTHe m H a cTeKJie, M 3 r o T O B j i e H Hbie b X V I I I m X I X bb. fljia H a p o f l a , ropoflCKMMM peMecjieHHMKaMM. B KOHi;e X I X b. BbiTecHeHbi n e HaTHblMM KapTHHaMM, ynoTpe6jiaeMbiMM B O BpeMH MHflyjIbreHIÍMM. KapTMH ,ÍT,0 CMX n o p pyHHoíi BbiflejiKM COXpaHMJIOCb ( p n c . 102 — OHeHb 107). B — MajIO oTflejib- Hyio r p y n n y mojkho BbiflejiMTb K a p T M H b i noflKJieeHHbie rpaBiopbi Ha «epeBe (pmc 104). 3 T a r p y n n a oneHb TMnMHHa fljia K a i u y S o B . BcTpenaioTca o S p n ^ a x íejiMKC MapKOBCKMÍi — nAMHTHMKM C T A PMHbl K A H i y B C K O H 3EMJIM B JIMTOrPA4>MHECKMX PABOTAX BMKTOPA rOCEHEH,KOrO B c T a T b e o G c y j K f l a i o T c a 4 ajibóoivia n o f l o6iumm H a 3 BeHMeMb „naMHTHMKM OTHeCTBeHHOrO M C K y C C T B a 3 a naflHoíí IIojibiiiM", M3flaHHbie HecKOJibKo JieT nocjie OKOHHaHMH 1 - O M MMpOBOÍÍ BOMHbl, B KOTOpblX HaXO^MJiMCb jiMTorpacpMH n o 3 H a H C K o r e xyfloatHMKa, n p o cpeccopa CH BMKTopa ToceHeuRoro. I^eHHOM flOKyMeHTalíMeM noAroTOBjiaeMbifí 5-bifi XyfloJKHMK 3tm p a 6 o T b i hbjihiot- naMHTHHKOB ajibSoM o6ocHOBaji CTapMHbl. Smji n o c B a m e H cbom pa6oTbi H a KOJIJieKUHHX, COÓpaHHblX M 3 ^ 0 p O M TyJIbKOBCKMM B M36e-My3ee, KOTopbiü noTOM c r o p e j i . ñocjie 1-oií MMpoboíí BOMHbi x y ^ o J K H M K n o n o J i H M J i M M e í o i n y i o c H y H e r o AOKyMeHTauMio o6"beKTaMM, co6paHHWMM Ha T e p p n topmm, paHbine HeflocTynHOií noJibCKOMy M C C J i e f l o BaTejno. AjIb60M (5-bIÍÍ) M M e j I COCTOHTb M3 20-TM JIMTOrpacpMü flOKyiueHTOB KauíyScKoro cTpoMTejibCTBa. — HecKOJibKO paSoT Mbi ny6jiMKyeM. * e j i M K C MapKOBCKHÜ — HAPOAHAH APXMTEKTYPA CEBEPHOIÍ nOJIblIIM B PABOTAX K A O E ^ P B I APXMTEKTYPBI M njIAHMPOBAHMH «EPEBHM TjlAHCKOrO nOJIMTEXHMHECKOrO MHCTMTYTA TapH3aL(MM. B npeMMymecTBeHHo flBMJKyiUMecH m o S b i H a a x . Co- x p a H M J i c a oObinaü uiecTBMH c BepTenoM (pmc. 79). <I>MrypKM, BbicTynaBuiMe b stom BepTene, noHTM B c e r fla no^BMJKHbie c pe3HWMM r o j i o B K a M M , ofleTbie b p a 3 Hoi^BeTHbie jiocKyTOHKM. P e s c e BCTpenaeM odbinaü 192 noxoflaMM. yKpauíaioT CBH3aHHbIX Kacpoflpa 6bijia co3flana b 1945 ro,ay. B mccjigaoT a - BaTejibCKofi p a S o T e npMHMMaioT ynacTMe CTyfleHTbi, r o KOTOpbie aKTMBHO c o T p y ^ H M H a i o T b p a S o T e n o M H B e H - MrpyuíKM. M c K y c c T B O KOTopyío pora, p a c - M3flejIMH. ^epeBHHHwe (pmc. onpe- IToMopbe M3roTOBJieHHbie K)BejIMpHbie M r p y u í K M : m p o r o B TaSaKepKM, fljia ( p w c . 71). C a M b i e p a e T b Hanajie X X b., BbiTecHaeMoe np0M3B0flCTB0M. Bcero, KpecTbi (pnc. H a Kpbinie b XVII Ky3HenH0e HbiMM kojkm, Kauiy6aM. ik e ji e 3 y . n o ynoTpeSjiajiocb npM6opw c o 3Be3floíí, CKpOMHO. 3 a T 0 MHOTO MaCOK, fljiH pbi6ojioBbix c e T e ü (pmc. 65), p y S e j i a fljia KaTaHMH S e j i b a , T K a i n a i e flouieHKM, KpblUIKM flBOÜHMKOB (pMC 66), CnMHKM C T y j I b H a K O B , apMa KoJiaflOBaHMa Kacpeflpe TeKTypbl M3 MMeeTca pa3HbIX b oojibixiMHCTBe M3 ^oKyMeHTauMH CTOPOH TeppMTopMH HapoflHOíí nojIbUIM KauíySoB. — apxwO^HaKO KpoMe y n o M H H y T b i x CTaTefi, b H O M e p e H a x o f l f l T C H : ,,MaTepMaji ^jih 6 M 6 j i M o r p a c p M H e c K H X CBefleHHÍí n o HapoflHOMy MCKyccTBy C^oBMHiíeB" T a f l s y u í a BojiflyaHa, peqeH3MM H a M 3 f l a H w a m x p o H H K a B a H C H e i í u i M X COSbITMM. �CZASOPISMA INSTYTUTU wydawane P.P. WYDAWNICTWA SZTUKI PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego f o r m a t u , bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , l i c z n e przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty n a prenumeratę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy Pocztowe, listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i Wydawnictw „Ruch" — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a granicę j e s t o 40"/o droższa od c e n y podanej w y ­ żej. Przedpłaty n a tę prenumeratę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i r o c z n e Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, konto 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e można nabyć w s k l e p i e „Ruchu" p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Zamówienia spoza W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach m i a s t wojewódzkich: Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — Dzierżyńskiego 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdań&k-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Świętojańska 47 G l i w i c e — Zwycięstwa 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ gi 31 K a l i s z — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 K o s z a l i n — Młyńska, b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o A r m i i C z e r w o n e j 37 21, Przemyśl — Franciszkańska 19 R a d o m — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Słupsk — P I . Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów M o n t e C a s s i ­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, Pięk­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24 Włocławek — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Z a b r z e —• Wolności 276 Stołeczne Zakłady G r a f i c z n e . D. W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 472 P a p . i l U B t r . k l . I I I , 120 g B I ł k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1.550 egz. H-76 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674dd0bc099d0f909acea77ab6ede353.pdf 23c6d79d99cb0baf635521116b37b146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kopernik, Mikołaj - rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4187 Title A name given to the resource Kopernik w ludowej rzeźbie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.29-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. J a r o s ł a w F u r g a ł a . Wierzbno, pow. Oława. Szlak Mikołaja Kopernika, t r y p t y k , drewno, 7 7 x 1 2 0 om. Aleksander J a c k o w s k i KOPERNIK W LUDOWEJ RZEŹBIE Doskonały b y ł j u ż sam p o m y s ł . P o s t a ć Kopernika, jak mało co, zdolna jest p o b u d z i ć w y o b r a ź n i ę ludowego rzeźbiarza. Polak, uczony, odkrywca praw r z ą d z ą c y c h ruchem ciał niebieskich, patriota, duchowny. Temat fascy­ nujący, a przy t y m nie obciążony jeszcze t r a d y c j ą , pozwa­ lający na swobodny t o k w ł a s n y c h myśli, fantazji. Twórca ludowy p r z e d s t a w i a j ą c j a k ą ś p o s t a ć h i s t o r y c z n ą czy legendarną u k a z y w a ł j ą w sytuacji, k t ó r a w pamięci społeczeństwa zrosła się z d a n ą p o s t a c i ą . K s i ą ż ę J ó z e f skakał do Elstery, Kościuszko przysięgał w krakowskiej sukmanie, Bolesław Ś m i a ł y wznosił sztylet, aby u d e r z y ć nim świętego S t a n i s ł a w a . Wiedzieli święci, co m a j ą czynić, jak stać, co t r z y m a ć w dłoni, b y zostać zawsze, przez każdego bezbłędnie rozpoznanymi. W społeczności opartej o p a m i ę c i o w y przekaz t r a d y c j i utrwalały się ze szczególną m o c ą schematy, klisze postaci i tych ich czynów, k t ó r e należało wiedzieć, p a m i ę t a ć . Schematyzacja s t a w a ł a się elementem społecznej pamięci, rodzajem mnemotechniki, ułatwiającej utrwalenie się pew­ nych wzorców i treści w kulturze. Kopernik nie b y ł obciążony t a k i m i schematami. N a dobrą s p r a w ę w y s t ę p o w a ć t u m o g ł y t y l k o dwa wzorce: Thorwaldsenowski i Matejkowski. Nie s t a ł y się jednak w społecznej świadomości symbolicznymi w y o b r a ż e n i a m i postaci Astronoma, a w k a ż d y m razie nie jedynymi. Warszawski pomnik Thorwaldsena b y ł zapewne zbyt „ r e p r e z e n t a c y j n y " , za m a ł o mówił o sensie kopernikow­ skiego odkrycia, nie p u n k t o w a ł w jednoznaczny sposób sytuacji czy charakteru postaci. W i e l u z rzeźbiarzy nie u m i a ł o nawet o d c z y t a ć sensu przedmiotu trzymanego w dłoni. Przyjmowano więc astrolabium za globus ziemski czy nieokreślony kulisty przedmiot. Również szukając wzoru dla twarzy Astronoma, sięgano po inne ikonogra­ ficzne przekazy, inspirując się głównie znanym portretem t o r u ń s k i m . P o z w a l a ł on na łatwiejsze zaobserwowanie cech szczególnych w kształcie twarzy, rysach, ułożeniu włosów. Ograniczony warsztat większości rzeźbiarzy zmuszał bowiem albo do zupełnej rezygnacji z p o d o b i e ń s t w a (wówczas osobę określała sytuacja, a t r y b u t y astronoma, w y r a ź n y napis), albo co miało miejsce na obecnym konkursie znacznie częściej — do takiej typizacji twarzy, k t ó r a b y się okazała czytelna dla widza. Z tego p u n k t u widzenia głowa Koper­ nika w p o m n i k u warszawskim potraktowana jest za mało charakterystycznie. Z kolei obraz M a t e j k i nie odpowiadał — j a k widać z r e z u l t a t ó w konkursu — t e m u wizerunkowi postaci Astro- 29 ��И. 2. Władysław Chajec. Kamienica G ó r n a Mikołaj Kopernik, drewno, 32,5 X 33 cm. I I . 3. L u d w i k Mikołajczyk. Tylmanowa, pow. Nowy Targ, Kopernik, drewno, 38 X 33 cm. I I . 4. Stanisław Kuliś. Borzęcin, pow. Brzesko. Kopernik, drewno, 50,5 X x 28,5 cm. I I . 5. J a r o s ł a w F u r g a ł a , Kopernik pod słońcem, drewno, wys. 77 cm. I I . 6. L u d w i k Oleksy.Zielona Góra. Kopernik. noma, k t ó r y rysował się w w y o b r a ź n i rzeźbiarzy. N a w i ą ­ zano więc do M a t e j k i t y l k o k i l k a razy, b ą d ź to kopiując jego obraz (jeśli tak wolno powiedzieć o p r y m i t y w n y c h interpretacjach), b ą d ź w y d o b y w a j ą c charakterystyczny gest Kopernika i przenosząc go w i n n ą s y t u a c j ę (St. Głowiak). Matejko odtworzył w swym p ł ó t n i e moment olśnienia, zapatrzenia w niebo. D z i w n y to obraz Matejki, jedyny, w którym tak silnie czuje się stan religijnej ekstazy, stan objawienia, niemal zwiastowania. Wyobraźnię r z e ź b i a r z y najsilniej jednak pobudził wizerunek Kopernika działającego, walczącego o swą prawdę z w a t y k a ń s k ą cenzurą, dokonującego czynnie wie­ kopomnego odkrycia: „ W s t r z y m a ł słońce, ruszył ziemię — polskie wydało go p l e m i ę " . I tak go zobaczono, i w t y m zdaniu wyczytano najważniejszą p r a w d ę o K o p e r n i k u . Był to oczywiście obraz uproszczony, ale za to niozmiernie wyrazisty, p o b u d z a j ą c y w y o b r a ź n i ę . Kopernik z ludowej legendy, z apokryficznego tekstu. Kopernik w y w y ż s z o n y , wyniesiony ponad ludzi, r z ą d z ą c y sferami niebieskimi. Bliższy świętych obcowaniu, niż sprawom ziemskim. T a k i m właśnie przedstawia go J ó z e f Kaczmarek, s a d o w i ą c w obło­ kach i o p a t r u j ą c napisem: „ B ó g stworzył świat, a Kopernik utrwalił ł a d " , ( i l . 20). Myśliciel i o b r o ń c a ojczyzny. Duchowny i uczony. Polak, k t ó r y imię swego kraju rozsławił na świecie. P o s t a ć zupełnie w y j ą t k o w a , i n t r y g u j ą c a i bliska. Realna, a d a j ą c a się wyrazić w klimacie w a l k i , legendy, niemal m i t u . Nic więc dziwnego, że konkurs ogłoszony przez Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u s p o t k a ł się z tak szerokim od­ dźwiękiem. Stał się n a p r a w d ę ogólnopolskim, dość powie­ dzieć, że wzięło w n i m udział 220 rzeźbiarzy, k t ó r z y na­ desłali 572 prace. T y l k o niewielu znanych i cenionych t w ó r c ó w nie posłało swych dzieł do Torunia. Ale, o ile wiem, nawet ci, k t ó r z y nie zechcieli wziąć u d z i a ł u w ogólno­ krajowej konfrontacji, i tak podjęli temat Kopernika. A d a m Zegadło na długo przed ogłoszeniem konkursu wy­ rzeźbił na p r z y k ł a d dwie dopełniające się kompozycje: Świat Ptolemeusza i Świat Kopernika ( i l . str. t y t . ) . Prac swych nie wysłał jednak do Torunia, nie chcąc r y z y k o w a ć swej „ m a r k i " w szrankach konkursu. Rozumiem t a k i m o t y w , nie inaczej przecież p o s t ę p u j ą pianiści, czy skrzyp­ kowie, k t ó r z y uzyskawszy już d o b r ą pozycję w świecie muzycznym, nie r y z y k u j ą u t r a t y jej przez udział w kon­ kursie, k t ó r y zawsze jest loterią. Przecież i na omawianym konkursie inne j u r y , choć równie kompetentne inaczej rozdzieliłoby w a w r z y n y . Właśnie w y j ą t k o w a rozpiętość treści w i ą ż ą c y c h się z osobą Kopernika sprawiła, że p o s t a ć jego t a k silnie po­ działała na w y o b r a ź n i ę ludowych rzeźbiarzy. B y ć m o ż e jest to w naszej historii jedyny przypadek, gdy osoba bohatera nie religijnego w y w o ł u j e t a k silne i r ó ż n e skoja­ rzenia emocjonalne. Ziemia i niebo. Demiurg i święty. N a w y s t a w ę wybrano 170 rzeźb 99 a u t o r ó w , przyznając 50 n a g r ó d i wyróżnień, na łączną s u m ę 84 tysięcy z ł o t y c h . I t u , j a k na wszystkich konkursach i wystawach rzeźby — nie ł a t w o b y ł o ustalić, co jest „ l u d o w e " , co robione „pod ludowe", co „ a m a t o r s k i e " . W k o ń c u , pomimo wstępnego p o d z i a ł u na grupy (w t y m młodzieżową do lat 20) zdecydo- 1 2 1 4 31 �¡vano p o k a z a ć wszystkie zasługujące na to prace, i słusznie, nie m o ż n a bowiem stosować dziś w rzeźbie zawężonycłi do „ l u d o w o ś c i " k r y t e r i ó w formalnych, ograniczających naturalny rozwój i potrzeby wypowiedzi ludzi, zwłaszcza m ł o d y c h . A twórców, k t ó r z y t a k j a k Suchocki, Serwik, P t a s z y ń s k a , Słomiński czy Mucha nie u m i e j ą i nie m o g ą rzeźbić inaczej niż „ l u d o w o " czy „ p r y m i t y w n i e " — jest coraz mniej. Zresztą nawet pobieżne zapoznanie się z notami kata­ logowymi pokazuje, z j a k r ó ż n o r o d n ą g r u p ą m a m y t u do czynienia. W wieku p o d e s z ł y m (ponad 65 lat) b y ł o 25 rzeźbiarzy. W wieku d o j r z a ł y m (48—64 lat) — 16, w ś r e d n i m (28—47 lat) — 40, poniżej 28 lat — 15. (Brak danych o trzech osobach). W y k s z t a ł c e n i e niepełne średnie i średnie, szkoły za­ wodowe, technika — p o d a ł o 20 osób. Podstawowe — 45 osób (przypuszczam, że liczba ta jest z a w y ż o n a ) , niepełne pod­ stawowe, t j . 1—5 klas, p o d a ł o 31 osób. Do szkoły w ogóle nie uczęszczało trzech rzeźbiarz5 . Zdecydowana większość mieszka we wsiach, osadach i m a ł y c h miasteczkach. Zawód rolnika, często p o w i ą z a n y z i n n y m (kowal, murarz, cieśla itp.) oraz zawód wiejskiej gospodyni podało 55 osób, pracownika fizycznego i robot­ n i k a — 11, rzemieślnika — 9, różne zawody — 9, bez za­ wodu — 4. R e n c i s t ó w jest w omawianej grupie co najmniej 5-ciu, uczniów 5-ciu. (Brak danych o 4 osobach). Informacje te nie są obojętne przy ocenie konkursu. T ł u m a c z ą o g r o m n ą rozpiętość wiedzy i technicznych umiejętności a u t o r ó w . Kilkanaście osób nic przecież o Koper­ n i k u nie wiedziało, natomiast i n n i (np. Kaczmarek) do­ 5 r wiedli rzetelnej znajomości jego życia i dzíeía. K o n k u r s m o ż n a więc u w a ż a ć za imprezę reprezenta­ t y w n ą dla współczesnej r z e ź b y ludowej. Identyczne za­ danie stało się t u testem, u j a w n i a j ą c y m postawy i moż­ liwości rzeźbiących. Testem na zdolność przyswajania zasobów informacji emitowanych przez prasę, radio, tele­ wizję. Testem na w y o b r a ź n i ę , u m i e j ę t n o ś ć symbolizacji i plastycznej interpretacji treści słownych, literackich. P r z y j m u j ą c za p u n k t wyjścia stosunek do tematu, m o ż n a n a d e s ł a n e prace podzielić na 7 grup. O m ó w m y je pokrótce. 1. R z e ź b y p o m i j a j ą c e r e a l i a ż y c i a i d z i a ­ ł a l n o ś c i K o p e r n i k a . D o grupy tej zaliczyć można kilkanaście prac, k t ó r y c h autorzy nie m a j ą c nic albo nie­ wiele do powiedzenia na temat, p r ó b o w a l i rozwiązać go „ u n i k o w o " , odwołując się do sytuacji właściwych każdemu człowiekowi. R z e ź b i o n o w i ę c : K o p e r n i k a jako dziecko na r ę k u m a t k i ( i l . 9), ojca K o p e r n i k a klęczącego przed figurą M a t k i Boskiej, rodzinę Kopernika. Temat ten podjął Bolesław Grabski ( i l . 8) oraz jeden z ciekawszych rzeźbiarzy ludowych — Aleksander Słomiński. T w ó r c a ten rzeźbi z reguły postacie ludzkie, p r z e w a ż n i e stojąco sztywno, niemal hieratycznie (b. rzadko siedzące na krześle), zawsze identycznie k s z t a ł t o w a n e , o charakterystycznym zgrubieniu szyi, przechodzącej w rozszerzającą się p o d s t a w ę głowy. Różnicuje on swe figury kolorem, domalowaniem (rzadziej wyrzeźbieniem) a t r y b u t ó w postaci — i co najważniejsze gestami wielkich dłoni, p r z e k a z u j ą c y c h j a k b y znak umow­ nego alfabetu. P o k a z a ł on i t y m razem charakterystyczną I I . 7. Stefan Miechówka. U s t r o ń , pow. Cieszyn. Kopernik na łożu śmierci, drewno. I I . 8. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. Bodzina Kopernika, k a m i e ń , wys. 41 cm. 32 �dla niego i minimalnie zróżnicowaną, g r u p ę figur, z k t ó r y c h każdą wyodrębniał podpis: Dziadek Kopernika, Babcia Kopernika, Kuzyn Kopernika, Brat matki, Ojciec Kopernika, Matka Kopernika, Mikołaj Kopernik, Wuj Kopernika, Sekretarz Kopernika, Biskup Kopernika. Oczywiście Słonimskiemu p o s t a ć Astronoma nie m ó w i wiele, sądzę jednak, że nawet gdyby b y ł a m u dobrze znana, nie wpłynęłoby to na formę jego r z e ź b y . W y o b r a ź n i a starego t w ó r c y p o d p o r z ą d k o w a n a jest bowiem skali jego możliwości, p o d s t a w o w e m u ^ c h e m a t o w i rzeźbionego por­ tretu, w k t ó r y m nawet nie d ą ż y on do uzyskania podo­ bieństwa rysów. Ograniczona skala wypowiedzi rzeźbiarskiej sprawia, że prace Heleny Ptaszkowskiej czy Szczepana Muchy mówią nam niewiele o K o p e r n i k u , ograniczając się t y l k o do zasygnalizowania jego postaci. (W przypadku Muchy powstały zresztą r z e ź b y o dużej koncentracji wyrazu twarzy, w bieli oczu ostro w y b i j a j ą c y c h się z ciemnego b r ą z u drewna. Rzeźby bliższe raczej k u l t o w y m , magicznym figurkom, niż wiejskim ś w i ą t k o m — i l . 21). Nieporozumieniem zabawnym jest r z e ź b a przedsta­ wiająca Kopernika przy fortepianie ( i l . 26). A u t o r o w i pomyliła się zapewne p o s t a ć Astronoma z F r y d e r y k i e m Chopinem. Nie miejmy jednak pretensji do rzeźbiarza. Zrobił to, o co go proszono. W z i ą ł udział w konkursie. Nie wiedział. T r u d n o . Nie u d a ł o się. Test o K o p e r n i k u wypadł ujemrie. I n n i , k t ó r z y znali przynajmniej wizerunek Astronoma, mogli pokusić się o mniej czy bardziej sprawny portret, co jednak wcale nie oznacza, że wniknęli w sens Kopernikowskiego odkrycia. I I . 9. Alojzy Stawowy. Bietowo, pow. Starogard G d a ń s k i . Mikołaj Kopernik jako dziecko na ręku matki, drewno, wys. 34 cm I I . 10. Jan Centkowski. Nieszawa. Kopernik, drewno, 48 cm. I I . 11. S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i . Zawidz Kościelny, pow. Sierpc Kopernik, drewno, wys. 38 cm. — • 10 u 33 �П . 12. Marian Brudek, Ostrowiec Świętokrzyski. Kopernik, drewno, 3 8 x 2 8 cm. �Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. I I . 13. Kopernik w świecie, drewno, 1 1 4 x 3 5 cm. I I . 14. Kopernik drewno, 84 x 40 cm. zatrzymuje ��И. 15. Sylwester Gawlak. Ustka, pow. Słupsk. Kopernik, drewno, wys. 30 em. I I . 16, 18, 19. Tomasz Ligas. K r o ś c i e n k o , pow. Nowy Targ. T r y p t y k : Giordano Bruno na stosie, drewno, 31x24 cm. Galileusz w więzieniu, drewno, 31x24 cm. Mikołaj Kopernik, drewno, 42,5x24,5 cm. I I . 17. Andrzej Odrobiński, Ursus, pow. P r u s z k ó w . Kopernik, drewno, 70 X 37 cm. �И. 20. Józef Kaczmarek. Chycza, pow. Włoszczowa. Najważniejsze 2. Rzeźby inspirowane życiorysem A s t r o n o m a . Do tej grupy zaliczyć m o ż n a k o m p o z y c j ę Józefa Madeja Przewodnik przeprowadza Mikołaja Kopernika przez góry powracającego ze szkół z Włoch. Praca pozornie na temat, ale jeśli s y t u u j ę j ą na pograniczu poprzedniej grupy, to ze względu na marginesowość epizodu, k t ó r y zainspirował autora. I n n i rzeźbiarze ukazywali młodocianego Kopernika p a t r z ą c e g o przez l u n e t ę na niebo, n a w i ą z y w a l i do nauk we Włoszech i Krakowie, przedstawiali zabytkowe miasta, w których żył, uczył się i pracował, Kopernika k t ó r y o t r z y m a ł w y d r u k o w a n y egzemplarz swego dzieła j u ż na śmiertel­ n y m łożu, a nawet u m a r ł e g o ( i l . 7). Do tej grupy m o ż n a też zaliczyć świadomie wzoro­ wany na gotyckich o ł t a r z a c h t r y p t y k J a r o s ł a w a F u r g a ł y (il. 1), k t ó r e g o lewa kwatera ukazuje okres uczenia się Kopernika, ś r o d k o w a — o d k r y c i e , a prawa—głoszenie i n n y m swej nauki. 3. R z e ź b y m ó w i ą c e o r ó ż n o r o d n e j dzia­ łalności Kopernika. Poza a s t r o n o m i ą wymie­ niano 4 sfery d z i a ł a n i a wielkiego Polaka. D a d z ą się one sprowadzić do czterech haseł w y w o ł a w c z y c h : lekarz, duchowny, o b r o ń c a ojczyzny, ekonomista. Najczęściej pokazywano w tej grupie Kopernika jako lekarza, z kon­ walią w d ł o n i . Raz t y l k o konwalię zastąpił bukiet ziół. Częstość w y s t ę p o w a n i a tego tematu zdaje się w y n i k a ć z ograniczonej liczby wzorów ikonograficznych populary­ zowanych przez p r a s ę , wśród k t ó r y c h w a ż n e miejsce zaj­ muje znany drzeworyt z lilią. On to właśnie stał się źródłem inspiracji zarówno dla postaci uczonego jako lekarza, j a k 38 badania Mikołaja Kopernika, r y t w drewnie, 42,5 x 61 cm też dla konwalii, k t ó r a symbolizuje m e d y c z n ą wiedzę i profesję. Temat ton w y b r a l i m . i n . Serwik, Furgała, Mucha. K o p e r n i k — duchowny, kanonik. K i l k a jest przyczyn, k t ó r e m o g ł y z a w a ż y ć na p o d j ę c i u tego tematu. Najsil­ niejszą i chyba najbardziej b e z p o ś r e d n i ą przyczyną jest w p ł y w k a z a ń i nauk kościelnych, w k t ó r y c h podkreślano stan duchowny Astronoma. D r u g ą w a ż n ą przyczyną jest u t o ż s a m i a n i e szat K o p e r n i k a na jego wizerunkach z su­ t a n n ą . Trzecim powodem mogła b y ć wspomniana już uprzednio tendencja do „ u ś w i ę c e n i a " postaci uczonego, k t ó r y zmieniał zastany p o r z ą d e k nieba, a więc strefy tra­ dycyjnego i wciąż silnie odczuwanego sacrum. Podobne powody w p ł y n ę ł y zapewne i na to, że Kopernik przedstawiany jest kilkakrotnie w czasie modlitwy, czy jako biskup. Z t e m a t y k i patriotycznej w y r ó ż n i a się rzeźba Mariana Karola L e j i Obrońca Olsztyna przed Krzyżakami (il. 22) a k c e n t u j ą c a i t ę k a r t ę w życiu Kopernika. Ponadto przedstawiano Astronoma jako i administratora d ó b r kościelnych. ekonomis 4. P o r t r e t y K o p e r n i k a . R z e ź b i a r s k i portret wiel kiego człowieka niemal zawsze ma charakter reprezenta cyjny, u p a m i ę t n i a j ą c y . S t ą d troska o godne usytuowani postaci, takie, k t ó r e b u d z i ł o b y szacunek, nawiązywało d zasług czy działalności. D o s t ę p n a ikonografia u t r w a l i ł a t r z y w zasadzie wzorce p r z e d s t a w i e ń Kopernika. Popiersie, figura siedząca, figura stojąca, a konkretnie: znany portret t o r u ń s k i , drzeworyt �więc w rajskim ogrodzie (Franciszek Świder) lub s t u d i o w a ł niebo. Ujęcia takie, w k t ó r y c h p u n k t ciężkości przesuwa się z portretu osoby na pokazanie jej w działaniu m o ż n a j u ż zaliczyć do n a s t ę p n e j grupy. 5. S c e n y p o k a z u j ą c e A s t r o n o m a w cza­ s i e b a d a ń . W tej grupie najczęściej spotykamy płasko­ rzeźby względnie r y t w desce (Kaczmarek) i plakietki ceramiczne. Autorzy starali się w nich u k a z a ć uczonego w czasie obserwacji nieba. D o najciekawszych prac tej grupy zaliczam płaskorzeźby Świdra, c e r a m i c z n ą rzeźbę W ł a d y s ł a w y Prucnal ( i l . 28), oraz barwione r y t y w desce Józefa Kaczmarka (il. 20). И. 21. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. drewno, 45 cm. Kopernik, z konwalią i wizerunek z monety 10-złotowej, pomnik Thorwaldsena, pomnik t o r u ń s k i Tiecka. Raczej nieliczne b y ł y na konkursie rzeźby p r ó b u j ą c e transponować możliwie d o k ł a d n i e wzorce portretowe, a i t a m gdzie p r ó b y takie p o d j ę t o , rezultaty nie m o g ł y b y ć dobre, choćby ze względu na możliwości warsztatowe. Ograniczenie bywa jednak b o d ź c e m do szukania innych rozwiązań, do swobodnej, twórczej interpretacji. K o l o r celnie u ż y t y ożywiał i uczytelniał rzeźbę. Portret ukonkretniano akce­ soriami mniej czy bardziej r e a l n y m i : l u n e t ą , k l e p s y d r ą , mapą orbit, astrolabium i t p . Kopernika umieszczano na katedrze, w sytuacji godnej mędrca, uczonego. T a k i j a k K o p e r n i k Tadeusza Cąkały, reprodukowany na okładce N r 2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z 1973 r. O potrzebie „ p o m n i k o w e g o " ujęcia postaci świadczą też projekty p o m n i k ó w Kopernika, wyrzeźbione przez Seweryńskiogo, Gozdocką czy Prucnal. Są to r z e ź b y b ą d ź inspirowano Pieckiem, b ą d ź p o d e j m u j ą c e znane schematy pomnikowe. Jest jednak pewna różnica w m y ś l e n i u . Współcześni rzeźbiarze ludowi s t a r a j ą się u c z y t e l n i ć s y t u a c j ę , wzbogacić symbolem, atrybutem. W k ł a d a j ą więc uczonemu do ręki jego dzieło „ D e revolutionibus...", model u k ł a d u słonecz­ nego czy po prostu globus (Dużyński, Głowiak, Szczepanik, Królczyk, Zwolakiewicz, Stefański, B ą k , Nowakowski i in.). Posługiwano się wzorcem p o m n i k ó w : warszawskiego i toruńskiego, ale z Thorwaldsena zachowano właściwie tylko schemat siedzącej postaci Astronoma z k u l i s t y m przyrządem w dłoni. Niekiedy schemat siedzącego Koper­ nika wpisywano w rozbudowane t ł o , Astronom r o z m y ś l a ł 6. R o l a K o p e r n i k a w d z i e j a c h . W n i e k t ó r y c h pracach K o p e r n i k przedstawiony jest przez pryzmat współ­ czesnych osiągnięć naukowych, widziany na tle historii jako jeden z t w ó r c ó w naukowego ś w i a t o p o g l ą d u . Charak­ terystycznym p r z y k ł a d e m pierwszego ujęcia jest plakietka Stefana Głowiaka, na k t ó r e j K o p e r n i k przedstawiony jest w rakiecie, pędzącej w kosmicznej przestrzeni. W płasko­ rzeźbie Franciszka Ś w i d r a K o p e r n i k znajduje się w niebie, s k ą d obserwuje Ziemię, latające rakiety i sputniki. Astronoma na tle historii wyrzeźbił Tomasz Ligas. N a d e s ł a ł on t r z y płaskorzeźby, na k t ó r y c h w i d n i e j ą : Koper­ n i k , Giordano Bruno na stosie, Galileusz w więzieniu ( i l . 16, 18, 19,). Do tej grupy zaliczam również d w u m e t r o w ą rzeźbę Teodozjusza B u t y ń c a , na której Kopernikowi towarzyszą K o n s t a n t y Ciołkowski, Gagarin i stwór pozaziemski. A u t o r dołączył do swej rzeźby p i ę k n y komentarz, k t ó r y wyjaśnia najlepiej jego z a m y s ł ( i l . 34). R z e ź b ę t ę cenię wysoko, przede wszystkim za t w ó r c z ą m y ś l autora, za jego w y ­ obraźnię. Jeśli jednak od tej strony spojrzymy na konkurs, to na pewno najciekawsze okażą się wtedy 4 d u ż y c h rozmiarów rzeźby ceramiczne Stanisława Zagajewskiego ( i l . 35, 36), w k t ó r y c h t w ó r c a s p o g l ą d a na K o p e r n i k a z perspektywy nie t y l k o ziemskiej, alo i kosmicznej, przywołując z dalekich planet gady, k t ó r e p o d a j ą c łapę w y r a ż a j ą Astronomowi wdzięczność za to, że przyznał r ó w n e prawa m i e s z k a ń c o m wszystkich planet, przedtem p o d p o r z ą d k o w a n y c h Ziemi. Bardzo interesujące — właśnie z p u n k t u widzenia twórczej inwencji, skali w y o b r a ź n i s ą r z e ź b y należące do grupy, k t ó r ą określa zdanie: 7. „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Ziemię". Siłą współczesnej rzeźby ludowej jest swoboda wyobraźni, bogactwo skojarzeń. Rzeźbiarz nie liczy się z t y m , co „ m o ż n a " , a czego „nie m o ż n a " , zawierza intuicji, nie lęka się p o d e j m o w a ć z a d a ń ponad siły, tyle, że rozwiązuje je nie­ kiedy z uroczą naiwnością. Rzadko spotykamy się w dzisiejszej twórczości z rzeźbą m o n u m e n t a l n ą , o wielkiej sile ekspresji, rzeźbą t a k dosko­ n a ł ą j a k dawna ludowa. Siłą i wdziękiem rzeźb współczesnych jest ich barwność, pomysłowość, szczerość i naiwność. Są t u dzieła znakomite o d u ż y c h walorach rzeźbiarskich (Chajca, L u r k i , Palki), ale i takie, k t ó r y c h uroda w y n i k a z bogactwa i pomysło­ wości rozwiązań, z dekoracyjności i naiwnego w d z i ę k u (zamierzonego czy nieświadomego). Nierzadko, j a k np. w rzeźbach Stanisława K o r p y ( i l . 13, 14), anegdota rzeźby wspomagana jest dowcipem, prawdziwie l u d o w y m humorem. I n t e r e s u j ą c e w rzeźbach omawianej t u grupy jest przede wszystkim samo ujęcie tematu. Punktem wyjścia jest t u literacka, poetycka metafora. R z e ź b a zaś jest jej dosłowną i n t e r p r e t a c j ą . Rzadko się zdarza, aby wielkie dokonanie, cały sens życia człowieka m o ż n a było ująć w j e d n y m zdaniu, tak 39 �oelnym i lapidarnym: „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Z i e m i ę " . J u ż sama metafora wyznacza k r ą g p o s z u k i w a ń , uruchamia w y o b r a ź n i ę , podsuwa a n e g d o t ę . Z a s k a k u j ą c a jest różnorodność ujęć, dowcip i trafność plastycznych rozwiązań. Oto najprostsze — Kopernik stoi na naszym globie, wśród gwiazd, a uniesionymi do góry r ę k o m a wstrzymuje Słońce. Podobnie ujmuje temat L u d w i k Oleksy (il. 6). W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w a Chajca (il. 2), Kopernik j e d n ą r ę k ą wstrzymuje Słońce, a d r u g ą uruchamia Ziemię. B y jednak nie b y ł o wątpliwości s t r z a ł k a wskazuje nadany Ziemi ruch. W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w y Prucnal, Kopernik zatrzymuje Słońce w obecności mnicha, przerażonego, j a k b y m i a ł do czynienia z czarami. U Józefa L u r k i wielka Boża dłoń daje Astronomowi klucze do tajemnicy, a co ona oznacza, widać po ruchu ręki — pchającej planety w bieg dokoła Słońca. Nestor ludowych rzeźbiarzy Wincenty Krajewski z i n t e r p r e t o w a ł temat jeszcze inaczej. Kopernik t r z y m a j e d n ą dłoń na globusie, a d r u g ą , uniesioną gestem przysięgi k u niebu, poświadcza słowa widniejące na postumencie: „ J a m za­ t r z y m a ł Słońce, a puścił w bieg Z i e m i ę ! " . P o r ó w n u j ą c ujęcia tematu widać o g r o m n ą pomysłowość i różnorodność, zwłaszcza rzeźb F u r g a ł y ( i l . 1), K o r p y ( i l . 13, 14), Mikołaj­ czyka (il. 3), Adama Zegadły (str. t y t . ) , czy i n n y c h . Czasem ciekawy jest t y l k o p o m y s ł . Oto np. Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i Księżyc, k t ó r e b i e g n ą na cienkich n ó ż k a c h - p a t y c z k a c h wokół wielkiego Słońca, zakutego w d y b y . Czasem jednak m a m y do czynienia z d o j r z a ł y m dziełem, świadomie skomponowanym, w k t ó r y m p o m y s ł zrealizo­ wany jest doskonale warsztatowo, ciekawie rzeźbiarsko. Takie są właśnie t r z y efektowne płaskorzeźby Stanisława K o r p y , bogate w treści anegdotyczne, dowcipne i deko­ racyjne. Wszystkie omawiane t u prace świadczą o zdolności samodzielnego myślenia, o dużej w y o b r a ź n i . Ale akcentując wartości nowe, nie spotykano w dawnej rzeźbie ludowej, warto w s k a z a ć na wciąż silne ciśnienie tradycyjnych sche­ m a t ó w , widoczne w twórczości przede wszystkim rzeźbiarzy starszego i średniego pokolenia. Nawet p o d e j m u j ą c temat konkursu — postać Koper­ nika, o d w o ł y w a n o się do wzorów popularnych w ludowej rzeźbie sakralnej. A l o j z y Stawowy wyrzeźbił np. w kon­ wencji M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem Mikołaja Kopernika na ręku matki ( i l . 9). Można t u oczywiście powiedzieć, że niewielki m u s i a ł b y ć zasób wiedzy o Astronomie, skoro rzeźbiarz w y b r a ł temat t a k marginesowy. Istotne jest jednak, że d e c y d u j ą c się na przedstawienie niezbyt sobie znanej postaci — jako dziecka z m a t k ą -— sięgnął po t k w i ą c ą w świadomości kliszę. Jeszcze silniej w i d a ć ciśnienie dawnych wzorów sakral­ nych w rzeźbach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Kopernika siedzącego, myślącego, d u m a j ą c e g o . Jeden z uczestników konkursu z a t y t u ł o w a ł nawet s w ą p r a c ę „ K o p e r n i k zafrasowany". I I . 22. Marcin K a r o l Leja. Ł u k a w i c a , pow. Limanowa. Kopernik jako obrońca Olsztyna przed Krzyżakami, drewno, wys. 51 cm. I I . 23. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska, pow. Ł a ń c u t . Kopernik obserwujący niebo, ceramika, wys. 22,5 cm. I I . 24 Jan Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kopernik nauczający w Rzymie, drewno, wys. 67 cm. I I . 25. Stefan Głowiak. Pogwizdów, pow. Ł a ń c u t . Kopernik, ceramika, wys. 52 cm. I I . 26. Tadeusz Borkowski. Wiechlice, pow. Szprotawa. Kopernik przy fortepianie, drewno, wys. 29 cm. �Чц 'IZ ��II. 30. Janina Gozdecka. O d r o w ą ż , pow. K o ń s k i e . Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 31. Stanisław Seweryński. Odrowąż, pow. K o ń s k i e , Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 32. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska. Kopernik, ceramika 2 6 x 1 9 cm. Widać więc, że Frasobliwy dopełnił t u schemat przejęty z warszawskiego pomnika Thorwaldsena. W i d a ć to naj­ lepiej w doskonałej rzeźbie S t a n i s ł a w a D u ż y ń s k i e g o ( i l . 11). Schemat Frasobliwego w y s t ę p u j e również w rozbudowanej kompozycji Andrzeja Odrobińskiego, jednej z piękniejszych na wystawie ( i l . 17). Kopernik siedzi t u w pozie Frasobli­ wego na fotelu, a wokół niego roztacza się p r z e s t r z e ń kos­ miczna. Oczywiście to posadzenie Astronoma w fotelu, podobnie jak w znakomitej rzeźbie Sylwestra Gawlaka (il. 15), podyktowano zostało d ą ż e n i e m do bardziej repre­ zentacyjnego ujęcia postaci Kopernika, nie zmienia to jednak faktu, że mniej czy bardziej świadomie, sięgnięto do wzorca Frasobliwego. Cykl Frasobliwych na kopernikowskim konkursie świadczy jednak nie t y l k o o żywej pamięci ikonograficznych schematów, ale i o ich formalizowaniu się, zeświecczaniu. Kto bowiem z dawnych t w ó r c ó w ludowych, rzeźbiących Frasobliwego jako wizerunek Boga, z d o b y ł b y się na to, aby ten wzór ikonograficzny zastosować do postaci czło­ wieka, nawet wybitnego ? Z drugiej strony widzę jednak w t a k i m „ ś w i ą t k o w y m " ujęciu Kopernika t e n d e n c j ę do sakralizacji narodowych bohaterów, a zwłaszcza Kopernika. Oglądając na konkursie różne ujęcia jego postaci odnosimy wrażenie, że t r a k t o w a n y jest często w klimacie legend o ś w i ę t y c h . Uwznioślenie postaci i jej symbolizacja n a s t ą p i ł y więc przez jej „uświę­ cenie", wpisanie w religijne schematy M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem, Frasobliwego, św. Antoniego (np. i l . 10), a może nawet „ M a t k i Boskiej Niepokalanego P o c z ę c i a " . Z k r ę g u reminiscencji biblijnych wywodzi się Dysputa z uczonymi 43 �I I . 33. W a c ł a w Rudnicki. Lendo Ruskie, pow. R y k i . Mikołaj Czesława Czekalika i Kopernik nauczający w Rzymie Jana Krajewskiego. Obok dążenia do sakralizacji w i d a ć w przytoczonych p r z y k ł a d a c h po prostu nawarstwianie się na siebie r ó ż n y c h wzorów. T a k np. w rzeźbach Kopernika jako lekarza, spotykamy się z pierwszym wzorem — drzeworytem przed­ s t a w i a j ą c y m Uczonego z konwalią, k t ó r y to wzór n a k ł a d a się na kliszę ś w . Antoniego, wcześniej istniejącą w pamięci rzeźbiarza. Nie wzory jednak, ale ich interpretacja stanowi o war­ tości wystawy, o jej a t r a k c y j n o ś c i dla widza. N a tle sztuki, oficjalnej, rzeźba ludowa w y r ó ż n i a się odrębnością, świe­ żością ujęcia tematu, barwnością, walorami dekoracyjnymi, naiwnym wdziękiem. Nieporozumieniem b y ł o b y oczywiście ocenianie jej w e d ł u g k r y t e r i ó w stosowanych do rzeźby Kopernik, drewno, wys. 36, cm. profesjonalnej, trudno j ą nawet p o r ó w n y w a ć z dawną, t r a d y c y j n ą , k u l t o w ą r z e ź b ą l u d o w ą . Jest po prostu inna, t a k j a k inne są dziś w a r u n k i i potrzeby kulturowe, tak jak inna jest dziś wieś i jej psychika. Rzecz t y l k o w t y m , a b y obserwując ogromny wzrost liczby rzeźbiących, u m i e ć oddzielić ziarna od plew. Koniun­ k t u r a grozi komercjalizacją, o b n i ż a n i e m wartości rzeczy­ wistych. Ale k o n i u n k t u r a stanowi bodziec aktywizujący twórczo setki ludzi. N i e k t ó r z y o k a z u j ą się uzdolnieni ponad p r z e c i ę t n ą m i a r ę . K o n k u r s y i wystawy, zwłaszcza tak m ą d r z e p o m y ś l a n e i sprawnie zorganizowane, jak t u oma­ wiany, s t a n o w i ą najlepszy przegląd istniejącej w rzeźbie sytuacji, w y z n a c z a j ą rzeczywistą hierarchię wartości. Dla­ tego są t a k w a ż n e . PRZYPISY 1 Inicjatorem i d o s k o n a ł y m organizatorem konkursu szat, W . Skiżyński, A . Słomiński, St. Suchocki, Fr. Świder, St. Wierzbicki, St. Ż y r e k . oraz wystawy b y ł mgr Aleksander Błachowski, d y r e k t o r J e d y n y m argumentem takiego wyodrębnienia byl Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Z okazji w y s t a w y fakt n a u k i w szkole, a więc większego oddziaływania śro­ wydano katalog p t . „Mikołaj K o p e r n i k w rzeźbie ludowej'', dowiska, profesora. Jest t o jednak t y l k o bardziej uchwytne Muzeum Etnograficzne, T o r u ń 1973. W s t ę p A . Błachowski, niż w innych przypadkach, a wcale nie decydujące. Absur­ liczne ilustracje, n o t y o autorach. W s p ó ł o r g a n i z a t o r a m i dalne natomiast wydaje m i się stawianie bariery wieku konkursu b y l i : Departament P l a s t y k i M i n . K u l t u r y i Sztuki, i t o aż 20 lat. Co najmniej od 16— 17 roku młody człowiek W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium Wojewódzkiej Rady Naro­ osiąga j u ż pełnię swej intelektualnej sprawności, wielu dowej w Bydgoszczy, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo żeni się, pracuje, lada chwila — a uzyskają pełnię praw K u l t u r a l n e oraz Cepelia. wyborczych. Historia zna wiele p r z y k ł a d ó w dojrzałości W a r t o t u d o d a ć , że na konkursie ocenia się dzieło twórczej ujawniającej się znacznie wcześniej. „Młodych" a nie rzeźbiarza. Co w i ę c e j — w ocenie zwraca się u w a g ę w y o d r ę b n i o n o 16, ale przyznano i m aż 5 wyróżnień, co | na ciekawe i oryginalne potraktowanie tematu. Zapewne świadczy o pozytywnej ocenie tej grupy. z tego powodu w hierarchii n a g r ó d t a k nisko znalazły się znakomite rzeźby Szczepana Muchy czy w ogóle nie w y ­ 5 J u r y ( k t ó r e m u przewodniczył niżej podpisany) wy­ różniono Sylwestra Gawlaka. odrębniło 121 rzeźb 55 a m a t o r ó w , wyraźnie odbiegających sposobem m y ś l e n i a plastycznego od schematu (stylu?) I nagrody o t r z y m a l i : St. D u ż y ń s k i , J . Gozdecka, ludowego, czy ściślej m ó w i ą c — przyjętego obecnie za St. K o r p a , J . Krajewski, St. Zagajewski. I I nagrody: t y p o w y dla współczesnej r z e ź b y zwanej ludową. W tej T . Butyniec, J . Centkowski, J . F u r g a ł a , J . Kaczmarek, Zagajewskiego W . Krajewski, W ł . Prucnal, St. Seweryński, R . Sęk. I I I : grupie znalazły się m . i n . kompozycje (il. 35, 36) i B u t y ń c a ( i l . 34). T . Cąkała, J . Czerwińska, St. Głowiak, B . Grabski, E . Ra4 : 2 3 44 �Na zakończenie c h c i a ł b y m p r z y t o c z y ć wypowiedzi d w ó c h rzeźbiarzy, k t ó r y c h komentarze do n a d e s ł a n y c h w y r a ż a j ą w s p o s ó b szczególnie i n t e r e s u j ą c y ich i n d y w i d u a l n ą i n t e r p r e t a c j ę t e m a t u . prac Teodozjusz Butyniec Kiedy zobaczyłem dwumetrowy kloc z odstającą nieco spróchniałą odnogą urwaną pociskiem pewnie w ostatnią wojnę, zacząłem się przymierzać z wyimaginowaną postacią mego Kopernika. Kloc był już odpiłowany od pnia i wierzchołka. Postawi­ łem go pod rozłożystym świerkiem, który wcale znośnie chronił od deszczu. Dopóki było ciepło, przychodziłem tu łatem po pracy i starałem się odciąć to co mi do ujrzenia postaci prze­ szkadzało. Dopiero zimą w ciepłym Karołińskim pomieszczeniu przekonałem się, że mój samotny Kopernik nie przynosi mi spodziewanego zadowolenia. Ten wysoki urzędnik Kościelnego imperium Rzymskiego, bez teleskopu w zimnej kamiennej baszcie musi mieć kogoś do towarzystwa. Kiedy już miałem wyciągniętą rękę astronoma trzymającą w garści słoneczne promienie, który odczuł radość ciepła w postaci złotych promieni na głowie i łeżącego na ramieniu baranka, zrozumiałem, że miał i lęk przed czymś z zaświatów, niepokój przed wszędobylską inkwizycją, własnym, światopoglądem, że słońce nie jest tylko ognistą kulą — że ta ręka musi dotknąć postaci „nietutejszej". Które i my rze­ mieślnicy astronomów depczących po srebrnym globie, czasem staramy się sobie je wyobrazić. Skoro patrzymy na tego zuchwalca Kopernika co przed 500 laty poprzestawiał mebłe w niebiosach, nie mogłem sobie odmówić satysfakcji wyrzeźbienia podobizny Ciołkowskiego właśnie na tym na wpół spróchniałym kikucie co pozostał po hitlerowskim pocisku, być może „ryczącej krowie" (moź­ dzierzowej rakiecie). A jeżeli pierwszy pionier rakiet ba­ listycznych na których wznosimy się między planety to i postać astronauty. To mnie zadowoliło. Kopernik dokonując odkrycia mial trudności. Starałem się je pokazać na wysiłku; stojąc na palcach jednej nogi, drugą popycha kolanem ziemię, zaś drugą ręką księżyc. P.S. Niedostatkiem jest to, że nie zdążyłem wyżłobić reszty drewna, która tkwi w postaci słupa, który Kopernik niby obejmuje, no i to że rzeźba nie obraca się, co było iv założeniu. Chyba dokonam tej korekty. I I . 34. Teodozjusz Butyniec, O t r ę b u s y , pow. P r u s z k ó w Mikołaj Kopernik, drewno, wys. 2 m . 45 �Stanisław Zagajewski SKARBIEC MIKOŁAJA KOPERNIKA — LUB WRÓBEL ŚPIEWAJĄCY Chciałem wyrazić to, że ten skarb największy, który Mikołaj Kopernik odkrył, żeby gdzieś schować i ten ptak śpiewający wyśpiewuje tą radość z wielkiego odkrycia i ogłasza całemu światu. Cała forma jest jakby ra­ tuszem na szczycie którego stoi ptak. W ogonie ptaka jest drugi ptaszek, którego się wyjmuje i można zaglądać do skarbu. KOPERNIK NA KSIĘŻYCU I GADY I LUDZIE PRZEDPOTOPOWI Kopernik miał księgę i zapisywał swoje odkrycie i w tym czasie gady przedpotopowe na księżycu zajrzały w jego książkę i jakby zrozumiały sens tego odkrycia i podały łapę Kopernikowi a drugą położyły na księdze i były zadowolone, że zgadły myśl człowieka i teraz mogą sobie podać ręce i rzeźba jest na planetach. ŁAJKA 1 BI EŁK A NA KSIĘŻYCU Jest z tyłu Kopernik na księżycu jak stawia slup graniczny, gady cieszą się, że człowiek się zjawił i Ame­ rykanie i Rosjanie podają sobie ręce. A Łajka i Biełka utorowały człowiekowi drogę na księżyc. Tot.: A. Grodzicki — il. 10, 33, 34; Jan Świderski — il. 1-9, 11-32, 35, 38. St. Zagajewski. Włocławek. I I . 35. Skarbiec Kopernika, wys. 69 cm. I I . 36. Kopernik na księżycu, wys. 73 cm. Ceramika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccbec2036551964971a2cfde3b57dfcc.pdf 1319be452959a3828cb459fe72acc888 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Afryka - sztuka malarstwo nieprofesjonalne Afryka - malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4186 Title A name given to the resource Malowidła współczesnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.3-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Я If? «Г* INTERNATIONAL. 4» ш\ •iRBEH STÜDIO. I I . 1. Salon fryzjerski. Zaria (Nigeria). Jacek Olędzki MALOWIDŁA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI Chciałbym p r z e d s t a w i ć garść w r a ż a ń zgromadzo nych w czasie p o d r ó ż y do 13 krajów a f r y k a ń s k i c h . Był to m ó j pierwszy k o n t a k t z wielkim kontynentem. 300-dniowa lekcja, najczęściej pod g o ł y m niebem (ani jednego noclegu w hotelu), zdecydowanie o charakterze biwakowym. Sprzyjało to k o n t a k t o m z przedmiotem po­ szukiwań, ale t e ż ograniczało szanse dociekliwszego po­ znania wciąż nowych z a g a d n i e ń , jakie w y ł a n i a ł y się za k a ż d ą setką przebytych k i l o m e t r ó w . Cała zaś trasa liczyła ich blisko 30 000'. Czego p o s z u k i w a ł e m ? W zasadzie z a r ó w n o t y t u ł , jak i zamieszczone t u zdjęcia, o d p o w i a d a j ą na to pytanie. Chciałbym jednak odpowiedzieć na nie ściślej. Przedtem konieczna jest k r ó t k a informacja. W literaturze poświęconej sztuce plemiennej Afryki malarstwo na tle innych rodzajów twórczości artystycznej przede wszystkim rzeźbiarskiej, nie m ó w i ą c j u ż o muzycz nej i tanecznej, przedstawia się zdecydowanie najskromniej Pomijam t u r y t y i prehistoryczne malarstwo naskalne które stanowi o d r ę b n y rozdział w dziejach sztuki a f r y k a ń skiej. Czy jest to jednak obraz prawdziwy? F a k t e m jest że w plastycznej twórczości plemiennej, jaka rozwijała się na obszarach A f r y k i do ostatnich dziesiątków lat X I X w dominowała zdecydowanie rzeźba. Jest ona bez w ą t p i e n i a dla tego k o n t y n e n t u zjawiskiem niesłychanie charaktery stycznym. Przypomina to nieraz sytuacje znane z Europy szczególnie z Polski, L i t w y lub Słowacji, kiedy stwierdzamy w jakiejś grupie terytorialnej n i e z w y k ł y wprost rozwój r z e ź b i a r s t w a (np. figuralnej rzeźby religijnej) przy swoistych niedostatkach wypowiedzi malarskiej, występującej w tak skromnych rozmiarach, j a k malatury garncarzy i stolarzy lub pisankarstwo. Ale w opracowaniach sztuki A f r y k i podobne niesamoistne formy wypowiedzi malarskiej są z reguły pomijane. Gdyby zaś je uwzględnić, okazałoby się, że malarstwo wcale nie jest nieobecne w tej sztuce. Zresztą doskonale znane są fakty wspaniałego rozkwitu sztuki malarskiej w Sudanie i E t i o p i i . To prawda, że jest to sztuka innej zasadniczo tradycji kulturowej, bo nawią­ zującej do bardzo wczesnego chrystianizmu i t y c h syste­ mowych u k ł a d ó w kulturowych, k t ó r e bliższe są feudalnym u k ł a d o m europejskim i bliskoazjatyckim aniżeli afrykań­ skim. Zdecydowanie jednak afrykański rodowód ma t a sztuka, a w niej również malarstwo, k t ó r e rozwijało się w okresie od X V I do X I X w . na obszarze „ f e u d a l n y c h " p a ń s t w i miast w zachodniej Afryce (Nigeria, Mali i in.). Chodzi t u przede wszystkim o malatury ścienne pałaców i d o m ó w . Jest to j e d n a k ż e — j a k powiedzieliśmy — sztuka „ f e u d a l n a " , dodajmy jeszcze — miejska. Nie m o ż n a też jej wywodzić od społeczności plemiennych — pasterzy, rol­ n i k ó w (kopieniaczy) czy t e ż l u d ó w zbieracko-łowieckich. W r ó ć m y więc do postawionego na wstępie pytania. Czy tradycyjne społeczeństwa plemienne A f r y k i legity­ m u j ą się w zakresie sztuk plastycznych dokonaniami kompletnymi, w k t ó r y c h harmonijnie związane są działania podstawowe — rzeźbiarskie, malarskie i t z w . rzemiosło artystyczne — czy też t a k nie jest. Jeśli nie, to czy w naj­ nowszych czasach obserwujemy trwanie przy dawnym 3 �modelu czy „odejście" od niego. Jeśli mamy do czynienia z „odejściem", to czy m o ż n a je u z n a ć za przejaw swoistej kompensaty, względnie czegoś zasadniczo innego, przez co i w jakiej mierze uwarunkowanego. Tak w zarysach s t a r a ł b y m się określić cel poszukiwań i zarazem p o w ó d przedstawienia zgromadzonych materia­ łów w piśmie z a j m u j ą c y m się s z t u k ą l u d o w ą Polski. Twórczość środowisk wiejskich, dawnych plemiennych i środowisk o charakterze plebejskim lub proletariackim współczesnych ośrodków miejskich — rozróżnienia te nie zawsze rysują się wyraziście, ale p r z y j m i j m y je na razie. Zacznę od przedstawienia przejawów działań malarskich z j a k i m i s p o t k a ć się m o ż n a najczęściej w miastach. Szyldy. Malowidła o t y m przeznaczeniu należą do nader cha­ rakterystycznych w wielu krajach afrykańskich. Szczególnio szyldy fryzjerskie — wzorniki strzyżenia i zaplatania wło­ sów uznać należy za charakterystyczne dla A f r y k i ; w tak rozwiniętej postaci nie znane są bowiem nigdzie indziej na świecie. Szyldy te związane są ściśle z obszarami A f r y k i zwanej czarną. Pojawiają się sporadycznie w Nigrze i K e n i i , a w y s t ę p u j ą w ogromnym nasileniu na c a ł y m bodaj ob­ szarze Nigerii. Z d a r z a j ą się również w Kamerunie, Zairze i Republice Środkowoafrykańskiej. Nigeria to jeden z najbardziej zaawansowanych w roz­ woju społeczno-gospodarczym krajów A f r y k i . K r a j wybitnie m u r z y ń s k i o najciekawszej historycznie przeszłości i zarazem niezwykle burzliwie kształtującej się współczesności. W daw­ nych dzielnicach wielkich miast prastarych k u l t u r — Ife, Benin, Bida, Oszogbo, Zaria, Kano żyją zasiedziałe, mnogie zbiorowości. P r z e t r w a ł o t u wiele s k ł a d n i k ó w dawnego obyczaju miejskiego, a jednocześnie n a w a r s t w i ł y się żywio­ łowo w stopniu n a j w y ż s z y m współczesne formy z a c h o w a ń i sposoby życia. Jest to m e l a n ż wartości z j a k i m s p o t k a ć się m o ż n a t y l k o w n i e k t ó r y c h najludniejszych miastach-portach Dalekiego Wschodu. W zgiełku, w n i e b y w a ł y m zagęszczeniu t ł u m u , j a k i w y p e ł n i a wąskie uliczki starego K a n o , Zari, B i d y , naj­ u b o ż s z y c h dzielnic t y c h i innych miast nigeryjskich, agre­ sywne barwy — czerwieni, zieleni, żółci (tła szyldów) — a t a k u j ą szczególnie skutecznie. Poprzez zwielokrotnienie i n i e p o w t a r z a l n o ś ć w p r o w a d z a j ą oczekiwany ład. Sens zaś zawarty w wizerunkach szyldowych stwarza optymi­ s t y c z n ą wizję człowieka zindywidualizowanego w t ł u m i e . Podobne odczucia t o w a r z y s z y ć m u s z ą klientom tamtejszych salonów fryzjerskich, salonów „ m i ę d z y n a r o d o w y c h " (jak w s k a z u j ą napisy), w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a co najmniej kilkanaście propozycji przemiany czy zamanifestowania swego ja. I t a k i też chyba z a m y s ł towarzyszy samym fryzjerom, skoro d o k o n u j ą szczególnych s t a r a ń reklamo­ wych, nie zrażając się k o n k u r e n c j ą . B y w a , że salony fryzjer­ skie prawie sąsiadują ze sobą. W K a n o na jednej t y l k o uliczce naliczyłem ich kilkadziesiąt. „ W y b i e r z swój s t y l " , „ w y b i e r z j e d n ą " (z fryzur), „wejdź t u " , i t d . Napisy te to ś w i a d e c t w o , że golarze m a j ą świadomość swego p o s ł a n n i c t w a . W y r a ż a j ą go też w takich oto propozycjach „ s t y l u " : s t y l „ C l a y " (od sławnego bok­ sera a m e r y k a ń s k i e g o ) , policyjny (również a m e r y k a ń s k i ) , federalny, „ S a p h i m o " (od Armstronga), „ K e n n e d y " , , , E l v i s " (od Presleya), l o n d y ń s k i , młodego Amecalo, James Brown, artystyczny, wodzowski, „ O l y d e " , „ B a y " , marynarski, „ S l a n t i n " , Low, beatlesowski, „ A f r o " , „ S a h a r a " , „ S a l o m e y " . Są to t y l k o najczęściej spotykane style, d o c h o d z ą bowiem do nich style kombinowane, np. p e ł n y beatlesowski czy saharyjsko-beatlesowski ( i l . 1—8, 12). N a dawniejszych szyldach, p o c h o d z ą c y c h prawdopo­ dobnie sprzed 10—20 lat, wzorce b y w a j ą uboższe. Na j e d n y m z nich wymalowano 8 propozycji, w t y m : styl �ITERNATIONAt' 27 У О Ш А -Sr. ' / . X A K t A - ,y, t 3 �federalny, „ G h a n a " , „ S a h a r a " , ,,Canada" i „ A b a m s o s " (il. 6). Wszystkie te wzorniki fryzur męskich pochodzą t y l k o z Nigerii. W innych krajach, w m i a r ę tego j a k maleje p o p u l a r n o ś ć samych szyldów, zmniejsza się również liczba proponowanych sposobów strzyżenia. W K e n i i zanoto­ w a ł e m takie na p r z y k ł a d nazwy s t y l ó w : „angielski", „ a m e ­ r y k a ń s k i " , „ a f r y k a ń s k i " , „ M c h i n t o " , „ K o m e r e r a " i „Teen-age" (młodociany). W większości t y c h szyldów lansowany jest styl tzw. mocnego m ę ż c z y z n y (bokserski, marynarski, policyjny, wodzowski), lub czegoś zbliżonego do naszego niegdysiej­ szego bikiniarza czy rosyjskiego stilagi (style: federalny, „ G h a n a " , ,,Canada" — k a ż d y z plerezą). Dołączają się do tego wzorce nawiązujące do sposobu czesania się sław­ nych śpiewaków (Armstrong, Presley i in.), mężów stanu, j a k Kennedy, a t a k ż e ogólnokulturowe — saharyjski, ame­ r y k a ń s k i , a f r y k a ń s k i czy angielski. W najnowszych szyldach pojawiają się wizerunki bez nazwy, ale j a k ż e charaktery­ styczne— twarze w okularach „ d o b r z e u ł o ż o n y c h " m ł o ­ dzieńców, k r ó t k i e włosy, uczesanie bez ż a d n y c h „ e k s t r a ­ wagancji" ( i l . 1, 5). Nazwy poszczególnych fryzur, względnie ich numeracja p o r z ą d k o w a na szyldzie-wzorniku ( i l . 1—6, 12) przy jedna­ kowej cenie k a ż d e g o wzoru ( i l . 7) g w a r a n t u j ą swobodne porozumienie się m i ę d z y klientem i fryzjerem. Szyldy te są rozwinięciem swoistego savoir-vivre'u wszelkich salonów fryzjerskich. W przeciwieństwie jednak do w z o r n i k ó w - f o t o grafii, k t ó r e w innych salonach w większej mierze służą celom dekoracyjnym niż p r a k t y c z n y m , a f r y k a ń s k i e ma­ l u n k i m a j ą przede wszystkim znaczenie „ u ż y t k o w e " , służą porozumieniu m i ę d z y „fryzjerem ekspertem", „fryzje­ rem m i ę d z y n a r o d o w y m " a klientem. Oprócz fryzjerów d y s p o n u j ą c y c h salonami prosperują w wielu krajach a f r y k a ń s k i c h , w miastach i wsiach — golarze, k t ó r z y d o k o n u j ą najprostszej operacji zgolenia włosów do gołej s k ó r y . Przy czym zarówno klient, jak i golarz, siedzą na ziemi. Ten t r a d y c y j n y sposób golenia głowy do gołej s k ó r y lub z pozostawieniem bardzo krótkich włosów nazywany jest często saharyjskim, bo w rejonie bezwodnym i s t a ł y c h burz piaskowych utrzymuje się on najtrwalej, m a j ą c przede wszystkim uzasadnienie prak­ tyczne. A zatem, jeśli w salonach fryzjerskich uwzględniane jest tego rodzaju saharyjskie strzyżenie, to jest ono zarazem j e d y n y m u s t ę p s t w e m na rzecz t r a d y c j i . Afrykańscy fryz­ jerzy, j a k wszyscy reprezentanci tego zawodu na świecie, włączeni są w wielkie dzieło propagowania m ó d światowych. Dodajmy jeszcze, że to salonowe fryzjerstwo obejmuje w Afryce s w ą działalnością głównie mężczyzn. Sporadycznie t y l k o (oczywiście nie w k a ż d y m k r a j u i nie w każdj^m mieście t a k samo) w salonach czesze się kobiety. Lanso­ wane są przy t y m również t y l k o fryzury współczesne, nawet jeśli b y ł y niegdyś pierwotnymi. W s p o m n ę t u o „afro", tak popularnej fryzurze w ś r ó d pewnych grup Murzynów a m e r y k a ń s k i c h , a t a k ż e w ś r ó d E t i o p c z y k ó w obojga płci. W k i l k u krajach czarnej A f r y k i jest to aktualny szlagier elegancji damskiej. W Tanzanii afro noszone jest nagminnie przez p r o s t y t u t k i . Natomiast ogół m ł o d y c h i w średnim wieku kobiet a f r y k a ń s k i c h r ó ż n y c h środowisk i warstw społecznych, a t a k ż e całkiem m a ł e dziewczynki, kultywują fryzury tradycyjne. Pewne wzory (np. oplatanie nitkami k ę p e k włosów, t a k aby p o w s t a ł y z nich sztywne „pręciki", n a s t ę p n i e splatanie włosów w niezliczoną ilość drobnych w a r k o c z y k ó w , t r z y m a j ą c y c h się blisko głowy (il. 11) wy­ s t ę p u j ą na c a ł y m obszarze A f r y k i , niezależnie od granic p a ń s t w o w y c h i różnic etnicznych, z k t ó r y m i b y ł y pierwotnie I 6 �6—8. Szyldy fryzjerskie: Zaria (Nigeria), Babadju (Bamileke, Kamerun), Enugu (Nigeria). �П. 9. Zakład fryzjerski. Bamenda (Kamerun). I I . 10. Salon fryzjerski, N a n j u k i (Kenia). ściśle związane. To tradycyjne fryzowanie kobiet nie wy­ maga salonu, odbywa się przed domem. Cały „ w a r s z t a t " fryzjerski stanowi niski stołeczek dla k l i e n t k i , spora ilość nici oraz drewniany solidny grzebień „ p i o n o w o - w z d ł u ż n y " (w odróżnieniu od naszego, k t ó r y jest ,,poziomo-poprzeczny"). W p o r ó w n a n i u do tej damskiej obyczajowości, tak silnie powiązanej z t r a d y c j ą a f r y k a ń s k ą , jeszcze dobitniej rysuje się rola męskich salonów. Jest ona t y m bardziej doniosła, że w salonach t y c h dokonywane s ą nie t y l k o zabiegi toaletowe. Otóż często zdarza się, że obok s z y l d ó w wzorników w y g l ą d u głowy zawieszane są na ścianach pla­ katy, odezwy, sentencje, mapy, w y c i n k i gazetowe i t p . , propagujące aktualne treści społeczno-polityczne w Afryce czy nawet na świecie ( i l . 10). W takich otoczeniach zabiegi fryzjerskie n a b i e r a j ą bez żadnej przesady znaczenia ideo­ wego. S t ą d t e ż fryzjerskie szyldy afrykańskie m o ż n a b y u z n a ć za przejaw czy symbol sztuki ideowej, „głęboko z a a n g a ż o w a n e j " — przynajmniej w procesy cywilizacyjne obejmujące Afrykę. Naiwna formuła wyrazu plastycznego, zdecydowanie amatorski (lecz nie niezarobkowy) charakter t y c h malo­ wideł, przy szczegółowym ukazywaniu cech określonych „ m o d e l i " , pozwalają mówić o szczerości i swoistej żarliwości środowiska t y c h afrykańskich malarzy i odbiorców ich dzieł. W n i e k t ó r y c h malowidłach artysta uzupełnił wzorniki w y o b r a ż e n i e m fryzjera przy pracy ( i l . 6, 8). W y o b r a ż e n i a te nie pozostawiają j u ż ż a d n y c h wątpliwości, j a k bardzo bezpośredni i śmiały jest sposób widzenia t y c h a r t y s t ó w . N i e k t ó r z y podpisali swoje dzieła nazwiskiem. Czasem t e ż uzupełnili oni nazwisko d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą : „ B y super­ man artis co boy B . Kasuwa Zaria c i t y " albo „ R a i n B o w Arts N o K o g u i R. D . E n u g u " . W a r t o jeszcze powiedzieć, że twarze na szyldach nie są malowane na ciemno, t a k aby p o z o s t a w a ł y w zgodzie z rzeczywistym w y g l ą d e m osób do jakich się odnoszą. Twarze te s ą białe, żółtawe, różowawe i czasami tylko „ s z a r e " , czyli odpowiadające m u r z y ń s k o ś c i . Nie zawsze też ukazywane są rysy negroidalne, często zaś są wyraźnie upodabniane do rysów „ludzi b i a ł y c h " . Malowanie twarzy na biało, żółtawo czy różowawo wiąże się niewątpliwie z t r u d n o ś c i a m i technicznymi, jakie m u s z ą n a w i e d z a ć nie­ wprawnego a r t y s t ę , kiedy pragnie wyraziście i szczegółowo w y o d r ę b n i ć na malowidle ciemny zarost i włosy od nie­ mniej ciemnego lica. Ale jest t e ż inna zasadniczo przyczyna, że twarze te nie są ciemne. Podobnie bowiem j a k biali u siebie w Europie (lecz nie w Afryce) zabiegają, aby mieć twarze opalone i to j a k najciemniej, t a k Afrykańczycy zdani na niezmienność barwy twarzy rozjaśniają je „umow­ nie", d o k o n u j ą c swoistej falsyfikacji swych wizerunków. D ą ż e n i e to najsilniej uwidacznia się w życzeniach klienteli afrykańskiej, odwiedzającej z a k ł a d y fotograficzne; sprawa „ ł a d n o ś c i " dotyczy najczęściej nie wyrazu oczu czy zmarszczek, lecz jasności ciała. Wydaje się więc, że biała twarz i nieafrykańskie rysy w i z e r u n k ó w szyldowych, tak j a k a m e r y k a ń s k i czy europejski styl czesania, jest prze­ jawem dążenia o szerszych aspiracjach, aniżeli t y l k o este­ tyczne, bo odnoszącego się do idei więzi czy utożsamienia się z cywilizowaną ludzkością na świecie. P r z e j d ź m y do drugiej grupy malowideł, z jakimi spotykamy się w pewnych krajach afrykańskich, a które wiązać m o ż e m y z działalnością a r t y s t ó w miejskich. Mam t u na myśli m a l o w i d ł a oraz napisy spotykane na środkach lokomocji, głównie ciężarówkach swoiście przystosowanych do transportu znacznej liczby osób. Przyozdabianie takich p o j a z d ó w w różne w y o b r a ż e n i a , głównie zwierząt i ludzi, oraz zaopatrywanie w specjalne napisy-nazwy, a także sentencje spotyka się podobnie j a k malarstwo szyldowe w n a j w i ę k s z y m nasileniu na obszarach Nigerii. Łączy się ono z żywiołowym rozwojem prywatnej inicjatywy w orga­ nizowaniu masowych ś r o d k ó w transportu i komunikacji. W Tanzanii i E t i o p i i , gdzie ś r o d k i te zostały upaństwo- ����wionę, gdzie k u r s u j ą regularnie autobusy, nie spotykamy się oczywiście ze spontanicznymi formami przyozdabiania aut. Podobnie rzecz się przedstawia t a m gdzie środki transportu i komunikacji — j a k np. w K e n i i — s t a n o w i ą własność wielkich przedsiębiorstw przewozowych. Ale już w Sudanie, w k t ó r y m tak j a k w Nigerii, prosperują liczni drobni trans­ portowcy, obserwujemy podobne zjawisko. Malunki i napisy p r z y o z d a b i a j ą c e c i ę ż a r ó w k i - a u t o b u s y , furgonetki i mikrobusy na szlakach nigeryjskich m a j ą dosyć jednoznaczny sens. Służą przede wszystkim w y o d r ę b ­ nieniu określonego pojazdu i jego właścicieła-przedsiębiorcy spośród licznej rzeszy jemu podobnych. Tak j a k nazwy: „ B ł ę k i t n a s t r z a ł a " , „ O r i e n t - e x p r e s s " czy nasze — „ K r a k u s " , „ B e r o l i n a " i „ N e p t u n " na pociągach, tak w Nigerii na samochodach — „ S u p e r - m a n " , „ D e m o o n service" lub „Apollo 1 1 " w y r a ż a j ą t ę s a m ą p o t r z e b ę oznakowania. Ale potrzeba ta w wydaniu nigeryjskim jest niewątpliwie pełniejsza. T y m bardziej że w y m y ś l o n y m przez właścicieli nazwom pojazdów t o w a r z y s z ą często różnego rodzaju napisy-sentencje, k t ó r e łącznio z malunkami w y r a ż a j ą swoistą filozofię życiową (il. 14, 15). Dzięki mobilności przedmiotu, na k t ó r y m umieszczono napisy i malowidła, ta filozofia głoszona jest z d u ż ą skutecznością i ma nie­ wątpliwie służyć tonowaniu czy zapobieganiu niezadowo­ lenia pasażerów. B y w a bowiem, że przewozi się ludzi w t y c h pojazdach niczym śledzie w beczkach. I wówczas jak hasło na jednym z szyldów fryzjerskich — „ T y l k o Pan Bóg się nie m y l i " , tak napis na ciężarówce-autobusie stwierdzający, że „ L u d z i e rosyjscy nigdy się nie ś p i e s z ą " służyć ma jako argument na rzecz przewoźnika. Przypatrzmy się zresztą i n n y m jeszcze nazwom i napisom: KTO W I E Ż Y J I P O Z W Ó L ŻYĆ N I E MA NIC STAŁEGO P R Z E T R W A J I N I G D Y SIE N I E B Ó J BEZPIECZNA JAZDA NADZIEJA I ODWAGA BÓG ZNA SWOICH L U D Z I N I K T PONAD BOGIEM N I E M A K R Ó L A N A D BOGA BÓG M N I E P R O W A D Z I NIC PONAD BOGIEM WIERZE BOGU MOIM PANEM BÓG BÓG N I E WYMYŚLIŁ ZEGARA K R Ó L N I E JEST BOGIEM Z JEGO Ł A S K I Z BOGIEM P S A L M 19 P S A L M 121 P S A L M 11 MIŁOSIERDZIE D Z I E Ł O BOGA K R Ó L PRZYSZŁOŚCI ZABAWNY CHŁOPAK PRZYSZŁOŚĆ JEDNOŚĆ ODWAGA Napisy te wykonane są zazwyczaj z d u ż ą s t a r a n n o ś c i ą , wielkimi „ p l a s t y c z n y m i " literami, są żółte, ocieniowane czerwienią, białe, ocieniowane czernią i t d . Nierzadko przy­ ozdabiają je k w i a t y . I co jest najważniejsze, wkompono­ wane są one w m a l u n k i w y o b r a ż a j ą c e słonie, l w y , pantery, krokodyle, koguty, anioły, k r z y ż e , bukiety k w i a t ó w , uskrzydlonych ludzi, błyskawice, gwiazdy i liczne inne tematy. D u ż o prawdziwej radości przynosi oglądanie na spec­ jalnych parkingach w większych miastach nigeryjskich 12 18 lub k a m e r u ń s k i c h zgromadzonych t a m w d u ż y c h ilościach t y c h p o t ę ż n y c h ciężarówek, z k t ó r y c h k a ż d a jest swoistą w ę d r o w n ą galerią wizualnych d o z n a ń . A u t o r a m i napisów i malowideł są zazwyczaj malarze miejscy, ci sami k t ó r z y w y k o n u j ą szyldy fryzjerom i nie t y l k o fryzjerom. Oto szyld: „ P r e m i e r a t a b a k i z Dolnego E n u g u " ( i l . 17). Szyld jest dwustronnie malowany. N a pierwszej i drugiej stronie powtarza się: „ I n o m a premier t a b a k i dolne Enugu. Premier t a b a k i rozwiązuje wszystkie problemy. To wspo­ maga na u m y ś l e . To przynosi ulgę w smutkach. Zawsze do uzyskania u ... (adres)". Ponadto z obydwu stron przed­ stawiony jest sam I n o m a przy pracy. W czymś, co przy­ pomina m a s z y n k ę do mięsa, miele t a b a k ę , po k t ó r ą usta­ w i l i się ludzie w kolejce. W scenie frontowej jest ich czterech i kolejkę otwiera biały człowiek, na odwrocie zaś za czar­ n y m stoi biały i postaci jest więcej. Wreszcie całość uzupełnia również z jednej i drugiej strony malunek przedstawiający człowieka pod drzewem, z k t ó r e g o zwisa sznur. Przy ma­ lunkach znajduje się o b j a ś n i e n i e : „ P r z y k ł a d . Pewnego dnia w m o i m mieście Opobo m i a ł e m k ł o p o t y z rodziną i p o s t a n o w i ł e m powiesić się z tego powodu. K i e d y chciałem się j u ż powiesić, p r z y p o m n i a ł e m sobie w pobliżu drzewa, że w mojej torbie znajduje się tabaka. W t e d y pomyślałem sobie, że nie jestem j e d y n y m , k t ó r y ma k ł o p o t y z rodziną. W t e d y premier t a b a k i ocalił mnie od przedwczesnej śmierci". Z drugiej strony opis tego zdarzenia jest nieco szczegółowszy i samo zdarzenie rozpoczyna się od „ O n e night . . . " Szyld ten n a m a l o w a ł R a i n Bow z Enugu. R ó w n i e starannie wykonane szyldy, r e k l a m u j ą c e usługi k r a w c ó w , szewców, stolarzy ozy fotografów spotyka się w licznych miastach południowej i zachodniej Nigerii. ��Malowidło na śoianio baru. Busisi n . jeziorem W i k t o r i a (Tanzania). I I . 22. Malowidło w barze. M a i . Gdo K i a r i . Nasadżineli (Tanzania). I I . 23. Malarz Suly z Dawanau (Nigeria). �23 Sporadycznie pojawiają się również w n i e k t ó r y c h miastach Kamerunu, Zairu, K e n i i ( i l . 16). Ostatni z p r z y k ł a d ó w dużych r o z m i a r ó w to m a l o w i d ł o na frontonie b u d y n k u reklamujące fotografa. W miasteczku, z k t ó r e g o pochodzi to malowidło, w podobny sposób reklamowane b y ł y usługi krawca, szewca oraz rzeźnika. W Nigerii ci właśnie rze­ mieślnicy k o r z y s t a j ą w swych szyldach-reklamach z t y t u ł u nie mistrza lub majstra, lecz doktora. D o k t o r szewc, kra­ wiec i t d . T y t u ł y doktora i premiera {prime minister) m o g ą świadczyć o wysokiej pozycji społecznej t y c h rzemieślników albo też o niezłym poczuciu humoru, zrozumieniu śmiesz­ ności wszelkiej poważnej t y t u l a t u r y . Prawdopodobnie w grę wchodzi jedno i drugie. Osobną w dużej mierze dziedziną w ś r ó d malowideł rozwijających się w miastach są dekoracje b a r ó w . W Afryce, w warunkach tropikalnych, są to instytucje o szczególnym znaczeniu. Sprzedaje się w nich przede wszystkim w znacz­ nych ilościach napoje chłodzące. W m a ł y c h wsiach, całkiem w buszu, z dala od w i ę k s z y c h ośrodków, m o ż n a zawsze natrafić na dobrze zaopatrzony bar i o t r z y m a ć n a p ó j wy­ jęty z lodówki. B a r y te spełniają często rolę k l u b ó w , w k t ó ­ rych gromadzi się starszyzna i młodzież. Służą przejezdnym, chętnie goszczą w nich biali (ale t y l k o przejezdni). Sprzedaż piwa czyni nieraz z t y c h i n s t y t u c j i miejsca rozpusty, co często znajduje wyraz w m a l o w i d ł a c h p o t ę p i a j ą c y c h zdecy­ dowanie pijacki obyczaj. Temat antyalkoholowy rozwijany b y w a niekiedy w rozbudowane sceny, sugestywnie u k a z u j ą c e zgubne skutki picia. Stosowne obrazki p o k r y w a j ą wszystkie ściany baru, t o w a r z y s z ą i m objaśnienia tekstowe. Jest to pozy­ tywny w y n i k u m o r a l n i a j ą c e j działalności misji, a t a k ż e surowych obostrzeń, wprowadzanych przez n i e k t ó r e r z ą d y . W Zairze i w Republice Środkowoafrykańskiej obowiązuje zakaz picia piwa w biały dzień. Gdzie indziej jednak ten sam temat ujmowany bywa dyskretniej. W pojedynczych, nie z w i ą z a n y c h ze sobą scenach ukazywana bywa szafarka, pijący i (niczym rezultat) taniec. A b s t r a h u j ą c od tego czy podobne malowidła w barach spełniają swą d y d a k t y c z n ą rolę, należy stwierdzić, że p i j a ń s t w o nie jest p i ę t n e m A f r y k i . Jeśli się pojawia, to w formie łagodnej i chyba częściej na wsi niż w mieście, a jego rozsadnikiem jest nie tyle bar, co obyczaj pędzenia przez wieśniaków wina palmowego i spożywanie go rytualnie przy wszelkich o b r z ę d a c h i uroczystościach. I n s t y t u c j a baru jest miejscem przekazywania wizual­ nego innych jeszcze treści. Landszaft u k a z u j ą c y p r z y r o d ę a f r y k a ń s k ą , zawsze z palmami, często z d z i k i m i zwierzę­ t a m i w dżungli, lśniące w słońcu rozlewiska wielkich rzek, po k t ó r y c h p ł y n ą pirogi — oto akcesoria baru, którego właściciel chce u r a c z y ć przybyszy z dalekich stron. Bliższe natomiast stałej klienteli są obrazy sławiące męskość, j a k w malowidłach u k a z u j ą c y c h walczącego ze słoniem lub lwem (il. 19), wreszcie piękne malowidło — mocują­ cego się z ciężarem ( i l . 20). Ten ostatni obraz nawiązuje do szczególnie popularnej t e m a t y k i sportowej. W algier­ skich barach na Saharze mogłem podziwiać dowody t y c h zainteresowań w d u ż y c h obrazach olejnych, sławiącycłi sukcesy algierskiej reprezentacji piłkarskiej. Przedstawieni na nich b y l i zawodnicy obu d r u ż y n . Jeden z obrazów u k a z y w a ł w a l k ę ciemniejszoskórych Algierczyków z całkiem białą d r u ż y n ą p i ł k a r s k ą . W t y m samym barze w miejscowości I n Salah, obok 15 �11. 24, 25. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. Mai. Suly. 16 �I I . 26, 27. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. M a i . Suly. 17 �obrazów z p i ł k a r z a m i , znajdował się mniejszych r o z m i a r ó w obrazek malowany przez tego samego a r t y s t ę . P r z e d s t a w i a ł on wielbłąda i lwa. Lew rozparty na grzbiecie w i e l b ł ą d a szarpał garb swojej ofierze. Obrazek ten u z n a ć m o ż n a jako znamienny dla t e m a t y k i , k t ó r a przewija się w m a l o w i d ł a c h wielu b a r ó w położonych przy s ł a w n y c h szlakach. W barach północnej Tanzanii oraz K e n i i t e m a t y k a ta bywa d o m i n u j ą c a , a często nawet wyłączna. Zwierzęta afrykańskie to przede wszystkim słoń i lew, ale t a k ż e g r o ź n y niezwykle bawół, wąż i ptak, k t ó r y nie lęka się węży ( i l . 22). Z d a r z a j ą się również w y o b r a ż e n i a innych z w i e r z ą t : nosorożec, k r o k o d y l i najrzadziej żyrafa. Dlatego chyba najrzadziej, że z zasady wszystkie te bary m a j ą nisko położone stropy... W y o b r a ż e n i a t y c h zwierząt ukazywane są nieraz w wielkich malowidłach p o k r y w a j ą c y c h fronton b u d y n k u , a t a k ż e poszczególne ściany w sali lub salach baru. W y ­ czuwa się w t y m malarstwie swoisty resentyment dla afry­ kańskiej fauny. Pojawił się on zapewne w najnowszych czasach i nie tyle jako coś samoistnego, lecz w y n i k a j ą c e g o z innej potrzeby — przypodobania się licznym rzeszom m y ś l i w y c h i t u r y s t ó w n a w i e d z a j ą c y c h p a r k i i rezerwaty, jedyne miejsca, w k t ó r y c h te zwierzęta p r z e t r w a ł y . W po­ bliżu t y c h miejsc wszystkie bary przyozdabiane są z reguły w y o b r a ż e n i a m i zwierząt. I c h stylistyka p o w t a r z a j ą c a się, mało zindywidualizowana, bliska jest stereotypowej figuracji, w której m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnej roli ilustracji z książek dla dzieci. Niekiedy jednak pojawiają się prawdziwej urody malunki, w k t ó r y c h podziwiać m o ż n a zarówno z n a k o m i t ą formę, jak też p o w a ż n y stosunek malującego do popular­ nego tematu. I chyba bez przesady m o ż n a powiedzieć, że w Afryce t y l k o w barach, przy t y c h skromnych malo­ widłach zrodzić się może, albo już się rodzi uszanowanie pośród ludzi miejscowych dla jednego z ich największych s k a r b ó w . Może też popularne w y o b r a ż e n i e ptaka, węża i b a w o ł u uzyska pełniejszą s y m b o l i k ę . N a w i ą z y w a ć będzie do f a k t u możliwej harmonii w ś r ó d zwierząt, bez „opie­ k u ń c z e j " roli m y ś l i w y c h . Wymieniony p r z y k ł a d m a l o w i d ł a z Tanzanii i podobne jemu z innych miejsc tego kraju, a t a k ż e z K e n i i nie zmie­ niają jednak ogólnego odczucia, że jest to malarstwo dosyć stereotypowe, m a ł o zindywidualizowane, w nikłej mierze związane z t r a d y c j ą . Pod t y m względem sławne m a l a t u r y k a m e r u ń s k i e z k r a i n y Bamileke u r a s t a j ą do dzieł o pierwszo­ r z ę d n y m znaczeniu. Ukazywane w nich zwierzęta, chociażby w scenach polowania, z a c h o w u j ą wiele ze swej legendarnej czy mitycznej r o l i . A przy t y m swoista figuracja w niczym nie przypomina współczesnej, ilustracyjno-fotograficznej. To utrzymywanie się treści m i t y c z n y c h czy t y l k o przypowieściowych o d k r y ć m o g ł e m jeszcze w niezwykle bujnie rozwijającej się twórczości malarzy z wioski Msasani pod Dar es Salaam. Obrazy z Msasani m a j ą wspólne cechy: płaskie traktowanie p r z e d s t a w i e ń , zawsze zwierząt, d u ż e jednobarwne płaszczyzny, niekiedy obwiedzione konturem, swobodne rozstrzyganie proporcji. K o l o r y zasadnicze ze­ stawiane są w silnym kontrastowaniu (wykorzystanie emalii rowerowych). Kompozycja z w i ą z a n a z powierzchnią t y p o w y c h k w a d r a t ó w p ł y t y pilśniowej. Malarze — na ogół młodzi — К . H . Tedo, Agaba k o n t y n u u j ą doświadczenia swego krewniaka Tinga-Tinga, zmarłego w 1972 r. w Msasani. R o z w ó j tego malarstwa coraz silniej łączy się z zaintereso­ waniami nie tyle samych A f r y k a ń c z y k ó w , co białych, licznych t u r y s t ó w o d w i e d z a j ą c y c h T a n z a n i ę . Dlatego też trudno b y ł o b y tej sztuce p r z y p i s y w a ć większe znaczenie w t y m , co nas najbardziej zajmuje — w k s z t a ł t o w a n i u się m e n t a l n o ś c i artystycznej ogółu. Dlatego z u w a g ą n a l e ż a ł o b y się przyjrzeć t y m indy­ w i d u a l n y m t w ó r c o m , k t ó r z y swoją działalność ściśle wiążą 18 ��П. 33, 34. Chaty bielone w cętki. Ndokayo, Garua-Bulai (Kamerun). z potrzebami najbliższego sobie otoczenia. J e d n ą z takich wyróżniających się indywidualności jest malarz Suly z Dawanau w okolicach K a n o w Nigerii. Urodził się w 1943 r. Ojcem jego b y ł Bala, nauczyciel w szkole koranicznej. Sam Suly do żadnej szkoły nie uczęszczał. To, czego n a u c z y ł go ojciec z a p o m n i a ł . Natomiast stare księgi, w t y m ręcznie pisany K o r a n , k t ó r e odziedziczył po ojcu, przechowuje z n a l e ż y t ą czcią. U z n a ć należy Sulyego za a n a l f a b e t ę , zresztą nie kryje się z t y m wcale. Nie służył w wojsku. Wcześnie się ożenił. Obecnie ma dwie żony, d r u g ą p i ę k n ą , m ł o d ą . Jest ojcem kilkunastoletniego chłopca i całkiem małego dziecka z d r u g ą żoną. Mieszka dosyć ubogo z najbliższą i dalszą rodziną. Zachowuje t r a d y c y j n y styl życia, charak­ terystyczny dla h a u s a ń s k i e j zbiorowości, z k t ó r e j się w y ­ wodzi. Od wczesnych l a t młodzieńczych zajmował się m u rarstwem i malarstwem (malował domy i mieszkania). Korzysta z t y t u ł u m a i ł a m (czcigodny, szanowany), t y t u ł u j a k i m i a ł jego ojciec i j a k i m obdarza się wielu szanowanych rzemieślników czy nauczycieli. Suly w y r ó ż n i a się spośród swego otoczenia rozwagą, spokojem, z a d u m ą . Niekiedy stwarza wrażenie j a k b y p r z e b y w a ł w i n n y m , w ł a s n y m świecie. Zawsze m a l o w a ł dla innych, j a k mówi, dla zdobycia jedzenia l u b pieniędzy. J e d y n ą rzeczą, k t ó r ą w y m a l o w a ł dla siebie jest torba na farby i pędzle. T o r b ę t ę — symbol swego zawodu — p o m a l o w a ł w k w i a t y , wozi j ą rowerem 20 na b a g a ż n i k u ( i l . 23). W podobny sposób t o r b ą zaopatrzoną w odpowiedni napis i z a m o n t o w a n ą na rowerze, skuterze czy m o t o c y k l u i n n i rzemieślnicy (fotografowie, elektrycy, ślusarze) m a n i f e s t u j ą swój z a w ó d . Suly objeżdża rowerem okolicę w k r ę g u ok. 360 k m i na t y m obszarze zbiera za­ m ó w i e n i a murarskie l u b malarskie. Za j e d n ą dekorację domu pobiera 2 funty. Jest to z a p ł a t a r ó w n a naszym kilkuset złotym. Co maluje ? W samym t y l k o Dawanau, wyłączając dom w ł a s n y , ozdobił prawie wszystkie b u d y n k i , jedne bogaciej, inne skromniej. Najskromniejsze jego malowidła t o drobne sceny rodzajowe wymalowane na szczycie bu­ d y n k u wzdłuż charakterystycznych dla h a u s a ń s k i c h domów sterczyn-attyk. Najokazalsze s ą znacznych rozmiarów m a l o w i d ł a zapełniające całą ścianę frontową budynku, a nieraz również ściany boczne ( i l . 26, 27). Do t y c h okazałych przedsięwzięć należy również zaliczyć dekoracje rezydencji h a u s a ń s k i c h n o t a b l i . Rezydencje te m a j ą przed właściwym budynkiem rodzaj kordegard, ponadto ganki i werandy. Zostały one przyozdobione w m a l u n k i - k w i a t y , przypomina­ j ą c e bardzo nasze zalipiańskie. S t a n o w i ą one wyraźne o d s t ę p s t w o od tego, co zazwyczaj maluje Suly. Najczęściej bowiem przedstawia lwa, zawsze groźnego, wąsatego, z uniesionym ogonem, a t a k ż e inne zwierzęta — krowę, krokodyla, konia, k u r ę ; a ponadto ludzi przy pracy: rol­ n i k ó w , tragarzy, m e c h a n i k ó w samochodowych, wszelkie współczesne pojazdy, nie wyłączając s a m o l o t ó w ; ukazuje �wreszcie charakterystyczne dla swego otoczenia postaci —• np. muezinów n a w o ł u j ą c y c h do m o d l i t w przed meczetem, pijaków i p r o s t y t u t k i , bokserów, w a l c z ą c y c h na miecze, żołnierzy oraz wielmożów na przejażdżce konnej pod para­ solem. W tych różnych z pozoru tematach m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnych założeń całościowych, pewnej idei przewodniej. Oto obok wizerunku z z a p a ł e m i p r z y k ł a d n i e pracującego rolnika — stoi kobieta, k t ó r a przyniosła w pole jedzenie. Nieopodal tej sceny widzimy znacznie większą p o s t a ć robotnika, k t ó r y coś niezbyt ochoczo miesza czy gniecie w wielkim naczyniu. Przed robotnikiem stoi nie kobieta z naczyniami, lecz olbrzymi lew ( i l . 24, 25). Lew uzyskuje tutaj i w innych scenach symboliczne znaczenie. Gdzie indziej takiż lew czatuje obok kobiety k a r m i ą c e j k r o w ę , a ponad wężem, k t ó r e g o m ę ż c z y z n a pragnie rozdrażnić i zabić szablą ( i l . 31). W innej kompozycji u k a z a ł Suly nienaturalnej wiel­ kości elegantkę „ ł y p i ą c ą oczyma i szczerzącą z ę b y " (postać namalowana jest na węgle b u d y n k u , t a k j a k b y „ s t a ł a na rogu"), a nie opodal j u ż mniejszych znacznie r o z m i a r ó w tragarzy rozładowujących ciężarówkę, dalej i n n y c h męż­ czyzn — bokserów, żołnierzy i p a r z ą c e się konie ( i l . 30, 32). Motyw złej kobiety s t a r a ł się najwyraziściej p r z e d s t a w i ć w obrazku, na k t ó r y m dziewczyna dzierżąc w jednej ręce szklanicę, d r u g ą r ę k ę w y c i ą g a j u ż po n a s t ę p n ą . Całość uzupełnił w y o b r a ż e n i e m kwoczki z k u r c z ę t a m i d r e p c z ą c y c h wśród traw. Ale j e d n ą scenę od drugiej oddzielił szerokim pasem (il. 39). Podobne obramienia p o j a w i a j ą się w i n n y c h jeszcze malunkach, a niekiedy szeroki ciemny pas ozdo­ biony w zwielokrotniony zygzak w kształcie 3 jest g ł ó w n y m motywem, znakomicie zestrojonym z niewielkich r o z m i a r ó w wyobrażeniem jeźdźca i podmalowanymi od spodu żygaczami rynien sterczących z dachu ( i l . 26). Malarstwo m a i ł a m Suly m i m o swych p o w a ż n y c h , nieraz wyraźnie u m o r a l n i a j ą c y c h treści, jest niezwykle pogodne, barwne — b y nie rzec wesołe. Ale takie właśnie odczucie rodzi się przy pierwszym, b e z p o ś r e d n i m z n i m kontakcie. Ubogie domy-warsztaty, sklepy o ż y w a j ą . Malo­ widła wyodrębniające budynek z całości szarej zabudowy nadają m u n o w ą , w y ż s z ą r a n g ę . I t y l k o dzięki t e m u — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — udaje się malarzowi zdobywać kolejne zamówienia. Bo przecież malarstwo to znacznie silniej ukazuje s ą d a r t y s t y o t y m , co go otacza, aniżeli informuje, co określony sklep czy warsztat oferują klientom. N a t y m k o ń c z y się m ó j przegląd najważniejszych p r z e j a w ó w malarstwa rozwijającego się w afrykańskich miastach. C h c i a ł b y m obecnie u k a z a ó drugi n u r t tej twór­ c z o ś c i — malarstwo rozwijające się w środowiskach wiej­ skich. Jeśli w przypadku malarstwa „ m i e j s k i e g o " najcie­ kawsze jego przejawy poznajemy w krajach p r z o d u j ą c y c h — Nigerii, K e n i i , Tanzanii, to w przypadku n u r t u wiejskiego odwrotnie. Najciekawiej przedstawia się malarstwo w t y c h krajach, k t ó r e u z n a ć należy za opóźnione w rozwoju. Pod t y m t e ż względem na u w a g ę zasługuje szczególnie Republika Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a oraz blisko graniczące z n i ą rejony K a m e r u n u i Zairu. Całość zgromadzonego na t y m obszarze m a t e r i a ł u dotyczy malarstwa b u d y n k ó w mieszkalnych i kościołów. W przeważającej mierze są to m a l u n k i w y s t ę p u j ą c e na z e w n ą t r z d o m ó w (bardzo rzadko we w n ę t r z u , a wówczas w sieniach), a w przypadku kościołów t y l k o we w n ę t r z u . W t a k i m t e ż sposobie korzystania z malarstwa ujawnia się ogólne założenie tej sztuki. W zastosowaniu do b u d y n k ó w mieszkalnych jest ona zdecydowanie reprezentacyjno-prestiżowa, służy celom społecznym. W kościołach służyć ma pogłębianiu określonych praw w i a r y i t y m samym ma ideowo-kontemplatywne znaczenie. Najprostsze przejawy pierwszego rodzaju potrzeb ma­ larstwa t o bielenie domu. I t u m o ż n a o d n o t o w a ć pewien charakterystyczny fakt, k t ó r y odnieść m o ż n a nie t y l k o do afrykańskich w a r u n k ó w . Otóż, wkraczając od północy w kraje czarnej A f r y k i natrafia się, począwszy od N i g r u , na wybitnie m u r z y ń s k i e osiedla wiejskie. I jeśli wcześniej na obszarach algierskich i m a r o k a ń s k i c h w y s t ę p u j e swoista architektura arabska w r ó ż n y c h swych odmianach, zawsze oparta na konstrukcji budowli p r o s t o k ą t n e j , to właśnie p o c z y n a j ą c od N i g r u zmienia się ona zasadniczo. P o j a w i a j ą się domy okrągłe. U s t ę p u j ą one ponownie na obszarze Nigerii domom p r o s t o k ą t n y m , b u d o w n i c t w u cywilizacji h a u s a ń s k i e j . Jeszcze na obszarze k a m e r u ń s k i m pojawia się I I . 35. Dekoracja malarska na ścianie domu wiejskiego. Zengolaga (Kamerun). 21 �I I . 36. W y o b r a ż e n i e radia i mężczyzny wskazującego na gwiazdę. Malowidło na ścianie chaty. (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) . swoiste dla tego k r a j u oryginalne budownictwo „wielkich chat" oraz n i e p o r ó w n y w a l n e do czegokolwiek „wszelkie g l i n i a n k i - u l o w n i k i " , aby już dalej w Republice Ś r o d k o w o ­ afrykańskiej i w większości t e r e n ó w Zairu istniały prawie wyłącznie chaty — budownictwo bardzo p r z y p o m i n a j ą c e rozwiązania znane z E u r o p y , w t y m również i z Polski. W s p ó l n ą cechą budowli p o p r z e d z a j ą c y c h od p ó ł n o c y strefę chat jest zachowanie w architekturze naturalnej barwy tworzywa. W y n i k a to przede wszystkim z dosko­ nałości formalnej obiektu, u k s z t a ł t o w a n e g o niewątpliwie w długim procesie doświadczeń budowlanych. Zazwyczaj budowle te m a j ą n a t u r a l n ą b a r w ę wyschniętej na słońcu g l i n y - b ł o t a , z k t ó r e g o ulepione zostały na odpowiednim wzmocnieniu cegło-pacynowe ściany b u d y n k u . Zależnie od strefy geograficznej zmienia się barwa tego podstawowego dla całej A f r y k i budulca. Ale w strefie algiersko-, nigrycko-nigeryjskiej dominuje barwa dosyć w y r ó w n a n a . Jest ona ugrowata, cielista. K o l o r y t t a k i akceptowany jest na ogół we wszelkich społecznościach. Natomiast nie s ą akcepto­ wane z reguły barwy budulca szaroziomistego. A takiego właśnie surowca d o s t a r c z a j ą często ziemie w strefie tro­ pikalnej, w sąsiedztwie dżungli i rozlewisk wielkich rzek. Jednocześnie w pewnych miejscach tego obszaru poja­ wiają się glinki laterytowe o zabarwieniu cynobrowym. One to s ą surowcem uznanym jako strojny, atrakcyjny. I właśnie w t y m obszarze znacznego zróżnicowania k o l o r y t u naturalnego surowca, j a k t e ż niezbyt silnie utrwa­ lonych czy też z b y t gwałtownie naruszonych tradycji budowlanych, rozwinął się zwyczaj bielenia i malowania chat. Są to w c a ł y m tego słowa znaczeniu chaty budow­ le — stosunkowo trwałe, o nieźle izolujących ś c i a n a c h nakrywanych mniej ł u b bardziej t r w a ł y m czy skutecznym d a c h e m - s t r z e c h ą . W osadach r o b o t n i k ó w zorganizowanych przy plantacjach, w osiedlach ludności, k t ó r a nie t a k dawno porzuciła swoje własne leśne siedliska, rozwinęło się budow­ nictwo chat najprostszych — ściany p r o s t o k ą t n e g o b u d y n k u są nakrywane dwuspadowym dachem. W osiedlach bardziej już zasiedziałych wykształciły się iście europejskie c h a ł u p y z solidnymi strzechami czterospadowymi, n a c z ó ł k o w y m i i przyczółkowymi, nigdy płaskimi, lecz zawsze s t r o m y m i . Poznany wcześniej t y p domu okrągłego z N i g r u czy pół­ nocnych rejonów K a m e r u n u ( „ u l o w n i k " ) pojawia się w t y m przytropikalnym obszarze dopiero w górzystej Rwandzie, względnie w zachodnich stronach Zairu. 22 P r o s t o k ą t n e ściany chat, szczególnie w domach o wąs­ k i c h dachach, chat bez podcieni czy o k a p ó w prowokują do zamalowania i pobielenia. Potrzeba taka jest t y m sil­ niejsza, i m bardziej zwarte i bezpośrednio przylegające do „ u l i c y " t w o r z ą się osiedla. A z t a k i m i właśnie ulicówk o w y m i osiedlami spotykamy się w i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze w y s t ę p o w a n i a m a l o w i d e ł na domach. S t ą d toż — j a k s ą d z ę — w y w o d z i się powszechna w ś r ó d mieszkańców wsi ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i c h potrzeba bielenia d o m ó w . Po­ dziwiać t u m o ż n a n a j p r o s t s z ą , a zarazem najbardziej fascynującą t e c h n i k ę — chlapania czy opryskiwania, wzglę­ dnie c ę t k o w a n i a ścian b i a ł ą f a r b ą ( i l . 33, 34). Powstają śmiałe kompozycje, zadziwiające harmonijnością, chociaż czuje się, że p o w s t a ł y w w i e l k i m z a p a m i ę t a n i u „pacykow a n i a " czy „ c h l a p a n i a " bez u m i a r u . Do t y c h malarskich p o c z y n a ń należałoby zaliczyć również sposób bielenia ścian poprzez odciskanie umacza­ n y c h w farbie dłoni. Ś l a d y odciśniętej na ścianie dłoni b y w a j ą nieraz do tego stopnia zwielokrotniane, że pobielony t y m sposobom dom wydaje się z daleka całkiem biały. I n n y m d o s y ć popularnym sposobem dekorowania d o m ó w w tej strefie jest malowanie ciemnych obramowali podstawy, wejścia i okien. Najczęściej s ą to czarne pasy. Ale niekiedy pas t a k i zostaje „ r o z b i t y " na k w a d r a t y i trój­ k ą t y , skontrastowany w rodzaj szachownicy ugrem i bielą (il. 35). Jest t o niewątpliwie malowanie nawiązujące bez­ pośrednio do t r a d y c y j n y c h dekoracji malarskich, jakie w przeszłości rozwijały się w dziedzinach innych niż bu­ downictwo. Takie właśnie obrzeżenia geometryczne miały n i e g d y ś zastosowanie przy najrozmaitszych „ d r o b n y c h " w y t w o r a c h : torbach, garnkach, tarczach. Jest to zatem malarstwo p r z e j ę t e i zdecydowanie służebne jako forma wypowiedzi artystycznej w stosunku do innych sztuk czy rzemiosł. Dlatego t e ż najbardziej a n g a ż u j ą u w a g ę całkiem współczesne m a l o w i d ł a figuralne. P o j a w i a j ą się w nich m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z bardzo rozmaitych dziedzin. Z jednej strony w y o b r a ż e n i a roślin i zwierząt, k w i a t y w doniczkach, gałązki, liście oraz motyle, r y b y , p t a k i , drobne drapieżniki, wreszcie l w y , antylopy, węże i słonie; a z drugiej — takie symbole współczesności, j a k : samochody, helikopter, radio. To znów jakieś tradycyjne w ą t k i — taniec, gra na bębnie, zabawa, polowanie, łowienie r y b — i całkiem współczesne — p i ł k a r z , bokserzy, postacie z filmów czy komiksów oraz �popularni śpiewacy zespołów estradowych ( i l . 37, 38). Niektóre malunki u k r y w a j ą j a k ą ś z a g m a t w a n ą a n e g d o t ę , tym trudniejszą do rozszyfrowania, że w y r a ż o n ą poprzez rysunek prymitywny, umowny. Inne działają dosyć jedno­ znacznie, jak np. w malowidle, w k t ó r y m przedstawione jest dużych rozmiarów radio na s t o ł k u i m ę ż c z y z n a ukazu­ jący palcem gwiazdę, znajdującą się m i ę d z y n i m a t y m radiem (il. 36). Ale j u ż inne obrazy są znacznie zawilsze. Oto między j a k i m ś zwierzęciem i r y b ą , ukazanymi w r y ­ sunku swoiście uproszczonym, pojawia się p o s t a ć człowieka z czymś jakby teczką, idącego w k i e r u n k u samochodu — autobusu (il. 40). Albo taka kompozycja. Ściana na lewo od wejścia do chaty ozdobiona kwiatami i w i e l k i m motylem, a druga strona na prawo p e ł n a drobnych r y s u n k ó w , w ś r ó d których widać również w y o b r a ż e n i e k w i a t ó w (na samym węgle), ale już w pobliżu k r z y ż , s a m o c h ó d s t r a ż a c k i , nad nim człowiek powieszony, inny biegnący oraz r y b a k i polu­ jący na zwierzę, u k t ó r e g o m a l u j ą c y p r z e d s t a w i ł strach rzędem kropek „ s p a d a j ą c y c h " równolegle do ogona. Można by oczywiście zbyć te m a l u n k i j e d n y m słowem — prymitywne bazgroły, jakich zawsze wiele wszędzie. Lecz już sam fakt, że społeczności tamtejszych wiosek tolerują tego rodzaju malowidła, bynajmniej nieprzypadkowe, czy j a k nasze -— polskie napisy na domach czynione pota­ jemnie, nakazuje, aby przyjrzeć się zjawisku z n a l e ż y t ą u w a g ą . T y m bardziej że niewymuszoność t y c h m a l u n k ó w , ich b a r w n o ś ć jest przejawem tej ludzkiej słabości, b y nie powiedzieć uniesienia, k t ó r e właśnie zawsze i wszędzie budzi pełne życzliwości zainteresowanie. Takie zaś odczucie sprawy pogłębia się, kiedy przychodzi obcować z j e d y n ą tego rodzaju galerią, rozciągniętą na przestrzeni setek k i l o m e t r ó w w bujnym, niewątpliwie cudownym, lecz powo­ d u j ą c y m znużenie a f r y k a ń s k i m krajobrazie. S t ą d może warto powiedzieć o t a k i m odczuciu. N i e p o r a d n o ś ć formalna t y c h ż e malowideł, nieporadność s k ą d i n ą d znana i ceniona, czyni nieprawdopodobny w swym bogactwie i rozmaitości ś w i a t przyrody c z y m ś bardzo bliskim i z r o z u m i a ł y m . Gdzieś przy samym k o ń c u szlaku chat malowanych pojawia się jeszcze wieś w y j ą t k o w a . N a jej k r a ń c a c h w po­ bliżu dżungli zbudowano plac taneczny. Jest on otoczony rodzajem p ł o t u - ś c i a n y , nakrytej dachem. Młodzież wioski Yahila z plemienia Mobango (wszystko na terenie zachod- I I . 37, 38. Malowidło na ścianie chaty. Całość i fragment. Yambula (Zair). 23 �Malowidła na ścianach chat (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) : Б . 39. Polowanie. Gyabe. I I . 40. W y o b r a ż e n i a zwierząt, człowieka i autobusu. Businga. I I . 4 1 . Zabawa. Ngoto. �niego Zairu), do k t ó r e j n a l e ż y ten plac, w y m a l o w a ł a ota­ czające go ś c i a n y w takie oto obrazy: młodzieżowy zespół muzyczny, m ó w c a - p o l i t y k , m ę ż c z y z n a w a l c z ą c y z w ę ż e m , lokalna piękność, k o t , kobieta-syrena oraz Goby R i c h a r d — żużlowiec ( i l . 43). Malowidła te w y r ó ż n i a j ą się od dekoracji domowych b o g a t s z ą p a l e t ą barw, u ż y c i e m farb chemicz­ nych. W całości jest t o przejaw twórczości samorodnej, którą u z n a ć m o ż n a za r e p r e z e n t a t y w n ą dla u m i e j ę t n o ś c i i zainteresowań wielu innych, nie t y l k o wiejskich, o d ł a m ó w społeczności m ł o d z i e ż o w y c h w Afryce. Wydaje się t e ż , że fakt skorzystania przez młodzież z zairskiej wioski Yahila przy realizowaniu swych ambicji życiowych z ma­ larskiej formy wypowiedzi jest w a ż n y m rysem przemian kulUirowych, jakie d o k o n u j ą się w t y m i w innych krajach afrykańskich. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na t o , że malarstwo o j a k i m mowa nie jest t y l k o dziełem spontanicznym młodzieży lub dzieci. Otóż w e d ł u g informacji uzyskanych od starszych mieszkańców t y c h wsi, n i e k t ó r e m a l o w i d ł a s ą dziełem specjalnie w t y m celu a n g a ż o w a n y c h malarzy. Potwier­ dzeniem t y c h w i a d o m o ś c i b y ł y b y m a l o w i d ł a z r ó ż n y c h domów w jednej wsi, w y r a ź n i e z d r a d z a j ą c e m a n i e r ę jakiegoś jednego t w ó r c y . Spotkanie z t a k i m wyspecjalizowanym malarzem, dwudziestoczteroletnim Danielem Kulagna z wio­ ski Garua-Petel (w zachodniej części Republiki Środkowo­ afrykańskiej) d o s t a r c z a j ą danych jeszcze szczegółowszych. Oto t w ó r c a p i ę k n y c h malowideł u k a z u j ą c y c h zwierzęta (słonie, p t a k i , antylopy) rośliny i ludzi powiada, że „nie k a ż d y potrafi m a l o w a ć " , że „ t r z e b a się tego n a u c z y ć " . Daniel K u l a g n uczęszczał do miejscowej szkoły przy misji protestanckiej i , j a k twierdzi, w szkole n a u c z y ł się „ f a c h u " . Szkoły misyjne, i nie t y l k o misyjne, s ą też nie­ wątpliwie j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w wyzwalających u młodzieży afrykańskiej p o t r z e b ę malowania. Obfitość reklamy, różnego rodzaju ilustrowanych wydawnictw od­ działuje t e ż pewnie dodatkowo, zachęcając, aby ściana domu traktowana b y ł a jako swoisty zeszyt do r y s u n k ó w . Napis cahier obok m a l o w i d e ł p r z e d s t a w i a j ą c y c h kowbojów zdaje się p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie ( i l . 38). S p ó j r z m y jeszcze na mocno związano z t y m malarstwem dekoracje z kościoła w Yamolomba koło Lisali w Zairze. Yamolomba to wioska zamieszkała przez ludność Bambura. P o ś r ó d ok. 2000 m i e s z k a ń c ó w polowa zalicza się do kato­ lików, 28 do k i m b a n g i s t ó w oraz 20 do p r o t e s t a n t ó w . K a ż d e z w y z n a ń m a w ł a s n y niewielki kościół. Kościół prote­ s t a n t ó w — nieco większych r o z m i a r ó w chata — pobudo­ wany został w 1971 r. i w t y m t e ż czasie udekorowali go wierni, rysując i m a l u j ą c w e w n ą t r z k i l k a symbolicznych o b r a z ó w . Jeden z nich zwraca szczególną u w a g ę . Jest to rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y serce człowieka. Umieszczono go przy wejściu do kościoła. D u ż y c h r o z m i a r ó w serce, spoza k t ó r e g o w y ł a n i a się głowa z szyją m ę ż c z y z n y . N a d p r a w ą częścią serca w y o b r a ż e n i e Anioła S t r ó ż a z rozpostartymi r ę k a m i , nad lewą Ducha Świętego — gołębica w promie­ niach. Natomiast w e w n ą t r z serca ukazane zostały drobne w y o b r a ż e n i a symboliczne: oko, t u ż pod piersią człowieka — 25 �42 П. 42. Motocyklista. Fragment dekoracji malarskiej na ścianach K l u b u młodzieżowego. Yahila (Zair). I I . 43. Naczelnik Odozi Oboda i jego okrutne czyny. Malowidło ścienne. A b a k a l i k i (Nigeria). „coś co bije w sercu", w j ę z y k u kimbuza, mbuma'ya mutema; nieco niżej gwiazda — „ s a m o serce" mutema penda, w ś r o d k u diabeł z t r ó j z ę b e m — główny demon d r z e m i ą c y w sercu k a ż d e g o człowieka; pod d i a b ł e m na samym dole żółw — symbolizujący demona lenistwa; po prawej stronie pod Aniołem S t r ó ż e m — ropucha, symbolizu­ j ą c a demona „niemiłego B o g u " ; p o n i ż e j — w ą ż , symbo­ lizujący zdradliwość i pokusy; leopard — s y m b o l i z u j ą c y „siłę n i e p o s k r o m i o n ą " ; po stronie lewej nad Duchom Ś w i ę t y m — pies, symbol b r a k u s k r u p u ł ó w i dwulicowości; wieprz — „ d e m o n niemiły B o g u " ( i l . 44). N a tejże ścianie frontowej wymalowano ponadto s y m b o l i c z n ą wizję „ D o m u wiernych Bogu", do k t ó r e j prowadzi główny szlak z napisem „Wierzcie w Pana Jezusa" oraz cztery boczne drogi z t a k i m i oto napisami: „Wierzcie w Boga", „Módlcie się do Boga", „ D o b r z e pracujcie" i „ T ł u m a c z c i e serca wasze". Obydwa te m a l o w i d ł a są jednobarwne, p r z y p o m i n a j ą rysunek, wykonano je c i e m n o b r ą z o w ą glinką. Boczne ściany kościoła przyozdobiono w y o b r a ż e n i a m i k w i a t ó w , roślin drobnolistnych i palm kokosowych. U ż y ­ to do tego zieleni i b r ą z u . D e k o r a c j ę t ę wykonali konfirmanci. P o ś r ó d t y c h malowideł zwraca u w a g ę wizerunek „serce człowieka". Wprawdzie twarz człowieka nie została namalo­ wana na czarno — co t a k często jest p o d k r e ś l a n e przy p r ó b a c h charakteryzowania chrześcijańskiej sztuki A f r y k i — niemniej jest ona, j a k cała koncepcja „ s e r c a " pełnego najrozmaitszych d e m o n ó w , swoiście a f r y k a ń s k a . Nie ulega wątpliwości, że w malowidle t y m w y r a ż a się synkretyzm lokalnych wierzeń kongijskiej ludności Bambura i chrystia. nizmu. Z uznaniem t e ż należy spojrzeć na „ ł a t w o ś ć " przy­ swojenia przez B a m b u r ó w w a ż n y c h p r z y k a z a ń protestan­ 26 t y z m u . Ś w i a d e c t w e m tego jest obraz drugi „ D o m wiernych Bogu". N a t y m c h c i a ł b y m z a k o ń c z y ć ten dosyć pobieżny przegląd rozmaitych d o k o n a ń malarskich, jakie obserwu­ jemy dziś pośród szerszych o d ł a m ó w społecznych poszcze­ gólnych krajów a f r y k a ń s k i c h . W szkicu t y m pominięte zostały liczne inno jeszcze dowody bujnie rozwijającej się twórczości malarskiej w Afryce. Nie w s p o m i n a ł e m o zupełnie samodzielnej, frapującej sztuce współczesnej E t i o p i i . Jest to temat w y m a g a j ą c y osobnego opracowania. Wreszcie nic nie powiedziałem o w y s t ę p u j ą c y c h dziś dosyć często w osie­ dlach egipskich p i ę k n y c h m a l o w i d ł a c h n a ś c i e n n y c h . A jest to również temat, k t ó r y zasługuje na oddzielne potrakto­ wanie. Oto w kulturze tradycyjnie unikającej malarskich w y o b r a ż e ń figuralnych, pomijającej zaciekle wizerunki człowieka, właśnie wizerunek ten krzewi się dziś z godnym zastanowienia z a p a ł o m . O fakcie t y m m o ż e m y t y l k o wspom­ nieć gwoli przypomnienia, postawionego na wstępie pytania. Czy współczesne m a l o w i d ł a w Afryce w y r a ż a j ą jakąś nie­ spełnioną historycznie p o t r z e b ę społeczną ? Odpowiedź na t o pytanie w y m a g a ł a b y dłuższych w czasie i doćiekliwszych r o z p o z n a ń , a t a k ż e konfrontacji zgromadzonego materiału z t y m , co m o ż n a b y odnaleźć w literaturze. M a m t u na myśli w i a d o m o ś c i o życiu w s p ó ł c z e s n y m poszczególnych grup ludnościowych, k t ó r y c h dzieła mogliśmy poznać. Co zaś się tyczy samego przedmiotu — przedstawionych t u malo­ wideł — to j a k j u ż m ó w i ł e m , nie odnajdujemy na ten temat szezegółowszych wzmianek . F a k t ten utrudnia też bardzo pełniejszą ocenę zjawiska. Pozostaje nam więc sugerować jedynie w ł a s n e i na t y m etapie znajomości przedmiotu zdecydowanie robocze rozpoznania. Oto one. 2 Współczesne m a l o w i d ł a z Nigerii, Kamerunu, Repu- �bliki Środkowoafrykańskiej, Zairu, Tanzanii i K e n i i to przejaw nowego całkiem zjawiska w t r a d y c j i sztuki afry­ kańskiej. Nie są te m a l o w i d ł a przejawem sztuki plemiennej. Zarówno wartości formalno-ideowe, j a k też funkcje peł­ nione przez to malarstwo, nie w y k a z u j ą silniejszych związ­ ków z partykularnym, swoistym pod względem obowiązu­ jących norm, życiem plemiennym. Poznawana przez nas twórczość artystyczna z życiem t y m u t r a c i ł a więź, albowiem sama struktura k u l t u r y plemiennej nie t y l k o w o ś r o d k a c h o charakterze miejskim, ale i na wsi, uległa zasadniczym przeobrażeniom. W wielu przypadkach (rozpoznawanych głównie poprzez dzieło sztuki) mieliśmy okazję zetknięcia się z takimi oto nowymi dla A f r y k i u k ł a d a m i życia społecz­ nego: w zbiorowości parafialnej czy przypisanej do określo­ nego kościoła (a wiadomo, że r o z m a i t o ś ć t y c h kościołów w Afryce przerasta i n n ą z n a n ą na świecie); w zbiorowości wiejskiej (w granicach nie t y l k o jednej wsi, lecz ich zespołów, powiązanych t r a d y c j ą więzi społeczno-gospodarczej z ukształtowaną w czasach kolonialnych przez przynależności do określonych plantacji, areałów upraw i przyjmowania wzorców życia narzuconego z z e w n ą t r z ) ; w nieelitarnych zbiorowościach miejskich, p o c z u w a j ą c y c h się do więzi z innymi podobnymi zbiorowościami, nie t y l k o w Afryce, lecz na całym świecie. W stosunku do wszystkich t y c h środowisk posłużyć się m o ż n a — j a k sądzę — jednym ogólnym terminem, l u d . Dokonania t y c h współczesnych środowisk należałoby n a z w a ć ludowymi, a nie plemiennymi. Jeśli nie zakwestionujemy tego wniosku, wówczas należa­ łoby z całym naciskiem twierdzić, że przedstawione przejawy twórczości malarskiej wy rażają proces narodzin w Afryce nowej dla tego kontynentu formuły sztuki — sztuki l u ­ dowej. To stwierdzenie z a k ł a d a jednocześnie istnienie sztuki nioludowej, w stosunku do niej mniej lub bardziej 7 opozycyjnej. Jest n i ą niewątpliwie sztuka elitarna. Prze­ j a w y jej coraz częściej m o ż e m y p o z n a w a ć w najrozmait­ szych oficjalnych prezentacjach dorobku m ł o d y c h p a ń s t w afrykańskich. Pakt, że tak późno i w tak szczególnych okoliczno­ ściach (ich osobliwy charakter określa chociażby moment funkcjonowania nowoczesnych środków przekazu, reklam, pism, radia itd.) narodziła się ta sztuka, określa jej odręb­ ność w stosunku do tego, co p r z y w y k l i ś m y u z n a w a ć jako ludowe. Zrozumiałe też jest, żo t ę ludowość sztuki afry­ kańskiej określa żarliwość w chłonięciu współczesnych (a nie tradycyjnych) treści. I może w t y m właśnie, że ma­ larstwo najbliższe jest — jako środek artystycznego wy­ razu — współczesnej ikonosferze, należy d o p a t r y w a ć się podstaw tale dynamicznego rozwoju tej sztuki. Natomiast o d r ę b n ą k w e s t i ą będzie to czy w rozwoju t y c h współczesnych malowideł m o ż n a odnaleźć momenty kompensacyjne. W s k a ż m y , że wyłaniają się one, co i raz, przy analizie historii każdej sztuki, w t y m również ludowej. W naszym a f r y k a ń s k i m przypadku, jeśli dostrzegamy momenty kom­ pensacyjne, to t y m samym skłonni j e s t e ś m y do uściślenia teoretycznego wniosku: jeśli w dziejach określonej sztuki czegoś nie było, to wcześniej czy później pojawić się musi. Dotyczy to zarówno podstawowych ś r o d k ó w wyrazu, z w i ą z a n y c h z n i m i gałęzi twórczości, jak też o d r ę b n y c h n u r t ó w rozwojowych, całościowych strukturalnie. Oryginalna m y ś l architektoniczna, rzeźbiarska, przede wszystkim zaś muzyczna i taneczna, w afrykańskiej sztuce plemiennej zrealizowała się już w najdonioślejszych roz­ miarach. Wszystkie z t y c h rodzajów wypowiedzi b y ł y inspiracją w a ż n y c h współcześnie p r ą d ó w artystycznych na świecie. Jedynie malarstwo pozostaje nadal t ą dziedziną, k t ó r a musi spełniać swą równie doniosłą rolę. N a gruncie 27 �a f r y k a ń s k i c h środowisk intelektualnych artystyczne za­ interesowania w y r a ż a j ą się dziś najsilniej poprzez malar­ stwo. Bo nie jest ono t a k j a k inne tego rodzaju działania obciążone mianem „ d z i k o ś c i " , czy „ p l e m i e n n o ś c i " . Wśród w y k s z t a ł c o n y c h w Europie a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h bez p o r ó w n a n i a więcej jest malarzy niż rzeźbiarzy. I znacznie też częściej i głębiej p r z e n i k a j ą dziś do A f r y k i europejskie czy ś w i a t o w e dokonania malarskie, aniżeli rzeźbiarskie. Ale b y ł a b y to t e ż d r a s t y c z n o ś ć dla niejednego Afrykań­ czyka szczególna, g d y b y ich kraje inspirowały się w Europie t y m , co t a k bujnie rozwinęło się na naszym kontynencie pod w p ł y w e m inspiracji z czarnej A f r y k i . PRZYPISY П . 44. W y o b r a ż e n i e serca człowieka, malowidło w kościele protestanckim. Yamolomba (Zair). i P o d r ó ż została zorganizowana przez studentów i m ł o d s z y c h p r a c o w n i k ó w Studium Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. I A f r y k a ń s k a Wyprawa, t a k ą n a z w ę p r z y j ę t o dla tego przedsięwzięcia. W wyprawie b r a ł o u d z i a ł 13 osób, suahilista i arabista, archeologa historyk sztuki, socjolog, etnolog, geograf, ekonomiści i kierowcy s a m o c h o d ó w . K i e r o w n i k i e m W y p r a w y b y ł dr Eugeniusz Rzewuski. г Por. a r t y k u ł y w : ,.African A r t s " , 1972—1973, w y d . Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; L ' A f r i q u e L i t t é r a i r e et A r t i s t i q u e " , nr 16—21, 1971/72; „ I n s i t a " , nr 5, 1972. Fotografował i rysował autor. 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e32f0c958b0037c895e1133228551ad.pdf e3ceb2de7937fcd9e68de68e51e28981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1292 Title A name given to the resource Polemiki. 13 grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwik Stomma / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.193-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska",!. XXXV: 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 Arnold Lebeuf, Mariusz S. Ziółkowski, Robert M. Sadowski * (Zakład Antropologu Historycznej IAUW) 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie Każdy intelektualista wie przecież, żc lepiej źle o nim niż wcale. Ludwik Stomma Struktura kalendarzy rytualnych, a szczególnie kwestia przetrwania wcześ¬ niejszego podłoża rytualnego np. w ludowych obrzędach chrześcijańskich jest od dawna przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin badawczych, m.in. historii, religioznawstwa i etnologii. Na gruncie polskim uważano do niedawna za podstawowe opracowanie z tego zakresu książkę p. dr hab. Ludwika Stommy pt. Słońce rocki się 13 grudnia, która , jest popularnonaukową wersją rozprawy doktorskiej tego badacza. Napisana ze swadą i imponującą erudycją, publikacja ta stała się wnet jedną z lektur obowiązkowych studentów etnografii i antropologii oraz kilku pokrew­ nych dyscyplin humanistycznych, a tezy i argumenty w niej przedstawione stały się znane nawet poza granicami naszego kraju. Przybycie jednego z nas (A.L.) w 1987 r. do Polski, na zaproszenie Uniwer­ sytetu Warszawskiego, stworzyło okazję do rozszerzenia programu badań z za­ kresu archeoastronomii, prowadzonych od szeregu lat w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW, a obejmujących dotychczas głównie analizę materiału z obszaru andyjskiego i mezoamerykańskiego, o problematykę porównawczych badań na materiale europejskim. Było więc rzeczą oczywistą, że sięgnęliśmy w pierwszym rzędzie do wspomnianej książki L . Stommy, spodziewając się znaleźć w niej nie tylko w miarę aktualny opis stanu badań nad interesującą nas problematyką w Polsce, ale również istotne wskazówki i sugestie dla naszych własnych przyszłych prac. Zasadniczą tezę wysuniętą przez L. Stommę streścić można następują­ co: •'Polska kultura ludowa dokonala spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne byly z solarnym kalendarzem azyrnutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretację." (Stomma 1976: 112-113; 1981: 77-78). Dobór ten miał nastąpić już po wprowadzeniu reformy gregoriańskiej kalendarza chrześcijańskiego, a więc w końcu X V I i na początku XVII w., co dowodziłoby znaczenia pierwiastka pogańskiego w ów• Dr Arnold Lebeuf. francuski antropolog i lingwista, specjalizujący sic w badaniach reliktów archaicznych praktyk astronomicznych i kalendarzowych w kulturze ludów Europy; Or Mariusz S. Ziółkowski, archeolog i antropolog, prowadzi m.in. pn.ccbadawcze zz^kresu arcbcoaslronomii kultur obszaru andyjskiego; Mgr Robert M. Sadowski, astronom, autor prac z zakresu archeoastronomii i historii astronomii. �p 194 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI czesnej kulturze ludowej. Ws'ród ludności pozostającej pod wpływem obrządku prawosławnego, który utrzymał kalendarz juliański, zachować się miał podobny co do struktury cykl świąt o genezie solarnej, ale oparty na zmieniających się zestawach świętych. Konieczność wprowadzania zmian do tego zespołu "świę­ tych słonecznych" wynikała z faktu, że kalendarz juliański przesuwa się o jeden dzień co 128 lat w stosunku do realiów roku słonecznego (Stomma 1976: rozdz. IV i V: 92 - 148; 1981: 64n, 83n). Jak wiadomo, teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześcijańskich (i to nie tylko w ich ludowej wersji) jest nienowa, a jej uzasad­ nienia szukać można choćby w samej praktyce nawracania. Już papież Grzegorz Wielki zalecał odprawianie ceremonii chrześcijańskich w dniach odpowiadają­ cych świętom pogańskim, a to w celu wykorzystania elementu przyzwyczajenia i tradycji u nowo nawracanych. Na zalecenie to powoływali się później misjo­ narze w różnych miejscach i okresach, np. jezuici w Peru w X V I w.; tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura. W odniesieniu do obszarów słowiańskich, oryginalność koncepcji Stommy polega więc (jak twierdzi sam jej Autor) na znacznym przesunięciu czasowym tego procesu szczególnej synkretyzacji na przełom XVI/XVII wieku; Autor ostro krytykuje tych badaczy, którzy fenomen ten sytuowali kilka wieków wcześniej, w okresie funkcjonowania kalendarza juliańskigo (Stomma 1976: 119-123; 1981: 79-86) . Argumentację na rzecz swej hipotezy L. Stomma wspiera na dwóch podstawach: - po pierwsze, na imponującym, choć nieco nie uporządkowanym, zbiorze informacji etnograficznych, historycznych, hagiograficznych itp., mających wykazać istnienie ścisłej relacji symbolicznej pomiędzy konkretnymi świętymi, występującymi we wspomnianym ludowym kalendarzu obrzędowym, a kwestią podziału czasu, wiedzą o ciałach niebieskich, długością dnia itd. (Stomma 1976, rozdz. II, III, V; 1981: 45n). - po drugie, na obszernym zespole argumentów z zakresu astronomii, mających wykazać, że daty tychże świąt (wg kalendarza gregoriańskiego) odpowiadają rzeczy­ wiście pewnym szczególnym momentom w rocznej drodze punktów wschodów i zachodów Słońca po horyzoncie i odpowiednim zmianom długości dnia i nocy. Ponieważ wszyscy trzej interesujemy się szczególnie stroną praktyczną dawnych metod obserwacji ciał niebieskich, przeto zwróciliśmy się najpierw ku wspomnianej astronomicznej części wywodu L . Stommy. W dyscyplinie tej porusza się on z dużą swobodą i jeśli nawet niektóre z jego wstępnych konstatacji (np. ta, dotycząca zasad funkcjonowania gnomonu ) wzbudziły w nas niejaką konsternację, to uznaliśmy je za nieistotne dla całości wywodu drobne przejęzyczenia czy potknięcia Autora, wyraźnie zniecierpli­ wionego koniecznością tłumaczenia tak elementarnych, wstępnych zagadnień laikom i pragnącego jak najszybciej przejść do prezentacji swych koronnych argumentów. Te zaś opierają się na niezwykle interesujących aspektach pozor­ nego ruchu Słońca, wykrytych przez L.Stommę: "Za wschód lub zachód Słońca uważamy zjawisko zetknięcia się górnego brzegu jego tarczy z linią horyzontu. Wyznaczanie wschodu i zachodu Słońca 2 3 1 ; 4 w- Ш �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ О SŁOŃCU. SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 195 polega zaś na podaniu momentu czasu - kiedy; oraz azymutu, czyli punktu na horyzoncie - gdzie zjawisko to ma miejsce; czas (t) pojawienia się lub zniknięcia ciała niebieskiego obliczyć możemy na podstawie wzoru: cost = -tgVx tgY zaś azymut (m): cosm = -sin Y: cosV Z zestawienia tych dwóch wzorów wynika jasno, iż zarówno czas, jak i azymut wschodu lub zachodu Słońca, sq dla stałego punktu obserwacyjnego funkcją deklinacji (Y) i pozostają jednocześnie wprost proporcjonalne do siebie. Ten bardzo skomplikowany wywód w przekładzie na język praktyki oznacza po prostu, iż można empirycznie wyznaczyć dni przesileń słonecznych, posługując się bardzo prosta zasadą: im blLj kierunku południowego znajdują się miejsca wschodu i zachodu Słońca, tym - odpowiednio-późniejszy wschód i wcześniej¬ szy zachód. I na odwrót: im bliżej kierunku północnego pojawia się wschodzące i zachodzące Słońce tym wschód wcześniejszy, a zachód późniejszy Nie warto zaś chyba przypominać że wcześniejszy wschód i późniejszy zachód równają się dłuższemu dniu- późniejszy wschód i wcześniejszy zachód - dniu krótszemu Im bliżej więc geograficznego punktu południa na horyzoncie wschodzi i zachodzi Słońce tym krótszy dzień a co za tym idzie najdalsze na południe zasiezi wschodu i zachodu SłoLwyzZzTa dzień Zrószy dZńZesilelda V f í a z v w ^ ^ s i e w n a metody o b s ^ TszeilZnc^^^^ i a c a Z e Z ^ pZVwidze7^^^ Pożądane, acz niekonieczne - można je wszakże tworzyć sztucznie - jest występowanie na linii horyzontu trwałych i wyraźnych punktów orientacyjnych, do których można odnosić wyniki obserwacji. Takie punkty orientacyjne, które w gwarze artyleryjskiej określa się mianem dozorów, umożliwiają zapamiętywa­ nie uzyskanych namiarów i prowadzenie wieloletnich obserwacji, co w znacznej mierze uniezależnia ich wyniki od sytuacji meteorologicznych. Jeśli chodzi 0 ostrość wzroku, to wymagania nie są tu nazbyt wygórowane. Każdy z nas zetknął się w gabinecie okulisty z planszą, na której znajdujące się u góry wielkie, drukowane litery przechodzą, w miarę spuszczania wzroku ku dołowi, w coraz mniejsze i trudniej czytelne. Owe tablice Snellena - bo tak się właśnie od nazwiska ich twórcy nazywają - służą do badania refrakcji naszych oczu, czyli - potocznie mówiąc - ostrości wzroku. Otóż, wykorzystując znajomość zasad, na podstawie których tablice te zostały opracowane, możemy ustalić, iż przeciętnym wzrokiem obdarzony obserwator może bez trudu postrzegać zmiany azymutu wschodów i zachodów Słońca od rzędu 20-30, począwszy [tak w książ­ ce, chodzi chyba o sekundy kątowe -Autorzy]; co odpowiada mniej więcej 1 minucie różnic terminów tych wschodów i zachodów. �196 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI т Podsumowując: metoda wyznaczania terminów solstycjów drogą obserwa­ cji miejsc wschodów i zachodów Słońca opiera się na niezwykle prostym rozu­ mowaniu, nie wymaga żadnych specjalnych przyrządów i dostępna jest bardzo szerokiemu gronu ludzi, znajdujących się w nader nawet różnych warunkach topograficznych. Przyjąć więc wolno, iż mogła być szeroko i powszechnie sto­ sowana. Szeroko ipowszechnie...czemuż więc i my nie mielibyśmy spróbować? Niestety - nie mamy możliwości zaproszenia Cię, czytelniku, do wspólnej obser­ wacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja mu­ siałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia 1927 roku i stycznia 1928 roku, opracowane przez Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego: dzień 1X11 2X11 3X11 4 XII 5 XII 6 XII 7 XII 8 XII 9 XII 10X11 11X11 12X11 13X11 14 XII 15X11 16X11 17X11 18X11 19X11 20X11 21X11 22X11 23X11 24X11 25X11 26X11 27X11 28X11 29X11 Uli wsch. zach. wsch. zach. łącznie (godz.) (godz.) (różnica) (różnica) (różnica) 7.21 7.23 7.24 7.25 7.27 7.28 7.29 7.31 7.32 7.33 7.34 7.35 7.36 7.37 7.38 7.39 7.40 7.41 7.41 7.42 7.43 7.43 7.44 7.44 7.44 7.45 7.45 7.45 7.45 15.28 • -1 -2 15.27 15.26 -1 -1 15.25 -2 15.25 15.24 -1 15.24 -1 -2 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 -1 15.24 15.24 -1 15.24 -1 0 15.24 -1 15.25 15.25 -1 15.25 0 15.26 -1 15.27 0 0 15.27 15.28 -1 15.29 0 15.29 0 15.30 0 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 +1 0 0 +1 +1 0 +1 +1 0 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 •1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +/ 0 0 +7 0 +1 �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 30X11 31X11 11 21 31 41 51 61 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.45 7.44 15.32 15.31 15.33 15.34 15.35 15.37 15.38 15.39 0 0 0 0 0 0 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +1 197 +1 +1 +1 +1 +1 +2 +1 +2 [Tabela 1, wg Stomma 1981: 70-71] / chociaż podobne dane znaleźć można w większości kieszonkowych kalen­ darzyków, choć figurują one w każdym "Roczniku Astronomicznym", trudno oprzeć się w pierwszej chwili głębokiemu zdumieniu. Oto "historia" wschodów Słońca, coroczna historia przebiegu zjawisk, które każdy z nas może obserwo­ wać na horyzoncie różni się zasadniczo od odpowiedniej "historii" zachodów. Punkt zachodu Słońca przemieszcza się szybko i wyraźnie w stronę południa do około 5-7 grudnia, następnie zwalnia, omal zamiera -jak się to wydaje obser­ watorowi o przeciętnie ostrym wzroku; jeszcze jakby prawem rozpędu przesuwa się nieco na południe, by okolo 12-13 grudnia ruszyć - zrazu wolniutenko, potem coraz szybciej w drogę powrotną, na północ. W tym czasie i aż do około 20-24 grudnia, punkt wschodu podąża wciąż, konsekwentnie i zdecydowanie, na po­ łudnie, 24-26 grudnia "hamuje" i dopiero od 31 grudnia -1 stycznia powolut­ ku, a od około 6 stycznia pewnie i prędko zawraca na północ. CZY TO MOŻLIWE ?ТАК, I CO WIĘCEJ - ZROZUMIAŁE DLA ASTRONO­ MÓW, I ZNANE." (Stomma 1981: 68-72 - podkreślenie w ostatnim zdaniu pochodzi od Autorów). Podobną "asymetrię" wykrywa Autor w okresie przesilenia czerwcowego, opierając się, oczywiście, na takiej samej tabeli wschodów i zachodów (Stomma 1976: 104-107). Ten "asymetryczny" ruch Słońca i daty "punktów zwrotnych" stanowiły osnowę "dramatu niebieskiego" - walki dnia z nocą, który zdecydował o dobo­ rze świętych ludowego roku obrzędowego: "/ tak oto wyjaśnia nam się zagadka Dies Natalis Solis Invicti, dowiadujemy się o przypuszczalnej genezie natrętne­ go terminu 25 grudnia w obrzędowości społeczeństw plemiennych i ludowych. Na tym jednak nie koniec. Jak łatwo zauważyć, również i pozostałe daty kluczo­ we zimowych zmagań nocy z dniem są jednocześnie datami ludowych obrzędów przejścia! Dzień 6 grudnia to wszakże święto św.Mikołaja; 13 grudnia - św.Łucji; 31 grudnia/1 stycznia - św.Sylwestra i Nowego Roku (Obrzezania); 6 stycz­ nia - Epifanii. Nie wchodząc w nużące szczegóły astronomiczne i nie pokrywa­ jąc kolejnych stron książki tabelami terminów wschodów i zachodów Słońca, powiedzmy od razu, że również pozostałe dwanaście świąt, którym kultura ludowa nadała walor obrzędów przejścia, wyznacza charakterystyczne punkty kalendarza opartego na obserwacji miejsc wschodów i zachodów Słońca na horyzoncie. I tak, na przykład dzień 15 czerwca - św. Wita - odpowiada w "dra- �198 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI macie przesilenia letniego" momentowi A cyklu zimowego [wg wcześniejszych, na str.76 ustaleń Stommy: 6 grudnia - przyp.Autorzy], 24 czerwca - śwJana Chrzciciela - zimowym momentom В i D [12/13 grudnia oraz 25/26 grudnia. - przyp. j.w.], jednocześnie zaś 29 czerwca - momentowi F [6 stycznia - przyp. j.w.] (moment E [31 grudnia/l stycznia - przyp.j.w.], "wprasowany" między bliskie sobie D i F, traci oczywiście na znaczeniu)" (Stomma 1981: 77). Aby lepiej unaocznić te zdumiewające zaiste ustalenia, niestety, wbrew sugestiom ich Autora, zupełnie nieznane astronomom, sporządziliśmy odpo­ wiedni schemat rysunkowy (rys.l). Wnioski z lektury tego fragmentu ( i reszty wywodu, czyli np. całego I V rodziału rozprawy doktorskiej - Stomma 1976: 92 - 117) narzucają się same: - po pierwsze, jest absolutnie ewidentne, że, prawdopodobnie z powodu innych pilniejszych zajęć, p. dr. hab. L. Stommie nie było nigdy dane obserwo­ wanie wschodów i zachodów Słońca (zwłaszcza tych pierwszych) w okresie solstycyjnym. Trudno może wymagać tego w grudniu, ale przecież można przeprowadzić to interesujące, doświadczenie w czerwcu, chociaż faktem jest, że należałoby wówczas wstawać o absolutnie "niechrześcijańskich" godzinach. Trudniej nam natomiast zrozumieć, dlaczego umknęły również uwadze Autora zachody Słońca. W każdym razie dość prostym wyjściem byłoby np. odwiedze­ nie któregokolwiek planetarium udzie w ciągu kilku chwil można obejrzeć bardzo przejrzystą i zrozumiałą rekonstrukcję rocznej drogi Słońca np po ho­ ryzoncie Warszawy; ' : - po drugie, stwierdzamy zc smutkiem, że uwadze L.Stommy musiały także umknąć pewne istotne komentarze do wzorów i tabel, tak przekonywująco i przystępnie referowanych przez niego na użytek mniej zorientowanych czy­ telników. Wnioski te wynikają z faktu, że cały tak szczegółowy i sugestywny opis "asymetrycznego" ruchu grudniowego Słońca po horyzoncie nie odpowiada ani postrzeganej zmysłami rzeczywistości, ani żadnej znanej dotychczas teorii astronomicznej. Wyjaśnijmy rzecz pokrótce: Ponieważ główną tezą L.Stommy nic jest chyba założenie o powszechności użycia zegarków w XVI-wieczncj kulturze Słowian. Zachodnich tylko to, że ówcześni wieśniacy byli w stanic określić momenty krytyczne w rocznej wę­ drówce Słońca po horyzoncie, więc zostawmy na razie tajemniczą tabelę z go­ dzinami i minutami, a zajmijmy się "ruchem Słońca", takim jaki obserwują i dziś mieszkańcy wsi, wstający zazwyczaj nieco wcześniej od badających ich kulturę i obyczaje Uczonych Mężów. Otóż, jak wspomina sam Autor, azymut pozycji Słońca o wschodzie i o za­ chodzie jest związany z jego deklinacją dla miejsca obserwacji na danej szero­ kości geograficznej, co wyraźnie podaje cytowany przez L.Stommę przybliżony wzór. W okolicy solstycjum grudniowego deklinacja maleje zarówno rankiem, jak i wieczorem. W związku z tym azymut Słońca tak wschodzącego, jak i za­ chodzącego stopniowo się zmienia, aż Słońce osiągnie swą ekstremalną pozycję, na której zatrzyma się i z której to pozycji po przesileniu będzie stopniowo �г I 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 199 wracało w kierunku północnym. Tak więc twierdzić, że azymut Słońca o wscho­ dzie może się zmieniać w jednym kierunku, a o zachodzie w drugim, to nic innego jak sugerować, że ekiiptyka ma kształt sinusoidalny, po którym Słońce wykonuje rodzaj slalomu. Tymczasem prawdziwy ruch grudniowego Słońca po horyzoncie jest syme­ tryczny i przebiega w tym samym kierunku, tak o wschodzie, jak i o zachodzie, co przedstawiamy na rysunkowym schemacie (rys. 1). Jak widać, rzeczywistość różni się dość zasadniczo od postulowanej przez L . Stommę sytuacji (rys. 1); przede wszystkim 13 grudnia nie jest żadnym "momentem zwrotu" ruchu zachody 22.XII. 13.XII. Rys. 1. Położenie Słońca na horyzoncie w okresie 10 dni przed i 10 dni po solstycjum grudniowym na szerokości geograficznej Skordiowa (51° 05,9' szer. geogr. północnej) wg przybliżonego wzoru (cytowanego przez Stommę), tzn. bez uwzględnienia efektu refrakcji horyzontalnej (efekt ten powoduje niewielkie przesunięcie wszystkich pozycji Słońca, bez zmia­ ny ich położeń względnych). Dolne daty podają sytuację prawdziwą, górne - wg hipotezy Stommy. Liczby na osi oznaczają azymut liczony od północy. �200 ARNOLD LCBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zachodzącego Słońca ku Północy, a najdalszy południowy zasięg pozycji Słońca wypada, tak dla wschodu jak i dla zachodu, tego samego dnia, 22 grudnia. Co zatem podaje tabela 1, na której oparty jest cały wywód Stommy ? Otóż wszystko wynikło, jak się wydaje, z tego, że zamiast bezpośrednio obserwować Słońce, lub obliczać pracowicie azymuty wschodów i zachodów w kolejnych dniach (z wzoru, który sam podaje), Autor postanowił ułatwić sobie pracę gabinetową, wykorzystując gotową tabelę czasu wschodów i zachodów dla odtworzenia ruchu azymutalnego Słońca, wg zasady, którą szczegółowo opisuje (patrz wyżej). Metoda ta jest nieco zawiła, ponieważ zupełnie niepo­ trzebnie wprowadza dodatkowe obciążenie matematyczne polegające na konie­ czności przeliczania zmian czasu na zmiany azymutu, ale ostatecznie można ją zastosować pod jednym warunkiem: trzeba się posłużyć właściwą tabelą, to jest taką z tzw. "prawdziwym czasem słonecznym". Natomiast to, co prezentuje nam L.Stomma to zupełnie inna tabela tzw. "średniego czasu słonecznego" (odpowiadającego w przybliżeniu czasowi stre­ fowemu), który jest pewną wielkością umowną, akurat niezbyt pomocną dla określenia pozycji Słońca z postulowaną w tym przypadku dokładnością, a już na pewno nie w okresach solstycyjnych. Po to aby przejść do prawdziwego czasu słonecznego (nic jest to ten, który podają nasze zegarki), należy do czasu średniego dodać lub odjąć tzw. "poprawkę równania czasu", która w ciągu roku zmienia się w przedziale około 30 minut i jest różna na każdy dzień. I tak w interesującym nas okresie grudzień/styczeń wynosi ona odpowie­ dnio: na Świętego Mikołaja (6 XII) = + 9 minut 55",na Świętą Łucję = + 6 minut 25", na 22 XII=+ 1 minutę 51", i na Nowy Rok (1.1.)= - 3 minuty 3", czyli zmienia się w zakresie 12 minut 58" (Rocznik Astronomiczny na rok 1991, Tabela Słońce: 10-17). liwschód i - Ó Г?Г potadme Rys. 2. Diagram momentów wschodu i zachodu Słońca (z przybliżeniem do pełnych minut) w okresie wokół solstycjum grudniowego wyrażonych w czasie średnim, czyli strefowym (punkty) oraz w czasie słonecznym prawdziwym (krzyżyki). Różnica momentów południa w obu czasach jest tzw. „równaniem czasu". �201 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDtOWIE I LUDWIKU STOMMIE Gdyby L . Stomma ją wprowadził (a przecież "figurują one w każdym "Ro­ czniku Astronomicznym"...), tak jak to my zrobiliśmy w oparciu o jego własne dane (patrz poniżej Tabela 2 i rys. 2), zauważyłby równie zasadniczą zmianę jak ta, którą pokazaliśmy na rysunkowym schemacie azymutów (rys. 1): cała postulowana przez niego asymetria, polegająca na tym że Słońce o wschodzie ma się przesuwać w jedną stronę (na Południe) a o zachodzie w drugą (na Północ) stronę i tak przez 18 dni, od 13 XII do 31 XII/1.I., po prostu nie istnieje. Tabela 2 czas strefowy wsch zach 1927 XII 1 7 21 2 23 3 24 4 25 27 5 6 28 7 29 8 31 9 32 33 10 34 11 12 35 13 36 14 37 15 38 16 39 17 40 18 41 19 41 20 42 43 21 22 43 23 44 24 44 25 44 26 45 27 45 28 45 45 29 30 45 31 45* 15 •28 .27 :26 :25 :25 :24 :24 •24 •24 .24 :24 :24 :24* :24 :24 .24 :24 :24 :24 :25 :25 :25 :26 :27 :27 :28 :29 :29 :30 :32 :31 czas prawdziwy wsch zach 1927X11 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 7 32 33 35 35 36 37 38 39 40 40 41 41 42 43 43 44 44 45 45 45 45 45* 45 45 45 45 44 44 43 43 42 15 39 37 36 35 34 33 33 32 32 31 31 30 30 30 29 29 28 28 27 27 27 27* 27 27 27 28 28 28 28 29 29 Czasy podane w zaokrągleniu do pełnych minut, obliczone dla Warszawy. Dla porównania i odpowiadającymi im pozycjami azymutalnymi Słońca patrz rys.l. Gwia2db (<) oznaci, momenty, kiedy godziny wschodu i actodu Słońca osi^jąekstremum: z lewej strony, vg koncepcji LStommy na podstawie Ubeli czisu średniego słonecznego, z prawej wg prawdziwego czasu łoWczneg^czyli tego,,....] który naprawdę odpowiada pozycjom azymutalnym Słońca na ta)7onde." Ь �202 A R N O L D L E B E U F , MAKI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, R O B E R T M. SADOWSKI Stąd oczywiście upada cała argumentacja, że te właśnie momenty "zmiany kierunków" ruchu Słońca, a szczególnie kluczowa dla wywodu data 13 XII (patrz tytuł książki...), "zorganizowały" cykl świąt ludowych; ewentualnego astronomicznego znaczenia tych dat szukać trzeba gdzie indziej. Rzecz jasna, z tych samych powodów nie istnieje również podobna "asymetria" w okresie przesilenia czerwcowego,która miałaby stanowić uzasadnienie "letniego" zesta­ wu świąt (Stomma, 1976: 104 -107). Konsekwencje tego są niestety smutne, bowiem cały IV i znaczna część V rozdziału rozprawy doktorskiej L . Stommy, czyli około 1/4 całości, w tym cała "podstawa astronomiczna" jego wywodu, zawalają się tym samym, jak przysłowiowy domek z kart. No cóż, po raz kolejny sprawdza się, tym razem na przykładzie negatywnym, słuszność ludowego porzekadła, że "Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje". Wszystkie te kardynalne błędy w astronomicznej części wywodu nie mogą rzecz jasna umknąć uwadze żadnego astronoma, można więc zadać sobie pyta­ nie, jak to się stało, że osoby oceniające pracę nie odesłały jej do oceny specjalisty, a następnie Autorowi do dość zasadniczych przeróbek. Otóż, ów­ czesny Doktorant usilnie zapewniał wszystkich, że część astronomiczna jego pracy konsultowana była przez wybitnego astronoma, Profesora Włodzimierza Zonna, któremu zresztą wylewnie dziękuje, m.in. dedykując Jego pamięci rozdział IV (astronomiczny ) swej rozprawy. Autorytet lego znakomitego uczo­ nego, na którego z naciskiem powoływał się L.Stomma, okazał się dla wymie­ nionych Osób wystarczającą gwarancją merytorycznej poprawności astronomi­ cznej argumentacji Doktoranta. Warto tu jednak może przypomnieć, że Profesor W. Zonn zmarł 28 lutego 1975 r. czyli około 16 miesięcy przed obroną rozprawy doktorskiej L . Stommy (19 czerwca 1976); co więcej, śmierć Profesora nastąpiła po wielomiesięcznej ciężkiej chorobie. Jest więc rzeczą wysoce mało prawdopodobną, aby mógł on widzieć i zaakceptować ostateczną wersję tekstu, która powstać musiała po kluczowych dla całego wywodu badaniach terenowych z maja 1975 (patrz dalej). Zresztą sam Autor we wspomnianej dedykacji mówi o konsultacji przez profesora Zonna "wstępnego szkicu" rozdziału astronomicznego (Stomma 1976: 92). Swoją drogą ciekawą, dość subtelną ewolucję przechodzi we wzmiankowa­ nych formułach podziękowań zakres wkładu znakomitego astronoma do pracy L.Stommy; w tekście rozprawy czytamy bowiem: "Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hold pamięci ś.p. prof. Włodzimierza Zonna, który byl łaskaw służyć mi Swoją pomocą konsultując wstępny szkic niniejszego rozdziału." (loc.cit.). Ale już w kilka lat później udział Profesora Zonna znacząco wzrasta: "Chciałbym w tym miejscu dożyć najgłębszy hołd pamięci prof. Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej 1 1 �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U STOMMIE 203 pracy. " (Stomma,1981: 64). To chyba dlatego że, jak powiada sam Autor, "lata pamięć mącą"... Spójrzmy teraz na stronę etnograficzno-historyczną wywodu. Jak już wspo­ mnieliśmy, oryginalność koncepcji Stommy, w stosunku do wielu jego poprze­ dników i współczesnych, zasadza się na twierdzeniu, że dobór świąt pod kątem ich zgodności z istotnymi dla kalendarza słonecznego datami nastąpił po refor­ mie gregoriańskiej, na przełomie XVI i XVII wieku, czyli co najmniej dwa - trzy wieki później niż to dotychczas przyjmowano. Koronnym argumentem, który znakomicie podbudowałby tezę wysuniętą przez L.Stommę, a nawet częściowo osłabiłby krytykę wynikającą z wykazanej powyżej błędności astronomicznych założeń jego rozprawy, byłoby odkrycie funkcjonującego jeszcze współcześnie na wsi polskiej systemu obserwacji azymutalnych Słońca, w którym odnotowywano by przynajmniej niektóre z postu­ lowanych przez Autora dat (oczywiście ze względu na inne astronomiczne przyczyny niż te, które on sam podaje, ale zawsze...). Teoretycznie odkrycie takie nie było całkiem niemożliwe, jako że podobny co do zasad system obserwacyjny opisany został (co prawda na podstawie informacji "z drugiej ręki" i bez podania żadnych dokładnych dat) przez Kazimierza Moszyń­ skiego jako funkcjonujący jeszcze w końcu XIX wieku "na halach pod Nowoszynem w Karpatach ruskich" (Moszyński ]967,t.II, cz.l: 161). "Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Po odnalezieniu tak licznych przysłów, wierzeń, wypowiedzi itd., które mogą być interpretowane jako związane z kalen­ darzem "azy matowym",łatwo było zamarzyć o czymś więcej, o czymś namacal­ nie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udalo się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację..." (Stomma 1981: 93). Chodzi więc, jak widać, o ostateczną podbudowę tezy, przeciw której istnieją jednak istotne kontrargumenty: " Nie czas jednak na obalanie genetycznych konstrukcji Autora Kultury ludowej Słowian (prosimy czytelników o uwierzenie na słowo, że są one bezpodstawne) gdy zazdrość zżera, gdy inna perspektywa przed nami. Mogła J. Cieszyńska [informátorka K.Moszyńskigo - przyp. Autorów] odnaleźć "kalen­ darz z kijów ", (i ffiy — czyż mamy być gorsi! "(ibid: 96). Nic zrażając się tedy przeciwnościami losu, L.Stomma podjął wyzwanie i kontynuował poszukiwania w "najbardziej zapoznanych zakątkach kraju" (ibid: 97), uwieńczone w końcu zasłużonym sukcesem: Szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordjowie - małej wiosce nad bag­ nistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju lej wsi gospodarz potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz - naresz­ cie! - odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite "jeszczeprzed wojną" paliki: trzy służące ongiś do pomocy w obserwacji (z okna sypialni) wschodów Słońca, a jeden (z okna kuchni) zachodów. (Stomma 1981: 98). W rozprawie doktorskiej znajdujemy nazwisko tego lak istotnego informatora: "[...] w chełmskim posiłkowano się często wbijanymi w ziemię palikami (informatorzy Bolesław Lałik z Andrzejewa, Stefan Kostrzanowski ze Skordiowa i Wojciech Uchymianz Uchańki).... Szczególną uwagę chcielibyśmy tu po11 �204 ARNOLD LEBEUF, MARI USZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI święcić "kalendarzowi" S.Kostrzanowskiego, z którego pozostały 4 "przed woj­ ną" jeszcze wbite paliki, w czym 3 służące ongiś do pomocy w obserwacji wschodów a 1 - zachodu Słońca. Paliki "wschodnie" wbite są na jednej prostej prostopadłej do osi: punkt obserwacyjny (O) - kierunek wschodni (E). Odcinek O -punkt (Z) przecięcia osi OE z prostą palików, ma ok.41,10 m długości. Dwa paliki (B i C) wbite są po północnej stronie punktu Z, jeden zaś (A) po stronie południowej. Odcinek AZ wynosi ok. 46,70 m, BZ ok.1,65 m. zaś CZ ok.14,60 m (dokładność pomiarów do ok. 5 cm). Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A - 28X11 -21, B- 24 - 26 III, zaś С-23 -26IV (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dziąS. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo- "' ' : Rys. 3. Usytuowanie Skordiowa (<p = 51°05,9' szer. geogr. północne, X = 23°45,8' dług. geogr. wschodniej) na tle Polski. rocny", "wiesienny" i "jurski". Informator twierdzi, że "ongiś" palików było j więcej, nie potrafił jednak określić jakim miałyby odpowiadać świętom." (Stom­ ma 1976: 136-137). Na szczęście: "Brak ten uzupełnili jednak w pewnej mierze inni informatorzy z Ksawerowa, Turki i Siedliszcz, dzięki którym ustalić można było z pewnością ustawienie jeszcze co najmniej oznaczeń: "michałowych" (około 29 września), "kupalnocnych " (24 czerwca) i "uspennych " (od: Uspenie Bohorodyci - Wnie* bowzięcie NMP 15 sierpnia). Jak to się jednak stało - ma czytelnik prawo zapytać - iż po długich bezowocnych poszukiwaniach powołujemy się na­ gle, obok przypadku skordjowskiego, na uzupełniające informacje z trzech dat- �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 205 szych wsi? Czyżby po "odkryciu" [tak w tekście - Autorzy] w Skordjowię rozwiązał się nagle worek obfitości ?" (Stomma 1981: 99). Zostawiając na razie kwestię odpowiedzi na to celne pytanie Autora, zwró­ ciliśmy uwagę na fascynujące odkrycie terenowe, żałując tylko, że L.Stomma nie przedstawił ani w swej rozprawie doktorskiej, ani w książce, choćby szki­ cowego planu lub fotografii tak istotnego znaleziska, stanowiącego, wg jego słów, relikt ludowej tradycji obserwacyjnej o wielowiekowym rodowodzie (patrz pogańscy Słowianie) i będącego tym samym tak oczekiwaną i poszuki­ waną "kropką nad i" jego wywodu. Przy dokładniejszej lekturze cytowanego opisu zastanowiły nas pewne nie­ jasności dotyczące samego usytuowania tego wyjątkowego obiektu oraz prze­ prowadzonych przez Autora weryfikacji obliczeniowych i analizy krytycznej. Wymieńmy w punktach te drobne, ale chyba istotne wątpliwości: 1 - Autor podaje, że obserwatorium złożone było z szeregu palików wbitych "przed wojną" na łące, z których pozostały w momencie prowadzenia badań (maj 1975) cztery: 3 na wschodzie i 1 na zachodzie domu Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego ze Skordiowa; o zachodnim paliku więcej nie wspo­ mina ani go nie dokumentuje pomiarowo (dlaczego ?)*. Nie wspomina też nic 0 wysokości, średnicy, ani o stanie zachowania wbitych przed przeszło 35 laty ("przed wojną") palików. Ze sformułowania "odszukał wśród wybujałego ziel­ ska" (Stomma,1981: 98) wynikałoby, że chodzi raczej o resztki (ułamane?), inaczej powinny chyba wystawać ponad łąkowe "zielsko" (nawet wybujałe), jeżeli rzeczywiście służyły niegdyś do śledzenia ruchu Słońca na horyzoncie, a obserwacja prowadzona była z okna domu, położonego w odległości ponad 40 metrów. Szczególnie palik A był chyba pierwotnie dość znacznych rozmia­ rów, albowiem jeśli, jak twierdzi Informator (i co potwierdzają obliczenia L . Stommy - patrz p. 5), określał on pozycję Słońca na przełomie grudnia i stycznia 1 był wbity na łące, to musiał jeszcze sporo wystawać ponad dość grubą zazwy­ czaj na tych terenach pokrywę śniegu... 2 - Jako formę dokumentacji Autor przyjął dość szczególną i niezbyt pre­ cyzyjną w praktyce terenowej metodę: najpierw wyznaczył z punktu obserwa­ cyjnego O (dopiero z książki dowiadujemy się, że chodzi o okno sypialni infor­ matora) kierunek wschodni (jak i o jaki wschód tu chodzi ? - patrz dalej p. 3), po czym ustalił, że ta oś wschód-zachód przecina się z prostą, na której leżą paliki, dokładnie pod kątem prostym (tak na marginesie, nie jest to takie łatwe do stwierdzenia zwłaszcza wśród "wybujałego zielska") a następnie pomierzył odległości (taśmą ?) od punktu Z (przecięcia się obu osi - arbitralnego, ponie­ waż nie wyznacza go żaden z trwałych punktów obiektu) do palików i punktu obserwacyjnego. Ponieważ brak jakiejkolwiek triangulacji, nie możemy przyjąć z całą pew­ nością, że istotnie był to dokładnie kąt prosty, co jest bardzo ważne dla dalej rozważanego problemu i co może być źródłem dodatkowych błędów oblicze­ niowych. Gdyby badacz ten podał nam również pomiary odległości ОС, OB i OA (a czemu by również nie CB, BA i AC dla sprawdzenia?), dawałoby to �206 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI podstawę do oceny dokładnej wartości tego kąta oraz wzajemnej relacji prze­ strzennej palików; 3 - W jaki sposób wyznaczony został tak istotny "kierunek wschodni" i о ja­ ki wschód, geograficzny czy magnetyczny, tu chodzi? Pamiętajmy, że do nie­ zbędnych w takim przypadku obliczeń weryfikacyjnych (na które zresztą powo­ łuje się Autor - patrz p. 5) konieczne jest ustalenie dokładnej orientacji obiektu wg współrzędnych geograficznych; busola jest w tym przypadku stanowczo zbyt mało dokładna. W opisanej konkretnej sytuacji, przy podanych z dokład­ nością do 2 dni datach (obliczonych chyba przez Autora? -patrz p.4 i 5), konie­ czne byłoby zastosowanie teodolitu, dla zorientowania linii OZ (lub dowolnej innej) albo względem pozycji Słońca w dokładnie podanych momentach dnia, jak to zrobiliśmy sami 15 marca 1991 (patrz dalej), albo przez wykonanie triangulacji w nawiązaniu do punktów osnowy geodezyjnej o znanych współ­ rzędnych. O żadnej z tych dość pracochłonnych procedur L.Stomma nie wspo­ mina ani w swej rozprawie, ani w książce. 4 - Autor nie podaje kątowej wysokości horyzontu w kierunkach obserwa­ cyjnych, choć wymienia daty, do których obliczenia ta informacja jest niezbęd­ na. Przyjęliśmy więc, do naszej rekonstrukcji (patrz rys. 4), horyzont matema­ tyczny (płaski), co zresztą okazało się dość bliskie rzeczywistej sytuacji tereno­ wej; i 5 - Odnośnie dat, L . Stomma pisze: "Takie usytuowanie palików oznacza, iż przy stałym punkcie obserwacyjnym O wskazują one miejsca wschodów Słońca w dniach: palik A-28X11-21, B-24 -26 III, zaś С-23 -26IV. (uwzględniono zmienność refrakcji promieni słonecznych), co zgodne jest w pełni z wypowie­ dzią S. Kostrzanowskiego, opatrującego odpowiednie paliki imionami: "nowo­ roczny"," wiesienny" i "jurski"."(Stomma 1976: 137). Nie jest całkiem jasne, czy wymienione daty podał mu, wraz z nazwami palików, sam Informator, czy też ograniczył się on do podania samych nazw, a daty obliczył Autor na podsta­ wie cytowanych pomiarów. Na tę ostatnią możliwość zdaje się wskazywać odwołanie się do refrakcji oraz sformułowanie użyte w odpowiednim fragmen­ cie wersji książkowej: " Można łatwo obliczyć..." (Stomma 1981: 98). Wobec tylu problemów i niepewności zdecydowaliśmy się obliczyć raz jeszcze wszystkie możliwe daty słoneczne oraz deklinacje wyznaczane przez wspomniany system palików, opierając się na obliczeniach i informacjach etnograficznych z terenu, podanych przez Stommę w jego pracy i oczywiście biorąc ; poprawki na wszelkie zastrzeżenia i wątpliwości podane powyżej (rys. 4). { 1 Otóż, o ile jeszcze kierunki wskazywane przez paliki В i С (przyjmując założenia L.Stommy, tj. dokładny Wschód geograficzny wyznaczony przez linię O-E i kąt prostý z linią palików) leżą w granicy możliwych do przyjęcia błędów terenowych, to całkowita sprzeczność między naszą weryfikacją a danymi Stommy występuje w odniesieniu do linii OA. Jej kierunek wyznacza azymut odległy o ponad 1 Г na południe od pozycji wschodu Słońca w przesileniu grudniowym (ta różnica azymutów odpowiada tu różnicy deklinacji rzędu 5°). Aby lepiej zobrazować skalę tej różnicy, przeliczyliśmy ją z azymutów na odległości, tj. na wielkość ewentualnego błędu w pomiarach odległości między j j j j • i ! i j �207 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE palikami i punktem obserwacyjnym, jaki musiałby popełnić L . Stomma i jego grupa badawcza. Wyniki podaje poniższa tablica: Tabela 3. Odległości "idealne" dla dat Stommy [m] AZ BZ CZ 31.58 2.07 15.83 Odległości rzeczywiste Różnice wg pomiarów Stommyfm] [m] 46.70 1.65 14.60 15.12 0.42 1.23 Widać tu, że o ile różnice w odniesieniu do CZ i BZ są jeszcze do przyjęcia jako ewentualne błędy pomiaru taśmą mierniczą, o tyle w wypadku AZ różnica wynosi ponad 15 metrów! A zatem albo daty podane przez informatorów są prawdziwe, ale wtedy nie bardzo wiadomo, dlaczego palik A jest o około 15 metrów dalej na południe niż powinien (z czego wynikałoby, że Stomma popełnił kolosalny błąd w pomiarze odległości ), albo też Stomma się nie pomylił w pomiarze i paliki są rzeczywi­ ście w podanych przez niego odległościach, ale zą to miejscowi informatorzy zapomnieli o właściwej funkcji palika A, a Stomma, zasugerowany tym, że powinien on odpowiadać pozycji wschodu Słońca w okolicach Nowego Roku, popełnia "błąd" (?) w obliczeniach tak, że wychodzi mu "właściwa", okołonoworoczna deklinacja Słońca, mimo że jest to absolutnie niemożliwe przy poda­ nych przez niego samego wartościach odległości. Zakładając, że prawdopodobieństwo popełnienia tak znacznego błędu przy pomiarze taśmą mierniczą jest jednak mniejsze niż w wypadku operowania niezbyt dobrze zrozumianymi wzorami matematyczno-astronomicznymi (i przy wszelkich zastrzeżeniach podanych powyżej, a odnoszących się do orientacji planu Stommy oraz kwestii kąta między liniami OZ i AC) stwierdzamy, że patrząc z punktu O palik A wskazuje deklinację równą około -28.64°, która jako się rzekło nie może odpowiadać żadnej pozycji Słońca na horyzoncie. Gdyby wynik ten był z punktu widzenia astronomii nieistotny, prawdopo­ dobnie na tym zakończylibyśmy naszą weryfikację, uznając po prostu, że niedokładności w opisie terenowym Autora są zbyt wielkie, aby można było wyrokować o prawdziwości lub błędności twierdzeń jego informatorów . Na szczęście (lub niestety, to zależy od której strony na to spojrzeć...) uzyskany wynik (deklinacja -28.64°), choć przybliżony, z dość dobrą dokładno­ ścią wskazuje wschód Księżyca w tzw. dużym lunistycjum, czyli maksymalnie południowy punkt wschodu Księżyca w 19-letnim cyklu lunarnym. Jeśli tak było w rzeczywistości, to informacja ta miałaby zupełnie kapitalne znaczenie dla badania ludowej wiedzy astronomicznej nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Znaczyłoby to bowiem, że znaleziony przez L . Stommę w Skordiowie system pali jest świadectwem istnienia procedury (częściowo zapomnianej, 5 7 �208 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI o czym świadczyłyby nieprecyzyjne informacje na temal funkcji palika A), służącej nie tylko do obliczeń kalendarzowych w ramach roku słonecznego, ale również (a może przede wszystkim) do śledzenia przesuwania się węzła wstę­ pującego orbity Księżyca po ekliptyce w wieloletnim cyklu . Stanęliśmy przed fascynującą możliwością: czyżby L . Stomma znalazł, nie zdając sobie z lego sprawy, coś znacznie ważniejszego niż zwykły "kalendarz z kijków", a mianowicie relikt skomplikowanej tradycji obserwacyjnej, której korzenie sięgałyby, być może, kilku tysiącleci, kto wie,czy nie do praktyk kultowo-astronomicznych kultur megalitycznych Europy Zachodniej i Północ­ nej ? Wobec takiej ewentualności, o rewolucyjnych wprost konsekwencjach dla naszej dyscypliny (oraz paru innych), postanowiliśmy pojechać do Skordiowa (gmina Dorohusk, woj. chełmskie), mając nadzieję że pozostały jeszcze choćby ślady po "wbitych przed wojną" palikach i że przy pomocy informatorów cytowanych przez L.Stommę uda nam się wyjaśnić sprawę i ustalić: czy chodzi tu naprawdę o czcigodny relikt dawnej wiedzy astronomicznej, czy też np. 0 efekt działalności lokalnego astronoma-amatora; tej ostatniej możliwości Au­ tor zdawał się nie brać pod uwagę. Pierwszy rekonesans terenowy odbył się 25 lutego 1989 r. ( A . L . ) . Skon­ taktowaliśmy się z ówczesnym sołtysem Skordiowa, p. Józefem Zorukiem (ur. w Skordiowie LVI.1918), który doskonale pamiętał badania etnograficzne pro­ wadzone na terenie wsi w 1975 r. (część grupy etnografów kwaterowała w jego gospodarstwie) oraz samego L.Slommę. Pokazał nam też parcelę (nr 253 wg planu katastracyjncgo Skordiowa), i resztki domu należącego niegdyś do p. Stefana Kostrzanowskicgo. Niestety, ten ostatni sprzedał swe gospodarstwo 1 wyjechał ze wsi, a dom został rozebrany na budulec. Fundamenty były jednak dobrze widoczne, a p. Zoruk potrafił nawet dokładnie odtworzyć dawny rozkład wnętrza domu. Sytuacja budynku i układ parceli, poza jednym faktem, że jest to krańcowa parcela we wsi Skordiów (patrz wyżej: "mieszkający na skraju lej wsi gospodarz " - Stomma 1981: 98) absolutnie nie pasowały do opisu podanego przez L . Stommę, nawet przy wzięciu znacznej poprawki na stopień zniszczenia domostwa, z którego okien miałyby być prowadzone obserwacje: paliki wschodnie musiałyby bowiem znajdować się na ornym polu sąsiada, za rowem granicznym oddzielającym grunta Skordiowa od Michałówki. P. J.Zoruk, daw­ niej bliski sąsiad p. S.Kostrzanowskiego, absolutnie nie przypominał sobie istnienia takich palików, ani wzmianek o nich, ani tym bardziej ich odkrycia przez L.Stommę* . Choć przez 14 lat wiele się mogło zmienić, a w badaniach weryfikacyjnych ostrożność w formułowaniu wniosków jest wskazana, to jednak pierwsza konfrontacja z sytuacją w Skordiowie mocno nas zaniepokoiła: czyżby nie tylko strona astronomiczna wywodu Autora ale nawet ustalenia z badań terenowych miały się okazać nieporozumieniem ? Po powrocie do Warszawy przystąpiliśmy więc do poszukiwania w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego raportów z badań terenowych L.Stommy ze Skordiowa. Nic nie znaleźliśmy, 8 9 10 1 ] j 1 j ] j j j j : j �13 GRUDNIA, C Z Y L I R Z E C Z O SŁOŃCU. S K O R D I O W I E I L U D W I K U S T O M M I E 209 poinformowano nas zresztą, że nigdy ich tam nie było, jako że stanowiły one część prywatnego archiwum Autora; potwierdzają to jego własne adnotacje w rozprawie doktorskiej Jeden z nas (M.Z.), w czasie swego dłuższego pobytu we Francji w 1989/90 roku, zwrócił się więc osobiście do L.Stommy informując go o naszych bada­ niach i wątpliwościach: czy moglibyśmy uzyskać dostęp do dokumentacji z ba­ dań terenowych? Nasz Kolega oświadczył, że powinny się one znajdować w archiwum Katedry Etnologii UW w Warszawie! No cóż, wszystko się zdarza, mogły przecież zaginąć np. w czasie przeprowadzki, zaproponowaliśmy tedy L . Stommie napisanie wraz z nim wspólneeo artykułu prostuiacceo przynajmniej niektóre błędy zawarte w książce bedacci wszak jako sic rzekło do niedawna lekturą obowiązkową dla studentów L Stomma przekazał nam wiadomość, że możemy sobie pisać, co nam się żywnie podoba. 12 W tej nieco patowej sytuacji, albowiem pamiętamy, że "brak dowodu nie jest dowodem braku", pozostawiliśmy na czas jakiś dalsze roztrząsanie sprawy "skordiowskiego obserwatorium" poprzestając na sporządzeniu, na życzenie Kolegów z Katedry Etnologii UW, korekty astronomicznej części wywodu L.Stommy. Jednakże, wobec ponawiających się pytań i wątpliwości, tak studentów, jak i wykładowców odnośnie tej sprawy, zdecydowaliśmy się ostatecznie wyjaśnić zagadkę "obserwatorium z palików". Tak tedy, 15 marca 1991 r. udaliśmy się (A.L. i M.Z.) ponownie do Skordiowa, tym razem wyposażeni w teodolit, apa­ raty fotograficzne, szczegółowe mapy okolic oraz plan kataslracyjny wsi, aby sporządzić dokładnie zorientowany szkic terenowy z zaznaczeniem postulowa­ nej przez L.Stommę sytuacji i raz jeszcze przepytać w tej sprawie innych mie­ szkańców wsi \ Niestety, potwierdziły się wszystkie wątpliwości z pierwszej wizyty rekone­ sansowej: opisany przez Autora system palików musiałby się znajdować po drugiej stronic rowu granicznego między wsiami Skordiów i Michałówką, na ornym polu innego gospodarza (patrz rys. 4), czego żaden z sąsiadów sobie nic przypominał. W tej sytuacji dla ostatecznego wyświetlenia sprawy nie pozostawało nam nic innego, jak spróbować odnaleźć p. Stefana Kostrzanowskiego, głównego informatora cytowanego przez Autora w kwestii Obserwatorium. Ustaliliśmy, że p. Stefan Kostrzanowski, syn Wojciecha, urodzony 25 grud­ nia 1909 r. w Skordiowie, sprzedał swe gospodarstwo i wyjechał do swego syna Mieczysława na Pomorze Zachodnie w lipcu 1975 г., czyli w około półtora miesiąca po badaniach terenowych L.Stommy Po uzyskaniu jego nowego adresu i wstępnym kontakcie listowym udaliśmy się 21 czerwca 1991 do miej­ scowości Bieniczki (gmina Nowogard, woj. szczecińskie) gdzie spotkaliśmy znakomicie się mającego, mimo swych 82 lat, p. Stefana Kostrzanowskiego. Ustaliliśmy najpierw, że pamięta on p. L.Slommę i prowadzone przez jego grupę badania w Skordiowie, że we wsi lej nie było innej rodziny o nazwisku Kostrzanowski, że jego dom to ten, którego ruiny mierzyliśmy na parceli 253 i że nie bylo innego w innym miejscu, ild.. P. S. Kostrzanowski oraz obecny przy L 1 4 �210 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI rozmowie jego syn Mieczysław potwierdzili te dane oraz lokalizację swego dawnego domu w Skordiowie na podstawie przedstawionych przez nas fotogra­ fii i planu katastracyjnego. 1 grunty wsi Mkhtlówka Ci SKORDIÓW 1-400 sytuacja 1-10000 8.- A,/ Rys. 4 Plan sytuacyjny hipotetycznego, „obserwatorium" w Skordiowie na podstawie danych Stommy i własnych pomiarów terenowych. Oznaczenia: 1,0,2 - naroża fundamentów obecnie iego. Obserwacje mogły być prowadzone jedynie z nie istniejącego domu p. S. okien na ścianach 1-0, 0-2, co determinuje odpowiednio graniczne położenia palików Л, В i C. oznaczone tymi samymi indeksami. �13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 211 Następnie odczytaliśmy p. S.Kostrzanowskiemu cytowany wyżej opis "ob­ serwatorium z palików", które miał pokazać i objaśnić p. L . Stommie. Odpowiedź Pana Stefana, potwierdzona przez innych członków jego Rodziny (patrz Aneks 1), była jasna, prosta i nie pozostawiająca żadnych niedomówień: "Pierwszy raz w życiu słyszę o czymś takim.". Cała rozmowa z p. S. Kostrzanowskim została, za jego zgodą, nagrana na taśmę magnetofonową, oryginał nagrania znajduje się w Zakładzie Antropologii Historycznej IA UW (sygn. 1/2 -67), kopia została przekazana do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (sygn.M-22); w Aneksie 1 prezentujemy transkrypcję obszer­ nych fragmentów tego wywiadu . Oczywiście, w duchu dobrze pojętej etyki zawodowej, stanowczo odrzuca­ my możliwość popełnienia przez L.Stommę tego, co można oględnie określić jako "intencjonalne przeinaczenie danych terenowych celem stworzenia pozo­ rów dowodu naukowego" (są na to zresztą inne, nieco bardziej dosadne okre­ ślenia...). Pozostaje nam więc tylko jedno możliwe do przyjęcia wyjaśnienie: musie­ liśmy wszyscy paść ofiarą zbiorowej halucynacji. Bylibyśmy więc niezwykle zobowiązani naszemu Wybitnemu Koledze za udzielenie nam pomocy w prze­ zwyciężeniu tego niepokojąco podobnego do jawy stanu, pomocy polegającej na udostępnieniu dokumentacji terenowej z badań w 1975 w Skordiowie oraz wyjaśnieniu, na jakich to właściwie soiidnych podstawach merytorycznych opiera się Jego rozprawa, za którą uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim tytuł doktora nauk. Wierzymy, żc to dla niego drobiazg i czcza formalność, albowiem, iak sam pisze w swei ostatniej książce- "1 1 co wvmvšla Profesorowie Sorbonv słusznym jest". 1 5 PRZYPISY: 1 - Patrz Bibliografii): Slomma 1976.1981. 2 - Patra choćby Saintyves 1907; Gaignebct 1972; Lebeuf 1987, Mac Cluskcy 1989.1991. 3 - Sama teza jest bardzo interesująca, wypada tylko wyrazić żal, że Autor wybrał laka a nie inną drogc jej dowodzenia (patrz I dalejj. I \ - L.Stomma zdaje sie twierdzić, żc cień gnomonu skraca sie wraz z przesuwaniem jego lokalizacji w kierunku kól podbiegunowych (Slomma 1981: (,7). Oczywiście jcsl dokładnie na odwrót; Sionce góruje coraz niżej nad horyzontem, wiec cień jest coraz dłuższy. 4 5 - Wobec braku szczegółowych danych nie można nic dokładnego na lemal tego palika powiedzieć, warto jednak wspomnieć, że horyzoni zachodni (patrząc od strony domu p. Koslrzanowskiego) zasłonięty jest zabudowaniami sąsiadów.lj. rodziny Hajduków. 6 - patrz następny przypis. 7 ' , .' • « i - Zastanawialiśmy sic; poważnie nad możliwym źródłem tej 15-metrowej pomyłki (?), której konsekwencje okazały sic tak brzemienne w skutkach. Wyjaśnienie może być dość proste: w swych pracach rysunkowych, L.Stomma chyba pomylił sie o jedną literę i zamiast "odcinek.AC", napisał "odcinck.-lZ". Istotnie, w jego danych AZ mierzy 46,70 m, a po to, by ра11Ы wskazywał proponowane przez niego daty okołonoworoczne, odległość la musiałaby wynosić ok. 31.50 m, czyli 15 m mniej, prawie tyle, ile wynosi podana przez niego odległość CZ (14.6 mj.Gdyby nie to. wszystko by sie (w obliczeniach! mniej więcej zgadzało, a my nie mielibyśmy powodów do wyjazdu do Skordiowa: wszak przekonanie o rzetelności danych terenowych podawanych przez kolegów po fachu jest podstawa wszelkiej działalności naukowej w naszych (i nie tylko naszych) dyscyplinach... 8 - О znaczeniu lej obserwacji do przewidywania przypuszczalnych dal zaćmień Księżyca patrz np. Lebeuf 1989. 9 1 0 1 1 • i - palrz np prace A.Thoma i C. Rugglcs'a (Bibliografia). - A.L., w towarzystwie p. Anny Dąbrowskiej, studentki etnografii na Uniwersytecie Warszawskim. - Ciekawe, że L. Stomma nic cytuje żadnego innego informatora ze samego Skordiowa. który wiedziałby coś o "palikach Kostrzanowskiego-. nawet mieszkającej z Koslrzanowskimi "płot w plol" p. Anny Hajduk (1911 - 1985). która w czasie badań �212 A R N O L D L E B E U F . MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. R O B E R T M. SADOWSKI terenowych w 1975 r. liczyła sobic 64 lata. byla więc prawic rówieśniczka p. Kostrzanowskiego. Jest to tym dziwniejsze że, jak wspomnieliśmy, palik A musiałby być dość znacznych rozmiarów aby móc służyć do obserwacji zimowych ponad pokrywa, śniegu, trudno wiec zrozumieć jak mogło to umknąć uwadze sąsiadów... (patrz przypis 14; 1 2 - Wywiady terenowe dotyczące kwestii "skordiowskiego obserwatorium" nie są załączone do rozprawy, a jedyną referencją archiwalną jest adnotacja "MW" oznaczająca "Materiały Własne" L.Slommy (Stomma 1976: 148, przypisy 82-90, 93; 142, przypis 2). 1 3 - Chcielibyśmy w tym miejscu serdecznie podziękować wszystkim osobom i instytucjom, które pomogły nam w czasie naszych badań terenowych. Szczególne podziękowania należą się p.mgr Stanisławowi Golubowi. Kierownikowi Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Chełmie, wójtowi gminy Dorohusk, p. mgr Zbigniewowi Goldzie, pracownikom Urzędu Gminnego w Dorohusku, oraz mieszkańcom Skordiowa.a zwłaszcza odzinie Zoruków, za ich życzliwość i cierpliwość. 1 4 - Jak wiadomo, sprzedaż gospodarstwa i przeprowadzka na drugi kraniec Polski są zamierzeniami planowanymi z niejakim wyprzedzeniem, można więc zasadnie przypuszczać, że LSlomma powinien być poinformowany o tak zasadniczych planach życiowych swego informatora, jeśli przebywał u niego okolo półtora miesiąca przed faktem. Tym większe zdumienie wzbudza brak dokładnej dokumentacji tego w yjąlkowego odkrycia, jakie dzięki p. Koslrzanowskiemu miał poczynić; z faktu, że główny informator, już podeszły wiekiem, wyjeżdża na drugi kraniec kra ju.a jego gospodarstw o zostaje sprzedane, jasno wynikało, że w krótkim czasie wszelkie rzeczowe dowody istnienia "obserwatorium" mogą zniknąć i wówczas pozostanie, jako jedyny material źródłowy, relacja Autora na ten temat... 1 5 - Chcielibyśmy jak najserdeczniej podziękować rodzinie Kostrzanowskich, a zwłaszcza Panu Stefanowi, za życzliwe przyjęcie w Bieniczkach oraz za czas jaki nam poświęcili. LITERATURA A v e n i Anthony 1981 Archaeoastronomy, in: Advances in Archaeological Method and Theo­ ry, vol. 4, (M.B.Schiller, ed.), Academic Press, New York G a i g n с b e t Claude 1972 he combat de Carnaval et Cúreme. Annales E.S.C. Nr 2, Paris 1974 Le Carnaval, Payol, Paris. 198.5 Art profane et religion populaire an moyen - age, PUF, Paris. G i с у s z t o r Aleksander 1962 Mythologie slave, in: Mythologie des peuples lointains ou barbares, Paris, pp.82-97. L a u r e n t Donalien s.d. Le juste milieu .reflexion sur un riluel de circumambulaion, „ la Troménie de Locronan" (maszynopis) L c b e u f Arnold 1987 Des éveques et des ourses, Etimología Polona,Nrl3, Ossolineum, Poznań, 1989 L'observatoire asironomique de la calhédrale Saint-Lizier de Couserans. Publications de l'Obscrvaloirc Aslronomiquc de Strasbourg, Série Astro­ nomic et Sciences Humaines, Nr 3 L o w m i a ń s k i Henryk 1979 Religia Słowian i jej upadek, PWN, Warszawa �S 13 GRUDNIA, CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE j I j' i 213 M а с С 1 u s к e у Stephen C. 1989 The Mid-Quarter Days and the historical survival of british folk astronomy. Archaeoaslronomy Nr 13, Supplement to the Journal for the History of Astronomy,Cambridge 1991 Astronomy and ritual in latin Christendom (AD 400-1100)(manuscrit.preprinl) i 1 M o s z y ń s k i Kazimierz 1967 řCultuKct lądowa iS'/ow¿íí/2,Ossolincurti Wtlгszíl^vз. í R u g g 1 e s Clive 1984 Recumbent stone circles, Archaeoastronomy,J.H.A., vol.8, Cambridge, R u g g 1 e s Clive and Aubrey B U R L 1985 Recumbent stone circles. Archaeoaslronomy, J.H.A., vol.9, Cambridge pp.25-60 S a d o w s k i , Robert, Mariusz Z i ó ł k o w s k i and Karol P i a s e c k i 1982 Stone circles of Northern Poland, in: Archaeoaslronomy in the Old World, D.C.Heggic (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, pp. 215-224 S a i n t y v e s Pierre: 1923 Les comes de Perrault et les récits par alleles (leurs origines), lére édition,Nourry 1930 En marge de la Legendě Dorée, Songes, Miracles et Survivances, lére edition, Nourry 1912 Les religues et les images légendaires, lére edition, Mercure de France 1987 (rćed.)R.Laffont, Paris 1907 Essais de mythologie chrétienne, Les Saints succésseurs des dieux, Nourry, Paris. S e b i l l o ! Paul 1.9ťS8 Le jollclo/с dc Fiance ^^ídisonncuvc, Pons S t o m m a Ludwik 1976 Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego rozprawa doktorska Ka­ tedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (maszynopis) 1981 Słońce rodzi sie 13 grudnia, LSW, Warszawa T h o r n Alexander 1967 Megalithic sites in Britain and Brittany. Clarendon Press.Oxford. 1971 Megalithic lunar observalories,Umvershy Press, Oxford. �214 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI V a n G c n n e p Arnold: 1946-1988 Manuel de folklore frangais coniemporain, Paris 1 Z i ó ł k o w s k i Mariusz: 1989 El calendario metropolitano Inca, in: Time and calendars in the Inca Empire, M.S.Ziółkowski et R.M.Sadowski (ed.), B.A.R. International Series 479, Oxford, pp.129 -166. ANEKS 1 Fragmenty wywiadu przeprowadzonego ze Stefanem Kostrzanowskim, za­ mieszkałym do 1975 r. w Skordiowie, gmina Dorohusk, woj. chełmskie i wy­ mienionym w pracach dr hab. Ludwika Stommy (Stomma 1976,1981) jako główny informator w kwestii tzw "obserwatorium ze Skordiowa". Wywiad zarejestrowany w całości na taśmie magnetofonowej, kopie nagrania zdeponowane w Zakładzie Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii U W (sygnatura 1/2-67) oraz Katedrze Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (sygnatura M-22). Osoby uczestniczące w wywiadzie: S - Stefan Koslrziínowski, syn Wojciecha, ur. 25 XII 1909 w Skordiowie. M - Mieczysław Kostrzanowski, syn Stefana, ur. 27 VIII 1952 w Skordiowie. G - Grażyna Kostrzanowska z domu Denis, żona Mieczysława, ur. 20 X 1955 w Ostrówki, gm. Dorohusk, woj. chełmskie. A - Autorzy wywiadu. Mariusz Ziółkowski i Arnold Lebeuf, pracownicy naukowi Zakładu Antropologii Historycznej 1Л UW. Miejsce: dom p. Kostrzanowskich, Hieniczki 7, gmina Nowogard, woj. szczecińskie, czas: 21 czerwca 1991. Tekst spisany z taśmy, bez poprawek stylistycznych, skróty zaznaczone sa ( ). Całość nagrania liczy około półtorej godziny. (Transktypcja z taśmy: Anna Dąbrowska). (....) A - Zaraz Panu wyjaśnię dlaczego my tak Pana przepytujemy i dlaczego tak nas ciekawi ta kuchnia. S - O właśnie, komu na tym zależy ? A - To jest do pracy naukowej, którą robimy porównawczo. Zaraz Panu prze­ czytam fragment z pracy i wyjaśnię Panu. dlaczego lak bardzo nam zależy na informacji, gdzie była ta kuchnia i gdzie byly do niej okna (...) Czyli kuchnia byla w rogu południowo-wschodnim. A okna do tej kuchni byly tylko od strony południowej czy byly dwa od południa i od wschodu ? S - Na wschód i południe. A - A zabudowania byly tyłko od strony północnej czy jeszcze od południa? S - I od południa. Tu jest podwórze, od lego rogu tutaj byla stodola(...) A - Czyli zasłaniała całą część od południa (...) A z tej strony strony był zarośnięty rów (...) Ten rów byl był taki sam czy mniejszy (A pokazują zdjęcia wykonane w Skordiowie w marcu 1991) ? S - Rów był duży (...) jakieś trzy, cztery metry. A - Ależ Pan znakomicie pamięta, myśmy nawet mierzyli taśmą... S - I głębokości jakieś dwa metry... (...) A - To jest właśnie la książka, o której Państwu mówiłem. Chodzi o wyzna­ czanie pór roku przez obserwowanie Słońca za pomocą wbitych patyków, które się ogląda z danego miejsca. Jak Słońce zaczyna wschodzić za jakimś 1 j j | �13 GRUDNIA CZYLI RZECZ O SŁOŃCU, SKORDIOWIE I LUDWIKU STOMMIE 215 patykiem, to się wie, że jest jakieś święto. Tak to przynajmniej pisze dr Stomma i może dalej: „W Chełmskiem posiłkowano się często palikami (...) do obserwacji wschodu i zachodu Słońca." I dalej jest podane (cytat z doktoratu, Stomma 1976:136-137) S - Ja o tych palikach, to ja nic nie pamiętam i takich palików to ja nic spotykałem. Czy to chodzi o miedzę? A - Ale na pewno? Bo tu jest nawet taki opis, że jeden z tych palików nazywał się noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski. Coś Państwo wiedzą 0 tym? G - My to nie (...) Może to było dawno. S - To jeszcze może przed moją pamięcią. Л - Ale czy nie zostało coś z tego? Nie wiemy, skąd ten opis jest. Bo tu jest podane Pańskie nazwisko. S - Ja pierwsze słyszę. Ale cokolwiek w mojej wiadomości jest, toja takie coś pod taką to nazwą, to ja o tym nie słyszałem(...) Juzem tyle lat przeżył 1 ojciec też przeżył 86 lat, ale o takich rzeczach nie opowiadał. Ja o tych palikach - wcale nie rozumiem - pierwsze słyszę. (...) S - O takich rzeczach to ja pierwsze słyszę (...) Żadnych palów nie było (...) Skąd oni znaleźli takie coś, chyba gdzieś z planu (...) A - Z tej mapy? Ależ nic, oni tu pisza., że właśnie Pan im powiedział (...) Zaraz przeczytam Panu fragment z książki (...) Tu jest o Panu mowa dalej, o panu Kostrzanowskim:"Szczęścic uśmiechnęło się w Skordiowie, wiosce nad bagnistą rzeczką Udal. Mieszkający na skraju tej wsi gospodarz" - chodzi 0 Pana - "potrafił nie tylko poprawnie zreferować zasady obserwacji wschodów i zachodów, lecz odszukał wśród wybujałego zielska cztery wbite" - tutaj cytuje Pana, że Pan to powiedział - "...'jeszcze przed wojną' paliki. Trzy służące niegdyś do obserwacji z okna sypialni - wschodów, a jeden z okna kuchni - zachodów Słońca. Paliki ułatwiające obserwację azymutów wschodu Słońca są wbite najednej prostej linii, prostopadłej do osi...". I dalej opisuje w jakiej odległości stały te paliki; jeden w odległości 46 metrów, drugi 14 i podaje odległości i wreszcie pisze: "jak się patrzyło z lewej strony okna sypialni, kijek A wskazywał miejsce zetknięcia siębrzegu tarczy wschodzącego Słońca między 28 grudnia a 2 stycznia, palik В od 24 do 26 marca, natomiast ostatni, trzeci palik od 23 do 25 kwietnia 1 nazywano je: ten pierwszy noworoczny, drugi wiesienny, a trzeci jurski". S - Ja pierwszy raz takie coś słyszę. Może tam kto inny tłumaczył (...)? A - Tu jest napisane, że to Pan. S - Że ja to opowiadałem? A - Stefan Kostrzanowski. S - Tam innych Kostrzanowskich nie było. A - Na pewno nie było? S - No, ojciec... A - "Szczególną uwagę chcieliśmy poświęcić kalendarzowi S. Kostrzano­ wskiego, z którego zostały jeszcze 4, przed wojną wbite paliki...". I tutaj dalej opis, który już czytałem. S - Ale nie wiem, w którym miejscu. A - Czyli Pan nie pamięta lego? S - Ja takie coś to dopiero pierwsze słyszę o tych palikach. No, pale byli... A - Ale te graniczne. S - Te graniczne tylko. Ale co chodzi jako wskaźne północ, południe, czy wschód, czy zachód, toja o tym nie pamiętam. �216 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI. ROBERT M. SADOWSKI Л - Л panowie też nic nie wiedzą? Bo specjalnie byliśmy w Skordiowie dwa razy. S - Ja też ciekawie to słucham (...). A - A Pan nigdy nie miał tej książki w ręku? Nigdy Panu Stomma tej książki nie przysłał, którą wydał... S - Nie. A - 1 to był główny powód naszej wizyty u Państwa (...) W każdym razie Pan pamięta te badania? Chodzili... S - Tak. Wiem, że chodzili i coś spisywali. Ale co oni spisywali, to ja tego się ich nie pytałem i oni mi nic nie powiedzieli. (...) ii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d01a74d20a0bd5cc98f6e1f226435d.pdf 6d7030461b02d1c6157ceaa8c8fa91e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1293 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.217-236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I X X X V ; 1991 z. 1 PL ISSN 0071-1861 K R O N I K A Przetrwanie etniczne W 1968 r. Norman Lewis opublikował w „Sunday Times" artykuł zatytuło­ wany „Genocidě in Brazil" (Ludobójstwo w Brazylii) traktujący o losie Indian. Jego treść żywo poruszyła opinię publiczną, co zmusiło parlament brazylijski do wprowadzenia ustawodawczych ograniczeń w dowolnym dotąd traktowaniu praw ludności indiańskiej przez pozostałych obywateli kraju oraz przez przed­ siębiorstwa eksploatujące bogactwa naturalne na terenach zamieszkałych przez pierwotnych autochtonów (zakładając, że autochtonami są również pozostali Brazyliczycy). Wywołał on też szerokie społeczne zainteresowanie losem lud­ ności tubylczej w ogóle, które przybrało formy zorganizowane polegające na systematycznym śledzeniu sytuacji ludów plemiennych i publicznym reagowa­ niu na gwałcenie ich prawa do istnienia. Zadania tego podjęło się założone w 1969 r. przez R. Hanbury-Tenisona stowarzyszenie International Survival (pozostaje on nadal jego przewodniczącym). Jest to międzynarodowy ruch na rzecz ochrony praw ludów plemiennych zagrożonych wyginięciem. Powstał on początkowo w Wielkiej Brytanii, obec­ nie zaś istnieją jego sekcje narodowe we Francji, Hiszpanii i USA oraz grupy lokalne w ponad 60 innych krajach. Rodowód jego tkwi w uczuleniu światlejszych umysłów na różnorodne przejawy lekceważenia praw wszelkiego rodzaju mniejszości, tak charakterystycznemu dla drugiej połowy naszego stulecia. Podczas badań terenowych etnografowie stykają się wielokrotnie z przejawami nie tylko lekceważenia praw małych grup etnicznych, lecz także ich gwałcenia a nawet celowego niszczenia takich grup. Świadomość etnografa nastawionego dawniej na dokumentowanie ginących faktów kulturowych wzbogaciła się o odruch protestu przeciwko bezmyślnej, choć nie zawsze zamierzonej, dzia­ łalności społeczeństw z kategorii cywilizowanych na szkodę tych, które do owej kategorii nie należą. Ukuty został termin etnobójstwo (por. artykuł A. Posern-Zielinskiego „Etnocyd" w Słowniku pojęć etnologicznych pod red. Z. Staszczak, 1987). W Ruchu Przetrwania Etnicznego uczestniczą etnolodzy, dziennikarze, in­ telektualiści, prawnicy a nawet politycy odczuwający moralną odpowiedzial­ ność za los kultur stojących na straconej pozycji w bezpośrednim zdarzeniu z agrsywną cywilizacją techniczną. Postawa ta więc nie ma nic wspólnego z ro­ mantyczną spuścizną ludomańską. Intencją ruchu nie jest tworzenie rezerwa­ tów ani zachowywanie na siłę wartości kulturowych, których nosiciele adaptują się do życia w otaczającym makrospołeczeństwie. Jego celem jest niesienie po- i �218 KRONIKA mocy ludziom asymilowanym pod przymusem zewnętrznym, którzy tego przy­ musu nie akceptują i pragną sami decydować o swoim losie. Są to ludy godzące się na konsekwencje akul turacj i, ale w trybie i tempie, które są dla nich do przy­ jęcia. Skrajne sytuacje dotyczą fizycznego wyniszczania plemion, których ist­ nienie przeszkadza interesom grup ulokowanych w społeczeństwie dominują­ cym. Smutnych przykładów dostarcza sytuacja ludów Ameryki Południowej i niestety wielu innych obszarów. Ruch Przetrwania Etnicznego nie ogranicza się do współczucia, lecz próbu­ je organizować protesty publiczne przeciwko takim działaniom, wywierać na­ cisk na władze polityczne i administracyjne by te realizowały swoją odpowie­ dzialność za losy wszystkich obywateli, także tych o słabej pozycji przetargo­ wej. Dzięki zdecydowanej, choć wyważonej postawie i zawodowej kompeten­ cji swych członków ruch International Survival uzyskał status organizacji kon­ sultacyjnej w ONZ. Ruch udziela pomocy prawnej małym grupom etnicznym, które chcą zachować prawo do życia według swoich zasad, czyli prawo do samookreślenia. Dąży do tego, by ich interesy były właściwie reprezentowane tam gdzie podejmuje sie decvzie dotyczące ich przyszłości Wychodząc z zało­ żenia że czynnikiem określającym los owych ludów jest gospodarka, ruch dąży do zapewnienia im tytułu własności do ziemi i innych naturalnych źródeł utrzy­ mania Stad wvnikaia m in orotestv i petvcie przeciwko rucowaniu z terenów zamieszkania Ostatnim teso przykładem a pierwszym w którym uczestniczy­ li polscy etnolodzy (choć byli leż tacv którzy odmówili udziału) była petycja w snrawie nlemion Sarawaku usuwanych z zajmowanych terenów coraz aerervwnieTnr7ez fi mv nrow.dzace eksnloatacie lasów Protesty nie dotyczą samei cLwSrTnod^ bv nrzed ich rozpoczęciem orze ™ X i ć n ^ s I T ™ usTwowe^ałTtS nrzemv że nit wystarcza samo S u s l a w l c z n a kontrola społe- Brazylia zresztą często zmienia przepisy prawne albo interpretuje je na nie­ korzyść rodzimej ludności. Ilustruje to sprawa tamy na rzece Xingu w Amazonii projektowanej za fundusze Banku Światowego. Miała ona zalać tereny zamie­ szkane przez ok. 1500 Indian Kayapo. Gdy w 1988 r. dwu ich przedstawicieli w towarzystwie etnologa udało się do siedziby Banku Światowego w Waszyng­ tonie by przekazać swe zaniepokojenie, po powrocie stanęli oni przed sądem oskarżeni z artykułu o szkalowanie dobrego imienia kraju przez cudzoziem­ ców. Kilku działaczy indiańskich walczących o pokój ekonomiczny na swoim terenie zostało zamordowanych, m. in. w aresztach policyjnych. Swoboda, z ja­ ką odmawia się im praw obywatelskich i traktuje jak obcych ludzi idzie w parzę z niedotrzymywaniem zobowiązań ustawowych. Przykładem szczególnie rażącym są Indianie Yanomami z północnej Bra­ zylii liczący niemal 10 tysięcy osób i zajmujący znaczne obszary dżungli przy granicy z Wenezuelą. Presja międzynarodowa, w tym również Ruchu Przetrwa­ nia Etnicznego, zmusiła rząd Brazylii do odstąpienia od planów podziału ich terytorium na izolowane rezerwaty. Plany te powstały tylko po to, by większość �i KRONIKA j I I j j \ ] • ; j I I • \ \ ] ' ' ' • • 1 219 ziem poddać eksploatacji przemysłowej. W 1979 r. wprowadzono zakaz inwazji tego obszaru przez ludzi z zewnątrz i przyjęto zobowiązanie utworzenia „parku indiańskiego" - autonomicznego i całościowego terenu użytkowanego przez Yanomami. Przed kilku laty jednak odkryto tam złoto i obecnie już ok. 50 tysięcy poszukiwaczy wypiera Indian, szerząc wśród nich choroby a nierzadko wystrzeliwując całe ich grupy. Powstały osady górnicze, eksploatuje się drzewo, buduje drogi z perspektywą rozwoju hutnictwa. Rząd znów powrócił do projektów pozostawienia Indianom 19 małych i izolowanych od siebie re­ zerwatów obejmujących tylko 30% dotychczasowej ich ojczyzny. Ruch na rzecz Przetrwania Etnicznego na nowo mobilizuje opinię światową przeciw tym zamierzeniom, dzięki czemu m. in. Bank Światowy wstrzymał finansowanie pewnych przedsięwzięć w Amazonii. W akcji tej uczestniczy także miejscowy kościół katolicki, zwłaszcza duchowieństwo inspirowane przez teologię wyzwolenia. Natomiast destrukcyjną rolę, i to nie tylko w Brazylii, odgrywają kolonie misyjne małych ruchów religijnych powstałych zwłaszcza w USA. Fundamentalizm tych sekt i ich fanatyczna ewangelizacja prowadzą często do drastycznej rewolucji w stylu życia i wymierania grup tubylczych, którym sekty takie narzuciły swoją kuratelę. W 20 lat po swym słynnym artykule Norman Lewis opublikował książkę The missionaries poświęconą misyjnemu imperializmowi niektórych spośród 300 takich sekt działających w Ameryce Południowej, Azji i Oceanii. Ma ona znów szeroki odbiór, tym razem jednak Ruch Przetrwania Etnicznego nie zmienia zasadniczej koncentracji swojej uwagi na agresji ekonomicznej wobec małych etnosów i na obowiązku państwa do bronienia interesów wszystkich swych obywateli, zwłaszcza stanowiących mniejszość. W ciągu 20 lat działalności Ruch Przetrwania pomógł przewartościować założenia wielu projektów, których etniczna szkodliwość nie była brana pod uwagę przez polityków i ekonomistów. Nie było to łatwe gdyż wyjątkową siłę zachowują kontrargumenty o rzekomej szkodliwości politycznej wstrzymywania nieprzemyślanych i niehumanitarnych poczynań. Niemniej pragmatycy z Banku Światowego bardziej niż ich partnerzy w rządach zainteresowanych państw skłonni są uznawać racje etniczne. W rezultacie Bank zrezygnował ze wspierania kilku inwestycji, m. in. tam energetycznych w Amazonii i Indiach. W tych ostatnich zniszczeniu miały ulec podstawy egzystencji 60 tysięcy osób należących do kilku plemion w dolinie rzeki Indravatii. Ruch podejmuje i wspiera finansowo proeramv rozwojowe tvou społecznego w Wenezueli Afryce Południowej Australii Ekwadorze Br.zylii Onanizuje dwujęzyczne szkoły podtrzymuj' ć lokalne t'radvcie kulťrowe i ucząc poczucia bezpieczeń­ stwa w kontaktach ze światem zewnętrznym. Nie unika też działalności na poeraniczu filantronii nk nn wvkum'pnie 7 niewoli u nl-intitorów kiucyuku 100 Indian Andoke ÍKoliimhiVl iodvnvrh nn.nslntvrh L v žvciu nr^edstnwir.Vli ludu l i c h e e ™ , w J nn TI TJnllZZlTw^ SneHnlnv nrn rrnrn y m t r i dVnr/vwrnrenř, < h nnrmnlnom, zvři , i .IhworVenh, ich tZlť mościT u h urowej normalnemu zyc.u odtworzeniu tozsa- �220 KRONIKA Ruch Przetrwania Etnicznego zainicjował również kampanię, która nie­ oczekiwanie stała się bardzo popularną i w pewnym sensie pokazową. Jeden z londyńskich domów aukcyjnych wystawił w 1988 r. na sprzedaż makomakai czyli zmumifikowaną głowę maoryjskiego wojownika, tatuowaną i liczącą ponad 200 lat. Napłynęły protesty z nowozelandzkiej komisji praw człowieka i z całej Wielkiej Brytanii, w wyniku czego aukcję odwołano. Z etycznego pun­ ktu widzenia protesty były usprawiedliwione, lecz ich siła była niewspółmierna do jednostkowej przecież spawy. Ofiary z życia współczesnych nam ludzi w odległych dżunglach lub bezpośredniego zagrożenia egzystencji całych grup nie wvwoluia tak żvwei reakcii. Opinia traktuje ie prawie tak normalnie jak ofiary wojny; chociaż jest to wojna między kulturami. i ni :ili j| lili! ¡¡ i| I iii l ¡L lii ni I li Jedna głowa maoryjska skoncentrowała na sobie więcej dowodów współ­ czucia niż Mapucze będący ofiarami represji w Chile, meksykańscy Zapoteko­ wie wysiedlani z powodu zamieszkiwania terenów atrakcyjnych turystycznie, tubylcy kanadyjscy spychani przez bazy wojskowe, plemiona Indonezji podda­ ne masowym przesiedleniom albo ludy Filipin bombardowane przy okazji walk z partyzantką. Szerszym, chociaż koniunkturalnym zainteresowaniem obdarzo­ no los tubylców australijskich, którzy rocznicę 200-lecia Australii ogłosili ro­ kiem żałoby, był to jednak produkt uboczny intensywnej reklamy samej rocz­ nicy przez władze kraju. Z powodu takiej oziębłości społeczeństw cywilizowanych nie zdolnych do ciągłego skupiania uwagi na nieszczęściu calych'rzesz innych ludzi Ruch Przetrwania Etnicznego musi mobilizować opinię w skali świata, by jego stanowi­ sko miało odpowiednio liczne poparcie. Publikuje on w Paryżu „Ethics", w Londynie zaś ..Survival International News", regularnie ukazujące się pisma podejmujące problematykę przetrwania. Przekazuje on też zainteresowanym biuletyny szybkiej akcji informujące o wydarzeniach wymagających podjęcia działania i zachęca do pisania petycji pod adresem odpowiednich władz lub osób. W szczególnie ważnych sprawach inicjuje centralną akcję protestacyjną, jak to ostatnio miało miejsce w przypadku masowej wyprzedaży terenów plemiennych Sarawaku kompaniom przemysłowo-handlowym. Najczęściej protesty nie przynoszą bezpośrednich skutków. Tworzą jednak atmosferę, w której coraz trudniej o otwarty gwałt na ludziach o odmiennej kulturze, w której pogarda dla odmienności zaczyna być moralnie osądzana. Tworzą też pewną nową wartość o znaczeniu ogólnym, mianowicie przekonanie, że losy np. Dajaków lub Yanomami są lub mogą być przedmio cm troski całego świata, że sami Dający i Yanomami muszą być traktowani jako obywa­ tele swych państw, lecz także są obywatelami świata. Jeśli ludzkość będzie mia­ ła mniej zaścianków, mniej wówczas będzie tolerancji dla samowoli i gwałtów. Najcenniejszym rezultatem działalności Ruchu Przetrwania jest wszakże tworzenie postawy obronnej samych zainteresowanych i wspieranie ich poczucia własnej wartości, jak też przekonanie, że powinni oni walczyć o swoje prawa. Izolowane plemiona, których polityka ograniczała się dawniej do kontaktów z sąsiadami wychodzą obecnie na arenę międzynarodową. Powstały takie organizacje jak Unia Ludów Indiańskich czy Związek Amazoński, które pro- j \ j i j ! | \ i j i ' ' ! , ; �KRONIKA 221 wadzą dyplomację, uczestniczą w działalności agend ONZ, ich działacze otrzy­ mują prestiżowe nagrody rangi światowej. Po powrocie do kraju giną często skrytobójczo ale fakty te nic są już przemilczane. Szczególnie odpowiednim forum dyplomatycznym jest podkomisja Obrony Mniejszości Etnicznych przed Dyskryminacją istniejąca przy ONZ, o działalności której w Polsce mało wia­ domo. Stanowisko zajmowane przez Polskę w tej podkomisji również nie jest znane publicznie, ani w profesjonlnym kręgu etnologów. Wiadomo, żc ONZ ogłosiła Światową Dekadę Rozwoju Kulturalnego, w programie której los małych etnosów zajmuje szczególne miejsce. Właśnie w ramach owej Dekady odbył się w 1988 r. W Filipinach Międzynarodowy Fe­ stiwal Kultur Tubylczych i Tradycyjnych, w którym uczestniczyli wysłannicy takich kultur z 20 krajów. Prócz folklorystycznego charakteru przewidywał on imprezy edukacyjne i dyskusje na temat polityki etnicznej. Zakończył się on przyjęciem tzw. deklaracji manilskiej, która m. in. głosi: „Narody Zjednoczone winny przyznać wszystkim wspólnotom etnicznym i tubylczym prawo do uz­ nawania ich członków za pełnoprawnych obywateli swych państw, prawo do zwrotu skonfiskowanych ziem ich przodków, podtrzymywania i ochrony ich kultury oraz tradycji przede wszystkiem, oraz stworzyć forum ludów plemien­ nych celem uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczących ich kultury i życia". Przebudzenie świadomości ludy le w niemałym stopniu zawdzięczają dzia­ łaniom Ruchu Przetrwania Etnicznego. Dowodzi to, żc u podstaw idei leży ide­ alistyczne, co nic znaczy nierealne, założenie, żc świat współczesny może rzą­ dzić się humanitarnymi prawami. Ruch występuje przeciwko powtarzaniu me­ tod powszechnych w przeszłości - masowym mordom, zawłaszczeniu cudzych terenów, spychaniu na obszary marginalne, wymuszonej asymilacji. Etnogene­ za większości ludów świata zawiera takie przypadki w postaci czynnej lub też w formie poddania się gwałtowi. Miejmy odwagę zapytać samych siebie czy będziemy akceptowali kontynuację tych metod również współcześnie. Pytanie to nic jest odosobnione. Liczne autorytety moralne dają na nie od­ powiedź jednoznaczną. W posłaniu z okazji Światowego Dnia Pokoju obcho­ dzonego przez Watykan Jan Paweł II powiedział ł stycznia 1989 г., że prawa mniejszości wynikają z godności jednostki ludzkiej i rozciągają się na zbioro­ wości w jakich ona fukcjonujc, oraz zc wspólnoty rodzaju ludzkiego. „Pewne ludy - kontynuował - zwłaszcza określone jako tubylcze, zawsze utrzymywały szczególny związek zc swoim terytorium, związek stanowiący o tożsamości grupowej wynikającej z plemienności tradycji społecznych i religijnych. Gdy ludy tc pozbawione zostają swej ziemi tracą podstawowy składnik swego spo­ sobu życia i narażone zostają na ryzyko wymarcia". Filozofia ruchu otrzymała ostatnio silne wsparcie wywodzące sięspoza jego kręgu, lecz motywowane podobnie silną postawą moralną. Myślę tu o przebu­ dzeniu radzieckiej opinii publicznej w kwestii losu małych narodów Syberii, zwłaszcza północnej. Ich środowisko i samo istnienie zostały poważnie zagro­ żone przez agresję ekologiczną przemysłów wydobywczych, bezmyślne dzia­ łania transportowców a częściowo dawniejsze doświadczenia jądrowe. Głosy �222 KRONIKA ' protestu wywodzą się z grona intelektualistów pochodzenia rosyjskiego oraz autochtonicznie syberyjskiego, etnolodzy nie biorą w nim na razie udziału. Wydaje się, że polscy etnolodzy są wystarczająco otwarci, by wzbudzić w sobie czynne zatroskanie sprawami, o które walczy Ruch Przetrwania Etnicznego. Przemawiają za tym względy ogólne i partykularne. Pamiętajmy bowiem o znanym prawie etnologicznym - zasadzie wzajemności. Jak powiedział trafnie dr Jackowski: gdyby świat częściej słyszał nasz głos w sprawach powszechnych, byłby bardziej skłonny wypowiadać się z większą determinacją na temat gwałtów czy etycznie wątpliwych wydarzeń w historii naszych włas­ nych stosunków etnicznych, a być może i w generalnych kwestiach naszego bytu narodowego. Sądzę, że Komitet Nauk Etnologicznych mógłby już obecnie powołać lo­ kalną grupę Przetrwania Etnicznego. Problem dotyczy nie tylko 200 milionów członków małych grup plemiennych czy też zachowania kolorowej palety róż­ norodnych kultur. Dotyczy on zastosowania - w specyficznej dla etnologów dziedzinie - zasad samookreślenia, wolności od eksploatacji i dyskryminacji, oraz przyjęcia niezależnej postawy w ocenianiu konfliktowych interesów etnicznych. Jest to zatem problem godności profesjonalnej, czyli pojęcia, którym dotąd nie mieliśmy czasu zajmować się poważniej . 1 Slcmoj Szynkicwicz ] ¡ \ ] j i 1 j ] j j 1 Osoby zainteresowane działalnością ruchu International Survival mogą kontaktować siez mgr Dagnoslawem Demskim, 1HKM PAN. ul. Świerczewskiego 105, Warszawa ¡Red.]. 750-lecie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana. Przez dziesiątki lat władze Mongolii, wspierane przez gorliwych urzędni­ ków i - niestety - także posłusznych uczonych, próbowały wymazać imię Czyn­ gis-chana, twórcy potężnego imperium, z ludzkich serc i pamięci. Dawny wódz -jak powiadają wierzenia: zrodzony z woli Nieba i zesłany na ziemię, by ocalić ludzkość, został wykreślony z oficjalnej historii i skazany na zapomnienie. Tych, którzy upominali się o przywrócenie Czyngis-chanowi należnego mu miejsca w dziejach Mongolii karano, zarzucano im nacjonalizm i antysowietyzm, wykluczano z partii, zmuszano do emigracji . W tych warunkach prawdziwym aktem odwagi było wystawienie okazałego, pomnika w miejscowości Gurvan Nuur, w ajmaku chentejskim, tam gdzie przed 800 laty Czyngis-chan przyszedł na świat. Był rok 1962. Lokalne władze, zaskoczone tym dowodem samowoli ludności, nakazały zniszczenie kamien­ nego obelisku z portretem Wielkiego Mongoła. Wieczne Błękitne Niebo czu­ wało jednak nad swym synem. Pomnik trwa do dziś, a niedawno w tym samym ajmaku stanął kolejny głaz z napisem głoszącym, że na tej ziemi właśnie urodził 1 i «L. �KRONIKA 223 się Czyngis-chan. Obydwa monumenty pokazywane są teraz z dumą turystom, także coraz liczniejszym grupom zagranicznych przybyszów. Powracający w pełni chwały bohater spogląda dziś na swój lud z licznych plakatów, okładek książek i prezentowanych na wystawach portretów. Czyn­ gis-chan jest obecny w spektaklach teatralnych i dziełach operowych, w reper­ tuarze baletu i filmu. Poświęcane mu są utwory literackie i muzyczne, wielkie koncerty na chór i orkiestrę, wiersze i pieśni. Przedstawienia ukazujące geniusz tej postaci, przypominające jej legendę i podnoszące Czyngiza do rangi bóstwa, przyjmowane są entuzjastycznie zarówno przez bywalców stołecznych przy­ bytków sztuki, jak i przez mieszkających na prowincji pasterzy, uczestniczą­ cych w spektaklach prezentowanych przez amatorskie zespoły. Te z pozoru mało znaczące fakty świadczą jednak o ogromnych przemia­ nach dokonujących się we współczesnej nam Mongolii. Cechą tych przeobrażeń jest m. in. zmiana stosunku Mongołów do własnych tradycji narodowych, nowe spojrzenie na historię i kulturę mongolską połączone z próbą przywrócenia bla­ sku wartościom, które przez lata chciano zniszczyć i zastąpić tworami tzw. kul­ tury socjalistycznej. Dziś w dawnych i nowo otwartych muzeach coraz liczniej prezentowane są zabytki dokumentujące kulturę mongolską i jej bogate tradycje. Władze przy­ wracają też oficjalną rangę świętom, z którymi walczono widząc w nich relikty feudalnej przeszłości i zacofania, przejawy kultury pasterskiej, uznanej za ha­ mulec postępu. Swoisty proces rehabilitacji przeżywa religia Jamajska, oskar­ żana do niedawna o szerzenie zabobonów i otumanienie ludzi. Religii tej przy­ wraca się należne jej miejsce w intelektualnym rozwoju Mongołów, docenia jej wkład w kształtowaniu kultury mongolskiej od X V I w.^. Od 1970 r. działa w Ułan Bator Instytut Buddyzmu, w którym kształcą się przyszli lamowie z Mongolii i ZSRR (Buriacja). Dopiero teraz jednak działalność Instytutu uzy­ skała niejako oficjalną i powszechną akceptację. Wzrasta też zainteresowanie ludności moncolskiei lamaizmem i udziałem w oraktvkach reli<ninvch Znika obawa że przekroczenie prorów Gandanu - jedynej czynnej świątyni na obsza­ rze stolicy - może być poczytane za karygodny postępek. Na ulicach, w witrynach księgarskich, na okładkach czasopism, coraz czę­ ściej można zobaczyć napisy w języku staromongolskim. W latach czterdzies­ tych naszego stulecia obowiązujące przez wieki w Mongolii pismo ujgurskie zastąpiono zmodyfikowaną cyrylicą. Teraz powraca się do niego przede wszy­ stkim poprzez publikacje i naukę w szkołach. Niebawem zaś alfabet, którego nie udało się wyrugować mimo upływu lat, stanie się znów powszechnie obo­ wiązującym pismem Mongołów. Niemały udział w dokonujących się przemianach ma działające od marca 1990 r. Forum, które nosi nazwę „Ognisko Czyngis-chana". Celem tego stowa­ rzyszenia, powstałego z inicjatywy około stuosobowej grupy intelektualistów, jest przede wszystkim odrodzenie najcenniejszych tradycji kultury mongolskiej (w tym także religii) oraz ich propagowanie w kraju i na świecie. Głównym zadaniem jest także odkłamanie historii i przekazanie jej prawdziwego obrazu przyszłym pokoleniom. Planuje się stworzenie Muzeum Czyngis-chana ukazu- �IT 224 fi łi!" I ifí: > "¡I ¿ l! KRONIKA jąccgo również kulturę jego czasów. Nazwa stowarzyszenia ma znaczenie sym­ boliczne. „Ognisko Czyngis-chana" jest bowiem symbolem zjednoczenia Mongołów. Forum pragnie złączyć wszystkich ludzi pochodzenia mongolskiego mieszkających w MRL i poza jej granicami. Działacze Forum wierzą, że imię Czyngis-chana może pomóc w odradzaniu się narodowej tożsamości Mongo­ łów i wskrzeszeniu gasnącej, zwłaszcza w młodym pokoleniu, dumy z przyna­ leżności do tej właśnie grupy ludów świata . Miejmy nadzieję, że owym w pełni zrozumiałym dążeniom nie będą towa­ rzyszyły tak powszechne dziś w świecie przejawy narodowej megalomanii, na­ cjonalizmu, braku tolerancji, że nie staniemy sięświadkami wybuchu kolejnych konfliktów, które nie są, niestety, obce i Mongolii. Z coraz większą mocą ujaw­ niają się bowiem antagonizmy mongolsko-kazachskie (muzułmanie) i waśnie między Chałchasami a mniejszościami etnicznymi zaliczanymi do tzw. Ojratów (Mongołów zachodnich). Jawnie manifestowana jest wrogość wobec Ro­ sjan. Negatywny jest też niestety na ogół wizerunek Polaka, Mongolia odwraca się od swych tradycyjnych partnerów handlowych, politycznych i kulturalnych. Z nieukrywaną nadzieją patrzy natomiast na Japonię, kraje Europy Zachodniej, USA. Znika też wrogość w stosunkach z Chinami, na terytorium których, notabene, mieszka więcej Mongołów niż w obecnych gra­ nicach MRL. Coraz częściej można spotkać w Mongolii Japończyków. Ich prężny kapitał ma ogromne znaczenie a zarazem pole do popisu na pustym ryn­ ku mongolskim. Rozwija się także współpraca kulturalna i naukowo-technicz­ na. Wielki rozgłos nadano też w obu krajach pracom mongolsko-japońskiej eks­ pedycji etnograficzno-archeologiczncj poszukującej miejsca pochówku Czyn­ gis-chana (jest ono do dziś owiane mgłą tajemnicy). Doskonale układa się współpraca Mongolii z UNESCO. Z funduszu tej orga­ nizacji płyną ogromne sumy przeznaczone na ratowanie zabytków kultury (m. in. architektury sakralnej) oraz organizację prestiżowych kongresów i konferencji na­ ukowych o zasięgu międzynarodowym. UNESCO miało m. in. ogromny udział w organizacji V światowego Kongresu Mongolistów w 1987 r. Patronuje leż Mię­ dzynarodowemu Stowarzyszeniu Mongolistów . Przyczyniło się również do zor­ ganizowania 1 Letniej Szkoły Młodych Mongolistów w sierpniu 1989 r. 3 4 |i; # ¡I W Jednym z przedsięwzięć - mających nie tylko prestiżowe i naukowe, lecz także symboliczne znaczenie, zwłaszcza w czasie gwałtownych przemian, obejmujących m. in. stosunek Mongołów do własnego dziedzictwa kulturowego - była międzynarodowa konferencja zorganizowana w dniach 14-16 sierpnia 1990 r. w Ułan Bator, z okazji 750-lccia Tajnej historii Mongołów. Ta bezcenna Kronika, napisana prawdopodobnie w okresie od 1228 do 1240 г., ukazuje na poły mityczną, na poły rzeczywistą genealogię Czyngis-chana i niezwykle interesujące dzieje jego życia (ostatnie rozdziały poświęcone są natomiast następcy Czyngis-chana - Ógedejowi). Tajna historia jest źródłem, z którego czerpią badacze reprezentujący różne dziedziny nauki. I - jak można wnioskować chociażby na podstawie referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianej Konferencji - źródło to wciąż bije obficie. Trwają jeszcze np. spory o czas powstania Kroniki, nie rozstrzygnięto też, kim był autor dzieła. Nic wia- �• KRONIKA 225 domo również, jak wyglądała pierwotnie oryginalna wersja Kroniki. Podstawą do badań i przekładów jest wersja pochodząca z połowy X I V w., oddająca dźwięki języka mongolskiego znakami pisma chińskiego,. Wokół każdego tłu­ maczenia na języki obce toczą się'dyskusje wskazujące, iż żaden z tłumaczy nie zbliżył się do stanu doskonałości. Proponowane są rozmaite, niejednokrot­ nie krańcowo odmienne interpretacje poszczególnych słów, wersów, paragra­ fów. Z okazji Konferencji i - rzecz jasna - 750-lecia Kroniki badacze mongol­ scy przygotowali kolejne wydanie Tajnej historii, tym razem w języku używa­ nym współcześnie i w staromongolskim (być może tak właśnie wyglądał ory­ ginał...). Można się jednak spodziewać, że i ten najnowszy (biorąc pod uwagę rok wydania) tekst nie zadowoli mongolistów. Problemy językoznawcze, trudności przekładu, różnorodność interpretacji itp. były jednym z podstawowych zagadnień dyskutowanych podczas Konfe­ rencji. Mówiono też np. o cechach języka Kroniki, jego strukturze, związkach z językami ludów sąsiednich, o imionach własnych, sposobach określania barw, roślin itp. Niektórzy wskazywali na obecność motywów epickich i fol­ klorystycznych. Nieco uwagi poświęcono charakterystyce głównych postaci, m. in. kobiecych, przede wszytskim jednak Czyngis-chanowi. Tajna historia jest nie tylko jednym z podstawowych źródeł do badania dziejów Mongolii. Dostarcza też bezcennych danych o strukturze plemiennej i etnicznej państwa mongolskiego, etnogenezie, stosunkach społecznych i są­ siedzkich, podstawach gospodarki, prawa, taktyki wojskowej. Znajdują się w niej także interesujące informacje o obrzędach, wierzeniach, sposobie widze­ nia świata, symbolice, astrologii, wróżbiarstwie, tzw. kulturze materialnej. Nie było chyba dziedziny życia Mongołów, o której by nie wspomiano w refera­ tach, powołując się na Tajną historię... I choć badania nad Nią mają długie tra­ dycje nic nie wskazuje na to by zostały rychło zakończone Znamienny wy­ daje się też np. fakt (świadczący o wciąż, jeszcze znacznych możliwościach wy­ korzystania Kroniki dla aktualnych badań) że aż czterech uczestników Konfe­ rencji powołało sie w referatach na ten sam paragraf Tainei historii posłueuiac się zawartymi w nim informacjami dla zupełnie innych celów badawczych Jest to paragraf 57 w którym mówi sie że Mongołowie Taiczi'uci zeromadzili sie nadOnonem by wybrać nowego chana a obrawszy nim Kutułe tańczyli wokół rozłożystvch'drzew rosnących w lesie zwanym Korkonak Dżubur S Szvnkie wieżowi oarmnf ten nosłużył m in do rozważań nad problemem' kim byli Taicyi'uci C h S ^ łów do d 5 stroni níírrUdnknn n^H^wS w ^ n , T n ^ W Konferencji uczestniczyło ok. 150 osób; 86 przybyło z zagranicy (w tym 13-osobowa grupa Mongołów z Chin). Prace toczyły się w 3 sekcjach: „Języka i literatury", „Historii i filozofii" oraz „Kultury duchowej". Niestety, układ pro­ gramu nie został do końca przemyślany. Wystąpienia na podobny temat znala­ zły się bowiem w różnych zespołach, a treść niektórych referatów z kolei nie odpowiadała tematyce sekcji. �г 226 KRONIKA Wróćmy jednak do przytoczonych przeze mnie liczb. Są one - jak sądzę - znaczące. Chciałabym przede wszystkim zwrócić uwagę na dość pokaźny udział Mongołów z Chin, reprezentujących ważniejsze ośrodki naukowo-ba­ dawcze znajdujące się na terenie tzw. Mongolii Wewnętrznej. Jest on rezultatem rozwijającej się dopiero od kilku lat współpracy między naukowcami mongol­ skimi, mieszkającymi wprawdzie w różnych państwach, lecz należącymi do tego samego narodu i równie zainteresowanymi badaniami jego kultury. Domi­ nacja Mongołów wśród uczestników międzynarodowej konferencji wskazuje natomiast nie tylko na to, iż przedmiot spotkania był im szczególnie bliski, lecz - moim zdaniem - świadczy o przełamywaniu pewnych barier i kompleksów oraz pragnieniu demonstrowania własnych osiągnięć na równi z innymi bada­ czami, niekiedy zajmującymi wierzchołek światowej mongolistyki. ; ;•• 1 P I f V I,; I ¡:; ¡: L f ;: Należy dodać, że organizatorzy Konferencji (Akademia Nauk MRL, Między­ narodowe Stowarzyszenie Mongolistów, UNESCO oraz rząd mongolski) nie szczędzili wysiłków, by nadać jej odpowiednią oprawę i rozmach. Uczestnikom stworzono więc nie tylko okazję do zapoznania się z rezultatami najnowszych ba¬ dań naukowych (reprezentowanych zarówno w postaci referatów, jak też publikacji, które można było obejrzeć na wystawach i kupić na kiermaszach), umożliwiono im również udział w najważniejszych wydarzeniach kulturalnych stolicy. Roz­ maite programy kulturalne, które mogliśmy obejrzeć, połączone były postacią wielkiego bohatera Mongołów - Czyngis-chana ich twórcy zaś czerpali inspiracje z bogatych kart TaineihLrii Gości zawieziono ponadto do ajmaku chentejskieeo odzie na własne oczy modi zobaczyć stojące tam pomniki upamiętniające rocznice urodzin Czyneis chana Atrakcja wycieczki miał być także naadam - wyścigi koni zapasy i zawody łucznicze który - jak nakazuje tradycja - organizują Mongołowie m i n dh uczczeni-, wrżnych wydtrzeń podkreślenia momentów historveznego przełomu Niestety' z nie wyiasnionvch do końca przyczyn nie do¬ szło do udzitłu zagranicznych mongolistów Nie wiem, czy może być w Mongolii piękniejsze miejsce od tego, w którym w 1162 r. przyszedł na świat Tcmudżyn, znany później pod imieniem Czyngischana. Narodzinom dziecka towarzyszyły liczne znaki, znamionujące jego wielkość i rolę, jaką miał odegrać w przyszłości. Ze szczytu góry Deligiin Bolda biły promienie światła, a na niebie pojawiła się tęcza. Przez trzy doby nie było dnia, ani nocy. Rzeka Onon, do której wylano wodę z pierwszej kąpieli dziecka, stała się na trzy dni niezwykle przejrzysta i pływały w niej wielkie, złote ryby. Chłopiec przyszedł na świat trzymając w ręku grudkę zakrzepłej krwi , a na jego czole wystąpiły znaki zwiastujące, iż będzie on zdobywcą świa¬ ta. Gdy urodził się Czyngis-chan, ptak, którego pojawienie się uważane jest przez Mongołów za dobry omen, krążył przez trzy dni wokół kamienia, a następnie wpadł do jurty wołając trzykrotnie „činggis, činngis", tak więc chłopca nazwano Czyngisem . Już sama data urodzenia Temudżyna może być interepretowana przy użyciu całego aparatu pojęć z zakresu symboliki. Było to w południe dnia czerwonej pełni księżyca, w 16 dniu pierwszego miesiąca lata, roku czarnego konia (według mongolskiego badacza L . Tcrbisza, był to 1 maja 1162 г.). W relacjach o narodzinach przyszłego chana Mongołów pojawiają się 6 "i ś. 1 I I i, I •*>*•< Ш* 7 �• 227 KRONIKA ¡ i j • - w zależności od źródła - wątki centralnoazjatyckie (rodzime) i buddyjskie. Te ostatnie przedstawiają Czyngis-chana jako inkarnację (mong. chubilgan) bodhisattwy Wajrapani lub Esrua Tengri, Chormusty i in. Niektórzy badacze mongolscy, np. G. Suchbaatar, są zdania, iż sposób przedstawienia narodzin Temudżyna w Tajnej historii, podobnie jak poczęcie dziecka przez Alan Goę, wska­ zuje na wyraźne zapożyczenie z tradycji buddyjskiej . Dla mongolskich pastei rzy Czingis-chan był jednak przede wszystkim synem Wysokiego Nieba, zesła, nym na ziemię, by uchronić ludzi przed zagładą i zawojować ogromne obszary ] świata podobnie jak np. bohaterowie eposów. T. Skrynnikova (z Ułan Ude) dowodzi, że Czyngis-chan obdarzony był cha­ ryzmą. Do tego wniosku doszła ona analizując odpowiednie fragmenty tekstu Kroniki i interpretując w ten sposób m. in. termin siilde, tłumaczony dotychczas przez mongolistów przede wszystkim jako sztandar, dusza, dobry omen. We­ dług Skrynnikowej, charyzma może się przenosić z człowieka na dowolne obie­ kty, wcielać się w nie, (takimi obiektami są np. miejsca pochówku, relikwie, j sztandary, przedstawienia ikonograficzne, teksty rytualne itp.). Trwa ona, or¬ ! ganizując przestrzeń sakralną i niektóre zachowania społeczne. Dzięki chary¬ ; zmie człowiek jest obecny wśród żywych nawet w kilkaset lat po śmierci , j Akredytowani przy Konferencji dziennikarze z tokijskiej gazety „The Yoj miuri Shimbun" przeprowadzili, opublikowany następnie, wywiad z wybrany¬ ! mi uczestnikami tego spotkania, zadając m. in. pytanie o stosunek do Czyngisi chana w ich krajach. Na pytanie to odpowiedzieli m. in. mongoliści z Francji,' * Niemiec, Węgier, ZSRR, Chin, Japonii i Polski. Myślę, że Polakom Czyngis; chan kojarzy się głównie ze zniszczeniami i zagrożeniami, jakimi niewątpliwie \ były dla Europy wojska mongolskie. To żołnierze jego następcy Ógedeja zdoj byli Sandomierz, gdzie zamordowali 40 osób w kościele noszącym dziś imię św. Jakuba, a następnie zgładzili Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą. Ciekawe, że im dalej od terenów bezpośredniego działania średniowiecznych Mongołów, tym większy podziw dla potęgi i geniuszu Czyngis-chana, tym wy¬ raźniejsze wyciszenie negatywnych emocji i ocen. i 8 9 4 : Dla Mongołów Czyngis-chan jest niekwestionowanym bohaterem, symbo­ lem ich dawnej wielkości i obecnych dążeń do lepszego życia, do wyrwania się z opłotków Azji i wejścia do światowej czołówki, tam gdzie tylko to będzie możliwe. Czyngis-chan powraca do Mongolii w bardzo trudnym momencie, gdy kraj ten boryka się z problemami ekonomicznymi i przeżywa przemiany, które zachodzą także w innych krajach tzw. byłego obozu socjalistycznego. Je­ go triumfalny powrót jest z pewnością nieprzypadkowy. Etnologa ciesząjednak ' przede wszystkim przemiany kulturalne, które pozwalają na przywrócenie Mongołom (a także światu) zabytków przeszłości i obalenia niezbyt korzyst: nych dla Mongolii stereotypów. Iwona Kabzińska-Stawarz �If 228 KRONIKA Przypisy 1 Informacje m.in. za: Den roidenija Čingis chauna, „Novosti Mongolii", nr 22 z dn. 27 maja 1990 r„ s. 1. 2 Patrz пр.: Л. D a m d i n s u r e n , Vlračcnnoc „nslaJie, „Mongolija", nr 1: 1990, «. 5-7. 3 Szerzej o działalności Forum, patrz пр.: „Novosti Mongolii" nr 20 z dn. l í m a j a 1990r„ s. 13. 4 Dokładniejsze informacje o Kongresie oraz celach I organizacji Międzynarodowego Stowarzyszenia Mongolistów patrz: I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , „Etnografia Polska", t. 3?: 1989. z. 1, s. 241-246. 5 Według mongolskiego badacza Ch. Dalaj, studia nad Tajną historią trwały już w okresie dynastii Ming (1368-1643),. Ch. D a l a i , 77te Study of the SH in China, [v,:] Abstracts of Papers of the Conference Participants, Ulaanbaatar 1990, s. 64. 6 Niektóre źródła, пр. Koke sudur Injaanasi, informująo 2 grudkach krwi, które Temudżyn trzymał w obydwu rękach przychodząc na świat, [za:] K. Sagaster, 77te Birth of Ćinggis Khan. Tlte Development of a Motif from the Secret History of the Mongols until Injaanasi's Koke Sudur, referat wygłoszony na Konferencji. 7 8 Szerzej na ten temat mówił K. Sagaster we wspomnianym wystąpieniu podczas Konferencji. S u i h b a a t a r, TJie Mongol-Nirun Stale, Sil, referat przedstawiony na Konferencji. ' T. S k r y n n i k o v a , Tlie Ideas of ihe Mongols about the Charisma in XIII Century anil the Chingis-Khan Cull, referat wygłoszony na Konferencji w Ulan Bator; maszynopisy referatów wspomnianych w przyp. 7-9 są w moim posiadaniu. Badania etnograficzne nad kulturę ludową i plemienną w Gudżaracie j:j p I-; ÍÍ ri I |;i j" I 1; \r llj! l' ' i " ! I \ jí j; i¡ fj, JL L i! 1 ! I Gudżarat to stan w zachodniej części Indii, który kojarzy się najczęściej z postacią Mahatmy Gandhiego urodzonego w Porbandar na wybrzeżu. Obecnie uznawany jest obok Pendżabu i Maharasztry za jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych stanów Indii. To kraj, w którym tradycyjnie najwyżej cenione były pracowitość, przedsiębiorczość i zapobiegliwość. Ziemia ta leży na drodze z północnego zachodu (Pendżab, Radżastan) na południe, oraz z zachodu (Be­ ludżystan, Sind) na wschód. Takie położenie geograficzne ułatwiało zawsze liczne kontakty handlowe, a duże znaczenie miała również droga morska. Gudżarat stosunkowo wcześnie zetknął się z rozprzestrzeniającym się od zachodu islamem. To wszystko złożyło się w ciągu wieków na ukształtowanie pewnej odmienności kulturowej tego regionu. Dzisiejszy Gudżarat to połączenie elementów ortodoksyjnych i konserwatywnych z nowoczesnością i duchem przedsiębiorczości, połączenie ksenofobii z ruchliwością ludzi interesu. To właśnie ludzie interesu emigrują licznie okresowo lub na stałe do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, inni mieszkańcy wyjeżdżają do pracy w charakterze robotników niewykwalifikowanych do Arabii Saudyjskiej, Omanu lub Kuwejtu. Jak już wspomniałem, to stan bogatszy od innych, ale równocześnie o jed¬ nym z najwyższych procentowych udziałów ludności plemiennej. To także kraj bogactwa kultur i religii, których tradycje wciąż są jeszcze żywe. Znaczne wpływy przejawia wisznuizm, ale także dżajnizm, preferowany jest wegetarianizm, obowiązuje prohibicja na napoje alkoholowe. Muzułmanie stanowią zna­ czną część ludności. W czasie panowania Anglików Gudżarat wchodził w skład Bombay State. Z tego okresu pochodzą pierwsze opisy kraju i ludzi. W 1896 roku ukazał się pierwszy tom Gazetteer of the Bombay Presidency, w którym różni autorzy zamieścili swoje prace o charakterze historycznym, raporty z podróży, relacje z radżpuckich dworów, czy też pierwsze opisy etnograficzne. Jedną z pier- ; �m KRONIKA 229 wszych prac monograficznych była Rasa Mala Aleksandra Forbesa wydana w 1924. W tym samym okresie wydano także pierwsze prace słownikowe przed­ stawiające opisy wszystkich kast i plemion zamieszkujących te tereny (R. E . Enthoven). Anglicy rozpoczęli także wydawanie tzw. Census of India, czegoś w rodzaju zbioru aktualnych informacji statystycznych. Wydano je w latach 1901, 1911, 1931 i 1961. Uzyskanie niepodległości przez Indie przyniosło nowe formy zaintereso­ wania kulturą tradycyjną. W nowej sytuacji politycznej władze centralne, jak i lokalne - stanowe stanęły przed potrzebą wypracowania nowego podejścia do tego rodzaju badań. Pojawiło się zainteresowanie i pierwsze prace socjologicz­ ne i etnograficzne poświęcone grupom nawet najbardziej odległym od centr cywilizacyjnych. Powstała też potrzeba włączania coraz szerszych kręgów spo­ łecznych w życie nowoczesnego państwa. W 1960 roku Bombay State został podzielony na Maharasztrę, gdzie dominuje język marathi, oraz Gudżarat z ję­ zykiem gudżarati. Do Gudżaratu zostało również przyłączone Księstwo Kaczczu leżące na granicy z Pakistanem. W latach sześćdziesiątych na terenie prawie wszystkich stanów powołano do życia tzw. Tribal Research and Training Institute, m. in. w Ahmedabad, Udaipur, Puna, Ranczi, Czindwara, Hajdarabad. Zadaniem tych placówek najczę­ ściej związanych z ośrodkami uniwersyteckimi były prace naukowo-badawcze nad społecznościami plemiennymi. Miały one raczej opisowy charakter nawią­ zujący do brytyjskiej antropologii kultury. Innym zadaniem było szkolenie pra­ cowników państwowych, których praca wiązała się z kontaktem z tego rodzaju ludnością. Długoletnim dyrektorem Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie był prof. Т. В. Naik, autor wielu prac dotyczących m. in. Bhilów. Obecnie w Instytucie swoje prace naukowe prowadzą prof. R. B. Lal, Haku Shah, S. Solanki itd. Tego rodzaju prace badawcze prowadzone są także w in­ nych ośrodkach naukowych Gudżaratu, m. in badania o charakterze socjologi­ cznym realizuia G Punalekar z South Guiarat University w Surat oraz H Patel z Saurashtra University w Raikot Prace dotyczące tradycyjnej sztuki plemien­ nej i ludowej rozpoczęli prof Muhammad Sheikh i prof J Bhatt z Faculty of Fine Arts z M. S. University w Ba roda. Dzięki stypendium przyznanemu przez Ministerstwo Kultury miałem spo­ sobność podjęcia badań terenowych pod opieką pracowników Tribal Research and Training Institute w Ahmedabadzie. Przedmiotem moich badań nie była ludność pochodzenia plemiennego, lecz pasterze Rabari traktowani jako kasta. Jest to grupa, która podobnie jak społe­ czności plemienne przez wiele lat pozostawała z dala od głównych nurtów cy­ wilizacyjnych. W sposobie zorganizowania tej grupy brak jest cech uważanych za charakterystyczne dla społeczności plemiennych. Rząd Indii powołał około 10 lat temu tzw. Bakshi Commission, czyli komi­ sję do spraw opóźnionych w rozwoju grup społecznych. Zadaniem tej komisji było przeprowadzenie szczegółowych badań nad wszystkimi grupami ludności zamieszkującymi Gudżarat bez względu na religię, status, czy rodzaj pracy. Badania te miały ustalić kondycję ekonomiczną, poziom edukacji, czy też sto- �230 KRONIKA pień adaptacji do wymogów współczesnego państwa każdej z badanych grup. Po zakończeniu pracy komisja opublikowała raport, w którym znaczną część ludności Gudżaratu zakwalifikowano do tzw. backward communities, czyli opóźnionych w rozwoju społeczności, a te z kolei podzielono na trzy rodzaje: - plemiona {scheduled tribes) - kasty tradycyjnie uważane za nieczyste (scheduled castes) - inne opóźnione w rozwoju grupy (OBC, czyli other backward communi­ ties). Warto dodać, że na liście tej znalazło się ponad 200 różnych grup społecz­ nych Gudżaratu. Umieszczenie na tej liście przynosiło pewne korzyści, ponie­ waż umożliwiało korzystanie z różnego rodzaju „opieki" państwa, czy też władz stanowych (np. zachęcano do posyłania dzieci do szkoły przydzielając rodzicom określoną pomoc materialną). Na tej ostatniej liście (OBC) znalazły się także m. in. niektóre kasty, które przejęły islam, a nawet chrześcijanie. Poprzedni rząd Indii premiera V. P. Singha próbował wprowadzić pewną ilość dodatkowych miejsc pracy dla tych ludzi, jednak wywołało to ostry sprze­ ciw pozostałej ludności. Bezrobocie i narastające konflikty religijne spowodo­ wały, że musiano się z tej decyzji wycofać. Ludność która znalazła się na tej liście stanowi około połowy mieszkańców Indii: jest jej biedniejszą warstwą, zaniedbaną najczęściej w dziedzinie eduka­ cji. Jest ona silnie związana z własną tradycyjną kulturą, która przetrwała dzięki temu, że w tradycji hinduistycznej było możlwie znalezienie miejsca dla każ­ dego. Tradycyjnie o ich pozycji w hierarchii społecznej decydował stopień za­ awansowania w hinduistycznym rytuale. Tak więc ortodoksja rytualna ozanczała równocześnie czystość rytualną i wysoki status społeczny. Obce elementy w rytuale powodowały brak idealnej czystości lub wręcz nieczystość, oraz niski status w hierarchii społecznej. Społeczności plemienne zachowały w największym stopniu elementy auto­ chtoniczne, niearyjskie, a więc obce wielkiej tradycji. Ich odrębność ma swoje lokalne korzenie. Inne społeczności opóźnione cywilizacyjnie znalazły się na peryferiach hinduizmu i to było przyczyną ich zacofania. Odpowiedź na pytanie, jakie są obce elementy w życiu i rytuale niektórych grup znajdujących się na tej liście, było jednym z głównych zadań mojej pracy w terenie. Czy była to ludność pochodzenia plemiennego wcześniej zasymilo­ wana przez świat hinduizmu, czy leż może jej pochodzenie było jeszcze inne? Rabari - pasterze z Gudżaratu także znajdują się na tej liście. Przy tak po­ stawionym sobie zadaniu moja uwaga koncentrowała się na odnajdywaniu róż­ nic i podobieństw w życiu codziennym, obrzędach rodzinnych i dorocznych, w panteonie bóstw, stroju pomiędzy Rabari a sąsiednią ludnością reprezentującą wszystkie poziomy hierarchii społecznej. W różnych częściach Gudżaratu spot­ kałem się z koncepcją ter tasli, czyli dosłownie trzynastu talerzy, co oznaczać ma kasty które zgodnie z obowiązującymi zwyczajami mogą spożywać wspól­ nie posiłek, lecz nie wymieniają swoich córek. Wszystkie te grupy, których skład i liczba zmienia się w zależności od regionu Gudżaratu, wykazują pewne podobieństwa. Moim zdaniem grupy te jako całość prezentują pewien odmień- �231 KRONIKA ny sposób życia i rytuału wobec klasycznego modelu hinduizmu z braminem jako kapłanem. Zebrane przeze mnie materiały terenowe dotyczące pasterzy Rabari z zachodniego Gudżaratu po odpowiednim opracowaniu zostaną opub­ likowane. Był to już drugi pobyt w tym terenie, pierwszy miał miejsce w marcu 1989 roku. Na zakończenie chciałbym dodać, że tematyka dotycząca różnych form lu­ dowego hinduizmu wydaje się godna dalszej kontynuacji. DagnoslawDemski Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami: „Dni buddyjskie" W dniach 20-21 kwietnia 1989 r. w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei Sesja religioznawcza dotycząca tym razem buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego tegoż Seminarium, gdzie otwarto okolicznościową wystawę pod nazwą „Budda w sztuce". Eksponaty w znacznej części udostępniło warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. „Dni buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki inter­ esujący się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku stowarzyszeniach buddyjskich działa­ jących na terenie naszego kraju. W sympozjum uczestniczył też ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Podczas Mszy Św. koncelebrowanej wygłosił on ho­ milię, w której m. in. poruszył jakże ważną we współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego Muzeum pier­ wszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, omawiając dorobek pieniężnieńskicj placówki muzealnej. Doc. dr hab. T. Pobożniak (Uniwersytet Jagielloński) ukazał genezę oraz rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Problemem afirmacji życia w buddyzmie zajął się mgr inż. M. Kalmus (UJ). Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego skupiającego się na cierpieniu i odrzucającego pełnię życia, a zarazem przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. Dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen „Sangha" - Bielsko Biała) omówił narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Z formalnego punktu widzenia buddyzm Zen istnieje w naszym kraju od 1975 г.; wówczas to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Jego uczniami została grupa około 20 osób przyjmując tzw. „wskazania buddyjskie". Obecnie w Polsce funkcjonuje 6 grup buddyjskich różniących się �232 KRONIKA między sobą pod względem tradycji, szkół i nauczycieli. Ogólna liczba prakty­ kujących buddystów wynosi ok. 5 000, nie licząc kilkudziesięciu tysięcy sym­ patyków. Ksiądz doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski) mówił o formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie. Uwzględniał on zróżnicowaną architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyj­ skich w rozwoju historycznym (od III w. p. n. e. do VIII w. po Chrystusie) na terenie Indii środkowych i północnych. Kolejne referaty wygłosili: A. Szoska z Krakowa ("O sztuce Zen") oraz mgr A. Polakowski z Gdańska ("Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych"). Omawiano ponadto przyczyny rozkwitu buddyzmu w świecie. Głos zabrał m. in. prof, dr hab M J Kiinstler (Uniwersytet Warszawski) który zaiał sie przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach Od połowy II w po Chrystusie nastały tam czasy politycznego i gospodarczego chaosu W wyniku tych niepokojów i nie­ pewności ludność zwróciła sie ku nowej wierze która głosiła że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach a celem żyda staie sie wyrwanie z tego cyklu wcieleń poprzez osiągnięcia stanu nirwany. Uczestnicy Sesji mieli także możliwość wysłuchania referatów C. Kwiat­ kowskiego (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu - Łódź) oraz dr. P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warsza­ wa), który omówił historię buddyzmu Zen koreańskiej tradycji Czogie. Nie za­ brakło też prezentacji podstawowych technik medytacji, których dokonał na­ uczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Sto­ warzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um - Warszawa). Na zakończenie pier­ wszego dnia Sesji część uczestników wzięła udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen następny dzień rozpoczął się o godzinie 4 . Wszyscy wysłuchali natomiast referatu ks. doc. dr. hab. M. Ruseckiego (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem cudów w buddyzmie. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Także w przypadku buddy­ zmu stawiamy pytanie, czy Budda posiadał zdolności taumaturgiczne? (tzn. czynienia cudów). Badania najstarszych tradycji, dla których źródłem są m. in. teksty palijskie i sanskryckie pozwalają stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani też nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu, cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest W przemawiającym argumentem za prawdziwością religii. Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Mimo takiego stanowiska, w świętych księgach buddyzmu znajduje się wiele opisów zjawisk cudownych przypisywanych Buddzie. Nie chodzi przy tym o kwestię prawdziwości tych opisów lecz o będącą faktem wiarę w możli­ wość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu. 30 |[ I № jtji. Następna prelekcja mgr. E . Sakowicza (KUL) dotyczyła dialogu Kościoła katolickiego z buddyzmem. W 1965 г., na zakończenie obrad Soboru Watykań­ skiego II, papież Paweł VI podpisał deklarację „Nostra aetate" o stosunku Ko- �KRONIKA 233 ścioła do religii niechrześcijańskich. Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając dialog z religiami Wschodu, m. in. z buddyzmem. Należy tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być au­ diencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1981 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizo­ wane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 X 1986 r. w Asyżu. Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. W dalszej części Sesji zabrali głos mgr В. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa), który mówił o relacji buddyzmu i współ­ czesnej psychologii, a następnie - mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), który przedstawił możliwość dialogu między Wschodem a Zachodem (pomo­ stem mogą tu być dalekowschodnie sztuki walki). A. Czarnecki zaś (Stowarzy­ szenie Buddyjskie Zen Kwan Urn - Warszawa) prezentował „Kido" - czyli me­ dytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczenia­ mi medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju spotkania religioznawcze dają chrześcijanom głęb­ szy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kul­ tury, a co najważniejsze pobudzają do refleksji nad własną świadomością reli­ gijną i jej urzeczywistnieniem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie pozytywne wartości, które po przetransportowaniu na grunt chrześcijański mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Slawomir Janowic: SVD Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa Muzeum Okręgowe w Łomży zorganizowało w czerwcu br. w Kazaniu wy­ stawę sztuki ludowej województwa łomżyńskiego. Była ona jedną z wielu form prezentacji naszej kultury w ramach dni województwa łomżyńskiego w Tatar­ skiej ASSR, będących podsumowaniem trwającej od trzech lat współpracy kul­ turalnej i gospodarczej. Na wystawie pokazano te dziedziny sztuki ludowej, których tradycja pod­ trzymywana jest do dzisiaj. Pozwoliło to przedstawić sztukę ludową w przekro­ ju czasowym, umożliwiającym porównanie i ocenę zachodzących zmian. Mie­ szkańcy Kazania mieli okazję obejrzeć dawne i współczesne wyroby tkackie, hafciarskie, garncarskie i plecionkarskie, obok których pokazano także rzeźby, pisanki i ciasto obrzędowe, a ze zdobnictwa wnętrza wycinanki i „pająki". Dru­ gą przesłanką tej wystawy było ukazanie zróżnicowania etnograficznego wo­ jewództwa łomżyńskiego, którego północna część należy do Kurpiowskiej PuL �234 KRONIKA szczy Zielonej, południowa natomiast pozostaje pod wpływem sąsiedniego Podlasia. Eksponaty zostały dobrane i zaprezentowane w ten sposób, by zilu­ strować tę niejednorodność. Obok kraciastych, zielono-czerwonych „buroriek" kurpiowskich tkanych splotem rządkowym znalazły się piękne, dwubarwne dy­ wany dwuosnowowe ze zbiorów Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Wyso­ kie, smukłe siwaki podlaskie kontrastowały z nieco przysadzistymi, czerwony­ mi garnkami kurpiowskimi, a ogromny, beczkowaty kosz słomiany na zboże uzupełniał ciekawą kolekcję kurpiowskich wyplatanek z korzeni sosnowych i wilkliny. Duże zainteresowanie zwiedzających wzbudziły plecionki z okorowanych korzeni sosnowych wykonane techniką spiralną. We wsiach tatarskich do dzi­ siaj używa się analogicznych naczyń wykonanych tą samą techniką i z tego samego materiału. Także zaprezentowane obuwie kurpiowskie nawiązywało do tradycyjnego obuwia tatarskiego. Co prawda, z Tatarami kazańskimi nierozdzielnie kojarzą się piękne, kolorowo aplikowane buty skórzane, to jednak nie­ obce, zwłaszcza ludności wiejskiej, były buty plecione z łyka techniką taśmowo-krzyżową. Wiele narzędzi i sprzętów tradycyjnego gospodarstwa domowego (stępy, maglownice, tłuczki), jakie miałam możliwość oglądać w muzeach, swoim kształtem i materiałem, z jakiego zostały wykonane przypomina wytwory na­ szej kultury ludowej. Wspominając swój pobyt w Tatarii chciałabym podzielić się kilkoma jesz­ cze refleksjami. Kazań jest wielkim (1,5 min mieszkańców) miastem położonym nad Wołgą i jej dopływem - Kazanką. Jego ciekawej historii można uczyć się z zachowa­ nych zabytków. Nasi kazańscy przewodnicy pokazali nam trzy, bardzo różne, oblicza tego miasta. Część muzułmańską, z górującymi nad nią minaretami, część rosyjską, o charakterze handlowym, z nielicznymi zachowanymi kopuła­ mi cerkwi (na początku naszego stulecia Kazań był nazywany miastem tysiąca cerkwi) oraz najnowsze dzielnice będące przede wszystkim osiedlami miesz­ kaniowymi. Naszą uwagę przyciągnęła architektura części muzułmańskiej, wśród której zachowało się sporo budynków drewnianych. Zbudowane z okrą­ głych bali metodą zrębową, są aktualnie szalowane deskami i malowane róż­ nokolorowymi farbami. Jeżeli w sąsiedztwie znajdują się jakieś zabudowania gospodarcze są one także szalowane i malowane. Integralną częścią takiej za­ grody (a raczej w warunkach miejskich - podwórka) jest wysoka, dwuskrzyd­ łowa brama zdobiona podobnie jak dom. Z tradycyjnego stroju tatarskiego przetrwały jedynie wspomniane wyżej ap­ likowane buty a także nakrycia głowy, noszone zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Te ostatnie okrywają głowy chustkami innymi jednak niż znane nam polskie okrycia tego typu. Tatarska chustka ma kształt prostokąta i jest wiązana węższym bokiem pod brodą lub na karku. Prawie cała chustka spoczywa wów­ czas na plecach. Tego typu wiązanie tłumaczono względami praktycznymi - w przeszłości, gdy zbliżał się mężczyzna kobieta zasłaniała twarz częścią chustki znajdującą się na plecach. Dzisiaj kobiety nie zasłaniają twarzy, a mimo to tra- �KRONIKA 235 dycja nakrywania głowy przetrwała wśród starszego pokolenia. Dziewczęta i kobiety w średnim wieku nie noszą tego typu chustek. Dawniej chustki wyko­ nywane były z samodziałowego płótna i zdobione kolorowym haftem łańcusz­ kowym. Dzisiaj kobiety noszą kupowane w sklepach pasmanteryjnych, różno­ barwne chustki, chociaż nadal dominują białe nakrycia głów. Męskie nakrycie głowy „tubitejka" to rodzaj niewielkiego toczka wykona­ nego z czarnej miękkiej tkaniny zdobionej haftem lub koralikami. „Tubitejki" noszą mężczyźni w średnim wieku, a także starsi. Wspomniane nakrycia głowy, kobiece i męskie, spotyka się zarówno w mia­ stach, jak i na wsiach. Dobrym pretekstem do obserwacji było święto ludowe, w którym mieliśmy możliwość uczestniczyć. Święto to, zwane sabantuj (dosłownie Święto Pługa) organizowane jest po siewach, a przed żniwami. Jest to stare święto obchodzone już w IX wieku, którego genezy nie udało się naukowcom dokładnie określić. Tradycyjnie Święto Pługa urządza sięza miastem, koniecznie w brzozowym zagajniku. Istotą święta jest zabawa, w której biorą udział wszyscy uczestnicy imprezy. Było więc i przeciąganie liny przez dwie grupy mężczyzn, i bieganie w workach (tu dominowały dzieci) a także wspinanie się na wysoki słup. Słup był tak wysoki, że kiedy mężczyzna spoglądał na jego wierzchołek „tubitejka" spadała mu z głowy. Dużą liczbę kibiców zgromadziła walka workami z sianem. Dwóch męż­ czyzn siedzących na wąskiej belce, umocowanej 1,5 metra nad ziemią, biło się takimi workami. Zwyciężał ten, który potrafił siłą swoich uderzeń zwalić prze­ ciwnika na ziemię. Szczególną atrakcją Święta Pługa są wyścigi konne. Ich bohaterami są męż­ czyźni, chociaż nie brakuje w siodłach także i kobiet. W przeszłości podczas tego święta zawierano liczne małżeństwa. W związku z tym niejedna z opisy­ wanych zabaw kryła w sobie zaloty czy rywalizację o rękę oblubienicy. Był zwyczaj, że jeżeli chłopak dogonił i pocałował dziewczynę podczas wyścigu na koniach, miał wówczas prawo wprowadzenia jej do swojego domu. W przy­ padku gdy próba nie powiodła się, tracił na zawsze szanse u tej dziewczyny. Aktualnie głębszy sens tej zabawy został zagubiony, natomiast ona sama zy­ skała dodatkowy element widowiskowy gdvż dziewczyna broni sie Drzed za­ lotami uderzając chłopaka nahaika Starzy Tatarzy odnoszą siedo tego nowego zwyczaju z wyraźną dezaprobata twierdząc że dawniej było to nawet nie do pomyślenia. ' Główną jednak atrakcję święta stanowi kuresz. Jest to rodzaj zapasów. Męż­ czyzna, który pokona po kolei wszystkich walczących, otrzymuje główną na­ grodę święta - żywego barana i jest bohaterem przez cały rok, do następnego święta. Zwyczaj obdarowywania zwycięzcy żywym baranem został wprowa­ dzony przez Pieczyngów, którzy wierzyli, że przez niego spływa na człowieka łaska Boga. W przeszłości do walki z mężczyznami stawały kobiety, które nie ustępo­ wały im ani siłą, ani sprytem. Zdarzało się, że zwyciężała dziewczyna. Z bie­ giem czasu kobietę zastąpił mężczyzna z jej rodu. W ten sam sposób kuresz stał �236 KRONIKA się walką czysto męską. Zmieniły się czasy i obyczaje, ale zainteresowanie pozostaje wciąż takie same. Zawody skupiły liczną publiczność żywo dopin­ gującą swoich faworytów. Wszystkim zabawom święta towarzyszyły występy zespołów ludowych i artystów profesjonalnych. Kazańscy handlowcy ustawili wiele straganów, a ga­ stronomia zorganizowała bufety, gdzie można było zjeść prawdziwy tatarski szaszłyk i skosztować kumysu. W rytm muzyki tańczyły kobiety, podczas gdy ich mężowie i bracia stali z boku zabawiając się rozmową. Zwyczaj zakazuje mężczyznom tańczyć w miejscach publicznych, oni tańczą tylko we własnych domach.i to tylko po jednym lub dwóch kieliszkach alkoholu. Mimo to wesoła zabawa w podkazańskim lasku trwała do wieczora. O zmierzchu jej uczestnicy zaczęli rozjeżdżać się do domów, żegnając się do następnego święta za rok. Urszula Raszki ewicz ¡llii i ill i lii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c7c8802357aa085c3d1bf133498043.pdf 7ab6cd270d1da1cfe153465b5ffaa053 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1290 Title A name given to the resource "Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V ; 1991, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Andrzej Woźniak (IHKM PAN, Warszawa) „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii W przededniu I wojny światowej liczebność kolonii polskiej w Tyflisie nie przekraczała, jak się wydaje, 8-9 tysięcy osób. Dokładniejsze dane pochodzą z 1910 r; mieszkało tam wówczas 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). W tym samym mniej więcej okresie kolonia polska w Petersburgu liczyła około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Mo­ skwie było ich około 20 tys. W ostatnich latach przed I wojną światową ośmio­ tysięczne kolonie polskie miały Kamienskoje i Jekalerynosław po 7 tys Pola­ ków było w Smoleńsku Nikołajewie Charkowie Skąpiska polskie od 1 do 5 tys. osób istniały w ponad 80 miastach i osadach fabrycznych imperium ro­ syjskiego W Dorównaniu z petersburska czy chociażby odesska Polonia tvfliska nie należała do najliczniejszych ale było to niewątpliwie największe sku­ pisko polskie na Kaukazie drugi bowiem co do wielkos'ci ośrodek miski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób (Łukawski 1978, s. 91). M. Mądzik w opublikowanym przed kilku laty artykule tak charakteryzuje społeczność polską w stolicy Gruzji: „W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli siew tym czasie na terytorium Gruzji. We­ dług danych z 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w dwóch guberniach: tyfliskiej i kutaiskiej, a więc na obszarze całej Gruzji żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznawano za Polaków [...]. Większość Polaków, którzy mieszkali w stolicy Gruzji, pochodziła z Królestwa Polskiego. W dziesięciu polskich guberniach urodziło się bowiem 2661 póź­ niejszych mieszkańców Tyflisu (stanowiło to 64% ogólnej liczby Polaków w tym mieście) Największe grupy pochodziły z guberni warszawskiej (549 osób) kaliskiej (452) piotrkowskiej (435) radomskiej (243) Z liczby 3181 Polaków czynnych zawodowo największą ponad 50% grupę stanowili wojsko­ wi (1653)- dalej s z ł y spora liczebnie służba domowa Í473 osoby} pracownicy administracji sadownictwa policii (146) koleiarze (144) Ponadto w stolicy pracowało 47 nauczycieli fw fvm 24 kobie'tv) oraz 48 ekarzv iw tvm 7 kobiet) Wskaźniki procentowe ob azuiace nrzekrói snotecznv ludności nokkiei miesz kaiacei w Tvflisie u schvrku X I X w odWepnh nieco struktLpoIakXwcnW^ s i ę s z L T a ^ s 48-49) Charakterystyczna była też struktura wieku skupisk polskich w Gruzji; naj­ większą grupę stanowili w nich ludzie w wieku 20-29 lat. W Tyflisie było ich �154 ANDRZEJ WOŹNIAK 51,1%, jeśli zaś weźmiemy pod uwagę przedział wieku 20-49 lat, a więc osoby młode i w sile wieku, w okresie najkorzystniejszym dla działalności zawodo­ wej, to było ich wśród tyfliskich Polaków aż 74,2%. Wśród ludzi młodych, w wieku od 20 do 29 lat, przeważali żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mała była natomiast liczba kobiet w tym wieku (Mądzik 1987, s. 36) . Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów w większości chyba żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyflisie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy. Stosunkowo niewielu było wśród tutejszych Polaków protestantów czy prawosławnych (Mądzik 1 1987, s. 36-37)2. W zróżnicowanej pod względem zawodowym społeczności polskiej w Ty­ flisie zdecydowanie najliczniejszą grupę stanowili wojskowi, pamiętać jednak należy, że udział tej grupy, a szczególnie żołnierzy i podoficerów w życiu tu­ tejszej kolonii, był zarówno ze względu na koszarową dyscyplinę jak i rusyfikatorską politykę władz wojskowych, bardzo ograniczony. O sprawach tych opowiada, opisując trudności Polaków - żołnierzy z batumskiego garnizonu w kontaktowaniu się z mieszkającymi w tym mieście rodakami, S. StrumphWojtkiewicz, którego ojciec był w początkach bieżącego stulecia sędzią pokoju w Batumie (1963, s. 13-16). Kilkadziesiąt lat wcześniej, około połowy X I X w. ta przewaga wojskowych nad przedstawicielami innych zawodów była wśród tyfliskich Polaków jeszcze wyraźniejsza, ale brak z tego okresu dokładniejszych danych. Już od przełomu XVIII i X I X w. zaczęli coraz liczniej napływać do stolicy Gruzji wcieleni do wojska rosyjskiego Polacy. Jeszcze przed przyłączeniem Gruzji do Rosji byli to żołnierze powstania kościuszkowskiego (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 160), a później armii Księstwa Warszawskiego z okresu wyprawy na Moskwę, uczestnicy powstania listopadowego, a także spiskowcy i konspira­ torzy skazani na służbę wojskową na Kaukazie. W okresie międzypowstaniowym, a może już nieco wcześniej, zaczęli osia­ dać w Tyflisie polscy urzędnicy, nauczyciele,"lekarze, różnego rodzaju specja­ liści, rzemieślnicy i ludzie interesu, ale wiemy o nich niewiele. Mniej więcej od początku lat 60-tych X I X w., po upadku Szamila i zakończeniu wojny kau­ kaskiej, polska emigracja zarobkowa na Kaukaz, a szczególnie do Gruzji, na­ siliła się. Choć wojskowi nadal stanowili wśród Polaków w Gruzji grupę najli­ czniejszą, to w stosunku do całej populacji polskiej w tym kraju, jej udział pro­ centowy stale się zmniejszał (B. Baranowski, K. Baranowski 1985, s. 163). ' W końcu X I X stulecia czterotysięczne przeszło skupisko polskie w stolicj Gruzji było już, jak wiemy, silnie zróżnicowane pod względem zawodowym. Oprócz wciąż jeszcze dominującej grupy wojskowych i paru innych, wymie­ nionych wcześniej grup zawodowych (służba domowa, pracownicy administra­ cji, sądownictwa i policji, kolejarze, lekarze i nauczyciele), byli również przed­ stawiciele wielu innych profesji. Dość liczna była grupa różnego rodzaju rzc- �155 „TYGODNIK POLSKI" mieślników, kupców i właścicieli drobnych zakładów produkcyjnych (przede wszystkim odzieżowych). Byli w Tyflisie polscy pracownicy poczty i telegra­ fu. Istniało, niewielkie wprawdzie, polskie środowisko artystyczno-literackie. Ze spisu 1897 r. wynika nawet, że mieszkało w Tyflisie kilku Polaków, których zaliczano do grupy właścicieli ziemskich i osób utrzymujących się z rolnictwa, ale była to grupa niewielka nawet w skali całego kraju. W obu guberniach gru­ zińskich: tyfliskiej i kutaiskiej wraz z rodzinami liczyła niewiele ponad 100 osób (Mądzik 1987, s. 38). Polscy mieszkańcy Ty flisu, w ogromnej większości (około 98%) katolicy, skupiali się wokół wzniesionego w latach 70-tych ubiegłego wieku nowego ko­ ścioła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła . Konsolidację ludności polskiej utrudniały jednak w pewnym stopniu spory, które wyniknęły na prze­ łomie lat 80- i 90-tych między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M. Orłowskim a parafianami, na tle sposobu zarządzania parafią. Wspominał o nich na łamach „Kraju" w roku 1891 ks. J. Dobkiewicz, były zesłaniec na Sybir wówczas osiadły w Tyflisie, a wcześniej także inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyflisie są tylko ro­ dacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty sam w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspól­ nej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. probosz­ cza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej". Spory, jak się wydaje, ustały zupełnie kiedy po śmierci ks. Orłowskiego w początkach 1891 roku jego miejsce zajął, mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Ba­ ranowski (Mądzik 1987, s. 64). 3 Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Dość bogaty w takie wyda­ rzenia był rok 1893. W maju i w czerwcu gościł w Tyflisie polski zespół teatral­ ny pod kierownictwem artystycznym Ignacego Kościeleckiego. O jego wystę­ pach w stolicy Gruzji pisał do redakcji „Przeglądu Tygodniowego" mieszkający wtedy w Tyflisie, a dziś mało znany folklorysta Józef Stefan Ziemba: „Trupa polska pod kierunkiem artystycznym p. Ignacego Kościeleckiego bawi jeszcze w Tyflisie dzięki powodzeniu względnemu, jakie ma. O pier­ wszych przedstawieniach pisałem już. Po "Lenie,,, co przepowiadałem, na któ­ rej teatr pustkami świecił tak, że nie tylko żadnego dochodu, a stratę 65 rs po­ niosła trupa, grali 31/20 maja "Dom Otwarty,, Bałuckiego. Rzecz wesoła, teatr więc pełny był. 1 czerwca (21 maja) grali komedię Kraszewskiego "Miód ka­ sztelański" i „Wesele w Ojcowie", 3 czerwca (23 maja) Bałuckiego „Gęsi i gą­ ski", 6 czerwca (26 maja) Przybylskiego „Wicek i Wacek", 8 czerwca (28 maja) - Sewera „Hanusia ", operetka ludowa. Dziś zaś tj. 10 czerwca (30 maja), dzięki inicjatywie pana Jana Rousseau grali w klubie miejscowym, zwanym „Tiflisskij krużok", Fredry „ Consilium facultatis" i Bogusławskiego „Broń niewie­ ścia" [...]. Ogółem dano w Tyflisie przedstawień 8, które średnio biorąc, pub­ liczność polska chętnie odwiedzała choć znowu nie tak iak należało Jutro lub pojutrze towarzystwo dramatyczne wyjeżdża do Baku/gdzie ma zamiar dać �156 ANDRZEJ WOŻNIAK kilka przedstawień, poczem jedzie dalej po morzu Kaspijskim i Wołdze [...] Jeśli się kiedy wybierze w odwiedziny na Kaukaz jakie towarzystwo dramaty­ czne, niechaj lepiej zaopatrzy się w sztuki z życia ludowego, bo te mają powo­ dzenie wielkie, a i inne względy każą nam tak radzić" . Jak zatem widać gusty i upodobania teatralne polskiej publiczności w Tyflisie kierowały się wówczas przede wszystkim ku repertuarowi lekkiemu, ko­ mediowemu, zainteresowanie budziły też, zdaniem Ziemby, sztuki „z życia lu­ dowego". M. Mądzik pisze o występach w Tyflisie, latem 1893 r. „zespołu te­ atru polskiego" z Petersburga, pod kierownictwem Kazimierza Kamiriskiego, wystawiającego tu również „popularne utwory polskiego repertuaru komedio­ wego" - sztuki A. Fredry, M. Bałuckiego (1987, s. 66). Zdaniem tegoż autora, występy teatru polskiego rozbudziły wśród Polaków w Tyflisie duże zainter­ esowanie amatorskim ruchem scenicznym, który wkrótce miał stać się jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobro­ czynności, integrującą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zror dziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. Opracowano statuty który w połowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozpoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64) . Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz ks. Ba­ ranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uru¬ chomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czerpano ze składek i ofiar członków.oraz organizowania imprez kulturalnych, w pierwszym za¿ rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przedstawień urządzano tę* wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju To­ warzystwa niedostatek środków finansowych nie pozwalały jednaknależyci* rozszerzać tych kierunków jego działalności które miały na celu większą intągracje tutejszego środowiska polskiego (Mądzik 1983 s 22-23) Jeden z tyfliskich Polaków tak w 1902,r. ná tamach „Kraju" oceniał istniejący, stan rzeczy: 4 5 „Żyjemy tutaj bardzo odosobnieni, mało'łącząc się ze sobą, gdyż brak ną# ogniska, u którego moglibyśmy się skupiać. Teatru amatorskiego w języku pol­ skim, urządzanego dwa lub trzy razy do rpku, ogniskiem takim nazwać # można, gdyż rzadko.gromadzi on wjedno miejsce kilkaset osób. A i te zebrani prawdopodobnie wkrótce się przerwą, gt}yż osoby zajmujące się urządzanjef przedstawień, coraz większe trudności znajdują w gromadzeniu amatorójf (Parafianin, 1902, s. 18). ^ �„TYGODNIK POLSKI" 157 W celu rozszerzenia i uaktywnienia dzialalnos'ci Towarzystwa poczyniono, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wy­ brano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania dopro­ wadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przykościelnej (Mądzik 1983, s. 23) . Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były w stanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze wzglę­ du na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". 6 W Tyflisie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 roku i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji w październiku tegoż roku. Z prośbą o rejestrację stowarzyszenia „Dom Polski" wystąpili tu Ignacy Rządca, Franciszek Lcncki (Łęcki?), Antoni Keller, Aleksy Asłanowicz, Józef Żółtowski, Stefan Chrzanowski, Bronisław Mielczarski i Otto Gede. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 października 1907 r. (Mądzik 1983, s. 24-25). Celem działalności Stowarzyszenia, jak głosił statut miało być popieranie rozwoju kulturalnego wszystkich warstw ludności polskiej w Tyflisie i jego najbliższych okolicach. Dla osiągnięcia tych zamierzeń planowano założyć czytelnię, biliotekę, księgarnię, szkołę dla dzieci i dorosłych, biuro informacji i porad prawnych, i,irodową jadłodajnię i herbaciarnię oraz towarzystwo wza­ jemnej pomocy. Przcw idywano także wykłady, dyskusje, różnego rodzaju kursy dokształcające dla doro.slych, koncerty, lekcje muzyki chóralnej i śpiewu. Pro­ jektowano wydawanie książek, broszur oraz, co dla nas szczególnie interesują­ ce, gazel i czasopism. Członkami Stowarzyszenia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków które ukończyły 18 lat bez różnicy płci wyznania zawodu i przynależności społecznej (Mądzik 1987, s. 73). Mimo iż, jak widać, statut nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyjmowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 Stowarzyszenie skupiało 84 osoby. Zainteresowanie kolonii polskiej działalnością „Domu Polskiego" (mimo pewnych ograniczeń jej zakresu, których zażądały władze gubcrnialne w czasie rejestracji), było w pierwszym okresie jego istnienia dość duże. Świadczy o tym pośrednio poszukiwanie dla Stowarzyszenia korzystającego dotychczas z gościnności Towarzystwa Dobroczynności, nowego większego lokalu z po­ mieszczeniem na salę teatralną. Odpowiedni dom, na lej samej co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajcwskiej, udało się wynająć latem 1909 r. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawienia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fre­ dry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Czasem odbywały się seanse filmowe, czynna byla czytelnia i biblioteka. We wrześniu 1909 r. w siedzibie „Domu Polskiego" występowała polska trupa teatralna Czesława Jankowskiego �158 i I ¡Í SI ANDRZEJ WOŹNIAK z lekkim repertuarem komediowym i ciszącą się ogromnym powodzeniem ope­ retką Śliwińskiego Warszawianka. „Dla zaakcentowania swej ożywionej działalności i przyciągnięcia wię­ kszej liczby Polaków do "Domu Polskiego" - pisze M, Mądzik - kierownictwo Stowarzyszenia zamieszczając anonse w gazecie „Tiflisskij Listok" coraz czę­ ściej dawało wstawki w języku polskim. Najpierw była to tylko nazwa Stowa­ rzyszenia, z czasem tekstu składanego w języku polskim zaczęło przybywać. Zawiadomienie o wieczorze poświęconym Chopinowi zawierało już polski tekst: Jubileuszowy wieczór F. Chopina, zaś anons o występie trupy Janko­ wskiego wydrukowany był w całości w języku polskim" (Mądzik 1987, s. 78¬ 80). Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć pewne oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym: ilość członków wzrasta powoli, zaczynają się kłopoty finansowe. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w następnym roku niemal zamiera. Po roku 1910 pozostało w nim tylko 11 członków i funkcjonowała jedynie biblioteka. Znalazła się jednak grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia w 1913 r. i ponownego, powolnego wzrostu liczby członków. Wybrano nowy zarząd, któ­ ry powołał trzy koła: dramatyczne, organizacji wieczorów oraz rozrywek dla dzieci. Urządzano wieczory, seanse filmowe dla dorosłych i dzieci, koncerty itp., działał teatr amatorski, biblioteka i czytelnia. Wybuch wojny światowej postawił przed stowarzyszeniem „Dom Polski" nowe zadania. Jego działalność niemal całkowicie podporządkowana została sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 za zgodą namiestnika Kaukazu utworzony został w Tyflisie Polski Komi­ tet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski". Zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodowanych rozpoczęto od umieszczenia w miejscowej gazecie „Kawkaz" wezwania w języku polskim do kaukaskich Polaków, w podniosłych słowach apelującego do ich ofiarności w imię do­ świadczonej przez wojnę ojczyzny. Szybko zaczęły napływać składki, rozpo­ częto organizowanie imprez, z których dochód przeznaczony był na rzecz Ko­ mitetu Pomocy Ofiarom Wojny, skąd zgromadzone fundusze w większości przekazywano odpowiednim instytucjom w Warszawie. Jesienią 1914 r. napły­ nęli do Tyflisu pierwsi uchodźcy z objętych działaniami wojennymi terenów Królestwa dla których Komitet zorganizował schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Liczniejsze grupy uchodźców polskich przyby­ ły do Tyflisu rok późniei icsienia 1915 roku po ewakuacji Królestwa Polskietro Ustalenie dokładnej ich liczby icst dośćYrudne edyż Komitet rejestrował tylko osoby ubicmiace sie o pomoc' hcznie iednak z nie zarejestrowanymi których wedhm ówczesnych ocen było około 500 osób do listopada 1915 r' w stolicy Gruzii znalazło sic około 900 1000 uchodźców 'polskich cześć z nich wyjechała iednak nóźniei do innych mieiscowości Stawiało to zarówno Komi­ tet i i к i c i h snoLznosc nolsk-i w Tyflisie w trudnei sytuacji nie starczało bowiem środków finansowych nn nomoc dh notr/ebuhcych a ilość miejsc n^MegowJch w L u j t ó L a z wciąż eszcze' zbyt mała Sy- A �„TYGODNIK POLSKI" 159 luacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy utrudnienia administracyjne zahamowały napływ uchodźców na Kaukaz, a więc i do Tyflisu, a ci którzy znaleźli się tam wcześniej, w większości zdołali już znaleźć pracę i mieszkanie. W działalności kulturalnej „Domu Polskiego" istotną rolę odgrywał nadal teatr amatorski, ale coraz więcej miejsca zajmowały teraz różnego rodzaju im­ prezy o charakterze patriotycznym; koncerty i rocznicowe wieczory literackie, odczyty (Mądzik 1987, s. 88-97) . Przyczyniało się to niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej całej tutejszej społeczności polskiej, pogłębiania jej świadomości narodowej oraz poczucia łączności z krajem. Stosunek tyfliskich Polaków do spraw narodowych, ich zaangażowanie w działalność organizacji polskich dość krytycznie oceniał W. Gutowski, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego, jeszcze jednej organi­ zacji niosącej pomoc wygnańcom, której władze rosyjskie zezwoliły na dzia­ łalność na Kaukazie dopiero w 1916 r. W przesłanym Zarządowi Głównemu CKO sprawozdaniu pisał on mianowicie: „Skład osobisty miejscowych orga­ nizacji polskich w miastach, zresztą bardzo nieliczny, zawiera w ogromnej wię­ kszości wypadków ludzi niezamożnych, pochłoniętych pracą zarobkową na ży­ cie i tylko dorywczo mogących spełniać obowiązki społeczno-narodowe [...], zresztą większość stałych mieszkańców Polaków różni się zasadniczo z nami (pracownikami C K O - M.M.) w pojęciu pracy społecznej: my uważamy naszą pracę za obowiązek narodowy, ci panowie zaś - za filantropię" (Mądzik 1987, s. 106-107). Jeszcze krytyczniej pisał o kaukaskich Polakach w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach ks. Fryderyk Józefat Żyskar, który sam dwa lata spę­ dził na kaukaskim zesłaniu: „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przy­ chodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców" (Żyskar 1909, s. 78-79). Zaraz jednak dodaje, że owoce jednak są, tylko trzeba bardzo dużo pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować i że jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi inteligencja, która jak twierdzi, rzadko ma do czynienia z katolickimi duchownymi. Nasuwa się tu jednak refleksja, iż być może stosunkowo wysoki wśród kaukaskich Polaków odsetek inteligencji, na przełomie wieków często obojętnej relieiinie był przyczyna tak pesymistycznej oceny tamtejszych sku¬ pisk polskich Krytyczne uwaei pod ich adresem padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących z zewnątrz, takich jak W. Gutowski czy ks. F. Żyskar. Również z sametio Tvflisu odzvwalv sic cłosv mówiące o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego tycia polskiego. W 1895 r. J. S. Ziemba pisał z Tyflisu o trudnościach na które natrafialv tu nróbv zoreanizowania Dolskiei biblioteki* podnoszono snrawe znajomości iczyka polskiego zarówno wśród dzieci miejscowych Polňków hk i wśród dorosłych Korespondent Kraiu" ubolewał no w 1898 r że dzieci Pohków z klasy sredniei urodzone na Kai, 7 kazie często wcale nic źnaia rodzinne! mowv" a oomimo to nauczyciele iezvka polskiegow Tyflisie nie znajdują pracy (Mądzik 1987, s. 69), rok później Stefan �160 ANDRZEJ WOŹNIAK z Tyflisu pisał w „Głosie", że nawel inteligencja polska w Tyflisie „niemożebnic mówi po polsku" (Stefan z Tyflisu 1899, s. 548). Choć w przytoczonych tu wypowiedziach jest pewno trochę publicystycz­ nego przejaskrawienia rzeczywistości, to nie ulega wątpliwości, że nie wszy­ stkie domy kolonii polskiej w Tyflisie były na przełomie wieków takimi twier­ dzami polskości jak opisany w „Tygodniku Powszechnym" dom zasiedziałej w Gruzji od półwiecza rodziny Kimonltów (Kimontt 1979, s.5). Dla wielu in­ nych dopiero wraz z tą wielką Talą spraw polskich, która napłynęła na Kaukaz w latach wojny, rozpoczął się powrót do polskości, odnajdowanie tożsamości narodowej. Rewolucja lutowa 1917 roku spowodowała wiele zmian również w życiu kolonii polskiej w Tyflisie. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich, w tym również o charakterze politycznym. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji, tj. Stowa­ rzyszenia „Dom Polski", Towarzystwa Dobroczynności oraz Polskiego Komi­ tetu Pomocy Ofiarom Wojny, powołali do życia Radę Polskich Organizacji. Pierwszą deklaracją Rady było poparcie dla „zasad i haseł" głoszonych przez Rząd Tymczasowy. W następnych miesiącach zaczęły powstawać organizacje polskie o chara­ kterze politycznym. W początkach kwietnia 1917 r. powstało ugrupowanie no­ szące nazwę Polski Związek Demokratyczny, z Sekcją Wojskową również od kwietnia działała jeszcze jedna organizacja wojskowych - Związek Wojsko­ wych Polaków. Równocześnie ukształtował się ośrodek koordynujący działania organizacji żołnierskich - Tymczasowa Polska Rada Wojskowa. W maju Rada Polskich Organizacji w Tyflisie powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Komitet podjął decyzję o zwołaniu „krajowego zjazdu polskiego na Kaukazie" oraz o wydawaniu gazety w języku polskim (Mądzik 1987, s. 126-127). Z inicjatywy przebywających w Tyfilisie działaczy PPS i SDKPiL utworzo­ no tu w czerwcu 1917 r. Polską Socjalno-Demokratyczną Organizację, jednak­ że już na przełomie września i października tego samego roku nastąpił w niej rozłam, w wyniku którego znów wyłoniły się SDKPiL, PPS-Lewica i PPS-Frakcja. Istniały też w Tyflisie polskie organizacje młodzieżowe. Z inicjatywy zna­ nego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", a od września działał Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich orga­ nizacji i związków działających na Zakaukaziu, który w ostatnim dniu obrad wyłonił naczelny naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, która z kolei wybrała Krajowy Komitet Wykonawczy. Zjazd ustalił wytyczne, który­ mi miała kierować się PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być; rozbudzenie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizo* wanie polskiego życia publicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie. �„TYGODNIK POLSKI- 161 zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową. W listopadzie Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istnie­ jących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk polskich. Wo­ bec wielu trudności zrealizowanie tego planu okazało się niemożliwe - powstała jedynie Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przełomie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym dowó­ dztwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyflisie. W lipcu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1987, s. 127, 138-149). W roku 1918 zaistniała na Zakaukaziu nowa sytuacja polityczna: powstały trzy niepodległe republiki kaukaskie, a wśród nich Demokratyczna Republika mmi та № i. • p / wij » 4 Лва «О kop. - •'• - R n polityczno-ekonomiczny i literacki. WYCHODZI KAZ W TYUZIKŃ. Tjílis, niedziela, 2 czerwca 1918 raku. I n U pmnantr. .{Unia: 5 Л . . . aiłea. . . Jr.. «a rwfcjit^jiaer tratuj. t» fńurlU jamami A1 u. lutcr oc-attj tafeiui't u.51 a!n!ae od 10<¡ d) 2-«¡ oprfc. dat nriticiŁ Czy wolno ł ib spa¿? *«¡e i.l/.i,. napnul. Тому ai» ono nieNie ski» glo-mcl. i „t„w «mataren która oriuwavstko, na», triüU: „k ,u,W¡ rrwolofll-pilrvotOtíjej i v opon. Przed ba«ekalejdoakop ludii i panst» calven, które sity kosmiczne «nrorah v Dovslmnnm U»l,„. го nmnioliic m mi o » v i n » przewija м, ; . s a a r w » s e ; a s l i s » prmiloíč tw.r.1, I lW BU..,, k t S í « £ corazVvrainWj poprV. tan.; .-.jní M ' .Cavo kMdv w w, , kolků, (ok'a»Лиг» lotr. a talówмш> ai. »>o¡v-. uto do ronnkonwo hne napięcia. ' Ten .ducli bo»v. 'w r««rvvvl»toi« lvcia. .\i« trz.-t>a s4 .be -'-orni lv¡„ aa»rwnvm *'»io *' re*№i i treícl, «veía Hitveaneg» ¡ uawm <v.p„lk0.v, t.„, «iniú konjnakuira ekonomicinéjto narodów. l*.WIÍi. «..¡eplaj.,-,01, «i, »»>hto, W takim canenlewolnoipX! no stokro-Iktórego wMownw ><t i M * Zakaiúatale. la» uletrolno tvui, ktorir rhn iv. któray Storneba«Ц oliw.*: t.-w mugui» «I* «li chatank*lioli.ycaitte ¡ .konomicanw jako apoletieiatwo. Kraj пала, dwa Uta byt widownie m . «¡«nej walki, k'úra wwatrptu takiwve.jak i .kononticatn jego .l.v. I .Var,.! *Í*ej «r„!y. „otitvíko- povvikW ¡ ».„¿ eví ten «tan nrinra (i. ktúrv oWnV 11Ü kl»rvk0l«Íek iUI.V BOHlinVl prlejař .¡. jedtneni ».*», itewl*»».,.. ' ' Oproti pnikóv, iwrcklch i ..(.«lierkk-k. 5 u Ryc. 1. Strona tytułowa nr I „Tygodnika Polskiego", reprod. M. Gmur �162 ANDRZEJ WOŹNIAK Gruzji (26 V 1918). Rząd Gruziński od początku prowadził politykę unaradawiania urzędów, instytucji oświatowych, kolei, a także służby zdrowia (Gruzja 1939, s. 91-99). Działania te nie pozostawały bez wpływu na sytuację miesz­ kających w gruzji Polaków; jedni stracili pracę, inni czuli się zagrożeni. Nakre­ ślony przez zjazd organizacji polskich program działania kaukaskiej Polonii zaczął w praktyce schodzić na plan dalszy: sprawą pierwszoplanową stała się natomiast kwestia powrotu do kraju. W tym też właśnie okresie zaczęło się ukazywać czasopismo w języku polskim - „Tygodnik Polski". Pierwszy numer czasopisma noszącego tytuł „Tygodnik Polski politycznoekonomiczny i literacki" ukazał się w Tyflisie w niedzielę 2 czerwca 1918 roku. Jego redaktorem był W. Jordaňski, a wydawcami bracia Musiał i J. Blichiewicz. „Tygodnik" zawierał 4 strony niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowa­ ny był w dwu szpaltach. Numer 2 wyszedł 9 czerwca, podobnie jak i następne już bez podtytułu. Numer 3, sześciostronicowy „Za redaktora" podpisał M. Mu­ siał, wydawcami byli M. Musiał i J. Blichiewicz, w nr 5 M. Musiał był reda­ ktorem pisma i wraz z J. Blichiewiczem, jego wydawcą. Cztery numery „Tygodnika" (R. 1918, nr 1-3, 5) znajdują się w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego'', inne nie są znane. Brak tego tytułu w pozostałych dużych bibliotekach warszawskich, nie dały również rezultatu poszukiwania w paru innych miastach. Nie został odnotowany w Katalogu Centralnym Biblioteki Narodowej. Nie udało siego również odnaleźć w dużych bibliotekach naukowych Tbilisi. Nic znajdujemy lego tytułu także w bardzo kompetentnej i zawierającej ogromną ilość wiadomości o tyfliskiej Polonii w latach I wojny światowej, wielokrotnie tu cytowanej pracy M. Mądzika (1987). Jest to jak dotychczas, jedyne polskie czasopismo wydawane w Tyflisie, które udało się odnaleźć. Prehistoria czasopism polskich w Tyflisie sięga wprawdzie l-ej połowy XIX w., ale więcej w niej, jak się wydaje, planów i za­ mierzeń niż faktów. Czasopismo kulturalno-literackic zamierzał podobno wy, dawać w Tyflisie już w latach 40-tych X I X w. poeta Tadeusz Łada Zabłocki, ale nic otrzymał na to zezwolenia (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 161). Gazety i czasopisma w języku polskim zamierzało wydawać Stowarzysze­ nie „Dom Polski", ale projekt ten nic został zrealizowany. Poza sferę projektów nie wyszły też chyba plany wydawania gazety polskiej przez Polski Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji. O obu tych zamierzeniach wspomi­ nałem zrcszlą już wcześniej. M. Mądzik pisze też o polskiej gazecie wydawanej jakoby w drugiej połowic 1918 r. - „Dzienniku Tyfliskim", mającym służyć akcji werbunkowej na rzecz tworzonej przez gen. L. Żeligowskiego 4 Dywizji. Żadnej informacji potwierdzającej ten fakt nic udało się jednak autorowi odna­ leźć (1987, s. 151, 227). Wiele niejasności i pytań wiąże się również z „Tygodnikiem Polskim". Nie wiemy z czyjej inicjatywy powstał, jak długo wychodził, jaki był nakład pisma, �„TYGODNIK POLSKI" 163 gdzie je drukowano? Mało, lub nic nie wiemy о ludziach, którzy je redagowali i wydawali. Redaktor „Tygodnika" Wincenty Jordański był zastępcą członka Polskiego Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji (Mądzik 1987, s. 127). W czerwcu 1918 r. wyjechał do Poti jako korespondent „Tygodnika" aby zebrać na miejscu wiadomości o warunkach powrotu do kraju przez Morze Czarne. Z Poti 13 VI wysiał do „Tygodnika" depeszę następującej treści: „Wszelkie wyjazdy wstrzymać, szczegóły przywiezie Jordański" ("Tygodnik Polski" 1918, nr 2, s. 4). Jeśli nawet wrócił do Tyflisu, to tylko na krótko aby zlikwi­ dować swoje sprawy, z nr 5 „Tygodnika" dowiadujemy się bowiem o jego wy­ jeździe do kraju. Jeszcze mniej wiadomo o współwydawcy „Tygodnika Pol­ skiego", podporuczniku Janie Blichicwiczu. Jedyna wzmianka o nim pochodzi z drugiej połowy roku, kiedy brał udział w akcji werbunkowej do 4 Dywizji gen. Żeligowskiego (Mądzik 1987, s. 150-151). Nic właściwie nie wiadomo o braciach W. i M. Musiałach. Obaj byli współwydawcami dwu pierwszych numerów „Tygodnika", później jako wydawcy podpisywali czasopismo tylko M. Musiał i J. Blichiewicz. M. Musiał był też jego redaktorem. Bracia Musiałowie wydawali także, wspólnie z A. Gorbaczukiem, redagowany przez J. Degena „artystyczno-literacki i satyryczny" tygo­ dnik „Igła", prawdopodobnie w języku rosyjskim. Pisywali obaj, choć rzadko, w „Tygodniku Polskim". Nie wiemy kto był autorem artykułu Czy wolno spać? zamieszczonego na stronie tytułowej nr 1 „Tygodnika", tam gdzie można było się spodziewać artykułu programowego. Artykuł len wzywał Polonię do wytę­ żonej pracy, „karności i organizacji", koniecznej w obliczu zagrożenia ze stro­ ny narodów silniejszych gospodarczo i organizacyjnie, przede wszystkim zaś, coraz bardziej aktywnych na Zakaukaziu politycznie i gospodarczo Niemców. Nawoływał do nawiązania „nici żywego związku z Macierzą". Prawdopodobnie odezwały się jednak głosy zarzucające redakcji pisma brak deklaracji programowej, bo w numerze 2, również na stronie tytułowej ukazała się publikacja pt. Dlaczego nie daliśmy swego credo. Autor artykułu (być może redaktor, lub też, na co wskazywałyby pewne cechy stylu, często pisujący w „Tygodniku" Ludwik Piekarski), stwierdza, że nie jest to konieczne, bowiem „nie chodzi o frazeologię, lecz o czyn, o czyn zbożny i zdrowy". Wszelkie zaś deklaracje ma zastąpić hasło: „Pamiętajcie o starej ziemi". „Oto nasze credo - pisze autor - jeżeli koniecznie tego chcecie, drodzy rodacy". W jakiej mierze ten, przyznajmy, bardzo ogólnie nakreślony program był realizowany? „Tygodnik" zamieszczał trochę bieżących wiadomości z kraju (przeważnie z Królestwa, niekiedy z kresów wschodnich), np. o wyborach do Rady Stanu (nr 1, s. 4) i powołaniu w Królestwie nowego prezesa „gabinetu ministrów", J. K. Steczkowskiego oraz jego deklaracji programowej, rozwią­ zaniu 1-go Korpusu gen. J. Dowbora-Muśnickiego, o walkach 2-go Korpusu i legionistów J. Hallera z Niemcami (nr 2, s. 3) czy też o wprowadzeniu w są­ dach Warszawy języka polskiego jako urzędowego (nr. 3, s. 5). W numerze 4 „Tygodnika", którego brak w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warsza­ wie, znalazła się wzmianka o obchodach rocznicy 3 maja w Warszawie, o czym �164 ANDR/.IU WOŹNIAK wspomina LP (Ludwik Piekarski) w krótkiej biografii Romualda Traugutta za­ mieszczonej w numerze następnym. Wiadomości takich było jednak niewiele; czerpano je przeważnie z dzienników polonijnych wychodzących jeszcze wów­ czas w Moskwie, „Echa Polskiego" i „Gazety Polskiej", sporadycznie dociera­ jących do Tyflisu. Bezpośrednie kontakty z krajem, o czym niejednokrotnie pi­ sano w „Tygodniku", były bardzo utrudnione. Podróże do Polski odbywające się okrężnymi drogami, trwały długo, pełne były niespodziewanych trudności, a często i niebezpieczeństw. Najkrótszą niegdyś drogą do kraju, przez Morze Czarne i Odessę, z powodu braku regularnej komunikacji morskiej i niepewnej sytuacji na Ukrainie, podróżowano teraz znacznie rzadziej. Ukraina, Krym, a nawet Północny Kaukaz, były to rejony, z którymi nawet państwowa poczta gruzińska nie utrzymywała żadnych połączeń. S. A. Korwin, znalazłszy się w lecie 1918 r. w Tyflisie bez źródeł utrzymania, założył tu prywatne biuro pocztowo-informacyjne do kontaktów z tymi terenami. Z powodu jednak pa­ nującego tam chaosu i trudności komunikacyjnych, przedsięwzięcie okazało się chybione (Korwin, 1966, s. 287-289). Oprócz wiadomości bieżących ukazywało się jednak w „Tygodniku" sporo innych materiałów dotyczących spraw kraju. Tak np. podpułkownik A. Małyszko, pierwszy prezes Związku Wojskowych Polaków i członek Komitetu Wy­ konawczego Rady Polskich Organizacji w artykule pt. Uwagi o sztuce wojennej pisał o potrzebie tworzenia silnej i dowodzonej przez odpowiednio do tego przygotowanych oficerów armii: „Naród, który chce żyć samodzielnie [...] musi mieć realną siłę, na której swe istnienie opiera [...] Taką namacalną siłą jest armia (...] Bojowej armii nic stworzą profani i analfabeci wojskowi i ci, co głoś­ no krzyczą na wiecach i wicie obiecują, ale wykształceni wojskowi fachowcy (nr 1, s. 3). Ludwik Piekarski, pracownik Kolei Zakaukaskich i jeden z filarów "Tygodnika" w artykule Luźne zdania w dziedzinie handlu i przemysłu swoj­ skiego zastanawiał się nad sytuacją gospodarczą Królestwa, odbudową znisz­ czonego przez wojnę przemysłu oraz zadaniami emigracji (nr 3, s. 3-4). Tenże sam autor w omówieniu artykułu zamieszczonego w wychodzącym w Królew cu czasopiśmie „Industrie-Kurjer", pisał o związkach Gdańska z Polską i jego roli w ekonomice odradzającej się państwowości polskiej (Gdańsk portem dla Polski nr5 s 2) oraz w lvm samvm numerze Tveodnika" nrzvnominal postać dyktatora Powstania Styczniowego, Romualda Traugutta (ś. 2-3). O tęsknocie tułacza za krajem i o pragnieniu powrotu doń mówiły wiersze W. Musiała (nr 1, s. 4, nr 3, s/6) i innych autorów (nr 3, s. 5, nr 5, s. 3) drukowane w „Tygodniku". Powrót do kraju był zresztą tematem, któremu poświęcano w kolejnych nut merach „Tygodnika" coraz więcej miejsca, bowiem dla wielu rodzin polskicfc w Gruzji a zwłaszcza w Tyflisie lato roku 1918 stało się okresem szczególnie trudnym. Odrodzenie państwowości gruzińskiej oraz związane z nim unarodo* wienie i reorganizacja wielu instytucji pociągnęły za sobą zwalnianie z posaé cudzoziemców, w tym również wielu Polaków. Na ich miejsce wszędzie gdzift było to możliwe, przychodzili Gruzini. Wcześniej już zwolnienia takie miały miejsce w szkołach, urzędach, szpitalach, a w czerwcu 1918 r. objęły również �„TYGODNIK POLSKI" 165 znaczną część polskich pracowników Kolei Zakaukaskich. W numerze 1 „Tygodnika" z 2 czerwca 1918 r. ukazała się wiadomość następującej treści: „Rozporządzeniem Zarządu Dróg Zakaukaskich wszyscy pracownicy kolejo­ wi, delegowani z dróg obcych, z d. 1 czerwca zostają uwolnieni dla powrotu na poprzednie miejsce służby bez wynagrodzenia t. z. likwidacyjnego. W liczbie tych pracowników znajdzie się dużo naszych rodaków bez możności wyjazdu i funduszów na dalszą egzystencję. Jeszcze jeden smutny obrazek naszej nie­ szczęśliwej tułaczki. Rodacy, organizujmy się, gdyż groźne jutro być może nie­ daleko" (s. 4). W następnych miesiącach powrót do kraju stał się koniecznością nawet dla wielu rodzin od dziesięcioleci zasiedziałych na Kaukazie, tak jak wspominana już rodzina Kimotlów, której trzy pokolenia związane były z Gru­ zją. W dwu pierwszych numerach „Tygodnika" materiały dotyczące powrotu do kraju nie zajmują jeszcze wiele miejsca. Są to wyłącznie komunikaty i infor­ macje o warunkach w jakich odbywa się podróż do kraju, obowiązujących prze­ pisach, instytucjach polskich niosących pomoc powracającym w punktach eta­ powych, itp. Tak np. w zaczerpniętej z „Gazety Polskiej" informacji o możli­ wościach podróży przez Rosję Sowiecką i tereny okupowane przez Niemców, zatytułowanej W sprawie powrotu do kraju, czytamy m. in.: „Do Pskowa Nie­ mcy przepuszczają zupełnie swobodnie. Po drodze nawet nie pytają się wjeż­ dżających do miasta o żadne papiery i regestrują je dopiero w mieście. Za to w Toroszynie, gdzie komisarz daje przepustki przez straż rosyjską, działając na mocy decyzji miejscowego "Sowieta" jest dużo różnych trudności. Ostatnio zdecydowali nie przepuszczać mężczyzn w wieku od 18 do 37-miu lat. Z Toroszyna do Pskowa jedzie się bądź furmankami, bądź koleją. Droga fatalna i męcząca. Setce Polaków w wieku od 18 do 37 lat udało się wymódz na miej­ scowym „Sowiecie" w Toroszynie skasowanie ograniczenia dla młodych i przedostali się oni wszyscy z przepustkami. Byłoby jednak lepiej, gdyby wogóle nie Toroszyno dawało przepustki, ale aby Piotrogród, zamiat dawać je do Toroszyna, dawał je do Pskowa. Co do rewizji: rzadko odbierają prowizję, ale to sięzdarza. Pieniądze carskie zmieniają na „Kierenki" ale rewizja jest dość słaba. O ile uda się wydostać z kordonu bolszewickiego na terytorium okupowane, nikogo po drodze o nic nic pytają i można dostać się do środka miasta. Tutaj najlepiej odrazu zwrócić siędo C.K.O. (Centralnego Komitetu Obywatelskiego - Á. W.) w którym udzielą informacji, gdyż sprawy z dnia na dzień zmieniają się i coraz nowe zachodzą zmiany. C.K.O. w Pskowie utrzymywał się jako główna instytucja polska. C.K.O. w Pskowie (adres obecny ul. Pośnikowska N 7) jest dla Polaków placówką urzędową" (nr 1, s. 2). Poniżej umieszczono krótkie ogłoszenie o wymaganych przez niemieckie władze okupacyjne zaświadczeniach o szczepieniu ospy. W numerze 2 ukazał się Komunikat Polskiej Rady Okręgowej na Kaukazie w sprawie powrotu do kraju informujący, iż wymagane przez Niemców szcze­ gółowe listy Polaków zamierzających wrócić do kraju zostały zakończone i ma­ ją być dostarczone do Warszawy przez specjalnych delegatów, ale ich wyjazd �166 ANDRZEJ WOŹNIAK „napotyka na wielkie trudności". Komunikat kończy się uwagą iż indywidualne wyjazdy do kraju, zarówno przez Batum, drogą morską, jak i przez Władykaukaz i Rosję, są bardzo ryzykownej dopóki tylko uda się utrzymać posadę, lepiej decyzji takich nie podejmować. Na tej samej stronie zamieszczona też została krótka informacja własna „Tygodnika" o warunkach podróży przez Władykaukaz, którą warto przytoczyć w całości: „W sprawie przejazdu po wojenno-gruzińskiej drodze do Władykaukazu i dalej, z wiarogodnego źródła redakcja "Tygodnika Polskiego" zasięgnęła następujące wiadomości: do st. Kazbek dro­ ga niebezpieczna i przejeżdżający często stająsięofiarami napadów; od st. Kaz¬ bek-do Władykaukazu szosę ochraniają pikiety bolszewickie. Polakom przeszkód nie czynią żadnych. Odbierają tylko broń. Z Władykau­ kazu do st. Tichorcckaja i dalej do Carycyna jechać można koleją - prawda, ruch kolejowy jeszcze nie jest uregulowany; rewizje częste, lecz pieniędzy nie odbierają. Z Carycyna do Moskwy pociągi kursują normalnie. W Moskwie spo­ kojnie, ale drożyzna wielka. Z Moskwy do Kijowa przejazd zupełnie bezpiecz­ ny i łatwy - kursują pociągi. Co zaś się tyczy przejazdu z Ukrainy do Królestwa Polskiego, to w tej sprawie dotychczas nic pewnego czytelnikom zakomuniko­ wać nie możemy". Na początku drugiej połowy czerwca autor kryjąc się pod kryptonimem D.J., w krótkim felietonie pt. Z chwili pisał: „Sprawa powrotu do kraju zaabsorbo­ wała wszystkie umysły w chwili obecnej i nic w tern dziwnego. Groźne jutro przybliża się coraz bardziej. W początkach lipca ostatni, którym udało się utrzy­ mać do tej pory na posadach t.j. kolejarze znajdą się na bruku i przeżywać zmu­ szeni będą ostatnie oszczędności, nie mając perspektywy znalezienia pracy, a co dalej z tego może wyniknąć - kto wie. Nic dziwnego, że zapanowała go­ rączka wyjazdu i to natychmiastowego, tembardziej, że według krążących wer­ sji, w Królestwie brak rąk do pracy. Wyjechać zaś jak okazuje się nie jest tak łatwo" (nr 3, s. 5). Przedwyjazdowa gorączka rosła z dnia na dzień, zwłaszcza iż zaistniały realne możliwości grupowych podróży stosunkowo pewnymi i w y ­ godnymi statkami niemieckimi przez Morze Czarne do portów rumuńskich, a także do Sewastopola z połączeniem do Odessy, stamtąd zaś, jak donosił prze¬ wodnik grupy Polaków, która wcześniej odbyła podróż tą trasą, kursowały je­ szcze wówczas Dociaci nosoieszne do Kiiowa i dalei" (Poti - 25 czerwca nr ч\ 4-5) Wdruciei połowie czerwca około p o ł o w y szpalt Tygodnika" wypeł­ niały iuż różnorodne materiały dotyczące powrotu do kniu- wywiad z ambasa­ dorem niemieckim w Tyflisie komunikaty zawiadomienia depesze reportaż /^ nożecnania P u » "ф wvicždž J a c e W z Gruzii „zabłąkanego /аЬНкап^о oddziału l-go l eo ťoísk.cgo Polskieco Poza kwestią powrotu do kraju i pogarszającej się sytuacji materialnej wielu rodzin polskich, sprawom tytliskiej Polonii „Tygodnik Polski" poświęcał wręca zadziwiająco mało uwagi, zwłaszcza że zamieszczony w numerze 2 artykuł re* dakcyjny pt. Najbliższe zadania, mógł budzić nadzieję, że właśnie tego rodzaj*' materiałów w czasopiśmie nie zabraknie. Redakcja apelowała w nim do podzier lonej na grupki kolonii polskiej o wspólne działanie na rzecz odradzającego się państwa polskiego i aby nakreślić podbudowany wiadomościami o sytuacji kot �„TYGODNIK I'OLSKI" 167 lonii polskich na Kaukazie, plan takich działań, ogłosiła konkurs prosząc czy­ telników o wypowiedzi na temat następujących zagadnień: „1. Zadania kolonii polskich na Kaukazie i ich stosunek do kraju. 2. Liczebność i położenie ekonomiczne kolonii polskiej (dane statystyczne). 3. Kolonie niemieckie w Rosji - rola ich w obecnej wojnie i w przyszłej walce ekonomicznej. 4. Przyszłe znaczenie Kaukazu w międzynarodowej walce ekonomicznej i jaki udział w niej przyjąć możemy. 5. Organizacja robotniczych związków zawodowych na Kaukazie. 6. Organizacja ekonomiczna Polaków na Kaukazie. 7. Wzajemny kredyt i związek finansowy z krajem. 8. Szkolnictwo polskie" (nr 2, s. 2). Oprócz pisemnych opracowań tematów, można też było zgłosić wypowiedź ustną podczas jednego z wieczorów dyskusyjnych, które redakcja zamierzała organizować co czwartek we własnym lokalu przy prospekcie Gołowińskim 12 (s. 2-3). Nie wiadomo jaki był plon tego konkursu i jakie dalsze losy owych wieczorów dyskusyjnych, bo o obu inicjatywach więcej już w zachowanych numerach „Tygodnika" nic wspomniano^ a materiały z życia tyfliskiej Polonii zamieszczano w nich bardzo rzadko. W numerze 2 np. ukazała się anonimowo wiadomość o uroczystym otwarciu polskich kursów zawodowych, pt. Nowa placówka, której autor donosił m. in.: „27 maja r. b. odbyło się uroczyste otwar­ cie Polskich Kursów organizowanych przez p Wiktora Grzvbowskieeo Kursy dzielą się na poszczególne działy Pszczelnie wo Ogrodnictwo Budownictwo Gospodarstwo mleczne Hodowla drobiu Hyeicna Roboty ręczne (koszykarstwo carncarstwo introligatorstwo szewc two i tp ) Oprócz wykładów teore­ tycznych prowadzone sa i zajęcia praktyczne Myśl utworzenia takich kursów należy powitać eoracvm uznaniem tembardziei feraz edy wszyscy marzymy o powrocie do pracy na glebie ojczystej. Kraj nasz został spustoszonym i zniszczonym. Odbudować go musimy, aby był silnym i bogatym. Tylko taki naród jest bogatym, który ma wzorowo roz­ winięte gospodarstwo małorolne. Założone świeżo kursy, dadzą właśnie kadry specjalistów różnych dziedzin przemysłu ludowego, którzy tworząc u siebie małe warsztaty wytwórcze, tern samem pokrywają cały kraj siecią ich i stano­ wią potężną wytwórczość krajową" (s. 3-4). Krótka recenzyjka, bez nazwiska autora i bez tytułu, amatorskiego przedstawienia Zemsty A. Fredry (bardzo zre­ sztą krytyczna), wystawionej 7 czerwca siłami Polskiej Sekcji Dramatycznej przy Domu Ludowym im. Zubałowa, zamieszczona została w 3 numerze „Tygodnika" (s. 4). W tym samym numerze M. Musiał w niewielkiej publikacji pt. Ertoba czyli nasza jedność w Tyjlisie , komentował ulotkę mówiącą o bez­ płodnych sporach i nieprozttmicniach wśród tutejszej młodzież polskiej, przy­ słaną do redakcji. Parę drobnych wiadomości zżycia kolonii polskiej znaleźć możemy jeszcze w dziale Kronika Tygodniowa (nr 3, s. 4), ale to już właściwie wszystko. Nieco 10 �168 ANDRZEJ WOŹNIAK więcej na ten temat dowiedzieć się można z zamieszczonego na ostatniej stronie każdego numeru „Tygodnika" działu ogłoszeń. Tak np. w ogłoszeniu o przed­ stawieniu Zemsty, znajdujemy nieco wiadomości, których nie było we wspo­ mnianej recenzji. Z ogłoszeń dowiadujemy się również, że oprócz'polskich kursów zawodowych, o których pisano w numerze 2, były wówczas w Tyflisie, jeszcze inne przedsięwzięcia tego rodzaju, takie jak „1-sza Warszawska Szkoła Szewstwa na Kaukazie »Eugenia«", przy ulicy Piotrogrodzkicj 8, czy też"'Polskie kursy kobiece szycia, kroju i innych robót ręcznych", w szkole polskiej przy ul. Mikołajewskiej 59 (nr 3, s. 6), zaś Sekcja Oświatowa przy Stowarzy­ szeniu „Dom Polski" organizowała wykłady z języka polskiego, historii i geo­ grafii" Polski (nr 2, s. 4 ) . Bardzo rzadko pojawiały się w „Tygodniku" informacje o wydarzeniach w Gruzji i na Zakaukaziu. Nawet wiadomość o ogłoszeniu w dniu 26 V 19q8 r. niepodległości Gruzji ukazała się dopiero w numerze 2 (z 9 VI) na s. 3, jako niewielka wzmianka (Nowa Rzeczpospolita), przed wiadomościami z kraju. Niewielkie doniesienia o traktacie pokojowym między Gruzją a Turcją i mię­ dzy Turcją i Armenią znaleźć można w Kronice Tygodniowej (nr. 2, s. 3). W ostatnim z zachowanych numerów „Tygodnika" (nr 5) wyraźnie widać, że pismo cierpi na brak współpracowników i interesujących materiałów (pisano już o tym wcześniej), większość numeru wypełnił bowiem swoimi artykułami i notami znany nam już Ludwik Piekarski. Numer ten nic był jednak, jak się wydaje ostatnim. Miejmy nadzieję, że uda się jeszcze odnaleźć dalsze, a być może także inne czasopisma tyfliskiej Polonii. u PrZypUy 1 W roku 1897 bylo w Tyflisie 1910 Polaków (mężczyzn) w wieku 20-29 hit i tylko 206 kobiet w tej grupie wieku (tamże, s. .15. tab. 51. 2 Wyliczenie własne wg liczb podanych w tabeli 6(404.1 katolików na 4133 ogółu ludności polskiej). Tak leż podaje autor na s. 63, natomiast na s. 37, w komentarzu do tabeli 6 - 95.4^. Stary kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia N.MP, z początków XIX w. slużyl ludności ormiańskiej i gruzińskiej. List J . S. Ziemby. Podpisany pseud. „Ludosław" do redakcji „Przeglądu Tygodniowego'-, datowany: „Tyliis 11 czerwca (31 maja) 1893" (rękopis). Biblioteka Publiczna w Warszawie. Dział Starych Druków i Rękopisów (dalej: BP), 11.313.8. k.171-172. 4 5 Tamże, s. 64. Już po 2 lalach, w 1S96 r. Towarzystwo liczyło 223 członków. 6 Nowy statut pozwalał m. in. na udział w pracach Towarzystwa parafian drugiego kościoła katolickiego w Tyflisie i katolików zamiejscowych, zmieniał wysokość skladek, itp. 7 Szczególnie uroczysty i podniosły chalkier miały uroczystości zorganizowane w Tyflisiepo śmierci H. Sienkiewicza, w grudniu 1916 r. Powołano specjalny komitet z udziałem przedstawicieli wszystkich działających wówczas w Tyflisie organizacji polskich (Towarzystwa Dobroczynności, Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny i „Domu Polskiego"). Uroczyste nabożeństwo w kościele parafialnym celebrował przebywający wtedy w Tyflisie ks. biskup I:. Ropp. 8 Ludoslaw (J.S. Ziemba). HVcvtóei а/вта;<»/«<«•>• (koresp. do ..Przeglądu Tygodniowego"), Tyllis 9/21 luty 19S5 (rękopis), BP. II, 375, k. 288-290. 9 i(, Sygnatura 08809 (por. także: Nalecz. Pawlaczyk 1983. s. 145). £m>f>rt(gruz.)- ¡cdnosé. 1 1 Jak już wspominałem wcześniej, ze znajomością .języka polskiego wśród tyfliskiej Polonii bywało różnie. Nawet w „Tygodni­ ku" nie brak błędów ortograficznych i rusycyzmów. Źle'po polsku mówiła młodzież i dzieci; w numerze 3 redakcja zamieściła haslo: „Uczcie dzieci wasze po polsku" (s. 5). �„TYGODNIK POLSKI" 169 Literatura B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1985 Polaków kaukaskie drogi, Łódź. B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Gruzja... 1939 Gruzja. Terytorium i ludność, historia, literatura i sztuki piękne, sy­ tuacja polityczna (praca zbiorowa), Warszawa. K i m o n l t A. 1979 Z Saksonii, Żmudzi i Kaukazu, „Tygodnik Powszcchny","R. X X X I I I , nr 10, s. 5. K o r w i n S . A. 1966 Wspomnienia (cz. I). Naptzelomie dwóch epok, Warszawa Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. M ą d z i k M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Po­ lonijny", t. 2, s. 47-62. 1983 Polskie organizacje spoleczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. 1987 Działalność spoleczno-kuliuralna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. N a ł ę c z В., P a w 1 а с z у к L . 1983 Katalog polskich czasopism emiaracvinvch w Bibliotece Uniwersvteckiej w Warszawie (do września 1939), Warszawa. Parafianin 1902 (Kottspondencja z Tyflisu), „Kraj , R. X X I , nr 1, s. 18. 1899 (Korespondencja) Głos" R X I V nr 23 s 548. S t r u m p h - W o j t k i e w i c z S. 1963 Książka szla za emigrantem, Wrocław. �170 ANDRZEJ WOŹNIAK „Tygodnik..." 1918 „Tygodnik Polski" (R. I), nr 1-3, 5. Ż у s к a r F. J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. z piętnastu lal prac kapłańskich w Cesarstwie. Petersburg. Wspomnienia Andtiej Woźniak „Tygodnik Polski" (The Polish weekly) - a periodical of the Polish colony in Tbilisi, Georgia Summary On the eve of the First World War Polish colony in Tbilisi comprised of 8-9 thousand (in 1910 there were 7367 Poles there). Compared to Petersburg (about 79 thousand) or even Odessa (25 thousand) the group of Poles in Tbilisi wasn't the largest one. yet Tbilisi was a place of the greatest concentration of Polish nationality people in Caucassus. The number of them in another Polish centre of that region - Baku - was about 3 thousand people. The Polish residents of Tbilisi made up more then half of those living in Georgia then. According to the census from 1897 most of them came from the Polish Kingdom (i.e. from territories under Russian occupation). As to their professions, over 50 percent were in the army, then there were numerous domestic servants, people employed in state administration, courts of law, police and railway workers; there were also a good many teachers and doctors. Their age structure was characteristic - over 50 percent of them were young (between 20 and 29), the majority of served as soldiers in the local garrison. In that age group women rather few. According to educational level - almost a half of Polish colony in Tbilisi consisted of illiterates (most of them solidiers probably) while - on the other hand - there were relatively many persons with secondary and higher education. Religiously the Poles were very homoge­ nous group - 98 percent of Roman Catholics. The centre . ' the social life of Polish colony was the Paul and Peter church (built in the 70ties of the 19ih century, called the "new"church, since there was another, "old" church attended by Georgian and Armenian population). In the 90ties a Catholic Charity Society was established in the parish of the "new" church. The activities of the Society were also of social and cultural character though the charter of the organization limited the possibility of cultural enterprises. First in 1907 another society could arise with greater chances of educational and cultural functions, it was called . I he Polish House". It intended publishing Polish books and press, but the pro|ect has never been carried into effects. The Polish colony animated considerably after the February Revolution in 1917. Many new Polish organizations came into being. There emerged a necessity of publishing a Polish peri­ odical. The Commitee of the Council of Polish Organizations aniiouced its decision to start the publication as early as in May 1917, but, as ¡I seems, ii remained a project only. The only Polish periodical published in Georgia in that period which has been discovered till now was "Tygodnik Polski" ("Polish Weekly"), sutrted in June 1918. The first issue entitled "Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ("Polish political, economic and literary weekly") appeared in Tbilisi on Sunday, June 2nd 1918. The author of the paper has managed to ascertain the names of the editorial staff. The first issue consisted of four pages, the format of 32x21 cm, printed in two columns. Number two appeared on June, 9th, without the long subtitle, which had not been added since then. The third issue had already six pages. �..TYGODNIK POLSKI" 171 Four copies of the described periodical (year 1918. no-s 1-3) are kc-pi in the resources of the University Library in Warsaw, ihe next ones have not been found bv ihe author as yet. The research in other libraries was of no avail. The Central catalogue of the National Library hasn't it on its files. Neither has author managed to find it in academic libraries in Tbilisi Л good study on the Polish colony in Tbilisi by M. Mądzik gives no information about the publication either So we do not know whose initiative the publication was and how long it had been continued or how the edition was. Informations about the people involved in the publishing work are also missing. Therefore we do not know the of the author of the article "Are we"allowed to sleep " published on the first nace of the first issue whrw n«iniiv nrnnmmmni;,. „t¡ri™ o , ^ That article annealed to the Polish colonv f « which were necessary in the face of ¡ h e n ™ V n ' ^ ™ h , ^ ! n n " ¡ nations First of all the G ^ summoned to "link the S There might have been the readers'opinions (in the issues we do not know) blaming the editors for not giving a pronounced programm declaration, for in no 2 there appeared an article: "Why have we"not given our credo?" It said that it was not nece^ary since "the point was not in phraseology but in deed, godly and respectable". The slogan -Remember your old country!" should suffice tor all declarations. "This is our credo if you need it so much, dear compatriots'". To what extent was that very general programm being realized? Sure enough, some actual news from the old country were published, mainly from the Polish Kingdom. Yet they were scarce and usually came from other Polish periodicals edited in Russia which came to Tbilisi from time to time. The prevailing subject of the "'tygodnik Polski" was the problem of repatriation to Poland. Other problems raised there concerned economic situation both in Poland and that of the Polish colonv in Tbilisi Other spheres of the immiurants'life were not discussed verv often Most informations about Polish cultural enterprises professional courses and other educational activities can be found among advertisements. News about events in Tbilisi and generally in Georgia rarely appeared in the Polish weekly. Even the news about the announcement of Georgia's independence (May, 26 1918) appeared first in the second issue (from June, 9lh), a small mention only, preceeding the news from Poland. From the last of the preserved issues it can be inferred that the newspaper was short of contributors and interestine materials, for almost all the articles were by one author, Ludwik Piekarski, a recular contributor. Hut as it seems, that issue was not the last one. Let us hope we to find some more and. perhaps some other periodicals of the Polish colony in Tbilisi. 9 Translated by Anna Kiiczyńska-Skrzypck �Budownictwo Uprawa roli Strój ludowy Wierzenia Medycyna ludowa Biesiady wiejskie Kultura współczesnej wsi beskidzkiej w świetle najnowszych badań w opracowaniu zbiorowym pod redakcja DANUTY T Y L K O W E J GÓRALE B E S K I D U ŻYWIECKIEGO W Y B R A N E DZIEDZINY K U L T U R Y LUDOWEJ Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47 Secesja, Kraków 1991 Do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Warszawa, Al. Solidarności 105, oraz w Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, ul. Piastowska 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d90ac5942de4ac7d09179771fcef5bb.pdf e99fcb386faae61fd88565bc254d64ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1291 Title A name given to the resource Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T „ETNOGRAFIA POLSKA", I. XXXV; 1991, z. 1 PLISSN 0071-1861 Iwona Kabzińska-Stawarz (II-IKM PAN, Warszawa) Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii i I W latach sześćdziesiątych kraje Europy zachodniej i U S A przeżyły okres fascynacji Orientem. Z pewnym opóźnieniem moda na Orient dotarła także do Polski, gdzie trwa w ł a ś c i w i e do dziś. Druga połowa X X w. nie była pierwszym w historii Europy i Ameryki Północnej okresem zetknięcia się z kulturami Wschodu lub raczej z niektórymi ich dziedzinami. Nigdy wcześniej jednak zja­ wisko to nie wystąpiło w tak masowej skali. Objęło ono bowiem przede wszy­ stkim liczne grupy młodzieży określone mianem kontestujących lub alterna­ tywnych, w y c h o d z ą c poza jednostki zainteresowane naukowymi badaniami Orientu, katedry językoznawstwa, seminaria historyków, literaturoznawców, muzykologów, warsztaty artystów. Młodzież zaadaptowała elementy filozofii orientalnej relicii muzyki tańca literatury sztuki stroili medycyny parapsy­ chologii Gorliwie uczyła się technik wschodnich sztuk walki- judo karate ken¬ do vietvodao wushu i in Nauczycielami bvli początkowo mistrzowie oaziatyckim rodowodzie, a później - ich europejscy lub amerykańscy .wychowankoJapońskie, chińskie, wietnamskie itp. wzory zachowań, przeniesione na cał­ kowicie obce dla nich podłoże i - podobnie jak inne elementy kultur oriental­ nych - oderwane od w ł a ś c i w y c h dla nich filozofii, religii, obyczajowości, nie były jednak całkowicie zrozumiałe dla mieszkańców innych kontynentów, a ich przeszczepianie miało charakter powierzchowny (szerzej na ten temat patrz np.: Tokarski 1985). Dla ludzi wychowanych z dala od kulturowych w z o r ó w A z j i ' najważniejsza stała się technika, fascynowano się ponadto w i d o w i s k o w o ś c i ą sportu w y w o d z ą c e g o się z tradycji sztuk walki Wschodu. Nasuwa się jednak pytanie, czy Europejczyk lub Amerykanin jest w stanie zgłębić tajniki kultur Wschodu i czy jest on g o t ó w podjąć ten wielki wysiłek, by zrozumieć obce koncepcje filozoficzne, religijne, sztuki walki i in? Iluż wybierze drogę Herrigela - niemieckiego uczonego, który wykładał filozofię na uniwersytecie tokij­ skim w okresie międzywojennym - zdecydowanego na wieloletni bój z samym sobą i obciążeniami własnej kultury tylko po to, by pojąć, czym jest japońskie łucznictwo. Ilu tak naprawdę zrozumie formułę mówiącą, że „łucznik mierzy w siebie samego - a jednak nie w siebie samego; trafia w siebie samego - a jed­ nak nie w siebie samego. W ten sposób staje się on jednocześnie celem i tym, który celuje, strzelcem i strzałem. Bądź też - by ująć rzecz w słowach mistrzom �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najdroższym - łucznik, chcąc nie chcąc, stawać się musi niewzruszonym cen­ trum. I wtedy zdarza się cud ostateczny, cud najwyższego rzędu: sztuka staje się «sztuką, w której niczego sztuką nie dokażesz», strzelanie przeradza się w nie-strzelanie, w strzelanie bez łuku i strzały. Nauczyciel z n ó w staje s i ę ucz­ niem, mistrz początkującym, koniec - początkiem, a początek doskonałością" (Herrigel 1987, s. 13-14). Ilu naśladowców znajdzie inna reprezentantka filo­ zofii niemieckiej Lies Groening, której, jako jednej z niewielu, udało s i ę zro­ zumieć i przeżyć filozofię zen do tego stopnia, by zasłużyć na pochwały japoń­ skich mistrzów (Groening 1988). Jak pisał S. Tokarski, jeden z autorów książki pt. Budo , „Obserwując od ćwierćwiecza narastanie kolejnych faz fascynacji sztukami walki, stwierdzam coraz w i ę k s z ą łatwość definiowania, czym jest budo. Już od pierwszego trenin­ gu adepci rozprawiają o filozofii swej dyscypliny, o jej sztuce czy technice. Ja o tych rzeczach dowiedziałem się po kilku latach treningu, a m ó w i ć i pisać za­ cząłem po dwudziestu i wciąż jeszcze mam wątpliwości, czy dobrze pojąłem japońską lekcję" (Sikorski, Tokarski 1989, s. 166). Cytowaną pracę uważam za ważną - także dla etnologa - próbę poszukiwa­ nia sensu walk Wschodu i prześledzenia ich ewolucji. Autorzy korzystali ze źródeł historycznych i różnorodnych, j u ż istniejących, opracowań ( g ł ó w n i e z kręgu anglosaskiego i japońskiego). Sięgnęli również do azjatyckich filozofii, religii, mitów i wierzeń, z niewielkim zainteresowaniem odnieśli się natomiast do zagadnienia roli sztuk walki w kulturze, ich związku z obrzędowością, świę­ tami itp. 2 Ogromne zainteresowanie sztuką walk Wschodu sprawiło, ż e na świecie (także w Polsce) ukazują się co roku dziesiątki podręczników przeznaczonych dla instruktorów i adeptów tej sztuki. Ich zadaniem jest przede wszystkim pre­ zentacja odpowiednich technik, choć czasem można w nich znaleźć interesują­ ce dane o genezie i rozwoju p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin sportu. Stosunkowo rzadko natomiast dostarczają one informacji o kulturowych funkcjach sportu, jego znaczeniu, np. magiczno-symbolicznym, kontekście sakralnym itp. Chcia­ łabym przy tym zaznaczyć, ż e doceniam potrzebę wydawania tego typu prac, zwłaszcza gdy nadaje im sięatrakcyjną edytorsko formę. Przykładem m o ż e być m. in. książka tureckiego autora Dursuna A l i Pehlivana (1985), która zawiera 1600 fotografii ilustrujących 218 technik zapaśniczych (rzecz dotyczy współ­ czesnych zapasów w stylu wolnym). A ż e nawet najpiękniej wydany podręcz­ nik stylów walk Wschodu nie jest w stanie zadowolić etnologa, to już specyfika dyscypliny i ukształtowanego przez nią sposobu myślenia i postrzegania rze­ czywistości oraz stawianych pytań badawczych. M o ż e go natomiast zainteresować praca Pronnikova i Ladanova (1983), którzy potraktowali japońskie sztuki walki jako jeden z zasadniczych elemen­ tów obrazu Japończyka, część japońskiego charakteru narodowego. Ukazali ponadto ewolucjęobrazu samuraja i zaprezentowali samurajski kodeks bushido - drogę wojownika - i jego moralny drogowskaz. Nieco uwagi poświęcił też temu zagadnieniu L . Frederic (1971, s. 134-158). Duch bushido o m ó w i o n y zo­ stał również w pracy J . Nitobe (1977). �175 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI Zrozumienie wschodnich sposobów walki nie jest m o ż l i w e bez odwołania się do idei filozoficzno-religijnych, kształtujących określony sposób myślenia, widzenia rzeczywistości. Na związki te zwraca m. in. uwagę Tokarski (1989), cytując zarazem bogatą literaturę (patrz też np. Cyboran 1986). II Kontynent azjatycki od dawna pociągał Europejczyków. Różne jednak były źródła tych zainteresowań i powody, dla których wyprawiali się do Azji kupcy, misjonarze, żołnierze, zesłańcy i naukowcy. W poznawczym przybliżeniu Azji do Europy znaczny udział mają także Polacy. Długą listę nazwisk otwiera Be­ nedykt Polak, który towarzyszył posłowi Innocentego I V do Wielkiego Chana. Poczynając od X V w. polscy podróżnicy docierają do Palestyny, Syrii i Libanu, z czasem - dalej: do Chin, Indii i Japonii (szerzej sylwetki polskich badaczy Azji przedstawia np. Słabczyński 1988). Wśród odkrywców Azji w y w o d z ą c y c h się z polskich ziem, s z c z e g ó l n e miejsce przypada tym ludziom, którzy zetknęli się z nią nierzadko wbrew sobie, w tragicznych okolicznościach - zesłańcom. Wielu z nich pozostawiło dzieła o wielkiej wartości: pamiętniki, listy, prace naukowe, opisy podróży, informacje z zakresu historii, geografii, gospodarki, przyrody, meteorologii, ponadto - wierzeń, obrzędów, folkloru, tzw. kultury materialnej, rodziny. Wśród bezcennych danych rzadko trafiają się, niestety, informacje o grach, zabawach, sporcie i innych zachowaniach ludycznych. Wy­ jątkiem są w tym przypadku m. in. prace B . Grąbczewskiego, A . Januszkiewi­ cza, J . Kobyłeckiego i A . Kamieńskiego-Dłużyka. Zagadnienia sportu i - generalnie rzecz biorąc - zachowań ludycznych nigdy nie należały do wielkich tematów etnologii. B y ć m o ż e poważnym na­ ukowcom wydały s i ę o n e błahe, niegodne zainteresowania, śmieszne... Nie zna­ lazły się one nie tylko w większości zapisków polskich odkrywców Azji z 2 poł. X I X - początku X X w., którzy notabene nie mieli z reguły przygotowania et­ nograficznego, lecz także nic zyskały uznania współczesnych uczestników pol­ skich ekspedycji ctnologicznych, penetrujących różne obszary Azji. Tematyka ta pojawiła się wprawdzie w pracach wypraw organizowanych przez Polską Akademią Nauk do Mongolii, nastąpiło to jednak już u schyłku działania eks­ pedycji (lata 1975-1980) co w znacznym stopniu ograniczyło m o ż l i w o ś c i ba­ dań i sprawiło, ż e wiele pytań musiało pozostać bez odpowiedzi. Dzięki uczestnictwu w pracach polskiej ekspedycji w Mongolii m o g ł a m choć w niewielkim stopniu przyczynić się do poznania i zrozumienia tradycyj­ nych dyscyplin mongolskiego sportu (zapasy, wyścigi konne i łucznictwo) oraz innych zachowań ludycznych, podejmując m. in. próbę ukazania ich funkcji magicznych, bogatej symboliki, udziału w procesie komunikowania itp. Waż­ niejsze wnioski z tych badań przedstawiłam w kilku artykułach (patrz np: Kab3 zińska-Stawarz 1987, 1988), a także w swej pracy doktorskiej . �1 76 IWONA KABZ1ŃSKA-STAWARZ III Gdyby na podstawie stanu badań etnograficznych wysnuwać wnioski o obe­ cności sportu w życiu różnych ludów Azji, byłyby one nieprawdziwe i mylące. We wszystkich krajach azjatyckich sport zalicza się bowiem do ulubionych roz­ rywek ludności. Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie znalazło to potwierdzenia w pracach etnografów nie jest jednak łatwa. Godnym uwagi wyjątkiem s ą m. in. monografie Chao Weipanga (1943,1944) poświęcone w y ś c i g o m „ s m o c z y c h łodzi", organizowanych w Chinach na początku lata, jak też książka Fu Quifenga (1985) zawierająca informacje o gimnastyce chińskiej i niektórych jej funkcjach, np. magicznych, symbolice pewnych zachowań itp. W i ę k s z o ś ć zna­ nych mi prac, jakie powstały w kręgu etnografów azjatyckiego pochodzenia traktuje jednak sport marginalnie. Najczęściej też brakuje wzmianek o nim np. w opisach świat dorocznych rodzinnych ceremonii religijnych gdy skądinąd wiadomo ż e różnego rodzaju współzawodnictwa sportowe stanowiły istotny element obrzędowości, np. cyklu kalendarzowego. Bywa też i tak, ż e powstają monocrafic ukazujące tvlko niektóre dvscvnlinv charakterystyczne dla narodowei tradycii nie wsnominaiac o innych wydawałoby sie nie mniej ważnych N a o r z y k ł a d w zbiorach eier wydanych w Phenianie (1964) i Seulu (1982} obydwa w iezvku koreańskim o m ó w i o n o m in nrzec heanie liny puszczanie latawców ary z lampionami huśtanie sie na huśtawkach oomiiaiac z nie wviaśnionvchnrzvcźvn rozmaite sztu'ki walki Wschodu Inna snrawa uWnrzydat n n ś ć T a ^ W Mongolii no powstało l^ń7elTl^ „ 1 n Z n\ lody badawcze nie „ Z ni Z T n Z W tltrLlltl P » ^ z c g o l n c h autorów, jak y Zr - stosowane me¬ W krajach Azji działają placówki naukowe powołane do badania sportu. Spełniają one wielce pożyteczną rolę, prowadząc m. in. prace dokumentacyjne na lemat rozwoju poszczególnych dyscyplin, organizacji zawodów, śledząc za­ leżności między uprawianiem sportu a procesami zachodzącymi w organizmie człowieka; z pola widzenia badaczy umyka natomiast najczęściej kulturowa rola sportu, jego związki z określonymi sposobami pojmowania rzeczywistości 4 itp . Niedostatek rodzimych badań etnologicznych nad sportem w poszczegól­ nych krajach Azji w jakimś stopniu rekompensują prace obcych badaczy. Poza monografiami kultury, w których znaleźć można mniej lub bardziej dokładne informacje o tej sferze zachowań, by wspomnieć tu takich „klasyków", jak: S. Culin (1958), W. Eberhard (1942, 1968, 1977), M . Granet (1973), C h . Bell (1968), J . Auboyer (1955, 1956, 1968), C . Osgood (1951), na u w a g ę zasługują także prace mające na celu prezentację jednej lub kilku dziedzin sportu. Wy­ mienię tu np. W. Azoya (1982), C . W. Bishopa (1938), J . Cornisha (1957), L . Ludovici (1973), przede wszystkim jednak G . Aijmera (1964), którego studium �177 SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI w y ś c i g ó w „ s m o c z y c h łodzi" wydaje mi się najbliższe ideałom etnograficznego opisu i interpretacji materiałów. Autor korzystał ze źródeł chińskojęzycznych i europejskich, przede wszystkim jednak bazował na wynikach własnych ob­ serwacji i badań terenowych. Poza informacjami o organizacji z a w o d ó w , cha­ rakterze uczestnictwa, podziale ról pełnionych przez zawodników, sposobach dekorowania łodzi, rekwizytach, starał się ukazać i zrozumieć symbolikę ob­ serwowanych zachowań występujących w ściśle określonym kontekście cza­ sowym. Sięgał przy tym do wierzeń, magii, z ł o ż o n e g o wizerunku smoka w kul­ turze chińskiej, informacji o stosunku Chińczyków do przodków i natury, nie lekceważąc historyczno-genetycznego aspektu zawodów. Jest to ten s z c z e g ó l n y sposób prezentowania dziejów widzianych oczyma z w y k ł y c h ludzi, przekazy­ wanych przez mity, legendy i wierzenia, które - bywa - nadają rywalizacji spor­ towej istotne znaczenie społcczno-kulturowe, a także wyjaśniają np. o b e c n o ś ć rozmaitych w s p ó ł z a w o d n i c l w w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Dla polskiego badacza kultur Wschodu niemałym problemem staje się do­ stęp do dorobku naukowego krajów tego obszaru. Większość „egzotycznych" wydawnictw nie dociera do naszych bibliotek. Wynika to nie tylko z braku szer­ szych kontaktów naukowych owocujących m. in. wymianą publikacji, lecz tak­ że z określonego priorytetu zakupu wydawnictw zagranicznych. Sprawa ceny jest przy tym nierzadko drugorzędna. Ważne jest przede wszystkim to, czy po.zycja m o g ą c a z a i n t e r e s o w a ć w ą s k i e grono e t n o l o g ó w znajdzie uznanie w oczach osób podejmujących decyzje o zakupach wydawnictw. Takie przykre doświadczenie było mi dane przeżyć... Żyjemy w czasach, w których ucieczka od polityki wydaje się niemożliwa. Jej elementem staje się też sport. Nie omijają go wydarzenia o zasięgu świato­ wym (przykład - odwetowe akcje terrorystyczne na stadionach), jest on także częścią polityki lokalnej. Jak wynika m. in. z badań J . Riordana (1977, 1986 i in.) sport - zwłaszcza w krajach rozwijających się - ma nie tylko znaczenie dla higieny i stanu zdrowia, lecz jest silnie związany z obronnością, patriotyzmem, integracją społeczeństwa, gospodarką, prestiżem międzynarodowym, identyfi­ kacją kulturową i narodowościową. Pełniąc rolę czynnika zmian s p o ł e c z n y c h sport m o ż e mieć również znaczenie rewolucyjne. W krajach Azji co jakiś czas odbywają się wielkie dni narodowego sportu. Festiwale te są okazją do znakomitej zabawy, współzawodnictwa pozwalające­ go na wyłonienie najlepszych zawodników. Organizatorzy pragną j e d n o c z e ś n i e pobudzić zainteresowanie sportem, zwłaszcza u mieszkańców w s i . Niekiedy jednak imprezy mające służyć np. integracji różnych grup etnicznych stają s i ę źródłem zjawisk negatywnych, m. in. pogłębienia istniejących j u ż antagoni­ z m ó w narodowościowych. Na niebezpieczeństwa, jakie niesie bezpośrednia ry­ walizacja między sportowcami w y w o d z ą c y m i się z różnych grup etnicznych zwraca np. uwagę Ch. Hann , pisząc o chińskich festiwalach mniejszości. 5 6 Jak inne dziedziny życia, tak i sport podlega daleko idącym zmianom. Ode­ rwany od w ł a ś c i w e g o dlań np. jeszcze na przełomie X I X i X X w. kontekstu (m. in. o b r z ę d o w e g o ) utracił on w s p ó ł c z e ś n i e wiele pełnionych niegdyś funkcji �178 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i bogactwo znaczeń. Obserwujemy też odwrót od sportów tradycyjnych, cha­ rakterystycznych dla ludów Azji i działania zmierzające do upowszechnienia dyscyplin o obcym wprawdzie rodowodzie, lecz dających namiastkę nowoczes­ ności, wielkiego świata. Przykładem takich działań m o ż e być m. in. południowo-koreańskie Towarzystwo „Sport dla wszystkich", które równolegle do apeli o aktywne uczestnictwo w sporcie rozbudowuje w Korei obiekty służące ma­ sowemu uprawianiu joggingu, pływania, gry w tenisa i badmintona. Spośród dyscyplin obecnych od w i e k ó w w kulturze koreańskiej działacze Towarzystwa dostrzegli jedynie łucznictwo, przyznając mu również znaczenie dla rozwoju fizycznego ludności . Czy jednak to „zrównanie w prawach" znajduje odbicie w konkretnych zachowaniach? Według Sikorskiego i Tokarskiego (1988, s. 10), „jesteśmy świadkami «wielkiej ucieczki»". W samej Azji bowiem wiedza o tak charakterystycznych dla tego kontynentu sztukach walki „nie zawsze ma szansę przetrwania. Praktyki walki giną, bo nie ma warunków dla ich rozwoju, a często i chętnych do ich kultywowania. Zachodnia moda niesie zapotrzebo­ wanie na europejskie sporty i atrakcje fascynujące młodzież japońską, chińską, czy koreańską. Ich pęd do n o w o c z e s n o ś c i jest tak wielki, jak nasza fascynacja ich tradycją. By przetrwać, dzisiejsi mistrzowie często emigrują, zaprzedają duszę i ciało kinematografii, szukają zachodnich sponsorów, starają się unowo­ cześnić swe praktyki, nadać im atrakcyjną formę i nie znany dotąd smak". 7 Zachodzące w szybkim tempie przemiany są zarazem sygnałem dla etno­ grafów, by (póki jeszcze można) rejestrować zachowania i zjawiska związane z przeszłością, rodzimą tradycją, by - jeśli nie jest za późno - pytać o ich zna­ czenia, cele, reguły uczestnictwa, gromadzić rekwizyty, kostiumy, rejestrować na taśmach wszelkie rodzaje współzawodnictw, przede wszystkim zaś docenić sport i jego miejsce w kulturze ludowej. IV S z c z e g ó l n i e predysponowana do badania Azji wydaje się etnografia ra­ dziecka, dynamicznie rozwijająca się w ostatnich latach i mająca wieloletnie tradycje m. in. organizowania wypraw terenowych. Część obszarów Z S R R leży na kontynencie azjatyckim. Radzieccy etnografowie prowadzą także prace poza granicami kraju: w Indiach, Chinach, Korei, Wietnamie i Mongolii. Od lat dzia­ łają ekspedycje etnograficzne, gromadzące materiały „z pierwszej ręki"; nie­ stety, nieliczni badacze uczestniczący w pracach tych ekspedycji poświęcili się badaniom sportu. Do tych, którzy uczynili to ze szczególną pasją i osiągnęli interesujące rezultaty należy przede wszystkim leningradzki etnograf G . N. Simakow. Jego praca prezentująca różne formy gier i z a w o d ó w sportowych Kir­ g i z ó w z przełomu X I X i X X w. nie ma sobie równych. Simakow nie tylko od­ szedł od opisowego sposobu informowania i koncentracji na regułach zawo­ dów, lecz wskazując na wielorakie funkcje sportu ukazał, iż ta sfera życia może być nie tylko elementem wychowania fizycznego i estetycznego, edukacji mło­ dego pokolenia (jak to czyniono przez lata w literaturze radzieckiej), lecz także �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 179 - istotnym składnikiem obrzędów, zwłaszcza rodzinnych, c z ę ś c i ą magii, wido­ wiskiem, pełniącym również ważną rolę w s p o ł e c z n y m komunikowaniu (Simakov 1984) . 8 W okresie powojennym etnografia radziecka, jako nauka historyczna, skon­ centrowała wysiłki na badaniu specyfiki etnicznej, gospodarczej i kulturowej p o s z c z e g ó l n y c h ludów, śledząc procesy zmian i rozwoju, drogi formowania s i ę etnosów, kształtowania specyfiki językowej i kulturowej w procesie dziejo­ wym. Badania te traktowano jako uzupełniające źródła historyczne, m ó w i ą c e o etnogenezie i tradycjach ludów zamieszkujących m. in. obszary Z S R R . Spe­ cyfikę tę miały określać następujące elementy: język, kultura materialna, ob­ rzędy, sztuka i folklor. Znaczącymi pracami w pierwszym okresie powojennym etnografii radzieckiej były: Etnografija narodov SSSR, S. A . Tokariewa (1958) oraz seria Narody mira, ukazująca się w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. W obszernym opracowaniu Tokariewa znalazłam zaledwie jedno zdanie „o różnych rodzajach sportu u Tadżyków i rozrywkach ludowych" (s. 344). Pisząc 0 sporcie u Turkmenów, Tokariew podaje natomiast, ż e ich ulubioną rozrywką były zapasy i wszelkie współzawodnictwa (s. 370). Nieco szersze, choć zara­ zem o s z c z ę d n e dane o sporcie u ludów Azji pojawiły się w serii Narody mira. Pozwalają one na sporządzenie pewnej typologii podstawowych dyscyplin sportu. Informacje o nim znajdują się w różnych rozdziałach - wśród opisu ob­ rzędów rodzinnych, świąt, np. kalendarzowych, lub tam, gdzie m ó w i się o zmia­ nach kulturowych, jakie zaszły na obszarach Z S R R od Rewolucji 1917 r. Z tych rozrzuconych danych kształtuje się jednak pewien obraz, na podstawie którego m o ż e m y m. in. w n i o s k o w a ć o podobieństwach i różnicach między p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami etnicznymi w dziedzinie sportu. Jest to wiedza podstawowa, nie­ zbędna dla ogólnej orientacji, pierwszy krok ku dalszemu poznaniu tej sfery zachowań. Wprawdzie w pracach syntetycznych poświęcono niewiele uwagi sportowi, informacyjną lukę wypełniają jednak różnego rodzaju opracowania monogra­ ficzne. Ukazują one najczęściej podstawowe zasady organizacji z a w o d ó w i re­ guły p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin. Pomijane są natomiast przeważnie sprawy kontekstu i relacji między sportem a np. wierzeniami i obrzędami, rzadko też materiał opisowy poddawany jest s z c z e g ó ł o w e j analizie i interpretacji. Istnieją poza tym wyraźne dysproporcje w ilości literatury na temat sportu (przy czym myślę tu nie tylko o pracach etnografów), które moglibyśmy nazwać dyspropo­ rcjami etnicznymi, regionalnymi itp. Stosunkowo najwięcej prac poświęcono - jak mi się wydaje - sportowi ludów zamieszkujących obszary radzieckiej Azji Środkowej (lista nazwisk i tytułów jest tu dość obszerna i jej przytaczanie nie jest, jak sądzę, konieczne). Poza pracą Simakowa brak jednak w etnografii ra­ dzieckiej ważniejszych analiz ukazujących m. in. pozaludyczne funkcje sportu 1 jego miejsce wśród innych dziedzin kultury. Zagadnienie to zostało też ledwie zarysowane w pracy zbiorowej Kalendamye obyćai i obrjady... (1985, 1989) oraz w interesującym artykule B . C h . Karmyszewej (Karmyśeva 1987). �180 IWONA K ABZIŃSK A-STAWARZ Przez wiele lat powojenna etnografia radziecka (podobnie jak wzorująca się na niej nauka mongolska, chińska, północnokoreańska, wietnamska i in.) skon­ centrowana była na badaniu współczesności. Wynikało to m. in. z założenia, że „powinna ona odpowiadać na zagadnienia wysunięte przez praktykę budownic­ twa socjalistycznego oraz ruchów n a r o d o w o w y z w o l e ń c z y c h i rewolucyjnych na świecie" (twierdzenia te sformułował S. P. Tołstow; za: Dynowski 1963, s. 21). Wspomniana tu seria Kalendarnye obyćai - ukazująca s i ę od lat siedem­ dziesiątych (pierwsze tomy poświęcone zostały Europie) - stanowiła rezultat przełomu w stosunku etnografów do badania tradycji oraz wykorzystania no­ wych metod poznawania kultury. Oddano też należne miejsce obrzędom, wie­ rzeniom, religii, dostrzeżono sferę gier, zabaw i sportu, choć w c i ą ż jeszcze sta­ nowi ona tylko pewien margines zainteresowań radzieckich badaczy. Na szerszą skalę prowadzone s ą natomiast w Z S R R badania gier dziecię­ cych. Prym wiodą tu pedagodzy i psycholodzy, przyznający tej formie zacho­ wań zasadnicze miejsce w systemie wychowania młodego pokolenia i jego roz­ woju. Dla etnografów interesujący m o ż e być syntetyczny przegląd gier prezen­ towanych w układzie odpowiadającym podziałowi państwa na republiki {Igry narodov SSSR, 1933 oraz praca o tym samym tytule lecz innej zawartości wy­ dana w 1985 r.). Sami etnografowie przyczyniają się również do poznania pew­ nego modelu wychowania, w którym ważne miejsce zajmują zachowania ludyczne, różnorodne ćwiczenia fizyczne i u m y s ł o w e . W ostatnich latach ukazały się np. trzy tomy Etnografii delstva (1983a, b, 1988) poświęcone g ł ó w n i e ludom Azji oraz praca Tradicionnoe vospitanie dętej u narodov Sibiri (1988). W modelu wychowania wielu kultur świata kładziesię nacisk na harmonijny rozwój sprawności fizycznej i umysłowej oraz duchowej. Cechy te odnajduje­ my zarówno w filozofii zen, jak i w myśli konfucjańskiej, w greckim ideale obywatela i średniowiecznych wzrorach europejskiego rycerstwa . W sposób idealny model ten realizowany jest m. in. przez bohaterów różnych form twór­ czości ustnej i literackiej. Wzorowi takiego bohatera u wybranych ludów Azji zamierzam poświęcić oddzielne opracowanie. 9 V Na świecie ukazało wiele dzieł, których tematem jest historia sportu i wy­ chowania fizycznego. S z c z e g ó l n i e bogato są tu reprezentowane opracowania ukazujące dzieje igrzysk starożytnych Greków i Rzymian. Niewiele miejsca poświęcono natomiast igrzyskom ludów Azji. Moją uwagę zwróciła praca Geschichte des Sports aller Völker und Zeiten (1926). Pięknie wydana, pisana gotykiem, wydała mi się interesująca nie tylko ze względu na zawarty w niej materiał. Jest ona bowiem przykładem pewnego spojrzenia na dzieje sportu i jego genezę: od zachowań powszechnych, wspól­ nych wielu ludom, a także ludziom i zwierzętom, do nowoczesnych, ujętych w określone reguły form współzawodnictwa. Wskazano tam również na zwią­ zek sportu z magią, religią i mitologią, choć zagadnienie to zostało zaledwie 1 �SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 181 zarysowane. Przypomnę, że w lalach dwudziestych naszego stulecia o g ł o s i ł też swe tezy E . Piasecki, pisząc o wspólnych ludziom i zwierzętom popędach na­ turalnych leżących u podłoża rozwijających się przez wieki dyscyplin sporto­ wych. Piasecki twierdził leż m. in. że poszczególne kultury, reprezentowane przez plemiona, narody i inne grupy, nadały z czasem tym pierwotnym zacho­ waniom zróżnicowany charakter, łącząc je z rozmailymi obrzędami, kultami, wierzeniami i mitami (Piasecki 1922, 1928 i in.) Badacze zwracają uwagę na związki sportu z utyli taryzmem typu militarne­ go. Interesującą koncepcję walk turniejowych przedstawia też np. I. Eibl-Eibcsfeld (1987), traktując te w s p ó l n e ludziom i z w i e r z ę t o m formy walki jako szczególny sposób wyładowania agresji. Zawody sportowe są - w e d ł u g niego - rodzajem zaworu bezpieczeństwa, który pozwala w s p o s ó b pokojowy (np. po­ jedynkami sportowców lub śpiewaków) regulować kłótnie Nic jest to koncep­ cja całkiem nowa. Przypominają się bowiem np. słowa Konfucjusza, który m ó ­ wił, żc nic można bez końca napinać łuku i że konieczne jest stwarzanie pew­ nych sytuacji wentylujących napięcia społeczne. Tu została ona jednak uszcze­ gółowiona i odniesiona do walk turniejowych. Zilustrowano ją ponadto cieka­ wym materiałem etnograficznym (nieslcty, spoza Azji). Badając genezę azjatyckiego sportu naukowcy wskazują wprawdzie na jego związki ze sferą sacrum, z obrzędami, milami, wierzeniami ilp., zagadnienie to nic zostało jednak dotychczas s z c z e g ó ł o w o opracowane w literaturze. Skąpe są leż na o g ó ł informacje o sporcie ludów Azji w źródłach historycznych, np. kro­ nikach. Nierzadko ograniczają sie one do jednego zdania, informującego np., że ulubioną formą rozrywki ludu, będącego przedmiotem opisu kronikarza lub podróżnika, s ą zapasy, w y ś c i g i wielbłądów, ćwiczenia koni i in. Czasem wy­ mienia się rodzaje broni występującej na badanym obszarze lub wspomina o za­ miłowaniu danego ludu do jazdy konnej lub łuczniclwa. ' Szukając informacji o sporcie ludów Azji przcwcrlowalam łomy: opisy po­ dróży, dzienniki, pamiętniki, kroniki, monografie mające charakteryzować kul­ turę wybranego ludu, kraju, regionu i in. W większości z dostępnych mi prac nie znalazłam niestety niczego, co mogłoby być przydatne do g ł ę b s z e g o pozna­ nia interesującego mnie zagadnienia. Bez trudu też dawał się w y c z u ć brak za­ interesowania znakomitej większości badaczy sprawami kultury (w tym rów­ nież sportu) opisywanych ludów. Postawowych informacji o rozmaitych dyscyplinach sportu dostarczają wy­ dawnictwa encyklopedyczne, m. in. Encyclopedie des sports (1924), Sport-Le­ xikon (1933), Sportwissenschaflliches Lexikon (1972), Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes (1935), Enciklopedićeskij slovarpo fizićeskoj kul 'iure i sportu (1961). Można je także znaleźć w opracowniach z zakresu dziejów wychowania fizycznego i sportu, np. w: History of Physical Education and Sport (1977), w pracach Halina (1929), Dalena, Mitchcla i Benetto (1953), Narity (1967), Oslerloffa (1976), Wroczyńskiego (1985), Rajagopalana (1962), Wildta (1980) i iri. Jednakże dane tego rodzaju nie zasiąpią rzetelnych, najlepiej terenowych, badań etnograficznych i poszukiwania odpowiedzi na pytanie o znaczenie spor- �184 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ * O b s z e r n ą recenzję z pracy Simakowa z a m i e ś c i ł a m w „Etnografii Polskiej", t. 30: 1986, z. Z s. 191-199. 9 P o ł ą c z e n i e łych e l e m e n t ó w m o ż n a z n a l e ź ć np. %ve w s p ó ł c z e s n y c h o g ł o s z e n i a c h z a c h ę c a j ą c y c h do udziału w z a j ę c i a c h którejś z licznych sekcji sztuk walki Wschodu. Żeński klub karale-do próbuje np. p r z y c i ą g n ą ć adeptki lej sztuki, obiecując: „ P o z n a s z s a m ą siebie, zapanujesz nad swoimi nerwami, z d o b ę d z i e s z kondycje fizyczna, poznasz szybka i skuteczna f o r m ę obrony". Warszawski klub Karale-do Tsunami wola natomiast z ogromnych plakatów, rozmieszczonych m. in. na przystankach tramwajowych: „Tsunami - wielka lala, lo kierunek p o l e g a j ą c y na wykorzystywaniu w walce realnej zasad wszystkich s t y l ó w . Zapewniamy naukę skutecznej sztuki walki i systematyczne ć w i c z e n i a medytacyjne!" (Warszawa, w r z e s i e ń 19S9 r.). 1 0 W Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu w ostatnich latach p o w s t a ł y np, następujące prace z w i ą z a n e tematycznie ze sportem azjatyckim: l . M a h m o u d r.; 2. M o h a m m e d S o u d patriotyczne irackich i narodowe do gry w piłkę uprawiających Nagi H a s s a n, Geneza i rozwój O s h a i s h , Rozn-ój piłki i rola mchu sportowego nożnej młodzieży; 3. T \ k h a y e k h B a I a s h S a I i h, Motoryczue koszykową; 4. S h a h t u l grew pilke nożną. Abid Kadhum, w wbranyeh i młodzieżowego Sprawność w Irahi krajach Zatoki Arabskiej i ich wpływ i somatyczne przesłanki fizyczna i budowa ciała na doboru irackich do wychowanie chłopców' zawodników Symptomatyczne, ż e żadna z wymienionych tu prac doktorskich nie dotyczy dyscyplin o stosunkowo dawnym rodowodzie w kulturze p a ń s t w arabskich (np. z a p a s ó w ) . C ó ż , jak pisał cytowany j u ż J. Riordan (19S6, s. 297), „dla wielu ludzi ( z w ł a s z c z a m ł o d e j generacji) w krajach rozwijających się, zachodni sport, podobnie jak zachodni s p o s ó b ubierania, jest synonimem p o s t ę p u i cywilizacji, ma też istotne znaczenie dla k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i jako droga do s ł a w y " . Korzystając z okazji, c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p. Faustynie J a ś k o w s k i e j za daleko idącą pomoc w moich poszukiwaniach. Oddzielne p o d z i ę k o ­ wania n a l e ż ą s i ę też p. dyr. S t a n i s ł a w o w i D r ą ż e w s k i e m u z Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie oraz p. Annie S k ł a d k o w s k i c j Wrzeszcz z O ś r o d k a Informacji Naukowej A W F w Warszawie. 1 ' I. T a l a r z y ń s k a jest r ó w n i e ż autorką pracy magisterskiej pl.: Obchody świąt i zabnny w Stambule na przełomie Zakład Turkologii U W , 1974 r. XIX i XX wieku, Literatura cytowana Ackcr W. [^t).r.w.j! J apdfiGsts AtcfiŁły A i j mer i Tokyo. G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study of Ceremonialism of the Transplanlion of Rice, The Ethnographical Museum of Sweden, Stockholm, Monograph Scries Nr 9. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123¬ 137. 1956 Archery: A Royal Sport and Sacred Game in Ancient India, „Arts and Letters", vol. 301, s. 3-12 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa Azoy 1982 W. Buzkashi: Game and Power in Afghanistan, Philadelphia: University of Pensylwania Press. Bell 1968 Ch. The People of Tibet, Oxford ^OWLo^Hmises Chao Wei-pan 1943 and Dragon Boats, ..Antiquity'" vol. X I I , nr 4. <T The Diagon BoaI Race in Willing, „Folklorc Studies , vol. 2, nr 1. • �185 SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI 1944 Games at the Mid-Autumn Festival in Kuangtung, „Folklore Studies", vol. 3, nr 1. C o r n i s h J. - 1 ( J O Fly a J^i tcy ^N*i turd 1 ł~Tislo ry ^ vol. (yCy, n r 4. C u 1 i n S. 1958 G a m ^ of the Orient, Rutland. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. C y b o r a n L. 1986 Klasyczna jof^a indyjska, Wttrsz*iw<i. D a 1 e n B., M i t c h e 1 E . D., B e n c 11 L . 1953 A World Histoiy of Physical Education Diem New York (wyd 2 1971) C 1960 Weltgeschichte des Sports unci der Leibensiibimgen. D r a p cr p r D F 1973 Classical Budo, Tokyo. Stuttgart. D 6 b 1 e r H. F. ł ^70 Kul(at and Siticn^cscfiicJiic n I963 Z ^iedlu7deficylowych s. 15-30. dc/ VVL//, N4uncticn etnografii polskiej, „Etnografia Polska",.. 7, E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im allen China, t. 1, Leiden, t. 2, Pekin. 1968 Local Cidtures of South and Easi China, Leiden. 1977 Kitajskieprazdniki, Eibl-Eibeisfeld 1987 Mi/oid i nienawiść, Moskva. I. Warszawa. Enciklopedićeskij slovar... 1961 Enciklopedićeskij slovar po fizićeskoj kid'ture i sportu, Moskva. �186 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Encyclopaedia... 1935 Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes, London. Encyclopédie... 1924 Encyclopédie des sports, i. 1-2, Paris. Étnografija detstva... 1983a Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej ipodrostkov M narodov Perednej iJuïnojAzii, I.S. Kon (red.), Moskva. 1983b Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Vostocnoj iJugo-VostocnojAzii, I. S. Kon (red.), Moskva. 1988 Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Juźnoj iJugo-Vostocnoj Azii, I. S. Kon, A. M. Resetov (red.), Moskva. F r é d é r i c L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów (1185-1603), Warsza¬ wa. F r o m m A., S o a m c s N. 1982 Judo: the Gentle Way, London. Fu Qu i fe n g 1985 Chinese Acrobaties through the Ages, Pekin. Geschichle... J 1926 Geschichle des Sports aller Völker und Zeiten, G. A. E . Bogeng (red.), Leipzig. G r a ne I M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. G ro e n i n g L. 1988 Bezdźwięczny glos jednej klaszczącej dłoni, Warszawa. H a h n M. 1929 Die Leibensübiingen im mittelalterlichen Volksleben, Langensalza. H e r r i g c 1 E. 1987 Zen w sztuce luczniclwa, Warszawa. �SPORT W K U L T U R A C H L U D Ó W AZJI 187 H a r r i s o n J. 1979 The Fighting Spirit of Japan, London. History... 1977 History of Physical Education and Sport, Tokyo. Igry narodov... 1933 Igry narodov SSSR. Sbornik materialov, Moskva. 1985 Igry narodov SSSR, L . V. Byleeva, V. M. Grigor'ev (red.), Moskva. J a n u s z k i e w i c z A. 1861 [zob,] ZywotAdolfaJanuszkiewicza i jego listy ze stepó kirgiskich, Beriin-Poznań. W Kabzinska-Stawarzl. 1987 Erun gurvan naadam - three games of the Mongols, „Ethnologia Po­ l o n a m i . 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. Kalendarnye... 1985 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. 1989 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Godovoi cikl, R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k A. 1874 Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc, Poznań. VvlpZl U87 o'k^Lom znaćenii konnych igr w SrednejAzii [w:] ProSloe Srednej Azii, DuSanbe, s. 231-242. K o b y ł e c k i J. 1837 Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1833, 1834 przez Józefa Kobyłeckiego, Warszawa. L u d o v i c i L. 1873 Sport and Games of the Singhalese, „Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asistic Society", vol: 1, s. 17-41. N a r i t a J. 1967 Illustrated World History of Physical Education, Tokyo. ta �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ N i l o b e J. 1977 Buskich: The Soul of Japan, Rutland. O p l c r M. K. 1945 A Suno Tournament at Tule Lake Center, „American Anthropologist", vol. 47, n r l , s . 134-139. O s g o o d C. 1951 The Koreans and their Culture, New York. O s t e r 1 o f f W. K . 1976 Historia sportu, Warszawa. P e h 1 i v a n D. A. 1985 Cagdus serbest gures leknikleri (współczesne lu wolnym), Ankara. P i a s e c k i E. 1922 Badania nad genezą ćwiczeń V., L a d a n o v w sty­ cielesnych, Poznań. 1928 Dalszy ciąg badań nad genezą Pronnikov techniki zapasów ćwiczeń cielesnych, Poznań. I. D. 1983 Japoncy. Etnografi&eskie ocerki, Moskva. R a j a g o p a 1 a n S. 1962 Brief History of Physical Education in India, Delhi. R a t t i O. 1979 Aikido and the Dynamics Sphere, London. R c i d H . , C r o u c h e r M. 1979 The Way of Warrior, London. R i o r d a n J. 1977 Sport in Soviet Society, Cambridge. 1986 State and Sport in'Developing Societies, Sociology of Sport", vol. 2q, nr 4, s. 287-303. R o s z k o w s k a H. 1978 Sport w starożytnej Anatolii, „Przegląd Orientalislyczny", nr 1, s. 66-6& S hao We n1 iang 1986 Sports in Ancient China, Beijing. kii „International Reviev for �SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI Sikorski 189 W., T o k a r s k i 'S. 1988 Budo, Szczecin. S i m a k o v G . N. 1984 ObSćestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlećenij naćaleXXw., Leningrad. Siabczyński W. 1988 Polscy 'olscy pod/óżnicy ?933 v końce XIX Sport-Lexikon, iodkiywcy. Warszawa. Leipzig Sportwissenschaftliches... 1972 Sportwissenschaftliches Tatarzyńska Lexikon, Stuttgart. I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77n T o h c i K. 1975 Tins is j\ifcićiOf Tokyo. T o k a r e v S . A. 1958 Etnografija narodov SSSR, Moskva. T o k a r s k i S 1985 Orient i kontrkullury, Warszawa. 1989 Sztuki walki Ruchowe formy ekspresji filozofii Wschodu Szczecin. T i ' ' 1988 TrTdZionnoe vospitonia dt lej u fiQrodov'Sihiri I S K.on C jN4 T'i ksami (red.), Leningrad. T s u n o d a R. 10^0 C / - J U F Y V V />/' I'nnniwvf %- s O C / l l I Ks Ł. ii J Mj \f Li l/Łl f (v,L)C Ni>u/ Y o r k Trnrl'ttinnv J- I I I C i i-i U / i ^ 1 " v >V Jl. \r I r*v. Wildt K.C. 1980 Daten zur Sportgeschichte, cz. 4, Asien, Afrika, Australien und Se­ eland bis 1900, Schorndorf bei Stuttgart. Wroczyński R. 1985 Powszechne dzieje wychowania Jizycznego i sportu, Wrocław. �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzinska-Stawarz Sport in the cultures of the people of Asia another „deficit subject" to be studied in ethnology Summary The term "deficit subject" was first used by Witold Dynowski (1963) with reference to the interests of Polish ethnographers in primitive (tribal) societies. It meant first of all the lack of research traditions and significant results within that field of studies. The same notion was applied again by Anna Zadrożyńska- Barącz (1970) who wrote about the condition of Polish studies on the ethnography of Europe. The term "deficit" refers to research techniques and methods, scholars involved in those subjects as well as international exchange and possibilities of obtaining original source materials. According to the author of this article we can speak in the same terms about the ethnological knowledge of the problem of sport in the cultures of Asiatic people. In the 60-ties of our century, in the USA as well as in Europe there appeared a considerable interest in Oriental cultures (specially among young generation). Along with the elements of philosophy, religion, music and art, dance and literature the Eastern art of fighting has been adapted. The same phenomenon - although about ten years later - appeared in Poland too. Numerous sport clubs and sections were organized whose task as to teach Eastern techniques of sports. Yet small attention was given to those philosophical, religious and ethnic ideas which, for the Asiatic peoples are closely connected with sport fights. But here a question arises: are non-Asiatic people able to go deep into the mysteries of cultures of the East? Are they often readv to eneaee in such an effort as that of Herrieel (1987 German edition 1953) or Groenine (1988, German edition 1983)? The Asiatic continent has appealed to the Europeans for a long time. The origins of those interests were of different kind and there were different reasons why merchants, missionaries, soldiers, explorers and political deportees undertook ardous journeys. The Poles contributed to a considerable extent to the explorations of Asia, and as early as-in the 15th century they had reached Middle East and later India, China and Japan. Especially important was the contribution of political deportees and exiles - the patriots persecuted for their struggle in great national uprisings in the 19th century and the participation in the national movements. They left works of ereat value - in eeoeraphv meteoroloev historv bioloev linguistics and ethnography Amona others there were also reports on sport and games of the people they stayed with The author mentions here: B. Grąbczewski, A. Januszkiewicz, J. Kobyłecki, A. Kamieński-Dłużyk. The problem of sport of Asiatic people, as it seems, has never belonged to the significant concerns of the travelers and explorers. It was at best a narrow margin of their interests. Neither was it given due attention by the participants of recent ethnographical expeditions organized by Polish scholars to the Middle East or to the middle-Asiatic republics of the USSR. True enough, that subject has been included into the research project of the expedition to Mongolia organized by the Polish Academy of Sciences but only in the last years of the investigations (1975-80) so there was not enough time to collect adequate data concerning that sphere of the Mongolian pastoralists'life. The Mongolian sport became the focus of interest of the author of the paf)» (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988). She was surprised to realize that even horse-races, archery and wrestling which are regerded by the Mongolians as their national sport have not met with much interest of the ethnographers, neither Mongolian nor the Soviet ones, although the latter had been researching Mongolia for many years. _ �SPORT W KULTURACH L U D Ó W AZJI 191 The author points out that the achievements of the Astatic ethnographers in the research of sport in traditional cultures were inadequte. Even though there are some field records, their interpretations are missing. In such situation the more significant would be the researches by foreign scholars, especially Soviet ones. The author mentions some works coming from the USSR but here again no deeper analyses can be found, aiming at the problems of the function and meaning of sport in particular Asiatic cultures. The only exception among the works showing, first of all, the technical and organizational aspects of the games is the book of G . N. Simakov (1984). Basing on his field data from Kirgisia and on archival documents he pointed out various cultural functions of sport: educational, aesthetic, recreational, magic and the function of social communication. Only children's games are the subject of research on a broader scale in the USSR, owing to educationists and psychologists who consider games as a significant element in the process of education. The ethnographers deal with the traditional system of education in which sport has its important place. The results of those researches are presented in the recent publications: Etnografija detstva (Ethnography of childhood) (1988a, b, 1988) and Tradicionnoe vospitanie u narodov Sibiri (The traditional upbringing by the Sibirian people) (1988). ^_ Of numerous works on the history of sport the author points at Geschichte des Sport aifer Volker und Zeiten (1926). It presents a rather typical approach to the origin of sport and its evolution - starting from the forms of behaviour common to pepple and animals to the modern competitions basing on strict rules. There had been a stage in that evoluation closely connected with military militarism. Later there came also connections with magic, religion, mythology etc. The Polish researcher E. Piasecki (1922,1928 et. al.) indicated the instincts, common for peopte and animals, underlying the development of many sport discipline. Particular cultures of tribes, nations and other groups had formed those primitive forms of behaviour into more di Iferentiated ones. Sport compe- titions had been included into rituals and ceremonies and became significant components of cults, beliefs, myths etc. Modern sport becomes more and more an area of politics. Sometimes of violent political actions - we know terrorism on sport stadiums. An example of a pacific character of sport are the national days uf sport in particular Asiatic countries or the activity of associations like the South Korean "Sport for All" Unfortunately sport games can also contribute to deepening of national conflicts (for instance the Chinese festivals of national minorities). Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, luczniclwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na tc i wicie innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KAHZ1ŃSKIE.J-STAWARZ GAMES O F MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier w kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/758a03975ccb791622d91a9775f9cdb5.pdf b546c802eb99481291314ecd7ef408f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1296 Title A name given to the resource Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad jej życiem i pracą - z okazji jubileuszu 75 lecia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewiczowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZOWA ( K E i A K U W , Warszawa) ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA R E F L E K S J E N A D JEJ Ż Y C I E M I P R A C Ą - Z O K A Z J I J U B I L E U S Z U 75-LECIA Jubileusze i rocznice s t a n o w i ą o d ś w i ę t n o ś ć w naszym życiu. O b r o s ł y swoi­ stym folklorem, c z ę s t o m ó w i m y o nich z p r z e k ą s e m , ale trudno się bez nich obejść. S t a n o w i ą w s z a k ż e istotny element w przekazie kultury, ś r o d o w i s k naukowych, intelektualnych, artystycznych czy nawet rodzinnych. Mają s w o j ą strukturę, specjalny j ę z y k , ceremonial. Są okazją do zastanowienia się nie tylko nad Jubilatem, ale i nad w s p ó l n o t ą , którą łączy Jego osoba; w s p ó l n o t ą u c z n i ó w przede wszystkim, w s p ó l n o t ą r ó w i e ś n i k ó w , przyjaciół, w s p ó l n o t ą z a w o d o w ą . W naszym codziennym p ę d z i e n a p r z ó d Jubileusz jest znakiem zatrzymania się, spojrzenia wstecz i refleksji. Jubileusz jest w i ę c instytucją życia s p o ł e c z n e g o . Tak by p o w i e d z i a ł B . M a l i n o w s k i . W ujęciu M . Maussa byłby c a ł o ś c i o w y m faktem s p o ł e c z n y m . T y m samym m o ż e m y go o p i s a ć tak, j a k każdy inny fenomen, każde inne zjawisko kultury. N a l e ż y w i ę c d o k o n a ć wyboru zasad opisu i analizy (metody) oraz j ę z y k a , w k t ó r y m b ę d z i e m y pisali. O Pani Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej należałoby pisać, posługując się j ę z y k i e m naszych przyjaciół spod Bielska Podlaskiego, po prostu, j ę z y k i e m bycia, który sam w sobie zawiera refleksję nad o w y m byciem. A w i ę c , urodziła się w Krakowie w roku 1913 w domu Stanisława i Janiny K u t r z e b ó w . Czas i ś r o d o w i s k o w p ł y n ę ł y z n a c z ą c o na w y b ó r całej Jej drogi życia. P r z e m i n ą ł czas modernizmu i „Wesela", który tak silnie w p ł y n ą ł na Chwistka, Witkiewicza i Malinowskiego. Pozostały jednak w Krakowie brono­ wickie c h ł o p k i , a poznawanie ludu należało do kanonu s p o ł e c z n e g o i patrioty­ cznego wychowania. Dlatego leż z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum i m . K r ó l o w e j Wandy w Krakowie w wieku lal 13. Jak pisze sama: „ N i e d ł u g o po tym w z i ę ł a m udział w sugerowa­ nych nam badaniach terenowych, których w y n i k i po p r z e r ó b c e redakcyjnej zostały zamieszczone w c z a s o p i ś m i e kół krajoznawczych m ł o d z i e ż y szkolnej «Orli Lot», a n a s t ę p n i e , j u ż samodzielnie, podjęłam p r a c ę nad budownictwem wiejskim w Zawoi, o p u b l i k o w a n ą w wydawnictwie Muzeum Elnograliczncgo w Krakowie" (1931)/ Wzorem dla młodej Anny staje się Ojciec - długoletni profesor Uniwersy­ tetu J a g i e l l o ń s k i e g o , prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, prawnik i hi­ storyk. Jest on pierwszym krytykiem Jej prac, okazując w tym rzadkie parlncrЛ п п а K u t r z e b a - P o j m i r o w a , Zyťiorys tmukouy, mpis w A r c h i w u m Katedry Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa. �8 ZOFIA SOKOLliWICZOWA siwo. O tych lalach tak pisze w s w y m ż y c i o r y s i e : „Już w czasie s t u d i ó w gimna­ zjalnych p o m a g a ł a m Ojcu w korekcie jego p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego, d y s k u t o w a ł a m z nim na temat warsztatu pracy historyka i k o n s u l t o w a ł a m nie­ które pierwsze prace, w stosunku do których s t a w i a ł m i d u ż e wymagania, nie starając się jednak niczego p o p r a w i a ć lecz tylko sugerując ich k o n t y n u a c j ę " . To seminarium domowe skutecznie u f o r m o w a ł o P a n i ą Profesor, która nigdy nie przestała b y ć historykiem, stawiając krytykę ź r ó d ł o w ą na pierwszym planie w swoich pracach. I chyba w ł a ś n i e wtedy nauczyła s i ę znaczenia s ł o w a , pro­ stego s ł o w a , jego odcieni, reguł poprawnego stosowania - tak aby w y r a ż a ł o ono m y ś l nadawcy i m i a ł o s z a n s ę dotarcia do adresata. Zapewne łączyło się to z Jej szacunkiem dla ludzi. Wynikała z lego k o n i e c z n o ś ć takiego zwracania s i ę do nich, by m o g ł o dojść do porozumienia, do dialogu. Stąd niechęć do ż a r g o n u , do trudnych j ę z y k o w o konstrukcji naukowych, do zamykania s i ę ś r o d o w i s k a naukowego przez stosowanie hermetycznego j ę z y k a . Zawsze miałam nieodpar­ te w r a ż e n i e , ż e cyzelując tekst myślała nic o swojej przyjemności lub korzyści, ale o porozumieniu s i ę z innymi. M i ę d z y innymi z tego samego powodu przy­ w i ą z y w a ł a taką w a g ę i poświęcała tyle czasu poprawianiu tekstów swoich m ł o d s z y c h k o l e g ó w , z moim pierwszym tekstem o Kol bergu w ł ą c z n i e . Robi to z r e s z t ą do dziś. Z m i e n i a j ą się pokolenia, ale trudności w jasnym przedstawieniu swego zdania pozostaje to samo. I j e d y n y m na to sposobem jest pomoc Nauczy­ ciela. Bycie Mistrzem lub Nauczycielem oznacza bycie Wzorem, Przewodnikiem po drodze, W p r o w a d z a j ą c y m w tajemnicę, P r o w a d z ą c y m do zmiany samej istoty Ucznia, który winien p o s t ę p o w a ć w ślady tegoż właśnie Nauczyciela. M a m takie niejasne w r a ż e n i e , ż e relacja ta została w ostatnich latach zatarta, a m o ż e nawet uległa zasadniczej zmianie. Tak, j a k b y każdy z nas, etnografów, c h c i a ł b y ć sobie sam nauczycielem, „ o d p ę p i ć s i ę " j a k najszybciej, robić coś innego lub inaczej. J e s t e ś m y surowi dla Autorytetów. Nie mamy j u ż w etnologii szkół, mamy g a r ś ć r ó ż n y c h nazwisk różnej klasy. Czy n a p r a w d ę ? A m o ż e dopiero moment, w którym przekraczamy pewien próg, gdy zaczynamy patrzeć bardziej wstecz niż w przód, gdy przychodzi czas na podsumowanie w ł a s n e g o życia, jest w ł a ś c i w y dla refleksji nad tym, kto nam co o f i a r o w a ł ? K t o był naszym Nauczycielem? K i m byla dla nas, dla mnie pani Profesor? Pani magister , pani doktór, pani docent, pani profesor - te tytuły zdają się m ó w i ć , że rosłam razem z nią, bo p a m i ę t a m Ją z tych różnych czasów. I bez w z g l ę d u na stopień i tytuł naukowy byla zawsze przede wszystkim Przy­ jacielem, starającym się nie p a m i ę t a ć o dystansie, który nas dzielił. K i m w i ę c b y l i nauczyciele Pani Profesor i k i m są uczniowie? Pisała, ż e w z o r o w a ł a s i ę na studiach W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego i L u d w i ­ ka Puszeta p r z y g o t o w u j ą c studium o budownictwie w Zawoi. Mistrzem w peł­ nym rozumieniu tego s ł o w a był Jej Ojciec, a polem Kazimierz Dobrowolski. U c z y ł a się od wszystkich, z którymi s i ę z c l k n ę ł a . W czasie studiów uniwersy­ teckich najsilniej była z w i ą z a n a z Seminarium Nauk Pomocniczych Historii profesora W ł a d y s ł a w a Semkowicza i Historii Ś r e d n i o w i e c z n e j profesora Jana D ą b r o w s k i e g o . One dały jej podstawy do analizy i kryfyki hi 'fzne- �A N N A K U T R / . í ' l i A - l ' O - I N A R O W A . R E I - ' L E K S f f i N A W Л И ŻYCU-.M I P R A C Ą 9 go. U c z ę s z c z a ł a też na seminaria Romana G r ó d e c k i e g o , S t a n i s ł a w a Kota, także Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Jana Stanisława Bystronia. Seminarium Profesora Dobrowolskiego z a w d z i ę c z a rozbudzenie zaintere­ sowania badaniami empirycznymi i wskazanie drogi przejścia od empirycznie obserwowanego faktu kulturowego do jego historycznego uwarunkowania i teorii procesu historycznego, najpełniej widoczne w monografii wsi T r z e ś niów. To on z a c h ę c i ł Panią Profesor do prac empirycznych d o t y c z ą c y c h procesu przemian kulturowych wsi podmiejskich Krakowa. Poza wsią M n i k ó w i T r z c ś niowem zostały objęte tymi badaniami (przede wszystkim w postaci prowadzo­ nych przez P a n i ą Profesor prac magisterskich) wsie podwarszawskie. Wspomniane seminaria M o s z y ń s k i e g o i Bystronia stały się dla Pani Profe­ sor „ w p r o w a d z o n e j j u ż w tajniki etnografii empirycznej i historii, s z k o ł ą my­ ślenia p o r ó w n a w c z e g o , systematyki i dążenia do ujmowania badanych zjawisk z a r ó w n o w kategoriach historycznych jak teorii" ( ż y c i o r y s naukowy). B y l i ś m y ś w i a d k a m i wprowadzania tych nauk w ż y c i e w formie w y k ł a d ó w , d ł u g o l e t n i c h prac nad s y n t e z ą etnografii Polski, tylko c z ę ś c i o w o z a k o ń c z o n y c h w I H K M PAN p r a c ą z e s p o ł o w ą Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, i p o d r ę ­ czniku uniwersyteckim. Ten ostatni pozostał w zasadzie w formie bardzo do­ k ł a d n e g o planu, w y p e ł n i o n e g o w nielicznych fragmentach, dobrze znanego k a ż d e m u studentowi etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w y k ł a d a ł a jeszcze w kilka lat po przejściu na e m e r y t u r ę (w 1983 roku). Seminarium J. Sl. Bystronia było dla Niej interesujące ze w z g l ę d u na ł ą c z e n i e w pracy naukowej i dydaktyce etnologii i socjologii z historią kultury. W swoich pracach Pani Profesor łączy z a r ó w n o poszukiwania cech s z c z e g ó l ­ nych polskiej kultury ludowej, jak i jej wartości trwałych, powtarzalnych w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h czasu i przestrzeni badanej. Łączy też zainteresowa­ nie historią kultury ze studiami nad historią badań i k s z t a ł t o w a n i e m się w ł a s n e j , naszej, polskiej s z k o ł y etnografii, w której odbija się zapotrzebowanie polity­ czne i s p o ł e c z n e na studia nad kulturą w ł a s n e g o narodu, jego wszystkich warstw i s t a n ó w pojawiających s i e w różnych momentach procesu historycz­ nego i wykorzystanie doświadczeń metodologicznych nauki obcej. T u zresztą ujawniał się zawsze „ z m y s ł gospodarski" Pani Profesor: pod tym w z g l ę d e m h o ł d o w a ł a dobrze rozumianemu eklektyzmowi. Nic r o z u m i a ł a , j a k m o ż n a o d r z u c i ć wypracowane przez pokolenia ustalenia jako nie nie warte. Sądziła, ż e w myśli ludzkiej zawsze m o ż n a o d n a l e ź ć coś t w ó r c z e g o i to należy z a c h o w a ć . Była za ł ą c z e n i e m o d k r y ć i szukaniem w s p ó l n y c h m i a n o w n i k ó w dla postaw metodologicznie r ó ż n y c h . Nic r o z u m i a ł a po prostu (choć nie potępiała nigdy) ludzi, którzy się od c z e g o ś odcinali, coś porzucali. Jedyne, co potępiała to nieuc7xiwość - w życiu i w nauce. Z m u s z a ł a nas stale do p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h postaw i zastanawiania, czy uda się s t w o r z y ć dla nich w s p ó l n y mia­ nownik, co z nich da się w y k o r z y s t a ć - byla nieustępliwa, aż nudna. I zawsze w tym w z g l ę d z i e miała rację. W życiu Pani Profesor należy w y r ó ż n i ć dwa podstawowe okresy: krako­ wski i warszawski. Ten pierwszy obejmuje okres s t u d i ó w historycznych na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , a n a s t ę p n i e wieloletnią prace w charakterze asy- �10 ZOIIA SOKOI.RWICZOWA sten ta i adiunkta w kierowanej przez profesora Dobrowolskiego Katedrze Et­ nologii i Socjologii. D o prac tego okresu należy wspomniane budownictwo wsi Zawoja, historia etnografii polskiej do wydania jubileuszowego Polskiej A k a ­ demii Umiejętności w r. 1948 - niedościgła do dziś pod w z g l ę d e m trafności s ą d ó w i precyzji s f o r m u ł o w a ń i znakomity Rozwój badań etnograficznych zie­ mi krakowskiej ("Lud", 1952, t. 38). Ta ostatnia pozycja zawiera nie tylko stan b a d a ń , ale i jego k r y t y k ę w e d ł u g najlepszych, historycznych w z o r ó w , c o ś o czym wielokrotnie etnografowie z a p o m i n a j ą . Przejście Pani Profesor z Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o do Warszawskiego (1953) z a o w o c o w a ł o podjęciem przez N i ą prac terenowych na Kurpiach i Pod­ lasiu oraz teoretycznych z a g a d n i e ń regionu kulturowego. Po otrzymaniu do­ century (1955), profesury nadzwyczajnej (1969) i zwyczajnej (1976) j a k o pracownik Uniwersytetu Warszawskiego i przez 14 lat kierownik Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N w Warszawie k i e r o w a ł a pracami terenowymi i opraco­ w y w a n i e m monografii z e s p o ł o w e j (Kurpie - Puszcza Zielona), prac indywidu­ alnych p o ś w i ę c o n y c h kulturze ludowej Kurpiowszczyzny, a także w s p ó ł c z e s ­ nym p r z e o b r a ż e n i o m innych r e g i o n ó w kraju, j a k wsie z a m i e s z k a ł e przez d a w n ą s z l a c h t ę z a g r o d o w ą , wsie okolic Warszawy czy region Bieszczad. W problema­ tykę tych b a d a ń w p r o w a d z a ł a s t u d e n t ó w kierując ich pracami magisterskimi, biorąc udział w M i ę d z y u c z e l n i a n y c h Obozach Etnograficznych (od 1952), konsultując prace doktorskie i habilitacyjne. P a m i ę t a m Ją z tych lat, jak pochy­ lona nad naszymi m a t e r i a ł a m i i pracami nieustannie je p o p r a w i a ł a , d y s k u t u j ą c dalszy kierunek b a d a ń . Przez długi czas była jednym z d w ó c h p r o f e s o r ó w etnografii w Warszawie. O b c i ą ż a ł y więc Ją nadmiernie r ó ż n e g o rodzaju recen­ zje i opinie d o t y c z ą c e innych r e g i o n ó w kraju, a także szerszych z a g a d n i e ń metodologicznych prowadzonych w innych p l a c ó w k a c h naukowych poza Ka­ t e d r ą Etnografii U W i Z a k ł a d e m Etnografii I H K M P A N , z a r ó w n o etnograficz­ nych, jak i nauk pokrewnych (socjologia, slawistyka, historia kultury material­ nej). D b a ł a o p o p u l a r y z a c j ę w y n i k ó w prac etnograficznych oraz d y s k u s j ę nad ich zastosowaniem w nauce i w życiu. Nie o d m a w i a ł a pisania haseł i redagowania Wielkiej Encyklopedii Powszechnej P W N , brała udział w opracowywaniu bib­ liografii, w y p o w i a d a ł a się na ł a m a c h czasopism naukowych i w prasie tygo­ dniowej. U c z e s t n i c z y ł a w pracach Komisji P l a n ó w Regionalnych i Rady Na­ ukowo Ekonomiczno-Technicznej Woj. Warszawskiego, O ś r o d k a B a d a ń Na­ ukowych Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni wiceprezes), Ministerstwa Kultury i Sztuki ( c z ł o ­ nek komisji z a k u p ó w i komisji weryfikacyjnej t w ó r c ó w ludowych), była c z ł o n ­ kiem Komitetu N a g r ó d i m . O. Kolberga organizowanego przez Tygodnik „Bar­ w y " , potem przejętego przez Ministerstwo Kultury. Symbolem prac stosowa­ nych m o ż e b y ć tekst wystąpienia na Kongresie Kultury (1981), nie w y g ł o s z o ­ nego, ale drukowanego potem w „ K u l t u r z e i S p o ł e c z e ń s t w i e " (4:1984) pt. Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości, a przedstawionego t a k ż e w Krakowie na sesji „ S p o ł e c z e ń s t w o i kultura", zorganizowanej dla uczczenia jubileuszu 90-lecia Kazimierza Dobrowolskiego w dn. 17.02.1984 r. �A N N A KÜTRZEBA-I'OJNAROWA. R E F L E K S J E N A D JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 11 Była aktywna także w zakresie w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Liczne w y ­ stąpienia na kongresach, konferencjach i zjazdach służyły stałemu p o r ó w n y w a ­ niu samego przedmiotu b a d a ń i zmian, j a k i m on ulega, t a k ż e sposobu jego badania przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a . Potrzeba p o r ó w n a w c z e g o podejścia do b a d a ń , zaszczepiona w czasie studiów, z w i ę k s z a ł a poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i Pani Profesor za udział w m i ę d z y n a r o d o w y c h p r z e d s i ę w z i ę c i a c h . Była w i ę c od 1957 r. c z ł o n k i e m krajowej i m i ę d z y n a r o d o w e j redakcji czasopisma etnograficznego krajów socjalistycznych „ D e m o s " , od 197] - c z ł o n k i e m Conseil d'Administra­ tion M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF). W czasie I X Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (1973) była j e d n y m z honorowych p r z e w o d n i c z ą c y c h , a na m i ę d z y n a r o d o w y m kolo­ k w i u m p o ś w i ę c o n y m folklorowi Europy w Belgii (1975) podkomisarzem z ra­ mienia polskiego Komitetu imprezy. Stąd z r e s z t ą w bibliografii prac Pani Profesor lak duża liczba r ó ż n y c h w y s t ą p i e ń na konferencjach (w ZSRR, Cze­ c h o s ł o w a c j i , Bułgarii, J u g o s ł a w i i , Francji, Rumunii, na Węgrzech, w Nie­ mczech, Stanach Zjednoczonych). Okres odbudowy etnografii po ÍI wojnie światowej, a n a s t ę p n i e d ą ż e n i e do uzyskania dla niej statusu samodzielnej dyscypliny, o z n a c z a ł dla Pani Profesor w i e l k i w y s i ł e k organizacyjny. Była przez długi czas w i c e p r z e w o d n i c z ą c ą ko­ misji etnograficznej PAN, okresowo - członkinią Rad Naukowych k i l k u muze­ ó w (m.in. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, warszawskie­ go Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w Sier­ pcu), obecnie jest c z ł o n k i n i ą Prezydium Komitetu Na а к Etnologicznych P A N . W i a t a c h 1947-1951 p r o w a d z i ł a M a ł o p o l s k ą D e l e g a t u r ę Muzeum Kultur Ludo­ w y c h w Warszawie (instytucję, o której m i l c z ą nasze historie nauki). Znalazła też czas na seminaria dla m ł o d y c h autorów, p i s z ą c y c h na temat Z i e m O d z y s k a n y c h w Redakcji „ M ł o d e j Rzeczypospolitej", dodatku do „ D z i e n n i k a Polskiego" (1947). S z c z e g ó l n i e wiele czasu musiała Pani Profesor poświęcić na prace organi­ zacyjne po przeniesieniu się do Warszawy. Wiązało się to z tworzeniem w sto­ licy specjalizacji w zakresie etnografii Polski, wychowywaniem nowych kadr e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w kultury i, jak pisze sama, „ s z u k a n i e m w s p ó l n e j z nimi p ł a s z c z y z n y z a i n t e r e s o w a ń i prac, v więc też stałe uzupełnianie własnej wiedzy z a r ó w n o o przedmiocie badań, jak i o nowych (czy: odkrywanych na nowo) kierunkach naukowych". To tak charakterystyczna dla Pani Profesor postawa - nie narzucanie tematu lub kierunku, ale w s p ó l n e poszukiwanie, ustawiczne wychodzenie nam wszystkim naprzeciw. M o ż e b y ł o to sprzeczne z z a s a d ą ekonomicznej koncentracji inwestycji, ale o w o c o w a ł o rozbudzeniem zainter­ e s o w a ń nader r ó ż n o r o d n y c h , rozszerzeniem pola badań, akceptowaniem ludzi o r ó ż n y c h o s o b o w o ś c i a c h i uzdolnieniach, pracujących na w c i ą ż rozszerzają­ cym się polu b a d a ń etnografii. Było to w i ę c p o s t ę p o w a n i e stosowne do otwar­ tego charakteru Pani Profesor, ale i dopasowane do sytuacji etnografii/logii w Polsce. Rozszerzaniu pola b a d a ń musiało t o w a r z y s z y ć kształcenie ludzi o nowych, nie tradycyjnych s p e c j a l n o ś c i a c h . �12 ZOFIA SOKOI.LWICZOWA Liczne prace Pani Profesor tworzą w y r a ź n e cykle problemowe. Składają się na nie: 1) historia etnografii, 2) etnografia Polski, 3) prace s t a n o w i ą c e c z ę ś ć koncepcji p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego etnografii Polski, 4) prace monogra­ ficzne i 5) bardzo liczne prace redakcyjne, popularne, ekspertyzy, oceny, recen­ zje, audycje radiowe etc. Wielu z nich nigdzie nie publikowano. Były jednak przedmiotem w e w n ę t r z n y c h dyskusji, c z ę ś c i ą warsztatu. C z ę ś ć z nich tworzy osobny dział w A r c h i w u m Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w War­ szawie. Prace z zakresu historii etnografii p r o w a d z i ł a Pani Profesor praktycznie przez c a ł e ż y c i e . W i ą z a ł o się to zapewne z potrzebą refleksji nad dorobkiem p o p r z e d n i k ó w , zachowaniem wszystkich dokonanych przez nich, a w c i ą ż w a ż ­ nych ustaleń. Ł ą c z y ł o się także z k o n i e c z n o ś c i ą podsumowywania kolejnych e t a p ó w naszych prac, oceny „na b i e ż ą c o " tego, co zostało zrobione.Rozwój etnografii i etnologii w Polsce (1948), niewielka, ale bogata w niezmiernie celne oceny książka, stanowi d o w ó d tego, jak w niewielkiej objętości m o ż n a z m i e ś c i ć dziesiątki trafnych, precyzyjnych i wcale nie o g ó l n i k o w y c h ocen. Jest do dziś na listach lektur studenckich. Kilkadziesiąt drobnych monografii uczo­ nych postaci s t a n o w i ł o jakby przygotowanie do prac syntetycznych. Taką była Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych (1976), ź r ó d ł o stosunkowo żywej jak na ś r o d o w i s k o etnograficzne dyskusji nad poję­ ciem historycznej szkoły polskiej w etnografii. C e c h ą lej szkoły miało b y ć konsekwentne uznawanie roli czynnika historycznego w badaniu i interpretacji kultury ludowej przez polskich etnografów. Próby tworzenia teorii ściśle o g ó l ­ nych, od tego czynnika abstrahujących, były - zdaniem Pani Profesor - rzadkie i niekonsekwentne. Najbardziej dojrzałą refleksję nad drogami rozwoju etnografii polskiej w X X wieku stanowi Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość (1977). Już sam tytuł wskazuje, jak ściśle łączyła Pani Profesor przedmiot badań i s p o s ó b jego opisu. Przedmiot badań stanowi dla Niej zawsze układ odniesie­ nia, nadający sens wszelkim naszym hisloriogralicznym r o z w a ż a n i o m . Etnografia Polski (problemy i w y n i k i prac) to dział badań Pani Profesor, który obejmuje poszukiwanie cech specyficznych chłopskiej kultury tradycyj­ nej, związki z kulturą europejską, p r a w i d ł o w o ś c i jej historycznego rozwoju, a w tym prace nad kulturą ludową Kurpiowszczyzny, Podlasia, monografie różnych z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o w y c h od kapliczek ludowych w Zawoi po rolę s p o ł e c z n ą dziecka w rodzinie wiejskiej (1965), tradycyjne zawody wiejskie. W tej grupie w a ż n y z e s p ó l s t a n o w i ą prace nad m e l o d y k ą badań, charakterem ź r ó d e ł etc. W i ą z a ł o się to zapewne z p e ł n i o n y m i przez Panią Profesor funkcjami kierowniczymi i p o t r z e b ą zdania sobie i innym sprawy z tego, w j a k i m miejscu naszych badań znajdujemy się, koniecznością refleksji nad tym, w jaki s p o s ó b pracujemy i w jakim stopniu w y n i k i naszej pracy zależą od przyjętej metody. Stąd tak liczne w pracach Pani Profesor tytuły typu: „ Z z a g a d n i e ń melodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniu kultury ludowej" (1965) lub "Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnogra­ ficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza" (1962) �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. R E F L E K S J E NAD JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 13 czy wreszcie ..Ethnographical Museum Collection as a source o f Research into Folk Culture" (1960). Prace z w i ą z a n e z przygotowaniem p o d r ę c z n i k a etnografii polskiej s t a n o w i ą z e s p ó l najbardziej r ó ż n o r o d n y . O b e j m u j ą wiele t e k s t ó w nie drukowanych, w y s t ą p i e n i a na konferencjach, w y k ł a d y , dyskusje seminaryjne w tym z w ł a s z ­ cza „ N o w y p o d r ę c z n i k etnografii polskiej" (1960). Koncepcja p o d r ę c z n i k a z a s ł u g u j e na o d r ę b n e o m ó w i e n i e przy innej m o ż e okazji. T u o g r a n i c z ę s i ę do p o d k r e ś l e n i a znacznego w niej miejsca etnografii historycznej, przyjęcie w i e lowariantowego modelu wsi tradycyjnej jako punktu wyjścia i ujęcie kultury ludowej w kategoriach procesu historycznego. I c h o ć liczne prace nie zostały u w i e ń c z o n e powstaniem jednego dzieła, to rezultaty wspomnianych wyżej r o z w a ż a ń s ą widoczne w całej koncepcji wspomnianej j u ż pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976). M i m o w i e l o ś c i a u t o r ó w , w p ł y w Pani Profesor jest tu w pełni czytelny. N a l e ż y go o d n o t o w a ć także w pracach innych badaczy, j a k np. M a ł g o r z a t y Maciszewskiej „Etnografia Historyczna Polski" ( w druku, w y d . U W ) . Niezmiernie w a ż n e i inspirujące s ą w dorobku Pani Profesor prace mono­ graficzne z w i ą z a n e z zagadnieniami z zakresu historii kultury wybranych ty­ p ó w w s i : 1) podkrakowskiej, podmiejskiej, opisanej przez P a n i ą Profesor w pracy pt. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczes­ nych. Studium wsi Mników pow. krakowskiego (1968), 2) okolic Warszawy - g ł ó w n i e w postaci kierowanych przez P a n i ą Profesor licznych prac magister­ skich, 3) wsi k r o ś n i e ń s k i e j o starych tradycjach rolniczych i ś r e d n i o w i e c z n y m u k ł a d z i e g r u n t ó w , wydanej pt. Trześniow (1988). W i ę k s z o ś ć b a d a ń z w i ą z a n y c h z t y m i pracami od 1976 r. p o w s t a ł a w tzw. problemie w ę z ł o w y m „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" i s t a n o w i ł a c z ę ś ć szer­ szego planu b a d a ń nad typami wsi w Polsce oraz przebiegiem p r o c e s ó w zmiany kulturowej. Gdyby c h c i e ć p o d s u m o w a ć g ł ó w n e kierunki b a d a ń Pani Profesor to o k a ż e się, ż e w Jej licznych wypowiedziach r ó ż n e g o typu: naukowych, popularnych, pisanych, ustnych, analizach, pracach teoretycznych, r ó ż n e g o rodzaju synte­ zach, pracach historycznych etc. m o ż e m y o d n a l e ź ć w i e l k ą k o n s e k w e n c j ę . Metodologicznie pozostała n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m Dobrowolskiego, c h o ć nigdy nie o k a z a ł a najmniejszego zainteresowania m a r k s i s t o w s k ą teorią procesu historycznego. Była po prostu historykiem zafascynowanym m o ż l i w o ś c i a m i s f o r m u ł o w a n e j przez Dobrowolskiego metody integralnej i ł ą c z e n i e m b a d a ń nad ź r ó d ł a m i pisanymi i empirycznymi, etnograficznymi. Jeżeli Dobrowolski o s t r o ż n i e f o r m u ł o w a ł s w o j ą teorię j a k o w a ż n ą dla wsi p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i , to P a n i ą Profesor i n t e r e s o w a ł o przede wszystkim przeniesienie p ł y n ą c y c h stąd w n i o s k ó w na resztę terytorium polskiego. Stąd pojęcie typu wsi i badania nad p o r ó w n a n i e m r ó ż n y c h jej t y p ó w ze w z g l ę d u na przebieg procesu zmiany. Stąd przypuszczenie, ż e M n i k ó w lub T r z e ś n i ó w są jedynie wariantami modelu wsi zbudowanego przez Dobrowolskiego dla p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i . N a l e ż y bar­ dzo ż a ł o w a ć , ż e niezmiernie interesujący a r t y k u ł pt. Wieś podmiejska Krakowa - model i rzeczywistość (1977) nie był nigdy przedmiotem szerszej dyskusji �14 ZOFIA SOKOLEWICZOWA w ś r o d o w i s k u e t n o g r a f ó w . Z w ł a s z c z a w a ż n y m wydaje się b y ć fragment doty­ c z ą c y p o r ó w n a n i a wsi podkrakowskiej z wsiami innych r e g i o n ó w kraju (s. 166). Praca ta pozostaje w konwencji linearnego rozwoju przebiegu procesu historycznego, podobnie j a k model zbudowany przez Dobrowolskiego. A u t o ­ rka zdaje sobie jednak s p r a w ę ze z r ó ż n i c o w a n i a p r z e b i e g ó w tego procesu. Z a k ł a d a , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż e tradycyjna w i e ś była znacznie bardziej z r ó ż n i c o w a n a niż przyjmują to zwyczajowo etnografowie. Nic r e z y g n u j ą c z szukania p r a w i d ł o w o ś c i w procesie historycznym, próbuje dzięki zastosowa­ niu koncepcji wariantu modelu u w z g l ę d n i ć o w ą k ł o p o t l i w ą r ó ż n o r o d n o ś ć . S p r a w ę tę p o d n o s i ł a m w referacie z dn. 30 11 1988 na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych na temat teorii zmiany kulturowej, p o ś w i ę c o n y m w ł a ś n i e dorobkowi Pani Profesor z okazji Jej 75-lecia. T y m samym dotykamy drugiego, niezmiernie interesującego P a n i ą Profesor tematu - zmiany kulturowej i p r o c e s ó w jej przebiegu, przede wszystkim na terenie w s i , której losy i p r z y s z ł o ś ć interesują P a n i ą Profesor po dziś d z i e ń j a k o problem naukowy i społeczny. Etnografia polska z a j m o w a ł a się z m i a n ą k u l t u - * r o w ą i społeczną przez ostatnich co najmniej 40 lat. Kierunek tych b a d a ń stał się przedmiotem ostrego ataku w latach 70-ych i p o n i e k ą d krytyka ta utrzymuje się nadal. M y ś l ę , że krytyka ta nie m o ż e d o t y c z y ć prac Pani Profesor c h o ć Jej prace nigdy pod tym k ą t e m nie były analizowane. S ą d z ę , ż e to co decyduje o i c h w a ż n o ś c i , to rzetelna krytyka ź r ó d ł o w a p o p r z e d z a j ą c a wszelkie r o z w a ż a n i a na temat r o l i c z y n n i k ó w historycznych w procesie zmiany. Ich, w a ż n o ś c i nie pod­ w a ż y ł w k o ń c u ani slrukluralizm, ani semiotyka, same w k o ń c o w y m efekcie skłaniające s i ę ku historycznym analizom, ku u w z g l ę d n i e n i u czynnika history­ cznego w procesie transformacji struktur d ł u g i e g o trwania. N a l e ż y z ż a l e m s t w i e r d z i ć , że nawet w odniesieniu do prac w y b i t n y c h etnografowie nie rozwinęli zwyczaju k r y t y k i i dyskusji. Jubileusz nie jest, z racji przyjętej konwencji, okazją do lego typu r o z b i o r ó w krytycznych. U z m y ­ sławiając nam jednak w i e l o ś ć i w a g ę dorobku Pani Profesor aby s k ł o n i ł . n a s do podjęcia dyskusji nad znaczeniem czynnika historycznego w przebiegu proce­ s ó w s p o ł e c z n y c h , p o s ł u g i w a n i u się modelami w badaniu zmiany kulturowej, z w i ą z k u ludzi z kulturą, p r z e s z ł o ś c i ą , miejscem tradycji we w s p ó ł c z e s n o ś c i i przyszłości. • > . . . • W t w ó r c z o ś c i Pani Profesor jest wiele kart. Nie m o g ę tu o d k r y ć wszystkich,. zapewne nie u m i a ł a b y m tego z r o b i ć . Nie z a j m o w a ł a m s i ę np. głębiej etnografią Polski. Pomijam tu też s p r a w ę dorobku dydaktycznego Pani Profesor - jest to długi temat i zapewne z a j m ą . s i ę nim Jej uczniowie. C h c i a ł a b y m jednak poru­ s z y ć tu dwa problemy, dla r o z w i ą z a n i a których znajdziemy na pewno inspirację w pracach Pani; Profesor. ... ^ 4 Pierwsza kwestia to z a p o ż y c z e n i e pewnych t e r m i n ó w przez j ę z y k teorii naukowej z j ę z y k a naturalnego i , z natury rzeczy- t a k ż e c z ę ś ć ich pól semantyk cznych. Dla rozwoju j ę z y k a etnografii d u ż e znaczenie m i a ł j ę z y k ś r o d o w i s k artystycznych, ichrwidzcnie kultury ludowej, tworzone przez nich alereotypy, A t a k ż e przenoszenie pewnych t e r m i n ó w z nauki z powrotem do j ę z y k a natu­ ralnego,.: Zainteresowanie t y m i sprawami znajdziemy j u ż we wczesnych pra: �A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A . R E F L E K S J E N A D J E I ŻYCIEM I PRACĄ 15 each Pani Profesor (por. r o z w ó j b a d a ń etnograficznych ziemi krakowskiej) i także we wspomnianym artykule z 1977 г., w monografiach M n i k o w a i T r z e ś niowa. W naszej obecnej dyskusji nad kategoriami typu cmic i ctic te prace p o k a z u j ą z ł o ż o n o ś ć tych relacji. S ą d z ę , że wprowadzanie nowych kategorii do j ę z y k a nauki nie znaczy, ż e wszystkie badania musimy z a c z ą ć od nowa! C h c i a ł a b y m r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , c z ę s t o niedoceniane w krytyce dorobku uczonych, znaczenie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . W poszukiwaniu prawdy obie­ ktywnej, neutralnych w s k a ź n i k ó w badanych przez nas p r o c e s ó w , pomijamy rolę w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . O d e g r a ł o ono w i e l k ą rolę w życiu Pani Profesor. J e d n ą linię stanowi tu D o m Ojca, d r u g ą - D o m Teściów. D w a stabilne, z dawna o s i a d ł e , zakorzenione, zda się konserwatywne ś r o d o w i s k a : krakowskie, profe­ sorskie, intelektualne i - t r z e ś n i o w s k i c , kmiece, c h ł o p s k i e , z silnym poczuciem w ł a s n e j w a r t o ś c i . Na to nakłada się naukowe ś r o d o w i s k o elnologiczne. W s p ó ł ­ t w o r z y ł a j e aktywnie od n a j m ł o d s z y c h lat, ś w i a d o m a zarazem jego w p ł y w ó w na siebie i poddająca je krytycznej refleksji. Gdy podejmując r ó ż n e studia pytamy, j a k wielka ma b y ć próba, na której budujemy dalsze badania, i l u - pytają studenci - p o w i n n i ś m y m i e ć informato­ rów, aby i m u w i e r z y ć , j a k wielu ludzi s p o t k a ć , z a p y t a ć , zapominamy często, ż e ostatecznie tę p r a w d ę m o ż n a o d n a l e ź ć w jednym c z ł o w i e k u , w jego życiu, w ś w i a d e c t w i e jego życia. I to jest ta najlepsza metoda pracy stosowana w c i ą ż przez P a n i ą Profesor, metodyka Życia b ę d ą c e g o j e d n o c z e ś n i e Byciem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aaaadba4b067a00b66fda78f5e820413.pdf 575add87483a247ca73fb4e7dcc226fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1294 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. XXXV; 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kie­ runki przemian (refleksje etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie, Brzozów 1988, ss. 104. W polskiej literaturze etnograficznej w badaniach życia społecznego wsi wyraźnie zaznaczają się dwa najbardziej wyróżniające sposoby ujęcia: badanie zjawisk obserwowanych w dużym zasięgu terytorialnym (lub szerokim zakre­ sie tematycznym) oraz szczegółowe badania życia społecznego zlokalizowane w określonych warunkach historycznych i kulturowych regionu czy wsi. Etnografia polska w zakresie opracowań monograficznych posiada znaczny dorobek badawczy. Należy przy tym podkreślić, że cechowała go i cechuje róż­ norodność ujęć metodologicznych i szerokość zakresu tematycznego. Od po­ dejmowanych prób wyczerpującego „integralnego" ujęcia wszystkich dzidzin życia społeczności wiejskiej do poświęconych wybranym dziedzinom życia wsi reprezentatywnym z punktu widzenia charakterystyki określonej wiejskiej spo­ łeczności lokalnej. W powojennej etnografii problematyką, która odgrywała wiodącą rolę w analizie zjawisk kulturowych zachodzących na wsi było zagadnienie proce­ sów przemian badanych na przykładzie wybranych społeczności wiejskich. Analizę dokonujących się zmian społecznych i kulturowych przeprowadzono posługując się określonymi wyznacznikami wypracowanymi często na gruncie innych nauk społecznych. Istota jednak zachodzących procesów społeczno-kul­ turowych na wsi okazała siębardziej skomplikowana i wymykająca się pewnym schematom ujęć. W tej sytuacji coraz większe znaczenie dla zrozumienia zmie­ niającego się współcześnie obrazu wsi miały prace monograficzne, które z jed­ nej strony są wynikiem tak zwanej „obserwacji uczestniczącej", z drugiej ana­ lizą dokonujących się przemian w procesie „długiego trwania". Do takich stu­ diów należy zaliczyć pracę Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej poświęconą wsi Trześniów. Nadrzędnym celem badań, jak pisze autorka „było wykazanie za­ leżności współczesnych procesów przemiany, ich nasilenia, oporów, konfli­ któw, mozaikowości obrazu kultury od tego splotu warunków zastanych, który nawarstwiał się w toku historii i który za uczonymi polskimi Ludwikiem Krzy­ wickim i Kazimierzem Dobrowolskim, nazywamy podłożem historycznym współczesnej kultury wsi. W nim też, za znanym współczesnym historykiem francuskim Fernandem Braudelem, szukamy bardziej trwałych struktur, utrzy­ mujących się w czasie określanym jako długi". �238 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Doświadczenie badawcze Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej w zakresie studiów nad kulturą tradycyjną wsi polskiej są bogate i wszechstronne. Na pod­ stawie szerokiego materiału empirycznego z różnych terenów Polski konstruo­ wała w swoich poprzednich pracach model struktury tradycyjnej społeczności wiejskiej, w których „integralność" widzenia zjawisk kulturowych pozwala Jej zrozumieć, a nawet przewidzieć kierunki dokonujących się zmian. Wieś pd Polski szczególnie bliska Autorce (w 1968 r. opublikowała pracę Tradycyjna społeczność wiejska w procesie zmian. Studium wsiMnikówpowia­ tu krakowskiego) jest tym razem reprezentowana przez położoną na Pogórzu Karpackim wieś Trześniów. Wybór wsi nie jest przypadkowy. Autorka związa­ na więzami rodzinnymi śledzi jej losy od 1948 r. Określenie „obserwacja ucze­ stnicząca" w tych warunkach nabiera więc szczególnej treści i znaczenia. Wieś Trześniów traktuje Autorka jako model realny wsi rolniczych większego regio­ nu przy czym granice tego regionu wykreśla bazując na świadomości miesz­ kańców wsi oraz analizie rozmieszczenia i zróżnicowania na badanym terenie elementów modelu kultury tradycyjnej jak również charakterystycznych cech procesów przemiany, ich nasilenia, etapów, wariantów. Prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z szerokiego wachlarza zagadnień skła­ dających się na całość obrazu kultury wsi wybiera te, w których zgodnie z Jej doświadczeniem badawczym najsilniej utrwalone są tradycyjne treści kulturo­ we i które tworzą struktury utrzymujące się w czasie określonym jako długi. Na ich przykładzie śledzi proces dokonujących się przemian współczesnych. Przedmiotem analizy jest więc społeczność lokalna i utrwalające jej spoistość więzi społeczne, rodzina, jej ciągłość osiedleńcza. C/.lowiek, jego warsztat pra­ cy na tle trwałych podziałów gruntowych a zmiennych struktur użtkowania gruntów w obrębie wsi a także zmienność technik i narzędzi pracy. Wieś Trześniów jako społeczność lokalna reprezentuje te cechy i wartości, które pozwalają Autorce na realizację stawianych przez nią postulatów badaw­ czych. Należą do nich zasiedziałość osadnicza (Trześniów p o j a w i a się w źród­ łach po raz pierwszy w 1419 г.), zachowany w swym zasadniczym zrębie układ przestrzenny wsi oraz zróżnicowanie kulturowe wynikające ze zderzenia się na tym terenie dwu fal ludności i dwu różnych kultur rolniczej z północy i zachodu oraz pasterskiej ze wschodu i południa. Gromadzony materiał nie służy Autorce do generalizacji teoretycznych po­ za kontekstem procesu historycznego, poza kontekstem stosunku pomiędzy te­ raźniejszością a przeszłością. Wręcz przeciwnie przekazy przeszłości aktuali­ zowane są od nowa a pochodzące z przeszłości znaki odczytywane ponownie. Znamienne są tytuły poszczególnych rozdziałów konsekwentnie odzwier­ ciedlające kierunek zainteresowań Autorki. Do nich należą m. in. takie jak: „tradycyjne ramy społeczności lokalnej", „Długotrwałe rody", „Zwyczaje ro­ dzinne"; „Ziemia i praca. Wartości nadrzędne"; „Pożegnanie z tradycją i mi­ gracje ze wsi". Związek z ziemią spowodował, że w Trzcśniowie jak w wielu wsiach rol­ niczych mieszkańcy pozostali wierni pracy we własnym gospodarstwie rodzin­ nym. I z tym wiąże się głębokie i słuszne przeświadczenie Autorki, że przede �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 wszystkim w zawodzie rolnika szukać możemy kontynuowania niektórych z tych tradycji kulturowych, które wykształciły dawniejsze pokolenia miesz­ kańców wsi. Jak pisze Anna Kutrzeba-Pojnarowa „Choć zasadniczej zmianie uległy warunki w jakich można prowadzić ten zawód, jego niektóre cechy po­ zostały niezmienione. Są to: związek z rodziną oraz ojcowizną i łącząca się z tym ciągłość zasiedlenia, emocjonalny stosunek do ziemi i pracy przy wzra­ stającej zarazem trosce o doskonalenie metod tej ostatniej i o właściwy rachu­ nek gospodarczy, odpowiedzialność za swój warsztat i pracowitość, samodziel­ ność jednostkowych decyzji gospodarczych a równocześnie w razie potrzeby, współdziałanie w gromadzie, kontrola społeczna. Pozostały: zaradność w co­ dziennych kłopotach, samowystarczalność w najrozmaitszych pracach, zdolno­ ści wynalazcze na skalę potrzeb wiejskich". Bezpośredni i długotrwały kontakt z mieszkańcami Trześniowa i ogromne doświadczenie badawcze pozwoliły stworzyć sugestywny obraz życia wsi na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ukazać jego specyfikację wynikającą z określo­ nych warunków życia i pracy związanych z gospodarstwem rolnym i określo­ nym środowiskiem przyrodniczym. Ogromnym walorem pracy i zasługą Auto­ rki jest autentyzm przedstawionego obrazu wsi i jego ujęcie całościowe mimo zastrzerzeń Autorki dotyczących pominięcia niektórych tematów obowiązują­ cych w klasycznym modelu monografii. Sądzę, że wynika to z realizacji tak ważnej zasady, nie zawsze przestrzega­ nej w prowadzonych badaniach - uznania podmiotowości człowieka w doko­ nywanej analizie zjawisk kulturowych, preferowanie studiów nad jego posta­ wami, zachowaniami, osobowością w stosunku do drobiazgowej faktografii, magii liczb i zestawień statystycznych czy teoretycznych ujęć o dużym stopniu ogólności. Taki charakter opracowań jaki prezentuje praca Prof. dr Anny Ku trzeb a-Pojnarowej stanowi o możliwościach konstruowania i wypełniania treścią modelu tradycyjnej kultury ludowej oraz pozwala zrozumieć i określić kierunki prze­ mian i mechanizmy przemian, a być może w przyszłości pozwoli na zbudowa­ nie modelu współczesnej kultury wsi. Na zakończenie pozwolę sobie zwrócić uwagę na nasuwające się pewne analogie pomiędzy pracą Prof. dr Anny Kulrzeba-Pojnarowcj a krótkim stu­ dium Prof. dr Jana Szczepańskiego wydanym w 1984 r. pod tytułem „Korze­ niami wrosłem w ziemię" poświęconą rodzinnej wsi Brzezina. Dorobek i do­ świadczenie naukowe Autorów to „mędrca szkiełko i oko" wzbogacone osobi­ stym stosunkiem i bliskimi kontaktami z opisywaną społecznością stanowi o szczególnej wartości tych prac, o ich walorze naukowym i pisarskim. t Vanda Paprocka �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1989, ss. 247, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) Po dziewięciu latach od oddania pracy wydawnictwo Arkady opublikowało długo oczekiwaną przez czytelników historię polskiej tkaniny artystycznej. Au­ torka obserwowała rozwój tego fenomenu artystycznego i technicznego w la­ tach 1960-1980, dodając niewielkie uzupełnienie z ostatniego okresu. Polska szkoła tkaniny artystycznej ukształtowała się po drugiej wojnie światowej. Jej osiągnięcia odniosły niebywały sukces za granicą, głównie dzięki nagrodom Centre Internationale de la Tapisserie Ancienne et Modernę (ukonstytuowanego w 1961, z siedzibą w Lozannie). Dzieła polskich artystów z najbardziej znaną Magdaleną Abakanowicz na czele, wyróżniły się już na pierwszych Biennale, a rok 1971 można uznać za moment kulminacyjny dla popularności polskiej tkaniny w kręgach międzynarodowych. Polacy umieli uchwycić właściwe pro­ porcje pomiędzy rodzimą tradycją, nie pozbawioną cech ludowości, a aktual­ nymi tendencjami sztuki profesjonalnej w nurcie międzynarodowym. Polska tkanina artystyczna była bardziej znana i naśladowana wśród międzynarodo­ wych twórców aniżeli inne dziedziny sztuk plastycznych i rzemiosła artystycz­ nego. Autorka dobrze przedstawiła tradycje polskiego włókiennictwa, do którego nawiązywano zwłaszcza w początkowym okresie powstawania tkanin powie­ rzchniowo zdobionych. Należy tu podkreślić dobór porównań kompozycji współczesnych artystów czerpiących z ornamentu makat, kilimów, pasów kontuszowych z XVIII i X I X w. Rozróżniła ona tkaniny artystyczne i użytkowe bez tak wysokich ambicji warsztatowych. W latach pięćdziesiątych najbardziej powszechne było inspirowanie się wzorami ludowymi i tradycyjnymi, a do tka­ niny żakardowej wprowadzono warstwę treściową. Dopiero lata sześćdziesiąte przyniosły tkanie tzw. współczesnego gobelinu, a także druku i malowania na tkaninie. Rzadko uprawiano batikowanic tkanin. Nowy kształt tkaninom artystycznym lub może raczej wyrobom wykonanym różnymi technikami, nadały pracownie Tkaniny ręcznej, Gobelinu, Żakardu i Dru­ ku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz podobne ośrodki w Łodzi i So­ pocie. W nich szkolono plastyków w różnych rozwiązaniach technicznych i arty­ stycznych. Bez dobrej znajomości rzemiosła trudno byłoby rozpocząć ekspery­ mentowanie prowadzące od wiszącej na ścianie tkaniny dekoracyjnej do wykona­ nych z różnych rodzajów surowca, rozmaitymi technikami włókienniczymi, prze­ strzennych konstrukcji artystycznych spełniających rolę rzeźb. Właśnie tę zmianę funkcji tkaniny artystycznej należy w znacznym stopniu przypisać inwencji twór­ czej polskich artystów. Stanowi to ważny wkład w historię najnowszego włókien­ nictwa światowego. Przejście od płaszczyzny do kompozycji przestrzennych do­ prowadziło do analogii tych konstrukcji włókienniczych z biologiczną budową or­ ganizmów żywych. Autorka interpretuje to zjawisko jako przewagę treści huma­ nistycznych nad poszukiwaniami formalno-ekspresyjnymi. �241 RECENZJE I OMÓWIENIA Dorobek polskiej szkoły tkaniny artystycznej został ukazany wszechstron­ nie zarówno w treści pracy i notach biograficznych 73 najważniejszych arty­ stów, jak też w ilustracjach, które oprócz porównań z zabytkami ukazują tka­ niny cepeliowskie i autorskie. Książka nie zawiera streszczeń, ma się jednak ukazać w edycjach angielskiej, francuskiej i niemieckiej i będzie stanowić ważną pozycję eksportową. Irena Turiuui Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem. przełożyła Anna Porębska, Warszawa 1990, ss. 221. W książce poruszono zagadnienie wielkiej doniosłości. Dopiero od niedaw­ na zaczęto doceniać znaczenie barw w różnych dziedzinach kultury i tematyka ta jest stosunkowo słabo opracowana. Omawiana tu, trudna problematyka obej­ muje różne dziedziny wiedzy. Należy wyróżnić: 1) magiczne i psychospołeczne znaczenie poszczególnych barw; 2) informacyjno-znakowy i zarazem symbo­ liczny charakter ich zestawień; 3) historyczne mody w zakresie kolorystyki kie­ rujące w pewnym stopniu indywidualnym wyborem użytkowników oraz 4) mo­ żliwości techniczne w zakresie pozyskiwania różnych kolorów i ich odcieni związane z rozwojem farbiarstwa." W niemieckim wydaniu z 1981 r. omawiana książka nosi podtytuł Symbo­ lika barwna przestrzeni wieków. Autor zajmuje się tylko wybranymi zagadnie­ niami z dwóch pierwszych wymienionych grup zagadnień. Szkoda, że nie mógł uwzględnić dorobku wystaw zaprezentowanych w dwóch berlińskich muzeach etnograficznych w 1983 r. Obszerny katalog omawia znacznie szerszą paletę problemów kolorystyki z osobną rozprawą ukazującą możliwości farbiarskie . W niedostatecznym stopniu wykorzystana została także literatura kostiumologiczna, poruszająca zagadnienie znakowego charakteru barw w ubiorach . Autor powiązał układ książki z omówieniem poszczególnych barw. Zaczy­ na od tytułowej czerwieni i pochówków posypywanych ochrą w paleolicie, me­ zolicie, a także i w okresach późniejszych, a następnie ukazuje magiczne zna­ czenie czerwieni jako wieloznakowego symbolu: śmierci, seksu, miłości, płod­ ności, ognia, krwi, aż do haseł rewolucyjnych. Zauważa też m. in., że czerwień i biel mają wyjątkowe znaczenie w godłach wielu państw. Więcej miejsca po­ święcił autor omówieniu czerni i bieli, związanych jakoby ze śmiercią i powtór­ nymi narodzinami, symbolizowanymi przez ukazywanie siei znikanie księży­ ca. Zestawienie to symbolizuje także bóstwa zmarłych i występuje w słowiań­ skich i germańskich obrzędach pogrzebowych. Złoto i czerń zaś symbolizują kontrasty dnia i nocy. Błękit natomiast autor rozważa przede wszystkim na pła­ szczyźnie psychologicznej, w pozytywnym odbiorze systemu nerwowego wie­ lu Europejczyków. W kulturze ludowej błękit, w powiązaniu z barwą nieba, był utożsamiany z płaszczem opiekuńczym lub odczuwany jako groźny symbol wody. Warto zwrócić uwagę na tabelę niebieskich symboli używanych w Euro1 2 �242 RECENZJE I OMÓWIENIA pie przed- i po przyjęciu chrześcijaństwa (s. 157). Fiolet i purpura, to- - według Grossa - barwy egzotyczne dla europejskiej kultury. To twierdzenie związane jest z brakiem zainteresowania autora możliwościami farbiarskimi. W naszej części świata farbowano urzetem, a później indygo, a technika uzyskiwania od­ cienia purpury pochodzi z Fenicji. Analizując barwę zieloną, autor wskazuje, iż jest ona ceniona jako symbol ożywionej natury. Znaczenie brązu natomiast związane jest z magią zwierząt, zwłaszcza niedźwiedzia. Wreszcie szarość - jako symbol barier społecznych. Rzeczywiście ubodzy nosili niebarwioną odzież. Jednakże autor niepotrzebnie porusza zagadnienie odzieży skórzanej, która była najczęściej barwiona. Książka ta jest przykładem, jak efektowny z pozoru układ może zdezorga­ nizować sposób przedstawienia ważnych z trudnych zagadnień. Bez przemy­ ślenia szerszej problematyki symboliki barw i przedstawiania jej w powiązaniu z etnohistorycznym podłożem autor wylicza znaczną liczbę bezspornych nieraz faktów unikając bardziej syntetycznych wniosków. Książka ma charakter po­ pularnonaukowy, napisana jest żywo i interesująco. Dlatego wydrukowano ją u nas w tak trudnym wydawniczo okresie. Zawiera także przypisy, wykaz lite­ ratury oraz indeks osobowy i rzeczowy. Nie można również lekceważyć poda­ nych w niej informacji przedstawiających stan badań w krajach zachodnich (głównie niemieckojęzycznych). Istotnie, literatura niemiecka jest szczególnie bogata, gdy idzie o zagadnienia kolorystyki. Książka Rudolfa Grossa ma przede wszystkim znaczenie wobec braku polskiej literatury na ten temat. Powinni ją uwzględniać archeologowie, etnografowie i inni badacze kultury. Irena Turnan Przypisy H. N i X (1 o r f f. П. M ii 11 с r, Weisse Westell - Role Roben. von den Faibordnitngen des Mittelaltcrs zum iiidividitellen Farbgeschmackl. Mit einem Beitrag tt»/i Bernhanl Zcperitick muł Else-Marie Karisson-Stresse, Katalog wystawy Muzeum fur Volkerkunde und Museum fur Deutsche Volkskunde, Berlin 1983; patrz leż: I. T u r n a u, recenzja w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", r. 34: 1986. nr 2, s. 374-375. także, M. D i e i f e пЬ а с k, Hessisclier Trachlenalltag. Tracili ale SpiegelLandliclier Lcbenwcisett 192S-19SS, Irankfurtam Main. 1983. 1 - Na przykład R. L e v у - P i s e t z к y. La coulcurilans l'habilletnent Italien, [w:\Acles dn terCongres International d'Histoire dn Cosmine, Venezia 1952, s. 150-169. W nowszej literaturze: M. T a s z y с ka. Barwy włoskich tkanin jedwahnycli sprowadzanych do Polski w drugiej polowie XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", r. 31: 1983. nr 1, s. 45-52; M. W i I s к a. Du symbole alt \vletnent. Fonclion et signification de la coulenr thtns la culture courloisc dc In Pologna metliévalc, [w:] Les Cahiers dn Leopard d'Or, nr 1. Le véteinenl. au Моусп-ńge,-1990. s. 307-324. Toward a Computęj Ethnology, nr 20 Senri Ethnological Studies, Osaka 1987, (red.) J. Rabena, S. Sugita, M . Kobo, ss. 179. Omawiana praca została opublikowana w ostatnim, 20 numerze Senri Eth­ nological Studies - seryjnego wydawnictwa Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, które ukazuje się nieregularnie od 1978 roku. Jej treść wypeł­ niają referaty 8 Międzynarodowego Sympozjum Etnologicznego, zorganizo­ wanego po raz pierwszy w Japonii w dniach od 16 do 23 września 1984 r. przez �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace pod hasłem .Toward a Computer Ethnology", Uczestniczyli w nim informatycy, językoznawcy i etnolodzy z Europy, Sta­ nów Zjednoczonych i Japonii. Wśród zaproszonych gości byli: Louis D. Burnard - informatyk, specjalista w zakresie budowy baz daných z Oxford Univer­ sity Computing Service; Jostein H. Hauge - językoznawca, dyrektor Norwegian Computing Centre for the Humanites; Joseph Raben - profesor jęz. angielskie­ go w Queens College of the City University of New York, redaktor czasopisma „Computers and the Humanites"; Burhard B. Rieger - wykładowca języko­ znawstwa na Politechnice w Akwizgranie, profesor lingwistyki komputerowej na Uniwersytecie w Trewirze. Gospodarzy reprezentowali: Kazaburo Hachimura - informatyk, specjalista w dziedzinie automatycznego przetwarzania ob­ razów z Uniwersytetu w Kioto i pracownicy Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace Paul K. Eguchi - etnolog, Shigerhari Sugita - informatyk-etnolog, informatycy Masatoshi Kubo i Yasunosi Yamamoto. Coraz powszechniejsza obecność sprzętu komputerowego w naszych pla­ cówkach naukowych budzi uzasadnione zainteresowanie możliwościami i per­ spektywami zastosowania najnowszej techniki komputerowej również w pracy etnografów. Dlatego chciałabym zwrócić szczególną uwagę na tę pozycję, oma­ wiając wybrane problemy dotyczące zainteresowania komputerów w naukach humanistycznych przedstawione z perspektywy kilku lub kilkunastoletnich do­ świadczeń m. in. takich instytucji naukowych reprezentowanych na sympo­ zjum, jak Norwegian Computing Centre for the Humanity, Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace, Oxford University Computing Service. Wprowadzenie terminu „Computer Ethnology" do zainteresowań etnologii czy antropologii kulturowej jest ściśle związane z powstaniem i działalnością Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, w którym - zdaniem S. Sugity - prawdopodobnie po raz pierwszy w świecie został on użyty dla określenia dziedziny badań porównawczych w ramach której komputer jest traktowany i analizowany jako jeden z wytworów kultury materialnej, badania natomiast dotyczą opisu i wyjaśniania jego wpływu na rozwój kultury i społeczeństwa. Powszechnie, również w tej pracy, jest on używany m. in. jako synonim zasto­ sowania komputera w etnologii do przetwarzania informacji, budowania baz danych itp. W problematykę tomu wprowadza artykuł J. Rabena „Computer Ethnology: A View from Human Siences", w którym autor przypomina, że rozwój techniki komputerowej i informatyki już w latach sześćdziesiątych stworzył ogromną szansę dla nauk humanistycznych w wykorzystaniu olbrzymiej pamięci mag­ netycznej i optycznej pozwalając na przetworzenie informacji w języku natu­ ralnym. Właśnie w tym obecnie już tradycyjnym zastosowaniu komputerów (np. w bibliotekach) widzi autor jedną z możliwości dla badań etnologicznych. Proponuje również, aby wprowadzano rozwiązania niekonwencjonalne budu­ jąc relacyjne bazy danych, odpowiednio ułożone, pozwalające na wyszukiwa­ nie powiązań między różnymi kategoriami zjawisk kultury (np. między wytwo­ rami kultury materialnej a obrzędami itp.). Zdaniem Rabena technika kompu- �244 RECENZJE I OMÓWIENIA terowa jest wspaniałą odpowiedzią na fizyczne, społeczne i psychiczne potrze­ by współczesnej nauki, sama stanowi jednak tylko potencjał, który aby mógł być wszechstronnie wykorzystywany i rozwijany potrzebuje pełnej akceptacji ze strony innych środowisk naturalnych i dużego zaangażowania badaczy w poznawaniu jej możliwości. Właśnie ten problem akceptacji nowego elementu w warsztacie badawczym powraca w wielu wypowiedziach. Najwięcej uwagi poświęca mu Y. Yamamoto w artykule „Ethnologist and Programming". Na podstawie własnych obserwa­ cji przeprowadzonych w Muzeum na temat sposobów i zakresu korzystania z systemu komputerowego przez etnologów autor poszukuje odpowiedzi na py­ tanie: Czy etnologom jest potrzebna umiejętność programowania komputerów? Przyznaje, że podejmując pracę w Muzeum jako informatyk, nie przewidział wielu problemów, z którymi się spotkał w trakcie wprowadzenia systemu kom­ puterowego. Wynikały one ze słabej znajomości i często niestety braku zain­ teresowania nową formą pracy wśród etnologów. Oczywiście.autor podkreśla, że już znaczną pomocą jest możliwość korzystania z samych wydruków kom­ puterowych przygotowanych przez innych specjalistów, czy z gotowych pro­ gramów np. tzw. edytorów tekstów. Również ważne zadanie spełnia udział in­ formatyków w roli human interface w ramach programowych badań interdys­ cyplinarnych uznanych powszechnie za optymalne rozwiązanie, ale jego zda­ niem umiejętność programowania jest naturalną koniecznością wywołaną roz­ wojem nauki w tym także dla etnologów, jednak pod warunkiem, że komputer zostanie zaakceptowany jako element warsztatu badawczego. Jedyne w omawianym tomie spojrzenie z pozycji etnologa-użytkownika znajdujemy w artykule P.K. Eguchi „An End User's View of Computer Ethno­ logy". Jest on zdecydowanym zwolennikiem badań interdyscyplinarnych. Egu­ chi przedstawia efekty swojej współpracy z informatykami, dzięki której po­ wstał specjalny edytor tekstów pozwalający na opracowanie i analizę materia­ łów językowych dotyczących literatury ustnej ludów Zachodniej Afryki. Jego praca potwierdza fakt, że zastosowanie komputera w opracowaniu materiałów językowych pozwala na stawianie pytań, których rozwiąznie przy zastosowaniu tradycyjnych metod pracy byłoby bardzo czasochłonne, a nawet niemożliwe. Dlatego od dawna technika komputerowa jest stosowana z dużym powodze­ niem w językoznawstwie. Osiągnięcia w tej dziedzinie specjalistów niemiec­ kich poznajemy w artykule „Empirical Semantics and Computational Lingwistics". B. B. Ricger przedstawiając swoje doświadczenia odwołuje się do pro­ jektu Computational Semantics realizowanego przez grupę badawczą M E S Y (Mathematic-Empirical SYstem) z German Institute Politechniki w Akwizgra­ nie w RFN, którego celem było badanie różnic i zmian językowych dokonują­ cych się w obu państwach niemieckich po 1945 r. w ciągu ostatnich 40 lat. Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace jest uznanym centrum informa­ cji j dokumentacji komputerowej dla potrzeb etnologii, oraz ośrodkiem nauko­ wym promującym szeroko badania interdyscyplinarne w tym zakresie. Ten pro­ fil działalności został określony już od momentu założenia placówki w 1974 r. S. Sugita w artykule ..Computers in Ethnological Studies: As a Tool and an �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Object" wprowadza czytelnika w struktury organizacyjne Muzeum przybliża­ jąc zakres prac prowadzonych w poszczególnych działach i sekcjach, oraz za­ poznaje ogólnie ze sprzętem, który składa się na system komputerowy Muzeum. (Właśnie w NME został opracowany i zastosowany w Dziale Wystaw unikalny system VIDEOTHEQUE). Autor odwołując się do dotychczasowych doświad­ czeń pracowników Muzeum przedstawia jednocześnie wiele postulatów na te­ mat pożądanego zakresu specyfikacji komputerów. Warto podkreślić, że ogromny postęp, jaki został dokonany w tej dziedzinie nauki w ostatnich latach, pozwala już na realizację niektórych z postulatów składanych w 1984 r. Ogromne zainteresowanie wykorzystaniem pamięci magnetycznej i opty­ cznej w prowadzeniu dokumentacji materiałów źródłowych w etnologii jest szczególnie widoczne w działalności muzeów, które gromadzą bardzo różno­ rodny materiał w postaci tekstów, zdjęć, rysunków, map, nagrań, oraz różnego rodzaju przedmiotów-zabytków kultury materialnej. Dotychczas dla wszy­ stkich typów materiałów źródłowych powszechnie przygotowywane są bazy danych tradycyjnie kodujące informacje na poziomie abstrakcyjnego opisu atrybutów. Pierwsze (znane mi) próby tego typu podejmowane są również w placówkach etnograficznych w Krakowie i Warszawie. W zbiorach muzealnych ważne miejsce zajmują materiały ikonograficzne, dla których zbudowanie baz danych związane jest z rozwojem systemów prze­ twarzania obrazów, które zdaniem japońskich specjalistów nie spełniają wszy­ stkich oczekiwań i wymogów aby mogły być już powszechnie i z powodze­ niem stosowane. Na problemy związane z techniką przetwarzania obrazów w budowie baz danych zwracają uwagę autorzy dwóch artykułów (R. Hachimura i M. Kubo) specjaliści w tej dziedzinie informatyki. R. Hachimura w opracowaniu "Image Processing and Computer Graphic in Human Sciences" odwołując się do przykładów dotychczasowego zastosowa­ nia technik przetwarzania obrazów i grafiki komputerowej, podkreśla, że ich dotychczasowe zastępowanie w etnologii jest stosunkowo nieznaczne. Autor dowodzi, że właśnie przyszłość procesów przetwarzania informacji w naukach humanistycznych (również w etnologii) jest związana z procesem przetwarza­ nia informacji obrazowej. M. Kubo w artykule "Visual Information Retrieval System for Ethnological Research" przedstawia zamierzenia i plany Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace w zakresie budowania baz danych dla właśnie tego typu mate­ riałów. Połączenie struktury tej bazy z innymi bazami już istniejącymi pozwoli na wyszukiwanie i oglądanie obiektów bezpośrednio na monitorze bez konie­ czności wielokrotnego dotykania i wyszukiwania zabytków w magazynach. Jednak zrealizowanie tych planów będzie możliwe dopiero po rozwiązaniu kil­ ku podstawowych problemów dotyczących m. in. sprzętu, oprogramowania, oraz opracowania tezaurusa do wyszukiwania informacji etnograficznej. Z kolei osiągnięcia i propozycje brytyjskich naukowców z Oxford Univer­ sity Computing Service zostały przedstawione przez Louis D. Burnard w arty­ kule "Data base or Knowledge base". Na przykładzie trzech projektów baz �246 RECENZJE I OMÓWIENIA danych autor opisał doświadczenia w zakresie zastosowania metodologii AN­ SI-SPARC do opracowania dokumentacji muzealnej. Pierwszy z nich Beazley Archive łączy w całość opisowe, ikonograficzne, katalogujące i atrybutowe da­ ne dotyczące wielu tysięcy waz greckich, drugi Leksykon Greckich Nazw Własnych zawiera epigraficzny indeks wszystkich sprawdzonych znanych nazw greckich od czasów najdawniejszych do połowy VII w. Trzeci projekt opracowywany we współpracy z Ashmodean Museum pozwala na stawianie pytań dotyczących wszystkich znaczących aspektów zabytków (ich konserwa­ cji, dostępności, katalogowania i opisu). Zdaniem autora w określeniu modelo­ wych zależności zawartych między poszczególnymi elementami wykorzystano wiele informacji semantycznych, dzięki czemu uzyskano wysoki stopień wie­ dzy specjalistycznej. Według Burnard w tym przypadku termin "bazy wiedzy' zastosowany zamiast "bazy danych" lepiej odzwierciedla charakter informacji dostępnych w tych projektach. J. Hagues w artykule "Computer Applications in the Hum Sciences in Norway: Past Experience and Future Expectations" zwraca m. in. uwagę na problemy orga­ nizacyjne nauki w swoim kraju. W latach siedemdziesiątych w Norwegii powstały niejako równocześnie niezależnie od siebie na Uniwersytecie w Bergen, dwa ośrodki zajmujące się promocją implementacji techniki komputerowej dla potrzeb humanistyki: Norwegian Computing Centre for the Humanities oraz Norwegian Social Science Data Service Centre. Zdaniem autora, wytworzyła się tym samym sztuczna sytuacja, która jest konsekwencją tradycyjnie ustalonych w Norwegii po­ działów sciences humaines, dlatego pisząc o doświadczeniach i osiągnięciach w tej dziedzinie odwołuje się przede wszystkim do działalności NCC for H, kie­ rowanej przez siebie instytucji, która ma na celu koordynację prac w zakresie kon­ sultacji, nauczania, obsługi sprzętu komputerowego, udzielania pomocy specjali­ stycznej przy indywidualnych projektach, badań metodologicznych i eksperymen­ talnych, ogólnego programu rozwoju, organizacji konferencji i wymiany informa­ cji. Centrum jest zaangażowane również w prace nad tworzeniem standardowych katalogów kolekcji zabytków muzealnych. W omawianym tomie zostały wspomniane bardzo różne możliwości imple­ mentacji techniki komputerowej w humanistyce oraz problemy z tym związa­ ne. Dowodząc, że obecnie przy zastosowaniu jej najnowszych osiągnięć etno­ logia może gromadzić i udostępniać znacznie więcej informacji różnego typu niżjest to możliwe przy zastosowaniu tradycyjnych metod dokumentacji. Bar­ dzo obiecujące perspektywy w tej dziedzinie łączone są z postępem w zakresie szybkości i dokładności rejestracji informacji. Jeżeli zostaną pokonane proble­ my natury ekonomicznej i społecznej nierozłącznie związane z wprowadza­ niem nowej techniki do warsztatów badawczych jest nadzieja, że w przyszłości pows-tającc bazy danych wzrosną liczebnie i kompleksowo (przy prawdopo­ dobnym zaakceptowaniu określonych standardów w całym świecie) będą mo­ gły zastąpić tradycyjne systemy informacji istniejące do dziś. Stwarzając bada­ czom szerokie możliwości prowadzenia badań porównawczych, wzbogacając ich warsztaty i pomysły w rozwiązywaniu podejmowanych problemów. Bogumiła Marczak-Krzystek �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Brak u narodov Central 'noj i Jugo-Vostočnoj Evropy, Moskva 1988, J. V. Ivanova, M. S. Kašuba, N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240, ryc. 12 Książka ta ma duże znaczenie jako próba porównawczego opracowania zwyczajów weselnych u Serbo-Łużyczan, Polaków, Czechów, Słowaków, na­ rodów Jugosławii, Bułgarów a także Albańczyków, Rumunów i Greków w X I X - pocz. X X w. Pomysł syntetycznego opracowania zwyczajów weselnych u wy­ branych narodów Europy nie został niestety w pełni zrealizowany. Powstało 8 artykułów powiązanych jednym tematem traktujących o zespołach ludzkich niejednorodnych pod względem etnicznym, zróżnicowanych liczebnie, a złą­ czonych przynależnością do jednego państwa (np. narody Jugosławii i Czecho­ słowacji). Pewne ujednolicenie starano sięjednak osiągnąć realizując ustalony przez redakcję kwestionariusz zagadnień. Obejmował on m. in. problem uza­ leżnienia kontraktów małżeńskich od poziomu stosunków społeczno-gospodarczych, sprawę wyboru partnera opartego na zasadach społecznej i lokalnej endogamii, powiązań w grupach wiekowych, powinowactwa, przebieg ceremonii ślubnych, sposoby zapewnienia podstaw materialnych powstającej rodziny, ubiorów obrzędowych, wyprawy panny młodej i in. Autorzy zestawili tradycyj­ ne zwyczaje i uroczystości religijne z rejestracją małżeństwa w urzędach stanu cywilnego, zwracając także uwagę na obrzędy wprowadzania nowego członka do rodziny i społeczności wiejskiej. Podkreślono ponadto wielofunkcyjność małżeństwa oraz jego znaczenie społeczne, prawne, etyczne i religijne. Wartość poszczególnych opracowań jest różna. Należałoby chyba staranniej przekonsultować ustalenia rosyjskich specjalistów z etnografami z poszczegól­ nych krajów, którzy zapewne lepiej dostrzegają odrębności narodowe. W opra­ cowaniach przeważają znane z literatury przedmiotu opisy zwyczajów weslnych a nawet nutami melodii. Zmcznie mniej pogłębione są informacje o kon­ traktach małżeńskich, posagach, doborze małżeństwa od tej strony, fragmenta­ rycznie opisano też stroje weselne i ceremonie rozdawania podarunków. Nie­ wielu autorów dostrzegało starsze tradycje zawierania kontraktów małżeń­ skich. W sumie jednak dobrze się stało, że podjęto pierwszą próbę zestawienia podstawowych informacji o trybie zawierania małżeństw wiejskich w krajach środkowo-wschodniej Europy i na Bałkanach. Pomoże to w dalszych pracach syntetycznych, w których konieczne byłoby uwzględnienie wszystkich Sło­ wian wschodnich, a także pominiętych tu Węgrów, ponadto - staranniejsze roz­ różnianie zwyczajów weselnych narodów związanych wspólnotami państwo­ wymi. Irena Титан �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane, Tautas lietiška maksla padomju Latvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe isskustvo sovetskoj Latvii 1970-1985), Riga 1988, ss. 227, ryc. 484 (w tym 269 barwnych) Starannie wydana książka z dobrymi ilustracjami poświęcona jest okresowi rozkwitu łotewskiej sztuki zdobniczej. Podobnie jak w krajach skandyna­ wskich, na Łotwie jak też w innych krajach nadbałtyckich, tradycyjne ludowe zdobnictwo odgrywa znaczną rolę w dodatkach do współczesnej odzieży i de­ cyduję niemal o wyposażeniu wnętrz mieszkalnych. Autorki podkreślają dawne tradycje tej twórczości. W kraju pozbawionym samodzielności państwowej i własnej warstwy wyższej, ludowa twórczość chłopska utrzymywała łotewskie tradycje kulturowe. Należy to brać pod uwagę przy rozpatrywaniu zagadnień twórczości ludowej i jej historii. Najobszerniejsza część opracowania dotyczy artystycznych wyrobów włó­ kienniczych. Przeważają tkaniny użytkowane we wnętrzach mieszkalnych 0 geometrycznym i roślinnym ornamencie, często w kompozycji pasowej. Sze­ roko rozpowszechnione w odzieży także miejskiej są wzorzyście tkane pasy 1 wstążki, a kobierce i bieżniki są nieraz dużymi kompozycjami figuralnymi. Popularne jest także barwne dziewiarstwo wzorzyste (wyrób rękawic, nakryć głowy i szali ma na Łotwie średniowieczne tradycje). Interesujące są przykłady zdobienia haftem o tradycyjnym ornamencie. Można go odnaleźć także na to­ rebkach, teczkach, oprawach książkowych i innych wyrobach ze skóry. W pra­ cy ukazano ponadto ceramikę, wyroby z metalu, bursztynu i drzewa, meble i plecionki. Książka przedstawia bogatą możliwość łotewskiej twórczości lu­ dowej . Irena Turnan Pierwsze w literaturze światowej opracowanie poświęcone historii dziewiarstwa przed wprowadzeniem produkcji fabrycznej w najnowszej książce IRENY TURNAU HISTORY O F KNITTING B E F O R E MASS PRODUCTION Akcent, Warszawa 1991 Jeszcze do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44f464c1d6a1702803a3d9d7fd86aa49.pdf 02e60522c654b414db51e76dbfde6a3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1295 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNE.] POLSKA A K A D E M I A NAUK E T N O G R A F I A POLSKA XXXV Zeszyt 2 Warszawa 1991 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Etnografia Polska © Copyright 1991 A l l rights reserved AM papéis are copyright to their authors and to Etnografia Printed in Poland Polska �S z a n o w n e j Pani Profesor A n n i e K u t r z e b a - P o j n a r o w e j - d ł u g o l e t n i e m u K i e r o w n i k o w i Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N , w i e l c e z a s ł u ż o n e m u bada­ c z o w i na p o l u e t n o g r a f i i p o l s k i e j - w 60-lecie pracy n a u k o w e j t o m ten poświęcamy Redakcja �SPIS T R E Ś C I Zofia S o k o l e w i c z o w a - Л и п а Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad Jej ż y c i e m i pracą - z okazji Jubileuszu 75 lecia 7 Bibliografia prac Prof. A n n y Kutrzeby-Pojnarowej - Elżbieta AnnaKutrzeba-Pojnarowa Antosik 17 - P r z e m ó w i e n i e w y g ł o s z o n e 1 grudnia 1988 r. w S a l i Senackiej Uniwersytetu Warszawskiego 29 ARTYKUŁY Część Mieczysław T r o j a n Wanda P a p r o c k a Maria I - Drogi i rozdroża w etnologu Europy - M y s z y n i e c i jego rola w tworzeniu w i ę z i ponadlokalnych B i e r n a c k a - O ś w i a t a d o r o s ł y c h j a k o czynnik p r z e o b r a ż e ń polskiej wsi w okresie międzywojennym Bronisława Mirosława 79 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Drozd -Piasecka - W y c h o w a n i e dziecka robotniczego Anna S z e z ę s n a - D u r y s 103 - Społeczność? lokalna - trwanie i zmiana (na p r z y k ł a d z i e d w ó c h wsi krośnieńskich) 119 S z r o m b a - R y s o w a - S p o s ó b o d ż y w i a n i a wsi p o d h a l a ń s k i e j w ś w i a d o m o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . M o ż l i w o ś c i i cele badawcze Część Andrzej W o ź n i a k 137 II - Ze s t u d i ó w nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej polowy X V I I I w. i o ś w i e c e n i o w ą w i z j ę kultury ludowej Andrzej S t a w a r z 145 - A k t a majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a i ich p r z y d a t n o ś ć do badań etnograficzno-hislorycznych Małgorzata M a c i s z e w s k a 165 - Lokalizacja p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h klasztorów bernardyńskich, a o p o w i e ś c i o ich p o c z ą t k a c h 173 Część Olga G o l d b e r g o w a - M u l k i e w i c z III - K s i ę g a P a m i ę c i ("Memorbuecher") a mit ż y d o w s k i e g o miasteczka Wojciech Ł y s i a k 93 - Walory estetyczne n a j b l i ż s z e g o otoczenia postrzegane przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi ł o w i c k i e j Zofia 35 61 !87 - Mazurzy W t e l e ń s e y - falsyfikacja podstaw mitu 201 „ E t n o g r a f i a P o l s k a " is r e g u l a r l y listed in the International C u r r e n t A w a r e n e s s S e r v i c e : Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19f90524fff2b58a330eb5798c90b566.pdf 94cfe9cd805d62a32ecd1b1cca5cf795 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2998 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2802 Title A name given to the resource Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia "cud" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.46-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof; Kamińska, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud" Krzysztof Cibor A g n i e s z k a Kamińska Pod łatwo zrozumiałym kłamstwem skrywała się prawda nie do pojęcia. Milan Kundera, Nieznośna lekkość bytu Celem tej pracy jest prezentacja możliwych, funkcjonujących w Widzach i okolicy znaczeń słowa „cud", oraz próba określenia tamtejszej cudowności. „Definicje tubylcze", na których będzie­ my się tu opierać są, podobnie jak teologiczne, interpretacjami zaangażowanymi - ich autorzy nie wątpią w istnienie cudów, traktują mirabilia jako fakt fizyczny, nie tylko mentalny. To, co zbliża te dwa odległe poziomy refleksji, wydaje mi się warte podkreślenia. W terenie nigdy nie zadaliśmy pytania: „co to jest cud?". Do­ piero „w gabinecie" skupiliśmy się na tych fragmentach wypo­ wiedzi naszych rozmówców, w których użyto słów „cudowny", „cud", „cudnodziejny" i od tego rozpoczęliśmy nasze klasyfika­ cje. Można więc powiedzieć, że sparafrazowaliśmy roboczą de­ finicję Andrzeja Hemki i Jacka Olędzkiego, którzy za cud uwa­ żali wszystko, „co w świadomości jednostkowej lub zbiorowej uzyskało miano niezwykłego, niewytłumaczalnego" (Hemka, Olędzki, 1991:11). Dla nas cudem jest to, co uzyskało miano cu­ downego. Zawężenie to nie wymiotło jednak poza nawias naszej ana­ lizy ani strachów, ani fenomenów meteorologicznych, parapsy­ chicznych czy geologicznych, ani nawet innaplanecian (kosmi­ tów), okazało się bowiem, że mieszkańcy Widz i okolic mają na tyle szerokie pojęcie cudu, że często mieści się w nim również duża część tej nadnaturalności, która nie jest związana z trady­ cyjnie rozumianym sacrum (Słownik Języka Rosyjskiego Dal'a informuje nas, że nyao, to nie tylko cud w sensie religijnym, ale także każde niewytłumaczalne według znanych prawideł, nie­ przewidywalne zjawisko, jak również potwór, pokraka). Znaczenia te będą więc brane pod uwagę przy próbie zdefinio­ wania interesującego nas pojęcia. Myślę jednak, że ze względu na fakt ich oderwania od sfery jawnie religijnej możemy doko­ nać radykalnego cięcia i oddzielić cuda boże od cudów-dziwów. Cuda-dziwy, o których opowiadano nam w Widzach, to zja­ wiska szalenie różnorodne, w dużej mierze kształtowane przez współczesne media, przede wszystkim „brukową" prasę oraz po­ pularnonaukowe programy telewizyjne. Zazwyczaj opowieści te dotyczyły więc osób nie związanych ze wspólnotą lokalną - mie­ szkańców Wilna, Mińska, a nawet Indii. Zdarzały się jednak re­ lacje bezpośrednich świadków czy uczestników. Straszą i dziwią współczesne czasopisma. Kilkakrotnie wspominano nam o przypadku wyczytanym w jednym z nich. Otóż w nowym domu pewnej rodziny unosiły się przedmioty! Sytuacja była na tyle uciążliwa, że poszkodowani wezwali poli­ cjantów, którzy ledwo uszli z życiem, gdy dwie szklanki skoczy­ 46 ły w ich kierunku. Inna, również gazetowa i często powtarzana historia opowiada o przemarszu zastępu umarłych przez rodzin­ ną wieś. Pochód ten zakończył się zatopieniem „zombich"' w je­ ziorze. Następny typ dziwów to dziwy natury (o nich również wspo­ mina Dal'). Chodzi tutaj o takie zjawiska, jak trzęsienia ziemi, zaćmienia słońca albo księżyca czy też, jeszcze bardziej niepo­ kojące, znaki na niebie. Rozróżnienie na cuda i dziwy przypomina rozróżnienie św. Augustyna. Jest to podobieństwo tylko częściowe. Wprawdzie dziwy, o których mówiliśmy, tak jak dziwy Afrykańczyka, nie odnoszą się do sfery boskiej, o ile jednak on nie przypisywał im żadnego znaczenia, a ich istnienie uzasadniał jedynie żądzą sła­ wy i bogactw taumaturgów, dziwom widzkim jakieś znaczenie jest zazwyczaj przypisywane (może strachy w tym mieszkaniu, bo w Boga nie wierzyli...), zaś fakt ich występowania łączony bywa z nie boską wprawdzie, ale za to bezosobową i tajemnicza mocą (jakaś ci siła jest). Co ciekawe, siła ta może zostać czasem powiązana z siłą boską: A tak, jakie cudy, kto ich wiedzo, różneż bywali... trzęsienia ziemi. [A gdzie było trzęsienie ziemi?] No, tam gdzie buntowali sie, gdzie nie chcieli przyznać (uwierzyć w) Pana Jezusa, tam było. W takich przypadkach dziwy stają się oczywiście właściwy­ mi cudami (podkreślamy, że chodzi nam tu o interpretację, jaką nadaje wydarzeniu jego uczestnik). Warto w tym miejscu wspo­ mnieć o cudzie w Smorgonii, gdzie na szybie w szpitalu ukazali się Matka Boska i Jezus Chrystus. Jest to cud, o którym szcze­ gółowych informacji dostarczają gazety, pierwsze objawienie z tak totalną obsługą prasową. Jednak mimo że kanał komunika­ cji jest typowy dla dziwów, wydarzenia w Smorgonii są postrze­ gane jako bezwzględnie odnoszące się do rzeczywistości bo­ skiej, wyrażające moc Boga i przekazujące Jego wolę. Na drugim biegunie względem dziwów znajdują się cuda bo­ że. Bohaterem tych wydarzeń jest najczęściej Matka Boska, nie­ co rzadziej Jezus Chrystus, a nawet Bóg Ojciec (ukazujący sie. pod postacią Stańka - starego mężczyzny). Matka Boska jest opisywana zwykle dość lakoniczne. Rozmówcy wspominają, że miała ona długie włosy do ramion, ubrana była w długą, niebie­ ską lub białą suknię, czasem dodatkowo w szal lub szarfę. Takie przedstawienia Matki Bożej Majowej czy Niepokalanej są naj­ częstsze w tym rejonie. Zdarzają się jednak wizerunki niepoko­ jąco oryginalne, jak ten z Matką Bożą Karzącą (patrz niżej), ubraną w czerwoną szatę (jak Jezus Chrystus podczas Sądu Osta2 3 �rowała jo, że ona tak. Ja mówię, że ludzie teraz już wszystkie uczone i czarowników nie ma. Ja mówię: Jeden tylko jest Bóg. No i tedy tak, tak. Cały ten cech, te wszystkie moje, tak uwierzyli, tak zaczęli bać się i mówić, i wspominać i święty swoje. Ja aż dziwię się. Prosto tak, z tego tak nawrócili się te ludzie, który nigdy nie znali nijakaj wiary, nic (Opsa). Trzecia rzecz, o której trzeba powiedzieć przy okazji tej opo­ zycji, to antonimiczność kary wobec łaski. Są to dwie przeciw­ stawne (i komplementarne) strony tej samej hierofanii. Pokora, która buduje kaplicę, może spodziewać się w niej uzdrowień, py­ cha, która burzy, musi liczyć się z okaleczeniami ; pokora działa z boskiego poruczenia potwierdzonego objawieniem, a pycha opiera się na porządku czysto ludzkim, nie odnoszącym się do sacrum, a wręcz negującym jego potrzebę. Po omówieniu kary bożej przejdziemy teraz do omawiania najbardziej nas interesujących cudów-łask. Opowiemy tu 0 trzech „miejscach", w których następuje kontakt z łaskotwórczą rzeczywistością mirakularną. Po pierwsze możemy wyróżnić objawienia „publiczne". Mamy w tym przypadku do czynienia z szeregiem miejsc cu­ downych - znacznie oddalonych od Widz (Fatima, Lourdes), jak również nieco bliższych, takich jak Ostra Brama, Budsław (Bia­ dziewczynka szła wkoło krowy przywiązywać. Taka młoda, łoruś), Parynga (Litwa), Zarasay (Łotwa), aż wreszcie (co sto­ może szesnaście, może siedemnaście lat i jej światłość pokazała sunkowo rzadkie) zupełnie lokalnych (np. Widzę Łowczyńskie się. Ona zlękła się i uciekła. Gdzieś tam ona sprawiła się. Tedy przysiółek odległy o trzy kilometry od Widz). Również na osi przychodzi na drugi wieczór i znów jej światłość, Matka Boska czasu istnieje rozpiętość" od illud tempus po współczesność ukazała się, „nie lękaj się" i Matka Boska takim pięć kopiejek, (22.12,95 - cud w Smorgonii). Opowieści o tych wydarzeniach takie wielkie pieniędzy, płakała (lała łzy wielkości monet pięcio- są często dość krótkie: kopiejkowych - aut.) Matka Boska ukazała się na tym miejscu [w Budsławiu aut.]. Tedy zostali się ślady jejne. Na tych śladach postawili ko­ Interesująca pod tym względem jest już wspomniana opo­ ściółek. I teraz Matka Boża co poprosisz, we wszystkim pomaga. wieść o Matce Bożej, która nie jest tu Orędowniczką czy Pocieszycielką, lecz Srogim Sędzią. Opisywany sen (czy też widzenie Zdarza się jednak, że przybierają formy znacznie bardziej - rozmówczyni sama nie była pewna) stoi w zasadzie na pogra­ okazałe, jak opowiadanie o Matce Bożej Fatimskiej, czy też re­ niczu kary i łaski, zdradzając tym samym ich genetyczną jed­ lacja z cudu zarasayskiego, o tyle ciekawa, że łącząca objawie­ ność: nie publiczne z prywatnym, a nawet z cudownym snem. Przed samą wojną... Co ona tam mnie ukazała się (Matka Ona (M.B. Fatimska)pokazała się, powiedziała: „Dużo ludzi Boska), w stroju macierzyńskim. Bo zawsze, kiedy ja widzę Mat­ zbierzcie!", powiedziała: „Modlić się, różaniec, modlić się za kę Bożą, to zawsze w stroju Niepokalana. A tedy to przyszła je­ grzeszników!". I modliły się, dzieci te miały umróć. Tylko Łucja dynie u macierzyńskim stroju, suknia taka na czerwono malowa­ została, jeszcze i teraz ona żywa. (...)A oni (dzieci) mówili, że ta na... Wzgóreczek taki, u Burtyszkach, nu i taka pałeczka (roz­ tajemnica nie powiemy rodzicom. No to ich męczyli, męczyli, oni mówczyni pokazuje rękoma podłużny kształt ok. 30 cm nad zie­ wszystko jedno nie wydali. Że Matko Boska powiedziała, przy­ mią - aut.). Może trochę wyższa i stoi ona na tej pałeczce. chodzić na to miejsce trzy razy, modlić się. No, tedy kaplice poA wszyscy zgromadzeni, tak jak u sądnym dniu u jej pad nogami. stroili tam, modlili się i Matka Boska Cudowna dała cud. Powie­ Ja pokręciła się, patrzę... Widzę, Że siecze biezunem takim gru­ działa, żeby zebrało się bardzo dużo tysięcy narodu i tylko bym i wszystek u supełkach. Może mnie nie dosięgnie. A mnie jak chmurka taka nadeszła, cud taki zrobiła, chmura taka czarna, sieknęła, dwoma supełkami takimi, to ja krzyczała nie swoim czarna. I deszcz, deszcz, taki wielki deszcz, wszystkie zmokli. I za głosem. Tedy ona mówi do mnie: „Nie jęcz, nie jęcz, ja cię bić nie dziesięć minut słoneczka wyszła i wszystkie suche stali. To cud będę, ja tylko wszystkich samogońszczykow, kto wódkę pędzi i pi­ zrobiła Matka Boża. A potem jeszcze taka chmura nadeszła, że je"' (1. 86, N.Wieś). tiemno, tiemno zrobiło się. Nic nie widać. No, to ludzie mówią: „Aj, chmura leci, już my umieramy, już śmierć z nami". I wszy­ Drugą ważną sprawą jest funkcja kary. Otóż nie jest ona je­ stkie na kolana padli. I chmura ta rozeszła się. To cud też poka­ dynie objawieniem się bożej mocy tam, gdzie ktoś próbuje zała, że wszystkie zginiecie. O tak. podważyć jej wartość. Objawienie to bowiem znacznie częściej niż w przypadku cudu-łaski pełni funkcje pedagogiczne, prowa­ dzi do pogłębienia, ugruntowania wiary, a nawet do nawrócenia, No jeziorko niewielka i rzeczka (w Zarasay). Jechali na mo­ tak jak w przypadku pracowników fabryki, dla których bodźcem tocyklu. Chłopiec wioz dziewczynę. No i przyjechali na mościk, do powtórnego zawierzenia była choroba psychiczna pewnej ko­ rozpsuł sia, rozstroił. No, chłopiec prawił ten motocykl, a dziew­ biety zinterpretowana jako kara za zbesztanie staruszka chcące­ czyna uwidziała Matku Bosku nad jeziorom. No i uwidziała w ta­ go ofiarować jej święty medalik. Oto jak nasza rozmówczyni re­ kim promieniem wielkim. A potem zaprowadził motocykl i oni po­ lacjonuje swoją, niemal apostolską, mowę w tej sprawie: jechali. No i wo, rozpowiadali ludzi, co oni byli komsomolcami, to przy Sajuzie było. No, przeszło tam może niedzielje czasu i jej Ja mówię: Ot widzicie, jej Boh dał rozum, żeby ona pojęła i uwierzyła. A ona jeszcze tego Pana Jezusa, tego Boga wyruga- sen śni się: czemu nikomu nie rozpowiadasz? Ona zaczęła rozpo­ ła, ten Krzyż i odebrał rozum. A co jest straszniejszego, kiedy wiadać wszysjkim, no i ludzie zaczęli chodzić, obraz tam posta­ człowieku odbierze się rozum? Tak wszystkie [pracownicy fabry­ wili, modlili się, świece stawiali, uzdrawiało. No i my tam byli pajechałszy. Dużo ludzi jeździło. Tam taki byl cud prosta, ja nie ki - aut.] cicho, cicho, ni jeden nic na mnie przeciw nie powie­ dział, że ja tak powiedziała. Tylko jeden kamsamolec mnie po­ widzieł. Staryk tam jeden mówi, śpiom i śni się mnie: wstawaj wiedział, jak czarownica, on na mnie powiedział, jakby ja zacza­ 1 idź na tamta miesta, miejsca, gdzie rzeczka ta przechodziła. No tecznego), która w ręku, zamiast szkaplerza, ratunku dla dusz czyśćcowych, trzyma potępiający bicz. Cuda boże dostarczają łask i o takich będziemy tu przede wszystkim mówić. Nie można jednak nie wspomnieć tu o karze. Nasi rozmówcy opisywali bardzo często różne przypadki kary bożej, nadając jej miano cudu (taki mu Pan Bóg cud zrobił, że mu rękę urwało). Pragniemy zwrócić uwagę na parę zjawisk, najle­ piej uchwytnych chyba właśnie z perspektywy opozycji łaska kara. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę z faktu, że opozy­ cja ta nie jest zbieżna z podziałem nafascinosum i tremendum. Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że ambiWalencja sacrum znalazła doskonałe potwierdzenie w widzkich opisach oberwanych palców, nóg i głów - wszystko bożą mocą, warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że sacrum przeraża również jako łaska: Matka Boska tym pastuszkom powiedziała: "Nie lękajcie się, dzietki moje, nie lękajcie się, tylko modlicie się". Oni przelękli się, uciekać zaczęli, a ona do ich podeszła bli­ sko i zaczęła z nimi rozmawiać, nie tak, a tak, tak oni zaczęli i jej rozmawiać. 5 6 7 47 �i tam będzie ryba, pójdzi Z tej rzeczki i gdzie ästanowi się... On mnie to opowiadał. Gdzie ona ästanowi się, ryba, tak adlicz ad niej jakie może dziesięć metry i wykopaj. Tam będzie krzyż. No i onprzesnuł sia.(...) Przychodzi na tamta miesta, stoi wielka ry­ ba. Taka. Potem zachciał ja paruchać ta rybu. Wziął ręcami no i nie ma nic.(...) Adliczył te dziesięć tych kroków i zaczął kopać. I wykopał tak kamień, na kamieniu wybity krzyż i tam litery ja­ kieś. No i potem on [ów starik - przyp. aut.] w niedzielę przycho­ dził, tam ludzie szli, on rozpowiadał wszystka. Pokazywał, gdzie Matka Boska była pakazauszy się nad jeziorem, takie drzewo stojało prosto palone, jak promieniami jakimi (St. Dwór). W opowieści o objawieniu w Zarasay dwukrotnie podkreślo­ ne jest, że Bóg (czy Matka Boska) chcą, aby wizjoner poinfor­ mował społeczność o cudownym wydarzeniu. Informacja ta ma być zarówno werbalna, jak i materialna (krzyż, obraz, kaplicz­ ka). Tak samo Matka Boska, która ukazuje się pastuszkom w Fa­ timie lub Bernadetce w Lourdes, oczekuje po pierwsze modli­ twy, po drugie uczczenia w specjalnie w tym celu zbudowanej kaplicy. Oznaczenie przestrzeni świadczy o jej pozytywnym, sa­ kralnym, związanym z objawieniem wartościowaniu. Kapliczka musi stanąć na miejscu objawienia i vice versa - jeśli jest ka­ pliczka, znaczy to, że musiało w tym miejscu nastąpić objawie­ nie: Kościół to już na tym miejscu zawsze stoi, gdzie była zjawa jaka. No jak coś pokaże się, tak coś ci i stawia się. Krzyż, kaplicz­ kę... (St. Dwór). Warto tu zwrócić uwagę na fakt, że cudowna kaplica, kościół, krynica wskazana przez Matkę Boską czy święty obraz są „bar­ dzo czudnodziejne" - dokonują się w ich obecności liczne uzdro­ wienia, rozpaczliwe prośby spełniają się, utrapionym „robi się lekcej", niewierzący odzyskują wiarę. Co ciekawe, rozmówcy nie czynią rozróżnienia na „cud założycielski" i „cuda wtórne": jedni pytani o wydarzenia w świętym miejscu opowiadają o ob­ jawieniu, inni wspominają uzdrowienia, jeszcze inni pamiętają oba rodzaje zdarzeń i wymieniają je „jednym tchem". Można więc przyjąć, że Bóstwo objawiając się, pragnie stworzyć pew­ ną rzeczywistość, która swoje ontologiczne korzenie posiada w Nadprzyrodzonym, zaś dzięki namacalności ma realny wpływ na świat ludzki - prowadzi do ciągłego ponawiania „cudu zało­ życielskiego". Agenda Niebieskiego Jeruzalem dzięki swojemu usytuowa­ niu na granicy dwóch światów- pomaga w interpretacji wydarze­ nia, które dokonało się w jej obliczu, jako wydarzenia cudowne­ go. Czasem zdarza się, że dane zjawisko jest wytłumaczalne em­ pirycznie, jednak bezpośrednia obecność sanktuarium czy świę­ tego obrazu sprawia, że interpretacja taka traci znaczenie na rzecz eksplikacji mirakularnej: Tylko mój mąż opowiadał jeszcze, wzięli go sowiety do Brasławia, jakiegoś tam naczelnika zawieźć, a tutaj za Jelnią była taka kapliczka i tam wielki krzyż postawiony i tam panowie po­ chowane i temu zachciało się schodzić, zobaczyć do tej kaplicz­ ki, a mąż, mówił, czekał. A jak on przyszedł, przyszedł bez czap­ ki. Wot, jaki cud - wziął czapkę i spadła jemu. On tak przez wierzch chciał zobaczyć i mu czapka sarwała (1. 93). Zwraca uwagę ścisły związek, jaki łączy ten cud z opowie­ ściami o Matce Bożej w Ostrej Bramie, przed którą każdy, kato­ lik, prawosławny, a nawet Tatar, żyd, czy niewierzący zdejmował czapkę. A oto historia cudownego uzdrowienia. Matka widząc, że dziecko umiera, zerwała ze ściany obraz Matki Boskiej i bie­ gała z nim po domu „jak szalona", otwierając jednocześnie wszystkie okna. Lekarka po odratowaniu chłopca pochwaliła trzeźwość umysłu kobiety, która zadbała o dopływ tlenu i bardzo szybko przywiozła chorego do szpitala, ta zaś w pełni przypisu­ je zasługi Maryi: / tak Pan Bóg i mnie cuda dawał. Że, znaczy, zachorował ten chłopczyk, w dwóch stawnie zapalenia. Tylko jednom razom 8 9 48 oczka tak przewrócili sia białe i wsio i gatowa. Ja, jak zakrzyczała: „Aj, mój mąż, leć prędzej, wraciej zażywaj". Ta mówią ani, co on już pomarł. Ja tylko Matka Boska Ostrobramska obraz, on u mnie i teraz jest, ksiądz nas tak ślubował i pobłogosławił: „Niech będzie ten obraz Matki Boskaj Ostrobramskiej u waszej życie cudem", żeby mnie stał się cudem, to mnie pawiedział. I wot ja ten obraz chwyciła, Matko Bosko, da siebie i łatam pa chacie. Ta baba myśleli, co ja trąciła sia, co mnie już zrobiło sia drenie. A chłopczyk leży tutaj ja z obrazom. Mówię: „Matko Bo­ sko, ten jeden dziecioneczek, Matko Bosko, ratuj mi jego. Padaruj mnie tego mego dziecionka ", a niedowiarków było u chacie wiele, Maskalów, tych starawierów, wiele nabrauszy sie u chacie ludzi. I tedy tak ja poleciała na swego dziada, mówię: „Leć, dzwoń tam w Dukszty, żeby przyleciała skoraja pomoszcz". Ja tak, a już baby mówią: „A, Józefka, nie kręć, mówią, jego, aj, on umarwszy, dziecionek, co ty robisz, on umarwszy"• Ja mówię: „Atchodźcie wszystkie, u mnie, wo, Matka Boska, tak ja gadam, u mnie Matka Boska" i ja podejmuje dziecionka swego. Zakręci­ ła sama dziecionka, ja tego chłopca tak na kolany posadziła, a tutaj on paru koni zaprząkłszy i kilometry trzy koni pędził, a skoryj, z Dukszt jest trzydzieści kilometry da nas, skoryj prze­ leciała na droga, na droga przeleciała ja skora, a moj dziecionek zagadał: „Mama". No, jak Boga kocham, wszystka wioska to znała, ja jeszcza wszystko to zbierała sia księdzu to rozpawiedzieć. Nu i tak, wot ja swoim, tym, dziecianeczkam... „mama", zagadał, ja jego szczatyła, a wraćka tylko mnie tak chwyciła rencami, abnięła zrazu i nic nie mówiła. Pocałowała w jedna szczoka, w druga szczoka, pocałowała „Razumnaja mać, szto dała je­ mu kisłarod, gęba nie zakryła, powietrza", a jeszcze była serca zdrygała jego, jak ja jego para koni, konie pędzili, wieźli. A kto tu pamog, kiedy nie Matka Boska pamogla, to Matka Boska mnie dziecionka mego padnieła, że dała mnie u głowu, że rób to co mnie chce się to i rób. I mnie mąż to robił, co ja chciała (Dalekie). Szczególnie wartościowa wydaje się tu wypowiedź widzkiego zamawiacza, autorytetu intelektualnego, który w innym miej­ scu racjonalistycznie i bezwzględnie demaskuje strachy, tu zaś, posiadając nawet naukowe objaśnienie, jest zmuszony uznać cu­ downość procesu odnawiania się obrazów. Leszek Kołakowski mówi, że język sacrum jest nieempiryczny, ale sensowny - gdyż „nie ma żadnego zniewalającego powo­ du, aby za sensowne uznawać tylko to, co empiryczne" (Koła­ kowski, 1987:109). Mieszkańcy Widz też mają swój język sa­ crum, związany jednak z empirią, pozwalający na jej interwen­ cję, ale odbierający bezwarunkowość - to, co się zdarzyło, moż­ na wytłumaczyć „naukowo", ale nie wolno zapominać, że mogło się to zdarzyć tylko dzięki boskiemu wspomożeniu. Teolog Marian Rusecki pisze, że pewne zjawiska wyjaśnione przez nau­ kę mogą zostać uznane za cud, należałoby jedynie wykazać na podstawie „religijnego kontekstu", że „choć ich istnienie bez specjalnej interwencji bożej jest możliwe, to hic et nunc miały one miejsce dzięki tej interwencji" (Rusecki, 1988). Dla posiada­ jących wrażliwość mirakularną mieszkańców Widz „kontekstem religijnym" o bezwzględnej wartości dowodowej jest kościół, kaplica, ikona. Drugim „miejscem" spotkania jest objawienie prywatne. Nie wymaga ono z reguły znaku przestrzeni. To oczywiście automa­ tycznie pozbawia go niepodważalności (chociaż z drugiej strony właśnie tu możemy się przekonać, że kapliczka ani nie jest nie­ zbędna do zawierzenia, ani nie jest ostatecznym dowodem cudu - wszak nigdy nie zrozumiana kobieta z Nowej Wsi czy pastu­ szek zza Karakońskiej Góry zachylali brzózki i wiążąc ze sobą ich wierzchołki, tworzyli prowizoryczne ołtarzyki ku chwale Matki Bożej! ). Objawienie prywatne (w związku z tym?) w zasadzie „jedno­ razowe" - nie pociąga za sobą łańcucha cudów, a jest jednostko111 11 �Mamy tu więc sny jako łaskę sensu stricto, znacznie częściej wym i osobistym, ale bardzo ważnym darem Łaski (nagrodą czy sny jako znaki, jako dobre rady, zapowiedzi pewnych wydarzeń wyróżnieniem - ci, którzy nie dostąpili objawienia, podkreślają czy ostrzeżenia (mama rozmówczyni, której śniła się Matka Bo­ często swoją niegodność, mówiąc jednocześnie o „świętości", la­ ska w wielkim sadzie, twierdziła, że widzenie świętych we śnie tach modlitw i udręczeń wizjonerów). Oto kilka najbardziej zapowiada nieszczęście) i wreszcie sny, które wchodzą w scena­ spektakularnych opisów prywatnego objawienia: Ja, (...) urodzona w domu (...) opowiadam, że gdzieś w tysiąc riusz objawienia publicznego. Cud-łaska ma rzadko wartość dowodową. Teoretycznie dziwięćset sześćdziesiąt siódmym roku, kiedy ja mieszkała we wsi mógłby potwierdzać istnienie Boga, ale raczej nie bywa on Wiezgieluny, szła do pierwszej klasy, to na pewno jesień, bo była ciemno, gdzieś o godzinie ósmej i od domu gdzieś za metrów udziałem ludzi niewierzących - Ja to mówię, że jak by więcej cu­ trzysta jest taka góra, gdzie granica ziemi Laudańskich z daw­ dów Bog zsyłał tym sowietom to może i oni byliby lepsi. Owszem, nych czasów. Na tej górze widziała postać biała, w białej szacie cud może zdarzyć się prawosławnym, czy nawet staroobrzędow­ Z podnietą ręką na znak błogosławieństwa. Twarz był zmęczony, com, ale Tatarowi już raczej nie, a i „sowieci" mają nikłe szanse oczywiście broda i przelękła ja się i opuściła oczy. Ta postać by­(jak tu cuda mają być, jak tu takie niekościelne ludzie). Cud po­ ła ode mnie za metrów trzydzieści i tak patrzyła na mnie. Mnie kazuje się bowiem ludziom godnym, jest Łaską dla wierzących, była straszno i jak opuściła oczy, jak je podniała później, ja nic jest danym tu, na Ziemi, Królestwem Bożym, idealną rzeczywi­ nie widziała, tego więcej nie była. Przez jakiś czas ja powiedzia­ stością, która w pełnym wymiarze będzie dostępna dla wybra­ nych dopiero po śmierci, zaś tu musi istnieć, jako zapowiedź i erła mamusi (1. 36, Karasino). Ja... Widziała jeszcze... Do mnie wiele razy Matka Boska by­ satz (bez wartościowania), ale musi istnieć, gdyż człowiek nie ła przyszła... Przyjdzie, popatrzy... Ja już się pugam jej podcho­może bez przerwy uprawiać swej nieatrakcyjnej i bezsensownej dzić. A ja lękała się wojny, ja pytam się: „Statujko mileńka, po­ przyziemności (w której dodatkowo, pod sowiecką wlastią po­ wiedz ty mnie, czy będzie wojna ? ", a ona mnie: „Na razie nie bę­zbawiony był możliwości elementarnego kontaktu z sacrum, dzie, a co z Polską będzie, to jeszcze nie wiadomo". I tyle prze­ podczas chociażby mszy świętej). Cuda nieustannie odnoszą nas wrotów w Polsce, o... Zupełnie tak, jak stoją pod kościołem te do innej rzeczywistości, ale zawsze jest to odniesienie, które coś statujki, wyglądała, ja ją i zowie „Statujka". I wot ona u mnie znaczy. Tam, gdzie przesłanie nie narzuca się samo, podejmowa­ była ostatni raz już dawno... dawno... Pożegnała się ze mną, trzyne są próby interpretacji. Oto dwie z takich prób - obie dotyczą razy mnie rękę podała bez przerwy i już więcej nie przyszła (N. objawienia w Smorgonii: • Teraz tam szpital, na oknie w 22 pokoju było i to interesnie Wieś). Tamten obraz, bardzo piękny, ona tu wisiała, ja każda noc, było i w tym oknie wyrysował się ósemka, ósmy numer, tak i w ni­ jak łożyła się spać, ja ją widziała,modlila się do niej, może za to żu najpierw 22 grudnia ukazała się Matka Boska z Dzieciątkiem ja ją prawdziwie widziała na lilijce, ona taka cudowna Matka na ręku (...). No to trwało gdzie to nie pamiętam już wiele go­ dzin, a 24 na wigilię, o 7.30 ukazał się Pan Jezus w tej ósemce... Boska. Jednej kobiecie w Widzach Matka Boska pokazała się, ona Ot nijak rozgadać tego, w ósemce... No to jak ukazał się, to był sama mnie mówiła, ona juz przysięgała tak, i obraz całowała. Z wieczora 7 godzin trzydzieści minut, aż do 9 rano. To wszystko. I mówili, widzieli, krople widzieli na twarzy, a taki mróz był, tam Ona mnie była do domu zaprowadziwszy, pokazała ta miejsca, ta ściana pokazała, gdzie Matka Boska była pokazawszy się jej. pozwonili, tam wszystek ten szpital zleciał, tam nie wiadomo co Iwszystko, gdzie słońce, gdzie gwiazdeczki... „I wtedy tak ładnie, ludzi już tam zleciało się i niektóre pozwonili i z domu niektóre ona mówi, i oczkami mrugała, i stała przede mną. Ja juz pacie­ przylecieli i wszystko. No i tego, wtedy ktoś powiedział, a może rzy mówiła, ana mówi, na kolanach stała przed jej. I uwierz to nie Jezus, czemu krzyża nie ma, i mówi, od razu rysował się mnie, co ja od serca mówię i prawdę, co ja nie kłamię. Ja myśla­ krzyż nad głową i z prawej strony, dwa krzyże wot. Ale prawo­ ła, może tylko mnie pokazała się, może zniknąć, i tak ja pa niko­ sławne krzyże, nie takie jak nasze. I to tyle całą noc patrzali (...). go nie paszła, do końca dopatrzyła jo ". Ona tut żywio, u Widzach I teraz tam codziennie odprawiają mszę w szpitalu, w tym poko­ ju i na tej oknie, wot. No mówi, nie to co czyste szkło zostało się, (St. Dwór). ale coś ci takiego zostało się na tym oknie. To wszystko znikło, I wreszcie trzecie „miejsce" to cudowny sen. Tu bodaj naj­ o coś takiego zostało się, wot ślad jakiś. No i my mówim co zna­ częściej można spotkać się z rzeczywistością mirakularną. Sny, czy ósemka, a moja wnuczka mówi: „A wiesz, babcia co, to prę­ jak powiadają nasi rozmówcy, biorą się od Boga, od diabła, albo dzej będzie tak, że on w niżniej ósemce, czemu w niżniej ósemce, „z krwi". Te cudowne, z Matką Boską, czy Jezusem pochodzą bo teraz poszed satanieńskij czas, że zabiwajo, mordujo, nad oczywiście wyłącznie od Boga. ludźmi dzikujo się, to satanieńskij czas i dlatego Chrystus sljozy Przyśnił się mnie sen. Wot, dziś jest sobota, a na jutro nie­ dziela. Przyśnił się sen mnie... Doszła ja do poczty tutaj, koło po­ przelewał w tej ósemce, a ósemka jeszcze może być, że w ósem­ czty objawiła się Matka Boska, ale na obraz, wysoki, na kołkach, ce końca nie ma, znaczy się Chrystusu końca nie ma i ten wie, że takich, jak wo dawniej dzieci chodzili, na palkach [szczudłach - końca nie ma. aut.]. Ina pałkach Matka Boska idzie. Tu obraz i na palkach Mat­ Krzyż się pokazywał prawosławny. A pokazał się katolikom. ka Boska idzie i ja koło niej idę i wot ana mnie wprowadziła na A to tut nawet w gazecie pisali. Prawosławny krzyż, bo za to co cmentarz. Przyszła na cmentarz i ja przyszła na to miejsce, co Pan Bóg może chce, żeby katoliki z prawosławnymi razem byli, krzyż na cmentarzu stał dawniej i ona przepadła. Tolka wprowa­ Żeby razem świętowali... Żeby Boże Narodzenie razem, czy co... dziła na cmentarz i przepadła. I ja przeczknęła się (następnego No to coś ja tak... Bo to tak, widzisz, pokazywało się przed na­ dnia kobieta, której śnił się ten sen, mogła po raz pierwszy od szym świętem. No może żeby z nami mieli, no ja nie wiem jak. wielu lat na jawie wejść do kościoła - władza postanowiła wre­ I tu powróćmy do wspomnianych na początku definicji teo­ szcie zakończyć prześladowania wobec katolików - aut.). logicznych. Otóż, według nas, widzkie cuda boże nie są, tak jak tego chciał święty Tomasz z Akwinu, przekroczeniem sił całej Mnie to dawna była, przyśniwszy się Matka Boska. Dawnobezdawno! Nu, ot wielki sad, sad wielki i kwitnie, biało, biało. To natury (przez co dowodem na istnienie Boga, gdyż tylko On jest mnie przyśniło się, to już nie u prawdy, to już we śnie widziałam. w stanie zawiesić prawa przez siebie ustanowione). Co więcej, I zda się Matka Boska tak wysoko, wysoko stoi, ręce tak złożyw­ jak zobaczyliśmy, wcale nie muszą one być niewytłumaczalne szy stoi. Tedy, mamusia moja jeszcze żyła: „Mama, ja widziała czy nadnaturalne. To, co je wyróżnia od zjawisk dnia codzienne­ Matka Boska". A ona mówi: „Aj, niedobrze, jak świętych wi­ go, to specyficzne znaczenie wpisujące się w mniej lub bardziej konkretnie pojmowany Boży Plan. Widzkie rozumienie cudowdzisz". A w sadzie tym tak pięknie, pięknie. 12 49 �Warszawie, Krakowie lub Moskwie, Francji, A n g l i i , Stanach Zjedno­ czonych). Matka Boska Fatimska jest stosunkowo popularna w Widzach i okolicach. Dobroczynna Fundacja Matki Bożej Fatimskiej wydaje po białorusku czasopismo „Ave Maryja". Wielkim czcicielem Matki Bo­ skiej z Fatimy był poprzedni, pierwszy „posowiecki" proboszcz widzkiej parafii, co często podkreślali nasi rozmówcy. 7 8 Wyrazem tego pragnienia jest chociażby cud w Boginie (lub Kozianach), gdzie święty obraz nie dawał się wywieźć z „upatrzonej" świątyni, jak też opowieść o tym, że kościół widzki jest nieszczęśliwy, gdyż budo­ wę rozpoczęto nie na tym miejscu, na którym objawiła się Matka Boska. Odwołujemy się tu do Grzegorza Wielkiego, który napisał, że do­ świadczenie Bożej obecności manifestowanej w cudzie jest „ujawnie­ niem się na ziemi Niebieskiego Jeruzalem". Oczywiście sformułowanie „agenda" pochodzi od nas. Zdajemy sobie sprawę z tego, że może się ono źle kojarzyć, uważamy jednak, że dosyć dobrze opisuje ono sytuację, w której pewne zjawisko jest jednocześnie tylko sobą i czymś z zupełnie innej (tu transcendentnej) rzeczywistości. 9 1 0 Należy tu chyba wspomnieć w ogóle o obrazach i o tym, jak na nie patrzeć. Wiele wskazuje na to (np. obrazy płaczące, sen z Matką Boską na szczudłach - patrz dalej, wreszcie sama forma i „teologia" ikony), że obraz bywa jednocześnie objawieniem i Agendą. " ...dowodzi bowiem - i to też tylko wierzącym - kapliczka, która już istnieje. Ta ostatnia relacja to nie opis cudu, ale opis opisu. Kobieta, o której mowa, dostąpiła kilka lat temu bardzo spektakularnej wizji. My także wysłuchaliśmy jej opowieści, postanowiliśmy jednak nie umie­ szczać jej tu, gdyż nie da się samym tekstem opisać tego niesamowite­ go widowiska, jakiegoś wręcz mistycznego tańca, który zaprezentowała nam rozmówczyni, pokazując gdzie były chmurki, gdzie anioły, którę­ dy płynęła rzeczka, a gdzie szumiał wodospad i wreszcie - jak wyglą­ dała Matka Boża. 1 2 Św. Antoni, wyk. A Mickiewicz (awers i rewers) nos'ci zbliża się więc raczej do definicji s'więtego Augustyna i współczesnej apologetyki - cud to w istocie dialog pomiędzy światem a Bogiem, dialog, który nie musi uciekać się do olśnie­ wających form, gdyż najważniejsza w nim jest prowadząca do zbawienia treść. PRZYPISY ' Uważamy, że ta współczesna nazwa rodem z filmów grozy lepiej nadaje się na określenie bohaterów wspomnianej historii niż terminy tra­ dycyjnej demonologii, w zasadzie zupełnie już zapomniane. Brak dodatkowych informacji przy przypisie oznacza, że rozmów­ ca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w W i ­ dzach. Objawienie w Smorgonii nie jest przypadkiem jednostkowym, podobne wydarzenia miały miejsce również w wielu innych białoruskich (a także polskich!) miejscowościach. Charakterystyczne jest to, że naj­ częściej miejscem „cudu na szybie" jest szpital. Picie wódki, szczególnie przez kobiety, jest jednym z najczęściej wspominanych w Widzach grzechów. Dotyczy to wszelkich wystąpień przeciwko Boskiemu Porządkowi, którego kaplica, czy kościół są wizualizacjami. ...poza granicami oswojonego kosmosu, stąd problemy z okre­ śleniem przez rozmówców dokładnej lokalizacji danego objawienia: Lourdes znajduje się koło Częstochowy, Fatima na Litwie albo w Buł­ garii, inne cuda zdarzały się „gdzieś na Litwie", „w Mińsku", „pod Warszawą". Oczywiście nie mamy zamiaru oceniać elementarnej wie­ dzy geograficznej mieszkańców Widz - liczy się nie tyle zgodność wypowiedzi z rzeczywistością empiryczna, ile prawda o rzeczywisto­ ści mentalnej, która jest w niej zawarta. W tym sensie Częstochowa czy Litwa mówi dużo o widzkim świecie (por.: widzki kościół, jako je­ den z trzech takich samych - dwa pozostałe znajdują się w Wilnie, 2 3 4 5 6 50 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45dad1173f45acd066c831dcfe1c5afd.pdf 2c54d80650155fd5ece70c059d96b442 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2803 Title A name given to the resource Kara opatrzności jako cud / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.51-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rak, Joanna; Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kara opatrzności jako cud Joanna Rak Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek W większości materiały przedstawione w tej pracy zostały tak: Ty nigdy nie będziesz miała swoich dzieci. Motyw kary bo­ zebrane w trakcie rozmów z katolikami, w grupie wiekowej 60żej jest także podkreślany przez rozmówców w historiach biblij­ 80 lat, w Widzach i najbliższej okolicy (w przeciwnym wypadku nych: Tak [Bóg] nakazał węża, że on teraz pełza po całym świe­ dodajemy informację przy cytacie). Należy zauważyć, iż na tę cie. Ty wężu przeklęty, będziesz pełzał się po całym świecie. Za to społeczność mogły wywrzeć wpływ wierzenia staroobrzędow­ on nie ma ni nóg, ni nic takie (Karasino). ców. To, że odczucie cudowności kary bożej okazało się tak po­ Występki przeciw sacrum. Ateusze wszechne w badanej społeczności, może mieć związek z funk­ cjonującą wśród nich wizją rzeczywistości. Świat - w opini sta­ Spróbujmy zbliżyć się do rzeczywistości badanej społeczno­ roobrzędowców - jest światem zepsutym, którym rządzi Anty­ ści, aby sytuacja stała się bardziej jasna. Najczęściej spotykany chryst, a czasy zbliżają się ku końcowi lub wręcz określane są ja­ związek wydarzeń: wykroczenie - ingerencja boska - cudowna ko czasy apokaliptyczne. Na pytanie, czy diabeł może przeszka­ kara objawiał się w sytuacji niszczenia przez komunistów kapli­ dzać Bogu, jedna z rozmówczyń odpowiada: Przeszkadzał, pewczek, figur i ogólnie profanowania miejsc świętych: Kapliczka... nol Dlaczego On [Chrystus], dzietka, krzyż niesie... Sam dla a była, taka ładna, Pan Jezus był tam i tak cementem była wyla­ siebie na Jego krzyż nałożony. Toż to kto na Jego krzyż nałożył? na. I jeden pentle na głowę Pana Jezusa narzucił, a drugi traktor Toi diabeł nałożył. Jak u nas kościoły były zakryte, toż musi dia­ przyprowadził i oni jego rozrzucili, pobili. Rozrzucali, rozrzuca­ beł silniejszy za Boga. [...] A skąd diabeł, musi pierwszy za Bo­ li i wywieźli, no i co... I minęły trzy, cztery lata. Jeden poszedł na ga, wziąwszy na świecie. [...] Diabeł pierwszy przed Boga, ja li­ pracę i jemu taka bełka po głowie dała... ło dobrze, ło dobrze. czę, wziąwszysja. W świecie, którym rządzi diabeł, często spoty­ A drugi powiesił się i teraz my mówim, o dobrze, dobrze. Na te­ ka się obrazoburczych niewiernych, którzy zasługują na boski go belka spadła, ten powiesił się i dobrze, i ich nie ma. Tak jak gniew, wyrażony w postaci cudownej kary. chodzisz tam koło cmentarza, tam gdzie kapliczka była, to wspo­ minasz, o dobrze, oni tak zrobili, a im Pan Bóg na kaniec więk­ Wymierzony w grzesznika palec boży oznacza swojego ro­ szą szkodę zrobił. dzaju cud i to cud jakże wielofunkcyjny. Zawiera on wszystkie Taka interpretacja zdarzeń pozwala na wyładowanie elementy tego typu zdarzenia. Przejawia się w formie swojego nagromadzonej społecznej nienawiści. Ciągłe łamanie podsta­ rodzaju hierofanii. Bóg ukazuje w akcie zniszczenia grzesznika wowych zasad gruntujących światopogląd mieszkańców mogło swoją obecność. Oto przykładowe wypowiedzi: A wot cud Pan Bóg pokarał. [...] No to Uczę, że Pan Bóg wielka siła ma (Opsa); spowodować załamanie, brak wiary w sprawiedliwość jakąkol­ A tu i na tym świecie nakazuji, żeby ludzie zrozumieli, co jest ka­ wiek. Istnieje także pewna potrzeba ciągłego podtrzymywania ra. Tak [myślą] niet Boga, niet jego. A ot Pan Bóg pokazuji, co wiary w niezaprzeczalną boską sprawiedliwość. Tak rozumiana cudowna kara, potwierdzając boski porządek świata, jednocze­ jest. śnie sankcjonuje porządek ziemski, wyjaśnia go, ponownie okre­ Związek między dokonanym przestępstwem a karą jest tak śla. silny, że w świadomości większości rozmówców fakt ingerencji boskiej nie podlega żadnej wątpliwości. Podkreśla to zasada Takie wyjaśnienie wydaje się jednak zbyt proste i na pewno podobieństwa kary do popełnionego przestępstwa. I tak niemota nie sięga sedna sprawy. Należy się jeszcze raz zastanowić, za ja­ jest karą za wyrwanie pisklętom języków: Ja słyszała, tak mówi­ kie przewinienia wszechmogący Bóg zsyła na ludzi nieszczęścia. li ludzie, że oni kiedy byłi młode, tam paśli bydło i widzieli jak Oto przykłady najczęstszych wypadków, w których rozmówcy ptaszka złapie i tedy języczek wytnie. Ptaszkom języczki wycina­ dopatrywali się kary opatrzności: U nas też jeden piłował krzyż, ły. Toż za toż to mówio te trzy nieme. I całe życie nieme (Opsa). a potem jego słupem zabiło (Karasino); A tedy kaplicę, koło mo­ Była męka Pana Jezusa i Pan Jezus był tak do krzyża przybity, gił ruskich stała kaplica. Tam dużo komu gadali, żeby kaplica ta i jeden stał na drabinie i chciał oderwać, i dało mu to w wargę zwrócić [zniszczyć]. Nikt nie zgłosił sie, a jeden Moskal [staroo­ i teraz zagoić się nie może - rak, ot tak. brzędowiec] zgłosił się. Zgłosił się i kaplice ta wzioł traktor po­ pędził i trosem zarzucił. No i on rozwalił. Ałie pod tros jego palOczywisty jest związek metaforyczny: rozbicie kapliczki cy papadli, ło tak wszystko, ręka i palcy zostalisia. [...]! wot po­ zawalenie się słupa, odcięcie figurze ręki - ucięcie ręki winowaj­ tem oślepiał. Ślepy zrobił się. Tak a wtenczas powiesiłsja. cy itd. Takie cudy są znakiem boskiej sprawiedliwości już tu na ziemi i stanowią rekompensatę za doznawane krzywdy i upoko­ Matka Bosko stała. I sawiety przyszły pośle wojny. [...] i oni rzenia. zniszczyli to wszystko, rozebrali, Matko Bosko, Pana Jezusa zdję­ Interpretacja poruszających społeczność wydarzeń odbywa li z krzyża, tam rzucili pod Marugo, to wodo, jezioro Marugo na­ się często według schematów zawartych w popularnych legen­ zywali. [...]! grzmot jak dało, tak od razu go zabiło. [...JA drugi dach apokryficznych. Przytoczoną wyżej historię o ptasich ję­ też— po prostu szedł, jemu drenie [źle] zrobiło się i padł. Tak zyczkach notuje Federowski już w XIX wieku (1897:12). mówią ot cud, to cud Pan Bóg zrobił (1. 91, N. Wieś). Również historie apokryficzne zawierają liczne wątki doty­ Narzucają się tu dwie cechy opisywanych wydarzeń: uderze­ czące kary bożej. Charakterystyczne są opowieści o zwierzętach nie bezpośrednio w osobę Boską, bo tak odczuwana jest profana­ ukaranych za nieposłuszeństwo lub brak lojalności: Mówili, że cja figur i kapliczek, oraz wywyższanie się człowieka ponad Bo­ powiedzieli koniowi, co tam trzeba zrobić i łon nie zachciał. To ga lub całkowite kwestionowanie Jego istnienia. Pierwsza cecha Pan Bóg jego przeklął, że on żre i żre bez przerwy. może wiązać się w pewnym stopniu z obecnym w badanej spo­ łeczności sensualizmem religijnym, pozwalającym na utożsa­ Nad nim leciała kukułka i wszystko ku, ku, tu, tu, dawała znak, że tu Pan Jezus przechodzi. No i tedy Pan Jezus powiedział mienie wizerunku, figury osoby świętej, najczęściej Chrystusa 57 �lub Matki Boskiej, z jego przedmiotem. Dlatego ugodzenie w ten wizerunek jest na tyle groźne z religijnego punktu widzenia, że wymaga w świadomości społecznej automatycznej sankcji - ka­ ry, która jednocześnie ma wymowę cudu. Dochodzi bowiem do objawienia mocy boskiej, która pod względem przyczynowo-skutkowym jest spójna, niekwestionowana i opzywista. Istnieją więc takie przewinienia, które są odbierane jako wyjątkowe przestępstwo, albowiem negują one podstawowe założenie ist­ nienia Boga, uderzają bezpośrednio w to, co otoczone najwięk­ szą czcią i ludziom najdroższe. Rozpatrzmy teraz jeszcze jedną z pozoru dość niewiele zna­ czącą, opowieść o człowieku, który wspinał się na wieżę kościel­ ną: Pijany był. [...] Ali tak mówili, co on naszedł na wieżę wyso­ ko i też jego pokarał Pan Bóg. [...] Czy on zlieciał, nie, nie zlieciał. Czy jego zastrzelili gdzieś... mnie zdaje się zastrzelili. I tak ot wszystkie. Ot na wieżę szedł, to jego nie ma już żywego tego człowieka. [...] On na wieże wlezie, gdzie krzyż ten. On [krzyż] zda się ma­ lutki, no on wielki. On tak stanie, nogami krzyż obejmie, tak o, ręce wo [rozłoży] i stoi. Ten epizod wspominany był nadzwyczaj często, choć opisywano go dość pobieżnie. Wszyscy znali tę hi­ storię. Co może być tak strasznego w wejściu na wieżę kościel­ ną? Według jednej z rozmówczyń chodziło o człowieka, który stwierdził, że krzyż umieszczony na kościele widzkim jest tak mały, że może go objąć rękoma. Ów mężczyzna po wspięciu się prawie na szczyt wieży miał z niej spaść bądź - według innej we­ rsji - zostać zestrzelonym. Jakie straszne przewinienie owego człowieka sprawiło, że opowieść ta była tak nośna, tak często powtarzana? Chodzi tu zapewne o jeden z największych grze­ chów, w przekonaniu naszych rozmówców karany automatycz­ nie. Sądzimy, że można tę widzką opowieść porównać do histo­ rii wieży Babel, często przytaczanej w rozmowach na temat kar biblijnych: Mówili, ludzie zrobili się już takie niedobre i wtedy zaczął już wieże budować, i poleził on już do Boga. Już kamandować i tam może dobierzy się. Nu i wtedy Pan Bóg już pokarał i patop ten zrobił. Kiedy na oczach naszych rozmówców łamano wszelkie prawa, występowano przeciw religii i - co najbardziej haniebne, drwiono z niej, ta historia stała się im potrzebna. W ten sposób interpretowane cudowne kary, cudy negatyw­ ne, są społecznie akceptowane, a wręcz pożądane. Krążą więc opowieści kończące się zazwyczaj słowami A wot cud, Pan Bóg pokarał... Naturalnie ich bohaterami są zazwyczaj miejscowi ko­ muniści, a więc ci, co niszczyli wiarę i tradycję, uderzając w odwieczny porządek rzeczy. Nie tylko pycha i ateizm, objawiające się drastycznie w ak­ tach profanacji, wywoływały aktywną reakcję opatrzności. W kołchozowej społeczności widzkiej wypełnianie powinności obrzędowych jest wciąż uważane za bardzo istotny aspekt życia społecznego i religijnego. Tak więc wierzący człowiek czci dni święte, które zostały mu dane od Boga. Znaczącym przekroczeniem porządku społecznego i religijnego było więc nieprzestrzeganie zakazu pracy w niedziele i święta (pomimo długich lat przymusowej pracy w te dni). A:[...] Dużo co było, ot na Wielkanoc mąż tej poszed strych kryć, wiatr nachwacił i jego ze strychem rzuciło. [...] A on poszed, wot komunista. M: Toż to święto... (Opsa). Był to widoczny i na tyle drastyczny sprzeciw wobec boskiego porządku rzeczy, że także wymagał bezpośre­ dniej sankcji. Żydzi. Mit ofiary Interesowało nas także, w jaki sposób (i czy w ogóle) kara opatrzności doświadcza innowierców. Ponieważ w Widzach przez wieki ugruntowała się tradycja zróżnicowania kulturowego i religijnego, ich mieszkańcy raczej niechętnie lub nawet wcale nie przytaczali opowieści o tym, jak Bóg pokarał starowiera lub Tatara. Ile tu było Żydzi w Brasławiu. Ich jak męczyli, aj Boże mi­ 52 ły! Ale to trzeba. Już tak opowiadało się, takie stare ludzie, to oni już przepowiadali, że to będzie tak. Na Żydzi przyjdzie taka bie­ da. Żydzi będą niszczyć. Za to, że oni męczyli Pana Jezusa. Do krzyża przybili. Według naszych rozmówców Żydów spotkała kara, ponie­ waż niegdyś przyjęli na siebie winę za ukrzyżowanie Chrystusa. Większość przedstawicieli tej nacji została okrutnie wymordo­ wana przez hitlerowców na oczach widzkiej społeczności. Holo­ caust jest co prawda zdarzeniem realnym, historycznym, ale roz- I mówcy opowiadali o nim jak o zdarzeniu mitycznym. W zupeł­ nie inny sposób mówili o Żydach pamiętanych przez nich sprzed wojny, o ich zachowaniu, wyglądzie, o sklepikach, które prowa­ dzili. Ci znajomi Żydzi nigdy nie pojawiali się w opowieściach 0 rozstrzeliwaniach z czasów wojny. Zamiast jednostek wystę­ puje wtedy zbiorowość: No żesz, że mówi, niech popadnie na nas | 1 na noszy dzieci. To jak o, przy Niemcach, to żesz Żydzi bardzo strzelali, no już niektóre Żydzi mówili, że to padała na nas. Raz tylko pojawia się inna wersja kary: A teraz, wo, tam [w Izraelu] się wojują. Tak my nieraz mówim, może za to, że Pana Jezusa ukrzyżowali. Żydzi biją się i biją się. Kara boża może spaść na większą liczbę ludzi. Ukarana mo­ że zostać dana osada, okolica lub też w ogóle cała ludzkość. Ta­ kie kary łączą się często z niezwykłymi zjawiskami meteorolo­ gicznymi. Zresztą zjawiska te są zwykle interpretowane jako kara od Boga: A teraz to ot, nie koniec świata, takie deszcze? Zbo­ że, siano wszystek gnije, zboże wszystek żółknieji... No i co? Ko- I niec świata, głód. Jeść nie będzie co, to koniec świata. Specyficz­ ną karą związaną z odpowiedzialnością zbiorową jest rozproszę- I nie - jak w przypadku Żydów - które spadło na komunistów: 1 Wot i rozwalajo się po trochu... O teraz były u nas [rozmówczy­ ni ma na myśli Rosję] we środę wybory i będzie prezydent od de­ mokratów, eto Jelcyn nasz. (...) IBóg karze, rozsypio się, trzymać się nie będą, tak wot. Czarownicy Jako cudowną karę interpretuje się także zjawisko, które za- * zwyczaj w widzkiej społeczności było określane jako drena, czy­ li zła śmierć: U nas jedna kobieta takoje, jak ona umierała, ona nie mogła skończyć, to jak to powiedzieć, strych musieli roi łamać, żeby dusza poleciała. Taka ona była drenna [zła]. 0 tak, ot idzie krowa, to ona z tego kopyta bierze ziemię i cóś to ni sie do domu, ja już nie wiem co ona tam robi. I na jutro kro mleka daje z krowią [krwią]... Tacy ludzie ciężko, ciężko, bard: ciężko [umierają]. U nas też rozpowiadała tedy, że jedna była tu sąsiadka, ni daleko żyła staruszka. To ona, jak tylko święta roczne, ona d' nym zajmowała się, ot drenym, krowom robiła coś, może dre go, dla ludzi może ona nie umiała, może dla krow, dla bydła, b [...] ona nie zmarła swojej śmierci. A ona zmarła tak, że ona za paliła się. Chata została się cała, jak cud jaki Pan Bóg dał. Cha ta cała, a ona wszystko do orzeszka spaliła sia. No tak. My mówi liśmy, że to c ud taki. Taka leżała, że jak węgieliczek, taka cza na. I ręce takie skręcone, i nogi takie skręcone. To jej tak pok rai Pan Bóg, bo ona robiła drene mocno ludziom. (...)ludzie mówili, że książka [czarna księga, której czarów" cy mieli używać do przywoływania diabłów] on miał i naczytał tych złych duchowi przez to jemu ti ciężko było umierać i wszystko on porozrzucał, te obrazki świeji rozrzucał i różaniec zerwał i rzucił, że mnie to niepotrzebne, ol co. I to mówili tak, że znaleźli ta książka u niego i spalili (Opsa). Człowiek, który ciężko i długo umiera, już tu na ziemi odpowiada za złe czyny. Taka śmierć - w opinii rozmówców zawsze spotykała ludzi posądzanych o czarnoksięstwo. Ci, co za­ mawiali na złe, szkodzili społeczności, umierali w męczamiac bez Boga, otoczeni przez diabły, które wcześniej sami przyw li. �doświadcza także ludzi dobrych? Jest to pytanie o obecność pro­ Przekonanie o związku drenej śmierci ze złym życiem często blemu Hioba w tej kulturze. W badanej społeczności najczęściej działało jako twierdzenie zwrotne: O kobita tu, onaż tak Bogu wierzyła, do kościoła chodziła, a pięć lat na pościeli leżała.[...] spotykałyśmy się z przekonaniem, że niepowodzenia są znakiem Jest takie historie. Musi Pan Bóg nakarał. Trzeba było pokuto­potępienia. Ludzie źli, aspołeczni, nieusłużni, skąpi często doświadczali nie „gromu z nieba", lecz po prostu szeregu wać. Może cokolwiek zgrzeszyła (1. 91). cierpień, niepowodzeń: Sąsiadka tu, łona też mało do kościoła Jeżeli więc ktoś umiera śmiercią dreną, może to być trakto­ chodziła, wódkę pije dobrze, lubi wódkę pić. Chora, ledwo co wane jako dowód, że ma na swoim sumieniu jakieś nieznane wygrzebała sie, operacje dwie żołądka miała[...] Syn rozszedł się przewinienia. Naszym rozmówcom, zwłaszcza tym nie związa­ [...] Toż wszystko jest kara. Kara (Opsa). nym bezpośrednio z umierającym, trudno było osądzić postępo­ Czy Bóg może więc doświadczać ludzi dobrych? Tu sytuacja wanie doczesne danej osoby, tak że czasami podejrzewano, że ta­ ki rodzaj śmierci jest konsekwencją popełnionych grzechów: Wi­ jest nieco bardziej skomplikowana. Sama historia Hioba była te dzietka kochana, my możem nie wiedzieć, w jaki czas i kie­ znana niewielu naszym rozmówcom i funkcjonowała raczej na poziomie werbalnym niż mentalnym, jednak niektórzy cytowali dy na kogo. A tylko wiemy, że ot, mówio, Bogu nie wierzy i drenażyje, i jemu da śmierci będzie drenie (1. 91). Choć ta opinia ją i wyciągnali pewne wnioski: Jak kiedy jedno za drugim, jakieś niepowodzenie czy tam co, przeważała, można było spotkać twierdzenia odwrotne. Ciężka to jakby przeklęty człowiek, jak klątwa padła. A jak księży mówią śmierć czasami interpretowana była jako pokuta za grzechy in­ odwrotnie też. Jak święty lob i jego Pan Bóg opuścił i wszystko nych lub własne, i w tym wypadku uwalniała od przebywania u niego, i bydło zniszczył, i dzieci poumierali, jego Pan Bóg ka­ w czyśćcu. Uogólniając można przytoczyć stwierdzenie jednej rał i karał, ale on nie odstępował, on wszystko jedno zgadzał sie z rozmówczyń „jakie życie, taka śmierć", rozumiane bardzo do­ ze wszystkim i wytrzymał. A potem wszystko jemu wróciło się słownie. i wszystko tak było dobrze. Nauki to takie, że to nie można przyj­ Dziedziczność kary mować, że szystko zło to przekleństwo (Opsa). Znakomita większość wiązała jednak ciężkie, usiane nie­ W społeczności widzkiej funkcjonuje wierzenie, iż kara za szczęściami życie z jakąś formą pokuty lub kary za grzechy. Cią­ grzechy rodziców może dotykać ich dzieci, przenosić się z poko­ lenia na pokolenie: O ten w Palkowie on taki był zły, ludzi oszu­ gle pojawiało się przekonanie, że ludzie nie są w stanie osądzić kiwał i wszystko[...]Wot a jego syn, co koło niego jego siostra własnego postępowania. W związku z tym można cierpieć za chodziła, miedsiostra [pielęgniarka] była i ta umarła, a syn pił, przewinienia, których się nie jest świadomym. Odnajdywałyśmy pił, zrobił się pijanica taki, no i wzioł powiesił się. I tak cała ro­ więc nieliczne, ale dość drastyczne dowody, iż według nie­ dzina wot tak poszła. Wot taki ojciec był, to i na dzieci poszło których rozmówców - podobnie jak w opinii przyjaciół Hioba cierpienie dowodzi złego życia. Jeżeli cierpisz, to znaczy, że (Opsa). Różnie, różnie pokara. I śmiercio, i na dzieciach może poka­ grzeszysz [...] Zośki chata spalona piorunom. Dał piorun, ale rać... Jeżeli ja winna i mnie coś zrobiło się[...] To ja nic nie wi­ nie wiem w co on tam dał. Wszystko co spaliło się. A może to i też dzę. Tam na tamtym świecie może co. A jak dzieci, ot cokolwiekkara Boża ? Oni byli kiedyś we Francji, a we Francji w Boga nie zdzieciami, tak ot patrzysz na dzieci i męczą się. Ło, to kara sa­ wierzyli dużo byli. Siostra Zosia, ona wierzyła w Boga i w ogóle wszystko, a szwagier, świętej pamięci Staś, on mało kiedy do ma lepsza. kościoła chodził. Może to znaczy, że wszystko za grzechy Potępienie doczesne może więc - według rozmówców - się­ rodzina... To wszystko jest kara Boża. [...] Kiedy ja była zła, to gać dużo dalej niż na jedno pokolenie, podobnie jak w przypad­ odpokutuję za to. Człowiek choruje... Teraz ja, dajmy na to ku Żydów. Jest to zapewne związane z poczuciem silnej więzi chora, nie mogę tak wychodzić nigdzie. To może Pan Bóg karze rodzinnej, przy jednoczesnym ograniczeniu samodzielnego bytu mnie za grzechy? (Opsa). jednostki. Koncepcja kary pokoleniowej wywodzi się z tradycji biblij­ W związku z problematyką kary opatrzności ujawnia się nej. Konsekwencje grzechu Adama i Ewy spadły, jak wiadomo, rozróżnienie pomiędzy tym, co mówione, wyrażane, opisywane, na całą ludzkość. Było to wygnanie z raju, choroby, ciężka pra­ a tym, co „myślane". Opisywany ewangeliczny Bóg jest ca i rozmnażanie: [Bóg] pokarał ich i powiedział, Adamie strącę cię z raju na ziemię, będziesz pracował w pocie czoła, i my za miłosierny, pragnie zbawienia grzeszników ponad wszystko, nim chorujem, męczym się. A może my wszystkie byliby w raju, daje szansę poprawy, nie objawia się jednak w rzeczywistości gdyby Adam i Ewa nie zdradzili. A teraz będziesz rozmnażać się ludziom, funkcjonuje raczej jako odległa idea zakorzeniona w sposób mniej lub bardziej sztuczny. Bóg, który się objawia, jest i będziesz pracować w pocie czoła (Opsa). przede wszystkim Sędzią Sprawiedliwym i tak jest postrzegany. Obecny stan świata i człowieka w świecie jest wynikiem ka­ Jego królestwo jest tak samo ziemskie jak niebiańskie. ry bożej. Chodzi tu zarówno o kondycję cielesną (silniejsi byli, Ten dualizm objawia się na płaszczyźnie praktycznej zdrowsze byli, rostem większe. Teraz wot już pokolenie za poko­ leniem idzie, już ludzie nie takie rodzo się), jak i społeczną (mu­ przejęciem funkcji miłosiernego Boga przez Matkę Boską, lub sieli pracować, jak i my teraz pracujemy), czy duchową (stali się czasem, choć wydaje nam się, że akurat w tej społeczności teraz grzesznymi ludziami). Bycie grzesznym jest zarówno kon­ rzadko - Chrystusa. W ten sposób podwójna i pozornie wewnętrznie sprzeczna idea znajduje swoich podwójnych sekwencją grzechu, jak rodzajem kary. Nie sposób oddzielić realizatorów i może w praktyce doskonale funkcjonować. Mamy (w wypowiedziach rozmówców) podatności na grzech od braku więc sprawiedliwego, odległego Boga Stwórcę oraz bliską i laski. Podobnie wielopokoleniowe konsekwencje miał grzech Kaina: Tak i za to teraz i ludzie od Kaina i Abla pochodzą. Że od miłosierną (zazwyczaj) Matkę Boską. Kaina te, co zabijają jeden drugiego (Karasino). Tak pojmowana kara opatrzności dominuje w Widzach nad cudem jako bezpośrednim bożym objawieniem. Może stanowić Problem Hioba ona skuteczne antidotum na skażoną rzeczywistość, spajać wewnętrznie wspólnotę wierzących przeciwko niewiernym i Poza omówionymi ciężkimi karami istnieje jeszcze wszech­ grzesznym. Ci często - na przykład profanując miejsca święte obecne ludzkie cierpienie, którego widzka społeczność doświad­ nie tylko występują przeciw Bogu, ale również przeciw tym czyła w nadmiarze. Pojawia się więc kwestia zasadnicza: czy wszystkim, którzy w Niego wierzą. Cudowna kara ma więc cierpienia są zawsze zsyłane przez Boga, a jeśli tak, czy jest to także, a może przede wszystkim, charakter sankcji społecznej. kara za złe postępowanie czy też - w opinii rozmówców - Bóg s 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6469d4bec118d9cfaec70572e7d746f.pdf b1ed3a3f1a2b56e9f87c13ecd31ac19e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2800 Title A name given to the resource Modlitwa ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.33-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Modlitwa ludowa Magdalena Zowczak Czarnowskiego określenie, nie zostało jednak przezeń precyzyj­ Człowiek przemawia do Boga, wykorzystując wzory stwo­ nie wyjaśnione. Jeden z głównych przykładów sensualizmu to rzone przez kulturę religijną; są one jednym z najcenniejszych według tego autora kult cudownych wizerunków, które „dla ludu źródeł jej poznania. Jednak modlitwy „ludowe" analizowano naszego są czymś więcej niż wizerunkami. Są symbolami w zna­ w literaturze etnograficznej przede wszystkim —jeśli nie jedynie czeniu najbardziej dosłownym, tj. przedmiotami mającymi -jako wyraz postawy magicznej (Siarkowski, 1879; Udziela, udział w naturze wyobrażanej postaci i postać tę streszczający­ 1889; Bystroń, 1980; Stomma, 1986). Koncentracja na tym mi" (1958:91). Brzmi to jak swoiste określenie ikony, która „nie aspekcie kultury religijnej była nie tylko wynikiem poszukiwa­ jest po prostu przedstawieniem malarskim o świętej treści, ale nia egzotyki wsi, rodzimej, archaicznej primitive culture, lecz jest czymś więcej niż przedstawienie (...) jest miejscem pełnej ła­ również przejęcia stereotypu katolicyzmu ukształtowanego ski obecności, jakby objawienia Chrystusa (a także Bogurodzicy przez przedstawicieli innych wyznań i przypisania go jednej i świętych)" (Bułgakow, 1992 : 156). Trudno zgodzić się z tezą, warstwie społecznej. Do takiej stereotypizacji przyczynili się iż dla katolika nieludowego obraz przedstawiający np. Chrystusa m.in. William Thomas i Florian Znaniecki opracowaniem doty­ czy choćby Św. Antoniego miałby być przedmiotem jak każdy czącym postaw religijnych zawartym w monografii Chłop pol­ ski w Europie i Ameryce. Dokonana w nim rzetelna analiza dzie­ inny. Także przypisywanie chłopom polskim postaw bardziej zrytualizowanych i , co za tym idzie, magicznych niż rosyjskim więtnastowiecznych materiałów zebranych przez Kolberga, nie jest uprawnione ani w świetle źródeł dziewiętnastowiecz­ a także zaczerpniętych z czasopism etnograficznych, obarczona nych, ani współczesnych. Jeśli zaś chodzi o mistykę, jest to ter­ jest dość istotną wadą. Rytuały i wierzenia religijne zostały upo­ min zbyt wieloznaczny, aby posługiwać się nim bez dodatko­ rządkowane według przejrzystego schematu ewolucyjnego: od wych ustaleń. Gdyby go odnosić do doświadczenia religijnego animatyzmu poprzez animizm i magię po mistycyzm, czyli w ogóle (jak wydają się czynić Thomas i Znaniecki), to nie ma „związek jednostki z Bogiem, znajdujący swój wyraz w posta­ żadnego powodu, by lokalizować je wyłącznie poza murami ko­ wach miłości, osobistym podporządkowaniu, dążeniu do samo­ ścioła i czynić zarzut z ortodoksji. Gdyby zaś uznać, iż misty­ doskonalenia się i do życia wiecznego z Bogiem". Przeciwsta­ cyzm oznacza specyficzny typ doświadczenia religijnego (moż­ wienie magii i mistyki, skądinąd słuszne, nabiera tu cech swoi­ na np. typologicznie przeciwstawić zjednoczenie mistyczne spo­ stej chronologii. Chłop prezentuje głównie postawę magiczną, tkaniu numinotycznemu z osobowym, zewnątrz-światowym Bo­ jest bowiem człowiekiem praktycznym. „Oznaką braku misty­ giem (Barbour, 1984:102), to trzeba zauważyć, że bywa on cyzmu jest absolutna ortodoksyjnośc chłopa", który „poza ko­ z dość oczywistych powodów traktowany z rezerwą na gruncie ściołem nigdy nie wyobraża sobie siebie w żadnym bezpośre­ różnych tradycji religijnych. Na przykład „judaizm nie jest dnim stosunku z bóstwem. Pod tym względem różni się skrajnie w istocie religią mistyczną" - pisze Alan Unterman; „proroctwa od chłopa rosyjskiego". Przejawy mistycyzmu są „przypadko­ biblijne są w gruncie rzeczy czymś zupełnie odmiennym od we" (1976 : 227). W charakterystyce tej, powtarzanej w ogól­ przeżyć mistycznych, chociaż istnieje między nimi tyle podo­ nym zarysie przez późniejszych badaczy, wyraźnie można wy­ bieństw, że mylono jedne z drugimi, co szczególnie zdarzało się czuć nie tylko nastawienie ewolucyjne, ale i preferencje prote­ właśnie mistykom. Źródło ich odmienności leży w tym, że o ile stanta, który krytycznie komentuje formy kultu przyjęte na przeżycie mistyczne odbiera człowiek jako przedarcie się do po­ gruncie tradycji katolickiej. Czyż bowiem przytoczona wyżej ziomu rzeczywistości istniejącej poza zwykłym światem form definicja mistycyzmu nie odnosi się do religijności we właści­ i rzeczy, to w wizji proroczej doświadcza się przenikania wy­ wym tego słowa znaczeniu? I dlaczego ortodoksja miałaby ją ższej rzeczywistości do naszego życia codziennego" uniemożliwiać? (1989:115). Także Stefan Czarnowski w cennym i do dziś' podstawowym Niewątpliwie wszystkie religie uniwersalne znają oba typy studium o kulturze religijnej „wiejskiego ludu polskiego" wska­ doświadczeń, można więc mówić raczej o przewadze któregoś zuje jako jej cechy charakterystyczne „naiwny sensualizm po­ z nich na gruncie określonej tra­ mieszany z rytualizmem ma­ dycji. Rzecz w tym, że nasze gicznego charakteru". W pol­ opracowania posługują się ter­ skim środowisku chłopskim po­ minem mistycyzm w sposób rywy mistyczne przejawiają się wartościujący, nie precyzując, „znacznie rzadziej i na ogół co właściwie się za nim kryje. z dużo mniejszą intensywnością Podobny kłopot pojawia się niż u chłopa rosyjskiego lub w związku z sensualizmem. Ko­ u wielu ludów zachodnich", lejni badacze wskazują jako jego o czym świadczyć ma niemal przykłady np. to, iż dzwonek lo­ całkowity brak sekt (1958 : retański jako środek odwracania 89-90). Tym razem, jak się zda­ piorunów występuje współrzę­ je, zaważyły sympatie uczonego dnie z bocianem, którego zapra­ agnostyka dla indywidualizmu, sza się do uścielenia gniazda na umacniając stereotyp „ludowej" strzesze, aby ją osłonił od ognia religijności jako rytualnej, ma­ niebieskiego (Czarnowski, gicznej i sensualistycznej. To Pieta, wyk. Antoni Mickiewicz 1958:87); że jeśli święty ma ostatnie, wprowadzone przez 33 �sprawować opiekę nad jakąś sferą rzeczywistości, musi mieć z nią bezpośredni kontakt, a więc figury s'w. Jana Nepomucena ustawiano nad rzekami; że wizerunki odziewa się w sukienki, składa im wota, a w kapliczkach - dary (Tomicki, 1981:45). Ale przecież są to przykłady myślenia symbolicznego, a prezentowa­ ne przez nie zasady podobieństwa i kontaktu obpwiązują zarów­ no w przypadku postaw magicznych, jak religijnych. Sensualizm w znaczeniu słownikowym oznacza wszak, iż „treść świadomo­ ści stanowią wrażenia zmysłowe", „nie ma nic w umyśle, czego by nie było w zmysłach"; w dosłownym rozumieniu wyklucza zatem w ogóle wiarę w rzeczywistość nadnaturalną. Nie chodzi jednak przecież o przypisywanie chłopom postawy czysto empi­ rycznej, lecz raczej o przewagę zmysłów nad duchem (?), a mo­ że nad postawą racjonalną, skoro Ludwik Stomma zauważa, że chłopi nie potrafią wyobrazić sobie dziejów ewangelicznych „na tle pustynnych piasków, egzotycznych gajów oliwnych czy w cieniu piramid" (Stomma, 1986:216). A jednak właśnie temu autorowi zawdzięczamy wnikliwą uwagę dotyczącą istoty sensualizmu, czyli pojęcia skonstruowanego przez badaczy dla „ludu" (i to szczególnie „polskiego"): jest on odwrotnością sakralizacji najbliższego otoczenia, orbis interior. „Ten niewątpliwie naiwny i niejednokrotnie deprecjonowany sensualizm ludowy legł jed­ nak, mimo wszystkich swoich ograniczeń, u podstaw specyficz­ nego bodaj dla ziem północnosłowiańskich typu niezwykle głę­ bokiej i autentycznej wrażliwości religijnej", konstatował Stom­ ma (1979:138; 1986:218-219). Nie potrafię wprawdzie ocenić zasięgu geograficznego, ale wniosek ten jest moim punktem wyjścia dla próby ukazania owej odwrotnej strony sensualizmu. Chociaż bowiem prawdą jest, że etnograf nie dysponuje narzę­ dziami, które umożliwiłyby zbadanie głębi religijnego doświad­ czenia, to jednak może wskazać różne sposoby funkcjonowania, a co za tym idzie - różne możliwości interpretacji tekstów w obrębie tej samej kultury. Modlitwy „drugiego obiegu", czy też domowe, które przetrwały pomimo co najmniej niechętnej postawy Kościoła i, ogólnie rzecz biorąc, poza nim, wydają się właściwym przedmiotem dla przedstawienia ich zróżnicowanych znaczeń. Ludwik Stomma przeciwstawia analizowane przez Jana S. Bystronia i zebrane przez Franciszka Kotulę tzw. modlitewki, czyli oparte na motywach katolickich zamówienia magiczne mo­ dlitwom ludowym sensu stricto, którymi zajmował się - według tego autora - jedynie Seweryn Udziela (1986:205). Rzecz w tym, że są to te same teksty. Polnyłka jest jednak znacząca, po­ nieważ metoda strukturalna nie dostarcza narzędzi dla odróżnie­ nia postaw magicznych od religijnych; toteż autor przenikliwej uwagi na temat sensualizmu nader pobieżnie potraktował pro­ blem sakralizacji orbis interior. Fragmenty „modlitewek" cytuje on wyłącznie jako przykłady schematów działań magicznych (1986:162, 177). Z podobną intencją dokonał analizy językowej dużego zbioru tekstów Jan M. Kasjan; formuły o wyraźnych ce­ chach modlitewnych określa on jako zamawiania legendowe, które odwołują się do świętego precedensu (1988:257). Czesław Robotycki twierdzi, iż cytowane przez Bystronia listy z nieba nie posługują się językiem religijnym i mają charakter „agitacyjnomagiczny", są formą społecznej dydaktyki (1981:4). Krzysztof Wrocławski interpretował serbską wersję Listu z nieba jako zaklęcie, które „sytuuje się w szeregu tekstów «ciemnych», wśród czarnej magii, szkodliwej dla jej adresatów, a w tym kontekście - konkluduje tenże autor - Chrystus, jako za­ klinający, jawi się w groźnej dla ludzi roli «złego czarownika»" (1991:55). Wniosek ten dotyczy wprawdzie tekstu o wyjątkowo rozbudowanych wizjach kar i groźbach pod adresem grzeszni­ ków, niemniej jednak autor wypowiada go w kontekście innych - wschodnio- i poludniowosłowiańskich Listów, koncentrując się na jednej tylko stronie ich przesłania (wszystkie bowiem zawie­ rają błogosławieństwa pod adresem sprawiedliwych). 34 Najważniejsze spośród współczesnych studiów nad modlitwą „ludową" wydają mi się prace Jacka Olędzkiego, który doku­ mentował wielość jej form oraz różnorodność gestów modlitew­ nych - od wotów poprzez dzieła ludowych rzeźbiarzy aż po Jani­ ki pokutne drążone w murach kościelnych - dostrzegając w nich, obok innych aspektów, wyraz „świadomości mirakularnej" (1962; 1967; 1976; 1989; 1991:320-325). Prawdą jest, iż modlitwy ludowe są zarazem formułami ma­ gicznymi, a przynajmniej mają cechy magicznych zamawiań. Dzieje się tak zarówno ze względu na charakter ustnego przeka­ zu, który wykorzystuje środki mnemotechniczne i nadaje sło­ wom swoisty byt, jak i z powodów, jakie nazwałabym mistycz­ nymi (w znaczeniu techniki, której celem jest bezpośrednie do­ świadczenie religijne). Szczególną właściwością modlitwy ludo­ wej jest bowiem uprawomocnienie jako tekstu świętego poprzez odwołanie się bezpośrednio do źródła sacrum; dlatego jest ona najczęściej słowami Pana Jezusa bądź pisanym przezeń osobi­ ście listem z nieba. Czasem wywodzi się ją ze słów Matki Bo­ skiej, toteż Sen Najświętszej Panny był często nazywany jej li­ stem i, podobnie jak listy niebieskie, opatrywany nakazem prze­ pisywania go dla bliźnich. Np. popularne w XVIII i XIX w. druczki dewocyjne nazywano listami od Matki Boskiej (Kunczyńska-Iracka, 1988:246), zaś współczesny tekst Snu z Wileńszczyzny zawiera zwrot: „kto ten list Twego snu czytać będzie". Moc świętych słów wiąże się zatem bezpośrednio z ich nadnatu­ ralnym pochodzeniem; jest to rozumiane dosłownie. A potem jest takie słowa, jak Pan Jezus chodził kiedyś po świecie, dużo kogo uzdrawiał. Byli ze ludzi i trędowaci, byli i ta­ kie, że choroba wielka mieli, i Pan Jezus ich uzdrawiał (...) no i te słowa zostali. Ot, zostali tam napisane, przepisane tam w książ­ kach tych różnych. No i potem ludzie zaczęli jeden jednego, sło­ wami tymi uzdrawiać ludzi. (...) Przypadki bywają takie, wot, konwulsja bije. Ot, idzie człowiek, nieprzytomny robi się. Też za- j mawiają od tego. O, nawet i doktorzy nie pomagają, nie wiedzą co. No, a kto przyjdzie, zamówi na wodzie, wot patrzysz - poma­ ga. Idużo komu pomaga. (...)Ato, musi, Pan Jezus tak zamawiał (Widzę, 1996). Pan Jezus jak chodził na ziemi i on lieczył modli­ twami, modlił się. I Pan Jezus powiedział: «Kto będzie umiał te modlitwy i on będzie tak lieczył». Zostawił dla liudziej na ziemi. No i które umieją te modlitwy od Pana Jezusa, ten pomówi te mo­ dlitwy i będzie lieczył - (Widzę, 1996). Modlitwy-zamowy szeptane bywają często nad żywą wodą (czyli czerpaną ze źródła, nie gotowaną), którą chory pije albo się nią obmywa. Podobną nazwę stosuje Biblia dla wody stoso­ wanej do oczyszczenia chorego (Ks. Kapł. 14,5). Żywy ogień rozpalali Huculi w światyj weczer z pomocą świdra ogniowego; starali się go przez cały rok podtrzymać w piecu wierząc, iż od­ pędza zarazę (Schnaider, 1896:207). Podobnie żywe, czyli świę­ te słowa pochodzić muszą z samego źródła mocy. Ze względu na swą cudowną moc boże słowa opatrzone są 1 nakazem przekazywania ich innym ludziom, choć jedynie list/ Jezusowe, będące swoistą interpretacją dekalogu, czynią to pod groźbą straszliwej kary boskiej. Z drugiej strony ów przekaz ob­ warowany bywa rozmaitymi warunkami, które mogą należeć już całkowicie do magicznego rytuału. Zamowy przekazuje się najstarszej bądź najmłodszej osobie w rodzinie, jednak młod­ szej od przekazującego, który traci po tym zabiegu moc lecze­ nia. Przekazywanie przepisanych modlitw, np. Snu Matki Bo­ skiej, odbywa się często w kościele, w trakcie mszy Św., aby stó­ wa miały właściwą moc. Podobnie według świadectw szesni stowiecznych fragmenty Ewangelii, które służyły później ja apotropaiony (np. początek Ewangelii św. Jana), przepisywano w kościele w trakcie ich odczytywania przez kapłana (Olszew ski, 1997:56). Ten sposób traktowania słów przetrwać mógł tylko w warun­ kach dominacji przekazu ustnego. Jest to jednak technika uzi �wana w wielu tradycjach za najwłaściwszą dla edukacji religij­ nej, gdzie szczególną wagę przywiązuje się do bezpośredniego kontaktu ucznia z mistrzem, który aktualizuje uniwersalne prze­ stanie. Zarówno przepisywanie świętych słów, jak przypisywanie im (także tym przepisanym) nadnaturalnej mocy nie musi być jednak wyrazem postawy magicznej. Jest to zachowanie analo­ giczne do czci przejawianej nie tylko wobec cudownych wize­ runków, lecz także ich kopii, rozpowszechnione w dawnej kul­ turze religijnej (Kunczyńska-Iracka, 1988:245), również pra­ wosławnej. W malarstwie ikonowym obowiązuje zasada wier­ ności praobrazowi jako warunek „udziału wizerunku w święto­ ści pierwowzoru" (Prasał, 1996:6). Apokryficzna legenda o obrazie Chrystusa nie ręką ludzką uczynionym, lecz odbitym przez samego Zbawiciela na chus'cie, ma swój odpowiednik za­ chodni w postaci chusty s'więtej Weroniki. Ani Abgar, król Edessy, ani Weronika nie są postaciami historycznymi, jednak funkcjonują w uznanej przez Kos'cioły tradycji religijnej ze wzglądu na znaczenie prawdziwych wizerunków Chrystusowe­ go oblicza. Dawne legendy o cudownych obrazach, mówiąc o ich objawieniu się w koronie drzewa, przybyciu wodą bądź powietrzem, podkreślają zazwyczaj ich nadnaturalne pocho­ dzenie. Pragnienie czerpania ze źródła sacrum nie jest oczywi­ ście cechą kultury „ludowej", chociaż w niej właśnie przetrwa­ ło najmniej zakłócone rozkwitem kultury druku i postaw empi­ rycznych. Prawosławny teolog i malarz ikon powiada: podobnie jak swego rodzaju Boska dążność do połączenia się ze światem stworzonym czy też do zespolenia się z człowie­ kiem, który posiada Boski obraz i podobieństwo, tak ikona sta­ je się w swym fundamentalnym znaczeniu środkiem i aktem zbawienia człowieka. W tym zawiera się jej właściwy sens. Ca­ ły kult ikony rodzi się z tajemnicy Boskiego Wcielenia i na niej się wspiera" (Krug, 1991:82). „Potrzeba posiadania ikony wy­ pływa z konkretności uczucia religijnego, któremu nie wystar­ cza sama tylko kontemplacja duchowa, ale poszukuje bezpośre­ dniej, namacalnej obecności, co jest naturalne dla człowieka istoty złożonej z duszy i z ciała (...)" (Bułgakow, 1992:156157). Kult ikon jest zatem postawą stricte religijną, pragnie­ niem i wyrazem uczestnictwa w sacrum. Czym różni się on od katolickiego kultu świętych obrazów, prezentowanego przez badaczy jako przykład „sensualizmu"? Innymi słowy, skoro w obu przypadkach mamy do czynienia z wiarą w prawdziwość obrazu, czym różni się konkretne uczucie religijne czciciela ikon od sensualistycznej czci cudownych wizerunków? Jest to także pytanie o postawę modlitewną, a nawet szersze: o typ kultury religijnej. Wielu badaczy podkreślało wpływ Bizancjum na kulturę wschodnich terenów Polski; jeremiady księdza Skargi przeciw dyzunii odbijają napięcie między wyznaniami w walce o rząd dusz w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jerzy Kopeć CP, cha­ rakteryzując zwyczaje maryjne w X V I w., stwierdza, iż „przy­ znanie wyjątkowej rangi wizerunkom maryjnym w religijności polskiej należy wiązać z zapożyczoną w kręgu chrześcijaństwa wschodniego wyjątkową funkcją kultową obrazów jako konkre­ tyzacji mocy bożej i palladium w walce z wrogiem zewnętrznym (nieprzyjacielem wiary) i wewnętrznym (szatanem) (...). Funkcja świętych wizerunków ujawniła się nie tylko w ich roli dewocyjnej i ilustracyjnej, zwłaszcza przez dokonującą się przez nie kerygmę wiary, ale przede wszystkim w doświadczalnej konkrety­ zacji możnego ciała Bożego. Tę ostatnią rolę chrześcijaństwo na Zachodzie wiązało bardziej z posiadaniem relikwii, podczas gdy w Polsce, gdzie relikwie były mniej dostępne, pod wpływem od­ działywania tradycji bizantyjskiej przeniesiono ją na obrazy, ak­ centując ich rolę kultową i dewocyjno-utylitarną na wzór ikony, jednak bez teologicznego zrozumienia wymowy tego świętego przedstawienia, wypracowanej przez chrześcijaństwo wscho­ dnie" (Kopeć, 1981/82:137-138). Czy zatem owe braki teolo­ giczne są wyrazem katolickiej tendencji do sensualizmu? I czy kult relikwii, praktykowany przecież i na Wschodzie, jest mniej „sensualistyczny"? Pozostańmy jednak przy wizerunkach, których religijne znaczenie to przede wszystkim wspomaganie „wysiłku wznoszenia się za pośrednictwem widzialnego obrazu do jego źródła - do niewidzialnego prototypu" (Krug, 1991:82). Tym samym prawdziwe obrazy pozostają na granicy światów zmysłowego i duchowego, niczym okna, otwarte ku niebiosom. Podobna jest rola modlitwy, a apokryficzne „modlitewki" w swej często nieporadnej językowo formie, odtwarzane z trudem przez ludzi nie wyćwiczonych w technologii słowa, zachowują jednak ową podstawową funkcję religijną. Zarówno funkcjonowanie bożych słów, jak i prawdziwych wi­ zerunków dowodzi, iż pojęcia autentyku i kopii, oryginału i pla­ giatu tracą sens w kontekście religijnym. Schemat raz uznanego objawienia staje się własnością powszechną. Ważny jest przekaz, a twórca, podobnie jak biblijni prorocy, może się uważać jedynie za posłuszne narzędzie nadnaturalnej mocy. Spektakularnym przykładem takiej postawy jest pseudonimia jako zjawisko lite­ rackie zarówno w księgach biblijnych jak apokryfach. Badacze uznają, że wiąże się ona z bezczasową koncepcją myśli żydow­ skiej, „która pozwalała przenikać epoki poprzez pokolenia". Au­ tor, pisząc w imieniu swego bohatera, uważał siebie za jego du­ chowego spadkobiercę i pragnął uzupełnić pierwotne przesłanie. Toteż izraelskiej pseudonimii „obce było tzw. pobożne fałszer­ stwo czy też świadome wprowadzanie w błąd czytelnika" (Rubinkiewicz, 1987:14). Taka postawa funkcjonuje także w obrębie religijności zwanej ludową. Potencjalnym źródłem bożych słów jest Biblia. Tymczasem cytowana rozmówczyni wspomniała, że są one zapisane w róż­ nych książkach. Trzeba tu poczynić zastrzeżenie dla specyfiki Wileńszczyzny, a zwłaszcza jej części białoruskiej, gdzie izola­ cja katolików i restrykcje wobec nich były znacznie poważniej­ sze i skuteczniejsze niż na Litwie. W Widzach, jeśli ktoś przy­ znaje się do czytania Biblii, to zazwyczaj „ruskiej", czyli staroobrzędowej, pożyczonej od nastawnika bądź sąsiada, przy czym zazwyczaj nie jest jasne, czy nie był to jakiś inny tekst religijny. Dla tamtejszych katolików podstawowym źródłem tekstów po­ zostawały przez lata modlitewniki, ocalałe z wojennej pożogi; przetrwała też pamięć ó Bibliach i Sybillach, czyli przepowie­ dniach o końcu świata. Obie nazwy są często całkowicie utożsa­ miane, prawdopodobnie właśnie ze względu na zawarte w nich wizje eschatologiczne, temat cieszący się szczególnym zaintere­ sowaniem zarówno dawnej, jak i współczesnej wsi. Co więcej, na gruncie tamtejszej kultury niejasny jest stosu­ nek Biblii do tzw. czarnej księgi, często łączonej z czarownictwem. Jak powiadają, jest ona drukowana białymi literami na czarnym tle; połowa jej jest dobra, połowa zła. Ten, kto posiadł sztukę jej czytania, dysponuje wielką mocą: niczym Salomono­ wi służą mu złe duchy. Kto jednak nie potrafi dać im stosowne­ go zatrudnienia, ryzykuje życiem i duszą. Prawdziwy czarownik to taki, który potrafi zrobić i odrobić, np. przemienić mleko bia­ łe w czarne i przywrócić mu pierwotną barwę. Czarna księga ma zatem z etycznego punktu widzenia charakter ambiwalentny. Jest niebezpieczna w rękach złego człowieka bądź profana, przypad­ kowego czytelnika. W słowach (...) jakaś siła jest. Ja tylko słyszałam, dużo kto mówił, że niektórzy zamawiają, że po czarnych książkach wot to jest, że ducha wzywają i odwołująjego. (...)- A pani widziała ta­ ką książkę? - Nie widziałam, tylko to może każdy wiedzieć. Mo­ że książki te, na ludzi milion jaki, tam jedna czy dwie książki. A potem jeden jednemu tam przepowiadają, jeśli może ten czło­ wiek na pamięć umie, tak napiszy dla drugiego takie słowa. Skąd ja mogę takie książki wiedzieć? Możę tych książek już i nie ma? Tylko jeden - jednemu tylko słowami przedają (Widzę, 1996). 35 �Pojęcie czarnej książki miało zapewne szczególne znaczenie w warunkach wielokulturowości dawnych kresów, gdzie funk­ cjonowały święte księgi różnych nacji i wyznań. Szczególną wiedzę zawsze przypisywano Żydom, zas' staroobrzędowców uważa się do dziś za najlepszych czarowników; również kresowi Tatarzy słynęli jako szeptuni (Wańkowicz, 1971)- Podobnie jak czarna księga, i szeptun rozmaity. Jeżeli on zamawia choroby z Bogiem, modli się, no to i on dobry, a jak on jakie niedobre my­ śli... Jest zamówione od Boga, jest i od diabla (Widzę, 1996). Niejasny stosunek do Biblii wynika zarówno z niewiedzy i pomieszania pojęć w wyniku braku duchownych i izolacji wier­ nych wobec Kościoła, jak i z jego tradycji (Pismo Sw. wykłada­ ne przez duchownych, a nie czytane przez profanów) oraz „ludo­ wej" koncepcji mądrości, kojarzonej przede wszystkim z władzą nad mocami zła. Dlatego użytkownikiem czarnej księgi może być lokalny autorytet (np. może wystąpić w tej roli powszechnie szanowany ksiądz proboszcz), a nie koniecznie czarnoksiężnik, który czyni wredę. Rozpowszechniona wśród naszych rozmówców opowieść o modlitwie pastuszka, która polegała na skakaniu przez kij lub rów ze słowami: „To, Panie Boże, dla Ciebie, a to dla mnie", po­ pularność swą zawdzięcza zgodności ze swoistym ideałem reli­ gijnej pokory przeciwstawnej uczonej pysze. Gdy prostaczek za­ pomniał dopiero co wyuczonych słów modlitwy Pańskiej, dogo­ nił odpływającego okrętem mnicha, biegnąc po wodzie. Nauczy­ ciel na widok owego cudu nakazał mu powrócić do pierwotnego sposobu uprawiania modlitwy (por. Krzyżanowski, 1962:258). Historia ta w sposób charakterystyczny dla katolicyzmu, ale nie bardziej niż prawosławia, odróżnia pobożność i wykształcenie, przypominając także - w kwestii formy - studiowane przez Jac­ ka Olędzkiego jamki pokutne. Nie oddaje jednak istoty rzeczy co do słownej modlitwy „ludowej", która ma wszak pochodzić z sa­ mego źródła sacrum i otwierać bramy nieba. Istotnie, niektóre te­ ksty zamawiań zawierają obrazy pojednania światów, chwilowe­ go zespolenia nieba i ziemi w momencie teofanii, zespolenia wy­ rażonego poprzez bezruch. Święty Jan krzcił Pana Jezusa na rzece Jordanie, Niech ta krew stanie w ranie jak woda w Jordanie. (rej. solecznicki, 1992). Jest to formuła ogromnie popularna na Wileńszczyźnie, za­ równo na Litwie, jak na Białorusi. Motyw zatrzymania wody jest bez wątpienia bardzo atrakcyjny, ponieważ współbrzmi z rytua­ łem, stanowiąc jego słowną analogię. Szeptuni często są świado­ mi znaczenia takich obrazów coincidentia i łączą je z określony­ mi gestami, aby nawiązać kontakt z sacrum. Z tego punktu wi­ dzenia można określić prezentowaną przez nich technikę modli­ tewną jako mistyczną. Tekst wypowiadany jest „jednymi usta­ mi", „bez sapania", przy zatrzymanym oddechu, co można inter­ pretować nie tylko magicznie jako „zatrzymanie" krwi czy w innych przypadkach - choroby, lecz właśnie jako nawiązanie kontaktu z sacrum, w przeciwieństwie do również obowiązko­ wego chuchania na zakończenie akcji, co oznacza przeniesienie nabytej, „nie swojej, lecz Pana Jezusa, Matki Boskiej mocy". Le­ cząca bożymi słowy mieszkanka Wileńszczyzny tak opowiada 0 swoich czynnościach: trzeba tak trzy razy chuchnąć przy każ­ dej żarnowie, co nie zamawiasz, to trzeba tak. - Do czego to słu­ ży ? - No jak to, do czego służy ? No toż to pomaga, to to, co w nas od Pana Jezusa, to pomaga. Tak trzeba leczniczo (Litwa, 1992, rej. wileński). ...trzeba aż w piersiach trzymać dychanie, żeby nie oddychnąć, póki zamówisz. A jak już zamówisz, wtedy chuchniesz 1 dychniesz (•••), jak kończę zamawiać, wtedy przeżegnam, chuch­ nę i wsio. Tedyż sam od siebie tak duch puścisz. (Białoruś, Leonpol, 1996). (...) trzeba zamawiać, jak krwe pójdzie strasznie, a nie ma żadnego doktora. To żegnają i mówią: Szedł Pan Jezus przez rze­ kę Jordan (...) iw Jordanie woda stała. Panie Jezu Chryste, niech 36 ten ból przestanie, i Zdrowaś Mario. Zmów, tylko duchu nie wypuskaj, żeby nie dyszał, to trzy razy tak mówią i zadzierży się, za­ piecze i nie będzie krew". (Litwa, rej. solecznicki, 1992; o związ­ ku zatrzymania oddechu - czasu - z tabu por. Wasilewski 1989:261-272). Formułę tę wiązano niekiedy nie z chrztem, lecz z przejściem Jezusa przez Morze Czerwone. Zastąpienie Mojżesza przez Chrystusa jest typową dla biblii ludowej kontaminacją wątków Starego i Nowego Testamentu. Polega ona na dosłownym potrak­ towaniu typologii biblijnej, która wskazuje wspomniany frag­ ment Księgi Wyjścia jako typ chrztu Chrystusa, a także jako sce­ nę symbolizującą chrzest w ogóle (por. I List św. Pawła do Ko­ ryntian, 10,1-2). Nieznajomość chronologii biblijnej wiąże się z brakiem poczucia dystansu między wydarzeniami obu Testa­ mentów, ale ułatwia ich łączenie ze względu na podobieństwa symboliczne i strukturalne. Owa „bezczasowa" interpretacja, choć przypadkowa, nie musi wcale osłabiać religijnego przesła­ nia, a nawet - paradoksalnie - niekiedy uwydatnia jego tożsa­ mość w czasie i przestrzeni. Rozstąpienie się wody przed Jezu­ sem jest zatem także formą zatrzymania świata, cudownym zna­ kiem mocy bożej, podobnie jak zatrzymanie się słońca na niebie, by Izraelici mogli dopełnić zwycięstwa nad Amorytami (7oz.l0,12-13). Przez Morze Czerwone jak Pan Jezus chodził, to machnął laską i morze się rozstąpiło, a potem jak przeszli taką ścieżką między wodą, znowu machnął i z powrotem była woda i zatopiła tych, co go gonili (Litwa, rej. solecznicki, 1992). ...Pan Jezus jak szedł, za nim pędzili się, a on przez rzekę Jordan chciał przejść i palką czy tam ręką machnął i rzeka rozdwoiła się, oni przeszli. A tamci szli i czy oni potopili się, czy oni nie przeszli. (Białoruś, Widzę 1996). Motyw zatrzymania wody, w naszej modlitwie znak communitas, funkcjonował niezależnie w dziewiętnastowiecznych wie­ rzeniach białoruskich. „Kab heto prypiłnawauszy, zaczarpnuuć taje wady jak stanie a puounaczy (bo i wada niraz bieżyć, bieżyć, da i zdremlećsia), to jena każuć najliepsz pamahaje u usich chwarobach. Jena i da czaruu zdatna" (Federowski, 1897:463). Mamy zatem przykłady funkcjonowania tego samego motywu w magii być może wcześniejszej niż chrześcijaństwo oraz w kontekście religijno-magicznym, w żarnowie katolickiej, z bezpośrednim odniesieniem do scen biblijnych. Chociaż rze­ czywiście bezpośrednio tekst łączy się z apokryficzną Ewange­ lią Jana, znaną z XIV-wiecznego rękopisu arabskiego, która istotnie opisuje zatrzymanie się fal Jordanu przed obliczem Chrystusa w momencie chrztu (Apokryfy, 1986:159). Bezruch czy też zatrzymanie świata jest środkiem często stosowanym w apokryfach jako wyraz boskiego objawienia. Najbardziej chy­ ba znanego przykładu dostarcza Protoewangelia Jakuba. Kiedy rodził się Jezus „Ja Józef szedłem i nie szedłem. I podniosłem oczy na firma­ ment i zobaczyłem, że stanął i (spojrzałem) w powietrze, i ujrza­ łem, że jest pełne zdumienia i ptactwo niebios zakrzepło w locie (...) I zwróciłem oczy na prąd rzeki, i ujrzałem kozły, które przy­ tknęły pyski do wody i nie piły. I wszystko pobudzone nagle podjęło znowu swój bieg" (Apokryfy, 1989:199-200). Sam tłumacz Protoewangelii, ks. Marek Starowieyski, pod­ kreśla wizyjność tego fragmentu, porównując go do 2 Listu św. Pawła do Koryntian, oraz wskazuje możliwość wpływów ży­ dowskich midraszów (ibid., 330). Jednak ten sposób obrazowa-g nia wydaje się rozpowszechniony w katolicyzmie, choć rzadko 1 osiąga taką siłę wyrazu jak w cytowanym fragmencie apokryfu I czy w kolędzie Bóg się rodzi Franciszka Karpińskiego, gdzie obraz communitas uzyskany przez zestawienie przeciwieństw I ma także cechy zatrzymania świata: „Ogień krzepnie, blask cie­ mnieje, / Ma granice Nieskończony". Wydaje się pewne, iż tekst naszej zamowy jest proweniencji f zachodniej. Gdy pojedyncze jego zapisy pojawiają się w zbio-B �rach białoruskich czy ukraińskich, to język bądź przypis na temat ich pochodzenia zdradzają zwykle pierwowzór polski (Zowczak, 1984:16-17). Znane są natomiast podobne teksty niemieckie (Biegeleisen, 1929:96), a także angielskie. „Jesus that was in Bethlehem born and baptized was in the flumen Jordane, as stante (stood) the water at hys coming, so stante the blood of thys man N. they servante throw the virtue of thy holy name + from and of thy cosyn swete sent Jon. And say thys charm fyve times with fyve Pater-Nosters in the worship of the fyve woundys" (Clodd, 1920:202). Tekst pochodzi więc zapewne ze średniowiecznej łaciny. Zwrócił nań uwagę Julian Krzyżanowski. Powtarzając opinię ba­ daczy (zwłaszcza Moszyńskiego, który jednak nie interesował się tekstami chrześcijańskimi), że zamowy w polskiej medycynie ludowej są rzadsze i mniej wyraziste niż w rosyjskiej, zauważa jednak: „zastanawia okoliczność, iż w Kurlandii, a więc na tery­ torium od Polski odległym i na wpływy jej kultury nie narażo­ nym, zapisano formułkę łotewską, odtwarzającą tekst polski. Jest to zamówienie krwotoku: «Ostanow się rumiana, jak woda Jordana (...) Zdrowaś' Marya». Określenie krwi przymiotnikiem «rumiana» , stosowanym do niej stale w w. XVII, dowodzi dawności formułki, której sens polegał na odwołaniu się do chrztu Chrystusa w Jordanie, gdy woda rzeki na chwilę przestała pły­ nąć". Formułę rozpoznano jako polską po zakończeniu: „Sdrawasz Maria"; opublikowano ją w ryskim pis'mie Senatne un Ma­ kia około 1934 roku (Słownik, 1965:460-461). Chyba tylko ze względu na czas wydania Słownika Folkloru prof. Krzyżanowski napomknął o nieprawdopodobieństwie polskich wpływów na Łotwie. Nasze Widzę leżą około 40 km od łotewskiego Dauga­ vpils, zwanego dawniej przez Polaków Dyneburgiem, dziś" po­ wszechnie Dźwińskiem, a przed rozpadem ZSRR faktycznie jed­ nego z dwóch (obok elektrowni ignalińskiej) najważniejszych ośrodków migracji mieszkańców Brasławszczyzny poszukują­ cych pracy. Do dziś' ilość Polaków w rejonie brasławskim szacu­ je się na około 30%. Ma to dla naszej zamowy znaczenie pośre­ dnie. Prawdopodobnie wywodzi się ona z dworków szlachec­ kich, tak jak inne podobne jej teksty, funkcjonujące wciąż je­ szcze na tych terenach. Nie jest ona odosobniona w swej poten­ cjalnej mistyce. Podobny motyw zatrzymania świata obecny jest np. we fragmencie zamowy „od ukąszenia psa skażonego", za­ mieszczonej przez Henryka Biegeleisena: „Cicho woda w morzu stojała, Gdy Matuchniczka Boża Syna swego kąpała. Niechże żywieja (żmija) cicho lega (...)" (Biegeleisen, 1929:114). Prawdziwie mistyczne możliwości interpretacyjne otwiera popularny Sen Najświętszej Marii Panny, analizowany przez Bystronia głównie ze względu na „łańcuszkowy" charakter. W prze­ ciwieństwie do współwystępującego z nim często Listu Pana Je­ zusa, Sen nie zawiera nigdy gróźb, lecz obietnice łaski. Wydaje się, iż oba teksty stanowią całość, przedstawiając charaktery­ styczną dla ludowego katolicyzmu (ale i prawosławia) relację między Chrystusem - groźnym Sędzią i Marią, Matką Miłosier­ dzia. Sen funkcjonuje do dziś jako modlitwa codzienna w posta­ ci podobnej do zapisanej w XVI w. przez Joachima Jerlicza (Bystroń, 1980:74). Chociaż na Wileńszczyźnie nie spotkaliśmy jej nigdy w roli zamowy, jednak niewątpliwie posiada jej cechy. Współcierpienie Marii z Chrystusem jest bardzo ważnym te­ matem biblii ludowej, pomijanym jednak zwykle w dawniej­ szych pracach, które koncentrują się na aspekcie opiekuńczym kultu maryjnego. Tymczasem wystarczy przyjrzeć się najpopu­ larniejszym typom ikonograficznym sztuki ludowej, by zauwa­ żyć znaczenie pasji Marii. W stosunku do innych typów ikono­ grafii maryjnej - pisała Anna Kunczyriska-Iracka - „rzeźby Mat­ ki Boskiej Bolesnej i Piety zawierają najwięcej dramatycznej ekspresji. Wydaje się też, że w przypadku Piety świątkarze nie­ mal z reguły wzorowali się na znanych im z własnego otoczenia twarzach steranych życiem wiejskich kobiet. (...) Rzeźby Piety i Marii pod krzyżem należą do najciekawszych osiągnięć arty­ stycznych polskiej sztuki ludowej" (1988:251). Sen Najświętszej Panny opowiada o męce Chrystusa widzia­ nej oczami Matki. Tajemnica popularności tego tekstu wiąże się z zastosowanym w nim zabiegiem nałożenia obrazów śpiącej Marii i jej proroczej wizji, spoczynku i ruchu, spokoju i cierpie­ nia, ciszy i zgiełku. Nie jest to jedynie kwestia techniczna. Dzię­ ki temu zabiegowi symbolika przeciwstawnych sobie obrazów przenika się, jednocząc je harmonijnie jak w kolędzie Karpiń­ skiego. Magiczne funkcje Snu, formułowane w jego zakończe­ niach, są wielorakie, podobnie jak w przypadku Listów z nieba: modlitwa ma bronić od ognia i wody, ale przede wszystkim łą­ czy się z prośbą o dobrą śmierć, której wniebowzięta Maria jest naturalną patronką. Toteż widziałam Sen zawieszony na łańcu­ szku na szyi staroobrzędowca pochodzącego spod Sejn, wetera­ na wojny ojczyźnianej, który zapewniał mnie, że mocy tej modli­ twy zawdzięcza ocalenie. Aleksander N. Wiesiełowski, porównując teksty naszej mo­ dlitwy pochodzące z różnych stron Europy, uznał, iż jej geneza wiąże się z apokryficznymi opowieściami o zaśnięciu Matki Bo­ skiej, a zwłaszcza z Transitus (łac. przejście), którego autor po­ daje się za Józefa z Arymatei. Transitus rozpoczyna rozmowa Chrystusa z Marią, w której Zbawiciel, zaledwie wspomniawszy 0 swej przyszłej męce, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu obiecuje, iż przyjdzie po swą Matkę osobiście, wraz ze święty­ mi, dziewicami i uczniami, aby ją zabrać do nieba. W ludowym odbiorze tytuł utworu de Dormitione Mariae mógł być pojęty dosłownie: z a ś n i ę c i e jako s e n - zauważa Wiesiełowski (1876:356). W modlitwie nastąpiło więc przestawienie kolejno­ ści obrazów: zaśnięcie Marii stało się wstępem do jej rozmowy z Synem, a jego słowa - objaśnieniem jej wizji sennej, zamiast, jak w apokryfie, odpowiedziami na pytania Marii o jej przyszły los. Ponieważ Transitus powstał w środowisku judeochrześcijan, Marek Starowieyski zwraca uwagę na związek tego słowa z he­ brajskim pesah (przejście), od którego pochodzi pascha, żydow­ skie święto upamiętniające wyjście z niewoli egipskiej, a kon­ kretnie przejście przez Morze Czerwone. Wskazówka ta określa treść teologiczną utworu, sugerując analogię między śmiercią Marii i jej „przejściem" do drugiego życia a śmiercią i zmartwy­ chwstaniem Chrystusa (Apokryfy, 1980:547). Uważam, że mo­ dlitwa o śnie Marii zachowuje ów charakter „przejścia", choć w nieco innym znaczeniu: akcent pada nie na śmierć, lecz na współcierpienie Marii z Chrystusem, którego ofiara umożliwia przejście człowieka do drugiego życia. Pasja Chrystusa nie traci przy tym centralnego znaczenia, natomiast słowa Matki, która ją opowiada, łagodząco pośredniczą między cierpiącym Bogiem a grzesznikiem. Obietnice zawarte są zresztą w słowach Jezusa, a nie Marii. Wspomniana technika łączenia przeciwieństw two­ rzy łańcuch mediacji między ziemią i niebem, torując drogę du­ szy; modlitwa ta spełnia zatem podobną rolę jak ikona: jest bra­ mą do innej rzeczywistości. W kontekście biblii ludowej uderza bliski związek między Snem Matki Boskiej i Pietą, jednym z najpopularniejszych typów ikonograficznych naszej sztuki ludowej. O ile mi wiadomo, nikt dotąd nie zwrócił uwagi na pokrewieństwo tego przedstawienia 1 modlitwy. We współczesnych redakcjach z Wileńszczyzny pa­ dają sformułowania, które łączą je w sposób bezpośredni. Opis męki Jezusa kończą słowa Marii: „...z krzyża Twe ciało zdjęli, na moich rękach pojożyli", zaś inny tekst przekazuje ten sam obraz w trzeciej osobie: „Matka nad nim ubolewająca". Nie mniej wy­ raźnie nawiązują do Piety modlitwy zapisane przez Kotulę, np.: „Łócznią Cie przebili, z krzyża Cie zdjęli, Na moje ręce Cie złożyli. 37 �Moje ręce mdlały, Wy mnie kości struchlały" (Kotula, 1976:84; podobnie 72,77,85). Przedstawienia dewocyjne, które pojawiły się w sztuce euro­ pejskiej po 1300 roku, wywarły szczególny wpływ na sztukę lu­ dową; przejęła ona większość z nich, między innymi - Pietę. Er­ win Panofsky charakteryzuje je przez przeciwstawienie z jednej strony przedstawieniom historycznym przypominającym scenę teatralną, z drugiej zaś - hieratycznym bądź kultowym przedsta­ wieniom reprezentacyjnym (1971:96). Do tych ostatnich niewąt­ pliwie należy zaliczyć bizantyńską ikonę. Oznacza to, że docie­ kając istoty przedstawień dewocyjnych zbliżamy się do pojęcia sensualizmu. Wyróżniają się one dążeniem „do stworzenia wi­ dzowi możliwości kontemplacyjnego pogrążenia się w treści przedstawienia, będącej przedmiotem jego rozważań, inaczej mówiąc, do spowodowania duchowego połączenia się podmiotu z przedmiotem". Tymczasem przedstawienie reprezentacyjne jest „tak dalece pozbawione uwarunkowanej czasowo formy su­ biektywnego przeżycia, że widz czuje się zepchnięty do roli tyl­ ko i jedynie czciciela i oddzielony od przedmiotu swego rozwa­ żania nie dającą się wyrównać różnicą poziomu" (Panofsky, 1971:98-99). Przedstawienie dewocyjne cechuje zatem wyrwa­ nie z historycznego kontekstu, a zarazem zmniejszenie dystansu wobec widza, związane z oddziaływaniem na jego emocje. Zyg­ munt Kruszelnicki podkreśla „namacalny realizm przedmiotów czysto symbolicznych" w przedstawieniach po 1300 roku (1977:380). Czy nie jest zatem tak, że owe specyficzne przedsta­ wienia umożliwiły na większą niż przedtem skalę interpretację w odmiennych kontekstach: zarówno mistycznym (religijnym), jak magicznym? Skorzystajmy z okazji spojrzenia z zewnątrz na katolicki „sensualizm". Według Sergiusza Bułgakowa „mistyka prawo­ sławna, rozwijająca się w związku z komunią świętą, obca jest wszelkiej zmysłowości i charakteryzuje się trzeźwością. Obcy jej jest też kult adoracji świętych postaci poza komunią, który roz­ winął się w katolicyzmie, jak też kult serca Jezusowego, serca Bogurodzicy, pięciu ran i tym podobne. Mistyka prawosławna nie tylko nie lubi, ale wszelkimi siłami usuwa wyobraźnię, w której człowiek stara się wyobrażać i przeżywać zjawiska du­ chowe (cecha właściwa exercitia spiritualia Ignacego Loyoli i całej mistyki katolickiej). Wystarczają obrazy dane w modli­ twie i ikonie, wraz z obrazami ewangelicznymi, aby duchowo wstępować w moc wspomnianych zdarzeń, a to, co pochodzi z ludzkiej wyobraźni, obciążone jest subiektywnością i zmysło­ wością, a przez to nie przynosi żadnej korzyści" (Bułgakow 1992:161). Ta krytyka katolickiego sposobu przeżywania i wyrażania doświadczenia religijnego ukazuje znaczenie „sensualizmu" w sposób subtelniej szy, niż może to uczynić etnograf. Uczucio­ wa albo nawet czułostkowa postawa oddala od sacrum nie mniej niż intelektualna racjonalizacja, a dominacja którejkolwiek z tych postaw faktycznie ogranicza wrażliwość religijną (w jed­ nej z najpopularniejszych pieśni eucharystycznych padają słowa: „Wiarą ukorzyć trzeba zmysły i rozum swój"). Natomiast nega­ tywna waloryzacja typowych form mistyki katolickiej w stosun­ ku do prawosławnej jest zrozumiała tylko jako wyraz oczywi­ stych preferencji ojca Bułgakowa, bądź - zwrócenie przezeń uwagi na niebezpieczeństwo utożsamienia ideogramu (według terminologii Rudolfa Otto), z tym, co ma on oznaczać. Przeciw­ stawione wizje cierpiącego człowieczego Chrystusa na Krzyżu Chrystusowi pokornemu, który przyjąwszy postać sługi, wysta­ wił się na poniżenie i zniewagi, jako dominujące obrazy katoli­ cyzmu i prawosławia, są przecież - jak powiada dalej Bułgakow - dwoma obliczami tego samego Chrystusa. Na marginesie trze­ ba też zauważyć, że do najpopularniejszych w katolickiej sztuce ludowej przedstawień należy Chrystus Frasobliwy, Chrystus 38 przed Piłatem bądź upadający pod Krzyżem, które ukazują „sensualistycznie" właśnie oblicze pokornego Zbawiciela. Popularności Snu Najświętszej Panny dowodzi częste włącza­ nie go (bądź jego fragmentów) w dłuższe modlitwy, co obserwo­ wać można zarówno w zbiorze Franciszka Kotuli (teksty zapisa­ ne w woj. rzeszowskim w latach sześćdziesiątych), jak i współ­ cześnie na Wileńszczyźnie. Takie mozaikowe łączenie tekstów jest charakterystyczne dla ludowych modlitw (prezentują tę za­ sadę również XIX-wieczne warianty publikowane przez Kolber­ ga czy Siarkowskiego), które zachowują najbardziej nośne sche­ maty staropolskich pieśni. Ich symbolika mistyczna obecna nie­ jako „pod" dosłownym znaczeniem słów - nie może zresztą być inaczej - sąsiaduje z „sensualistycznymi" obrazami okrywania się krzyżem bądź wychodzenia Matki Boskiej z pisma, czyli Ewangelii. „Ta pasyjka zwiastowana, Do [u - M. Z.] świętygo Jana zapisana. Z tego pisma Panna wyszła na góreckę, Na Kalwaryją. Zobaczyła swojego Synaczka na mękach.(...) Z tygo drzewa płynie słodka zbroja, Co pożywa dusza moja" (Kotula, 1976 : 419; podobnie Kol­ berg, 1979:251). Wychodzenie świętych postaci z Ewangelii oraz z obrazów jest powszechnym motywem także prawosławnych modlitw lu­ dowych. Możliwa jest też jego odwrotność. W rosyjskiej wersji Snu ...Chrystus obiecuje Matce: „Przeniosę twoje oblicze na iko­ nę, postawię twój obraz w Bożej cerkwi za ołtarzem Chrystuso­ wym, sam się do niego pomodlę i sam do najświętszej dołączę" (Wiesiełowski, 1876:345). Odczuwamy ten zabieg jako dziwne rozdwojenie (badacze używają określenia „naiwne"), ponieważ postrzegamy książkę bądź obraz jedynie jako przedmioty, od­ dzielając znaczące od znaczonego. Jeśli jednak założymy, że chodzi o Księgę czy prawdziwy wizerunek, oddzielenie to prze­ staje być sensowne. Nie chodzi więc o rozdwojenie, lecz swoistą syntezę. Jest ona oczywistą cechą modlitw ludowych. Stąd szczególna popularność takich formuł, jak: Christus vincit, Chri­ stus regnat, Christus imperat, bądź „W Nazaret się począł, w Be­ tlejem narodził, w Jerozolimie ukrzyżowan a Słowo stało się cia­ łem" (ta ostatnia służyła np. jako zaklęcie chroniące od pioruna). Przykładem może być tu też jedna z modlitw zanotowanych przez Władysława Siarkowskiego. „Wisi kouo nad nami, a w tym kole trzy kwiaty: jeden kwiat Paniezus, drugi Naświętsa Panna, a trzeci święta Anna, co porodziuua synecka swego do żywota wiecnego. Amen" (Siarkowski 1879:600). Owa ulubiona trójdzielność przenosi się też łatwo na Świętą Rodzinę, której imiona, oddzielone znakami krzyża, mogą stano­ wić obronę od zła, podobnie jak K + M + B, pisane poświęconą kredą na framudze drzwi (obok podkreślanego przez etnografów magicznego charakteru takich działań można też wskazać religij­ ne: czyż Pan nie nakazał Izraelitom naznaczyć odrzwi i progów ich domów, aby Niszczyciel nie miał do nich wstępu? Por. Ks. Wyjścia, 12). Motywy pasji Marii przeniknęły z liryki wczesnochrześcijaii- I skiej za pośrednictwem Żalów Marii, reprezentowanych także przez nasz Lament Świętokrzyski i obecnych we wspomnianych apokryficznych Transitus. Wersja Snu opublikowana przez Se­ weryna Udzielę jako „paciorek do świętego Macieja" zachowała w zakończeniu skargę Najświętszej Panny, pokrewną nastrojem owym Żalom: „...ja Cie sięgaua, alem Cie ni mogua dosiąść, juz się mi uzy rwauy, krwią uocy płynęuy. Uo Jezu, Jezu, tak ciężko umiras, nam piekło zapiras. Amen" (Udziela, 1889:598). Jan Janów zauważył pokrewieństwo nastroju Żalów wo �kolana jestestw wszystkich niebieskich ziemskich i podziemnych pasji „ruskich"; chodzi o ich związek ze słowiańskimi lamenta­ słuchajcie i trwóżcie się wszystkie przeciwne piekielnych Du­ mi pogrzebowymi (1931:8). Na Białorusi można jeszcze usły­ chów mocy Ja chociarz podły i nikczemny lecz stworzenie Boga szeć owe śpiewne recytacje, wygłaszane przez najbliższych przy a Bóg w którego wierzę jest wszechmocny i prawdziwy Ja nie­ zmarłym, przechodzące od krzyku do cichej skargi, pozornie szczęsny potomek spotomków Adama lecz Chrześcijan wierny spontaniczne, jednak ujęte w tradycyjne, odwieczne formuły. i Najświętszą krwią zbawiony Jezusa Chrystusa Syna Boskiego Przypominają je też słowa Snu, skierowane przez Marię do w obliczu przytomności Niebieskich Sił Wszechmocnego powstaUkrzyżowanego: „Synaczku najdroższy, kwiateczku najpiękniej­ wiam Słowo Jod Hewod He uciekajcie Djabli uciekajcie wszyst­ szy" (Wileńszczyzna) lub „Synu mój! / Dziecię moje, rany mo­ je! Swemi piersiami żem Cię karmiła,/ Na swych rękach żem Cię kie nieprzyjacioły ludzkiego narodu uciekajcie buntownicy wa­ szego stwórcy coście zapomnieli o nim ukorzcie się przeklęci sza­ nosiła (...)"(Kotula, 1976:450). tani ucałujcie to najchwałebniejsze i wielce dziwne Imię Adonay Pieta jest obrazem ofiary Matki Boskiej (Dobrzeniecki, Tetra gromnatów oddajcie mu pokłon Jezus Chrystus Król chwa­ 1981:120-121). Transformację tego tematu stanowi popularny ły przyszedł w pokoju Bóg stał się Człowiekiem Chrystus przy­ w tekstach Franciszka Kotuli motyw Najświętszej Panny z kieli­ szedł Chrystus króluje Chrystus rozkazuje Chrystus od wszego chem krwi Baranka, świętym Graalem wierzeń Zachodu. złego nas i naszych Dusz jako też i ciała honoru i fortuny niech „Grzeszna duszo, czego pukasz? broni. Amen. Ja pukam niczego, tylko daru Bożego, Prawdziwa miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chrystusa Co mi Najświętsza Panienka obiecała Kiedy Syna piastowała. (...) Siedzi Panna na stoliku, P M C P N J C Trzyma kielich w prawym ręku To jest prawdziwa miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chry­ W tym kielichu krew niewinno, stusa która była trzydzieści razy tak długa jak ten znak wyrażony Co z Baranka wypuszczono" (Kotula, 1976:78 - stolik zna­ Tą miarą zachowano [w] Konstantynopolu w krzyżu złotyjmj. Tą czy tu tyle, co ołtarz. W rosyjskich wersjach Snu pojawiają się często stoły, prestoły. O symbolice stołu jako ołtarza w kulturze miarę ktokolwiek będzie miał nosił słyszał o niej wiedział lub czytał tego dnia nie umrze nagłą śmiercią woda ani ogień ani ludowej por. Benedyktowicz, Benedyktowicz, 1992:60-63). piorun ani nieprzyjaciel a przekleństwo ludzkie szkodzić nie bę­ W Widzach spotkałam modlitwy - zaklęcia, nie notowane dą. Jako też złych sąsiadów fałszywego świadectwa takoż czło­ przez nas wcześniej ani w Polsce, ani na Litwie. Krążą tam w od­ wieka i wszelkiego oręża obawiać się nie trzeba ktokolwiek ten pisach i są zapewne pamiątką po dawnych polskich dworach. Dwie z nich: Modlitwa o Obronie Duszy i Ciała oraz Prawdzi­ znak będzie nosił przy sobie wolnym będzie od wszelkich nie­ wa Miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chrystusa występowały szczęść Ten znak był przysłany z Nieba widocznie przez Anioła wielkiemu Cesarzowi Konstantynopolskiemu podczas bitwy powspólnie, może przepisane z dawnego rękopisu. mianowanym dlatego aby mógł nieprzyjaciel nieszkodzić. Co „Modlitwa Skuteczna przeciwko wszelakiej broni na wojnie i każdym i nam daj Boże. Amen. Od błędu. miejscu jeśli kto będzie nabożnie w takiej potrzebie lub niebezOto Krzyż Pański pieczęstwie odmawiał dozna jej skutku i na tern koniec ta Święta uciekajcie szatani modlitwa została uchwalona przez Ojca Świętego Innocencijusza Zwyciężył lew XI którą tenże Sam Święty Ojciec swoją ręką napisał pewnemu Pokolenia Judy zrodu Dawida wojewnikowi dał z odpustem. Alleluja." Obrona Duszy i Ciała Pierwszą z modlitw, Obronę Duszy i Ciała, odnalazłam także Oto Imię Pańskie w okolicy Dryświatów. Figuruje ona zresztą - choć w wyraźnie Istność wszelkiej Istności Bóg krótszej wersji - także w jednym z przechowanych w Widzach Początek i koniec wszystkiego Bóg modlitewników, jak zwykle w takich przypadkach pozbawionym Życie żyjących Bóg początku i końca. Uzupełnienia oraz poprawki w nawiasach po­ Z którego wszystko Bóg chodzą właśnie z wersji drukowanej, nie starszej niż początek Przez którego wszystko Bóg wieku (pisownia rękopisów jest bardziej archaiczna). Oprawny Bóg Bogów Bóg Wiekuisty Chwały w skórę modlitewnik był prawdopodobnie drukowany w Wilnie, Bóg Adonay Pan gdyż w Wiadomości o św. Justynie Męczenniku znajduje się Bóg Heloim [Elohim] wysoki i najsprawiedliwszy Bóg Eloja [Eloa] Pan wieczny i niezbadany nieograniczony wzmianka, jak jego relikwie trafiły do kościoła w dobrach Stary W swej wielności i potrzebie przed którym jest niczem wszy­ Miadzioł, pow. oszmiański, zaś Godzinki do NPM Ostrobram­ stka potenga mocarzów i piekła bez którego pomocy i Obrony skiej poprzedzają podobne do NPM Częstochowskiej. Tytuł Mo­ wszystkich którzy broni Bóg wszego stworzenia Bóg Sod (Sodaj) dlitwy jest tu bardziej rozbudowany niż w rękopisie; jest ona sku­ niewidomy Święty wszędzie przytomny niewidzialny wszystko teczna przeciwko wszelkiej broni na wojnie i w każdym miejscu, przenikający i Obejmujący Bóg Bóg zastępów Sobotch Starszy jak tarcza nieprzełamana każdemu, ktoby ją nosił przy sobie, wysoki Pan (Sabaoth straszny wojsk Pan) Siła wszystkich sił po­ miał i mawiał, i przeciwko wszelakim djabelskim złościom, odlntęga wszystkich mocarzów Bóg nie wysłowiony w swych Cudach nocencyusza XI Papieża pewnemu wojownikowi wielkiemu z od­ (cechach) wszechmocny we wszystkich swych Sprawach Chwa­pusty dana, approbowana (s. 629-630). Modlitewnik zawiera lebny którego Adonay Tetra gromnaton (Tetragrammaton) czegokilka jeszcze podobnych, magiczno-religijnych tekstów, skupio­ wyrazić nie potrafią wszystkie języki żyjących ani myślami zmysł nych w jedną grupę, jednak żadnego z nich nie odnalazłam ludzki i Ja NN najniegodniejsze stworzenie Boga tak najwyższe­ w podręcznych rękopisach moich rozmówców. Natomiast go Stwórcy wszelkie ze mną Ciała i Duch ludzkiej Istności w Cie­ w dwóch z nich pojawia się jako fragment tekstu trzecia z cyto­ le (nie) godni jesteśmy Jego Imienia Najświętszego niegodni wi­ wanych tu rnodlitw (Od błędu), będąca trawestacją fragmentu dzieć dla grzechów naszych wspomnieć ani też w Niebie oczu po­ Apokalipsy św. Jana (5,5). dnieść Z nych Jego wymawiać Sylob (ani złożonych wymawiać Podobny do Obrony Duszy i Ciała tekst cytował J. S. Bysyllab) Bóg wszechmocny Bóg niepojęty niewidzialny wszędzie stroń jako pokrewny Listom z Nieba i Snom N. Panny przytomny wieczny nieograniczony przed którym uklęka wszelkie (1980:75-76). Jest to Interdykt od czartów, którego skrót opu39 �blikował Z. Wasilewski, odnalazłszy go w „zagranicznej biblio­ tece"; oryginał liczył ponoć 8 stron. Charakterystyczna jest owa wymieniona w tytule modlitewnika forma tarczy, palladium przeciw wrogom zewnętrznym i wewnętrznym, jak określił ks. Kopeć funkcję prawdziwych wizerunków maryjnych w kulturze staropolskiej. Modlitewnik precyzuje w przypisie do 7 Psalmów pokutnych, iż „nieprzyjaciele są to tu i we wszystkich podob­ nych miejscach napaści czarta, świata i ciała własnego". Owo palladium jest zestawieniem boskich imion zaczerpniętych z Bi­ blii hebrajskiej. Prezentowane tu teksty weszły jedynie we fragmentach do obiegu ustnego (z Obrony Duszy i Ciała powtarzane jest z pa­ mięci zakończenie od słów „Bóg stał się człowiekiem"). Ich funkcjonowanie na Brasławszczyźnie wiąże się ze specyficzną kulturą cyrograficzną, reprezentowaną przez najstarsze pokole­ nie Polaków, uczniów przedwojennych polskich szkół, którzy przechowali z pietyzmem okruchy spuścizny nie istniejących kresowych dworków. Wiara w moc imienia Bożego wyrażana jest przez jedną z posiadaczek Obrony w sposób prostszy i mniej zmaterializowany. jak pisze się, człowiek jeśli nie był u spowiedzi przed śmier­ cią, wymieni imię Jezus przed śmiercią i to będzie szczęśliwy, ot. Kto umierając powie to słowo Jezus i to szczęście będzie miał, że on, jak to się mówi, z tym słowem umiera, tak i tutaj tak samo (Widzę, 1996). Ta sama osoba - wbrew zaleceniom tekstu Obro­ ny - przekonywała też, że nie trzeba go nosić przy sobie. Car ten list musiał przy sobie nosić? - No, nie to, że przy sobie nosić. On musiał jego czytać i o jim wiedzieć. Bo kto o jim wie, znaczy nie koniecznie przy sobie nosić, o kto jemu zna. I to dobrze. Wyraźne jest też na tych terenach poczucie więzi - poprzez imię - ze świętym patronem, który bywa uważany za swoistego ojca czy matkę chrzestną. Dużą wagę przywiązuje się do obe­ cności jego wizerunku w domu; panuje też zwyczaj wkładania takiego obrazu do trumny „imiennika". Nie dotyczy to przedsta­ wień Matki Boskiej, których nie wolno grzebać z umarłymi. Prawdziwym rarytasem wydaje się modlitwa druga, oparta na średniowiecznym motywie longitudo Christi, mierze Chry­ stusowego ciała. Podobną modlitwę łacińską opublikował w 1922 r. Ryszard Ganszyniec wraz z dokładną barwną repro­ dukcją całego zespołu formuł spisanych na pergaminie. Wśród nich figuruje także wyliczenie imion boskich, oraz imion Naj­ świętszej Panny, „naśladujących w zasadzie 72 imiona boskie, jak tego wymagała magia katolicka", komentuje Ganszyniec, zwracając też uwagę, że litanię loretańską poprzedzały znacznie wcześniejsze zbiory imion Matki Boskiej (Ganszyniec 1922 : 39-40). Opublikowany przez Ganszyńca tekst pozbawiony jest jed­ nak najistotniejszego elementu: właśnie owej miary, która po­ mnożona zgodnie z instrukcją ma prezentować długość ciała Zbawiciela. Stąd hipoteza tegoż autora, że miarę stanowiły za­ pisane pasy pergaminu, w sumie 2,28 m. „Jeśli się komu wyda­ je, że to wysokość nadzwyczajna, po prostu olbrzymia, to mógł­ bym przytoczyć na dowód, że tak jest, okoliczność, iż w śre­ dnich wiekach niektórzy wierzyli o Chrystusie i Matce Boskiej, podobnie jak o Adamie i Ewie, iż pochodzą z rodu Gigantów, jak po Mikołaju de Lyra naucza nas Kapucyn de Busti", wyja­ śnia Ganszyniec, cytując stosowne źródło (1922:24-25). Dość rozpowszechnione do dziś przekonanie, że ludzie przed poto­ pem byli więksi, istotnie może dotyczyć również Jezusa. Także w Widzach mówiono, iż Pan Jezus i Matka Boska chodzili po ziemi do potopu, który stanowi podstawową cezurę w mitycznej wizji świata, zgodnej z dosłownie odczytanym tekstem biblij­ nym. Jednak widzka miara jest skromniejsza; w zależności od rękopisu waha się między 180 a 198 cm. Ma ona postać staran­ nie odrysowanego prostokąta o długości ok. 6 cm (zgodnie z miarą kratkowanego zeszytowego papieru), jeśli wliczać w nią 40 ramkę, która otacza litery PMCPNJC, czyli akronim tytułu mo­ dlitwy. „33 te znaczki złóż, to jest prawdziwa miara Pana naszego Jezusa Chrystusa. (...) I o, te słowa jeśli będziesz o nich znal, mówił, wiedział, to ciebie nigdy nie spotka nieszczęście.(...) Ja mierzyłam, może jakich 5, może 6 cm ? Aha, 6 cm i 33 zna­ ki, to będzie ciało Pana naszego Jezusa Chrystusa. (...) ten znak jest bardzo poliezny [ros. użyteczny - M.Z.], ja jego w książeczce, i czy gdzie jadę... - A to nie trzeba tego znacz­ ka zawsze przy sobie nosić? - Nie, nie. No on, można i nosić ten znaczek jak jest on, u kto jego ma. No to też, w drodze bar­ dzo dobrze, ot, że tobie nie spotka jaka nieprzyjemność, nie­ dola, nieszczęście. (...) Ja jechałam awtobusem z synem, i z Dukszt my jechali tutaj. I taka nam była nieprzyjemność My jedziem, i potem taki wąski most, ten most taki on kamieńnyj. I tutaj duży ruch, i tu duży ruch, a tu naprzeciw nas je­ dzie maszyna. Ta maszyna musiała [powinna była - MZ] za­ trzymać się i nas przepuścić. A sząfior taki miody, nieopytny, nie zatrzymał. I my na tym moście rozmijali się, wot. No tak nasze kolasy, znaczyt tego awtobusa w tylie, jedna przeszła w powietrzu, a druga polowa po brzegu. I tylko my to prze­ skoczyli, ten most, i przewrócili się. Awtobus nasz. Niezupeł­ nie tak. Tedy my wyliezli z awtabusa, tak tam ludzie i mówią: »Kto to z nas szczęśliwy, że my tak w awaria ta nie popadli się, że mogli my wszystkie zabić się ?« Wot, jakby pod ten most poliecieli, to by tam ni jednego człowieka żywego nie zostało się. Tak ja, śmiechem mówię: »Ja jestem szczęśliwa« [Śmiech]. Czy to prawda, czy nie prawda, ale nikt, tylko tam trochę jedna kobieta nogę sobie uderzyła, a tak nic, wszyscy szczęśliwie. - A pani miała wtedy ten znaczek przy sobie? Miałam. Miałam ten znaczek, wot. To jest bardzo szczęśliwe, ot. I do Polski jak jechałam, tak też, przez granicę też nic, Żadnej kontroli nie miałam. Tak to szczęśliwie przejechałam. To, to jakiś znak szczęśliwy. (Widzę, 1996). Również inna rozmówczyni uznała, iż zawdzięcza ocalenie swoje i córki mocy słów modlitwy; choć rozmowa toczyła się wokół cytowanych tekstów, spisanych właśnie z jej rękopisu, chodzi tu o inną modlitwę, bez domieszek apokryficznych. Rzecz działa się w czasie powrotu z Wilna, nocą; kobiety szty pieszo od granicy litewskiej i wsiadły do przejeżdżającej czarnej wołgi, w której siedział samotny kierowca. „Podjechał troszkę, zastanawia maszynę i mówi: „Nado posmotrić orużie". Córecz­ ka tak przelękła się, a ja mówię: „Boże mój miły", a ona: „Ucie­ kamy!" A gdzie uciekniesz? Noc. On ciebie z orużia przestrzeli. Uciekniesz? No i siedzimy. A ja tak przeżegnała się i tak w myśli: „Obrona - Krzyżu Chrystusa, racz mi dopomóc". Kilka tylh słów powiedziałam. I pomogło. Wrócił taki nerwowy, jemu nie udało się tak jak on chciał. I mówił bylie co, ale pod koniec po­ wiedział: „Sczastie twaja mać razbiła". Oto owa cudowna modlitwa: Jak komu bieda jakaś: Krzyżu Chrystusa, racz mi dopomóc zwyciężyć wszystkie przypadki. Krzyżu Chrystusa, racz być przede mną i za mną. Krzyżu Chrystusa, racz być obroną moją naprzeciw nieprzy­ jaciołom tak widomym jak niewidomym. Panie Boże Wszechmogący, racz mnie obronić od wszelkie) (?) w czas sromoty i smutku, bo Ty jesteś stworzycielem i wyba­ wicielem moim, racz mnie wspomagać Twoim Duchem przenaj­ świętszym, by nie mogli podejść nieprzyjaciele moi po wszystki dni życia. Amen. I mówi się „Ojcze nasz" jeden raz i „Zdrowaś Maryja". I wtedy: Mój Jezu. Najsłodszej męki Twojej miej miłosierdzie nade mną i nad grzechami moimi. Amen. Mówi się siedem razy „ Wierzę w Boga Ojca " (Widzę, 1996) �także inne, wyraźnie żydowskie formuły, skierowane do AdonaPodobne inwokacje do Krzyża odnotował też Franciszek Koja, Jahwe, Zabaotha, np.: tula jako modlitwę krążącą w odpisach w latach 70., pozbawioną jednak „sensualistycznego" zwrotu „racz być przede mną i za „Za każdą razą przed niedzielą weź płynącej wody, którą żad­ mną" (1976:218). Jest on charakterystyczny dla ludowych mo­ ne słońce nie oświeciło i mów 7 razy te słowa i rzuć w nią kadzi­ dlitw, które odwołują się do Krzyża i Ewangelii jako obrony dła i 7 kropli oliwy, zostaw to, potem umyj nogi, to czarownika przeciw złym duchom, czyli - palladium. Niekiedy takie inwo­ szkoda na jego własną głow spadnie. kacje rozpoczynają rozbudowane wersje Snu N. Panny, nadając Adonay, Jah i Żabach im charakter modlitwy przed snem. ty jesteś mym Bogiem goisz, błogosławisz i strzeżesz mnie „Kladnę się spać, daję Bogu znać. Adonay przeklnie (ciebie) szatanie Krzyżyk uścielę, ewangelie święte. i wypędzi cie swoją mocą i wspaniałością." Odstąp się szatanie, ja się nie boję, mam obronę swoją. Źródłem tego zaklęcia okazała się książeczka czy raczej jej Anioł ma ręce, Bóg ma serce. fragment, pozbawiony - oczywiście! - początku i końca, zszyty Stalą Matka, krzyż trzymała, mnie tym krzyżem żegnała. Żegnam ci na cztery kąty, sam Pan Jezus piąty. (...)" (Litwa, domowym sposobem z kartek nie zawsze ułożonych w kolejno­ ści i przemieszanych z innym tekstem, zawierającym także roz­ rej.trocki,1990). maite recepty na rozwiązanie wszelkiech problemów. Przepisane „Kladnę się spać, daję Bogu znać. przez moją znajomą zaklęcie nosi nagłówek „Przeciw czarom" Krzyżem świętym ściełę się, krzyżem przyodziewam się. i różni się - poza zaznaczonymi wyżej szczegółami - terminem Odstąp się szatanie ode mnie, ja się ciebie nie boję, przepisanych praktyk: „Za każdą razą przed szabasem". Druk Cztery kąty, Pan Bóg piąty, pochodzi z okresu międzywojennego. Zamieszczone w nim osiemnaście aniołów, dwanaście apostołów. przepisy i formuły odwołują się wyłącznie do symboliki Starego Zasnęła Maria na Górze Kalwarii. Testamentu. Trudno powiedzieć, dlaczego wydawca nie dokonał Przyszedł do niej Pan Jezus i mówi: żadnych zmian na użytek chrześcijańskiego czytelnika, skoro na­ Matko moja najmilsza, wet moja rozmówczyni uznała za stosowne to uczynić. Ów zbio­ śpisz czy czujesz, czy o czym frasujesz? rek żydowskich sposobów na wszelkie okazje prezentuje Byłam zasnęła, o Synu, podobnie jak nasz tryptyk modlitewny - wiarę w moc świętych widziałam cię w ogrójcu pojmanego, słów, które koniecznie należy nosić na sobie. Cele tych zabiegów związanego, do Piłata prowadzonego. to przykładowo: „Uczynić się przed nieprzyjacielem niewidzial­ Od Piłata do Heroda, nym", „Przeciw biciu sercu albo melancholiji", a nawet tak eg­ tam przebita głowa twoja, zotyczne (zważywszy położenie Widz) jak „Przy wielkiej nawał­ cierniem ukoronowanie... nicy morskiej". Zaklęcia dotyczą też prozy życia: zapewniają po­ Rzekł Pan Jezus: „ Kto tę modlitwę będzie czytać myślność w rozmaitych chorobach i sprawach sądowych, w zdo­ albo na pamięć mówić, bywaniu względów u ludzi, a nawet u wielkich panów, własnego nigdy sam przy śmierci nie będzie ". męża bądź żony, dostarczają środków na ulewy i susze oraz prze­ Ja idę do królestwa mojego, ciw nieprzyjaciołom. Modlitwy są bardzo zwięzłe, np.: „Uzdrów biorę Ciało i Krew jego. mnie, Adonay, to będę uzdrowiony, pomóż mi, a będzie mi poNie daj mi Boże zasnąć bez przyjęcia swego Ciała i Krwi. Amen." (Litwa, Skierlany możone, boś ty jest mem uspokojeniem"; często zawierają też żywe słowa: „Adonaj, mój stwórca, rzekł do mnie, ty jesteś mo­ k.Podbrodzia, 1992). im, bo gdy ty przez wodę idziesz, chcę być przy tobie, aby cię fa­ Inna rozpowszechniona na Wileńszczyźnie modlitwa co­ le wody nie utopiły, i gdy ty w ogień pójdziesz, nie masz się spa­ dzienna oparta jest na teks'cie z modlitewników i dopracowana na lić, i płomień cię nie ma zapalić". Towarzyszą im rytuały o wy­ różne sposoby przez nasze rozmówczynie. Zawiera ona szereg raźnie magicznym charakterze; wiele z nich wykracza z pewno­ opisanych elementów, jak wezwanie do imienia Bożego, do ścią poza sposoby współczesnego szeptuna (np. wypędzenie złe­ imion Świętej Rodziny i patronki, prośbę o dobrą s'mierć, a tak­ go ducha z pomocą kozła, którego należy utopić). Inne natomiast że o zbawienie dusz zmarłych. wykorzystują prostą technikę, całą swą moc opierając na odwo­ „0 Pani moja, o Matko moja, oby dawać dowód mej poboż­ ności, polecam dzisiaj usty moje, serce moje, wszystka siebie łaniu się do biblijnego cudu. oddaję. O dobra Matka moja, więc Twoja jestem, zachowaj „Kogoś, kto przez silne zemdlenie leży w konaniu znów mnie jako własność i posiadłość, przezroczystość Niepokala­ ocucić. nego Poczęcia. Błagam Cię, Maryja, oczyść i oświeć duszę Połóż się 3 razy na niego, tak jak leży wyciągnięty, rękę na i ciało moje. Panie Boże Wszechmogący, w Trójcy Świętej je­ rękę, twarz na twarz i mów za każdą razą mu w usta: »Adonay dyny Panie, ofiaruję tę modlitwę na szczęście, na chwałę mój Boże, każ tego N.N. duszy znów w niego wejść, tak jak imieniowi Twemu przenajświętszemu. Daj mnie Boże zdro­ wróciła dusza dziecka niewiasty z Sarepta, gdyś wysłuchał wo­ wie, rozum, pamięć, naukę i skruchę, ochota do wszystkiego łanie twego parobka Elia«"(por. 1 Ks. Król. 17,20-22). dobrego, bojaźń boska, miłość łudzka. A duszom wiernym Żydowski sposób przywracania do życia wykorzystuje tę sa­ zmarłym, daj im światłość wiekuista, nieustająca. Jezus, Ma­ mą zasadę czerpania ze źródła świętej mocy, co nasza modlitwa ria, Józef święty, ofiaruję wam serce moje i dusza moja. Je­ od upływu krwi. Zarazem cały zbiorek zdominowany jest przez zus, Józef i Maryja, niechaj dusza moja spocznie w wiecznym regułę łączenia religijnej w swej istocie modlitwy z magicznymi pokoju z wami. Patronka święta imienia mego, broń mnie dzi­technikami. Niewątpliwie „praktyczna" użyteczność przyczynia siejszy dzień od wszystkiego złego, bądź mnie stróżem i obro­ się do popularności prezentowanych modlitw, przekazywanych ną" (Widzę 1996; por. też Zowczak, 1994:28). zazwyczaj w oprawie określonych gestów i czynności. Nie wy­ klucza to wcale ich religijnej interpretacji, podobnie jak znajo­ Zachowanie w Widzach takiej osobliwości jak Prawdziwa mość Biblii,w rozwiniętej kulturze druku nie musi wiązać się miara wiąże się z wielością żyjących tam wiar i nacji, w tym z głęboką religijnością. Analiza samych tekstów „modlitewek", również tej już całkowicie nieobecnej: Żydów. W rękopisach z pominięciem ich znaczenia we właściwym im środowisku kul­ jednej z kobiet odnalazłam dowód, iż hebrajskie imiona Boga turowym, doprowadziła do mylącego w swej jednostronności znała ona nie tylko z cytowanej wyżej modlitwy. Przepisywała utożsamienia ich z magią. Tymczasem przytoczone wyżej wypo41 �wiedzi, określające kontekst ich funkcjonownia (cudowne ocale­ nia, odwoływanie się do imienia Bożego czy znaku krzyża), wskazują religijny charakter postaw towarzyszących nawet naj­ bardziej „magicznym" z nich. Jacek Salij OP, pisząc o teologii ludowej Bożego Narodzenia, zwraca uwagę, iż obrazowy, symboliczny język'ludowych wie­ rzeń i rytuałów głębiej angażuje podświadomość niż język poję­ ciowy; ten pierwszy jest też dwuznaczny: może wypowiadać naj­ głębsze treści chrześcijańskie, ale może zarazem wyrażać „men­ talność zabobonną i pogańską". Przykładem teologii ludowej jest dla wspomnianego autora m.in. kolędowe wykorzystanie obra­ zów chaosu dla wyrażenia nowego porządku świata w chwili na- Apokryfy 1980 Apokryfy Nowego Testamentu, red. M . lie apokryficzne, Lublin. Starowieyski, 1.1: rodzin Chrystusa, a także nad-porządku, jaki osiągnie świat w eschatologicznej pełni. Nasuwa się tu skojarzenie z pojęciem communitas wprowadzonym przez Victora Turnera dla społecz­ ności odróżnicowanej w obliczu-sacrum (1974; por. Wasilewski, 1989:117-120). Podobieństwo między stanami chaosu i pełni można jednak uznać z zastrzeżeniem, że pomimo zniesienia gra­ nic rzeczy zmieniają się jednokierunkowo, ku pożytkowi i owo­ cowaniu (Salij, 1972:1541-1542). Prezentowane modlitwy ludo­ we wykorzystują natomiast obrazy zatrzymania świata oraz przejścia w zaświaty, a także wędrówki bożych słów w odwrot­ nym kierunku, na ziemię. Tak analizowane, są religijnym środ­ kiem ekspresji, realizującym staropolskie wzory językowe. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkań­ ców wioski nadwiślańskiej XVIll-XX w., Warszawa. Ewange­ Olszewski, M . 1997 Obraz późnośredniowiecznej religijności ludowej w kazaniach Stanisława ze Skarbimierza. Praca magisterska w archiwum Benedyktowicz, D., Benedyktowicz, Z. 1992 Dom w tradycji ludowej, Wrocław. K E i A K UW. Biegeleisen, H . Panofsky, E. 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Bułgakow, S. Prasał, A. 1992 Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego. Przeł. ks. H . 1996 Mały słownik ikon maryjnych, Warszawa. Paprocki, Białystok - Warszawa. Robotycki, C. Bystroń, J. S. 1981 Łańcuch szczęścia w pół wieku później, „Polska Sztuka Ludowa" 1980 Łańcuch szczęścia, (w:) Tematy, które mi odradzano, Warszawa, 35(1):3-10 s. 52-84 Rubinkiewicz, R. (SDB) Clodd, E. 1987 Wprowadzenie do apokryfów Starego Testamentu, Lublin. 1920 Magic in Names and in Other Things, London. Salij, J. Czarnowski, S. 1972 Teologia ludowa Bożego Narodzenia, „Znak" 24(11): 1526-1543 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, (w:) Kultura, Warsza­ Schnaider, J. wa, s. 80-99 1896 Z kraju Hucułów, „Lud" 2:207-220 Dobrzeniecki, T. W. 1981 Wybrane zagadnienia ikonografii pasyjnej w sztuce polskiej,Siarkowski, „No­ 1879 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz.2. vum", nr 1-2:108^19 Z W A K 3, 50-61 Federowski, M . Słownik 1897 Lud białoruski na Rusi Litewskiej, 1.1, Warszawa. 1965 Słownik folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski, Warszawa. Ganszyniec, R. Stomma, L., 1922 Studya do dziejów magii. 1. Pas magiczny, Lwów. 1979 Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztu­ Janów, J. 1931 Legendamo-apokryficzne opowieści ruskie o męce Chrystusa, ka Ludowa" 33(3): 131-142 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. „Prace Filologiczne", t. 15, oz. 2 Thomas, W. I . , Znaniecki, F. Kasjan, J. M . 1988 Strategia i taktyka walki z chorobą w zamawianiach, (w:) Od1976 Ko­ Postawy religijne i magiczne, (w:) Chłop polski w Europie i Ame­ ryce, t.l.Warszawa, s.174-228 chanowskiego do Różewicza, Warszawa, s. 249-259 Kopeć, J. J. 1981-82 Polskie zwyczaje maryjne ipraktyki religijne stochowskie Studia Teologiczne" t. 11-10:101-168 Kotula, F. 1976 Znaki przeszłości, Warszawa. Krug, G. 1991 Myśli o ikonie, Białystok. Tomicki, R. w XVI w., 1981 „Czę­ Religijność ludowa, (w.) Etnografia Polski. Przemiany kultury lu­ dowej. Pod red. M . Biernackiej, M . Frankowskiej, W. Paprockiej, t. 2, Wrocław s. 29-70 Turner, V. W., 1969 The Ritual Process, New York. Udziela, S. 1889 Religia Unterman, A. (w:) i modlitwa u ludu ropczyckiego, „Wisła" 1977 Z zagadnień ikonografii sztuk plastycznych w średniowieczu, 1989 Żydzi. Wiara i życie. Przeł. J. Zabierowski, Łódź. Katolicyzm średniowieczny, Warszawa, s. 375-433 Kruszelnicki, Z. t. 3, s. 592-603 Wańkowicz, M . Krzyżanowski, J. 1971 Od księcia do szeptuna, (w:) Od Stołpców po Kair, Warszawa, 1962 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t . l . Wrocław. s. 84-101. Kunczyńska-Iracka, A . Wasilewski, J. S. 1988 Madonna w dawnej polskiej sztuce ludowej, „Polska Sztuka Lu­ 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. dowa", 42(4):243-254 Wiesiełowski, A. N . Olędzki J. 1876 Son Bogorodicy i svodnyja redakcii epistolii, (w:) Berta, Anastasi1962 Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Lu­ ja i Pjatnica. Opyty po istorii razvitija christianskoj legendy, „Żurdowa" 16(2):92-96 nał Ministerstva Narodnogo Prosveśćenija" cz. 184, s. 341-363 1967 Pieśni wotywne, „Polska Sztuka Ludowa" 21(2):67-92 1976 Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglą­ Wrocławski, K. dów estetycznych i etycznych artysty, „Polska Sztuka Ludowa"1991 List z Nieba, czyli Epistoła o Niedzieli, Warszawa. 30(l):29-42 Zowczak, M . 1994 Mitologia zamawiania i mistyka zamów na podstawie wspókzesnyA 1989 Świadomość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, materiałów z Wileńszczyzny, „Literatura ludowa" nr 4-6, s. 3-33 s. 147-158 42 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28da6c9d256377e85e2a6283890692d3.pdf f324458279ab05108e4f8021455f3f25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3002 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2806 Title A name given to the resource "Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.64-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu Krystyna Gieryszewska z wiary na wiarę. Gdzieś jest powiedziane: W każdej wierze Witebszczyznę, w porównaniu z innymi rejonami Białorusi, sprawiedliwy jest miły Bogu - w ruskiej, polskiej, w niemiec­ można uznać za teren tradycyjnego układu wyznaniowego. Przy­ kiej, w żydowskiej, w cygańskiej, w tatarskiej - wszystkim tym rost gmin nowych wyznań nie przekroczył liczby parafii kato­ narodom Bóg dał wyznanie i język i pismo własne. A subotlickich, jak to się stało w pozostałych obwodach (poza Grodzieńnikom i baptystom Bóg nie dał języka. A diabeł głupi, on wy­ szczyzną, gdzie katolicyzm dominuje nawet nad prawosławiem). myślił im tylko wyznanie. Amen." (Pawluczuk, 1972:227) Prawosławni i katolicy nadal stanowią większos'ć na tych tere­ nach. Wśród wyznań, które ostatnio pozyskały dużą liczbę wy­ „Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyzna­ znawców, szczególnie interesujący jest rozwój nowych odłamów nie, a językiem naszym mówicie. Więc piszcie i mówcie po bapprotestantyzmu. tysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest od Boga, a tak od dia­ bła" (Pawluczuk, 1972:227). Protestantyzm na terenach powiatu brasławskiego pojawił się W wielowyznaniowej społeczności Widz znamię obcego już w połowie XVI wieku (Hedemann, 1930:57, wspomina przypisane zostało osobom, które należą do nowych grup wyzna­ 0 zborach helweckich w Ikaźni i Widzach), ale pamięć o tych in­ niowych. W rozmowach na temat „baptystów", „jegowitów", nowiercach nie przetrwała w świadomości mieszkańców Bra„ewangelików" odradzają się - tradycyjnie przypisywane „ob­ sławszczyzny. Od XVII wieku nastąpił wpływ ruchu pietystyczcym" - opowieści o demonicznym, zbrodniczym charakterze nego na rozwój protestantyzmu; jego działacze przeciwstawiali nieznanej religii. Wymieniane cechy religii „na opak" potwier­ się sformalizowaniu religijności, podkreślali rolę wewnętrznej, dzają charakterystykę zawartą w Megalomanii narodowej Jana S. indywidualnej pobożności, opowiadali się za rygoryzmem mo­ Bystronia. Mieszkańców - muzułmanów, prawosławnych, staroralnym oraz rozbudowali tendencje misjonarskie. Uznawali, że wierów i katolików - łączyła formuła Boh adzin, tolko wiermnoobowiązkiem każdego chrześcijanina jest nie tylko czytanie, ale ha. Jakie miejsce przysługuje baptystom, opisał widzki nastaw­ 1 głoszenie Biblii. Grupy, które powstały w wyniku tych prze­ nik: Eta my adabrajem wsje wiery ispowiedanije, lubyje kakije, mian, zwracały się przeciw Kościołom protestanckim, zarzuca­ kto by co nie diełał - kromje baptistow [tłum. „Pochwalamy jąc im połowiczność, niekonsekwencję i kompromis ze „świa­ wszystkie wiary wspomniane (tj. starowierów, katolików, prawo­ tem". Dziś także można to uznać za główne idee nowych wyznań sławnych, muzułmanów - KG), jakiekolwiek, kto by co nie czy­ chrześcijańskich. nił - poza baptystami."]. W obecnej strukturze wyznaniowej Białorusi odgrywają rolę Obraz mityczny tworzą nie tylko tradycyjne wątki związane głównie trzy grupy religijne powstałe z tego nurtu: Kościół bap­ z wizją kultu „na opak", ale także - z wizją cech idealnych, przy­ tystów, zielonoświątkowców (piacidiesiatnikow) oraz świadko­ pisywanych wspólnotom „rajskim", takich jak: braterstwo, po­ wie Jehowy (uważani za jedno z najaktywniejszych ugrupowań). sługiwanie się czystym językiem, znajomość Księgi, pięknych W kulturze tradycyjnej swoi przeciwstawiani są obcym na modlitw, uzdrawianie, wielka pobożność, przestrzeganie suro­ płaszczyźnie mitycznej, dualizm zachowany w wierzeniach słu­ wych zasad etycznych; podkreślana jest młodzieńczość, uducho­ ży do interpretacji i klasyfikacji zachowań. Powiązane jest to wienie członków wspólnot. Z opinii na temat sekt można wyczy­ także z poglądem, że nacja to znaczy wiara i język (Pawluczuk, tać zarówno obawy mieszkańców Widz w stosunku do członków 1972:226-227; Engelking, 1996). Dlatego w zanotowanych nowych wyznań, jak i wskazówki, co do siły, która ich do tych wątkach wierzeniowych powstanie nowej religii oznacza po­ nowych grup przyciąga. Ten inny, pozytywny obraz obcego i je­ wstanie nowego języka i nowego narodu. go religii w tradycyjnych wierzeniach - pominięty przez Bystro­ [Od czasów wieży Babel ludzie] „porobili się niemcami, nia - dotychczas w polskiej etnologii analizowali: Z. Benedyktotalianami, polakami, francuzami, turkami, żydami, jak komu wicz (1987), L. Stomma (1986), A. Cała (1987). z mowy wypadło. Byli między nimi tacy, co zupełnie gadać nie Do stałych wątków opisujących religię „na opak" należą wie­ mogli - i ci niegadający poszli na niedowiarków, są tak do tego rzenia związane ze zbrodniczymi działaniami przypisywanymi czasu" (Kolberg, 1962:8-9). No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polaki, i Francuzy, i te rozmaite (sta­ ogólnie wszystkim „baptystom" i „jegowitom": Te ludzie oni mogą nawet zabić swego dziecka, jeśli im cokol­ roobrzędowiec, 1. 90, rej. wileński, Litwa). wiek przemyśli się, dla dziecka krew przelać oni nie dadzą, rai Brak własnego języka, „ponadnarodowość" wyznania jest Pan Bóg dał temu dziecku śmierć - niech on umiera. Oni nit przyczyną, dla której nowe wyznania postrzegane są jako religie chcą w ogóle żadnego leczenia - raz dziecko zachorowało, on diabla, a brak „mowy" oznacza brak wiary w Boga (por. Zowmusi umrzeć, bo tak Bóg chce. (...) czak, 1994:75-107; szczególnie str. 81-83, tam odniesienie do - Czy u nich przy zmarłych też są płaczki ? źródeł; Engelking, 1996:177-183; Życzyńska-Ciołek, - U nich płakać nie wolno - raz Pan Bóg zabrał to on tak 1996:203-207). Tak ocenił to jeden z „teologów" sekty grzychciał, trzeba zgodzić się woli Bożej. Mówią, że nawet mogą za­ bowskiej na Białostocczyźnie: bić swoje dziecko czy matkę, czy coś czy jakiś sen, czy oni coł „I tak bracia i siostry, jak u gospodarza są różne zwierzęta, przemyślą i oni nie żałują, nic. tak u Boga - różne wyznania i języki zmieszane jeszcze w Babi­ „Przelanie krwi" wspomniane w tej rozmowie odnosi się do lonie. U gospodarza dużo różnych zwierząt, ale żeby on chciał przestrzeganego przez świadków Jehowy zakazu transfuzji. Ale zrobić owcę z kozy - nie może. Tak nie może człowiek przejść 1 2 3 4 5 64 �gi wnosjat, podatki u nich wysokie. (...) Szto oni tam diełajut, eto motyw poświęcenia - ofiary złożonej z własnych dzieci - powtabyło siekrietno. (...) W Daugapijs tam straszno rieligii, mnoga. rzasię także w innych wypowiedziach. W rozmowie pojawia się Tam ja instytut konczał, tam po tri dnja nie wychodili z etoj moobraz rzezi niewiniątek, a rozmówczyni jest przekonana, że lieny. Szto oni diełajet - ciort ich znajetj...) Eto niegodna wiera. krwawe ofiary są skutkiem rytuałów, które doprowadzają człon­ Eto nieprawilno, gasudarstwo zaprieszczjło. ków sekt do szaleństwa; stają się od nich nienormalni. Ljudi sumasszedstwymi, nienormalnymi stanowiatsja, ot mo- Z: Tot i Ijudiej mało znajet potomu szto eto zaprieszczono. lieby, ot etich - nienormalny. Oni prinosjat żertwu - swoich rod- M: Eto skrytno, nikowo nie dopuskajet. stwiennikow, swoich dietej, szto etu za religju, wot eto słuszala. Ż: I ljudi nie goworjat. Potomu szto bojatsja siebja raskazat. Eto było zaprieszczieno i sudili. Eto zaprieszczieno gosudar-Oni nie priznajut szto oni baptisty. stwiem, w Rosji to było (...). Baptisty żertwu prinosili - to dieM: Oni nikowo nie dopuskajiet, poka nie wojdiosz w obszczitionki malienkich cztoby unicztożit... [tłum. Ludzi obłąkanymi, nu. nienormalnymi czynią, od modlitwy, od tych - nienormalny. Oni [tłum. M: No baptysta no on tak nic, no ale sześćdziesiatniki przynoszą ofiarę - swoich krewnych, swoje dzieci, że to za reli­ ...Czytałem w gazecie, że to zostało przez państwo zakazane. gię, ot tak słyszałam. To było zakazane i ich sądzili. To było za­ W Mińsku to było. Dochodzi do szaleństwa. Do samobójstwa kazane przez państwo, w Rosji to było. Baptyści przynosili ofia­ doprowadzali poprzez modlitwę. Tu na Białorusi. To jest działal­ rę-dzieci maleńkie chcieli zniszczyć.] ność podziemna, wpłacają ogromne pieniądze, podatki są u nich Nastrój zagrożenia nowymi wyznaniami wzmacnia przekowysokie. To, co oni tam robią, jest sekretne. W Daugavpils tam lie, że na czele sekty stoi dyktator, którego wszyscy ślepo słu­ strasznie dużo religii. Ja tam kończyłem instytut, tam po trzy dni chają: nie wychodzą z tej świątyni. Co oni robią - czort ich wie. To nie­ godna wiara. To jest nieprawne, państwo zakazało. Ż: To i ludzie -Au nich we wspólnocie kto jest najważniejszy, co robi dla mało znają dlatego, że zakazane. M: To skrycie, nikogo nie do­ nich? M: Samyj starszij diktujet kak diktator! Szto nada diełat, szto puszczają. Ż: I ludzie nie mówią. Dlatego, że oni boją się o tym nada priniesti. [tłum. Najstarszy (tj. najważniejszy) kieruje jak rozmawiać. Oni nie przyznają się, że są baptystami. M: Oni ni­ kogo nie dopuszczają, dopóki nie wejdziesz do wspólnoty.] dyktator. Co należy robić, co należy przynieść]. Rozmówcy starają się podnieść rangę swoich opinii przez W rozmowie na temat nowych sekt pojawia się także postać odwoływanie się do mediów: prasy, radia, telewizji. prezydenta - obrońcy starych religii i sędziego bluźnierców: Wśród cech pozytywnych' składających się na obraz mitycz­ WZaslawiu jest stancja, oni dojezżajut z Mińska, kak oni wy­ mazali, wypoćkali, obrazy porwali. Eto było kolo Mińska w Za- ny nowych sekt, podkreślane jest szczególnie braterstwo, więź slawiu, baptyści zdziełali, eto po radju gawarili. Cerkow obwa­ łącząca ich członków. Ta cecha w połączeniu z wizerunkiem oso­ rowali, obłamali, wymazali balotom, łojem. Priezydent nakazał by młodej, mówiącej modlitwy pięknym językiem, znającej ich najci i ukarać srogo. Oni gowarjut, wy wiericie Marii, wy Księgę, potrafiącej uzdrawiać - nadaje członkom sekt cechy wiericie w bumagi. Oni zabiwajet. (połowiczna: prawosławno- świętych. katoliczka). [tłum. - W Zasławiu jest ich siedziba, oni dojeżdża­ U ich siostry, bracja. Oni znajetie, kakije drużnyje, ot, priją z Mińska; jak oni wymazali, wypaćkali, obrazy porwali. To mierno, jeśli umierła ichnia... no... baptistka... Oni zawut jejo było koło Mińska, w Zasławiu, baptyści to zrobili, to w radiu „sjestra nasza". A jeśli muższina umierl, tak eto „brat". I oni tak mówili. Cerkiew otoczyli, zrujnowali, wymazali błotem, tłu­ swaczone, wsjo, drug drugu pamagajet tagda. (...) Maładyje, let szczem. Prezydent nakazał ich znaleźć i ukarać srogo. Oni po pietnadcat, po szesnadcat, wot oni uże takije gramotnyje... mówią, wy wierzycie w Marię, wy wierzycie w papiery. Oni za­ Wsjo u ich krasiwo, oczeń krasiwo molutsja. Wot u ich nie to szto bijają.] pa słowiański tam i szto, a tak o... prosto czistyjjizyk i wsjo, ipajutpieśni... (starowierka). [tłum. U nich siostry, bracia... Oni, wie­ „Mityczny" charakter przybiera wiedza na temat związków cie, tak zaprzyjaźnieni, że ot, na przykład, jeśli umarła ich... no pomiędzy poszczególnymi grupami religijnymi oraz ich liczeb­ baptystka... Oni ją nazywają „siostra nasza". A jeśli mężczyzna, ności: Jegowy to są baptysty - ale ich jest coś piąć rodzajów. Jego- to on jest „brat". I oni tak spowinowaceni, przyjaciel przyjacielo­ wity to ja nie wiem, czy to nie same najgorsze. Jewangeliści to do wi pomaga zawsze. Młodzi, lat może po piętnaście, po szesnaście, protestantów są podobne, ja tak liczę. To są Jewangelisty, ale ich a oni już tacy wykształceni...Wszystko u nich piękne, przepięknie się modlą. Ot tak u nich nie ma, że po słowiańsku tam i że, ale tak jest coś pięć rodzajów. (Muraże). Ksiądz Nowak mówił o tych o... całkiem czysty język, i wszystko, i śpiewają pieśni...] sektach w kazaniu, że ich tu miliony są na Białorusi. Rozmówcy opisują rytuał przejścia na nowe wyznanie zgo­ Potwierdzeniem przynależności do wspólnoty jest udział we dnie z wyobrażeniami religii „obcej", której wyznawcy wyśmie­ wspólnych obrzędach, świętach, życiu religijnym, do którego wają i niszczą przedmioty kultu. w przypadku katolika - należy przyjmowanie sakramentów. Mo­ To córka tej kobietki, zdjęła obrazy i podeptała nogami, jej rozmówczyni - katoliczce - przez 40 lat nie udzielano roz­ mówi, że to bałwany, ale może to plotka, to ludzie mówią, a lu­ grzeszenia. Jak sama powiedziała, czuła się przez to obca, „ciudzie to różnie mówią. (...). żaja". Przeczytawszy plakat ewangelików w Brasławiu, postano­ W Widzach nie zanotowano takiej opinii w odniesieniu do wiła pójść na spotkanie do klubu. W społeczności wielowyzna„miejscowych" wiar, choć sądy takie funkcjonują wśród mie­ niowej dość często praktykuje się uczestnictwo w obrzędach in­ szkańców pobliskich wsi: nego wyznania. Jej kontakt z ewangelikami trwał około roku. Po Jak się przechodzi z polskiej wiary na starowierską, to trzeba rozmowie z księdzem, spowiedzi i rozgrzeszeniu powróciła do Kościoła rzymskokatolickiego. Poniższe fragmenty pochodzą różaniec swój rozerwać i pod nogi poszargać i tak przejść po z rozmowy, którą przeprowadziłam z nią w Brasławiu. nim. Swojej wiary się wyrzec. (Nowa Wieś). Sektę określa przede wszystkim sekretne działanie jej człon­ - Ja uwidzieła plakat. „ Wozwraszczenije Bohu " [Powrót do ków oraz ich izolacja od ogółu - tak można podsumować charak­ Boga]. Takaja krasiwaja rekliama. A mienia w kościół nie priniterystykę podaną przez mieszkańców Widz. majet, w spowiedzi. Ja takaja lisznaja [gorsza]. „Wozwraszcze­ M: No baptist no ni szto, no wot eti sziestdiesjatniki... Ja czi- nije Bogu". Ja nadała chodzit. Ja chodziła tak pot goda. Tam tał po gazietu, eto gosudarstwo zaprieszczieno. Eto w Mińskie. ocień charaszo, tam protiw Boga niciewo nie była. Nu prawilno Do sumassziestwa dochodit. Do smiertiubijstwo dowodili pri oni nie kriszczitsia, oni się nie żegnają, noszą krzyż, ale się nie molienie. Tut w Białorusi. Eto podpolno dielajut, i bolszyje dien- żegnają (1. 60, Brasław). 65 �Udział mojej rozmówczyni w praktykach religijnych nowego ruchu nie został zakceptowany przez tradycyjnie myślącą część mieszkańców. Oni dzielą świat według zasady, o której już wspomniałam: przedstawiciele nowych wyznań przynależą do „obcych". - Co pani sąsiedzi mówili jak pani zaczęła chodzić do ewan­ gelików? - No widzicie sąsiedzi - oni takije liudzie - tak naprimier są­ siadka - ona so mnoj nie rozgawarywała. Ja jej sprasziwaju „Pociemu ty so mnoj nie rozgawarywajesz?". A ona skazała: „A za wiem, potomu szto ty do ewangelistów chodzisz, ja w ko­ ściół-nu kak". Ja ciustwuju siebia ciuzoj. Do spowiedzi nie prinimat - wsie łiudzi chodziat, mnie chociat izbit swojej duszu a tut wozwraszczenije ot Boga. A tut mole mienia ponimat i tak ja sjuda kinułas. Rozmówczyni po raz pierwszy spotkała się z kultem, w którym nacisk jest tak mocno położony na indywidualne prze­ życie i kontakt z Bogiem. Niezwykła jest także dla niej strona widowiskowa obrzędów, w których uczestniczy: U nich takij bołszij kriż, oni goworiat, produmajcie wsie swo­ je griechi, eto spowiedź. Napiszicie wsie kakije griechi, napiszicie na bumażkie. A tiepier pribiwajcie ich k kriżu. Wziali mołotok, bołki i etije bumaźki, swoje griechi pribiwałi. Kakaja u nich spowiedź - wy znajecie ja tak płakała tam, tak nada produmac. Największe rozbieżności pomiędzy nowymi a tradycyjnymi wiarami istnieją w stosunku do świętych wizerunków i symbolu krzyża. Dyskusja wokół wizerunków ujawnia, jak silnie zakorze­ niona jest tradycyjna interpretacja tych symboli religijnych. Roz­ mówczyni, choć unikała komentarzy na temat świętości samego wizerunku i jego kultu, podkreśliła aspekt emocjonalny związa­ ny z wyobrażeniem istoty świętej. Ja zachodziła do sąsiedki ewangeliczki, patom ona mienia. Ona skazała: u ciebia obrazy. Ja jejo skazała: charaszo ty znajesz, u ciebia fotografija twojej mamy. Ty jej porwiosz, iii szto sdziełasz, to mama twoja. Anaż mama, Matka Boska, kak ja mogu jej fotografiju pocierać." Rozmówczyni nie godzi się na podpowiadaną jej interpreta­ cję Krzyża Chrystusa jedynie jako narzędzia zbrodni. Mnie pytali ewangeliki pociemu ja ciełuju krit Jeśli wasziewo syna ubijut z pistołieta, to wy budziecie ciełowac pistoliet? Niet, to pociemu wy cielujecie kriź? - oni pytali. No ja skazała, szto jeśli oni by pribili do kriźa, ja budu ciełowac kriż, jeśli w ziemli budziet pochoronien, ja budu ziemliu ciełowac. No oni tak pocitajet kriż - oni nie całowali. Udział w praktykach religijnych u ewangelików nie był jed­ nak odczuwany przez rozmówczynię jako „prawdziwy", odpo­ wiadający jej potrzebom. Wewnętrznie nadal trwała w przekona­ niu często powtarzanym przez mieszkańców Widz, że wiary nie należy zmieniać. Dopiero spowiedź w kościele, w którym zosta­ ła wychowana, dała jej poczucie realności sakramentu. Ja chodziła ewangelistom, no mnie ponrawiłas, ja z cistoj duszoj chodziłam, ja griechy swoje produmała, no wsio, no ja ciemu to nie mogła spac, ja płakała, dumała. (...) Nu ja muciłas, muciłas, płakała i poszła z wnuczkoj do księdza Stefana, ja ska­ zała, szto mnie nie prinimajet do spowiedzi potomu szto ja biez sliuba, 40 Het ja nie była u spowiedzi. (,..)Nuwy znajecie, ja scitała siebie, szto ja nikomu nie nużna. Ja ocień błogodarno pro­ boszczowi, on na wtoroj dzień mnie wyspowiadał, no za sorok liet. Rozmówczyni po powrocie do Kościoła rzymskokatolickiego utraciła kontakt z osobami z Kościoła ewangelików, ale z jej wy­ powiedzi można sądzić, że nie w pełni czuje się również związa­ na ze społecznością, do której powróciła, nadal ma poczucie ob­ cości, pomimo możliwości pełnego udziału w życiu religijnym. No tiepier ja nikakoj swiazi z nimi [ewangelikami], nikakoj swiazi nie imiejut. No moja sasiedka, z kotoroj ja chodziła, kak 66 ona uwidzieła, szto ja chożu w kościół, ona nie zachodzit mienia, nie goworit mienia. Ja ciużaja. Mieszkańcy Widz opisywali jako harmonijne i zgodne współistnienie w ich mieście wielu wyznań. Te deklaracje często łączyły się z opinią, że najważniejsze, jakim ktoś jest człowie­ kiem - niezależnie od wyznania. W czasie prześladowań religij­ nych i propagowania ateizmu kontakty związane z przynależno­ ścią do wspólnoty wyznaniowej zostały zachwiane, grupy reli­ gijne doświadczyły represji, dążono do podważenia autorytetu duchownych. W Widzach dotknęło to szczególnie katolików i muzułmanów - zostały zniszczone ich świątynie. Społeczność katolików zachowała w pamięci przejawy nielojalności, donosicielstwa, dewastacji kościoła przez osoby z rodzin katolickich. Te wydarzenia przyczyniły się do odejścia kolejnej, młodszej rozmówczyni ze wspólnoty katolickiej i przyjęcia przez nią no­ wego wyznania). - Czy są tu [we wsi niedaleko Widz] jeszcze jakieś inne wia­ ry? - Jest tylko jeszcze jedna wiara, których przedstawicielem je­ stem ja - świadek Jehowy - Swidziciełi Jegowy po polsku. To ja już znam ta religię, ja porzuciłam swoją katolicką religię. - Dlaczego pani tę religię porzuciła? - Dlaczego ja porzuciła ta religia, w której ja była, religia ka­ tolicka nie odpowiadała temu, co musiało być w połuczenii Jezu­ sa Chrystusa i po Biblii świętej. Ja dawno już, mnie 47 lat (...).Nas odbiwali od religii, nas uczyli w szkole, że Boga nie ma, nic nie ma. Wszystko to jak mówiło się, no nam dzieciom... my ta­ kie byli roz... w szkole jedno w domu jedno, a jak my widziml Ja dawno zamyślała się nad tym wszystkim - to samo katoliki... jawiem, że w szkole bardzo..., mamusia zaprowadziła nas do kościoła, raz w roku było tak, i to tajkiem, do spowiedzi. I te sa­ me sąsiadki, te same katoliczki... do nauczycielki mówi, że mama zaprowadziła do spowiedzi nas wszystkich czworo. Jeżeli wy katoliki, jeżeli wy chrześcijaniny - to jak wy możecie tak robić. Ale nie tylko donosicielstwo sąsiadek katoliczek stało się przyczyną odejścia ze wspólnoty. Według rozmówczyni Kościół ukrywa, że w życiu pośmiertnym nie będzie już męki, a dla wszystkich, którzy żyją zgodnie z Księgą, przeznaczony jest raj. Stąd tak ważna jest znajomość i posiadanie Biblii. Według tej ne- j ofitki pośrednictwo księdza powoduje, że nie można mieć pełne­ go dostępu do wiedzy, która jest w Piśmie Świętym. Wydaje się, że opinia ta nakłada się na tradycyjne wierzenia związane z te­ kstami pisanymi, a szczególnie z wierzeniami o czarnoksiężni­ kach, którzy mieli możliwość oddziaływania na rzeczywistość poprzez umiejętność czytania w czarnych książkach pisanych białymi literami. A po drugie życie pokazało, że wiara, może ja myślała, no ja I nie wiedziała jak to wszystko. Mój syn student kultury, sztuki w Mińsku [z dumą - KG]. On przeczytał tylko jedną książkę, za­ czął szukać, jak to wszystkie dzieci... On przyjeżdża do mm I i mówi: - Mama, mama, a nasza wiara nieprawa. - Dzietka ca I ty! Dzietka jak to może być?! nasi rodzice,... nasze wszystko!k I pomyśliła, mnie takie pytanie zadają, takie... Biblię kupił, jedną drugą mnie zostawił, skazał: Mama, ot czytaj Święte Pismo, tam I to co innego napisane, co katoliki nas uczą - dla propaganda nas tak uczą. (...) Biblia o tym nie mówi, że jest tam bezśmiertna dusz i Że jest coś tam takiego. A w Biblii jest o tym, od początku jak zaczyna I się życie - nie wiem jak to jest na polskim - jest ta pierwsza hi(- I ga w Biblii i ten koniec, otkalenije, ona pisze o tym, jak ten raj t na ziemi był stracony naszymi pierwszymi ludźmi i jak po tym ta I raj Bóg postanowi, że ten raj na ziemi będzie, że my mamy I nadzieję na życie wieczne. Rozmówczyni uważa, że w przeciwieństwie do katolików i innych chrześcijan świadkowie Jehowy realizują w pełni to, co I nakazane zostało w Biblii. 6 �-No, do kościoła my nie chodzim, bo my widzim, że kościół wyznania. Ta jednak nie zgodziła się na zerwanie więzi łączą­ bierze coś, co mu się podoba ze Świętego Pisma, co im podcho­ cych ją z grupą. dzi A my rzeczywiście pełno, wszystko to, co mówi Pismo, to my Moja córeczka tak samo. Ja jej chciała, żeby ona poznała, sy­ stematyczno, mnie też nie od razu przyszło... ja jej wzięła na ze­ przyjmujemy. brania do Brasławia. No ona za to, że młoda, że koledzy, że wszy­ Wstąpienie do świadków Jehowy spowodowało konflikt ze stko, że trzeba jak to się mówi, opowiedzieć się, no ona nie za­ społecznością. Rozmówczyni przypisywano negatywne mitycz­ chciała. Ale nie można, jak to powiedzieć, zabraniać iii siłą pro­ ne cechy, które wcześniej wymieniałam w odniesieniu do człon­ wadzić do swojej wiary. My musimy swoimi postępkami, swoim ków sekt. Ona sama próbowała przekonać otoczenie do swojej życiem (...). wiary, ale przywiązanie do tradycji okazało się silniejsze. Roz­ Rozmówczyni zdecydowała się na zerwanie kontaktów z gru­ mówczyni określa to jako kompromisy chrześcijan, którzy nawet pą sąsiadów, doświadcza ostracyzmu społecznego. Pozostała święta Narodzenia Pana Jezusa nie czczą dobrze, ponieważ do­ część rodziny, choć wydaje się akceptować jej pogląd, nie łamie stosowali swój kalendarz do kalendarza pogańskiego: No pewnie dla nas, dla naszej rodziny, dla mnie była bardzo niepisanego prawa, które głosi, że należy pozostać w tej wierze, wiele takich nieprzyjemności, że patrzyli, że ja to wszystko prze­ w której się człowiek urodził. Mąż mój... on widzi, że on sam rzeczywiście, że katolicka wia­ szła, i teraz to samo jest, no już jakoś przywykli, że ja nie tak jak oni. Że ja nie uczestniczę w nijakich kolędach. Oni przyznają, że ra, że oni chrześcijanie Jezusa Chrystusa..., on to też widzi, że nie tego w Świętym Piśmie nie ma, te kolędy przyszli, i to wszystko wszystko odpowiada katolikom, on to też widzi, on sgłasza. Ale Z pogańskich narodów, to tam prosto te ostetnicze chrześcijanie, on nie chce przemienić. Przyczyny zmiany wyznania w społeczności tradycyjnej by­ oni jak to powiedzieć, żeby więcej ludzi było w katolickiej wiary, oni poszli na kompromisy takie, daże Jezus Chrystus po Świętym ły dotąd interpretowane jako odtworzenie w społeczności zde­ Piśmie nie ukazał daty narodzenia. A 25 grudnia te pogańskie zintegrowanej wartości „świętych" (Pawluczuk, 1972:231). Ce­ narody takie święto Zimne Słońca Stojanije - dla nich słońce to chami stanu idealnego są: „spontaniczność, stosunki bezpośre­ dnie, egalitaryzm i homogeniczność (brak zróżnicowania). Poja­ było jak Bóg. wiają się w niej takie cechy, jak skromność, pokora i generalnie W rodzinie rozmówczyni na nowe wyznanie przeszedł także związek ze świętością" (Wasilewski, 1989:119). W społeczności jej syn, pozostałe osoby pozostały przy katolicyzmie. W czasie o kulturze tradycyjnej przjczyny wstępowania do nowych ru­ wigilii odwiedza ich dom ksiądz, który przybywa z kolędą do za­ chów religijnych mogą być interpretowane za pomocą tego mo­ mieszkującej z rozmówczynią teściowej Jest to dla tej odrzuco­ delu. Dla cytowanych rozmówczyń poszukiwanie świętych war­ nej przez społeczność osoby dowód jej większej tolerancji. tości wiąże się z próbą odtworzenia wspólnoty idealnej. Dla jed­ - A jak to w domu - mąż chce wigilię - a Pani co? nej z nich jest to wspólnota rytuału, dla drugiej - wspólnota war­ - Ja nie urządzam nic. Babcia tylko jedna urządza. Babcia sama sobie, my nie przeszkadzamy. Ot i w stronę pojedzie do tości. Z drugiej strony otoczenie neofitów, pomimo tradycyjnej widzkich ksiądz po kolędzie, on zawsze do jej zajeżdża. To nie na Brasławszczyźnie wielości wyznań, odnosi się do członków nowych sekt bez zwykłej tolerancji, przypisując im cechy mi­ znaczy, że ja świadek Jehowy muszę zabronić - nie. To nie. tyczne zgodne ze stereotypem obcego. Neofitka próbowała przekonać także swoją córkę do nowego PRZYPISY 1 Nadal trudno o pełne zestawienie liczebności członków poszczegól­ nych grup wyznaniowych na terenie Białorusi, stąd ilość zarejestrowa­ nych gmin jest jedną z nielicznych wskazówek; por. Agiejewa, 1994; Babosow, 1993; Klimienko, 1994; Szaucon, 1996; Shumsky, 1995; gdzie brak danych liczbowych. Dane z 1995 r. z artykułu z białoruskiego „Forum" /Szaucou, 1996/, pisma wspieranego przez Fundację Sorosa. Skróty: PR - prawosławni, K - katolicy, PT - protestanci; o. - obwód. Ilość gmin wyznaniowych w 1995 r., dla porównania w nawiasach dane z 1970 roku: o. witebski: PR - 135 (43), K - 60 (11), PT - 48 (6); o. grodzieński: PR - 148 (76), K - 155 (71), PT - 47 (24), o. miński z Mińskiem: PR - 181(49), K - 13 (68), PT - 144 (25); o. brzeski PR - 281 (148), K - 47 (12), PT - 178 (72); o. homelski: PR - 108 (44), K - 15 (0), PT - 59 (10), o. mohylewski - PR 49 (22), K - 7 (0), PT 44 (16), ogółem: PR - 902 (382), K 352 (107), PT - 625 (153). 2 3 Na Białorusi pierwsze wspólnoty baptystów pojawiły się w końcu lat 70. X I X w. Na początku X X w. liczba baptystów wynosiła zaledwie kilkadziesiąt osób. Zielonoświątkowcy („chrześcijanie wiary ewange­ licznej") pojawili się w okresie pierwszej wojny światowej. W latach 30. do wspólnot baptystycznych na terenie Białorusi - podobnie jak w tym samym okresie na terenie płn.-wsch. Polski - przystępowali głównie by­ l i prawosławni 79,1%, a tylko 4,5% - katolicy (Pawluczuk, 1972:178190;Babosow, 1993:113- 116). Por. Zowczak, 1994:83: „(...) zarówno w tym tekście, jak i współ­ czesnych, ,język" i „wiara" są splecione tak mocno, że funkcjonują wy­ miennie". Brak dodatkowych informacji po cytacie oznacza, że autorem wy­ powiedzi jest Polak, katolik, zamieszkały w Widzach, w wieku 60-80 lat. Rozmowa została przeprowadzona przez Katarzynę Waszczyńską, KEiAK, w styczniu 1996 roku. 4 5 6 LITERATURA: Agiejewa, L . 1994 Tendencje w zmianach świadomości społeczeństwa Republiki Białoruś w okresie postkomunistycznym, „Nomos", nr 7-8:85-88. Apokryfy 1986 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. Ks. M . Starowieyskiego, Lublin. Babosow, E. 1993 Socjodynamika religijności w postkomunistycznej Białorusi, [w:] Religie i kościoły w społeczeństwach postkomunistycznych, pod red. I . Borowik i A. Szyjewskiego, Kraków. 1994 Stosunki międzywyznaniowe a konflikty społeczne na współcze­ snej Białorusi, „Nomos", 260-266. Benedyktowicz, Z. 1987 „Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie, „Polska Sztu­ ka Ludowa", nr 1-4:184-195. Boh adzin 1996 Boh adzin, wier mnoha. Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie. „Polska Sztuka Ludowa Ludowa - Konteksty", nr 3-4:177-220. Briusowa, W.G. 1984 Russkaja żywopis 17 wieka, Moskwa. Bułgakow, S. 1992 Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego, BiałystokWarszawa. 67 �Bystroń, J.S. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa. Cała, A. 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa Ciechanskaja, K. W. b.r.w. Osobiennosti symboliki w staroobriadczeskich ikpnach, [w:] Sku­ piska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycje we współczesnym świecie, Warszawa. Dal', W. 1882 Tołkomyj slavar ruskogo jazyka, Moskwa. Dąb-Kalinowska, B. 1990 Między Bizancjum a Zachodem. Ikony rosyjskie XVII-XIX wieku, Warszawa. Demski, D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Polska", t. 38, z.l-2:51-78. Eberhardt, P. b.r. [1996] Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Engelking, A . 1995 Jak katolik, to Polak. Co to znaczy? Wstępne wnioski z badań te­ renowych na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspekty­ wie socjologicznej, Białystok. 1996 Każda nacja swoju wiem ma, „Polska Sztuka Ludowa - Konte­ ksty", nr 3-4:177-183. Eliada, M . 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Evdokimov, P. 1964 Prawosławie, Warszawa. Federowski, M . 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. Florenski, P. 1997 Ikonostas i inne szkice, Białystok. Gansiniec, R. 1957 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud", t. 44:75-117 Hałas, E. 1992 Konwersja. Perspektywa socjologiczna, Lublin. Hedemann, O. 1930 Historja powiatu brasławskiego, Wilno. Hemka, A.; Olędzki, J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1. Iwaniec, E. 1977 Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach Polskich XVII - XX w., Warszawa. Jarco, J. 1993 Religijność a polityka Rosji, [w:] Religie i Kościoły w społeczeń­ stwach postkomunistycznych, ted. I . Borowik, A. Szyjewski, Kra­ ków. Kabzińska-Stawarz, I . 1994 / p o co ta granica? „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2:79-105. Karp, M . J. 1997 Białoruska ucieczka od wolności, „Gazeta Wyborcza" 26-27 lip­ ca i 28 lipca. Karski, K. 1971 Teologia protestancka XX wieku, Warszawa. 1994 Symbolika. Zarys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześci­ jańskich, Warszawa. Klimienko, W. 1994 Tendencje rozwojowe organizacji religijnych na Białorusi po okresie przemian, „Nomos", nr 7-8:273-276. Kolberg, O. 1962a Krakowskie, cz.3, [w:] Dzieła wszystkie, t. 7, Wrocław. 1962b Krakowskie, c z . l , t. 5. Kołakowski, L . 1987 Jeśli Boga niema... O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwie­ niach tak zwanej filozofii religii, Londyn. Kopeć, E. 1964 Problematyka cudu w apologetyce współczesnej, [w:] Pod tchnie­ niem Ducha Świętego, Poznań. Łosski, W. 1989 Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, Warszawa. Mróz, L . 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości et­ nicznej, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:51-57. Otto, R. 1968 Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. B Kupis, Warszawa. Otwiety 1906 Otwiety Aleksandra diakona (na Kierżence) podannyja Niżegorodskomu episkopu Pitirimu w 1719 godu, Moskwa (reprint). Pascal, P. 1963 Awakum et les debuts du Raskol, Paris. Pawluczuk W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tra­ dycyjnej, Warszawa. Pomorskije b. r. w. Pomorskije otwiety, Moskwa (reprint). Rahner, K.; Vorgrimler, H . 1996 Mały Słownik Teologiczny, Warszawa. Rusecki, M . 1988 Wierzcie moim dziełom, Katowice. Shumsky, I . 1995 Współczesna sytuacja religijna na Białorusi, „Nomos", nr 9:96-99. Śpidlik, T. 1996 Wielcy mistycy rosyjscy, Kraków. Staroobriadczestwo 1996 Staroobriadczestwo. Lica, priedmiety, sobytija i symboły. Opyl encyklopiediczeskogo słowaria, Moskwa. Stomma, L . , 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szaucou, J. 1996 Fenomen palieskawa neapratiestantyzmu: niekatoryja tiendencyi razwicja, „Forum. Informacyjna-kulturny biuleten" nr 3:23-31, wyd. Euroforum. Center Europejskich Dospedau i Kulturnych Inicyjatywau. Sznajderman, M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS. Warszawa. Tischner, J. 1996 Religia polityczna, „Tygodnik Powszechny", nr 50 (2475) Uspienski, B. A. 1985 Kult świętego Mikołaja na Rusi, Lublin. Uspienski, L . 1993 Teologia ikony, Poznań. Wańkowicz, M . 1971 Pod wieżą Babel, [w:] Od Stołpców po Kair, Warszawa. Wasilewski J.S., 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wierusz-Kowalski J., 1988 Protestantyzm, [w:] Zarys dziejów religii, pod red. J. Kellera, Warszawa. Zenkowskij, S. 1995 Ruskoje staroobriadczestwo. Duchownoje dwiienije siemnadcatowo wieka, Moskwa. Zowczak, M . 1994 Sybilla kontra Salomon. Z symboliki mądrości w tradycji ludo­ wej, „Literatura ludowa", nr 4-6:75-107. Życzyńska-Ciołek, D. 1996 Pomieszany świat, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:203-207. Żywot 1972 Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego własnoręczni nakreślony i wybór innych pism, Wrocław-Warszawa-Kraków. Fotografie w tym bloku tekstów wykonali: Krzysztof Cibor, Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Agnieszka Kamińska, Joanna Rak, Magdalena Zowczak 68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db55e1dca3e48720442f62158f3cf196.pdf 9ead0a1b2e6aa8251615a0d818a480c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2804 Title A name given to the resource Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.54-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kirchner, Agnieszka; Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) Agnieszka Kirchner Magdalena Radkowska Matka Boska Szkaplerzna Do Widz pojechaliśmy poszukiwać fragmentów apokryfów, ludowej religijności, dawnych tradycji. Na miejscu jednak bar­ dziej inspirujące i ciekawsze okazały się dla nas opowieści o ko­ smitach, planetach i współczesnych uzdrawiaczach. W oparciu o doświadczenia białoruskie były zbierane materiały w Polsce na Łemkowszczyźnie. Pozwoliłyśmy sobie je porównać, gdyż oba te tereny charakteryzuje wielowyznaniowość i wieloetniczność na styku różnych tradycji. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że zjawiska przez nas opisywane dotyczą w ogóle kultury współczesnej i mogą (powinny?) być rozpatrywane w znacznie szerszym kontekście (nie będzie tu mowy chociażby o New Age i ponowoczesności - słowach kluczach przy opisy­ waniu współczesności). Raczej postaramy się zasygnalizować pewne problemy i przedstawić bardzo ciekawy, naszym zda­ niem, materiał. W krajach dawnego Związku Radzieckiego propaganda ko­ munistyczna starała się ugruntować ateistyczne spojrzenie na świat, przeciwstawiając je tradycyjnej postawie religijnej i fawo­ ryzując jedynie słuszny światopogląd - ateizm naukowy. To oczywiście nie pozostało bez wpływu na kształt religijności i światopoglądu tamtejszej ludności. Ateizm i komunizm niewąt­ pliwie zachwiały tradycyjną wiarą. W ciągu ostatnich lat na tę już zmienioną religijność nakłada się współczesna, popularna, pseudonaukowa wizja świata. W warunkach białoruskich, gdzie sytuacja zawsze była skomplikowana wskutek istnienia obok sie­ bie wielu wiar i wyznań oraz brak kościoła narodowego, problem jest jeszcze bardziej złożony. Niektórzy czują się zaniepokojeni lub bezradni wobec sprzeczności, dysonansu między tym, co utarte, tradycyjne, a tym, co nowe, związane z ateizmem nauko­ wym, sekularyzacją i próbą racjonalnego ogarnięcia rzeczywi­ stości. Z drugiej strony wydaje się, że część osób dobrze funk­ cjonuje łącząc wybrane elementy sprzecznych systemów świato­ poglądowych. Właśnie z panującego do niedawna ateizmu marksistowskie­ go -jak dowodzi Jan Jarco (1993:65) - wywodzą się dwa prze­ ciwstawne ruchy: pierwszy oznacza powrót do prawosławia, dru­ gi - silniejszy - prowadzi do świadomości amorficznej, eklek­ tycznej. Z tą drugą postawą (wydaje się charakterystyczną dla zjawisk przez nas opisywanych) wiąże się pojęcie „chrześcijan w ogólności", czyli chrześcijan bez przynależności wyznanio­ wej. „Fiłatow i Furman - pisze Jarco - odnotowują szczególną 54 kategorię ludzi o jak najbardziej nieokreślonym, eklektycznym światopoglądzie, o zawyżonym zainteresowaniu wschodnimi doktrynami religijnymi, spirytyzmem i współczesną paranauka i parareligijną mitologią budowaną wokół parapsychologii, UFO itd. (...) Wzrost światopoglądowej nieokreśloności, światopoglą­ dowej entropii związany jest z nowym etapem procesu dedogmatyzacji i wzrostu tolerancji światopoglądowej. Występuje wszę­ dzie na świecie, ale w Rosji przybrał największe rozmiary." (Jar­ co 1993:64, 65). Wraz z upadkiem komunizmu otworzył się rynek dla zacho­ dniej i rodzimej pop-kultury. Wcześniej zarówno prasa, jak i te­ lewizja, jako świetne narzędzia propagandy, były bardzo łatwo dostępne, w zasadzie darmowe, a to wytworzyło pewne przy­ zwyczajenia i - co za tym idzie - podatność na nowe autorytety. Temu, co widzi się w telewizji, słucha w radiu i czyta w gazecie, nie sposób nie wierzyć. Bo po radie oni nie skłamaliby. W wy­ powiedziach można zaobserwować ciągłe powoływanie się na media, a prawdziwość treści przekazywanych przez rozmówców jest legitymizowana ich pochodzeniem z telewizji czy prasy. Te­ lewizor spowodował, że młode pokolenie przestało wierzyć w „zabobony" i przesądy, zna prawdę. Kiedyś to dzieci straszyli, a jak to teraz dzieciom, jak one to wszystko po telewizoru wie­ dzą?'• A może prosto ludzie już nie zwracają uwagi. A tak daw­ niej, a teraz naczyta się, napatrzy się tych filmów... szwarcenegerowych i tam dalej (1. 58, Karasino). Oglądając brazylijskie se­ riale (np. bardzo popularną „Tropikankę"), ludzie obcują z „raj­ ską rzeczywistością". Telewizja staje się uświęconym profan Dawne autorytety inspirują się mediami. Ksiądz cudowne wy rżenia pseudoracjonalizuje i na pytanie o sny, w których wys pują postacie świętych odpowiada: Święte!!? Co się może świę­ tego śnić. Psychoanaliza! Sni się człowiekowi to, co przeżywa, ta, co w głowie nosi, to, co w sercu. Dawne wątki biblijne, atrybuty tradycyjnej wierzeniowości, zostały zaadaptowane do współczesnego świata. I tak na przy­ kład chleb św. Agaty używany jest teraz jako apotropeion w sa­ mochodzie czy talizman na przejściu granicznym. A ja dzieciom łożę w sumkie, żeby na granicy nic nie zabrali. Znane wierzenie i o tym, że krew chrześcijańskich dzieci służy Żydom do robienia I macy, teraz kojarzy się z problemem transplantacji: Za granią sprzedają, potem wybierają tam to serce wybierają, to liokki wy­ bierają, to potem przesadzają dla kogo. �w sposób „zracjonalizowany". Moce uzdrowicielskie zawdzię­ Szczególnie wyraźne na tych terenach wydawało nam się łą­ cza nie tylko znajomości słów zamów, ale - jak sam twierdzi czenie sprzecznych kategorii, nakładanie się działań z różnych pomagają mu w tym zdolności bioenergoterapeutyczne. Żarnowa kontekstów. Przykładem może być tu chirurg, który zamawia więcej pomaga, chyba że żarnowa też. Ale trzeba mieć i biopole; różę, pielęgniarka-szeptunka twierdząca, że jej moc pochodzi od każdy człowiek ma w sobie energię, ale tylko niektórzy na tyle di«bła, dyrektor „miedinstituta" w Grodnie potrafiący wróżyć silną, żeby przekazując ją drugiemu człowiekowi, mogli go wy­ z ręki czy też nauczycielka przepowiadająca przyszłość z kart. leczyć. Chory czuje działanie biopola: Jak mnie dotykała (szepZwłaszcza w przypadku wróżbitów powtarza się opinia, że po­ tunka), to tak samo jako i grzałka goronco takie wot i ciepło od siadają pewne wykształcenie, wiedzę książkową - o wsjo tam napisana, jest takoje w naukie daże, nie tylko w religie (staroo-rąk, gdzie tam jej renka (...) urodziła się z taką siłą. Popularny znachor Czumak, który leczy za pośrednictwem brzęd.). Inaczej jest w Polsce, gdzie kategorie naukowe i religij­ telewizji, wydaje się praktykować nową koncepcję leczenia bio­ ne traktowane są w znacznym stopniu alternatywnie. energią, jednak posługuje się tradycyjnymi magicznymi techni­ Wielką estymą cieszą się naukowcy, zwłaszcza amerykańscy, kami: zamawia „na maśle, na wodzie" itp., a oprócz tego: tylko wraz z wszystkowiedzącymi komputerami. Często nasi rozmów­ cy powołują się na to, radziecka nauka dokazała, chociaż czasem cicho coś powtarza, jakieś słowa, widzę, Że ustami on coś prze­ mawia. Przemawia i tylko tak o, ręcami -to w jedna strona od­ jej osiągnięcia bywają kojarzone z partyjnymi zebraniami „za za­ prowadzi, to w druga, takimi o ruchami. Okazuje się, że on coś mkniętymi drzwiami", ze spiskowaniem, z wiedzą tajemną. Tak od siebie oddala, czy to przez telewizor posyła wszystko na ta potem na partyjnym sabraniu powiedzieli, że to był NŁO, z dru­ woda i ten krem, czy prosto, on oddala te wszystkie choroby od giej znaczy, planety. To tylko na partyjnej sabraniu, tajnej - pomedziali. A tak wszystko u bolszewików było tajna (Opsa). Nau­siebie. To coś - jak się dowiadujemy później - jest bliżej nieo­ kreśloną energią. Zarówno Czumak jak i Kaszpirowski uznawa­ kowcy wydają się posiadaczami jakiejś wielkiej tajemnicy, ni są za uczonych: No tylko to, że oni uczoni, ten Kaszpirowski wręcz jedynej prawdy o każdym z nas i o całym świecie. Mają onże to wracz, on jak to mówi się psichołag. No i on musi uczył nie tylko wiedzę, ale także przywileje, nawet w związku z prze­ się, i coś u niego objawiła się i on zaczął tym magnesem, tym widywanym rychłym końcem świata. Współcześni naukowcy czym uzdrawiać ludzi. Czumak bywszy żurnalistom jak rozpo­ budują wielki statek, który ma ich uchronić przed kolejnym po­ wiadał. No a potem, jego ktoś to nauczył, dla jego coś przeszło, topem. W przeciwieństwie do sytuacji Noego, to nie pobożność o ta uczoba, nauka. I on zaczął tym zajmować się i widzieć, że to ratuje uczonych, ale nauka i pieniądze. No to teraz w Leningra­ dzie robią, ten karabel duży, że to pól Leningrada może zmieści. zaczęło pomagać, no i zaczął lieczyć ludzi. Nasuwa się przypu­ A ta Sybilia powiedziała, przed końcem świata zostaną ludzie, no szczenie, że szeptun tradycyjny i telewizyjny to ta sama postać to-tylko uczone i same bogate (...) Tak, ot karabel budują, ale w odmiennych kontekstach kulturowych. Wiele zjawisk - wyda­ ja tylko ot mówię, jeżeli te wody nie zejdą znowu w okiejan, to onwałoby się, nowych - zostało tylko przybranych w nową termi­ (uczony - A.K, M.R.) jak zeżre wszystko to, co miał na karabliu, nologię, nałożoną na starą siatkę wierzeń i poglądów. W Polsce różnica między klasycznym a współczesnym zamawiaczem to też musi umierać, prawda. Jeżeli oklejany, wszystka ziemia za­ lana będzie". Koniec świata naukowcy mogą też przetrwać dzię- tkwiła w przynależności tego pierwszego do przestrzeni sakral­ kirakietom. „Potopy żesz bywały ranie (...) O teraz puszczają oni nej: zamawiacz dysponuje mocą, przypisywaną łasce Bożej, bio­ te rakiety, to wot jeżeli bendzie wojna, to kto bendzie tam u ra­energoterapeuta - bioprądom, wykorzystywanym dzięki wiedzy świeckiej. W Widzach nowe nazwy nadawane dawnym pojęciom kiecie, to może astać. (staroobrzęd.) zyskały wymiar sakralny, podobnie jak nauka i książki. Wielką ufnością, w stopniu nieporównywalnym do przykła­ Jak już wspomniałyśmy, zdolność uzdrawiania Kaszpirowdów znanych z Polski, ludzie darzą to, co napisane. Ciągłe powo­ skiego jest oceniana w kategoriach wiedzy książkowej. Dzieje ływanie się na książki, gazety i czasopisma może się wiązać się tak również dlatego, że umiejętność posługiwania się hipno­ z wiarą w tajemną, niedostępną Księgę, która zawiera wszelką zą, którą wykorzystuje Kaszpirowski podczas swoich seansów, mądrość. W Widzach bardzo ważną rolę przypisuje się czarnym jest traktowana jako wiedza wyuczona. Mówili, że gipnozy (...) książkom posiadanym nie tylko przez czarowników. Liczne są gipnotyki te (...) że oni jakości nie od Boga, oni jakby to robią, opowieści o znalezieniu u kogoś w domu takiej magicznej księ­ ale od diabła(\. 90). Hipnozę przypisuje się więc raczej mocy gi z białymi literami na czarnym tle, która posiada moce sama diabelskiej niż boskiej, zapewne dlatego, iż siłę wzroku łączy się w sobie i każdy może je uruchomić. Niejasna jest relacja, w ja­ z cechą zwyczajowo określaną mianem drennych oczu (które kiej pozostaje ona do Biblii, ponieważ nie stanowi jej prostego jednak szkodzą, a nie leczą). Nie bez znaczenia jest też tradycyj­ przeciwieństwa. Ten kulturowy archetyp księgi może mieć ne kojarzenie wiedzy książkowej z diabłem. wpływ na dzisiejszy autorytet słowa pisanego. Jednym z jego przykładów jest popularność metod leczenia „wyjętych" prosto Nową odpowiedź na to, dlaczego nie każdemu choremu po­ z różnych gazet, np. urynoterapii, (a mocz wszystkie mikroby od­ magają niekonwencjonalne sposoby leczenia, dostarcza pojęcie dziela, oczyszcza wszystkie pola), która chociaż jest metodą tra­ autosugestii. Żeby zostać uzdrowionym, trzeba w to głęboko dycyjną, współcześnie została spopularyzowana przez prasę. wierzyć. Przekonanie takie jest sprzeczne ze zwyczajowym deMamy też do czynienia z zaklęciami drukowanymi w gazetach, terminizmem, który uzdrowienie wiąże ze zdaniem się na bożą czego nie spotyka się raczej w Polsce. Ta tradycyjna wiedza, wolę: Którzy mówią, że pomaga, czy to może człowiek sam w sie­ przekazywana do tej pory w tajemnicy z pokolenia na pokolenie, bie wmusza. A ja to jakoś nie. A najlepsza sprawa niczym nie drukowana w gazecie nie traci swojej mocy, może nadal poma­ przejmować się. Jeśli co człowieku boli przecierpieć. (...) Ja po gać i leczyć. Dwudziestojednoletni rozmówca, uczący się obe­ radiu słyszałam to, że ludzie dużo mówili „Nie trzeba dużo obra­ cnie w katolickim seminarium w Grodnie, zamawiania nauczył cać się do doktorów, jeśli co boli przecierpieć i zdać się na bożą się od baby Daszy (podejrzewanej przez sąsiadów o czarnoksięwolę, i sam siebie nie rozstrajać, i liczyć, że to wszystko przej­ stwo), a także ze współczesnej literatury popularnej z zakresu dzie, i że będzie zdrowy." No i tak to jest. Podobnie w Polsce: czarnej magii i medycyny ludowej. Teraz leczy ludzi szepcząc, w większości to bym powiedziała, że wiara leczy ludzi, jak ktoś a także umieszcza znane mu zamowy w dwutygodniku Tałaka. uwierzy mocno w coś, to i terapeuta pomoże, i lekarz pomoże. Magiczne działanie szeptunów godzi się w świadomości naszych Spopularyzowanie informacji o innych planetach, o tym, że rozmówców ze współczesną wiedzą naukową. Inny widzki zaZiemia jest tylko częścią wszechświata, zmieniło wyobrażenia mawiacz, cieszący się dużą popularnością (bardzo ładnie zama­ przestrzeni. Tradycyjna koncepcja innego świata zderza się z no­ wia), interpretuje stosowane przez siebie tradycyjne metody wą, „masmedialną" wizją życia pozaziemskiego. Współczesne 2 55 �dycyjnej, spójnej wizji świata do nowej, niejednorodnej kreowa­ nej przez ateizm naukowy i science fiction, implikuje jej eklek­ tyzm. Nie ma to jednak większego wpływu na wizję Boga isto­ ta, teigi Twastejf. i k . •assieRiiSłŁ, «adaL ^ «astas», v centom wszechświata. Domowe ikony modlitewne hipotezy istnienia równoległych s'wiatów we wszechświecie łą­ czą się z bardzo konkretną lokalizacją Piekła, Nieba i Czyśćca na innych planetach. Niebo, Piekło „to drugie kuli ziemskie będą. A już i teraz jest. A jak. Myślicie, że nasza jedna ziemia? Pewnoż (ludzie tam - A. K. i M. R.) żyją. U nas będzie koniec świata, a na drugiej kuli będą żyć. Wot tak przedstawcie sobie, że nie ma nigdzie końca. Nigdzie końca nie ma. To co? To wszystko puste? No pewnoż jest jeszcze (...) ile może tysięcy kul ziemskich. I róż­ ne ludzie może żyją. Ja tak myślę. (...) Tam gdzież i niebo jest... W części jakiejś tej... Jest gdzieś i piekło... I kuli ziemskie też jest. Skąd tu (...) te innopłanecianie. (...) Skąd oni? Myślę, że z dru­ giej ziemi gdzieś przylatują". „Przestępstwa zrobił (człowiek) wielka, za to jego Pan Bóg z Nieba przepędził na nasza płanieta. Nasza płanieta była sama straszna, sama paślednia. Takich płanietow jak nasza może setni jest, i słońce swai jest i łudzi żyją tam. Uż nauka dakazuje, użAmerykańcy widzieli ludzi na płanietach. Zapuskają sputniki, to wszystko uże, przez lat prędko pole­ cą aparatury amerykańskie, ruskie. Moskwa też aparatury moc­ no dobre zrobili, wot. Znaczyt (...) między tych płaniet będą la­ tać, będą fotografować, żeby człowieka znaleźć!' Poprzez zwerbalizowanie i nazwanie swojej nowej wiedzy, współczesny „widzki człowiek" oswaja ją, dopasowuje do spo­ sobu dotychczasowego myślenia. Pomagają mu w tym nowe au­ torytety oraz wyniesiony z naukowego ateizmu i innych współ­ czesnych prądów ideologicznych (których wynikiem jest m.in. sekularyzacja czy tendencja do bycia „chrześcijaninem w ogól­ ności") sposób racjonalizowania wszelkich zjawisk w świecie, często przybierający charakter pseudoracjonalizacji, wręcz kary­ katury naukowości. Także wśród mieszkańców polskiej wsi pytania o kosmos bu­ dziły pewien niepokój, ludzie nie mogli poradzić sobie z pogo­ dzeniem wiedzy o innych planetach z tradycyjną wizją świata rządzonego przez Boga: Na pewno we wszechświecie nie jeste­ śmy sami. Poza tym - co my wiemy o wszechświecie, nic, nasza religia tylko ma się z Panem Jezusem do Ziemi, ale do innych planet to się nie odnosi (...) My swoją naukę, swoją religię mamy tylko odnośnie do Ziemi (1. 35, Myscowa). Rozmówcy starali się rozgraniczać naukę wobec wiary, niepowodzenia wprawiały ich w duże zakłopotanie, poczucie niezrozumienia otaczającego świata. Nie wiem w co wierzyć(...) Nie wiem, jak to pogodzić. Ra­ czej zawieszali sądy, niż ustawiali się po którejś ze stron. W Wi­ dzach wydaje się to mniej problematyczne. Oczywiście, nie twierdzimy, że przed mieszkańcem Widz nie otwierają się żadne tajemnice i na wszystko ma gotową odpowiedź, natomiast nie­ wątpliwie tak wyraźnie nie oddziela wiedzy nowej - naukowej (czy pseudonaukowej) - od tradycyjnej, raczej stara sieje pogo­ dzić, rzadziej negować jedną z nich. Ta próba zaadaptowania tra­ 56 wiony w konkretnej, namacalnej przestrzeni. Na pytanie o to, gdzie się znajdują, rozmówczyni odpowiada: To jest... płanieta nasza bardzo duża, to jest któraś z gwiazd, może która blisko słońca, może która dalej od Słońca, to nie ma tak, że to znaczy się piekło, nam kiedy to mówiłi, że to smoła gotuje się, kto ich wie, ale tylko to jest płanieta. Bóg fizycznie zlokalizowany w nowej, rozleglejszej prze­ strzeni, jest teoretycznie osiągalny; możliwość dotarcia do Nie­ go ogranicza z jednej strony jeszcze niedoskonała technika, z drugiej - On sam. Bóg karze za zbytnią ciekawość, ponadto wydaje się, że jeszcze nie jesteśmy przygotowani na dotarcie do Niego. Gagarin nasz dabierałsja i nie doleciał i rozbił. I dalej jeszczo adin leciał (...), ale tam widzieli (...) jakich to ludiej po dwa metry toż pisałosja, toż objaśniali! Toż naleciesz do tych ludiej, szto ani po dwa metry na niebie, toż Pan Isos był. (...) Gagarin widział! Pa dwa metry ludi, tak hawarił, takoj czieławiek po dwa metry, no Isos Chrystus nie dał jemu dolecieć...(staroobrzęd.). Dla innej zaś kobiety wielką karą za loty w kosmos są mrozy w Ameryce: te Amerykany, oni lecą, lecą w kosmos, nie wiado­ mo gdzie dobierają się, aż im tego roku było, ile ich pomarzła już A tam, że wiek nie było mrozu w Ameryce. (...) Taka kara Pan Bóg dał: „Że wy latacie do Nieba, chcecie już mądrzejsze od Boga być! A wot macie! Zatrzymajcie jak wy mądre, lecicie wszędzie, i zróbcie i nie puście tego mrozu." Przeciw Boga nigdy nie moż­ na nic robić i powiedzieć. Że Bóg Ojciec co zechce to i będzie. A już oni wysokości wiele, wyżej i wyżej chcą, dostać tam, uznat wszystko (staroobrzęd.). Amerykanie są zatem bohaterami adap­ tacji biblijnego wątku Wieży Babel. Za pychę, chęć przechytrze­ nia Boga i dosięgnięcia Go grozi surowa kara. W Widzach wspominają o dwumetrowych ludziach żyjących na innych planetach, co pokrywa się z relacjami o kosmitach, którzy przylatują na Ziemię. W tradycyjnej koncepcji pogarsza­ nia się kondycji człowieka mamy podobne opisy dotyczące ludzi dopotopnych, którzy silniejsi byli, zdrowsze byli, rostem więhze. (Współcześnie uzasadnieniem tego stanu rzeczy jest pseudoracjonalizacja potwierdzana odkryciami archeologicznymi: Byli bardzo mądre (...) Ot jeszcze dotychczas wszystkie te rozkopii (...) jednego razu to po bialoruskiem mówili, że przy rozkopkaá (...), że w Emiratach, że coś oni tam kopali takiego, to odkopali, Że noga człowieka tylko do kolana, ale to całe kości to odkopali, że do kołana człowieka półtora metra. To jaki był człowiek? Ko­ smici kreowani są na istoty doskonalsze od Ziemian. Co prawda mówią niezrozumiałym dla nas językiem, ale są uprzejmi w s' sunku do ludzi (dają prezenty, kłaniają się), wyglądają zdrowo zdrowe łudzie jak nasze, a co najważniejsze posługują się wy ko rozwiniętą techniką. A jak pięknie (...), wsio awtamatika, j szczo nasza płanieta będzie tysięcy lat uczitsa, wsio awtamati W relacjach osób uprowadzonych przez UFO tamtejsza rzeczy­ wistość przypomina klasyczny Raj. Jest tam wspaniała przyroda, ale też bardzo wysoka technika. W gazecie napisali, jak jedna kobieta, jak ją tam zabrali i trzymali ją dłuższy czas. (...)/ mówi­ ła tam, że bardzo jest ślicznie na tamtej planecie, tam bardzo du­ żo zieleni, łąki takie zielone, drzewa bardzo śliczne. (...) Rozpo­ wiadali tutaj nawet i po telewizoru, że u nich taka rozwita tech­ nika. (...) Oni spuszczają się na Ziemię. Kosmici łączą rozwi tą technikę z zachowaniem równowagi w przyrodzie, gdy czasem na niedoskonałej Ziemi wynalazki techniczne powodują katastrofy ekologiczne: Teraz jeszcze po radii słyszała, że syren] byli. Ale teraz nie ma, wymarli. Za to, że zatruta te morze. I wo­ da taka niedobra (1. 90). Dotyczy to także innych stworzeń: ił �jest tych bożych krówek, ale teraz już mniej. U nas atom wytruł.tłość, blask i ogień. Co tam tak światło, mocno? Miesiąc tak świeci, ni tak? Patrzę a sztota, a talierki. Cały dom oświecony, Choroby nowotworowe, duża umieralność niemowląt, wady roz­ ajajaj. (...) Ale po drodze pochodzili, pochodziła wielka taka tawojowe u dzieci interpretowane są jednoznacznie jako znaki za­ lierka, jak nazywają się, a światłosz - ajajajaj, a droga oświeco­ powiadające koniec świata. No, tak teraz u nas. Atomna stancja tutaj lo, za jeziorem (chodzi o elektrownię w Ignalinie - A. K. na. (...) No tak jak świet, no jak ogień. Światło, jak niezmierono i M. R.), jeżeli zerwie się, to i nam koniec świata. W Czarnopolu światło, ajaj. Wot, jak tedy jak talierka widziała, wszystko co lem, Czarnopol, jak zerwało się to jak niektóre zostali się żywe,wielkie latają, mówią. Dla nas (badaczy!) UFO i jego przestrzeń lo rak ich zjadł. A już potopem (Bóg) karał ludzi (...) I teraz tak- chociażby z racji swojego naukowego (czyli profanicznego) ro­ dowodu - nie jest jednak pełnym sacrum. Przypomina nam ra­ samo - i wichry rozmaity, i burzy, wojny te. To tam wypalili, wy­ strzelali, no pewnoż kara Boża (Karasino). Jest to kolejny przy­ czej uświęcone profanum. Zdajemy sobie jednocześnie sprawę z tego, że niemożliwe jest opisanie i zrozumienie doświadczenia kład adaptacji wiedzy o współczesnych zagrożeniach cywiliza­ sacrum, jego sensu możemy się tylko domyślać. Nie wyklucza­ cyjnych do tradycyjnej koncepcji upadku człowieka i świata. Oni (ludzie kiedyś - A.K. i M.R.) nic nie mieli tylko siekiery. I dzie­ my jednak, że spotkanie z NOL może być takim właśnie do­ ci wyhodowali i wnuki. I na nic nie chorowali. A za co? Za to, żeświadczeniem. sterylna, czysta powietrza (...) czyste jedzenie, ni chemii, ni nic. Gazety i telewizja zapewniają stały napływ „opowieści niesa­ A jak ten samolot, to oni od razu zachorowali grypem, jedzeniemowitych", które przeważnie są kategoryzowane jako cudowne. juislabe, tak to raniej nie było chorób (...) wszystko teraz nowe Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka dokazuje to Spidy pojawilis się. Ona niewyleczalna tak jak rak. Współcze­jeszcze nic nie dokazali. Było tam jeszcze opowiadanie, ja to sły­ szał sam, nu, gdzie dokładnie, może w Indii to było. Metieorit śnie Bóg karze ludzi również za grzech rozpusty, zsyłając na upał z nieba, wielki, strzęsienie ziemi było, zostało się jezioro na nich AIDS, niczym ognisty deszcz na Sodomę i Gomorę (Sznajtym miejscu wielka, wzgiebili się na mogiłkach nagrobki, idą lu­ derman, 1994). dzi może 50. W szmatach, roztrzepane już, pogniwszy. Jeden mąż Kosmici obserwują nas z góry, jak wszechwidzący Bóg. Ich poznał żonę swoją. Żona 4 lata temu pochowana była (...) I oni intencje są dobre i czyste: Mc oni nie robią drennego, tak może iodBoga? Nic drennego oni nie robią. (...) Zabierają ludzi, kie­ do tego jeziora szli, no jak cienie, tylko szmaty. No świadków pi­ dy chcesz jechać, lieczyć, że będą. Ale kto tam jechał, tak an i nie sało się, że może 500 widzieli. No poszli na cmentarz Na cmen­ pamięta. Jak widzisz o, zrobiono. Wizyty składane na Ziemi tarzu nie kopane nic tylko wzdybione ziemia, jak dusze u człowie­ ku, ciało uszło (Białorusin). Ta sama historia powtarza się u in­ przez UFO są skojarzone z boską ingerencją. Kosmici mają nych respondentów. A wot, gazeta (...) Znaczy jeden ereksponudział w antropogenezie, co jest przywilejem sacrum: No o pierwszych, to jak to mówią Adam i Ewa. Ale to jeszcze nie sa­ dent (...) on szedł i zobaczel jak rakieta jakaś padła koło cmen­ me pierwsze, to wszystko tak było, ale o, jak teraz, to, że te farel­tarza, koło mogiłek. No i z tej rakiety, ja nie wiem czy ta rakieta ki co latają, syn był tam w Ameryce, to mówił, że w Ameryce ma­ miała siłę czy co. (...) Wszystkie te powstawali, na mogiłkach ją tam złowionych, tych ludzi z Kosmosu (...)To mówią, że ta cy­ Z grobów (...)! jak ta rakieta spadła, (...) zaczęli iść z mogiłek lu­ wilizacja, to od nich zasilona. Objawiają swoją moc współcze­ dzie rzędem. Ale mówi: «Idąjak do jeziora, jezioro jakby tam by­ ło i przepadają tam w jeziorze. Ale idą tak rozmaite, i niedawno śnie w pewnych niezwykłych zdarzeniach. A teraz u nas mówią, Że na Ukrainie już o, patrzyli, że jedna przyszła rodzić i czesna, pochowane, ubrania jeszcze całe, niektóre tylko strzępy, a nie­ Że ona nie spała z mężczyzną, a przy połogu. Jak to jest? I oni które tylko kościotrupy takie idą.» (...) Zobaczyli na mogiłkach przyznali, że ona rodziła z tych kosmonawty, z tych z Kosmosu. tylko same jamy i groby, a ludzi nie ma. (...) Puste groby. A gdzie (...) I teraz tam zaczęli patrzeć, że siedem takich naleźli. Siedem te ludzi? (...) To, to w gazecie, tak ja i księdzu dawała i księży takich dziewcząt naleźli. Że oni żadnego z mężczyznami nie mie­ czytali, i teraz musi u ich gazeta jest ta. On sam nie wie, sam nie może powiedzieć (Opsa). Meteoryty, a tym bardziej rakiety po­ li (kontaktu), a rodzili. chodzą z przestrzeni pozaziemskiej, co na poziomie semantycz­ Rudolf Otto podkreśla istotną inność sacrum w stosunku do nym pozwala je identyfikować z przestrzenią sakralną. Tym bar­ wszystkiego co świeckie, a także jego ambiwalencję: sacrum za­ dziej że miejscem inwazji owych „przedmiotów spadających razem fascynuje i wzbudza trwogę (1968). Tak też jest w przy­ padku UFO: Dwa traktaństy były w polie. Wot, widzit, gdzie ta z Nieba" jest cmentarz - będący w tradycyjnej wierzeniowości toie, apuskajetsja sa świetam, no takaja w rodzie tarielki. Upali miejscem granicznym, przynależnym jednocześnie do świata ży­ na ziemliu i traktaryst, katory schawałsia - tot nie aślepł, a ka­ wych i umarłych. Inaczej rzecz się ma w przypadku zdarzeń tradycyjnie klasy­ tary był u traktorie - tot i aślepł. I patom podniałsia etat tariełka (...) Za Postawami, tak. /... aślepł etot traktaryst (...) ad etawa fikowanych jako cud. Odnawianie obrazów zawsze uznawane blaska. Tak, ad światła etawa (Białorusinka, prawosł., Koziany). Tremendum jest bezpośrednią odpowiedzią człowieka na do­ świadczenie sacrum. Sacrum ukazuje się człowiekowi jako naj­ wyższa wartość, na którą otwiera go jego zmysł religijny, albo wrażliwość. Ale sacrum poraża zmysły. Ono jest „totalne" (Ti­ schner, 1996:9). Rozpowiadali, że jakiś człowiek szedł. No i oni tak samo spuścili się. Oni jego uderzyli, że on tam (prawie) nie umarł. A potem oni tam jego uzdrowili. Wot. Oni bardzo takie rozwity naród. Tam toże oni leczą, prosto mówi, w tej chwili le­ czą. Nasze przykłady świadczą o tym, że UFO może być sklasy­ fikowane jako hierofania. A to w tych gazetach było napisane, łpo telewizoru pokazywali (...) jak oni spuścili się na błoto taki­ mi o, jak talerz. I teraz ludzie widzieli. Mówi: blask taki ogień pokazał się. Ipotem oni wyszli, to nawet (...) (ludzie) na te błoto wejść nie mogą, bo (...) lękają się. A oni idą i im nic. Tedy ludzie do nich przybliżyli się. Oni wzięli i polecieli. Wot. W opowie­ ściach o UFO charakterystyczne jest to, że jego „zstąpieniu" na Ziemię, tak samo jak objawieniom sacrum, towarzyszy świa­ Apokalipsa Staroobrzędowa 57 �ot Napoleon, Ganibał. Przez tyle lat, przez te set, przez tysięcy lat ta dusza się wcieli w tego człowieka teraz, ten człowiek też boha­ ter będzie. Ta sama dusza. Człowiekiem rządzi dusza. O prawdzi­ wości tej koncepcji ma świadczyć fakt, że potwierdzają kompu­ ter - nieomylny autorytet technicznej cywilizacji Człowiek rodzi się nie pierwszy raz na świat, on rodzi się kilka razy. Ot, moja córka, tam gdzieś, ot w tym Snieczkusie, tam jest jakiś kampiuter (...) To tam jest taki, który tam bardzo już wszystko wylicza, wy­ dziela tam wszystko. To już córce powiedział, że ona już siódmy raz rodziła się. Że ludzie te sama przeradzają się, tylko, że on tam nie pamięta czy co, ale oni przeradzają się. Wizja świata współczesnego mieszkańca Widz ma charakter kompilacyjny. Uświadamiana często niekoherentność opiera się na przemieszaniu i połączeniu elementów magii, religii i nauki w jej masmedialnej postaci. Pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzę­ dziem, które ma ocalić spójność świata. Zarazem odwrotną stro­ ną tego procesu jest - poniekąd - uświęcenie zjawisk należących do kategorii profanum. Religijność, która konstytuowała zwarty obraz rzeczywistości, i teraz ochrania go przed dezintegracją, ulegając jednak głębokiej metamorfozie. Współczesny „czło­ wiek widzki" dąży do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów. PRZYPISY Matka Boska Budsławska 1 było za wydarzenie cudowne. W zderzeniu z interpretacją, we­ dług której jest to tylko proces chemiczny, rodzi się sprzeczność, z którą trudno sobie poradzić. Niemożnos'ć jednoczesnego po­ strzegania takiego wydarzenia w kategoriach cudu i w katego­ riach pseudonaukowych pogłębia poczucie niespójności wizji współczesnego świata. Obrazy. Aha. To było tak, że odnawiali się. Teraz u nas w kościele przynieśli (...) i teraz Matki Boskiej obraz jest w Widzach, w kościele. (...) Adnawił się, nauka tam do­ kazywała, że tam jest takie materiały, substancje. Jaka reakcja idzie. Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka doka­ zuje to jeszcze nic nie dokazali (Białorusin). Doświadczenie sa­ crum niełatwo poddaje się racjonalizacji, a próby podejmowane w tym kierunku kończą się czasem uznaniem własnej niemożno­ ści. Znaczenie odnawiania się obrazów może być zrozumiane tylko w kontekście sacrum. Odarcie zdarzeń cudownych z tego, co najważniejsze, co nadaje im sens, musi budzić niepokój i nie­ pewność. Dlatego też znany z gazet i wspominany często opis objawienia się Matki Boskiej na szpitalnym oknie zawsze jest zaliczany do cudów. Jedna z respondentek na pytanie o cud opowiada: Jak czło­ wiek umrzy to i postać tak jak słup stoi biały jak śnieg, z mogiłow (...) Jak słup, jak nierównując jak dym idzie do góry. Jest to znana pseudoracjonalizacja, często określająca to zjawisko mia­ nem „fosforu". Współczesna interpretacja zostawia fosfor w spo­ koju, a przedmiotem jej zainteresowań jest dusza. Interpretuje się ją jako ciało astralne albo energię. Ja wierzu, w człowieku jest dusza. No wot my siedzim żywe, prawda. Jakaś ci to eniergia to jest w nas, prawda, bio. Możet białagiczna jest. Człowiek zmarł, to jego futłar - ciało, a cości to z niego wyszło, eniergia gdzieści, nie może przepadnąć (1.58, Karasino). Jedna z rozmówczyń czy­ ta fragment artykułu o duszy z gazety: Czieławiek - wiecznoje, tonkoje tieło - dusza. Smiertne, astralne tieło. Riebionok eto gost w siebie - głosit narodna mundrost. Wschodnie koncepcje reli­ gijne cieszą się dużą popularnością, a szczególnie reinkarnacja rozumiana jednak jako indywidualna nieśmiertelność. Dusza wsila się, ot rodzi się, ja umieram, a drugi rodzi się, w jego wcie­ la się. Oczyszczona ta dusza. W historii pisze, tych wielkich było, 58 Brak dodatkowych informacji przy cytacie oznacza, że rozmówca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w Widzach. Problem uczonych jako „narodu wybranego" podejmuje Jean-Bruno Renard w swojej książce Les extraterrestres. Une nouvelle croyance religieuse? Les Editions du Cerf, 1988. Dużo zawartych w niej analiz, m.in. dotyczących kosmologii jako typu nowej religijności i w ogóle synkretyzmu religijno-naukowego, można przyrównać do opisywanych przez nas zjawisk, które, jak zasygnalizowałyśmy na początku, mieszczą się w znacznie szerszym kontekście niż ten, jaki pokazujemy. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0b29902ad2cb612199ca40f787ceb6c.pdf 6aad2a58cbdd44d989533a63f5df5253 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2370 Title A name given to the resource Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy ] Sławomir Sikora Pretekstem dla tego tekstu jest drukowany powyżej artykuł Justyny Laskowskiej. A l e jednocześnie od dawna chciałem napisać o wystawach, które obejrzałem w Nowym Jorku' (na przełomie października i listopada 1994 roku), choć tak napraw­ dę, to o jednej z nich - wystawie fotograficznej. Niech zatem te dwa miejsca stanowią punkt wyjścia i dojścia niniejszego tekstu. Nowy Jork jest miastem zupełnie niezwykłym i wyjątkowym, które jakby samo w sobie było jednocześnie muzeum i hap­ peningiem kultur świata, miastem zwariowanym, gdzie sklepy (wedle obwieszczenia) potrafią być otwarte nawet dwadzieścia pięć godzin na dobę. Ale właśnie dzięki temu szaleństwu można chyba uważać Nowy Jork za alchemiczny tygiel, gdzie - by odwołać się do słów poety - wśród zagrożenia rodzi się ratunek. James Clifford poświęca krótki esej opisowi pozytywnego doświadczenia jakim dla Claude'a Levi-Straussa był pobyt w Nowym Jorku. „ N o w y Jork - stąd brał się jego czar i rodzaj fascynacji, którą budził [pisze a propos roku 1941 sam LeviStrauss] - był wtedy miastem, gdzie wszystko wydawało się możliwe. Wzorem tkanki miejskiej tkanka społeczna i kultural­ na miała mnóstwo dziur. Wystarczyło je wybrać i wśliznąć się przez nie, żeby, niczym Alicja po drugiej stronie lustra, znaleźć światy tak czarodziejskie, że wydawały się nierzeczywiste." „Przecinając ulicę trafiało się do innego kraju." „Antropologi­ czny flaneur - komentuje Levi-Straussowskie doświadczenie Clifford - jest zachwycony, zdumiony, ale także zakłopotany chaosem pojawiających się równocześnie możliwości. Ten Nowy Jork ma coś wspólnego z pchlim targiem dadaistów i surrealistów z początku wieku, ale też pewną odmienność. Nowojorskie objets trouves nie są już tylko okazją do zadumy i zamyślenia. Są z pewnością również tym, ale także znakami znikającego świata. Niektóre spośród nich to skarby, dzieła wielkiej s z t u k i . " 2 1 4 Nowy Jork to także miejsce, gdzie - jak pisze Clifford - zaciera się, przynajmniej przestrzenna, dystynkcja między centrum i peryferiami, pierwszym i trzecim światem, to miasto zawieszone pomiędzy bezładem przeszłości i zunifikowaną przyszłością, miejsce gdzie jest się permanentnie p o z a d o ­ m e m , dipaysć, tak w czasie jak i przestrzeni. A słowa te przywodzić mogą na myśl charakterystykę kondycji etnologa w Smutku tropików Levi-Straussa. Zawieszony pomiędzy azy­ lem a misją, etnolog „jest w pewien sposób stale wyrwany ze swego środowiska, nigdy i nigdzie nie może czuć się u siebie'' . M o ż n a by zatem rzec, podążając dalej tym tropem, że Nowy Jork, który w czasie wojny stał się dla Levi-Straussa azylem, okazał się dla niego również miejscem misji, tam przecież, na skutek między innymi kontaktów z Jakobsonem, powstały podstawy antropologii strukturalnej. Clifford pisze zresztą expressis verbis, że „Być może Nowy Jork był jedynym prawdziwym 'badaniem terenowym' Levi-Straussa." A nieco wcześniej pada chyba jeszcze bardziej znaczące zdanie: „Cza­ soprzestrzeń Nowego Jorku prefiguruje a n t r o p o l o g i ę . " 5 6 Ale powróćmy do punktu wyjścia. W swoim bardzo cieka­ wym artykule Justyna Laskowska cytuje i relacjonuje wiele materiałów dotyczących nowych myśli związanych z ideą 76 muzeum, czy może bardziej: nowymi tendencjami pracy w mt zeach. Wśród tych licznych głosów pojawiają się też znacząc głosy autorów polskich. Chciałbym zatrzymać się na chwil przy dwóch z nich. Idzie o Janusza Byszewskiego i Wojciecl Micherę, których to autorów Laskowska - moim zdaniei - nazbyt mocno przeciwstawia. Byszewski powiada paradoksalnie, że muzeum można sobę wyobrazić bez obiektów, ale nie może ono funkcjonować be widza. Zdanie to musi być, z p o w o d ó w oczywistych, traktowat metaforycznie. Bo czy naprawdę m o ż e m y sobie wyobrazi muzeum bez eksponatów? Profesor Zygmunt Bauman, w trakcie seminarium dotycząct go kultury ponowoczesnej, zorganizowanego w Instytuci Kultury (1995/6), przytaczył co prawda przykład Ivesa Kleire który zaprosił ludzi do pustej galerii. Dla Baumana to ilustracj tego, że dziś nawet NIC może stać się sztuką. Dla mnie jestt jednak właśnie skrajny przykład na znamienne przesunięci charakterystyczne dla dzisiejszych czasów, przesunięcia uwaf z dzieła, jako „ o b i e k t y w n e g o " faktu, eksponatu, rzeczy, в artystę, jego działanie, tudzież samego widza. Nikt nie przyjdzi do pustej galerii dopóki nie uzyska zaproszenia-zachęty a Artysty. To, co zaprezentuje artysta, jest dziełem. To miedz artystą a publicznością lub dziełem i publicznością rozgrywa sr akcja, ma miejsce wymiana znaczeń. Dzieło/obiekt jako „obiel t y w n y " „sam w sobie" fakt traci na znaczeniu. Uwag przesuwa się na oglądającego „ s u b i e k t a " i znaczenia, któi można by nazwać subiektywnymi, na to jak widz rozumie to, o się przed nim, w jego obecności, dzieje. Stąd tak wielka wag performance'u w dzisiejszych czasach, wydarzenia, które be widza po prostu nie ma sensu. Przytaczane przez Autorkę głosy wskazują na wielorako! funkcji muzeum. Można by - ryzykując pewnym przeinten) refowaniem - powiedzieć, że muzeum powraca do swojeg źródłowego znaczenia, staje się świątynią Muz, miejscei twórczości (a nie tylko przechowywania twórczości), przynaj mniej w tym znaczeniu, że „ z m u s z a " do twórczego myśleń* a nie tylko przyswajania, biernego oglądania, chce ono umkną wizyty Różewiczowskich „ j a p o ń c z y k ó w " . Ale kiedy się czyta tekst Laskowskiej, to może się wydawać że jedynie dzieci chodzą do muzeów, a przynajmniej to о» stanowią trzon widowni. Tak pewnie nie jest, a przynajmnit być nie powinno. Znacząca większość przytaczanych własnyd i cudzych doświadczeń odnosi się właściwie do pracy z dziećtt lub do sprowadzania widza do roli dziecka. Laskowska polem żuje z tekstem Michery, i można chyba przyznać rację 1 zastrzeżeniom co do referencyjności „odprawianego obrzędu w muzeum w Biskupinie i w cerkwi w Czarnym (ale na ten brr! referencyjności wskazuje sam Michera). W tych „obrzędach akcent położony jest na zgoła co innego. To, co się tu liczy, 4 przecież nie próba powołania do życia „abstrakcyjnego ob r z ę d u " , lecz próba doświadczenia o b c o ś c i , wyobcowani* o d c o d z i e n n i e n i a oglądanych artefaktów (przedmiotó* - ?; czy ciało w muzeum musi być przedmiotem?). Prób' dostrzeżenia, czy też wykreowania „ i n n o ś c i " przestrzeni muzf 7 �alnej, relatywizacji samego siebie, „ w y r z u c e n i a " widza z roli tradycyjnego" widza. Kiedy Autorka dla porównania przywo­ łuje przykład prawdziwych obrzędów odprawianych w muzeach przez Indian Amerykańskich, to jest to argument z serii łatwych. Łatwych dlatego, że w sposób oczywisty słusznych. Nie mówi on jednak wiele o naszej dziś j u ż z góry niezręcznej sytuacji, z którą jakoś musimy sobie poradzić: że m u z e a j u ż s ą i że często mają one przecież postać nekropolii, nekropolii przedmiotów i kultur, ale czasem także nekropolii autentycznych ciał ludz­ kich. Ciał, które m o ż e m y minąć obojętnie, jak mijamy po­ wtarzane nagminnie w mediach informacje o śmierci cudzej, lub też próbować coś z tą sytuacją uczynić, zainteresować się nią zgodnie z źródłosłowem tego słowa (inter-esse), stanąć pomię­ dzy, a nie tylko przed... Można by powiedzieć, że o ile Laskowska chce uczynić bliską (czytaj: interesującą) przestrzeń muzealną przez elemen­ ty swojskie, o s w o j e n i e , to Michera pragnie „uatrakcyjnić" tę przestrzeń czyniąc j ą - odwrotnie - o b c ą . Paradoksalnie bliską przez obcość. Jeśli można odwołać się do muzeum jako świątyni, to należałoby powiedzieć, że Michera chce by, nawet jeśli nie potrafimy odprawiać tam już stosownych obrzędów, miejsce to zachowało swój charakter tremendum et fascinans. I żeby ta świętość nie sprowadziła się jedynie do tabliczki-napisu: „Nie dotykać eksponatu" (jak wiadomo dotykanie świętości może być groźne). I właśnie dlatego, jak mi się wydaje, w muzeum powinno się znaleźć miejsce także dla takich, jak proponuje Wojciech Michera, działań. Co więcej na poziomie praxis (a do tego poziomu tu się tylko odwołuję) działania Michery znakomicie dadzą się „ p o m i e ś c i ć " w obrębie przestrzeni wykreowanej przez metaforyczne zdanie Byszews­ kiego. Dzisiejsza antropologia przesycona jest lękiem przed mówie­ niem za innego, lękiem przed przyjęciem choćby w najmniej­ szym stopniu postawy autorytarnej. I jest to pewnie lęk uzasadniony, ale trzeba także pamiętać, że czasem ci inni sami nigdy nie przemówią. Dziś potomkowie ludów tubylczych odwołują się i studiują sporządzone przez białych zapisy dotyczące ich własnej kultury. Za przodków Indian Amerykań­ skich mogą przemówić ich dzisiejsi potomkowie, zadecydować, czy ich zagrabione dobra, zwłoki powinny, czy też nie powinny pozostać w muzeum. Kto ma podjąć taką decyzję za szczątki ludzkie z muzeum w Biskupinie, czy też za ludzi z bagien Jutlandii, prawdopodobne ofiary przemocy własnego społe­ czeństwa, własnej kultury. Nad tym niejasnym statusem zwłok w muzeum zastanawia się też wielki poeta: 8 9 Któregoś dnia wybiorę się do Aarhus, Obejrzeć jego głowę, brunatną Jak torf, delikatne strąki powiek, Spiczastą czapkę z futerka. W tej płaskiej krainie, w pobliżu Miejsca, gdzie go wykopano z ziemi Z ostatnią papką z ozimego ziarna Skrzepła w żołądku, Nagiego, jeśli nie liczyć Czapki, przepaski i pętli, Będę stał długo. Oblubieniec bogini: Zacisnęła na jego szyi Swój naszyjnik, otwarła swój moczar, Ciemne soki, które go trawiły, Aż stał się zabalsamowanym świętym, Skarbem (...) Mógłbym zaryzykować bluźnierstwo, Uznać kotły trzęsawisk za nasze Miejsca święte, modlić się do niego, Aby sprawił, że wzejdą kiełki (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Tollund) A o innym „ z n a l e z i s k u " , człowieku z Graubelle napisze wprost: Kto nazwie trupem ten odlew, w którym trwa życie? Kto powie „ z w ł o k i " o tym niejasnym spoczynku. (...) (Seamus Heaney, Człowiek z Graubełle) w Z punktu widzenia, który moglibyśmy nazwać obiektywnym, nie ma wielkiej różnicy pomiędzy anonimowym szkieletem sprzed tysięcy lat, fascynującym człowiekiem z Tollund, „atrak­ c j i " (!?) muzeum w Aarhus, i szkieletem wystawionym w M u ­ zeum Historii Naturalnej, w którym M i n i k , eskimoski chłopiec, rozpoznaje szczątki swojego ojca. A jednak Heaney pisze poruszające wiersze o ludziach z bagien, zaś scenę z eskimos­ kim chłopcem, która pojawiła się w Talabocie, przedstawieniu Odin Teatret opartym na życiu duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup, w swoim artykule-komentarzu do przedstawienia, nazywa ona „wyjątkowo niepochlebnym przykładem antropo­ logicznego kanibalizmu" " . Większość przytaczanych przez L a s k o w s k ą prób nowej pracy w muzeach można by zintepretować jako usiłowania „porusze­ nia", „ u r u c h o m i e n i a " statycznych w swojej budowie wystaw. W tekście tym chciałbym opisać przykłady takich ekspozycji, w których konstrukcję niejako wbudowana jest próba zaan­ gażowania widza, nakłonienia go do samodzielnej decyzji i pracy, stawiania pytań i konfrontowania różnych prawd; wystawy te chcą ukazać, że to od widza zależy jaki kształt w rzeczy samej będzie miała wystawa, której on może, lub wręcz musi być w s p ó ł k r e a t o r e m . Kiedy się zwiedza muzea i wystawy Nowego Jorku to można odnieść pozytywne wrażenie, że ich organizatorzy poznali dobrze obecne tendencje w antropologii, nauce o kulturze, muzealnictwie. I dotyczy to nie tylko programowych wystaw takich jak Exhibition-ism. Museums and African Art zor­ ganizowanej przez The Museum for African Art, która chwilami mogłaby się wydawać tradycyjnym sposobem przedstawiania sztuki i rzemiosła (? - w sprawie tego rozróżnienia porównaj dalej) z Afryki, a która jednocześnie przełamuje i negliżuje te konwencje. Przed gablotami z eksponatami spotykamy konwen­ cjonalny muzealny podpis, informujący nas o proweniencji i datowaniu obiektu, daje nam on do zrozumienia z jak znaczącym, wielkim czy reprezentatywnym „ d z i e ł e m " ob­ cujemy (eksponat muzealny powinien przecież być oryginałem, świadectwem kultury; oryginalność i archaiczność wskazują na nie-skażenie, mocniej niejako zaświadczając o znaczeniu i fun­ kcji artefaktu), ale jednocześnie jesteśmy zachęceni do wy­ słuchania innego, zazwyczaj obszerniejszego głosu (umiesz­ czonego po przeciwnej stronie gabloty), często poddającego w wątpliwość ten pierwszy; ten drugi głos wskazuje na liczne wątpliwości: na przykład co do oryginalności danego artefaktu, niejasności jego proweniencji, datowania, funkcji, czasem zaś wyjawia kulisy historii, czy też ciemne strony związane z pozys­ kaniem eksponatu. Ale już sam fakt umieszczenia informacji z różnych stron obiektu skłania do oglądania go od różnych stron, krążenia wokół niego. „ F r o n t a l n y " wygląd j u ż nie wystarcza. 12 Wybranych obiektów m o ż e m y dotykać, inne oglądać z róż­ nych stron i w różnym oświetleniu - sami manipulując ich położeniem, a zmieniając oświetlenie, bawić się, na przykład, ich „plastycznością", a tym samym „ p r z e m i e n i a ć " je ze „świadectw kultury" w „dzieła sztuki". T o oczywiście tylko niektóre z zastosowanych technik, by zwiększyć „nasz własny w k ł a d " w wystawę, zachęcić do „bliższego o g l ą d u " , kreatyw- 77 �ności, myślenia, stawiania eksponatom, a jednocześnie samym sobie pytań, które potrafią wzburzyć i ukazać niejednoznacz­ ność prawdy, wielość równorzędnych (?) punktów widzenia, gdzie wśród szerokiego spektrum możliwości możemy do­ szukiwać się także naszej własnej prawdy. W oddzielnej gablocie wystawione są dodatkowe obiekty, które czekają na nasze życzliwe zainteresowanie: możemy domagać się by i one trafiły na zasadniczą wystawę i objawiły swą prawdę w wielorakim oświetleniu. T y m samym ekspozycja w trakcie trwania ulega metamorfozie. Podobny pomysł za­ stosowany był na wystawie Labirynt Niny i Janusza Boguckich w kościele na Ursynowie (1989), gdzie dowieszane i rearanżowane fotografie, tworzące labirynt, unaoczniały (i tym sa­ mym jak gdyby pogłębiały) jego istotę - ciągłą zmienność i pewnego rodzaju amorficzność. Labirynt nie jest przecież drogą, którą m o ż e m y raz na zawsze poznać, w swojej źródłowej postaci zawiera element błądzenia, czy może, by zabrzmiało to pozytywniej - poszukiwania. Podobnie bardzo interesująco wyglądała świeżo otworzona wystawa ( X 1994) w National Museum of the American Indian poświęcona Rodowitym Amerykanom. W słowach otwierają­ cych katalog-reklamówkę mówi się, że: „The Smithsonian's National Museum of the American Indian służy przechowywa­ niu, badaniom i wystawiennictwu sposobów życia, języków, literatury, historii i sztuki Rodowitych A m e r y k a n ó w (...) Muze­ um współpracuje z ludami tubylczymi Zachodniej Półkuli w celu zachowania i opiekowania się ich kulturami, chce na nowo utrwalić tradycje i wierzenia, zachęcić do twórczości artystycznej i wzmocnić głos Indian." Wystawa często przybie­ ra formę polifoniczną: na temat danego eksponatu czy zjawiska możemy wysłuchać kilku głosów, np. antropologa, historyka sztuki i członka kultury, z której dany obiekt czy zwyczaj pochodzi. W ten sposób spotykamy się z głosami, które się wzajemnie uzupełniają (choć niekoniecznie), ukazując, że na jedno zjawisko można patrzeć z bardzo różnych perspektyw. Także i tu możemy dotykać niektórych obiektów, słuchać i oglądać Indian mówiących na temat rzemiosła, sztuki, zwycza­ j ó w , wierzeń itd. Głosy te nie narzucają się nam jednak. Na ekranie monitora dotykiem wybieramy interesującą nas opcję. Gdy nie chcemy, głosy te pozostają nieme. Na tej wystawie najbardziej zainteresował mnie jednak zaaranżowany na końcu trasy zwiedzania „współczesny-tradycyjny" salon indiański. Trochę starych i podniszczonych już zwykłych mebli, nienajnowszej generacji lodówka z coca-colą, szeroka kanapa, zachęcająca by zająć wygodne miejsce przed - t o clou salonu - monitorem video, gdzie można obejrzeć około czterdziestominutowy program. Bardzo śmieszny, dowcipny, a przy tym mądry i pouczający. Były w nim zabawne scenki parodiujące kulturę białych, takie jak na przykład stewardesa w indiańskich liniach lotniczych, która zblazowanym głosem wygłasza konwencjonalne formułki wypowiadane w liniach lot­ niczych, czy lekcja aerobiku. Ale nie tylko. Niektóre sceny w „pi­ g u ł c e " - rzec by można - unaoczniały problemy, wcześniej przedstawione na ekspozycji: problem nieprzystawalności pojęć i kategorii związanych z odmiennymi kulturami. Tak na przykład w operującym ostrymi zbliżeniami i oddaleniami video potężny Indianin prostując i zginając gwałtownie ręce zbliżał i oddalał ozdobny, kuty srebrny pas (?), powtarzając na przemian słowa: sztuka, rzemiosło, sztuka, rzemiosło... - sugerując tym samym j e d n o z n a c z n i e n i e p r z y k ł a d a l n o ś ć tych europejskich kate­ gorii do twórczości Indian. Ale najmocniejsza i najbardziej chyba przemawiająca była scenka przedstawiająca zawiłe i kłopotliwe położenie współ­ czesnych Indian, fakt, że dziś nie da się ich kultury „wyp­ r e p a r o w a ć " z wszechobecnej kultury białych, że kultury te „ s k a z a n e " są na koegzystencję. Scena ta wskazywała również 78 powiedzi wskazywały na znaną prawdę (Pierre Bourdieu), że daleko idącą samoświadomość i dystans, na j a k i wobec samycli we zdjęcie „ ł a z i e n k o w e " ) . Zdjęcia stają się więc często większość osób postawiona wobec fotografii koncentruje się na p r e t e k s t e m do mówienia o własnych doświadczeniach, jak siebie potrafią zdobyć się rodowici Amerykanie. tym, co na niej widzi, traktując j ą jak rzeczywistość, a także Spotykają się dwie Indianki. Jedna pyta drugą, czy naszyjnik^ również marzeniach i fantazjach. Ale wszystkie przykłady - ewentualnie - próbie interpretacji danej sceny. który (druga) nosi, jest indiański. Następuje seria pytań i оси wskazują też na coś bardzo ważnego, że znaczenie rodzi się M i m o pozornego podobieństwa między tymi pomysłami powiedzi, w których pierwsza Indianka kwestionuje indiań-i zawsze d l a к o g o ś, dla określonej osoby, że tym samym nie istnieje też bardzo znacząca, powiedziałbym nawet - radykalna skość drugiej. W końcu pada kluczowa kwestia: „Sister, show ma znaczeń w pełni obiektywnych. różnica: na wystawie to ludzie sami wybierają zdjęcia, o których me your I D , please." (Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamo­ Wśród tych różnych obrazów i głosów możemy swobodnie chcą mówić; ten osobisty wybór powoduje też znaczące ści). Tak oto paradoksalnie dokument wystawiony przez białych; krążyć, przerywać wypowiedzi, które nas nie zadowalają lub przesunięcie w wypowiedzi, wywody znacznie częściej koncen­ staje się koronnym argumentem indiańskości. Pikanterii dodaje! nudzą, przesłuchiwać po raz kolejny głosy, które wzbudziły trują się na problemach osobistych, które dane zdjęcie poruszy­ fakt, że opisana scena rozgrywa się najprawdopodobniej przed; naszą ciekawość. Na tej wystawie nasze, widzów, moce ło, nie zaś na „ o b i e k t y w n y m " opisie tego, co się widzi gmachem omawianego Muzeum. Trudno byłoby klarowniej] kreatorskie" sięgają bardzo daleko. M o ż e m y przecież za­ i ewentualnej interpretacji oglądanej sceny. T y m samym wy­ w tak esencjonalny sposób ukazać jak bardzo dziś kultura Indian szczycić jakieś zdjęcie muśnięciem oka, możemy mu poświęcić stawa w zadziwiający sposób dowodzi prawdziwości rozróż­ zanurzona jest w kulturze białych, zależna od niej i trudna daj wnikliwą [?] uwagę, wejść w świat, który współtworzą foto­ nienia, jakie badając fotografie uczynił Roland Barthes. Wyróż­ „ w y p r e p a r o w a n i a " w postaci czystej, takiej o jakiej czasenj grafia i mówiąca o niej osoba, konfrontować nasze myśli nił on dwa typy podejścia do zdjęć: studium i punctum. To mogliby marzyć i naukowcy, i sami Indianie. z myślami innych ludzi. Poza wysłuchaniem głosu autora pierwsze wiązał z takim podejściem do fotografii, jakie narzuca Wystawa, która mnie osobiście wydała się jednak najbardziej danego wyboru, m o ż e m y przecież snuć własne interpretacje, nam nasza kultura, nasza wiedza. To obszar wiedzy w znacznym zestawiać ze sobą dowolne fotografie na wystawie, zestawiać frapująca i pomysłowa, to Talking Pictures. People speak about stopniu wspólnej, tej którą możemy dzielić z innymi osobami the photographs that speak to them {Mówiące obrazy. Ludzi dowolne głosy. W ten sposób każdy widz tworzy swoją własną o podobnym wykształceniu, „ s p o j r z e n i u " , doświadczeniach. mówiący o obrazach, które mówią do nich), zorganizowani trasę podróży, swój w ł a s n y l a b i r y n t , badając cudzą Ale przecież spora część fotografii na wystawie może nam się i własną wrażliwość emocjonalną, intelektualną, estetyczną. przez Marvin Heiferman i Carole Kismaric w International wydawać mało interesująca; to dopiero głosy osób, które je Poszukując może niekoniecznie prawdy ile swojej Ariadny by Center of Photography (Nowy Jork). Zamysł prosty, a jednaj wybrały, odsłaniające motywy wyboru, odwołujące się do poruszający. 54 fotografiom - czarno-białym i kolorowym odwołać się do znanego powiedzenia Nietzschego o człowieku osobistych doświadczeń i przeżyć, m o g ą s p o w o d o w a ć , że labiryntu. To doświadczenie przypomina przeżycia Aniołów, - towarzyszyły mniejsze zdjęcia ludzi, którzy je wybrali, oraj spojrzymy na te zdjęcia „innymi oczami". „ P e w n e defale mogą które w Niebie nad Berlinem Wima Wendersa, krążą po numerki, które m o ż n a było z kolei wystukać na specjalnym mnie p r z e s z y ć " - powiada Barthes właśnie o elemencie, który bibliotece i wsłuchują się w ludzkie myśli. Ludzie w tym jednym słuchawko-magnetofonie, by usłyszeć głos osoby, która dan* nazwie punctum, elemencie trudnym do zdefiniowania, czasem miejscu myślą o tak różnych rzeczach. Ludzie wobec tej jednej fotografię wybrała jako najważniejszą, czy też najbardziej nawet sprawiającym trudność w werbalizacji samemu „poru­ rzeczy, Fotografii, myślą o tak różnych rzeczach, czy - co chyba poruszającą dla siebie, a także zgodziła się o niej mówić. Osoby, szonemu" widzowi. Punctum to słowo etymologicznie wiążące ważniejsze - m y ś l ą w tak różny s p o s ó b . Na te mają różne profesje, wykształcenie, pochodzenie. W ten; się z raną, bolesnym miejscem. Punctum często odnosi się do każdym niemal kroku odkrywamy (podobnie jak i na wcześ­ sposób spotykamy się z bardzo różnymi typami zdjęć: wykona-; osobistych przeżyć, wspomnień, jest spoza kultury. Z takich niej opisanych wystawach), że z a ś w i a t e m obiek­ nymi przez znanych fotografów (np. Andre Kertesz, W. Eugene: właśnie „ n i e - o b i e k t y w n y c h " m o m e n t ó w składa się t y w n y m , k r y j ą s i ę ś w i a t y s u b i e k t y w n e , że Smith, Cartier-Bresson czy August Sander - choć są one* ta wystawa, może nawet przede wszystkim takich, by wspo­ światy te zachodzą na siebie, choć wcale nie muszą się w mniejszości), zdjęciami „ n a u k o w y m i " , a także zwykłymi mnieć tylko fotografię „ ł a z i e n k o w ą " . pokrywać. „niedzielnymi" fotkami. Znacząco różni się język opisu. Abigail Solomon-Godeau, znana krytyczka fotografii, zesta­ Jednocześnie, co trzeba wyraźnie podkreślić, nigdzie nie Koncept wystawy nie jest zresztą całkowicie oryginalny. wiona jest z kimś, dla kogo fotografia jest zwykłym przypo­ Nosi znaczące podobieństwo do pomysłu Agnes Vardy. W roku spotykamy głosu autorów wystawy. Oczywiście, to oni wybrali mnieniem rzeczywistości, pamiątką, przypomnieniem jakiego! 1983 zrealizowała ona w telewizji francuskiej cykl zapisów, ludzi, którzy mówią o „ s w o i c h " fotografiach. Ale wielość faktu z życia, lub też po prostu kojarzy się z określonym w których za każdym razem przez minutę można było oglądać profesji tych ostatnich pozwala niejako zapomnieć o tym znaczącym faktem. Wytrawny język analizy, którym posługuje jedną wybraną fotografię, o której przez czas trwania emisji pierwszym (autorskim) wyborze, przesunąć go niemal w obręb się Solomon-Godeau, dociekając tajemnicy w wybranym zdję­ mówiła jedna znana bądź nieznana osoba. Pojawili się przed­ anonimowej statystyki. ciu, zastanawiając się m.in. nad tym, czy fotografia Margrethe stawiciele różnych zawodów, ludzie profesjonalnie związani We wszystkie opisane przeze mnie wystawy (choć najbar­ Mather, Semi-Nude (1923), przedstawia ciało kobiety czjj z fotografią i sztuką, mówieniem i pisaniem, politycy, ale także dziej w tę ostatnią) wpisany jest element uczestnictwa. Trudno mężczyzny, „sąsiaduje" z opowieścią Phillis Gangel-Jacob reprezentanci wielu innych zawodów, bez których trudno na nich pozostać jedynie „niemym obserwatorem". Skłaniają (sędzia), której „ ł a z i e n k o w e " zdjęcie nieznanego fotografa, wyobrazić sobie normalnie funkcjonujące społeczeństwo. W y ­ one, by od obserwacji przejść do partycypacji. przedstawiające tubki pasty i szczoteczki do mycia zębów, przypomina czas, kiedy zetknęła się ona z wyposażeniem PRZYPISY „ b i e d n y c h " łazienek emigrantów, co było dla niej przeżyciem we powiązania i zasadność żądań wobec kwestionowanej własności." ' Pragnąłbym w tym miejscu wyrazić swoją wdzięczność In­ prawie traumatycznym. Тор-modelka, Naomi Campbell, wy­ - powiada tekst w broszurce wprowadzającej do nowo otwartej wystawy biera fotografię Josephine Baker, Jackie Joyner-Kersee (lekko- stytutowi Sztuki PAN, który moją podróż do USA sponsorował, poświęconej Indianom Amerykańskim (National Museum of the Ameri­ Leszkowi Opioli, który mnie gościł podczas mojego tygodniowego atletka) - swoje zdjęcie z olimpiady w Barcelonie (1992), lekarz pobytu w Nowym Jorku, a także Ewie i Tomkowi Dżurakom, którzy can Indian). medycyny - dagerotyp Indianina z Venezueli z rakiem szczęki; gościli mnie pod Bostonem i bez których pomocy i zachęty wyjazd ten * Por. J. Clifford, O autoryteci etnograficznym, tłum. I . Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4,1995, np. przyp. 9 (1848), wykonany przez dr Eliseo Acosta, pewien producent pewnie nie doszedłby do skutku. Tłum. S. Barańczak, (w:) S. Heaney, 44 Wiersze, Wydawnictwo C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny, przeł. W. Znak, Kraków 1995, s. 45 i 67 i dyrektor - zdjęcie z obozu w Auschwitz. Wszystkie te różne Grajewski, (w:) Spojrzenie z oddali, PIW, Warszawa 1993, s. 421 " K. Hastrup, Out of Anthropology. The anthropologist as an object Tamże, s. 419 wybory odwołują się przede wszystkim do z n a c z e n i a of dramatic representation, 1988 (maszynopis). Artykuł opublikowany J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Eth­ danych fotografii, niepomiernie rzadziej do kategorii estetycz-j w „Cultural Anthropology" w 1992 roku. nography, Literature and Art, Harvard Univ. Press 1988, s. 238 nych. Znaczenie to jest, oczywiście, rozumiane bardzo różnie; Przetłumaczenie nazwy wystawy nastręcza wielu problemów. C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Steinberg, PIW, - może pozostawać niejako w obrębie fotografii, i wiązać siej Warszawa 1964, s. 51 Exhibition to oczywiście wystawa; Exhibitionism to, jak podaje słownik oxfordzki „skłonność do ekstrawaganckich zachowań, mających na celu z zdjęciem jako formą obrazowania, ale też niesłychanie częstfr J. Clifford, op. cit., cytaty odpowiednio ze stron 245 i 241 skierowanie na siebie uwagi", pisany zupełnie inną czcionką ism jest U Różewicza są oni pisani mała literą, z nazwy własnej stają się „ w y c h o d z i ć " poza fotografię. Fotografia staje się metonimiczznaczący i odsyła pewnie do różnych dwudziestowiecznych „izmów". nazwą pospolitą, która obejmuje zespół przymiotów i zachowań, nym śladem rzeczywistości, o której chce się mówić (Naomi' Znajdujemy się więc pomiędzy wystawiennictwem a ekshibicjonizmem. stereotypowo przypisanych japońskim turystom, choć niewątpliwie nie Campbell mówiąca o Josephin Baker, Boby Cunningham mówią­ odnoszących się jedynie do nich: „pamiętam, że kiedyś/oglądałem kilku Widzimy eksponaty, ale odsłaniane są przed nami również kulisy, czy też - żeby powiedzieć mocniej i bardziej adekwatnie - „zakryte cy o swojej ważnej decyzji życiowej, z którego to czasu pochodzi Japończyków/nałożonych na uśmiech Mony Lisy/byli bardzo ruch­ sprawy" związane z wystawiennictwem. zdjęcie, więzień mówiący o utrwalonych na fotografii bliskich),, liwi". T. Różewicz, Francis Bacon czyli Diego Velezquez na fotelu Por. R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photographie, lub też - jeśli można tak się wyrazić - śladem metaforycznym (pi­ dentystycznym, „Twórczość" nr 7/8, 1995 Editions du Seuile 1980, § 30 „Zwłoki ludzkie, przedmioty pogrzebowe, artefakty religijne sarka Martha Steward, mówiąca o fotografii Edwarda Kostyra': Tamże, § 10. O książce Barthesa pisałem więcej w artykule obrzędowe, zbiorowa własność plemienna, a także wszelkie nabytki ukazana na niej praca w polu staje się metaforą polskości - z Pol­ Pozyskane nielegalnie będą zwrócone na żądanie indywidualnych Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 ski pochodzili jej rodzice; czy wspomniane już wcześniej anonimo-, Potomków albo grup plemiennych, którzy potrafią przedstawić kulturo­ 13 14 2 10 5 12 13 1 14 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e37566c7566c10f26208adb1b30139.pdf f67df99be35261ae01e4c7db32b6d08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2372 Title A name given to the resource Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Plagi, żywioły, d e m o n y , Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego Jacek Olędzki Pytasz W której kaście święci się rodzą? W każdej (Bramin, kszatria) Czy kupiec (Zawsze Bożymi być mogą) Święci Z trzydziestu sześciu kast pochodzą Świętym może być golarz i pracz Świętym był Raidas (Był nim i śmieciarz) Śwapać. K a b i r (1440—1518), Kabir Bani z hindi przełożył Juliusz Parnowski Po Vanitas vanitatum... 1994 (Murzynowo-Płock; Spich­ lerz), wcześniej zaś Znakach istnienia oraz Świadomości miejsca, udało się zorganizować w Muzeum - Pracowni M O G WGiSR U W w Murzynowie koło Płocka kolejną ekspozycję, którą nazwałem Plagi, itd., jak w tytule tego szkicu. W 1996 roku ekspozycja poszerzona zostanie o miejsca gościnne we wspomnianym Spichlerzu Muzeum Płockiego i Domu Kateche­ tycznego przy kościele w Rokiciu (najczęstsza trasa wycieczek z liceów Warszawy i województwa warszawskiego, z którymi istnieje paroletnia j u ż współpraca). Stałym założeniem owych aranżacji jest rejestrowanie (a skromniej mówiąc, n o t o w a n i e - niczym w dzienniku) narastających i zmieniających się - nieraz zasadniczo - d o ­ świadczeń z w i ą z a n y c h z procesem badaw­ c z y m , prowadzonym systematycznie, od powrotu z rozpo­ znań w dalekim świecie (Azji i Afryce) w 1978 roku, po dziś; celowo t y l k o w j e d n y m m i e j s c u . I c o jest dosyć istotne, w przypadku struktury emocjonalnej piszącego te słowa, notowanie doświadczeń, przy stanie wygasających po­ kus zaciekawienia, ciekawości, innymi, odległymi światami. Ostatnie, indyjsko-chińskie konwersacje w Muzeum - chcąc nie chcąc - zdecydowałem się wyciszyć, z żalem wielkim oczywiś­ cie, już osiem, lub siedem lat temu. Przez wspomniane określenie, doświadczenie badawcze, rozumiem - przede wszystkim - rozwój własnej, etnologicznej świadomości poznawczej; nazywam to również, za Rousseau i Levi-Straussem, p o z n a w a n i e m s i e b i e s a m e g o . Niezbyt wdzięczne jest to zajęcie, wszelako stanowi - jak wiadomo - jedyne usprawiedliwienie; czy mówiąc inaczej, oczyszczenie moralne z niegodziwości wnikania w skryte zakamarki ludzkich sumień, postaw, zachowań itd.' Zatem, Przypomniane przez Levi-Straussa przesłanie moralne Rous­ seau, stało się założeniem metodologicznym działań, związa­ nych - tak czy owak - z nauką i dydaktyką, która obliguje Muzeum-Pracownię, będącą instytucją szacownego Wydziału, Jednego z najwyższych rangą Uniwersytetów w kraju. Pomny tego zaszczytu zamontowałem onegdaj na ścianie chałupy, niegdyś domu kamieniarza Konstantego Przybyls"^ego zwanego Europą, szyld stosowny. Bardzo się przejąłem tym zabiegiem i oczekiwałem uznania, szczególnie od przed­ stawiciela władzy lokalnej, bowiem sądziłem, że władza szyldy szanuje. Były, wieloletni na swym urzędzie sołtys Murzynowa wyznał mi jednak z rozbrajającą szczerością: ja nawet tego nie czytałem... A był to czas, kiedy jeszcze leszcze i sandacze, parę kroków od chałupy - Muzeum szły jak cholera, a sołtys - zawołany wędkarz - dzień w dzień przemierzał ścieżkę koło szyldu, na którym oprócz takich wzniosłych słów, jak Uniwer­ sytet, pomieszczone zostało nazwisko: St. M U R Z Y N O W S K I oraz daty ok. 1526 - ok. 1553. Nowy sołtys, znacznie młodszy, odwiedza Muzeum, nawet służy mu pomocą. Ostatnio, zwiedzając n o w ą ekspozycję powiedział: to jest nasze muzeum. Wstyd powiedzieć, ale na słowa te musiałem czekać aż 18 lat! Plagi Zbliża się zmierzch długiego dnia sierpniowego. Wpatruję się w bezchmurne niebo nad lasem cabańskim. Nie ma chmur, lecz niebo zasnuwają ciemnawe, ruchliwe tumany. Mają kształt niebotycznych słupów, wyniosłych chyba na paręset, a szero­ kich na kilkadziesiąt metrów. Stoję od strony wschodniej lasu, mogę więc widzieć te zadziwiające, ruchliwe, monstrualne formy podświetlone przez zachodzące słońce. To pęcznieją, to znów kurczą się; opadają, aby za chwilę znowu wznieść się. Jest tych dobrze widocznych nad lasem t u m a n ó w 3, ale za mną, nad laskiem Rudzińskich, kotłuje się tuman rozciągnięty, pulsujący horyzontalnie. Od północy, nad lasem siecieńskim znacznie mniejsze zaciemnienia nieba. I wreszcie, patrzę nad siebie, aby zobaczyć miliardy ruchliwych drobinek. Zejdę na dół, na południe do Jeziora - dawnej Wisły - usiądę w ogrodzie przed Muzeum i będę mógł do syta napatrzeć i nasłuchać się z bliska istotom, które na bezchmurnym niebie zastępują obłoki. Reprezentanci tej p l a g i (od kilkunastu j u ż lat nasilającej się w miejscowościach takich jak Murzynowo, położonych nad Jeziorem Włocławskim) przynależą do rzędu muchówek, czyli dwuskrzydłych (Diptera), rodziny komarowatych (Culicidae), których w Polsce jest 40 gatunków, a na świecie 2 tysiące. Wyglądają podobnie jak przedstawiciele komara z rodzaju Culex, ale nie Anopheles (pierwszy ssie krew cierpliwie w pozy­ cji przysiadłej; drugi natomiast zadziera odwłok i wznosi tylne nogi, w szybkim, zajadłym akcie nakłuwania). M o ż e są mutacją ostatnich lat doskwiera pastwiskowego, lub widliszka. Najpew­ niej jednak, coś ich łączy z komarem brzęczącym, komarem niemalarycznym (Culexpipiens L.)\ brzęczą bowiem szczegól­ nie doniosłe, wręcz spazmatycznie, jakby miały świadomość swej rychłej śmierci j u ż nad ranem. Sędziwi, mieszkańcy wsi, którzy j u ż odeszli, nazywali te zielone, komaropodobne owady mucharami. Młodsi, pozbawieni - jak ludzie w miastach potrzeby dokładnego rzeczy nazywania - zadawalają się okreś­ leniami ogólnymi w rodzaju: plaga, zaraza zielonych, zielonych świństwo, paskudstwo zielone itp. Z nastaniem nocy, muchary obsiadają wszystko co się na 2 UJ �chmary mucharów. I będą dokazywały ponad lasami i polami telne choroby - jak właśnie komary - cieszyły się w Polsce a tam - gdzie jak w murzynowskim Muzeum się nie zamyka n większym zainteresowaniem, niż chociażby krajowe, niejadonoc o k n a - b ę d ą rajcowały również pod powałą, aż do zgaszeni,'wite, nawet przyjazne człowiekowi poprzez chwytanie much, świateł. "pająki. Ale Polska to nie Francja. Znane francuskie: araignće au M u c h a r y wprawdzie nie gryzą ale zapowiadają inne, poważ matin-chagrin, au soir-espoir, zarówno ma swoje potwierniejsze zmartwienia. Któregoś bowiem dnia nadlecą niezliczom dzenie, jak i zaprzeczenie, bowiem szalenie inwersyjny jest stada szpaków. Szpaki będą likwidowały wirujące słupy mucha model naszej kultury. A więc: rów. W błyskawicznych nalotach na te owady rozprawią si( p j k w rannej godzinie, kłopot, troska nie minie. z nimi, po czym obsiada drzewa. I znowu, wszystko dookoŁ I oczywiście coś zupełnie odmiennego. będzie rano zielone. Nieszczęsny ten, kto popranych ciuchów Gdy się widzi pająka z rana, to radość, bielizny itp. nie schował na noc przed tymi sraluchami. Lob gdy w południe - dobra nowina, szpaków nad lasem i polami zwykł obserwować o zmierzeni gdy wieczór nieszczęście. pan Czarek Rudziński. Z ławki przed swoim domem i * Nieszczęście, to znacznie więcej, gorzej, aniżeli tylko zmartwysoczyźnie z dala od Jeziora, ma znacznie lepszy ogląd świat ..... , „ , , j • TV J • • wiente icnagriny. aniżeli ja, na dołku, w chaszczach przy wodzie. Będzie więc щ opowiadał: / nagle one robią samolot, rozciągnęły się ici Wszelako: chmary, na kształt skrzydeł olbrzymiego samolotu. Lecz już Ą Szczęśliwa chałupa, gdzie pająków kupa. Szczęśliwy ten dom, gdzie pajączki som* chwilę są balonem, aby nagle, całkowicie zmieniając kierunel Uzupełnia te powiedzenia, na poczekaniu zebrane w czasie lotu, zniknęły i to wszystkie na raz co do jednego. W obawie przed ptasimi spustoszeniami w sadach, dbał P P " efonistka: gospodarze... stroją drzewa. Sąsiad, z tytułu pracy w płockie № ' ^ P ?J stoczni, dysponował sporą ilością czerwonego płótna. Więc nit 8 * i e w c z y « a , bo w domu pajęczyna. rozstawił strachów, jak jego rodzony brat, sołtys, zwykły rolnik, Do tumanów muchatek i pajęczaków w okresach znacznej lecz - niczym na święto 1 Maja - porozciągał w sierpniu na wilgotności, dołącza mrowie stonóg (Oniscus asselus L.), wierzchołkami drzew czerwone transparenty. Natomiast, innjs prosionków (Porcellio scaber Latr. rodź. Oniscidae), skorków młody gospodarz, zaniedbał podobnych działań. I stracił jedf czyli cęgoszy (Dermaptera) oraz ... biedronek dwukropkowych nego dnia około 20 milionów starych złotych! Szpaki spuił (Coccinella =Adalia bipunctata L.), siedmiokropkowych (Coctoszyły mu ledwie co obsiane pole buraków cukrowych. ! cinella septem-punctata L.) i biedroneczek (Cocinulla ąuatuoMoi stali przyjaciele w perypatetyzmie w Ogrodach Krasińs- "dec impustulata). kim i Saskim, jak się niespodziewanie pojawili w Murzynowie wzniecając rozliczne resentymenty, tak podobnie nagle znikli Boża k r ó w k a Jeszcze wczoraj było ich tysiące, a dziś nie pozostała w całej ws nawetjedna ich para. Oto wzór zorganizowania wielkiej liczb), Chrząszcz ten, którego trzy rodzaje j u ż wymieniłem jest osobników, wzór niedościgły ludziom. Po odlocie szpaków naszym ulubieńcem, wygląda przezabawnie więc pięknie, przerzedzone muchary, jako niedobitki, będą obok innycl a najważniejsze żywi się naszymi wrogami, paskudnymi mszyowadów fruwających, codzienną strawą jaskółek z Afryki cami, a także pożera jaja stonki ziemniaczanej! Być może z tej wiernych swemu wakacyjnemu osiedleniu. Niektóre z nici g ° J według nas niezależności wzięła się nazwa chrząszprzyspasabiają się... do drugiego j u ż w tym roku wylęgu' j " У drapieżcy. Nazwa ta nie ma nic wspólnego z ubóstwem Deszczowe, mokre miesiące lata, łagodne zimy, sprzyja* P - Przeciwnie, wiąże się z dostatkiem. Według obfitości wszelkiego rodzaju muchatek z komarami na czele Brucknera rosyjskie bodryj 'krzepki na duchu' i bodrit'sia 'krzepić s i ę ' , tudzież w Krakowskiem biedroń 'nygus', co W niektórych rejonach kraju, chociażby w sąsiedztwie Puszczj wszystko może, chyba wyjaśnia nie najgorzej pochodzenie tej Kampinowskiej, mieszkańcy tamtejszych wsi lękają się późn) miłej uchu nazwy. Jeśli więc biedronka ma związek z biedjesienią i zimą wchodzić do swych piwnic, albowiem zimujt roniem, co wszystko może, to dziecięca zamawianka-rymowanw nich tnące niemiłosiernie komary. Tylko z dymiącym na kiji . , . J , ' . • • • . , . ,_• . . . ./ . *a Kierowana do tego chrząszcza wydaje się nawet zrozumiała: kwaczem można śmiało otwierać spiżarnię piwniczną. •>• • , , , , •, „ ,. • Г , , • oiedroneczko lec do nieba Klimatyczne anomalie, zanieczyszczone do cna środowisko, „ „ • - - , , , ,, , przynieś mi kawałek chleba. to główne czynniki niezwykłych zmian, jakie obserwujemy Plaga tak nam życzliwych, przesympatycznych biedronek, w ostatnich latach w życiu o w a d ó w , ptaków, czy ryb. Plada łączy się każdorazowo w Murzynowie z masowym ... pomorem muchatek, towarzyszą przemiennie - tak się dzieje w Murzyno­ * Jeziorze ryb, raków, ślimaków i małży, a więc: szczeżuj, w i e - p l a g i pajęczaków (Arachnida) czyli stawonogów, głównif skójek, racicznic, groszówek, kruszynek, gałeczek, zagrzeb­ takich, jak roztocze, pająki, kosarze oraz zaleszczotki. Bywaj) iów, przytulików, zatoczków, błotniarek oraz innych jeszcze, lata, jak tegoroczne (6-7 tygodni ciągłych opadów w sierpniu wyposażonych w muszle mięczaków rzecznych, których lud­ i we wrześniu), kiedy każdy poranek z bogactwem pajęczy! ność miejscowa zwykła traktować jednym mianem, krówek; najosobliwszych konstrukcji w najbardziej niezwykłych miejs­ dodając często - dobre dla kaczek. cach, ujawnia rozmiary nowego całkiem zjawiska. W samym Wyrzucone przez fale na brzeg gnijące ciała ryb, raków tylko niewielkim pomieszczeniu Muzeum żyje sobie kilkaset: mięczaków, pokryją z czasem niezliczone zastępy znanych pająków (Aranei) tudzież, drugie tyle kosarzy (Opiliones). I m , i dwukropek, i siedmiokropek... Aby tekst ten nie stał się ekologicznym raportem, posłuchaj­ Pierwszy i pewnie j u ż niepowtarzalny pomór stworzeń my, co Nowa księga przysłów głosi o pająku. Od razu wypad* wodnych w Jeziorze nastąpił dziesięć lat temu. Trzeba było zauważyć, że nie ma w niej powiedzeń o pająku wiele (tylk° 6wczas zakopać stosy uśniętych, dorodnych leszczy, san siedem) i nie starszych, aniżeli pochodzące z drugiej poło*/ daczy, ^ . u^iejki, jazgarze, pozo X I X w. Już taki sobie komar ma ich trochę więcej, a najważniej­ ^awiano swemu losowi, rozkładu na piaszczystych brzegach. sze, najstarsze przysłowia z nim związane to początek wiek' 'ałaryb pokrywały spokojnie żerujące biedroneczki, wówczas X V I I . Zdroworozsądkowa operacja badawcza, której ograni­ nA<° - ' y P 4 J ą c e , rojami czy chmarami. W dwa lata czenia i jawne błędy są każdemu etnologowi doskonale znane, POżniej zjawisko umierania ryb się powtórzyło ale na mniejszą - Zmniejszyły się zasoby ryb które giną z nastaniem wskazywałaby na to, że owady dokuczliwe, roznoszące śmief' a ą i s a n i a P t o B o II. 1. Św. Agata. powierzchni ziemi znajduje. Potrącona gałąź bzu powoduje natychmiastowy wzlot tysięcy owadów. Natomiast najsłabsze nawet światełko lampy naftowej z przykręconym knotem ściąga w pobliże niezliczone rzesze wirujących osobników. Nie ude­ rzają - jak oniemiałe ćmy w szkło lampy i nie giną spalone w płomieniu świecy. Potrafią zachować bezpieczny dystans; wirują stale brzęcząc w pobliżu źródła światła, pod stropem, sufitem. Zapytasz szanowny Czytelniku, po co brzęczą? Otóż, sygnalizują pobratymcom miejsce rozkoszy. Owe podniebne słupy wirujące mucharów, to stan ich zalotów i kopulacji. Ponadto: (...) Kiedy w lecie przybliżymy się do wody - miejsca wylęgania się komarów, w chwilę po spotkaniu pierwszego komara zlatują się do nas ze wszystkich stron następne. Jak dowiedziały się o naszej obecności? Najnowsze wyniki badań nad komarami dowodzą. Że komary przekazują sobie wzajemnie informacje za pomocąfal elektromagnetycznych o milimetrowej długości. Każdy gatunek komara wysyła specyficzne, dokładnie zakodowane sygnały. Może nas dziwić umiejscowienie tak zminiaturyzowanej radiostacji w małym organizmie. Dla tech­ niki, przy stosowanych obecnie układach elektronicznych i ten­ dencji do miniaturyzacji, komary są odpowiednim wzorem do naśladowania. Nie powiedziałem, że komary wabi do wysysa­ nia naszej krwi przez ich samice kwas mlekowy zawarty w pocie... Natomiast komaropodobne muchary i to jest zdumie­ wające, w ogóle nie interesują się naszym ciałem. Zapewne żywią się substancjami pochodzącymi ze świata roślin. Zresztą, kto to wie. Wiadomo, że rano zwały martwych mucharów pokryją ziemię. Ścieżyny, ścieżki i drogi będą zielone. W po­ bliżu Jeziora, warstwa zmarłych owadów może być gruba na centymetr. Trzeba niezwykle ostrożnie korzystać z pojazdu zwanego tutaj bzykiem, czyli motoroweru marki komar. Pod wieczór pojawią się następne żywe, wylęgłe w Jeziorze 3 84 a n l a n M o a w n a n a i tel i j a k a ś w l a d o m o s ć d z i w c к а w r o s t b i e d a J v a l e to l e w w a n n , e a , a v 1 n a w o Ze a l e k n m e k j e } b w s t e D r o b n i c ę p t o t k i II. 2. Dzwonek loretański. Drzeworyt z druczku odpustowego Pamiątka z Kalwarii Zebrzydowskiej, nakład Stanisław Cyranowski, Zakliczyn (bez daty) upałów. W ubiegłym roku, w czasie suszy znaleźć j u ż było można na brzegach Jeziora jedynie wyschnięte zewłoki drob­ nych okoni i jazgarzy. Natomiast, ku radości rybaków roz­ mnożyły się sumy (osobniki 20-40 kilogramowe, od połowy kwietnia do połowy czerwca, łowiono dzień w dzień, wypróż­ niając wiersze, i rano, i wieczorem). W znacznych ilościach pojawiły się karpie, których wcześniej we Wiśle nie było. Seweryn Małkowski zawołany rybak i potomek sławych na Wiśle rybaków, sam sobie umiejący napleść każdą ilość wierszy i wieraszek (oczywiście z chrustu, czyli w i k l i n y ) , z powodu zmian w rybostanie Jeziora, dokonał rzeczy niezwykłej z za­ kresu wynalazczości. Oto udało mu sę zmienić kształt wierszy. Nie wtajemniczonym powiem od razu, że samołówka ta od czasów starożytnych w takiej samej postaci przetrwała do naszych dni. Identyczne, wydłużone, na końcu szpiczaste, przy wlocie rozszerzone, przypominające rakiety swym kształtem wiersze, używano w Starożytnym Egipcie, w całej dawnej Europie i do niedawna również w Murzynowie. Kierując się chęcią pomieszczenia potężnych ciał s u m ó w w zastawianych na dnie pletni (9 wieraszy połączonych ze sobą sznurem) usunął z tych samołówek część spiczastego końca i łącząc swymi otworami dwa, lekko stożkowate kosze (wciąż tu wyplatane i używane - kipy), uzyskał formę pękatego walca, w części środkowej pogrubionego, na końcu - jak w koszach - prosto­ padle ściętego. Od pięciu lat w Murzynowie i okolicach, dzięki pomysłowości zawsze pogodnego pana Seweryna, łowi się ryby wierszami wyłącznie - trzeba to śmiało powiedzieć - „nowej generacji". Piszę o tym z podwójną przyjemnością; po pierw­ sze, znajdując pierwszy raz w długiej praktyce badań tereno­ wych przypadek, stwierdzający bezdyskusyjnie, że w kulturze chłopskiej wynalazki tworzą konkretni ludzie oraz, po drugie, że nie zapomniałem o swym etnograficznym piętnie. Zaczęłem od szkicowania zadziwiających zjawisk środowis­ kowych w Murzynowie, kiedy - jak w 1995 roku - po lipcowej kanikule przez cały sierpień i część września padało. Ale w 1992 i 1994 roku, przez te trzy miesiące w ogóle nie było opadów. Woda w leziorze, mimo włocławskiej zapory, opadała nawet do dwóch metrów. Odsłaniały się w ó w c z a s , w zależności od 85 �miejsca, ukształtowania nadbrzeży, mniej lub bardziej rozległe plaże. Na Łęgu, najniższa część wsi, szerokość odsłoniętego nadbrzeża dochodziła miejscami do ok. 70 m, w pobliżu Muzeum, środek wsi, do kilku czy kilkunastu metrów. Wszyst­ kie z tych odsłoniętych miejsc pokrywała warstwa muszli, wcześniej j u ż wymienianych ślimaków i małży. Grubość powłoki utworzonej przez muszle dochodziła nawet do kilku­ dziesięciu centymetrów. Muszle wymarłych w Jeziorze stwo­ rzeń zostały szybko potraktowane (przez przedsiębiorczych murzynowiaków) jako dodatkowy surowiec do wyrobu ... pustaków. Wracajmy jednak do tematu tutaj głównego, jaki się wiąże ze słowem plaga; jak współczesne plagi owadzie przybliżyć mogą obraz nieszczęść trapiących ludzi przez stulecia. Zgodnie z zapoczątkowanym tu opisem należałoby zacząć od najbliższej mi grypy i malarii. Posłuchajmy, o czym mówią suche dane. Morowe powietrze „ G R Y P A [franc, od gripper 'chwytać ł a p a ć ' j , influenza [wł.j, choroba zakaźna wirusowa. U c z ł o w i e k a - wywoływana przez swoisty wirus 0 dwóch odmianach (A i B ) , atakujący szczególnie nabłonek dróg oddechowych. G. jest b. zaraźliwa, przenosi się przez zakażenie kropelkowe. Sporadycznie lub w postaci niewielkich epidemii występuje stale i ma wtedy przebieg łagodny; jednak co pewien czas wybucha w postaci epidemii większych, niekiedy nawet ogarniających cały świat pandemii, i wówczas przebieg jej jest b. ciężki. Pandemia g. wystąpiła m.in. 1889-91, a największa (zw. hiszpanką - od kraju, w którym wybuchła), z okresu 1918-20, pochłonęła ok. 20 min śmiertelnych ofiar; tzw. g. azjatycka z 1957 rozprzestrzeniła się z Azji na cały świat. Przyczyny występowania pandemii g. nie są dotąd dostatecznie poznane." 5 Podaję dane z dzieła drukowanego między 1962 a 1969 rokiem, stąd nie ma w nim wiadomości o grypie azjatyckiej szerzącej się po 1957 roku. Miałem jednak okazję od 1963 do 1976 roku doświadczać regularnie w stepie mongolskim na własnej skórze czym jest interesująca nas zaraza. Dzisiaj nie ma najmniejszych wątpliwości, że jej źródłem jest skażenie akwatyczne, czyli związane ze środowiskiem wodnym, a konkret­ nie, gęsto zasiedlonymi i zanieczyszczonymi zatokami Morza Żółtego (Zatoka Pohaj, Zatoka Liaotuńska, Zatoka Koreańska), Morza Wschodniochińskiego (Zatoka Hangczou koło Szang­ haju) nie mówiąc j u ż o Zatoce Tonkińskiej oraz wodach Morza Południowochińskiego wokół Hongkongu. Zresztą, jak dobrze wiadomo, grypę azjatycką nazywano również grypą Hongkong. Nie zdziwiłbym się pojawieniu nazwy - czego sobie i nikomu nie życzę - grypa Płock lub grypa Włocławek... Bywało w stepie, że z dokładnością, co do dnia (21 września) następowało skażenie. Jeszcze dwudziestego tegoż miesiąca do późnego popołudnia chodziłem rześki i nawet wesoły. Ale pod wieczór zaczął wiać wschodni wiatr, dzuu; w zimie, postrach pasterzy, powodujący często pomór stad. Na drugi dzień j u ż nie byłem, ani rześki, ani wesoły. Złe powietrze; mala aria, czyli z włoskiego malaria, inaczej febra, albo zimnica. U nas jej roznosicielem jest wspominany już komar widliszek (Culex). Na świece malarię łączy się z moskitami, również komarami (hiszp. mosquito; łac. mosca 'mucha'). Zachowanie pojedynczego widliszka z Murzynowa 1 moskita w Kamerunie albo Senegalu, jest identyczne! Czycha aż człowiek uśnie. Kiedy j u ż uśnie na dobre, zarówno widliszek, jak i afrykański moskit, brzęcząc zuchwale, atakuje ucho! W taki sposób obudzony człowiek w swym przerażeniu staje się ofiarą nawet paru ukąszeń, w innych, lepszych miejscach na ciele niż okolice ucha... Komar syberyjski wybiera nieraz piętę... Pozwala to owadowi długo i spokojnie ssać krew ofiary. Aby po tym zabiegu można było chodzić w butach, trzeba z nich 86 wyciąć części tylne... Opuchlizna i skażenie obrzydliwą materią jest gwałtowne, prawie natychmiastowe. W i e m coś o tym! „Zimnica, malaria [wł. ] , gorączka błotna, choroba pasoży tnicza człowieka, wywoływana przez pierwotniaka z rodzajt Plasmodium (zarodziec); cechą charakterystyczną z. jest okre­ sowe występowanie napadów gorączki. Z . należy do chorób najgroźniejszych i najbardziej rozpowszechnionych, zwłaszcza w krajach zwrotnikowych i podzwrotnikowych; szacuje się, że w 1952 na z. chorowało na świecie 350 min ludzi, zmarło ok. 3,5 min, w 1959 - 150 min, zmarło 980 tys." Jak kora wierzby i wierzbowatych stała się surowcem dc uzyskania sulfamidy, tak kora chinowców, chininy, podstawo­ wego leku w schorzeniach malarycznych. Chinowiec, albo chinowe drzewo, Cinchona; ok. 30-40 gatunków. Rośnie na stokach Andów, na wysokości 1200-3500 m, między 10 a 22 stopniem szerokości geograficznej, południowej. Drzewa tt osiągają wysokość 15 m; mają liście skórzaste, eliptyczne, wiecznie zielone, a kwiaty wonne, wiechowate. Owoce chinowca, torebki, zawierają liczne skrzydlate nasiona. Na komarach i związanej z nimi malarii wyczerpuje się moji potrzeba rozumienia pojęcia plagi, a tym samym zarazy Zainteresowanych cholerą, ospą czy d ż u m ą odsyłam do niedo ścigłych znawców przedmiotu: Camusa, Geremka a także Moniki Sznajderman. 6 V?- z ŻYWIOŁY Gdybym miał orzec, który z żywiołów uważam za najbardziej złowrogi uznałbym oczywiście trzęsienia ziemi, erupcje wul­ kaniczne i tym samym o g i e ń . Jednakże zdając się na doświadczenia całkiem własne, tym najgroźniejszym wydaje raj się nie ogień i również nie w o d a (żywioły przed którymi można się ratować w porę przeprowadzoną ewakuacją), lea w i a t r . Wzgórza i wyrosłe wysoko drzewa w pobliżu siedzib ludzkich, piorunochrony, wały przeciwpowodziowe, wcześniej zaś, starannie dobierane miejsce pod dom, czy stawianie go na specjalnie utworzonym wzgórku, a ponadto: - woda święcona, - sól i chlebki św. Agaty, - zapalona gromnica, - gniazdo bociana w obejściu, - zaklęcia, modlitwy i pacierze, - poświęcone gałązki, wianuszki i - palma, wreszcie - dzwonek (loretański) i - dzwony stanowiły, albo całkiem praktyczne i skuteczne zarazem zabez­ pieczenie przed żywiołami ognia i wody, albo - co wcale nie jest mniej ważne - kształtowały poczucie bezpieczeństwa; bezcennego stanu ducha, łatwo czy też naturalnie, przeradzającego sif z chwilą rzeczywistego nieszczęścia (pożaru, zalania itpj w silną wolę przciwstawienia się mu, obrony, walki itd. Natomiast żywioł wiatru jest bezkarny... A n i w naszej kulturze, ani w innych mi znanych kulturach, nie zostały wykształcone, stosowne praktyki przeciwhuraganowe, czy przeciwietrzne; przypominające ó w dosyć bogaty rejestr przedstawiony^ sposobów chronienia się przed ulewami, gradobiciami, powo­ dziami oraz porażeniem i zapaleniem od gromu. Tuarego* w czasie burz piaskowych na Saharze pozostaje jako ochron) jedynie zsunięty na twarz turban, a Berberom, kaptur burnus* Mongołowie z pustyni Gobi, gdzie szaleją podobne do saharyjskich burze piaskowe, ani turbanem, ani kapturem się chronić w mogą... W odzieży jaką umiłowali, wykształciły się zabez­ pieczenia dłoni (długie rękawy zastępujące rękawice), lecz n* twarzy... Dosadniejszych jednakże kulturowych grzechów za­ niedbania wobec wiatru dostarcza społeczność żeglarsko-maT? narska i to całego świata. Charakterystyczny uniform marynar­ ski, a w n i m specjalnie poszerzone nogawki spodni, pozwala- II. 3. Cuda Jezusowe; unicestwianie żywiołów wiatru i wody. Cyprian Norwid, Łódź Chrystusowa na Jeziorze Genezaret, 1856 chronić się przed zamoczeniem! Owo poszerzenie jest w sam raz, aby przy podwijaniu spodni objęło najgrubszą część nogi, udo. Osobliwy kołnierz przy bluzie, jeśli ma chronić przed wiatrem marynarza, wymaga aby stał on zawsze do wiatru tyłem! Wobec zaś samego wiatru wymagana jest całkowita pokora, a gwizdanie - które sprowadza nieporządany wiatr -jest, jak wiadomo, niezwykle surowo karane. Dodam na koniec (ale o tym będzie szczegółowo w ostatniej części tego szkicu) żywioły ognia i wody mają licznych świętych patronów. Żywioł wiatru świętego patrona nie ma. Nie ma, jak się wydaje, między innymi dlatego, że z w o dn i с z o ś ć, differentia specifica tego żywiołu (mówimy wszak, daremnie szukać wiatru w polu, czy płochy jak wiatr, lecz nie jak burza, ulewa, rzeka, piorun) nie sprzyjałaby często dobremu imieniu patrona świętego. Kościół - jak mniemam - rozwiązał ten problem, można rzec, okrężnie. Wprawdzie wiatr powoduje nieszczęścia, nieraz straszliwe, pustoszy domostwa, zatapia statki na morzu, a najważniejsze rozprzestrzenia zarazy, jednak­ że dotyczy to życia i zdrowia; ludzi i zwierząt. Zatem, odpowiedzialniejszym zabiegiem będzie powołanie patronów strzegących zdrowie (życie) ludzi i zwierząt; chroniących ich przed morowym powietrzem, czy konkretnym schorzeniem. Takich też świętych patronów, tylko u nas, jest spora gromadka. Oto ci święci: Błażej, Roch, Jan Boży, Walenty, Benon, Wendalian. Będę jeszcze mówił o nich obszerniej przy końcu. Natomiast w wierzeniach przedchrześcijańskich, czy też póź­ niejszych, synkretycznych, nawiązujących do wyobrażeń głów­ nie chłopskich, odnajdujemy dosyć liczne istoty nieziemskie, wypada nawet powiedzieć, niebiańskie (aby tylko nie było az, demoniczne), ściśle związane z wichurami, wiatrem, wirami powietrznymi itd. Podobnie rzecz się przedstawia w mitologiach starożytnych, wszystkich światowych centrów Kulturowych; Mezopotamii, Egiptu, Grecji i Rzymu, Dalekiego Wschodu z Chinami i Indiami na czele, a także w przypadku Ameryki Prekolumbijskiej. Wiatry mają swych bogów; wiatry ^ Personifikowane i deifikowane. Wreszcie, w prastarych zar °smogoniach, wiatr - jako substancja kreacji świata - wy­ stępuje na podobnym poziomie znaczenia, co żywioły wody i ognia. Kosmogonia aztecka służyć tu m o ż e najbardziej chyba sugestywnym świadectwem. A oto, pochodząca z Małopolski bajka o Macieju i żywiołach. W reistycznej, spowitej pragmatyzmem rzeczywistości murzy nowskiej, dla bajki - mówiąc oględnie - większego zrozumienia nie ma. Dlatego więc, sięgam do skarbnicy chłopskich wyob­ rażeń z odległej części kraju. Zimowym rankiem, ale słonecznym, wyszedł sobie Maciej przed chatę aby popatrzeć na świat boży. Wnet spostrzegło Macieja Słoneczko i go zapytało. - Prawda, Macieju, że jestem na świecie najważniejsze i nagroźniejsze? - Wcale nie, odrzekł Maciej. - No to cię spiekę i wtedy przyznasz m i rację. Do rozmowy wtrąciła się Chmura. - Masz rację Macieju. Przecież wiadomo, to j a jestem królową na niebie. Kiedy tylko zechcę, przesłonię sobą to pyszniące się świecidło. Powiedz, że to j a jestem najważniejsza i najgroźniejsza. - Wcale nie jesteś Chmuro najważniejsza i najgroźniejsza. Odpowiedział bez namysłu Maciej. Na to Chmura pociemniała ze złości i zakrzyknęła. - Dobrze Macieju, teraz cię moje deszcze z m o c z ą do suchej nitki, ulewa dom ci zaleje i wtedy zobaczymy co powiesz. Mróz przysłuchiwał się pogwarce Chmury z Maciejem i też go zapytał. - Przyznasz Macieju, że to j a jestem najsurowszy, najgroź­ niejszy i wszechmocny. - Nie! Wrzasnął Maciej. I wtedy zaszumiał Wiatr. - A co o mnie sądzisz Macieju? Maciej pokłonił się wiatrowi i rzekł. - Ty Wietrze jesteś najważniejszy. Tylko ty wszystko możesz. - M ą d r z e powiedziałeś Macieju. Jeśli cię M r ó z zmrozi, to cię ciepłym podmuchem ogrzeję. Gdy cię Słońce spiecze, to cię 7 87 �ochłodzę. No, a jak cię ta pyszałkowata Chmura zmoczy, to cię osuszę. Maciej ufnie powrócił do chaty i z lubością wsłuchiwał się w poszumy wiatru, dochodzące z powały od strony komina." Na Niżu Polskim, a więc w obszarze w którym znajduje się Murzynowo, zdawać się by mogło, nie występują groźniejsze wiatry. Tak jednak nie jest. Kujawa, to nazwa wiatru południowozachodniego, wiejącego najczęściej w naszej wsi, wieją­ cego od strony Kujaw. W nazwie kujawa odkryć można związek ze stroną świata kojarzoną z Kujawami, ale również z samym sensem słowa, które Bruckner łączył z chujawą, chają, jako 'zawieruchą'. Kujawa daje znać o sobie bez względu na porę roku. Równie dokuczliwa może być na wiosnę oraz jesienią, jak też w środku lata. Będzie się panoszyć na początku zimy, dopóki j ą morka, wiatr północny, lub inny, wschodni nie zmorze. Najdokuczliwiej dawała się kujawa we znaki, kiedy się przebywało na rzece i w jej pobliżu mieszkało. Ale po utworzeniu sztucznego Jeziora, zmieniło się wiele. Zagrody przeniesiono w cichszy rejon, w stronę tarasu pradoliny, a sama Wisła zamieniona w sztuczny zbiornik cuchnącej wody, chociaż kiedyś wszyst­ kich tu żywiła, stała się obszarem dla większości (poza osobami z dwóch tylko rodzin) całkiem obojętnym. Zachowały się jednak wspomnienia, jak onegdaj na wodzie bywało; kiedy dopadła wodniaka czy rybaka kurzawa. Trzeba było nie raz opuszczać łódź i szukać schronienia na łasze piasku kępy. Powalić się plackiem na tym piasku i wyznając swe najcięższe grzechy, modląc się żarliwie o przetrwanie, czekać. W czasie tego czekania, jedna tylko myśl nękała nieszczęśnika: Poderwie, czy mnie nie poderwie do góry... Nie wszyscy zawołani, dawni wodniacy bijali swoje żony... Ale ci, którzy to czynili, byli - według zgodnej opinii - ofiarami uszkodzonych nerwów. 9 I winiono za to kujawę. Przypisywano jej również, czynieni człowieka złośliwym i nadmiernie zemszczącym. Obserwują; bacznie swoje zachowanie w Murzynowie, podzielam w pełn istnienie ścisłej zależności między kujawą a zemszczenie^ czyli przeklinaniem; wypowiadaniem nieprzyzwoitych wyra zów. Bywają dni całkiem stracone, kiedy nic sensowneg (wymagającego wysiłku umysłowego, a nie tyko fizycznego) się nie udaje. I to również zasługa żywiołu wiatru, zwanegi kujawą. Ale co tam znaczy kujawa, regionalny wiaterek, pośró; światowych wichur. Wspomnijmy tylko, globalne zamieszani sprzed zaledwie paru lat, którego sprawcą stał się iracko kuwejcki, opóźniony podmuch chamsynu (arab. chamsin -4 - pięćdziesiąt; zapylony, gorący wiatr, wiejący przez pięć dziesiąt dni). Według znawców przedmiotu, wiatr ten pojawi się w połowie marca, ale według oficjalnego komunikat! dowództwa armii sprzymierzonych, liczono się, że będzie wiaj j u ż w grudniu... Chodzi oczywiście o konflikt w Zatoct Perskiej w 1990 roku. Sprzymierzeni zawiadomili świat, żi uderzą na Irak przed świętami Bożego Narodzenia. Nie uderzy, l i . I również nie uczynili tego po świętach, przed Nowyrt Rokiem, jak obiecywali. Ostatecznie, atak nastąpił w połowit stycznia 1991 roku. Przez kilka tygodni żyliśmy w nękającym napięciu, albowiem psychoza możliwości konfliktu światowego nie malała, lecz się powiększała. Chamsyn, jak z czasem ogłoszono, swym zapyleniem (ponoć, kiedy wieje nic 1 widać) miał stanowić naturalną zaporę maskującą, wcześniej opanowaną przez siły powietrzne Sprzymierzonych... Ale onego roku, chamsyn powiał inaczej niż zwykle. I mimo dyy ponowania satelitarno-komputerową prognozą, Sprzymierzeni zmuszeni zostali do kapitulacji przed siłą wietrznego żywiołu. Tylko ten fakt z najnowszej historii wojen nakazuje, aby awersji 10 dodeterminizmu geograficznego dwóch zamierzchłych totalitaryzmów (czerwonego i brunatnego, wschodniego i zachod­ niego) traktować, jako zupełnie chybioną, chociaż całkowicie zrozumiałą. Zainteresowanych, wysoce uszczegółowioną, prawdziwą na­ turą żywiołów, odsyłam do niezastąpionych o nich danych, literackich. Tylko pośród rodzimych, czy z Ojczyzną związa­ nych pisarzy, odnajdziemy prześwietne relacje, przy tym, odnoszące się do różnych zakątków ziemskiej ekumeny. Zatem, rekomenduję jako najlepszego znawcę wiatrów Josepha Con­ rada, słońca Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, opadów w tropi­ kach, Michała Choromańskiego i bezwzględnie Witolda Gomb­ rowicza." Wszystkie żywioły mają to do siebie, że kiedy następuje w nich przekroczenie granicy u m i a r u , stają się dobrodziej­ stwem nie do zniesienia czy mówiąc inaczej, dobrem prze­ klętym. Stąd nasze pomieszanie; z jednej strony błagania kierowane do nieba aby spadł deszcz, a z drugiej, kiedy ulewy niszczą cały dorobek życiowy, złorzeczenia w stronę niebios. W czasie skwaru prosimy Pana o odrobinę powietrza, o naj­ skromniejszy powiew, a kiedy powiew przerodzi się w huragan, w tajfun lub - nie daj Boże - tornado, zapieramy się często naszych przekonań. Żywioły ognia, wody oraz wiatru, pod względem kryjących w sobie przeciwieństw (dobroczynności i złowrogości) nie mają w przyrodzie żadnego, porównywalnego odpowiednika. I dlate­ go chyba też, tak łatwo nasza niefrasobliwa ufność wobec żywiołów przeradza się w straszliwą bojaźń. W najstarszych wierzeniach (pierwotnych) uzależnienie od chimeryczności żywiołów przyjmowane było z absolutną uległością w postawie całkowitej pokory. K u naszemu wielkiemu zdumieniu, ślady tej postawy odkrywamy nie tylko w płochych deklaracjach słow­ nych, błąkających się w różnych przekazach ustnych, a wywo­ dzących się z kultury chłopskiej. Istnieją poświadczenia trwało­ ści tej postawy w konkretnych zachowaniach. Najdrastyczniej wyrażają nie podejmowanie prób przywracania życia ludziom porażonym gromem czy niesienia pomocy topielcom. Rejestry cudownych zdarzeń z naszych narodowych sanktuariów, a jest to regułą, nie stwierdzają przypadków stawiania przed obliczem Osób Boskich i Świętych Pańskich ofiar utonięcia tudzież trafienia piorunem. A przecież, wydawałoby się, że dobrze znane, antropocentryczne przesłanie z Genesis, dotyczące czło­ wieczej zwierzchności, panowania naszego nad wszystkim co żywe w przyrodzie, w y w o ł a u chrześcijan całkowite wy­ zwolenie z pogańskich przesądów. Ponadto, sam Nowy Tes­ tament, w cudach Jezusowych, szczególnie w dwóch - uciszenia wiatrów i chodzenia po morzu - jeszcze dosadniej wyraża intencje niezależności, panowania człowieka w przyrodzie. Unicestwienie dwóch straszliwych żywiołów - wiatru i wody - to wyniesienie ponad ich moce siły, kryjącej się w żarliwej wierze. Demony Napisałem to słowo kursywą, ale mogłoby znaleźć się w cudzy­ słowie, albowiem wydaje mi się całkowicie niewłaściwym II. 4. Martin Schongauer, № określeniem wobec wielu istot niebiańskich i chtonicznych szenie św. Antoniego, micdzj z dawnych wierzeń, o których chciałbym tu mówić. Rodowód 1470 a 1475 r„ miedzioryt go słowa jest zapewne kościelny, może nawet ogólnochrześDemoniczne monstra Schot jański. Dla potrzeb badawczych, wyzutych z intencji wartoś­ gauera to z reguły zwierz( z ludzkimi członkami. (...) I " ciujących, staje się też przez s w ą jednoznaczność nieprzydatne; potworność (...) wzięła i< iera różnice występujące między czczonymi niegdyś isz fantazmatycznego połączę tami; a najważniejsze, z góry je piętnuje, jako nieprzyjazne nia zwierząt z ludzkim zamilO' towiekowi. Jednym słowem, wskazuje wyłącznie na ponoć waniem do okrucieństwa. W" szard Przybylski, Pustelnifl zatański, czy diabelski, a nawet upiorny aspekt owych istot, i demony, Znak Kraków 199* P°mijając ich często opiekuńczą lub zdecydowanie dobroczyne № C1 е ac s m 88 &i II. 5. Nowożytne wyobrażenia kosmogoniczne. Smok zasłania słońce. Józef Muczkowski, Zbiór odcisków drzeworytów XVI-XVII w. Kraków 1894, nr 829. Z lewej strony ponad księżycem, wyobrażenie Ptanetnika czyniącego powódź; z dużego gąsiora wylewa wodę. Według: Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, „Lud", T. XXXVII: 1946, s. 293 ną rolę w wyobrażeniach swych niegdysiejszych wyznawców. Dziś, kiedy każdy odkryty okruch zamierzchłych wyobrażeń pobudza bicie serca i niezmiernie raduje, określenia - demon, demoniczny, demonologia - pomijając ich j a w n ą symplifikację, przyprawiają o mdłości, a nawet wywołują zbrzydzenie. Na szczęście, czas zrobił swoje i najgroźniejsze słowa, jak Behemot, albo Lucyfer mogą, pospołu ze swym desygnatem szczerze bawić. Wykorzystał to Michał Bułhakow prześwietnie w Mist­ rzu i Małgorzacie. Poczciwinę Rokitę, opiekuna stad, pośrednio zaś duchowego dyspozytora mleka i sera; kochliwego przyjaciela dojarek, zawodzącego nocami do nich z tęsknoty na swych przepastnych dominiach, rokiciach i rokitnicach, potraktowano szczególnie surowo. Miał bowiem wyłącznie dobrą opinię. Został włączony do rzeszy diabłów. W Rokiciach, uroczyskach Rokity, ewan­ gelizacja prowadzona była zapewne w sposób bezwzględny, na pewno zaś z wykorzystaniem najkosztowniejszych i najbardziej olśniewających ś r o d k ó w . 12 Przypuszczać należy, że niektóre z istot niebiańskich i chtoni­ cznych o mocach nadprzyrodzonych, istot przynależnych do wyobrażeń przedchrześcijańskich, czy znacznie późniejszych, synkretycznych, ludowych, mogły korzystać ze słabej o nich orientacji wśród księży i osób związanych z nawracaniem bezbożników na prawowitą wiarę. Płanetników, Chmurników, Obłoczników, Trzymaczy tudzież G r a d o w n i k ó w odkryli zape­ wne owi pierwsi, romantyczni badacze duszy ludu polskiego. I nie jest wykluczone, że to oni, a nie księża, postrzegli pierwsi (bowiem tego bardzo pragnęli), iż owe nieziemskie istoty mają diabelską, (demoniczną) nautrę. Nastąpiło tu osobliwe spłyce­ nie pojęć ZŁA, D E M O N Ó W Z Ł A , D E M O N Ó W , S Z A T A N A ; 89 �definiowanych już w Starym Testamencie, a w Nowym - w cu­ dach Jezusowych (choćby Uzdrowienie opętanego, M k 5,1-20) i rozmowach z apostołami (choćby z Piotrem, Zejdź mi z oczu, szatanie, bo nie myślisz o tym, co Boże, ale o tym, co ludzkie. M k 8, 33) - rozwijanych i przekonywująco egzemplifikowanych. Ksiądz Jagódka, proboszcz kościoła w Podbinie (okolice Mszany Dolnej, połowa X I X w.), wielkiej dobroci i zacności osoba duchowna, nie analizował pojęcia Z Ł A w kategoriach hermeneutyki, czy też wcześniejszych sposobów oswajania się z Biblią. W Podobinie wystąpił przed stukilkudziesięciu laty, poważny problem z zakresu występków Płanetników: (...) wieś Podobin nawiedzały często gradobicia. Burze nadciągały zawsze od strony Raby t.j. od południowego zachodu (niczym kujawa w Murzynowie, JO), przynosiły ze sobą ulewne deszcze, grzmoty i pioruny i co najgorsze grad, który niszczył wszystkie plony we wsi i powodował potem głód i nędzę. Zdarzało się to często, co kilka lat i doprowadzało ludność do rozpaczy. Ks. Jagódka postanowił: Ktoś we wsi, człowiek godny i piśmienny musi przepisać cztery ewangelje, jedną po drugiej, ale tak uważnie i wiernie, żeby nie zmienił ani jednego słowa, nie opuścił kropki ani przecinka. Trzeba także uwić cztery wieńce i zostawić je w kościele na ołtarzu przez całą oktawę Bożego Ciała. Następ­ nie zawinąć każdy z nich z osobna do tekstu jednej ewangelji i zakopać dość głęboko w polu. Muszą to wykonać czterej ludzie zaufani w tajemnicy, aby ich nikt nie widział i wieńców nie wykopał albo pługiem nie wyorał. (...). Nie zawiedli się ludzie, słuchając tej rady. Od tego czasu burze i grady omijały z daleka ich role, strzeżone przez słowo Boże i święcone wieńce. Nie wszędzie na Pogórzu posługi duszpasterskie znajdowały się w rękach tej zacności osób, jakim był, zmarły w 1862 r. ks. Jagódka. Korzystali wówczas gospodarze z pomocy swych obłoczników, chmurników czy płanetników. Wypisałem te słowa małymi literami, ponieważ występowała (a może nadal się zdarza) na południu Polski instytucja zamawiaczy pogody, których nazywano tak samo, jak owe istoty niebiańskie, władające deszczem, śniegiem i gradem.' Ale znano również, dostępne każdemu, sposoby odpędzania chmur ulewnych i gra­ dowych choćby przy pomocy dzwonka loretańskiego. W nie­ których wsiach w okolicach Kalwarii Pacławskiej stwierdzono z dzwonka tego wielkie pożytki jeszcze przed rokiem lub laty dwoma. 13 4 15 Podoba mi się postawa buddystów wobec zastanych wierzeń związanych z żywiołami oraz sachjuzami (mong. 'duch', 'duchy'). Otóż mnichów, nawet tych wędrownych, niosących posługę duchową i głoszących słowa swej wiary, nie zaprzątało napiętnowanie, ani też walka z sachjuzami stepu, gór, rzek oraz nieba. Życzyłbym sobie istnienia podobnie światłej obojętności (nazywamy to tolerancją) w naszych wierzeniach. Czy są to tylko marzenia ściętej głowy? Czy modlitwa G o m b o d ż a w a jest odmawiana tylko gdzieś w Mongolii? - Byłem (ateistą, JO), jak kołchozy istniały. Wszystkich pasterzy zapisali do ateistów, niektórych to nawet do partii zapisali. Teraz to już nie jestem ateistą. - Wierzysz w Boga? - A nie, nie wierzę. - To w ogóle się nie modlisz? - Jakże nie? Modlę się. Żeby zaraza nie przyszła na bydło, Żeby deszcz spadł, a w zimie nie było śniegu. Ciągle się modlę. - Do kogo się modlisz? - Ja się modlę, jak na górę wejdę, albo jak na rozstajach dróg lub na przełęczy stanę ze stadem. Wtedy dokładam kamień na stos (owoo, Ю), który tam stoi, leję ajryk w niebo, żeby dało deszcz i w ziemie leję, żeby trawa dobrze rosła. 16 90 Demony z którymi zmagał się Jezus, jak też demony, które wielbienie ale również bojaźń, szacunek i gorliwe okazywanie prześladowały pustelników, chociażby św. Antoniego ( i l . ), tc czci, to najczęstsze składniki owej reguły. Jednakże, zdarzały nie te same istoty jakie czci do dzisiaj pasterz mongolski, czy tej się od tej reguły odstęptwa. Za takie odstępstwo, uznać stwory wobec których istnieje też do dzisiaj jakaś powściągliwa niewątpliwie należy chłostanie rózgą figury św. Jana Nepomu­ bojaźń wśród jakiejś części mieszkańców niektórych polskich cena, jeśli zawiodły przyjęte powszechnie formy zachowań wsi w pewnych tylko częściach kraju. W Murzynowie takiej kultowych... Kiedy, mimo błagalnych modlitw kierowanych do bojaźni pewnie już od stulecia nie ma! Ale u Zawiślaków, po świętego, trwała porażająca susza, albo powódź niszczyła całe, drugiej stronie Jeziora (oni nawet nie wiedzą gdzie wschód, posiadane mienie. T ę religijną desperację odkrył wśród mało­ a gdzie zachód się znajduje...), pewnie jeszcze dzisiaj słyszy polskich chłopów (czasy końca X I X i początek X X w.) niektórzy, dochodzące nocą z wody wołania Topielca: chod%\ nieoceniony Tadeusz Seweryn. Istotom towarzyszącym, które choodź, choooodź ...! - wierzą - że jeśli ktoś tego wołania nie miały swych artefaktów, w rzeźbionych figurach czy posłucha, a będzie w dodatku dziabnięty, napewno już nie malowidłach, można było na podobnej zasadzie przygany, stan powróci. Morał, jak najbardziej racjonalny, płynie z tego jeden, swych gorzkich uczuć wyrazić tylko w splunięciu i wypowie­ Po pijaku różne się słyszy głosy i słuchać ich nie należy. dzeniu stosowanego przekleństwa. Łatwo tu o rekonstrukcję: Obyś utopcu zdech, i taka twoja mać. A ponadto, nocą lepiej do wody nie wchodzić... Pani Joanna Tokarska-Bakir, zapewne postrzegając stry wializowanie pojęcia Z Ł A w nadużywanym przez etnografów słowie demon itd., zaproponowała określenie - istota towarzysząca.* Chodzi oczywiście o istotę towarzyszącą przede wszystkim człowiekowi. A chyba można dodać, że towarzysząca w róż­ nych, nieprzewidzianych okolicznościach; towarzyszącą a więc ubarwiająca (wzbogacająca sobą) rzeczywistość; towa­ rzysząca, to również oswajająca czy określająca tę rzeczywis­ tość. Zatem, czyniąca już z tego tytułu wiele dobrego... Takiej istoty nie można nazywać po prostu demonem. A jeśli się jui bardzo pragnie pozostać przy tej konfesyjnej terminologii, te wypadałoby napomknąć o D E M O N A C H D O B R A , bowiem samo słowo demon ma w powszechnym odczuciu wyłącznie konotację ujemną. 3 Ponowoczesność okolic Przemyśla, Joanny Tokarskiej-Bakir, ekspozycja w Pałacu Kazimierzowskim U W , pomagając w etnologicznych rozterkach; służąc przemyśleniami i pomys­ łami wielkiego wdzięku - bez których, wydaje się, że nasz zawód istnieć nie powinien - utrwaliła się j u ż w mej najlepszej pamięci mocno i chyba dosyć głęboko. Z jednej strony po­ krzepiające na duchu, wielkie przeżycie intelektualne w pałacu rektorskim, a z drugiej, powiększające się z każdym rokiem chmary mucharów w Murzynowie oraz marniejące na strychu plebanii w Rokiciu, porzucone, osiemnastowieczne obrazy Świętych Pańskich, to bezpośrednie bodźce mojej potrzeby mówienia o Plagach, żywiołach itd., jak w tytule. O p a t r z n o ś ć i Święci P a ń s c y Przyjmuję, że zachodzi formalny - może też nieformalny - związek między istotami towarzyszącymi (nazywanymi nie zbyt odpowiedzialnie demonami) z prastarych, chłopskich wierzeń, a wizerunkami w potocznej świadomości niektórych postaci osób świętych z wierzeń u nas późniejszych. Korzystam z wielosłowia, aby i w ten sposób swój respekt do świętych wyrazić. Łączy te skądinąd odrębne byty, imaginacyjne z jednej strony, a konkretne, osobowe z drugiej, nadrzędna kategoria rzeczywistości, przypisywane tym bytom żywioły, czyli jedne z najważniejszych zjawisk fizycznych w przyrodzie, tu - Я i zrozumiałych względów - określane w sposób możliwie najbar­ dziej zwięzły: ogień, woda, wiatr. Zarówno istoty towarzyszące, i celestyczne, i chtoniczne, jak też święci utożsamiani z żywiołami (chociażby św. Agata i ś* Florian z ogniem, a św. Jan Nepomucen z wodą) są w wierze­ niach dysponentami mocy, tak zbawczych (życiodajnych), j ^ też niszczycielskich, ukrytych w tych żywiołach. Kult (zaklęci* modlitwy, ofiary, dary, wota itd.), albo mówiąc inaczej, praktyk magiczne i religijne kierowane do jednych lub drugich patronó* stanowią odwieczną formułę porozumienia (a mówiąc ogled; niej, usłyszenia czy też zobaczenia, błagań, próśb, życzę" tudzież podziękowań), mającego na celu pozyskanie przychyl' ności, łaskawości, opieki. Porozumienie to podlegało też ustalo­ nej regule: Nie spoufalanie się, należyty dystans, szczęt* 1 Przyjrzyjmy się interesującym nas świętym i błogosławio­ nym. Na niesłychaną ich ilość (rejestr przedstawiony przez ks. Wincentego Zaleskiego sdb, tylko wybranych postaci, zamyka św. Zyta, służąca, ok. 1218-1272, jako pięćset sześćdziesiąta siódma) zaledwie kilka lub kilkanaście - w zależności od części kraju - łączyć m o ż e m y z opiekuńczym stosunkiem wobec najgroźniejszych żywiołów. Starając się dochować wierności tradycji związanej z miejscem przedstawianych tu spostrzeżeń, Murzynowem i parafią Rokicie (20 km na zachód od Płocka) poświęcę nieco uwagi świętym, Małgorzacie, Barbarze, Piot­ rowi i Pawłowi, Onufremu i Mikołajowi, ważnym patronom lokalnym o rozleglejszej roli w życiu religijnym, aniżeli sama kuratela ukierunkowana na zagrożenia ze strony trzech żywio­ łów. Święta Małgorzata Łacińskie słowo margherita znaczy tyle, co „perła". Pod tym imieniem zna Kościół 8 świętych i 11 błogosławonych. Informację tę podaję za wspominanym już ks. Wincentym Zaleskim, autorem dzieła najbardziej obecnie uznanego. W Ży­ wotach Świętych Piotra Skargi znajdujemy wiadomości o dwóch świętych Małgorzatach, ale żadna z nich nie jest tą, pod której wezwaniem występuje romański kościół w Rokiciu. W Żywotach Świętych Pańskich o. Hugo Hoevera, rzecz się ma tak samo, chociaż autor mówi o trzech świętych Małgorzatach. U Zalewskiego znajduje się już 6 życiorysów, a jeden z nich dotyczy, pierwszej w historii św. Małgorzaty z początku I V w., mającej przydomek męczennicy. 18 Stolicą Pizydii była Antiochia, założona nad górnym Meand­ rem przez króla Seleukosa i Nikatora ku czci Antiocha i Sotera (323-262 przed naszą erą), syna i przewidywanego następcy. Od tej Antiochi, leżącej w Malej Azji - pisze ks. Zaleski - należy odróżnić Antiochię syryjską, założoną również przez tegoż Seleukosa i ku czci swojego syna, Antiocha, nad rzeką Orontes, która miała się stać jedną z największych metropolii ówczes­ nego świata. Pierwszą gminę chrześcijańską w Antiochii pizydyjskiej założył św. Paweł Apostoł podczas swojej pierwszej podróży latach 45-49. W czasie swojej drugiej podróży apostolskiej św. Paweł Antiochię tę ponownie nawiedził (Dz 13, 13-51; 16, w Patronką tegoż miasta jest św. Małgorzata, męczennica, '"lata być według podania córką pogańskiego kapłana. Po Przedwczesnej śmierci matki została oddana pod opiekę pias> która była chrześcijanką. Ta ją doprowadziła do po­ znania nauki Pana Jezusa i do Chrztu świętego. Wybuchło 'e prześladowanie, najdłuższe i najokrutniejsze, obejmują,5 ' imperium rzymskie, za panowania cesarza Dioklecjana UX4~305). To samo podanie głosi, że Małgorzata była bardzo któ ' ^°S Zakochać się w niej miał namiestnik rzymski, /У, chciał ją pojąć za żonę. Ta jednak stanowczo °wiła, twierdząc, że ma już Oblubieńca, Jezusa Chrystusa. !unce asn c a e ata t e z п m Namiestnik kazał aresztować Świętą i usiłował ją skłonić do odstępstwa obietnicami i groźbami. Kiedy te zawiodły, nakazał zastosować wobec Małgorzaty wyszukane tortury, by nimi załamać dziewicę: szarpano jej ciało hakami i palono ją ogniem. Następnie wrzucono do więzienia, grożąc jej jeszcze większymi mękami. Wtedy też miał się jej pojawić szatan w postaci smoka i ją zaatakować. Odpędziła go jednak znakiem Krzyża świętego. Kiedy nadal obstawała przy wierze świętej, została ściętą. Bohaterska śmierć dziewicy nadała rozgłos jej imieniu. (...). Sw. Małgorzata z Antiochi należała do najwięcej znanych i popularnych świętych w średniowieczu. Jej kult rozpowszech­ nili zapewne krzyżowcy, widząc, jak wielkiej czci doznawała w Małej Azji i na całym Wschodzie. Należała na Zachodzie do 14 Wspomożycieli, do których pomocy uciekał się lud w szczegól­ nych potrzebach. Podobnie jak ku czci św. Barbary i św. Katarzyny, tak i ku czci św. Małgorzaty wystawiono na Zachodzie wiele kościołów. Wspomnienie jej przypada 20 lipca, gdyż tego dnia miała ponieść śmierć męczeńską w latach 303-305. Imię św. Małgorzaty było zawsze w Polsce popularne. Dzisiaj stało się nawet modne. Spotykamy je w różnych odmianach, jak пр.: Małgorzata, Małgosia, Gosia, Gośka itd. Podobnie liczne odmiany tego imienia spotykamy w innych również językach, co świadczy o powszechnym jej występowaniu. I tak w języku niemieckim - Margaret, Margarete, Margrit, Margret, Greta; w języku angielskim - Margaret, Meg, Peggy; w języku francuskim - Marguerite, Margot; w języku włoskim - Marg­ herita, Marita, Rita. Ku czci św. Małgorzaty, męczennicy, wystawiono w Polsce ponad 70 kościołów. Jej ołtarzy i obrazów jest znacznie więcej. Wizerunek naszej Świętej figuruje w herbie następujących miast: Nowy Sącz, Ożarów, Przysucha, Szczekocin, Sawin, Tomaszów Mazowiecki, Tuchola i Golub-Dobrzyń. Z dniem św. Małgorzaty czy też Z jej imieniem lud łączył szereg przysłów, jak np. „Św. Małgorzata zapowiada środek lata". Ks. Wincenty Zaleski podaje tylko to jedno, zatem dodam: Dobrze ojcu było z matką, dobrze też i mnie z Małgorzatką. Małgorzata - idź do kata. A ponadto, bardzo stare bo j u ż występujące w X V I w., nawiązujące do upałów lipcowych, grożących udarem słonecz­ nym. Bo choć jeszcze Małgorzaty świętej daleko, ale on i bez Małgorzaty fantazyi zawsze dziwnej. Słuchajmy jednak dalej ks. Zaleskiego. Także pierwsze gruszki lud zwykł nazywać „małgorzatkami". Topografia polska zna 7 miejscowości które zapożyczyły swoją nazwę od mienia Małgorzaty. Ikonografia zwykła przedstawiać Świętą ze smokiem lub krzyżem w ręku, którym miała odpędzić szatana. Dla podkreś­ lenia jej pochodzenia ze szlachetnej rodziny przedstawiać się ją zwykło, podobnie jak św. Barbarę i św. Katarzynę - męczennice - z koroną na głowie, chociaż nigdy nie była królową. Tyle o świętej dowiadujemy się z najbardziej aktualnej lektury hagiograficzrjej. Jak już mówiłem, wspaniały, romański kościół w Rokiciu jest pod wezwaniem naszej śwętej. Wydaje się, że to wezwanie mogło zostać wybrane z wielkim rozmys­ łem. Kościół był fundowany przez ziemian i rycerstwo Ziemi Dobrzyńskiej. Dla tych ostatnich, osoba świętej mogła sym­ bolizować dzielność i niezwykły hart ducha (mimo tortur, a na koniec wyroku śmierci przez ścięcie, nie uległa życzeniom zaślubin ze strony wysokiego dostojnika rzymskiego). Ponadto, w ikonografii, częściej aniżeli z krzyżem - o którym mówi Zaleski - przedstawiana jest z mieczem. Trzyma go oparty ostrzem o ziemię w prawej ręce. Miecz ten symbolizuje śmierć świętej, ściętej zapewne mieczem. Taki sam atrybut towarzyszy św. Katarzynie męczennicy, torturowanej kołem i również ściętej; św. Pawłowi i wielu innym męczennikom zamor­ dowanym w ten sposób ( i l . 9). Na szczególną uwagę zasługuje herb Golubia-Dobrzynia, miasta o znanej sławie rycerskiej. Św. Małgorzata w tym herbie ukazana jest w pozie czuwającego rycerza, który wspiera się na mieczu, trzymanym dwoma 19 91 �rękoma. Jest jeszcze inny szczegół istotny w ikonografii świętej, smok, symbolizujący szatana. W przedstawieniach świętej, pochodzących z Rokicia (obraz ołtarzowy z 1905 г., współczes­ na chorągiew procesyjna wykonana w Częstochowie) mon­ strum nazwane przez ks. Zaleskiego smokiem, nie ma nóg! Jest to dosyć nietypowe wyobrażenie szatana ( i l . 6). Bardziej przypomina węża, aniżeli smoka. Nie ulega kwestii, że fundacja wspaniałego kościoła w zapadłej wioszczynie łączyła się ze wzniosłymi intencjami rozprawienia się z istniejącym w tym miejscu uroczyskiem poczciwiny Rokity, wspominanym j u ż wcześniej (patrz Demony), którego sława mogła sprowadzać do Rokicia znaczne rzesze wyznawców z dalszych nawet okolic. Wybranie św. Małgorzaty na patronkę rokickiego kościoła to okazja do ukazania nie tylko samej świętej, ale również szatana, owego d e m o n a , którego łatwo było skojarzyć właśnie z Rokitą. I może z całym rozmysłem wybrany został jako symboliczne wyobrażenie owego szatana, demona, nie smok, lecz każdemu znany wąż. I rzecz charakterystyczna, na wszyst­ kich znanych mi przedstawieniach św. Małgorzaty z owym wężem czy smokiem (jak w herbie Tucholi), gad nie jest zabijany (jak w wyobrażeniach św. Jerzego), lecz tylko uśmie­ rzany, pokonany gestem wysuniętej w jego stronę gołej dłoni (chorągiew procesyjna), albo samą pozą, wyniosłej, o wielkiej urodzie osoby, zniewalającej swym łagodnym, dziewczęcym spojrzeniem (wspomniany obraz ołtarzowy). Dodać jeszcze należy, że w jednym przypadku monstrum o cechach potężnego węża, spoczywa - jakby leniwie - za sylwetą świętej, w drugim znów, wije się obok, niczym w paroksyzmie konania, leżąc na grzbiecie z rozwartą paszczą i wysuniętym jęzorem. Wreszcie i takie istnieje ujęcie, w którym smok, albo czarny (lub przynajmniej bardzo ciemny) niedźwiedź służy za... siedzenie („panna na n i e d ź w i e d z i u " ) względnie za... podnóżek ( i l . 7). Przyznasz szanowny Czytelniku, że wszystkie z tych wyobrażeń ukazujących zwycięstwo świętej nad szatanem - P O K O N A N I E Z Ł A - pomyślane zostały niezwykle odpowiedzialnie, bo niedosłownie. Św. Jerzy, godzący piką w smoka, to ujęcie dosłowne... Takie też symboliczne wyobrażenie Z W Y C I Ę S T ­ W A N A D Z Ł E M (szatanem, demonem, kojarzonym z wierze­ niami pogańskimi), mogłoby głęboko ranić uczucia nawraca­ nych. I kto wie, może dlatego nie wszędzie w katolicyzmie polskim wczesnych dziejów św. Jerzy cieszył się tym uznaniem, które zdobył sobie w czasach późniejszych. Istnieją też wyob­ rażenia tego świętego pomijające całkiem akt walki ze smokiem (herb Ostródy). I rzecz niezmiernie charakterystyczna, Piotr Skarga w swym opisie życia świętego pomija również tę walkę. " 2 II. 7. Św. Małgorzata w herbach; w herbie Rawicz („panna na nie­ dźwiedziu"); herb miasta Rawicz (sam niedźwiedź) oraz herby miast: Przysucha, Tomaszów Mazowiec­ ki, Tuchola. 4% 7^ II. 6. Wyobrażenie szatana w kościele w Rokiciu. Z lewej, szatan u stf św. Małgorzaty, przerys z obrazu ołtarzowego świętej M. Trautman 1903 г., z prawej szatan obok św. Małgorzaty, przerys ze współczesii chorągwi procesyjnej. Rozstając się ze św. Małgorzatą, przypomnę że była zaliczał do czternastu w s p o m o ż y c i e l i czyli patronów „szczt gólnych potrzeb", a więc wymagających niezwykłego miłosii rdzia, jak też niezwykłej pomocy. Przyswojony katolicyzm w Rokiciu dawniej i dziś Kościół w Rokiciu pod wezwaniem św. Małgorzaty korzyrf również do dziś z patronatu świętych Piotra i Pawła. Wielu tt parafian rokickiego przybytku jest głęboko przekonana, żet święci są głównymi jego opiekunami przed św. Małgorzat Jedną z przyczyn tej dezorientacji stało się zniesienie pol Soborze Watykańskim odpustu w dniu 20 lipca (dzień upamiej niający śmierć męczeńską św. Małgorzaty), a zachowam odpustu w dniu 29 czerwca; święta obydwu świętych. Poza tyn znaczenie kultu św. Małgorzaty - jako pogromczyni szatai - z upływem czasu malało, a świętych Piotra i Pawła wzrastał i to daleko poza granice parafii. Świątynia rokicka miał przydomek kościoła orylskiego, czyli flisackiego, nawiedza* go często przez brać spławiającą drewno Wisłą. Natorni*; obydwaj święci uchodzili za patronów wodniaków, w tyi również rybaków, do których przez wieki zaliczała się spoć część parafian (przede wszystkim z Murzynowa). Kościół w Rokiciu sławił swych patronów w trzech ołtarzacl W głównym (niektórzy wierni twierdzą, że w jednym z boo nych) św. Małgorzatę (ostatnie jej przedstawienie wykom w 1903 roku M . Trautman) i w jednym z bocznych świętyd Piotra i Pawła (obraz również z 1903 r„ pędzla T. Adamskiego) W trzecim ołtarzu znajdowało się wyobrażenie Przemienieni' Pańskiego. Zapewne, tak jak w innych naszych kościołacl wiejskich, uznawane nie tyle za objawienie apostołom swt boskiej natury przez Jezusa, ile ukazanie w najszerszym tefl słowa znaczeniu nadziei przemiany; poprawy na lepsze, speł nienia próśb, życzeń, oczekiwań i t d . Ponadto, w tych trzeci ołtarzach zamontowanych było 5 mniejszych, lecz znaczni 21 II. 8. Św. Jerzy w herbach miast: Milcz i Ostróda. starszych, osiemnastowiecznych obrazów, ukazujących: św. lana Nepomucena (wspominanego już, niezwykle popularnego patrona, związanego z żywiołem wody), św. Mikołaja i św. Onufrego (pośród swych rozlicznych świętych pełnomocnictw, również strzegących przed niebezpieczeństwami pracy na wo­ dzie), św. Piotra dzierżącego przed sobą dwoje kluczy (na tym przedstawieniu tylko samego popiersia, artysta ukazał łzy w oczach świętego, a w tle, na kolumnie, piejącego koguta) oraz drugie wyobrażenie Przemienienia Pańskiego. Obecnie, szanowny Czytelniku, żaden z tych obrazów, przyjmujących latami niezliczone życzenia wiernych - użyję i tego zwrotu - „dźwigających brzemię troszczenia się o swych wyznawców", nie znajduje się w murach świątyni. Usunięto z niej 5 obrazów, przewspaniałych obraźników z wieku X V I I I , 3 obrazy, pokaźniejszych rozmiarów, malarzy z początku naszego stulecia, znanych z nazwiska; zdemon­ towano boczne ołtarze oraz ambonę. Aktu tego dokonano w doniosłym procesie, paroletniego działania renowacyjnego, mającego na celu przywrócenie kościołowi surowego wyglądu świątyni romańskiej. M o ż n a by nawet przystać na taką zbożną koncepcję dbałości o nasze dziedzictwo kulturowe. Ale rodzą się przed badaczem pytania zasadnicze. Dlaczego zastąpiono świętych patronów, mocno zrośniętych z lokalną, rycerskowodniacką tradycją, wizerunkami Najświętszej Marii Panny - kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a na jej ruchomej zasłonie, pięknym obrazem Matki Boskiej Różań­ cowej? Na pytanie to, próżno szukać odpowiedzi... Chociaż, jakieś skromne wyjaśnienie, przypuszczenie, udałoby się sfor­ mułować. Otóż renowacja kościoła przypadła na czas, kiedy w całej Polsce witano po domach wędrującą kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Obserwowałem w Murzynowie z jak wielkim namaszczeniem adorowano ów obraz. Były lata sie­ demdziesiąte. Opiekę duszpasterską sprawował wówczas nad murzynowiakami proboszcz Rokicia, nie żyjący j u ż ś.p. ks. Jan Degowski, osoba niezwykłej energii, bez reszty oddana spra­ wom powierzonej mu parafii. To dzięki ks. Degowskiemu sprawnie przeprowadzono renowację kościoła, pokryto kostką granitową ścieżkę biegnącą przez cmentarz kościelny, ogrodzo­ no solidnym kamiennym murem cmentarz i wybudowano okazały przybytek, nazwany Punktem Katechetycznym. Ks. Degowski zadbał również o nowy wystrój wnętrza kościoła. Dopilnował sprowadzenia do Rokicia wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej... Przy tych rozmiarów przedsięwzięciach - przyznasz szanowny Czytelniku - m o ż n a zapomnieć było o wizerunku świętej dziewicy męczennicy, Małgorzacie, jak też o innych świętych patronach, których malarskie wyobrażenia uległy poważnym przyniszczeniom; uszczerbkom dotykającym nawet samego płótna. W paru obrazach istniały wygryzione przez myszy dziury. I tak, po blisko dwudziestu latach nieobecności świętych patronów w kościele rokickim, niełatwo odnaleźć osoby pamię­ tające powinności św. Onufrego, św. Mikołaja, a także św. Jana Nepomucena. Przy narastającej z każdym rokiem grozie, jaką przynosi Jezioro Włocławskie, wszyscy ci trzej święci zapobie­ gający nieszczęściom przychodzącym z wodą i dziejącym się na wodzie, mogliby wspierać na duchu. Dzięki życzliwości i peł­ nemu zrozumieniu intencji towarzyszących piszącemu te słowa, aktualny proboszcz w Rokiciu, ks. Włodzimierz Maruszewski wypożyczył omawiane tu obrazy na wystawę w roku ubiegłym Vanitas vanitatum... i w tym roku, na jej kontynuację pod poszerzonym tytułem Plagi, żywioły itd. Obrazy zostały zakon­ serwowane, oprawione i wspierają na duchu gości Muzeum w Murzynowie. Św. Agata na łez otarcie W najnowszej historii nieszczęsnych losów, jakie spotkały Świętych Pańskich z parafii rokickiej, ale też sąsiedniej, siecieńskiej, jest to krzepiące, że ożywiły u wrażliwszej re­ prezentacji wiernych kult niektórych - niezbędnych w życiu - patronów domowych. Należy do nich, przede wszystkim, św. Agata. Ku memu zaskoczeniu, udało się bez większego trudu, w krótkim czasie odnaleźć kilka d o m ó w , w których pośród stale powtarzających wyobrażeń (jak chociażby Pana Jezusa z Ser­ cem Gorejącym) znajdował się obraz św. Agaty (różnego formatu litografia odpustowa zakupiona w okresie między­ wojennym, lub tuż po wojnie we Skępem). Na tych litografiach ukazuje się świętą jako pełną wdzięku dziewczęcego osobę, trzymającą w prawej ręce palemkę, symbol czystości dziewi­ czej, a w lewej ręce czarkę trybowaną na stopce w kształcie odwróconego kielicha. Nad czarką wznosi się coś w postaci stożka i mało kto wie, że jest to sól (było, a gdzie niegdzie nadal jest w zwyczaju święcenie w kościołach w dniu świętej - 5 lutego - soli, środka przeciwogniowego). Nikt z posiadaczy wizerunku św Agaty nie chciał go podarować do Muzeum! Każdą inną rzecz z domowego inwentarza, chociaż starą lecz wciąż przydatną udałoby się wycyganić, ale nie obraz św. Agaty... Oto budujące świadectwo stałości uczuć okazywanych tej świętej, znanej w Kościele katolickim od połowy I I I w. To II. 9. Herby miast: Golub-Dobrzyń; św. Małgorzata wspar­ ta na mieczu; Działdowo, św. Katarzyna (atrybuty, miecz i koło tortury); Nowy Targ, św. Katarzyna (atrybuty, miecz, lilia, koło tortury): Dzierżoniów, św. Jerzy. 92 93 �również zniewalające świadectwo ufności w niezwykłe moce świętej w czasach bezprzykładnego krytycyzmu i powszech­ nego dezawuowania uznanych wartości. Domy w których odnalazłem interesujący nas obraz nie należą do jakichś szczególnych, przeciwnie, żyją w nich ludzie podobni do innych, mający swoje o wszystkim wyrobione zdanie... Jak wiadomo, św. Agata oraz św. Florian, są patronami bezpieczeństwa przed żywiołem ognia. Warto też od razu powiedzieć, że dwoje tych świętych strzeże od pożogi z powo­ dów zasadniczo odmiennych, czy mówiąc inaczej, ich życiorysy 0 zupełnie odmiennych zdarzeniach, do podobnych skłoniły mniemań o ich mocach. Warto przyjrzeć się żywotowi św. Agaty. I posłuchać wzruszającej w swej urodzie mowy ojczystej. Za czasów Decjusza cesarza a starosty Sycylii Kwincjana - pisał Skarga - żyła panienka w Panormie mieście, w ziemi Sycylii, na imię Agata, rodu zacnego i majętności wielkiej, wychowana od rodziców w wierze świętej chrześcijańskiej; urody była takiej, iż jej w piękności żadnej równej nie było. Gdy on okrutny przeciw wierze chrześcijańskiej od Decjusza cesarza wyrok wyszedł, aby chwalcy Chrystusowi do ofiar brzydkich diabelskich przymuszani byli karaniem, utratą majętności 1 zdrowia, ona światem wszystkim i jego dochodami wzgardziw­ szy, a ciało swe na czystość swemu Oblubieńcowi Jezusowi oddawszy, w cnoty duszę swoją ubierała, a do męczeńskiej się korony przyprawowała. Tedy Kwincjanus jej urodą i bogact­ wami pobudzony, chcąc ją tym, iż była chrześcijanką, zniewolić a ku swym myślom niepoczciwym przywieść do siebie z Panormu do Katany miasta przyzwać rozkazał. Gdy słudzy do niej przybieżeli mieniąc: „Jeśli gotowa będziesz cesarski dekret przyjąć, a bogom się ukorzyć, z wielką czcią prowadzona i przywitana będziesz", ona do komórki swej wszedłszy, a prosząc, aby mało poczekali, ręce w niebo podniosła i z pła­ czem mówiła: „Ty wiesz, Panie, serce moje i wiarę moją ku Tobie; posilże mię, niechaj się ten czart i sługa jego nie chlubi, jakoby zmazać miał ciało moje, Tobie poświęcone. Umocnij duszę moją, abych głowę jego starła słabością płci mojej, mocą Twoją pokrzepiona. Przyjmij ofiarę tę moją i łzy moje, boś Ty jest sam Bóg mój na wieki wieków chwalebny. Amen." I tak, aby zniszczyć ducha czystości w Agacie, Kwicjan kazał umieścić j ą w domu rozpusty. Gdy do Katany przyjechała, starosta ją prowadzić kazał w dom jednej pani pogańskiej, na imię Afrodyzji, która pięć młodych córek miała, prosząc ją, aby Agatę świętą słowami i postępkami łagodnymi tak zmiękczyła i serce jej odmieniła, aby na ofiarę bogom przyzwoliła, a w tych się świeckich a cielesnych rozkoszach kochać poczęła. Tedy rozmaitymi pochlebstwami, obietnicami, ubiorem, złotem, potrawami, towarzystwem, tań­ cami, muzyką, śmieszkami, widokami i błazeństwami, i wszystką świecką a cielesną łagodnością wkraść się czart w jej serce przez oną niewiastę chciał. Ale ona jako mur nieprzebity stała w tym, co przedsięwzięła, mówiąc: „Słowa wasze i rozkosze a obietnice wasze jako wiatry liściom tylko szkodzić mogą, ale drzewa dobrze wkorzenionego nie obalą. Dom mój na mocnej skale zbudowany jest; rzeki wasze gruntów jego nie pobiorą". I dalej, w niczym nie hamując swej fantazji, przedstawia Skarga prowadzone przez Kwincjana przesłuchania. Ponieważ nic mu one nie dają, święta zostaje uwięziona. Tedy Kwincjanus rozgniewany wieść ją do ciemnego i smrod­ liwego więzienia kazał. Szła do więzienia, jako drugie idą do tańca i do rozkosznego obiadu, polecając Panu swemu wojnę swoją. (...). Tedy ją na palach zawiesić i bić srodze kazał. A ona w onych mękach mówiła: „Męki te skarbem mi są; rozkaż dobrze ciało moje jako plewę od ziarna odbijać; jeśli tym katom nie rozkażesz dobrze ciała mego zmęczyć, dusza moja wnijść do raju z zwycięstwem męczeńskim nie może". Tedy upominał starosta katów onych, aby mocno przykładali, a siekli i drapali prętami i żelazami rozmaitymi. A gdy stateczną widział, kazał jej piersi 94 niewieście żelaznymi kleszczami targać tak długo, iż po jednej stronie wytargane były. Ona cierpliwie okrucieństwo ono znosząc, a Pana Boga chwaląc, tak na starostę woła: „Niezbożny okrutniku, nie wstyd ci tego niewieście obcinać, czegoś san\ u matki pożywał? Wszakże ja mam cale piersi na duszy mojej którem ja z młodości Chrystusowi poświęciła". Gdy tak zmęczona była, złożyć ją a do więzienia prowadzić kazał. Tam będąc w więzieniu, o północy, gdy chwałę Bogu czyniła Przyszedł do niej Piotr św. w osobie starej a statecznej, lekarskit słoiki niosąc; a przed nim pacholę z pochodnią. I mniemali, ab) jaki lekarz do niej przyszedł. I rzecze jej Piotr Św.: „Ten tyran zmęczył cię, a tyś go swoim męstwem zwyciężyła; obcinać ci okrutnik piersi twoje kazał, a patrząc na to i ciebie żałując, przyszedłem cię zleczyć". (...) A ona ku sobie przyszedłszy, a wielką radością seret napełniwszy, modlić się poczęła mówiąc: „Dziękuję, Jezu Chryste, iżeś wspomniał na mnie a posłałeś ku mnie Piotra Twego Apostoła, który mnie posilił i odnowił ciało moje", I obaczy, iż jej piersi zleczone a całe zostały. We wszystkich znanych m i żywotach św. Agaty (gr. agatht 'dobra, wspaniała') nie pomija się pozbawienia męczennicy piersi. I we wczesnych przekazach ikonograficznych często przedstawia się świętą z tacą, którą trzyma przed sobą. Na taq tej leżą dwie odcięte piersi, jak dwoje oczu, także na tacy, w wizerunkach św. Łucji z Syrakuz, wielkiej adoratorki swej poprzedniczki św. Agaty, i jak ona okrutnie torturowanej, a na koniec zamordowanej. Natomiast, nie wszyscy hagiografowie - tak jak Skarga - przejmująco opisują cud przywrócenia św. Agacie piersi przez św. Piotra. Zatem, wracajmy do naszego narratora; bacząc, co postanowił Kwincjanus, ujrzawszy pierś jej wszystkie całe: 1 I rozgniewany kazał ogień naniecić, rozpaliwszy skorup] ostre; na nich i na onym ogniu ciało panieńskie rozpiąć i palić. W ogniu panienka czysta, prawie wedle imienia Agata, swem Oblubieńcowi swoją mękę polecała. Iw net że trząść siu ziemia poczęła (podkreślenie, JO) i wszystko miastu trwożyć. (...) A lud wszystek zszedł i na starostę wołał prze. bojaźń onego ziemi trzęsienia, aby panny nie męczył. I przeląkł­ szy się Kwincjanus trzęsienia ziemi i ludu, kazał Świętą z ognia zdjąć a do więzienia prowadzić. A panna chwalebna wchodzą do ciemnicy, ręce podniosła mówiąc: „Dzięki i chwała Tobie, Jezu Chryste, iżeś mi dał mężne dla imienia Twego po­ stępowanie w tych mękach, a iżeś ode mnie odjąć raczył chuci świeckie i ciału memu takie dałeś wytrwanie''. Długo jeszcze święta dziękowała swemu Panu, nim duszę swoją w ręce Tego, którego miłowała, oddała. Skarga opisuje dalej szczegółowo pogrzeb świętej. W e d ł u g kaznodziei, kon­ dukt prowadził anioł Boży - pod postacią młodzieńca, mającego z sobą sto pacholąt pięknie ubranych, którego żaden z опер miasta (Katanii JO) nie znał. Ponadto Kwincjusz łakomsW przeklętemu dosyć uczynić chciał. Udał się do Panormu, aby swej ofiary wszystkie majętności pobrać... Ale spotkała go sprawiedliwa pomsta Boża. Przeprawiając się przez rzek? Psemitę utonął przeklęty łakomca i okrutnik... A tak kończy nasz hagiograf swą, wstrząsającą opowieść: Gdy się w rok (po roku) ten dzień, którego umęczona jt&\ wracał, góra ognista Etna wielki puściła ogień, iż płomień* jako rzeki szły do miasta Katany, a kamienie wielkie jak kuk ogniste wypadały; i już się wszyscy o spalenie i zgubę mius® wszystkiego bać poczęli. Tedy nie tylko chrześcijanie, o* ipogaństwo wszystko do grobu św. Agaty bieżało, przyczynie * Świętej i obronie się poruczając. I wziąwszy chrześcijanie 0* płaszcz jej panieński, w którym za żywota pokornie i ubop chodziła, który na jej grobie dla pamiątki położony był, szlizn^ za mury miejskie i zakładać nim miasto od ognia pocztj l uczynił Pan Bóg cud. (piąty już w kolejność ' dopisek i podkreślnie JO). Wnet się ogień, onym płaszcz** przestraszony, do góry wrócił a nazad uciec musiał. 1 22 �И. 10. Czapla siwa (Ardea cineres L.); rys. Jindrich Krejca, w: Zwierzęta świata, op. cit., s. 250 oraz fragment tabl. 102. Kult św. Agaty we wsiach Ziemi Dobrzyńskiej żywy jest do dzisiaj. Na co dzień, wizerunki świętej wiszą w miejscach dla nich wyznaczonych. Ale kiedy zagrzmi w pobliżu, obrazek świętej zostaje zdjęty ze ściany i wystawiony w oknie. Jeśli się grzmoty potęgują, kto ma gromnicę, zapalają i też przed oknem ustawia. Natomiast, gdy gdzieś ogień powstanie, obrazek świętej wędruje natychmiast na miejsce zdarzenia, by wiatr odwrócił pożar w kierunku przeciwnym? To samo źródło wskazuje na ... podobne znaczenie wrzuconej w ogień soli i chlebka, poświęconych w dniu świętej, 5 lutego. A miano też w tym dniu dawać owe specyfiki bydłu do zjedzenia. Mniema­ no, że tak, jak zdolne są zmieniać kierunek ognistych pod­ muchów wiatru, tak również przeciwdziałać zarazie bydła, pojawiającej się z wiatrem. Odkąd zarazy przestały nękać bydło, zanikł obyczaj święcenia chlebków i soli św. Agaty. Rad więc pozostaję, że ostały się obrazki sławiące naszą świętą i że utrzymuje się wiara w ich cudowne moce. Co zaś się tyczy mocy cudownych; miraculum, które spowija żywoty świętych i które zarazem definiuje ich świętość, to -chcąc nie chcąc - staję zawsze przed obowiązkiem odwołania się do światłych i najświatlejszych na ten temat sądów. Ponieważ najczęściej w tych operacjach objaśniających sens niraculum, sięgałem do Carla Gustawa Junga albo Mircea Eliadego, pozwolę sobie obecnie zacytować słowa polskiej uczonej, której wkład w badanie żywotów świętych nie da się Prost przecenić: nie chodzi mi o prawdę historyczną ukrytą w lege- „Prawda", jako fakt historyczny, interesuje tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa ? dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł „mit'' w Cecylji, choćby one nic wspólnego nie miały z życiem nent. Nieprawda bowiem świata realnego staje się ' raz w wyobraźni ludzkiej prawdą o napięciu o wiele jszem, niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie Wtodniające twórczo fantazji 1 w z,e m n i e Sl n £ e 24 X ) r n i u a i e m Dr? ? ' j u ż wcześniej, że patronem zabezpieczającym ofi ' , ^ ' ° ' ognia jest u nas obok św. Agaty, św. Florian, J 'ny sprzymierzeniec niebiański strażaków. Wprawdzie j ' f i i > którą tu omawiam, nie natrafiłem na ślady tak czne - jak chociażby na niedaleko położonej Kurpiowszz )ara W w e r n czyźnie - popularności tego świętego, to pragnę parę słów powiedzieć o n i m gwoli wyjaśnienia sobie, jakie w grę wchodzą (w przypadku świętych patronów związanych z żywiołem ognia i wody) owe nasiona mitotwórcze, wskazywane przez Cezarję Baudouin de Courtenay-Erenkreutz-Jędrzejewiczową. Otóż w żywocie św. Floriana odnajdujemy coś, co można by uznać za owo nasienie. Wydaje się, że jest nim, podobnie jak w żywocie św. Jana Nepomucena, okrutny mord, odbiegający od rytuałów wykonywania w starożytności i średniowieczu wyroków kary śmierci, a przeprowadzony z zachowaniem wszystkich, najważniejszych w tym mordzie reguł. Oto one: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - na moście, umieszczenie ofiary w worku, - zawiązanie owego worka, - wrzucenie go do głębokiej rzeki. Albo inna wersja stopienia, jak mówią do dziś w Murzyno­ wie, mając na myśli topienie we Wiśle psów, kotów oraz... ludzi: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - wiązanie dużego kamienia do szyi ofiary, - spychanie jej do nurtu rzeki. Egzekucję poprzedzają tortury. Torturze ognia; przypalania, poddana została ze skutkiem śmiertelnym, ś w . Agata i bez takiego wyniku, święci Florian oraz Jan Nepomucen. Zatem, związek świętej z ogniem jest jednoznaczny i potwierdzają go cuda uśmierzające ten żywioł. Natomiast w przypadku świę­ tych, Floriana i Jana Nepomucena, tej jednoznaczności nie ma... Chociaż obaj giną utopieni w wodzie, ich role opiekuńcze stają się różne; jak ogień i woda. Jasność, jaka rozgorzała nad Pragą, kiedy świętego zrzucano z mostu do Wełtawy, mogłaby również kierować uwagę na żywioł ognia, jednakże, męczennikowi powierzono troskę o żywioł wody oraz... stan mostów. Nie istnieje więc jakaś stała reguła łączenia świętego protektoratu z rzeczywistością realną. Przenikanie od niespełna 3^1 lat, głównie do naszych zamerykanizowanych subkultur młodzieżowych, zwyczaju przesyłania w dniu św. Walentego, 14 lutego, kartek miłosnych, walentynek, pozwala przyjrzeć się, interesującemu nas nasieniu mitotwórczemu całkiem z bliska i dokładnie. Oto w Polsce, w kraju o starszych i znacznie bardziej okrzepłych niż w USA 95 �praktykach czczenia katolickich Świętych Pańskich, pojawia się nagle - ni z gruszki, ni z pietruszki - propagowany przez niedouczonych dziennikarzy w radio, T V , prasie zimowy hit, walentynki. Wielkiej zacności święty, kapłan męczennik, ścięty w 269 r. w czasach prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Klaudiusza I I Gota; orędownik wytrwania w okolicz­ nościach najcięższych, śmiertelnego zagrożenia (od powietrza, głodu i wojny zachowaj nas Panie, por. wyżej), opiekun cierpiących ludzi i zwierząt (u nas nie tylko chorych na padaczkę), lekarz niebiański wszelkich chorób; czczony w Pol­ sce od niepamiętnych czasów (święty patron diecezji przemys­ kiej, mający swoje relikwie i sanktuarium w Krobi w ar­ chidiecezji poznańskiej), ni stąd, chociaż zowąd, z poręki animatorów życia na luzie, staje się, po prostu rajfurem! I zapewne, za jakiś czas, nikt j u ż tu, w tej biednej Polsce, nie będzie inaczej patrzał na św. Walentego, jak na tego, który sprzyja schadzkom, zalotom itp.; czyli, na słodkiego stręczycie­ la, lest to całkiem możliwe (zasadnicza zmiana orientacji w kulcie świętego), ponieważ ostała się u nas o nim pamięć tylko w ośrodkach prowincjonalnych, szczególnie - niestety łasych - na wszelkie nowinki. Wszak to również w nich - jak w Rokiciu - przedkłada się nad prastare, lokalne zwyczaje, nowe fascynacje. Nie zdziwiłbym się wcale, odwiedzając bardzo mi bliski kościół gotycki w Krzynowłodze Wielkiej, gdybym w jego głównym ołtarzu zastał, nie ciemny obraz stareńki męczennika, kapłana z uniesionymi ramionami w geś­ cie błogosławienia, lecz lśniącą świeżością kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Rodzi się jednak pytanie, czemuż to św. Walenty stał się już dawno temu w Anglii, powiernikiem spraw sercowych, a u nas przypadło mu troszczyć się o coś zupełnie innego. Otóż jedną z odpowiedzi na to zapewne trudne pytanie jest mniemanie, że niegdyś również w Anglii uchodził św. Walenty za opiekuna chorych. I , że zmiana pełnomocnictw świętego nastąpiła w czasie, gdy w kościele anglikańskim osłabło, a nawet zanikło znaczenie sanctorum, a jednocześnie - rozwijało się dynamiczniej niż w naszej części Europy, piśmiennictwo, oświata czy, mówiąc najogólniej styl życia. Z powodu walentynek wywoływane są takie słowa, jak... Szekspir, Hamlet i . . . oszalała Ofelia! Chodzi o tę jej piosenkę, śpiewaną po śmierci swego ojca, Poloniusza (zabitego tragi­ cznie przez Hamleta). Ofelia śpiewała stare piosenki o śmierci, ale też o miłości: 25 Dzień dobry, dziś święty Walenty. Dopiero co świtać poczyna, Młodzieniec snem leży ujęty, A hoża doń puka dziewczyna, Podskoczył kochanek, wdział szaty, Drzwi rozwarł przed swoją jedyną! 1 weszła dziewczyna do chaty, Lecz Z chaty nie wyszła dziewczyną. Przekład J. Paszkowskiego. Chwalebny ludyzm, czy nawet zniewalająca frywolność proponowana jest (adresatem staje się przede wszystkim mło­ dzież) nie tylko w stosunku do zapoznanego, pojedynczego świętego, ale również wobec dnia Wszystkich Świętych. W przeddzień tego szczególnego dnia w roku, w I I I programie PR - 1995, zaproponowano słuchaczom rodzaj komparatystycznej refleksji, „dzielenia się uwagami i własnymi spostrzeżenia­ m i " o Halloween (głównie w Anglii, USA i Kanadzie) oraz o naszym Święcie Zmarłych. Już po pierwszych głosach słuchaczy, telefonujących do trójki, dowiadujemy się od osób, którym dane było przez jakiś czas mieszkać w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej lub w Kanadzie, że tam ludzie umieją się bawić i nie przeszkadza im to, iż zabawa łączona jest z dniem pamięci o zmarłych. Natomiast my 96 Ośmieliłem się po raz jesteśmy z natury ponurzy i uwikłani w stereotyp zachowań juj Wszystko w rękach Opatrzności... dziś staroświeckich... Nie ulega kwestii, że zdolności ludycznt pierwszy od tytułu wywołać to przenajświętsze słowo, bowiem Opatrzności, mych rodaków budzą wiele zastrzeżeń. Wszelako niezaleczont chodzi o (jej) wyroki. Wszak powiadamy: wyroki rany po holokauście oraz innych jeszcze rodzajach ludobójstWj tak jak, boskie wyroki, czy Boże wyroki. M ó w i m y również: tylko dzięki Opatrzności, wszystko dzięki z najnowszej tylko historii kraju, jakoś u s p r a w e d l i w i a j ą - t a k si( dzięki Opatrzności, przynajmniej wydaje - pewne nasze ograniczenia ludyczne, Opatrzności, tylko Opatrzność mnie uchroniła itd. Wyznania te szczególnie w dniu 1 listopada oraz 2 listopada, Zaduszek; redukują powinności przypisywane świętym, ujmują im ową święta, niczym dzielenie się opłatkiem, istniejącego tylkt patronacką rolę w ochronie przed nieposkromionymi żywioła­ w Polsce!!! Dodajmy, że Halloween jest wigilią właściwego AU mi. Istniał czas przejmowania w wierzeniach od istot towarzy­ Souls'Day czy Hallowmas, czyli dnia Wszystkich Świętych. Tt szących, utożsamianych z żywiołami ich mocy przez Świętych zupełnie odmienne w nastroju - jak Wielki Piątek i Wiellcj Pańskich. Ale nastał też czas by mówiono nie o wyrokach a tylko opatrznoś­ Sobota na Wielkanoc - kategorie czasu rozdziela pora snu. I щjanowych, agatowych, florianowych, Porażeni gromem, topielcy, jako też pewnie nic tu się zdadzą uwagi czołowego ludysty, Johana Huizingi, że; ciowych. Pojęcia zabawy i świętości zawsze są ze sobą związane}** Nieco przestudzeni wiatrem, to według kołaczących się - tu i ówdzie konkretniejsze i ściślejsze, chociaż nie egzemplifikowane Świę. -przekonań, ofiary Samej Opatrzności, której tajemnicy nigdy tern Zmarłych, jest postrzeganie przez A n n ę Zadrożyńską zi nie poznamy. R. Calillois, w świętach współczesnych stałej obecności czte­ rech elementów: ryzyka, aż po granice ludzkich możliwości, Asenizatorzy niebiańscy czyli igranie ze śmiercią, agon; zdawania się na los szczęścia (czaplińce, gęsińce, kormorańczyska i łabędziska) przypadek, alea; naśladowania, aż po zachowania stadne mimicry oraz oszołomienia, illinx. O istnieniu, jako zupełnit Oto jeden z jesiennych poranków w świecie samej wilgoci, nadrzędnej kategorii, w stosunku do wymienionych elementów, przenikającej do szpiku kości. W y c h o d z ę przed chatę i wnet do czy nawet znaków; spełnieniu, poczuciu świętości itd. wymie­ niej wracam sprawdzić, czy czegoś przy ogniu nie dopatrzyłem, nieni autorzy nie mówią nic. Istnieją jednakże oprócz homt bo mgły nad dachem niczym dym przy pożodze się kotłują. ludens takie określenia, jak homo viator lub homo religiosut, I znowu wchodzę przerażony aby sprawdzić. No, nic się nie pali. które umożliwiają uzyskanie perspektywy nieco rozleglejszej Ale ponad strzechą nadal się kotłuje, jakby dym się spod niej aniżeli to, co się kojarzy ze słowami zabawa, zabawny. Chybi wydostawał. To jednak nie dym lecz mgły, ruchome mgły. Idę również Huzinga był bliski takiemu pojmowaniu rzeczy, kiedj nad brzeg zobaczyć, czy jest jeszcze w Jeziorze woda. Bo skąd w swym sławnym dziele, dostrzegł świętych, wprawdzie tylko jej się wzięło tyle dookoła i wysoko ponad mną. Dochodzę do dwóch, a wśród tych dwóch św. Franciszka z A s y ż u . . . brzegu i widzę - tam gdzie była jeszcze wczoraj woda - zwały muszli, same muszle. Jednak coś zamajaczyło. W porządku, tam Przy końcu omawianej tu rozmowy radiowej, zabrał głos dalej widać pomarszczoną krawędź wody. Jezioro jeszcze słuchacz, który parę lat spędził w Kanadzie. Mówił o osob­ całkiem nie wyschło. Cisza. Wszystkie Aves, czyli ptaki, milczą. liwych sposobach nie akceptowania nachalnych wizyt po A przecież Jezioro całkiem nie wyschło. Również od strony wsi domach wesołych przebrańców w wieczór Halloween. Otóż ab) nie dochodzą żadne odgłosy. To zrozumiałe, jest niedziela. przyjąć nieproszonych gości, przygotowuje się jakieś, tamtejsze Mijają godziny, coraz jaśniej, coraz więcej widać wody. szczodraki, ciasteczka. Zamiast jednak rodzynków są w nich., Otwiera się nad nią przestwór nieba, ale nie dzieli go od wody pinezki. linia horyzontu; las, domy, kościół w Duninowie, codziennie Wkrótce po tej radiowej próbie oswojenia się z czekającym widoczne. Tam, gdzie powinien być horyzont, białawo błękit­ nas, polskim Halloween, telewizja wznowiła głośny film Ton) nawa łagodna całość, odległa, nieskończona jak ów niebiański Richardsona The Hotel New Hampshire. W filmie tym możni przestwór. Odrealniony, nie całkiem mając pewność, że jestem, obejrzyć scenki z Halloween w Nowej Szkocji (Kanada). Jak zawracam znad brzegu, staję na wzgórku przed tą chatąu nas w okolicach Mławy albo Płocka, w czasie adwentu lub Muzeum i spoglądam w dół, wciąż w stronę sprawcy tego zapustów, kanadyjscy psotnicy przyspasabiają się do Hallowe­ zamętu, wód Jeziora, żywiołu wciąż zaskakującego... en, robiąc strachy z wydrążonych dyń podświetlanych świecz­ I nagle - kiedy blisko południa, poprzez mgły przebiły się kami. Różnica jedynie taka, że oni drążą dynie rozumnie od góry. I dzięki temu jest na czym ustawić świeczkę w dyni- promienie słońca, i się zazłociło, i się zaróżowiło, słysząc bicie Natomiast nasi, uparcie drążą dynie od dołu i na koniec maja dzwonów na Anioł Pański w kościele duninowskim - zobaczy­ kłopot z zamocowaniem świeczki. Ale owe strachy z dyń, to łem je... Zaczęłem je od razu liczyć. O rany, jest ich pięćdziesiąt, idealnych między sobą odstępach, mniejszych niż metr, nie tylko niewinna zapowiedź prawdziwej grozy. Richardson odważył się ukazać, uświęcony przez Halloween obyczaj, płyną, siedzą łukowatym rzędem na wodzie, tuż tuż przy brzegu. stawania się z wyrostka mężczyzną. Gromada uczniów gwałci Łabędzie! Widywałem je wcześniej nad Jeziorem, kiedy ciężko w lesie swą koleżankę. Poczekajmy do najbliższego ŚwieU sapiąc leciały na swe łabędzisko, żerowisko na Skrwie w poblis­ Zmarłych, może - tym razem - Radio dla Ciebie, lub Radio Z, kim Cierszewiu. Raz ich było 18, innym razem tylko 13. dzisiaj, jest ich tu 50. Jest ich tak wiele, ale żaden z tych zarysuje perspektywę wesołego Halloween, jako jedni życia i śmierci, wszak miłość, to śmierć. A pojęcie zabawy i świętoło Ptaków nie wygląda tak samo. Jeden wyciąga prosto szyję do 8°ry, a obok niego drugi ma szyję skręconą do dołu i dziobem zawsze są ze sobą związane. M o ż e jednak nie zawsze? gmera w wodzie dookoła siebie. Trzeci, wygiął szyję za siebie glebie dziobem w piórach, aż do kupra, pod łapę, którą tam obie położył. Co drugi lub trzeci w taki właśnie charakterysyczny dla łabędzi sposób siedzi na wodzie, tylko j e d n ą łapę Zbliżamy się do końca tego szkicu i wypada sięgnąć d° I J mając. Co za przepiękny widok. Widzą mnie te jakiejś konkluzji. Ta, która się naprasza, nie jest niestety ^ edziska i nic nie zamierzają. Jedne z tych łabędzi tkwią pogodna. Nic nie wiadomo, co nas jutro w wymiarze zachowali zupełnym bezruchu, a inne coś czynią skrzętnie, to w swych zbiorowych spotka. Całkiem jest prawdopodobne, że nasion* bt u - ' ° d z i e . Nadal łączy się ona z niebem w jedną, mitotwórcze zza oceanu przemodelują naszą wyobraźnię i oby itnawą całość. Rozdzielenie tych odrębnych światów naczajowość w takim wymiarze, iż zapomnimy o sensie Wszy* y Pewne za czas jakiś. M o ż e pod wieczór? Na razie więź tę kich Świętych i relacjach między niektórymi z nich a żywioł"; ^ j Z y m u j ą również ptaki. Ich białe pierze promienieje złotom i ; od czasów starożytnych, zawsze czteroma, rudymentarnУ mi i różowościami przenikającymi z nieba. składnikami natury - ogniem, wodą, ziemią oraz wiatrem21 28 29 w A 1 n i e t 0 - ? 2a I1l,1 w w Nadszedł wieczór. Łabędzie odpłynęły na drugi, duninowski brzeg. Dołączyły do swych braci i sióstr. Jak paciorki z pereł - naszyjnika, siedzą na wodzie w równych odstępach. Dobra widoczność pozwala policzyć ptaki. Jest ich tam pewnie z dwieście. Ponad nimi, lekceważące wszystko, krążą wrzask­ liwe mewy. Wart dawnej Wisły skierował pod duninowski brzeg zasoby wszelkiego pożywienia, spływające z naszych miast wciąż bez oczyszczalni ścieków. Tu na środkowej części Jeziora wytraciły swą prędkość, tworząc niewyczerpaną spiżarnię. Biała piana, stwardniała jak w... ciasteczkach zwanych bezami, okalająca łachy muszli, żwiru i piasku, może się kojarzyć z oddali z lagunami raf koralowych, tych miejsc na świecie do których już nigdy nie wrócę. Już dawno zaszło słońce, pociemniało. Spuszczam łódkę na wodę i płynę na środek Jeziora. Przestaję wiosłować i kładę się na dnie tej łajby brzuchem do góry. Z pozycji tej, mogę zobaczyć to, czego wcześniej w najlepszych nawet filmach ornitologicznych nie widziałem. Oto na tle bezmiaru nieba, stosunkowo blisko, zaledwie kilkadziesiąt metrów, podziwiam lot czapli siwej (Ardea cinerea L). Lecą pojedynczo, albo nielicznymi grupami, to 3, to 5, to paręnaście. Jak one pięknie wyglądają. Ich długie szyje nie są w locie - jak u wielu innych wielkich ptaszorów - wyciągnięte z potężnym dziobem do przodu, lecz osobliwie do tyłu podkurczone. W i d z ą mnie te ptaszyska i lekceważą z całą bezwzględnością. Ich kraknięcia, niczym głośne odkaszlnięcia, odbieram niczym splunięcie na widok niegodziwca. Jakże inaczej te przepiękne ptaki będą się zachowywały za dnia na widok człowieka... Po pracowitym dniu wracają do swych czaplińców. W po­ bliżu Murzynowa znajdują się dwa. Największy, na Kępie Biskupickiej. Zaanektowały j ą nie kiedyś dawno temu, lecz przed niewielu laty, w czasie stanu wojennego w kraju! Wówczas dopełnił się bezmiar naszych nieczystości w Jeziorze i pierwsze klęski żywiołowe; śniecie wielkich ławic ryb. Stało się to w miejscu, gdzie jeszcze przed kilkudziesięciu laty płynęła woda, którą pito i nie wszyscy wieśniacy w swych obejściach musieli mieć studnie. Niebywała kolekcja w Muze­ um Murzynowa nosiłek do wody - szundów oraz żelaznych kolców - szkrabaów, wiązanych pod buty, aby o każdej porze roku można było korzystać z rzeki, tak, z NASZEJ N I E ­ GDYSIEJSZEJ U K O C H A N E J , OPIEWANEJ PRZEZ POE­ T Ó W W I S E Ł K I , poświadcza niezbicie ten niewyobrażalny dziś dla nas fakt. Nastał kolejny dzień. Jeszcze zaspany, wychodzę na brzeg. Czaple natychmiast oderwały się od swych stanowisk. Nawet te, które w swoim buddyjskim spokoju trwały gdzieś na podwod­ nych karpach, oddalonych na blisko... kilometr. Dlaczego? Odpowiedź jest chyba najprostsza. Nasi chwaccy myśliwi strzelają do nich... dla wprawy. Udaje się to i m tylko w stosunku do młodych! To są szkodniki. Zjadają ryby, argumentował mi jeden ze światlejszych łowców, selekcjonerów, elektronik z zawodu. Boże ty mój na wysokościach oświeć naszych barbarzyńców, dzikusów. Tych szalonych Indian. Oto nasi dawniejsi i dzisiejsi Indianie. Listę sporządziłem dzięki łas­ kawości, nieocenionego znawcy przedmiotu, Lecha Mroza. Zaznaczam, że chodziło będzie wyłącznie o ... pióra ptasie - symbole kulturowe! A nie o zwykłe żarcie. Mięsa orła, sokoła oraz naszej zacnej czapli (...chodzi czapla po desce, opowiedzieć ci jeszcze?) nie jadano kiedykolwiek. - S Z L A C H E T N O Ś Ć lubo tylko przynależność do szlachty, czaple pióro przy jakimści nakryciu nobilitowanej łepetyny. - W Y T W O R N O Ś Ć lub tylko pospolita damska elegancja, kapelusiki z rajerami; puch czapli białej (niem. Reiher czapla). - W A L E C Z N O Ś Ć , kapelusze górali podhalańskich, kapelu­ sze formacji wojskowej, Strzelców Podhalańskich, pióra orle, sokole; dziś indycze, uzupełniane gęsim puchem. 97 �"1 - C H E Ł P L I W O Ś Ć , P R Ó Ż N O Ś Ć , ale również POSZANO­ W A N I E T R A D Y C J I ; P O L S K O Ś Ć N A O B C Z Y Ź N I E , krakus­ ka z piórem pawim. A w ogóle z powodu tego tylko pióra pisać można by w nieskończoność. W oświeconej Europie jest symbolem N I E S Z C Z Ę Ś C I A (wszystko z powodu trwałej pa­ mięci o losie Argusowych Oczu); w Chinach, A z j i , S Z C Z Ę Ś ­ CIA... Pominę tu sójcze piórka i inne, łącznie z pióropuszami stroju paradnego górniczego stanu. Stroić się w piórka..., to powiedzenie, mówiące o próżności ludzkiej nie towarzyszyło m i , kiedy zbierałem do Muzeum, niczym myśliwskie trofea, wyliczam: porzucone w krzaki przez naszych myśliwych skrzydła ubitych kaczek; pióra i całe skrzydła pewnego bocianka (wychowywał się w gnieździe na słupie telefonicznym, kiedy zaczął już latać, pomylił słupy, usiadł na pobliskim, lecz innym); skrzydła sowy i łabędzia, które się zatruły powietrzem skażonym wyziewami z płockiej petrochemii; skrzydła młodej czapli zastrzelonej dla wprawy. Trofea te moje zamocowałem u wejścia do Muzeum, a z naj­ większą czułością wyeksponowałem, resztki czapelki, zabitej o zmierzchu na moich oczach. To czym dla nas jest czapla, nie było tym samym dla innych. Czapla w Egipcie niekiedy uważana za świętego ptaka; również ptak Benu (feniks) czasami przybiera postać czapli. Ze względu na jego długi dziób spotykamy czaplę niejednokrotnie jako symbol zgłębiania ukrytej mądrości, z dru­ giej zaś strony - ciekawości (która wszędzie wtyka swój długi dziób). W średniowieczu, podobnie jak inne zwierzęta niszczące węże, czapla była symbolem Chrystusa. Szara czapla, ze względu na jej popielate upierzenie, uchodziła za symbol pokuty. Ponieważ wg Pliniusza czapla może płakać z bólu, przeto symbolicznie łączono ją także z Chrystusem na Górze Oliwnej. W zasadzie mogłyby dane te wystarczyć dla wyobrażenia sobie dzielącej nas (światłych) odległości od mrocznych wyob­ rażeń ludzi niecywilizowanych. Ale, spełniając ewentualne zaciekawienie ptakiem, którego nasi myśliwi odstrzeliwują dla wprawy, wprowadzę jeszcze i tę wiadomość. Feniks u Egipcjan ptak święty (Benu lub Boinu), przed­ stawiany pierwotnie jako pliszka, później jako czapla lub złoty sokół z głową czapli; uchodził za ucieleśnienie boga słońca (który przy powstawaniu świata miał osiąść щ prawzgórzu), codziennego obiegu słońca i dorocznego wzbiera­ nia Nilu. To odniesienie do ciągłej odnowy. Grecy, Rzymianie i w końcu chrześcijańscy Ojcowie Kościoła (przede wszystkim w związku z Fizjołogusem; księgi przyrodoznawcze, mające swój początek w piśmiennictwie z Aleksandrii) przenie­ śli na szeroko rozpowszechniony symbol ptaka, który po określonych odstępach czasu (co 500,1000 lub 1461 lat) sam się spala i powstaje na nowo z popiołów. W tym znaczeniu jest symbolem Chrystusa, jak też ogólnie przezwyciężającego śmierć zmartwychwstania i nieśmiertelności. Cóż więc pozostaje? A no zamknąć księgę Świętych Pańs­ kich. Kończy j ą św. Zyta. I co? Okazuje się, że od dwunastego roku życia była przez 42 lata (ok. 1230-1272) w Lucca u zamożnej rodziny Fatinellich tylko służącą. 30 31 PRZYPISY Por. Claude L e v i Strauss, Jan Jakub Rousseau, twórca nauk humanistycz­ " Por. K s . Wincenty Zaleski sdb, Święci na każdy dzień, wydanie uzupeł­ nych, przekład Leszek Kolankiewicz, „ T w ó r c z o ś ć " , R. X L , nr 6(463), 1984, s. nione, Wydawnictwo Salezjańskie Warszawa 1995, s. 408-409 83-84 Por. Piotr Skarga, Żywoty Świętych, wybrał, opracował i w s t ę p e m opatrzył Aleksander Bruckner, objaśnia tak to s ł o w o : 'rana, uderzenie, kara', z łac. Marian Kozielski, wybór I, Wydawnictwo P S B & Perfekt Kraków 1994, s. 171 płaca. I w e d ł u g t e g o ż , drugie znaczenie s ł o w a łacińskiego plaga, 'strefa, Skrajne przejawy tego synkretyzmu m o g ł e m poznać w kurpiowskiej wsi okolica'. Stąd franc.plage, czyli nasza 'plaża'. I kto by pomyślał, że mucharów Brodowe Łąki. W miejscowym k o ś c i e l e pod wezwaniem Przemienienia plaga na plaży s i ę - pod w z g l ę d e m s ł ó w pochodzenia - r ó w n o w a ż y . Słownik Pańskiego przetrwał obrządek wotywny, w którym mistyczne przemienienie etymologiczny języka polskiego, W P Warszawa 1970 s. 280 zostało przetworzone w z m i a n ę na lepsze... hodowanych zwierząt, wyłączając tylko świnie. Por. Jacek Olędzki, Ofiara, zapis filmowy 1961, Archiwum ' Por. Świat zwierząt, praca zbiorowa, przekład ze s ł o w a c k i e g o Małgorzata P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie; tenże, Wota woskom Cymerman, P W R L Warszawa 1983, s. 194 4 ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa'', R. XIV Por. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich pod 1960, nr 1, s. 3-22 redakcją Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o , P I W Warszawa 1970, t. I I , s. 770 1 2 0 2 21 5 1 7 8 Por. Wielka Encyklopedia Powszechna P W N , Warszawa 1964, t. 4, s. 465 Por. T a m ż e , t. 12, s. 717 Por. Maria Frankowska, Mitologia Azteków, W A i F Warszawa 1987, s. 206 Zanotowane przez panią dr Jadwigę Tomalkiewicz; serdecznie dziękuję. * Por. Aleksander Bruckner, op. cit. 2 2 2 3 2 4 Por. K s . Wincenty Zaleski, Święci..., op. cit. s. 7 8 - 7 9 Por. T e n ż e , tamże, s. 79 Por. Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Święta Cecylia. (Przy czynek do genezy apokryfów), „Lud", t. X X I : 1922, s. 104 2 5 Nasi duchowni autorzy najnowszych opracowań ż y w o t ó w świętydi dostarczają niekiedy d o w o d ó w mylnego, czy też ograniczonego rozumienia Sprzymierzonym: Danuta Martyn, rodzimej tradycji kultu ś w i ę t y c h . W przypadku Św. Walentego - chcąc nie Wiatry miejscowe i regionalne, nazewnictwo i charakterystyka, „Prace i Studia chcąc - włączają się do niezbyt z b o ż n e g o dzieła, jakim jest w świecie, Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Warszawskiego", zeszyt 22, War­ a w dodatku masowe, rajfurzenie. Zapewne, panuje tu spore zamieszanie. S«<l szawa 1977, s. 244 " Por. Joseph Conrad, Zwierciadło morza, przekład Aniela Zagórska, P I W i modlitwy proponowane na ten dzień, zdają s i ę b y ć nieco dziwne: Wszechmoc ny i miłosierny Boże, dzięki Twojej pomocy Św. Walenty zwycięsko opad Я Warszawa 1963 C e g ł y nawet nie najprzedniejszej jakości (kopciatka, niedopałka), jakich torturom. Pomóż nam, którzy świętujemy jego triumf, zwyciężyć podstęp działania naszych wrogów. Amen. Por. O . Hugo Hoever, Żywoty..., op. cit. s. użyto przy budowie k o ś c i o ł a w Rokiciu, w wiekach X I I I i X I V stanowiły Por. Johan Huizinga, Homo łudens. Zabawa jako źródło kultury, przeklą materiał, skromnie m ó w i ą c luksusowy. Por. J. Olędzki, Znaki istnienia, „Polska Maria Kurecka i Witold Wirpsza, Czytelnik Warszawa 1967, wydanie 1985,1 Sztuka L u d o w a " , R. X X X I X : 1985, nr 1-2, s. 3-21. Sebastian Flizak, Notatki etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, „ L u d " , t.200 1 0 O wietrze, który p o m i e s z a ł szyki 12 2 6 0 33: 1935, s. 24-25 14 Pod koniec lat siedemdziesiątych w Łapszach N i ż n y c h kolo Nowego Targu, przebywając w tej wsi trzykrotnie, miałem okazję w i d z i e ć o s o b ę , której przypisywano tę o s o b l i w ą rolę. M ę ż c z y z n a niepokaźnego wzrostu, mający mniej niż pięćdziesiąt lat; błąkał się po wsi i rzucało się w oczy, ż e kryje w sobie n i e s z c z ę ś c i e . Istotnie, w młodości stracił narzeczoną. Zginęła w tartaku przecięta piłą. " Joanna Tokarska-Bakir, Ponowoczesność okolic Przemyśla, Wystawa w Pałacu Kazimierzowskim Uniwersytetu Warszawskiego. Materiały z K a l ­ warii Pacławskiej i okolic. " Por. Jacek Hugo-Bader, Modliwa Gombodżawa, „Gazeta - Magazyn", nr 41 (137), październik 1995, s. 8 Wystawa, Ponowoczesność, Warszawa 1994. " Por. O. Hugo Hoever, Żywoty świętych pańskich, Warmińskie Wydawnic­ two Diecezjalne Olsztyn 1989. 17 98 Por. Anna Zadrożyńska, Homo faher i homo ludens. Etnologiczny sz 0 pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, P A N Warszawa 1983, s. l 2 7 1 nasi. Por. Gabriel Marcel, Homo viator. Wstęp do metafizyki nadziei, przek Piotr Lubicz, I W Pax Warszawa 1984; tenże, Być i mieć, przekład tegoż, tam* Warszawa 1986 a 2 9 J . Huzinga, op. cit. s. 199-200 ( ś w . Franciszek z A s y ż u ) , s. 219 ( i * Augustyn). Por. Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jera Prokopiuk, Wydawnictwo R O K Warszawa 1992, s. 26 " Por. M. Oesterreicher-Mollwo, op. cit. s. 41^12 W cytowanym Leksykonie symboli jesl o c z y w i ś c i e hasło Ł a b ę d ź ; obszefl i poruszające podobnie g ł ę b o k o jak hasło C z a p l a . Nie ma zaś o ptaku, ktfr! pojawił się gromadnie po łabędziach i czaplach, panosząc się zawzięcie. I** ptak, to kormoran... 3 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4405ea2437192450816437841f724a95.pdf aab7ef76fac6612971e70c9ddd70b03d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2373 Title A name given to the resource Portrety: Leszek Macak kolekcjoner / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.99-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Portrety: Leszek Macak kolekcjoner Aleksander Jackowski Co cechuje kolekcjonera? Przede wszystkim pasja. Zaintere­ sowanie tak wielkie, że mu się poświęca czas, zdrowie, pieniądze. No i cechuje go pożądanie. Dostał znaczek pocztowy z 1918 roku, więc chce i z 1917. Tak samo z rzeźbą ludową. M a Lurkę, Chajca, Zegadłę, ale brak mu Kudły, więc na głowie stanie, aż kupi. A skoro Kudłę, to i W o w r ę . Taki los kolek­ cjonera. Spać nie może. Chce. Pożąda. Będzie jeździł, szukał, namawiał - ja tobie dam to, ty mnie tamto. Telewizor sprzeda, samochód zastawi, gdy nagle pojawi się coś, „bez czego żyć się nie da". Niełatwo być żoną kolekcjonera, synem, a nawet psem. Wszystko wymaga troski a jemu ledwo starczy czasu na kolekcję. Ta zaś wymaga i w końcu nie bardzo wiadomo, kto kogo ma - on swoje zbiory, czy one jego. Pasja żąda, by jej służyć. Przypomina się Skąpiec Moliera. Ale tu stop! Ponieważ Harpagon kochał pieniądze dla nich samych, podczas gdy wielu zbieraczy chce, aby to co posiadają, było oglądane, podziwiane. Radość ich dopiero wtedy jest pełna, gdy j ą dzielą z innym. Wielcy kolekcjonerzy zapisali się w'pamięci potomnych jako mecenasi sztuki, nauki. Także w Polsce, jeszcze w czasie, gdy nazywano j ą „ l u d o w ą ' ' istniało zbieractwo, działali znakomici kolekcjonerzy, że wy­ mienię tu z kręgu moich zainteresowań: Ludwiga Zimmerera (Niemca, który pokochał Polskę a pokonany stresem Stanu Wojennego, spoczął na warszawskich Powązkach) , Bolesława Nawrockiego, Wojciecha Siemiona , Leszka Macaka. Każdy z nich gromadził zbiory na miarę swych możliwości, zaintereso­ wań i preferencji. Dlatego nawet w obrębie tych samych postaci inne walory ujawnia zestaw prac Katarzyny Gawłowej w zbio­ rze Macaka, inne zaś u państwa Nawrockich. Zmiana proporcji, różnice w kontekstach, scenografii, sposobie życia ekspozycji sprawiają, że m o ż n a traktować wybitne kolekcje jak dzieła sztuki, świadomie zbudowane. To nie puzzle, które ułożone przedstawiają zawsze ten sam obraz. 1 2 Kolekcje mają okresy tragiczne i wzlotów, historię, która się w nich nawarstwia. W y b ó r Zimmerera to ślad wchodzenia w Polskę, zetknięć z ludźmi, wędrówek po wsiach i posiołkach. Jeśli tak wielką w a g ę przywiązywał do rzeźby Wincentego Czerwińskiego, przedstawiającej pożegnanie Żyda z żoną przed Pójściem do gazu, to nie ze względu na jej zalety formalne, lecz emocje, które w nim wzbudziła. Przełamywała sztampę słów, wstrząsała, kazała wczuć się w los ofiary. Od tej figurki zaczęły się kontakty Zimmerera z ludowymi twórcami, dochodzenie do Polski od dołu, od podszewki. Kolekcja zbudowana przez dra Bolesława Nawrockiego ukazuje nie tylko dzieła Wiśnios, W n ę k o w e j , Gruceli czy Żaka, 'e i osobowość człowieka, który właśnie te a nie inne dzieła wybrał, i wyeksponował. To nie suma eksponatów, ale świado­ my ich wybór. Zapis życia, z którego, jak z taśmy elektrokardio­ grafu odczytać m o ż n a przemiany, które zachodziły w preferenc­ jach artystycznych twórcy kolekcji. Nie tylko bowiem kolek­ cjoner tworzy kolekcję, ale i ona tworzy jego. Wpływa na losy. *>ywa pomnikiem, który bohater sam sobie wystawia, tytułem chwały, szansą poznania najważniejszych osobistości kraju a 0 - premiera, ministrów, znakomitości świata kultury, a nawet, jak w przypadku Zimmerera: Kanclerza Schmidta, Brandta - ale staje się też kulą u nogi. Przecież Ludwig wyjechałby z Polski, pociągały go propozycje pracy w Ameryce Południowej, w in­ nym pejzażu ale kolekcja trzymała go jak kotwica. Wiedział, że należy ona do tego kraju, że zabrać jej nie ma moralnego prawa, więc z nią został. Do końca. Kolekcje związane są z losem tych, którzy powołali je do życia. To się czuje. Miałem to szczęście, że widziałem „od ś r o d k a " życie paryskiej kolekcji Jeana Dubuffeta (Art Brut), wtedy gdy czerpał z niej inspiracje i siłę do swej własnej twórczości. Widziałem wenecką kolekcję Peggy Gugenheim, jeszcze z lat, gdy w jej salach pracował Max Ernst. Później, sprowadzone do ram muzealnej ekspozycji kolekcje te zatraciły żywy puls, niby zostały te same, ale przecież inne, spetryfikowane, skazane na muzealną martwicę. Przeżyłem dramatyczną śmierć kolekcji Zimmerera. Pul­ sowała życiem, mieniła się coraz innymi barwami, i nagle - po wylewie krwi do mózgu, który powalił tego cudownego człowieka - straciła blask, siłę oddziaływania. Bez niego stała się inną jakością. Ale i on, wyłączony z życia, ciężko chory, stał się innym człowiekiem. W obliczu spraw ostatecznych blichtr towarzyskiego życia stał się niepotrzebny, zmienił się (i pogłębił) stosunek do zgromadzonych dzieł. W a ż n e stały się tylko te o silnym ładunku emocjonalnym, w których wyczuwał wibrację duchowości, powagę. Z blisko 13 tysięcy eksponatów w tym ostatnim okresie chciał mieć przy sobie tylko rzeźby najważniejsze - Józefa Lurki, Romana Śledzia, Heródka. Zastanawiając się nad różnicą jaka istnieje między zbiorami muzealnymi a kolekcjami prywatnymi przede wszystkim widzę j ą w tym, iż prywatne są dziełem autorskim, w tym sensie jednorodnym, że prezentują sposób widzenia i szczególną wrażliwość człowieka, który je od podstaw stworzył. M o ż n a je, jeśli chodzi o porównanie z muzeami, przyrównać do autorskich wystaw, ekspozycji. Natomiast fundament muzealnych zbiorów pochodzi z różnego nadania, tworzą go mniej czy bardziej celowo dobierane eksponaty w przeciągu wielu dziesiątek lat. Różnicę między muzeum a kolekcją wyraźnie m o ż n a zauwa­ żyć w Londynie, gdy porównamy National Gallery z Wallace Collection. 99 �Prywatna kolekcja nie musi poddawać się sądom ogółu, nawet autorytetów. Jej właściciel może zaufać tylko sobie, zbierać co chce, nawet gdy komuś wyda się to śmieszne, czy nierozsądne. Kolekcjonerzy uratowali (także u nas) rzeczy, o których uczciwe, państwowe muzea nawet słyszeć nie chciały. Dlaczego? Ponieważ muzealnicy byli, i wciąż jeszcze są, pod presją sztancy przedmiotów, które „ n a l e ż ą " do kategorii sztuki ludowej, i takich, których się do niej nie zalicza. Przynajmniej w tym okresie. (Wiąże się to z dążeniem do odtwarzania obrazu przeszłości, takiego, który zasłuży na miano autentyku, obrazu który z perspektywy jawi się niczym mit dawnego raju.) To, co pozostaje poza burtą ratują od ocalenia często ludzie przypad­ kowi, maniacy, śmiałkowie wyobraźni, zbieracze, którzy za nic sobie mają ograniczenia - co „ n a l e ż y " , a co j u ż „nie n a l e ż y " do uznanej kategorii eksponatów. Так пр.: warszawskie Państ­ wowe Muzeum Etnograficzne nie chciało (za grosze!) kupić w swoim czasie - pieca kaflowego z Pokucia, malowanej X I X wiecznej strzelnicy, malowideł jarmarcznych karuzel, ekranów ulicznych fotografów. Nie chciało za d a r m o rzeźb i obrazów z wystawy „ I n n i " , którą zrobiłem w Zachęcie (1965). Od kiedy działał Zimmerer wystarczył sygnał, jechał, kupował, ocalał to, czego muzea nie brały. Kolekcjonerzy, tacy jak Adam Fischer, Franciszek Kotula, nie mieli muzealnych ambicji, działali na własną rękę. Stąd nawet to, co w pierwszej chwili mogło się w ich zbiorach wydać nieuzasadnione, po latach nabierało znaczenia. Nawet bowiem strychy starych d o m ó w i rupieciarnie mogą przechować ułomki wiedzy o czasach minionych, rzecz w tym, kto w nich grzebie i co dostrzega. Jest jeszcze jedna przewaga kolekcjonerstwa - swoboda dysponowania pieniędzmi, łatwość decyzji wyjazdu, stały kontakt z ulubionymi twórcami. W muzeach jest to bardzo trudne. Jeśli wysyłają pracownika do Puszczy Białostockiej, trudno sobie wyobrazić, by pod wpływem listu malarza „mam teraz kilka o b r a z ó w " , za dwa tygodnie znów mógł pojechać. A „ p r y w a c i a r z " pojedzie. Obserwowałem, jak pracował Z i m ­ merer, jak dzięki warunkom, które stwarzał, mógł się poruszać po kraju dr Marian Pokropek. Pracował także na rzecz kolekcji, ale dzięki niej miał szanse, których nie dawał ani uniwersytet, ani muzeum. Przypomnę, że tylko w jednym roku samochód Zimmerera przejechał po Polsce blisko 50.000 km. Za co? To bardzo istotna sprawa. Żeby stworzyć kolekcję, trzeba mieć pieniądze. Ale w warunkach polskich uczciwa praca ich nie zapewniała. Każdy ze znanych mi zbieraczy pracował, w różnym charakterze, za granicą. Zimmerer dostawał gażę w markach, dr Nawrocki lata spędził w międzynarodowych 100 organizacjach. Ale w większości ci, którzy wracali - budowali wille, kupowali samochody, jeździli na Wyspy Kanaryjskie,! tylko nieliczni woleli otoczyć się dziełami sztuki, budować; kolekcje, które miały, jak pomnik, zostać świadectwem icij życia i działalności. Oczywiście w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych podstawą ich sukcesu były różnice między oficjalnym i nieofic­ jalnym kursem dolara. Gdyby Balcerowicz nastał o ćwierć' wieku wcześniej Zimmerer nie mógłby się stać mecenasem! i dobroczyńcą. A n i inni. Jeszcze jedno. Sytuacje, o których m ó w i m y należą do okresu indywidualnego kolekcjonerstwa. Obecnie rolę miłośnika' - zbieracza, mecenasa przejmują wielkie galerie, banki, a nawet wielkie hotele. Gromadzą dzieła sztuki, ponieważ wzmacnia to ich pozycję, przy czym czynią to w sposób „ z i m n y " , profes­ jonalny, powierzając zadanie menedżerom - historykom sztuki, krytykom, galerzystom. Jednak kolekcje to nie tylko kalkulowanie, co dobre a co złe, co modne, podnoszące rangę, a co nie warte inwestycji. W wymiarze publicznym rola kolekcji to także opieka nad artystą, nad ośrodkiem sztuki, jak np. Paszyn. Kolekcja stworzo­ na przez księdza Nitkę nie da się oddzielić od działalności animacyjnej, a nawet duszpasterskiej. Zimmerer, Nawrocki, Macak, Łodziński - to przyjaciele artystów, ludzie, którym leży na sercu dobro naszej kultury. Ale publiczny wymiar kolekcjonerstwa na tym się nie kończy. Operuje ono w tej samej przestrzeni, co muzea, zwłaszcza etnograficzne. Mogę się przy tym powołać na fakty, z którymi zetknąłem sif bezpośrednio, organizując wiele wystaw w kraju i poza nim. Doznałem, co zrozumiałe, pomocy ze strony dyrektorów i pra­ cowników muzeów. Byłem i m za to wdzięczny, ale uważałem tę pomoc za naturalną, chodziło przecież o wspólną sprawo Natomiast zaskakiwała mnie serdeczność i ofiarność kolek­ cjonerów. Zawsze dostawałem od nich najlepsze, najbardziej przez nich cenione eksponaty, nawet gdy nie śmiałem o nie prosić. Sukces wystaw w Stuttgarcie, Neuchatel, Londynie, Paryżu, w Spoleto, Hamburgu, Rouen czy Bratysławie, to także ich zasługa. Zdarzało się przy tym, zwłaszcza w latach ostat­ nich, że zarażeni duchem pieniądza kierownicy muzealnych placówek nie zdradzali ochoty do „pracy dla wspólnego dobra"Wtedy też odwoływałem się do kolekcjonerów. Przed paroma laty poprosili mnie Francuzi o zorganizowanie ekspozycji polskiej sztuki naiwnej na Festiwalu w Rouen. Impreza wspfr niała, tworzona przez rzeszę społecznie pracujących obywateli miasta. U nas jeden minister akurat odchodził, drugi niczego nie �wiedział i wiedzieć nie chciał, a oni tam w Rouen ogłosili Polskę honorowym gościem Festiwalu. Po eksponaty przyjechali cięża­ rówką, kierowca okazał się naczelnym chirurgiem miejskiego szpitala, „ ł a d o w a c z " - psychiatrą. Kłopotów miałem co nie­ miara, nie muszę dodawać, że angażowałem się, jak oni -społecznie. Niektóre muzea bardzo pomogły (Włocławek), ale w innym, gdy chodziło tylko o wypożyczenie skrzyni i załado­ wanie eksponatów z prywatnej kolekcji, pani dyrektor od­ mówiła, tłumacząc że ma za dużo roboty. Jeszcze ktoś zapytał wprost - a co j a z tego będę miał? co wprawiło w nie lada kłopot organizatorów. Zadzwoniłem do Leszka Macaka, następnego dnia przywiózł mi samochodem rzeźby i obrazy ze swojej kolekcji. Znakomite! Uważał to za swoją powinność. Później dowiedziałem się, że eksponaty z jego kolekcji znalazły się na 40 wystawach (!), że wracając od rzeźbiarzy niejeden raz zachodził do krakowskiego muzeum, by ofiarować prace nieznanego tam dotąd twórcy. Na ogół mu za to dziękowano. Widziałem ścianę w jego mieszkaniu ogołoconą z rzeźb i obrazów, które wypożyczył. Pomyślałem wtedy, że tak jak przed laty pisałem o Zimmererze i Siemionie, tak teraz powinienem nakreślić „ p o r t r e t " Leszka Macaka. A po nim dra Bolesława Nawrockiego. Schemat takiego portretu wydaje się prosty. Jak i kiedy zrodziła się idea zbierania. Co kolekcjonowanie „ z a ł a t w i a " , jakie zaspakaja potrzeby, jak zmieniło życie zbieracza. Na czym polega specyfika kolekcji, czym się różni od innych, co w sobie zawiera. Zacznijmy od zainteresowań. Zadecydował o nich przypa­ dek, ciąg wydarzeń, które trudno było przewidzieć. Oto sytua­ cja. Macak jest prawnikiem, na myśl mu nie przychodzi zajmowanie się sztuką. Mieszka w bloku. Matka, z którą emocjonalnie bardzo jest związany, rzutka, przedsiębiorcza, dusi się w atmosferze peerelowskiej Polski. Likwiduje sklep, wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych. Tam pomnaża kapitał, z myślą o dzieciach. Postanawia, że sensownie ulokuje posiada­ ne pieniądze, tak by zabezpieczyć los dzieci. Decydują - wybu­ duje się w Bukowinie Tatrzańskiej dwa bliźniacze domy w stylu góralskim. Piękne i solidne. Leszek zajmuje się budową, angażuje znakomitych majstrów. Powstają domy z wielkich Płazów modrzewiowych zbudowane. Gdy stolarka jest j u ż niemal gotowa Macak zwraca się do Bronisława Cukra, kowala z Zakopanego, prosząc by ten mu zrobił stosowne okucia, zawiasy, zamki. Ale kiedy się pozna Cukra trudno oprzeć się "rokowi i sile jego osobowości. To niezwykły człowiek, o dużej wiedzy etnograficznej, orientujący się w historii, socjologii "lozofii, korespondujący z wiedeńskimi archiwami, ponieważ 1 interesuje go historia góralskich rodów. Przy tym świetnie zorientowany w problemach współczesnej twórczości ludowej. Cukier zamówienie przyjmuje, robi co do niego należy, ale wzbudza w Macaku niepokój. Pyta - a co będzie w środku? na ścianach? Przecież w chałupie góralskiej u powały była listwa, na której umieszczano święte obrazy na szkle. R z ę d e m ? pyta Macak. Rzędem. Wiele. A skąd wziąść obrazy? przecież trudno kupić nawet jeden! Stare trudno, potwierdza Cukier, ale są przecież malarze i malarki, którzy kontynuują dawne tradycje. Cukier prowadzi Macaka do pracowni Eweliny Pęksowej, Zofii Roj, Władysława Walczaka a później także do Zdzisława Walczaka, który przejmuje rolę przewodnika, i kontaktuje Macaka z innymi twórcami Podhala. I tak się zaczęło. Macak jeździł często do Stanów, pracował tam, nieraz bardzo ciężko, a gdy wracał zajmował się kolekcją. Trwało to 12 lat. W tym czasie uzyskał obywatelstwo amerykańskie, płacił ze edukację syna (który teraz, po ukończeniu School o f visual A r t osiadł w Krakowie). Szybko stał się znanym, już niepotrzebne były rekomendacje Cukra, czekano na jego przyjazd, pisano listy z prośbą o załat­ wienie różnych spraw, był przecież prawnikiem „ m e c e n a s e m " - jak mówią w Krakowie. Nawiązał kontakt z ks. Nitką, animatorem ośrodka rzeźby i malarstwa w Paszynie. Dzięki księdzu poznał Ludwiga Zimmerera, który gorąco zachęcał Macaka do rozbudowy kolekcji, dał mu adresy kilku ciekawych twórców. Kolekcja rosła, mieszkanie w krakowskim bloku nie mogło pomieścić przywożonych eksponatów. Żona narzekała, znów więc pojechał do Stanów, pracował, by kupić willę, drugi samochód. A skoro miał j u ż dom trzeba było go umeblować. Zaczął gromadzić stare chłopskie skrzynie, zydle, szafy. Kolek­ cja rosła, zaczęli do niej przychodzić znakomici artyści. Podziwiać, radzić. Tak kolekcja stała się tytułem do chwały. Czy w domu mogliby gościć artyści, dyrektorzy polskich i zagranicznych muzeów - gdyby nie ona? Powtarza się sytuacja, na którą zwracałem uwagę pisząc o Ludwigu Zim­ mererze. Niezależnie od osobistych zainteresowań, kolekcja podnosi rangę jej właściciela, sprawia, że człowiek żyjący dotąd w cieniu, staje się osobą znaną, cenioną, podziwianą. Wchodzi do historii. Zwróćmy też uwagę na mechanizm kompensacji, począt­ kowo nawet nie uświadamiany. Kolekcja bowiem wywyższa, daje satysfakcję swemu twórcy. To do niego przecież przyjeż­ dżają dyrektorzy muzeów z Zachodu, przychodzą Nowosielski i Panek, to jemu doradzają Edward Mucha, czy Teresa Stan­ kiewicz. 101 �Doradzają zresztą nie tylko oni. Macak chciałby, aby kolekcja była możliwie pełna, wszechstronna, obiektywnie doskonała. Ale jak osiągnąć tę obiektywność? Sądy krzyżują się, zderzają; ktoś, z k i m bardzo się liczy odmawia wartości rzeźbom Śledzia, Chajca i L u r k i ; ktoś inny przeciwnie - w nich dostrzega znamiona prawdziwej sztuki, napięcie życia duchowego, lekce sobie ważąc setki bezdusznych figurek, niczym w swej istocie nie różniących się od zabawek z drewna. To też jest zrozumiałe - szacunek dla opinii specjalistów, ludzi wybitnie wrażliwych. Kolekcja jakby wyprzedza w tym okresie świadomość swego twórcy. Dopiero w następnym etapie ujawniają się prawdziwe preferencje zbieracza, nabiera pewności siebie - w końcu to kolekcja jego, dla niego i przez niego budowana. Wtedy też, w masie przedmiotów zaczynają błyszczeć te naprawdę ważne. Przestaje imponować rozrost liczbowy, narasta świadomość, że ilość wcale nie musi przechodzić w jakość. Przedmiotem dumy stają się dzieła wybitne. W domu państwa M a c a k ó w wyróżniłbym przede wszystkim zestaw rzeźb Edwarda Sutora. Nie ma wielkich, bryłowatych, fantastycznych głów - ale ten brak rekompensują średnie i małe figurki, świetnie dobrane. Doskonały jest zestaw dzieł Heródka, Ludwika Więcka, M a r i i Wnęk, Katarzyny Gaweł. Jest kilka rzeźb Leona Kudły, wśród nich (piękna!) dziewczyna z ptakiem na wyciągniętej dłoni, jedna z najwcześniejszych prac artysty. Ekspresyjne rzeźby Romana Śledzia, artysty bardzo wysoko ocenianego w Niemczech, ale u nas niedocenianego - tak dalece odbiega od potocznych oczekiwań. Dobry jest zestaw Nikifora. Monsiela, Zagajewskiego, Jędrzeja Wowry, Stani­ sława M i k i , Janasa, Hołdy, Muchy. (Z po­ zycji wybitnych - nie­ wiele rzeźb L u r k i . Sła­ bszy jest Chajec i Szczypawka-Gołębiowska). Cenny, pięk­ ny zestaw ptaków, za­ bawek z drewna, w tym emausowych „Ży­ dów". Z dawnej sztuki ob­ razy z X V I I I i X I X w. Matki Boskiej Często­ chowskiej, Gidelskiej, z La Salette. Nieprze­ ciętnej urody Święta Rodzina. Doskonały dobór rzeźb: różne we­ rsje Chrystusa Frasob­ liwego, Ukrzyżowań. Fragmenty z ołtarzy łe­ mkowskich cerkiewek. To, czego nie mają mu­ zea - setka oleodruków zbieranych we wsiach. Drzeworyty: z Płazo­ wa, Wowry. Zbiór uzupełniają lu­ dowe skrzynie, szafy. W nich około 130 wy­ cinanek 26 autorek. Dokumentacja w trak­ cie opracowania. Goto­ we ok. 350 opisów. Leszek Macak zbie­ ra eksponaty, ale podo­ bnie jak to miało miejs­ 102 ce z Zimmererem, czy Bolesławem Nawrockim, ważne niego są spotkania z twórcami. Poznał ich wielu. Niektó z nich, to ludzie o niezwykłej osobowości, ciekawsi nawet dzieła ich rąk (np. Piotr K w i t ) . Z wieloma twórcami Les zaprzyjaźnił się, jeździ do nich, zaprasza do siebie. Ostatnio u niego twórca pięknych ptaszków z drewna - Zachura. M ; bardzo go ceni, zawiózł nawet sporo jego ptaków swe dawnemu szefowi w Stanach. Surowy ten, niezdolny uśmiechu człowiek, zobaczył kiedyś u Macaka ptaszki | sufitem, no i teraz ma je sam w swym biurze. Trzepoczą poruszane powiewem powietrza z A i r Condition. (Poczc człeczyna! myślą klienci. Ptaszki sobie powiesił!). Jacek Łodziński Aleksander Jackowski Był słotny dzień jesienny. Czekałem na Ludwiga Zimmerera przed jego willą. Nie przychodził, za to przyjechali dwaj Holendrzy. Podnieceni, kupili w Krakowie „fantastyczne" obrazy. Pytam - czyje? Gawlowa. Nie słyszałem. Pokazują. Radosne, ludowe do szpiku kości, a przytym poza tradycją. A Zachura, to nie tylko ptaszki, lecz i los człowieka, z n Gdzie mieszka - pytam. Za Krakowem, zawiózł ich do niej związany. W czasie okupacji Niemcy wzięli go do kamiet właściciel kramu w Sukiennicach. Bardzo, bardzo dziwny łomów. Warunki były straszne, ludzie umierali - jeden człowiek. Grosza od nich nie wziął, jeszcze się cieszył, gdy nadzorca zobaczył, a było to tuż p n > 5? - f a z u j ą wizytówkę, wymówić nazwiska nie drugim. Niemiec Bożym Narodzeniem, że Zachura struga sobie ptaszka. A . iego kę umiesz zrobić? zapytał Zachura wyrzeźbił, jedną, drug £ ™ w o w a n y , zacinał się mówiąc. Przyszedł prosić No i zwolniono go z tego kamieniołomu. Ocalił życie. Ptasi , i a n o mu odebrać koncesję. Chodziło o donos, mu je ocaliły. sprawę kapliczki koło Paszyna. M ó w i o n o , że j ą ukradł, zdjął, c i l i a , a r c e J^S^SL^^^yi w I n s t y t u c l e N i e w i e l k z d e n e r Q Kiedy w kolekcji Macaka przypatruję się rzeźbom i obrazo wiszącym wszędzie ptaszkom, zastanawiam się na tym, f. wielkie talenty drzemią w ludziach, i jak mało trzeba (czas jednego impulsu), by mogły z całą siłą wybuchnąć. Oglądt wspaniałe rzeźby Sutora, Heródka, Zagajewskiego, Ной niesamowite rysunki Monsiela, obrazki Nikifora - tych, kto* tworzyli, poniew musieli tworzyć, p o ł waż ta potrzeba don nowała w ich żyd i oglądam rzeźby I nych artystów, który w ujawnieniu talen pomógł przykład sąsi da, konkurs, czy wys wa. Tak, jakby ni twórcza była hamo*. na wstydem przed ot czenicm. Przecież I robi się na wsi tego,! nie przyjęte, со I przynosi dochodu Ale wystarczy, że kto kto zobaczył u stan Katarzyny Gawłów Niebo z Malt Boską i aniołami, Щ malowane na ścian komórki, w której mk szkala, zachęcił ją* malowania obrazo' by w ciągu krótkie czasu powstały пара» dę znakomite. Patt na nie w domu Leszł Macaka i cieszę s i e ł stworzył tak znakom* kolekcję. p o m o c c h c przehandlował, zrobił, zawiesił. O co tu chodzi? Wyjaśniłem, Łodziński przejeżdżał, widział starą, już rozpadającą się kapliczkę, więc uznał, że trzeba w jej miejsce dać podobną; nie czekał aż ją spalą a drzewo zetną. Pomówił z ludźmi, sfotografował, obiecał że przywiezie nową. A bo można takiemu wierzyć? Ksiądz Nitka na wszelki wypadek starą wziął do siebie. Łodziński, jak obiecał, n o w ą kapliczkę przywiózł, Zawiesił na drzewie. Trochę się zmartwił, że starej nie ma, ale nową dał. Pieniędzy żadnych za nią nie chciał. To już wydało się lu bardzo podejrzane. Niepojęte. Sprawę wyjaśniłem, no i zapomniałem o kupcu z Krakowa. Tym bardziej, że podobnych spraw, z donosów zrodzonych, było więcej. Choćby taka, gdy powiadomił mnie wyższy urzędnik resortu kultury, iż w Szwajcarii doktór Nawrocki handluje rzeźbami. Rzeczywiście, działał w Szwajcarii i za­ jmował się - także - rzeźbami, tyle, że wygłaszał o nich odczyty w najświetniejszych gremiach i pokazywał je na wystawach. Ale wracam do Holendrów, Gawłowej i Łodzińskiego. Przy pierwszej nadarzającej się okazji pojechałem do Krakowa, aby z nim się zobaczyć. Zawiózł mnie do Gawłowej, wręczył 10 kaset z rozmowami, jakie z nią nagrał, pokazał obrazy, zgromadzone u siebie w domu, a ponieważ robiliśmy wówczas z Zofią Bisiakową wystawę sztuki nieprofesjonalnej w ramach Dni Krakowa (1978), dał na tę wystawę doskonały zestaw prac. Od tamtego czasu, kiedy przyjeżdżałem do Krakowa, pierw­ sze kroki kierowałem do Sukiennic. Kram Jacka wyróżniał się zdecydowanie, zwłaszcza dzięki rzeźbom, które go dekorowały. Rzeźby były świetne. Jednak, kiedy pewien Niemiec nie mógł oczu oderwać od Chrystusa na łodzi Adama Zegadły, i nie odchodził mimo kilkakrotnych zapewnień, że rzeźba jest nie do sprzedania, Łodziński zapytał, co go tak w tej rzeźbie zaintere­ sowało. Należę do ludzi, którzy wierzą - odpowiedział - iż Pan Bóg przychodzi z wody. Zamykano kramy, a on jeszcze stał patrzył. Wtedy Jacek zdjął z półki Zegadłę i dał mu. To rzeźba me do sprzedania, więc tylko dać j ą Panu mogę, powiedział. Ale i z dawaniem były kłopoty. Przyjechał kanclerz Niemiec, Schmidt. Kramy pięknie wypucowano, gość zainteresował się stoiskiem Łodzińskiego; postanowiono więc dać mu rzeźbę Adama i Ewy. Jacek przyniósł najładniejszą z tych które miał * domu i ofiarował gościowi. Ale władze nie chciały prezen. • Pieniądze przekazano, przez muzeum, ale dyrektor wpłacił J do Urzędu Skarbowego, i po 2 latach Łodziński dostał wezwanie do zapłacenia podatku i kary za nielegalnie prowaPRZYPISY o n ą pracownię rzeźby (!!!). Aleksander Jai ruedyś przyjechałem do Krakowa wściekły. Właśnie ukazał ki, Ludwig Zimmei ^, e r „Polskiej Sztuki L u d o w e j " poświęcony kulturze go kolekcja, PSL 1 Mg°wskiej. Jeszcze nie było wtedy mody na tę tematykę, numer 1/2; Ludwig Zi\ lem . ^ którego realizację włożyłem wiele trudu, uważao swojej kolekcji, że d * y k l e ważny, i to z wielu powodów. Ale okazało się, 1971, nr 1/2 Wojciech Sien^ j y^ktor „ O s s o l i n e u m " we Wrocławiu, nie porozumiewając Pamiętnik spotkań PS mną, ani z dyrekcją Instytutu, kazał drukarni 1975, nr 1/2 'ejszyć nakład o ponad tysiąc egzemplarzy, tak by numer d z i o m 1 e az 1 n u m w Z a n e z w 2 S e z e l r n dotarł jedynie do prenumeratorów. Nie muszę wyjaśniać, jak mnie to zdenerwowało. Oczywiście od razu powiedziałem o tym Jackowi. Zamrugał powiekami i spokojnie zapytał, czy można zrobić dodruk? Nie wiem, odpowiedziałem, a zresztą skąd wezmę pieniądze. D z w o ń ! - poprosił, zapytaj o wszystko. Dodruk mogli zrobić, miało to kosztować 10 milionów. Jacek kiwnął głową - każ robić. Zwitek banknotów wsadził mi do kieszeni. I tak stałem się przestępcą, w y d r u k o w a ł e m 2.000 egzemplarzy bez zgody wydawcy, bez podatku. Napisałem do „ O s s o l i n e u m ' ' , że od tej chwili sami będziemy w y d a w a ć pismo. Był to już okres przemian, wielkich nadziei. Zelżał gorset zakazów. Łodziński kupił kompletnie zrujnowany dom przy ulicy Solskiego, a właściwie półtora domu. Zachwyciły go piwnice, czternastowieczne. Za n a m o w ą Andrzeja Majews­ kiego, wspaniałego scenografa, w dawnym warsztacie urządził galerię sztuki naiwnej. Lokal (to też był pomysł Majewskiego) nazwał Camelot. Na inaugurację urządzili wystawę sztuki żydowskiej. To był majstersztyk scenograficzny. Na środku sali stał wóz, wyładowany po brzegi rupieciami, tobołami. W ó z Żyda - Wiecznego Tułacza. Przyprószony bielą symbolizował los narodu. W piwnicy wyeksponowano ocalone macewy, wydobyte z błotnistej drogi do PGR przez Andrzeja Toborowicza, (kupowane za pół flaszki każda), w salkach rzeźby Żydów, tegoż Toborowicza. W y s t a w ę otwierałem razem z Piotrem Skrzyneckim. Grał skrzypek z Piwnicy pod Baranami, pod­ skakiwał (bo mały) i śpiewał żydowskie niguny Antoni Pilch, a w odwodzie czekało kilku górali z ciupażkami „na wszelki wypadek". Zrobiliśmy też promocję „ Ż y d o w s k i e g o " numeru. Kraków zdumiał się plakatem - adres galerii wyprzedził oficjalne decyzje Magistratu, Jacek podał d a w n ą nazwę ulicy - św. Tomasza. I tak zostało. N a z w ę wkrótce przywrócono. Tam, w piwnicy, przy grzanym miodzie i znakomitym „ e k o l o g i c z n y m " jedzeniu, miałem ostatnio promocję książki Sztuka zwana naiwną, tam odbyła się narada zorganizowana przez Centrum Animacji Kultury, w której instruktorzy i działa­ cze dyskutowali na temat sytuacji sztuki ludowej. Gości podejmował śniadaniem, w przygotowywanej do otwarcia winiarni, Jacek Łodziński. W tym czasie do Sukiennic zaglądał j u ż rzadko, urządził, wykorzystując materiał z rozbiórki starych chałup, stare kapli­ czki, drewno i wiklinę - sklep sportowy „ O l i m p " . Obok winiarni (pięknej!) ma znany w Krakowie sklep z „ekologicz­ n ą " żywnością „Pod A n i o ł a m i " . Byliśmy pod wrażeniem scenerii, zarówno „ O l i m p u " jak i winiarni. Łodziński zaufał 103 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a21a019ba2f1b4325c5ab002df7b09.pdf d23f15213b396cd7d9e61f39d24b35cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2374 Title A name given to the resource Jacek Łodziński / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.103-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Doradzają zresztą nie tylko oni. Macak chciałby, aby kolekcja była możliwie pełna, wszechstronna, obiektywnie doskonała. Ale jak osiągnąć tę obiektywność? Sądy krzyżują się, zderzają; ktoś, z k i m bardzo się liczy odmawia wartości rzeźbom Śledzia, Chajca i L u r k i ; ktoś inny przeciwnie - w nich dostrzega znamiona prawdziwej sztuki, napięcie życia duchowego, lekce sobie ważąc setki bezdusznych figurek, niczym w swej istocie nie różniących się od zabawek z drewna. To też jest zrozumiałe - szacunek dla opinii specjalistów, ludzi wybitnie wrażliwych. Kolekcja jakby wyprzedza w tym okresie świadomość swego twórcy. Dopiero w następnym etapie ujawniają się prawdziwe preferencje zbieracza, nabiera pewności siebie - w końcu to kolekcja jego, dla niego i przez niego budowana. Wtedy też, w masie przedmiotów zaczynają błyszczeć te naprawdę ważne. Przestaje imponować rozrost liczbowy, narasta świadomość, że ilość wcale nie musi przechodzić w jakość. Przedmiotem dumy stają się dzieła wybitne. W domu państwa M a c a k ó w wyróżniłbym przede wszystkim zestaw rzeźb Edwarda Sutora. Nie ma wielkich, bryłowatych, fantastycznych głów - ale ten brak rekompensują średnie i małe figurki, świetnie dobrane. Doskonały jest zestaw dzieł Heródka, Ludwika Więcka, M a r i i Wnęk, Katarzyny Gaweł. Jest kilka rzeźb Leona Kudły, wśród nich (piękna!) dziewczyna z ptakiem na wyciągniętej dłoni, jedna z najwcześniejszych prac artysty. Ekspresyjne rzeźby Romana Śledzia, artysty bardzo wysoko ocenianego w Niemczech, ale u nas niedocenianego - tak dalece odbiega od potocznych oczekiwań. Dobry jest zestaw Nikifora. Monsiela, Zagajewskiego, Jędrzeja Wowry, Stani­ sława M i k i , Janasa, Hołdy, Muchy. (Z po­ zycji wybitnych - nie­ wiele rzeźb L u r k i . Sła­ bszy jest Chajec i Szczypawka-Gołębiowska). Cenny, pięk­ ny zestaw ptaków, za­ bawek z drewna, w tym emausowych „Ży­ dów". Z dawnej sztuki ob­ razy z X V I I I i X I X w. Matki Boskiej Często­ chowskiej, Gidelskiej, z La Salette. Nieprze­ ciętnej urody Święta Rodzina. Doskonały dobór rzeźb: różne we­ rsje Chrystusa Frasob­ liwego, Ukrzyżowań. Fragmenty z ołtarzy łe­ mkowskich cerkiewek. To, czego nie mają mu­ zea - setka oleodruków zbieranych we wsiach. Drzeworyty: z Płazo­ wa, Wowry. Zbiór uzupełniają lu­ dowe skrzynie, szafy. W nich około 130 wy­ cinanek 26 autorek. Dokumentacja w trak­ cie opracowania. Goto­ we ok. 350 opisów. Leszek Macak zbie­ ra eksponaty, ale podo­ bnie jak to miało miejs­ 102 ce z Zimmererem, czy Bolesławem Nawrockim, ważne niego są spotkania z twórcami. Poznał ich wielu. Niektó z nich, to ludzie o niezwykłej osobowości, ciekawsi nawet dzieła ich rąk (np. Piotr K w i t ) . Z wieloma twórcami Les zaprzyjaźnił się, jeździ do nich, zaprasza do siebie. Ostatnio u niego twórca pięknych ptaszków z drewna - Zachura. M ; bardzo go ceni, zawiózł nawet sporo jego ptaków swe dawnemu szefowi w Stanach. Surowy ten, niezdolny uśmiechu człowiek, zobaczył kiedyś u Macaka ptaszki | sufitem, no i teraz ma je sam w swym biurze. Trzepoczą poruszane powiewem powietrza z A i r Condition. (Poczc człeczyna! myślą klienci. Ptaszki sobie powiesił!). Jacek Łodziński Aleksander Jackowski Był słotny dzień jesienny. Czekałem na Ludwiga Zimmerera przed jego willą. Nie przychodził, za to przyjechali dwaj Holendrzy. Podnieceni, kupili w Krakowie „fantastyczne" obrazy. Pytam - czyje? Gawlowa. Nie słyszałem. Pokazują. Radosne, ludowe do szpiku kości, a przytym poza tradycją. A Zachura, to nie tylko ptaszki, lecz i los człowieka, z n Gdzie mieszka - pytam. Za Krakowem, zawiózł ich do niej związany. W czasie okupacji Niemcy wzięli go do kamiet właściciel kramu w Sukiennicach. Bardzo, bardzo dziwny łomów. Warunki były straszne, ludzie umierali - jeden człowiek. Grosza od nich nie wziął, jeszcze się cieszył, gdy nadzorca zobaczył, a było to tuż p n > 5? - f a z u j ą wizytówkę, wymówić nazwiska nie drugim. Niemiec Bożym Narodzeniem, że Zachura struga sobie ptaszka. A . iego kę umiesz zrobić? zapytał Zachura wyrzeźbił, jedną, drug £ ™ w o w a n y , zacinał się mówiąc. Przyszedł prosić No i zwolniono go z tego kamieniołomu. Ocalił życie. Ptasi , i a n o mu odebrać koncesję. Chodziło o donos, mu je ocaliły. sprawę kapliczki koło Paszyna. M ó w i o n o , że j ą ukradł, zdjął, c i l i a , a r c e J^S^SL^^^yi w I n s t y t u c l e N i e w i e l k z d e n e r Q Kiedy w kolekcji Macaka przypatruję się rzeźbom i obrazo wiszącym wszędzie ptaszkom, zastanawiam się na tym, f. wielkie talenty drzemią w ludziach, i jak mało trzeba (czas jednego impulsu), by mogły z całą siłą wybuchnąć. Oglądt wspaniałe rzeźby Sutora, Heródka, Zagajewskiego, Ной niesamowite rysunki Monsiela, obrazki Nikifora - tych, kto* tworzyli, poniew musieli tworzyć, p o ł waż ta potrzeba don nowała w ich żyd i oglądam rzeźby I nych artystów, który w ujawnieniu talen pomógł przykład sąsi da, konkurs, czy wys wa. Tak, jakby ni twórcza była hamo*. na wstydem przed ot czenicm. Przecież I robi się na wsi tego,! nie przyjęte, со I przynosi dochodu Ale wystarczy, że kto kto zobaczył u stan Katarzyny Gawłów Niebo z Malt Boską i aniołami, Щ malowane na ścian komórki, w której mk szkala, zachęcił ją* malowania obrazo' by w ciągu krótkie czasu powstały пара» dę znakomite. Patt na nie w domu Leszł Macaka i cieszę s i e ł stworzył tak znakom* kolekcję. p o m o c c h c przehandlował, zrobił, zawiesił. O co tu chodzi? Wyjaśniłem, Łodziński przejeżdżał, widział starą, już rozpadającą się kapliczkę, więc uznał, że trzeba w jej miejsce dać podobną; nie czekał aż ją spalą a drzewo zetną. Pomówił z ludźmi, sfotografował, obiecał że przywiezie nową. A bo można takiemu wierzyć? Ksiądz Nitka na wszelki wypadek starą wziął do siebie. Łodziński, jak obiecał, n o w ą kapliczkę przywiózł, Zawiesił na drzewie. Trochę się zmartwił, że starej nie ma, ale nową dał. Pieniędzy żadnych za nią nie chciał. To już wydało się lu bardzo podejrzane. Niepojęte. Sprawę wyjaśniłem, no i zapomniałem o kupcu z Krakowa. Tym bardziej, że podobnych spraw, z donosów zrodzonych, było więcej. Choćby taka, gdy powiadomił mnie wyższy urzędnik resortu kultury, iż w Szwajcarii doktór Nawrocki handluje rzeźbami. Rzeczywiście, działał w Szwajcarii i za­ jmował się - także - rzeźbami, tyle, że wygłaszał o nich odczyty w najświetniejszych gremiach i pokazywał je na wystawach. Ale wracam do Holendrów, Gawłowej i Łodzińskiego. Przy pierwszej nadarzającej się okazji pojechałem do Krakowa, aby z nim się zobaczyć. Zawiózł mnie do Gawłowej, wręczył 10 kaset z rozmowami, jakie z nią nagrał, pokazał obrazy, zgromadzone u siebie w domu, a ponieważ robiliśmy wówczas z Zofią Bisiakową wystawę sztuki nieprofesjonalnej w ramach Dni Krakowa (1978), dał na tę wystawę doskonały zestaw prac. Od tamtego czasu, kiedy przyjeżdżałem do Krakowa, pierw­ sze kroki kierowałem do Sukiennic. Kram Jacka wyróżniał się zdecydowanie, zwłaszcza dzięki rzeźbom, które go dekorowały. Rzeźby były świetne. Jednak, kiedy pewien Niemiec nie mógł oczu oderwać od Chrystusa na łodzi Adama Zegadły, i nie odchodził mimo kilkakrotnych zapewnień, że rzeźba jest nie do sprzedania, Łodziński zapytał, co go tak w tej rzeźbie zaintere­ sowało. Należę do ludzi, którzy wierzą - odpowiedział - iż Pan Bóg przychodzi z wody. Zamykano kramy, a on jeszcze stał patrzył. Wtedy Jacek zdjął z półki Zegadłę i dał mu. To rzeźba me do sprzedania, więc tylko dać j ą Panu mogę, powiedział. Ale i z dawaniem były kłopoty. Przyjechał kanclerz Niemiec, Schmidt. Kramy pięknie wypucowano, gość zainteresował się stoiskiem Łodzińskiego; postanowiono więc dać mu rzeźbę Adama i Ewy. Jacek przyniósł najładniejszą z tych które miał * domu i ofiarował gościowi. Ale władze nie chciały prezen. • Pieniądze przekazano, przez muzeum, ale dyrektor wpłacił J do Urzędu Skarbowego, i po 2 latach Łodziński dostał wezwanie do zapłacenia podatku i kary za nielegalnie prowaPRZYPISY o n ą pracownię rzeźby (!!!). Aleksander Jai ruedyś przyjechałem do Krakowa wściekły. Właśnie ukazał ki, Ludwig Zimmei ^, e r „Polskiej Sztuki L u d o w e j " poświęcony kulturze go kolekcja, PSL 1 Mg°wskiej. Jeszcze nie było wtedy mody na tę tematykę, numer 1/2; Ludwig Zi\ lem . ^ którego realizację włożyłem wiele trudu, uważao swojej kolekcji, że d * y k l e ważny, i to z wielu powodów. Ale okazało się, 1971, nr 1/2 Wojciech Sien^ j y^ktor „ O s s o l i n e u m " we Wrocławiu, nie porozumiewając Pamiętnik spotkań PS mną, ani z dyrekcją Instytutu, kazał drukarni 1975, nr 1/2 'ejszyć nakład o ponad tysiąc egzemplarzy, tak by numer d z i o m 1 e az 1 n u m w Z a n e z w 2 S e z e l r n dotarł jedynie do prenumeratorów. Nie muszę wyjaśniać, jak mnie to zdenerwowało. Oczywiście od razu powiedziałem o tym Jackowi. Zamrugał powiekami i spokojnie zapytał, czy można zrobić dodruk? Nie wiem, odpowiedziałem, a zresztą skąd wezmę pieniądze. D z w o ń ! - poprosił, zapytaj o wszystko. Dodruk mogli zrobić, miało to kosztować 10 milionów. Jacek kiwnął głową - każ robić. Zwitek banknotów wsadził mi do kieszeni. I tak stałem się przestępcą, w y d r u k o w a ł e m 2.000 egzemplarzy bez zgody wydawcy, bez podatku. Napisałem do „ O s s o l i n e u m ' ' , że od tej chwili sami będziemy w y d a w a ć pismo. Był to już okres przemian, wielkich nadziei. Zelżał gorset zakazów. Łodziński kupił kompletnie zrujnowany dom przy ulicy Solskiego, a właściwie półtora domu. Zachwyciły go piwnice, czternastowieczne. Za n a m o w ą Andrzeja Majews­ kiego, wspaniałego scenografa, w dawnym warsztacie urządził galerię sztuki naiwnej. Lokal (to też był pomysł Majewskiego) nazwał Camelot. Na inaugurację urządzili wystawę sztuki żydowskiej. To był majstersztyk scenograficzny. Na środku sali stał wóz, wyładowany po brzegi rupieciami, tobołami. W ó z Żyda - Wiecznego Tułacza. Przyprószony bielą symbolizował los narodu. W piwnicy wyeksponowano ocalone macewy, wydobyte z błotnistej drogi do PGR przez Andrzeja Toborowicza, (kupowane za pół flaszki każda), w salkach rzeźby Żydów, tegoż Toborowicza. W y s t a w ę otwierałem razem z Piotrem Skrzyneckim. Grał skrzypek z Piwnicy pod Baranami, pod­ skakiwał (bo mały) i śpiewał żydowskie niguny Antoni Pilch, a w odwodzie czekało kilku górali z ciupażkami „na wszelki wypadek". Zrobiliśmy też promocję „ Ż y d o w s k i e g o " numeru. Kraków zdumiał się plakatem - adres galerii wyprzedził oficjalne decyzje Magistratu, Jacek podał d a w n ą nazwę ulicy - św. Tomasza. I tak zostało. N a z w ę wkrótce przywrócono. Tam, w piwnicy, przy grzanym miodzie i znakomitym „ e k o l o g i c z n y m " jedzeniu, miałem ostatnio promocję książki Sztuka zwana naiwną, tam odbyła się narada zorganizowana przez Centrum Animacji Kultury, w której instruktorzy i działa­ cze dyskutowali na temat sytuacji sztuki ludowej. Gości podejmował śniadaniem, w przygotowywanej do otwarcia winiarni, Jacek Łodziński. W tym czasie do Sukiennic zaglądał j u ż rzadko, urządził, wykorzystując materiał z rozbiórki starych chałup, stare kapli­ czki, drewno i wiklinę - sklep sportowy „ O l i m p " . Obok winiarni (pięknej!) ma znany w Krakowie sklep z „ekologicz­ n ą " żywnością „Pod A n i o ł a m i " . Byliśmy pod wrażeniem scenerii, zarówno „ O l i m p u " jak i winiarni. Łodziński zaufał 103 �swojej wrażliwości, zrobił to, co etnografów starego chowu mogłoby zbulwersować, połączył szkło z drewnem i wikliną, ludowe naczynia gliniane ze starymi beczkami, wschodnimi kobiercami na ścianie, włoską ceramiką. Stworzył nową jakość, zaskakującą w swej harmonii, dającą poczucie autentyku. Ciągle jest w ruchu, nerwowy, realizuje nowe pomysły, ubolewa, że nie starcza mu czasu na wyjazdy do ludowych twórców, a przecież każdy wyjazd to nie tylko powiększanie kolekcji, ale i Galerii Sztuki Naiwnej. Piękny to i dziwny sklep. M o ż n a go zwiedzać, ale gdy chcesz kupić obraz, czy rzeźbę a nawet ptaka, okazuje się, że nie są do sprzedania. Zdener­ wowałem się, gdy sprzedawczyni trzeci, czy czwarty wskazany objekt uznała za chroniony. To nic nie jest na sprzedaż? - Jak to nic, broniła się. Wiele rzeczy, tylko pan ciągle wybiera najlepsze. To samo w Sukiennicach. Co piękniejsze rzeźby stanowiły jedynie dekorację. Trudno jak widać, łączyć usposobienie kolekcjonera z kupieckim. Następuje kolizja instynktów. Ale nie ma kolizji w działaniach na rzecz Krakowa, na rzecz kultury, także ludowej. Przecież subwencjonował powstanie książki o Paszynie, przez rok dając stypendium autorowi). Ciekawy człowiek. * Rozmowa: Jak i dlaczego zainteresowałeś się, Jacka sztuką ludową? Z obrzydzenia do obłudy w tym, co robiono, mówiono, pisano. Szukałem upustu, na wsi, w rozmowach z rzeźbiarzami. Byłem wtedy młodym kupcem, po studiach ekonomicznych. Pomagałem rodzicom, którzy prowadzili kram w Sukiennicach Z ludowymi przedmiotami? Ależ nie, to była galanteria. Może tylko trochę lepsza niż gdzie indziej. Jeździłem po towar do Warszawy. Wtedy za­ glądałem na Stare Miasto, do sklepu Cepelii. Zobaczyłem tam kiedyś grupę rzeźb Adama Zegadły. Spodobała mi się jedna, ale pani, która te rzeźby pokazywała pokręciła głową, zabrała mi ją z ręki i podała inną. Powiedziała: wiem, że się panu ta figurka napewno nie podoba, ale ona jest naprawdę bardzo dobra. Niech mi pan wierzy! Jakbym ją widział! To była pani Zosia! No i miała rację! Ta rzeźba przypomniała mi kapliczki, które widziałem na wsi w młodości. Ojca, rzeźby niepokoiły. Owszem, Chrobaka rozumiał, tam było dobre rzemiosło, ale te z wykrzywionymi buziami? Kto je leupi? dziwił się. Ale kupowali, turyści zagraniczni, kolek­ cjonerzy. Dlaczego ja te rzeźby tak pchałem ludziom pod nos. Przypu­ szczam, że z przekory. Ty też jesteś przekorny, no nie? Zabraniano, tępiono więc ja religijne motywy przemycałem świątkach... a plakat wystawy Gawłowej, po raz pierwszy pojawił się taki na ulicach - z M a t k ą Boską. Zrobił go Janusz Trzebiatowski, a przyznasz, że pięknie. Nie miał kłopotu z cenzurą? - Miał! Co Pan tu przyniósł? zdziwiła się pani cenzor. Co to jest? Wniebowstąpienie? - Dlatego tu jestem osobiście! uśmiechnął się rozbrajająco Janusz. Cenzorka roześmiała się i plakat puściła. Już się zresztą cały system kruszył. Przecież na wernisaż Gawłowej przyjechali nie tylko ludzie z Zielonki, ale i miejscowy ksiądz. Myślałem, że dyrektor Waligóra zemdleje, gdy go zobaczył. Do tego na wielkim stole zastawionym odpustowymi łakociami leżało kilkadziesiąt pierników z orłami w koronie! Sami je piekliśmy do połowy nocy. Teraz to się wydaje zabawne, ale wtedy odreagowywałem w ten sposób. Zawsze wiedzieliśmy, kiedy przyjdzie kontrola do kramu, i w zależności, skąd - szybko się chowało stojące na froncie świątki a na ich miejsce wypychało co innego! Zawsze były na podorędziu duże „estetyki" toczone krasnoludki, i gdy przychodzili kontrolerzy z Rady Narodowej, Czy już wtedy interesowałeś się sztuką ludową? na nie się natykali. Dla innych wpychaliśmy figurki Frasob­ Ależ nie, podobało mi się to, co nowoczesne, żelazne liwego pomiędzy galanterię ze srebra. Zresztą było to połącze­ krzesełka, tworzywo, szkło. Wprowadziłem je do domu, wbrew nie bardzo piękne i wkrótce podpatrzyli je właściciele innych rodzicom, którym najwięcej żal było rzeczy, które powy­ kramów. Oni uważnie się nam przyglądali, to mnie bawiło, ale rzucałem, a nawet poniszczyłem. Jakieś talerzyki miśnieńskie, i cieszyło. Gorzej z Cepelią. Dla niej byliśmy czarną owcą. piękne wzory cebulkowe. Nie dałem sobie wytłumaczyć, że sa. Wszystko ich drażniło. To, że zaczęliśmy srebro łączyć z rzeź­ ładne. bą, to, że kupowano je u nas, nawet muzea. Postanowiono więc Jak więc doszło do kontaktu ze sztuką ludową? nas zniszczyć. Jak to możliwe, użalał się dyrektor na posiedze­ niu Wojewódzkiego Komitetu Partii, by w centrum Krakowa Mówiłem o tym jąkaniu. Strasznie mnie peszyło, dysk­ działał prywaciarz. Wyrzucili nas z dnia na dzień, nawet bez walifikowało w towarzystwie. Musiałem to jakoś odreagowy­ wcześniejszego wymówienia. Później je dostałem. Powód wać, więc zacząłem uprawiać taternictwo, wspinaczkę. Chodzi­ wskazano prosty - kicze. W i ę c ja wysłałem 36 odwołań, do К С , łem na długie wycieczki, wtedy namiotu nie miałem, spało się do Ministerstwa, też do Ciebie. Na szczęście miałem fotografie na kocu w worku na mole. To mnie dowartościowywało, a przy i rachunki za sprzedane rzeczy z muzeów etnograficznych, tym zacząłem poznawać różnych ludzi, ludowych rzeźbiarzy. w tym ze Szwecji. No i po 4 miesiącach wróciliśmy... Zafascynowali mnie, taki Piotr Dymurski... robił i Chrystusa Cepelia nie mogła Cię lubić, wchodziłeś im w drogę. i Lenina, ale sprzedawał w dwóch różnych cenach. Jakbym Przypomnij sobie historię z Malikiem, odebrałeś im dostawcę. mógł tyle samo za nich brać! - zarzekał się. Dodam, że za Ja? Oni od tego Malika chcieli tylko żubry. By i m je masowo Lenina brał dużo mniej. To znaczy kiedy? Urodziłem się w 1941 r. w Krakowie. W młodości całJ miesiące spędzałem na wsi, w poszanowaniu tradycji, w szacun. ku dla chłopów. Kiedy w niedzielę szliśmy do kościoła, to dzieci zawsze boso. Buty się wkładało dopiero przed wejściem. A szła cała wataha, ze 20 chłopców i dziewcząt, ponieważ mami z ciocią brały na wakacje dzieci z całej rodziny, do tego jeszcze kilkoro sierot. Matka uważała, że czyste powietrze, to zdrowie, i zwłaszcza mnie dobrze robi. W dzieciństwie bowiem ciężko odchorowałem przestrach. Aby oduczyć zbliżania się do ognią! służąca wsadziła mi głowę do pieca! Przez kilka dni w ogóle щ mówiłem; potem zacząłem się okropnie j ą k a ć . Matka uważała że powinienem mieć dłuższe wakacje, i j u ż w maju wyjeżdżaliśmy na wieś. Trzy dni pakowało się garnki do koszy z wikliny, później jechało furmanką, rzadziej powozem - do Myślenic bądź Rabki. Stawaliśmy przy ozdobionych kwiatami kaplicz­ kach, przejmował mnie wzruszeniem widok ludzi modlących się przed świętymi figurami. Później, gdy j u ż s t u d i o w a ł e ś ekonomię pomagałem rodzicom prowadzić kram w Sukien-' nicach. Do momentu, bo to był dosłownie moment, wyrzucenia; nas stamtąd. Weszło M H D . Wszystkie kramy upaństwowiono, nam dano sklep na Grodzkiej. Ale nie na długo, prywaciarzy tępiono. Był to rok 1953. Przyszły ciężkie lata. Po „odwilży" w 1957 r. pozwolono nam wrócić do Sukiennic. Przez dobry roi nie stać nas było nawet na masło. ... Sklep „Olimp' grzy ulicy Sw. Tomasza 104 w dostarczał, zawsze takie same. A on lubił i chciał rzeźbić coś innego. Dziewczyny, ułanów, tematy patriotyczne. Przyszedł do mnie, pokazuje żubry. Pytam, czy nie ma czegoś innego. Ma, wyjmuje zawstydzony, uczciwie dodaje, że tych rzeźb w Cepelii nie chciano. A były wspaniałe! To mu dałem dłuta, zachęciłem do pracy. Poczuł się artystą, i tak jak prawdziwy artysta przyprowadził sobie modelkę do pracowni. Nawet jej nie rozbierał, ale tam w Rybnej zawrzało, rodzina się na niego pogniewała, omal nie popełnił z tej złości największego głupst­ wa. Na szczęście przyjechałem, gdy tak siedział na strychu, pomstując, „Zemrę, zemrę na złość tym k . . . " Dawniej jeździłeś do rzeźbiarzy, do Paszyna, a czy teraz nie ma już do kogo się udać? A no coraz z tym gorzej, bo to i dawni mistrzowie wymierają, a nowi... niewielu ciekawych, a może najważniejsze w tym - weszły w życie zarządzenia zabijające wszelką twórczość. Dobre może dla rzemiosła, dla dostawców m a s ó w e k do Cepelii, ale nie dla autentycznych artystów. Chodzi o to, że rzeźba nie może być za droga, bo jej nikt nie kupi. Ale aby dostać zwolnienie z V A T - u trzeba udać się do Cepelii, dać na komisję wzór, zapłacić 300.000 dawnych złotych, no i po komisji odebrać decyzję. Tymczasem mój rzeźbiarz nie chce trzepać św. Franciszków, każdy w tej samej pozie, o identycznej wysokości, on chce teraz zrobić św. Antoniego, albo Matkę Boską, albo jakiegoś króla, no i na każdą nową, czy trochę inną rzeźbkę musi się starać o certyfikat. Jechać do Krakowa, czy Lublina, prosić, pisać podanie, a wiesz jak to lubią. Ciekaw jestem, czy Ministerstwo Kultury wie o tym zarządzeniu Ministra Finan­ sów? Wie, wie, to przecież Z resortu kultury pochodzi ten wniosek. Po prostu nie pomyśleli o twórcach, dbając o czystość wzorów rękodzielniczych. Dobrze, że nie zdążyło to już dotknąć Gaw­ łowej... Ale skoro mówimy o Gawłowej, jak ją odkryłeś? To nic ja, to Mieczysław Górowski j ą odkrył. Poszukiwał w podkrakowskich wsiach skrzyń ludowych, no i zaszedł do pani Katarzyny. Skrzynia stała na glinianym klepisku, ale ważniejsze było to, co zobaczył na ścianie: namalowane Niebo. Powiedział o tym Stefanowi Dousie i mnie. Pojechaliśmy we trójkę. Gawłowa pieliła marchewkę, z trudem, była stara, gruba, niedołężna. Zapytałem, ile za tę marchew zarobi? Dałem jej znacznie więcej, stałą pensję, aby zamiast się męczyć malowała. Była szczęśliwa. Obrazki kupowałem od niej, dowoziłem, przez długi czas codziennie - jedzenie, kartony, dyktę, farby. Kiedy przyjeżdżałem z ważnym gościem, zabierałem z domu już I 105 �wcześniej kupione obrazy. Ona sprzedawała je drugi raz. Bawiło mnie to. Naprawdę, bardzo ją lubiłem. A kiedy wracałem z obrazami zahaczałem po drodze o muzeum i zo­ stawiałem i m , oczywiście w prezencie, kilka. Tak też robiłem wracając ze wsi od rzeźbiarzy, czy innych twórców. Tak więc Gawlowa była u ciebie na pensji? Ale ona była przekonana, że jej to państwo daje. Ministerst­ wo. To j ą dowartościowywało, pojmujesz jaka dumna była z tego. A kiedy kupiłeś tę ruderę na św. Tomasza? Rudera? Ona mnie zachwyciła. Cały ten zaułek jest taki romantyczny, czuje się w nim nawarstwienie czasu, wydarzeń. Nawet mi na myśl nie przyszło, że właściciel przez 10 lat szukał nabywcy, gotów to za grosze sprzedać. Przecież nie stać go było nawet na rozbiórkę. A ja, jak się dowiedziałem, że j ą chcą burzyć, a właściciel gotów sprzedać, pojechałem do niego, kupiłem. Pewnie, że z tym masa kłopotów, skarbonka bez dna, powoli j ą remontuję, najpierw piwnice (jedna jeszcze z kamie­ nia wapiennego!) później ratowanie murów, podbijanie. Ale Andrzej Majewski zasugerował m i , żeby j u ż teraz otworzyć w niej galerię sztuki naiwnej, a w piwnicy urządzać ciekawe imprezy. I j u ż to wrosło w życie Krakowa. Co zarabia na Twoje zainteresowania i działania ? „ S k a r b i e c " i „ O l i m p " - sklep sportowy. Ten obok, w wyna­ jętym lokalu. Zastanawialiśmy się z Basią [żona], jak go urządzić. Mówili - wyrzuć tę klepkę drewnianą, ale dla mnie to było bardzo ważne, że ta klepka jest. Jedna z ostatnich w mieście. Ponieważ dawniej była tam rozlewnia soków i piwa, końmi wjeżdżano do środka. Przeżyję, że coś się zniszczy, ale sam nie wyrzucę staroci, to nie w moim charakterze. Ta klepka nasunęła nam pomysł, by w urządzeniu sklepu wykorzystać belki, powałę, drzwi z chałupy, słomę, drzewo i glinę. Zacząłem łączyć materiały naturalne ze szkłem, niklem, plastikiem. Basia wymyśliła przebieralnie zamykane starymi drzwiami, powoli krok za krokiem urządzaliśmy to wnętrze. Trzeba go było czymś ogrzewać, pojawił się więc wielki piec z okapem, sagi drewna na opał. Na ścianach powiesiłem najpiękniejsze stare kapliczki, jedną - słupową, postawiłem na środku. Lady kazałem zrobić z drewna. Nikt nie wierzył, że to się uda, połączenie „ e k o l o g i i " ze sklepem i sportem. Ale ludzie zaczęli tu przychodzić, fotografują się na tle sklepu (zwykle tam stawiamy jakąś kolaskę, czy sanie), w jego wnętrzu. Jakoś to wspólnie żyje, różnokolorowe narty z plastikami, sportowa odzież, drewno ze starych chałup, strzecha, piec, kapliczki i plexiglas. A winiarnia, sklep ,,Pod Aniołami"? To też z przekory. T u ci mówią - nie dawać alkoholu, to j a pomyślałem, właśnie zrobię winiarnię, ale z kulturą, wdziękiem. A w sklepie dam wino, a do niego dobre sery, wędliny. Przez rok sporo do tego sklepu dokładałem, ale teraz ma j u ż swoją markę, klientelę. Udało mi się znaleźć piekarza, który robił chleb, tak jak dawniej, bez różnych chemicznych dodatków. Więc przy­ wozi mi takie, jak przed wojną „ k u k i e ł k i " , tak się te bułki nazywały, rozkrawało sieje na pół, wzdłuż, i wsadzało wędlinę. Okazuje się, że ciasto wyrabiane w dzieży ma inny smak, niż z metalowych mieszadeł. Tu wszystko się łączy, drzewo ma duże znaczenie. Wędlinę mam też taką, jak się niegdyś robiło, z Nowej Wsi Szlacheckiej. Ocalasz ,,ginące zawody"? Żebyś wiedział! Masarzy jest jeszcze wielu, ale piekarza z trudem, i przypadkiem znalazłem. Nigdy nie ukrywałem wynalezionych rzeźbiarzy, podawałem ich adres zainteresowa­ nym, ale tego piekarza utrzymuję w tajemnicy, żeby mi go kto nie podkupił, nie zepsuł. To j u ż chyba ostatni... A teraz, gdy mam taki chleb, podpłomyki, oscypki (nie fałszowane), sery, wędliny - to i lada musi być odpowiednia, cały wystrój. Stąd ta wspaniała szafa śląska, półka góralska. No, a teraz pomyśl. Mam ten sklep, a pod nim cztery piwnice czternastowieczne. W jednej absolutna rzadość, jedyny w Kra­ kowie drewniany słup konstrukcyjny z przed 1300 roku. Dwie piwnice jak ustalił konserwator, z 1340 roku. Zawalone były gruzem, ale i fragmentami dawnego wyposażenia, naczyniami do picia miodu, bo kiedyś były tu miodosytnie. A i tokaj pewnie sprzedawali, może i piwo, bo były wówczas w powszechnym 106 użyciu. No to było dla mnie oczywiste, że trzeba tym piwnico* przywrócić życie, urządzić tak, by miały autentyczną atmosfen] Szanuję więc to, co jest, wprowadzam stoły, ławy, prza „ m o i c h " górali robione; beczki, w ostatniej chwili ocalone! właśnie je rozbijano, przeznaczano na złom. PrzypadkieJ zatrzymałem na ulicy taki transport, kupiłem, kilka udało si( wyremontować. Te gliniane dzbany, karafy, naczynia, które tal oglądasz, to z X V I I wieku. Z całego świata je przywożę; z Włoch, a te ciężkie z Meksyku. Przecież dawniej transport towano w nich oliwę, z Italii, Hiszpanii. Na ścianach chcę powiesić kobierce. Musi to być taki nastrój, żeby się nie czufl sztuczności, maskarady. Żaden Disneyland, ale poczucie, że taj być tu musi, że sprzęty, naczynia, dobre trunki - wszystko je* na właściwym, na swoim miejscu. Powiedz mi jeszcze o twojej idei skansenu. Jest mi bardu bliska, pisałem nawet o tym, że konieczne jest ożywieni skansenów, zdjęcie z nich tej potwornej martwoty. Ale prztstałem wierzyć, że to w państwowych muzeach się uda, dlategi tak bardzo bym pragnął, żebyś Ty to zrealizował, pokazał, ś można, i jak można ocalić przeszłość, ożywiając ją i wprowadza­ jąc w nurt życia. Miałem j u ż wybrane miejsce, śliczną chałupę, tuż przj drodze, ale nie starcza mi środków na tę realizację. Szukani innego miejsca. To musi być przy wielkiej arterii komunikacyj­ nej. Przeniosę tam parę chałup. Zrobi się zajazd, jak dawny kilka pokoi noclegowych, świetną restaurację, obok kuźnie. Może będą tam koronczarki, może snycerze, rzeźbiarze. Żywj pokaz rękodzieła, praca dla wybitnych artystów, i sprzedaż, kontakt bezpośredni, rzeźbiarz-klient. To musi żyć, samofinan­ sować się. Tak jak w Grinzingu, pod Wiedniem. Trochę jak w Sztokholmie. Zresztą wiesz to dobrze, byłeś przecież w takicl miejscach na świecie. Tylko że u mnie to, co autentyczne, takim zostanie, oto bądź spokojny! Najdawniejsze pieśni taneczne Tadeusz Peiper Drogi Aleksandrze, przeczytałem Peipera wywód o najdawniejszych pieśniach tanecznych z prawdziwą przyjemnością. To b. ciekawe świadectwo tego, ile i jakich refleksji może u poety, obdarzonego wyobraźnią i wrażliwością wywołać skromny tekst piosenki. O samej piosence jest tu bardzo mało (interpretacje symboliki wydają się trafne), natomiast dokument pewnego sposobu czytania, odbioru, interpretowania (hipotetycznego wielce i nie troszczącego się zbytnio o weryfikowalność) - to jest ciekawe. To przyczynek do tematu „folklor w odbiorze obcych'', obcych środowiskowo, ale życzliwie zainteresowanych i szukających inspiracji. Mających wrażliwość. Gdybyś się decydował to ogłosić sugerowałbym 1) pewne skróty, 2) wyeksponowanie historycznego charakteru tej wypowiedzi, 3) podkreślenie jakoś, że to dokument nie badań nad pieśnią ludową, lecz pewnego sposobu jej percypowania i komentowania. Ściskam Twoją dłoń dobrze myśląc o Tobie (i piśmie) Jerzy [Bartmiński] Ob. Aleksander Jackowski W sprawie mojego drugiego artykułu („Pieśń od Sandomierza") bardzo proszę o pocztówkę: czy Pan artykuł otrzymał? czy zgadza się Pan na tytuł ogólny obu artykułów? czy artykuł poszedł już do drukarni, ewent. kiedy (w granicach przewidywań dopuszczalnych) może pójść do drukarni? Ostatnie pytania mają da mnie ważność o tyle, że chciałbym zrobić korektę, a we wrześniu wyjadę. Pozdrawiam Tadeusz Peiper 13 sierpnia 1952 Warszawa Wołowska 82-86 m 124 Pieśń znad Warty Nie chcę tego zabytku wyróżniać z góry słowami czci, a pragnąłbym przygotować czytelnika na zabytkowość czcigod­ ną. Nie chcę z góry charakteryzować analizy, j a k ą prze­ prowadzę, a pragnąłbym nastroić czytelnika na cierpliwość. Jak wybrnąć z tego kłopotu? Może wystarcza to, że go wyznałem. Może j u ż dwoma zdaniami wstępu osiągnąłem tyle, ile bym osiągnął wstępem rozszerzo­ nym. Chciałbym, żeby tak było. Czytelniku! zdobądź się na cierpliwość w poznawaniu niezwykłego okazu odległej dawności. Winiarnia przy ul. Grodzkiej !• W zbiorze pieśni, wydanym w r. 1836 przez K. Wł. Wójcickiego, czytamy pieśń, o której autor zbioru napisał tylko tyle, że pochodzi znad Warty. Przepisuję: Ziele rozmara, parobcy, ziele rozmara Zaleca się w tej Luboni lada niezdara. A ziele ruta, parobcy, a ziele ruta. W tej Luboni parobczyska jeno ich buta. Kiedy idą do taneczka, to się chybają. Czy od buty, czy od pychy, czy w czubie mają. Wystarcza zwrotki te przeczytać, by wyczuć ich starodawność. Wieje ona ku nam z mroków zalegających zdania niedokończone, z ciemności związków między zdaniem a zda­ niem, z zagadkowości połączeń między zwrotką a zwrotką, ze słów, w których obok starego chybają się widzimy zupełnie nowe taniec, taneczek. A cóż ta starodawna pieśń znaczy? Jaka jest treść jej zwrotek? Jaka jest treść jej całości? W czym tkwi linia myślowa, wokół której przebiegają słowa? Nie sposób odpowiedzieć na to inaczej, jak tylko przez szczegółowe i uważne rozpatrzenie tekstu. 2. Ziele rozmara, parobcy, ziele rozmara... A ziele ruta, parobcy, a ziele ruta... Dziwna jest budowa tych zdań. Nie mają orzeczenia, ale brak ten nie jest tutaj taki, jaki znamy z innego rodzaju zdań bezorzeczeniowych. Czujemy tu coś z mowy pradawnej. Wmyślmy się w te zdania i domyślajmy się. Dziewczęta, skierowując do chłopców śpiew o rozmarynie i rucie, nie kończyły zdań, bo zapewne zioła te chłopocom ukazywały. Dokończeniem zdania był ruch: powabne wzniesienie ramion i ukazywanie zioła trzymanego w ręce. Ten to ruch jest orzeczeniem zdania. Gdyby zdanie miało b y ć pełne, brzmiałoby tak: oto mamy zioła rozmarynu, oto mamy zioła ruty, wznosimy je w górę, wznosimy je ku wam, patrzcie! W czasach pradawnych i w czasach bardzo dawnych mło­ dzieńcy dobrze wiedzieli, co oznaczał ów zaadresowany do nich 107 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b933d58038242c7661822af5df13850.pdf f3bc7f636fe8d837394d28b3eb573e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2376 Title A name given to the resource Chłopskie zrzędzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.114-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kędziorek, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chłopskie zrzędzenie Piotr Kędziorek Przedmiotem moich dociekań jest „chłopskie z r z ę d z e n i e " . Sądzę, że tak zdefiniowany przedmiot badań wymaga krótkiego przybliżenia, gdyż jak się wydaje, termin ten nigdy dotychczas nie został użyty w naukowej refleksji nad kulturą społeczności wiejskiej. W latach 90-93 w ramach grupy laboratoryjnej uczest­ niczyłem w badaniach etnograficznych obejmujących wsie położone na prawym brzegu dolnej Biebrzy. Badania dotyczyły relacji pomiędzy człowiekiem a przyrodą, ludowej wiedzy o naturze (etnoekologii), wartościowania przestrzeni, estetycz­ nej oceny krajobrazu. W czasie pięciu pobytów w tych okoli­ cach przeprowadziłem kilkadziesiąt rozmów z mieszkańcami nadbiebrzańskich wsi. Wtedy też spotkałem się ze zjawiskiem intuicyjnie nazwanym przeze mnie „chłopskim z r z ę d z e n i e m " . Informatorzy podczas udzielania wywiadu często zmieniali temat rozmowy spontanicznie poruszając problemy polityczne, gospodarcze, narzekając np. na niskie ceny skupu produktów rolnych czy wysokie koszta produkcji rolnej. Opinie te często wypowiadane były bardzo emocjonalnie, czasem trudno było mi sprowadzić rozmowę z powrotem na interesujący mnie temat. Traktowałem więc te zachowania informatorów jako przeszkodę w swojej pracy. Ja także odczuwałem wówczas emocje, skrywane przed informatorami i nie do końca uświado­ mione. Była to niechęć, znudzenie czy też złość. W pewnym momencie jednak intuicyjnie dostrzegłem samoistność tego typu zachowań mieszkańców nadbiebrzańskiej wsi. Zrozumia­ łem, że wykraczają one poza kontekst wywiadu i związanej z nim sytuacji psychologicznej, społecznej. Postanowiłem dokonać próby analizy i zrozumienia zjawiska nazwanego przeze mnie „chłopskim z r z ę d z e n i e m " . Konstrukcja tego tekstu odpowiada kolejnym etapom tej próby. Najpierw więc przedstawiam treść wypowiedzi infor­ matorów czyli to, „co m ó w i l i " . Następnie formę tych wypowie­ dzi czyli to, „jak m ó w i l i " . Potem dokonuję próby odnalezienia odniesień dla tego zjawiska w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Na końcu staram się odpowiedzieć na pytania: „co mówili m ó w i ą c ? " , czyli jaka wizja rzeczywistości wyłania się z tych tekstów oraz czego wyrazem jest „chłopskie zrzędzenie''. W czasie opracowywania materiału zebranego podczas badań terenowych zetknąłem się również z tzw. „prasą c h ł o p s k ą " . Ponieważ dostrzegłem podobieństwa formalne i mentalne po­ między zamieszczanymi w niej tekstami a wypowiedziami moich informatorów, postanowiłem włączyć je do obszaru moich zainteresowań. Podobne względy przemawiały za tym, aby analizie poddać również prace nadesłane na konkurs „ G r o m a d y " (publ. w zbiorze: Komu teraz wierzyć..., 1991), zwłaszcza że istnieją duże tradycje wykorzystywania tego typu źródeł w badaniach społeczności wiejskiej (Bukowski 1972; Chałasiński 1938, Jakubczak 1972; Thomas, Znaniecki 1976). Wyjaśnienia wymaga jeszcze sam termin „chłopskie zrzędze­ n i e " . Po pierwsze nie wszyscy moi informatorzy byli chłopami w sensie historycznym. Część z nich wywodziła się z drobnej szlachty, jednak wszyscy oni sami określali siebie chłopami. Zdaję sobie także sprawę z pejoratywnego odcienia słowa „ z r z ę d z e n i e " , jednak chciałem pozostać wierny pierwszemu intuicyjnemu określeniu tego zjawiska. T y m bardziej, że trudno * Artykuł jest skrótem pracy magisterskiej pod tym samym tytułem powstałej w 1995 r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej U.W. pod kierunkiem prof, dr hab. Anny Zadrożyńskiej. 114 byłoby znaleźć inny termin, bardziej „ n a u k o w y " i mniej wartościujący. Dystansując się jednak od emocjonalnego i oce-! niającego stosunku do „chłopskiego z r z ę d z e n i a " używam tego terminu w cudzysłowie. Podstawę do mojej pracy stanowiły teksty wywiadów z mie­ szkańcami wsi nad dolną Biebrzą uzyskane podczas badali terenowych w październiku 1993 roku. Celem badań było uzyskanie możliwie spontanicznych i niezakłóconych moją ingerencją wypowiedzi mieszkańców wsi. Prowadząc rozmowy z informatorami starałem się nie narzucać tematu, nie uzależ­ niać ich przebiegu od kwestionariusza, nie ingerować w formę wypowiedzi. Wybrana metoda wynikała z charakteru zagad­ nienia, jakie było przedmiotem badań. M o i m celem nie było uzyskanie informacji o faktach, chociaż być może takie były odczucia rozmówców. Interesowały mnie opinie, ale starałem się nie sugerować osobom badanym przedmiotu tych opinii. Najważniejszym celem badań było zebranie wypowiedzi, w których na ile to możliwe, mówiliby na tematy przez siebie wybrane i wyrażali swobodnie dowolne opinie. Większość rozmów przebiegała zgodnie z przyjętym założeniem tzn. bez istotnej ingerencji w postaci szczegółowych pytań. Rozmówcy sami kierowali rozmowę na interesujące ich tematy, mówili z dużym zaangażowaniem i bez skrępowania. Nie posługiwa­ łem się szczegółowo zaprojektowanym, zamkniętym kwes­ tionariuszem. Jeśli potrzebne było zainicjowanie rozmowy, korzystałem zawsze z tego samego zestawu pytań: 1. Dlaczego młodzi ludzie uciekają ze wsi do miasta? 2. Co jest najgorszego w życiu na wsi? 3. Na co ludzie na wsi najbardziej narzekają? 4. Jak ludzie ze wsi są traktowani w urzędach 'w mieście? Pytania te sformułowałem na podstawie wcześniejszych d o ś w i a d c z e ń ' z w i ą z a n y c h ze spontanicznym „zrzędzeniem". Zapewne pytanie 1. miało wpływ na dużą liczbę wypowiedzi podkreślających opozycję wieś - miasto. Jednak ten wątek byt równie często i z taką samą siłą poruszany w wypowiedziach w pełni spontanicznych. Dlatego m o ż n a stwierdzić, że pytanie nie narzuciło informatorom myślenia w kategoriach opozycji wieś - miasto, lecz że myślą oni rzeczywiście w ten sposób. Do analizy „chłopskiego z r z ę d z e n i a " wykorzystałem także materiały opublikowane w zbiorze Komu teraz wierzyć. (Chłopi o sobie i polityce 1989-91). Są one wynikiem konkursu „Rolnicy i wieś polska '89—'91" ogłoszonego w 1991 roku przez: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N , Fundacje Popierania Pamiętnikarstwa Polskiego i Polonijnego oraz reda­ kcję „Gromady - Rolnika Polskiego". Respondenci przed­ stawiali szeroki przekrój społeczny polskiej wsi. Trudno jednak mówić o reprezentatywności tej grupy dla całej populacji mieszkańców wsi polskiej, gdyż wśród autorów prac konkur­ sowych uderza duża liczba (66%) osób z wykształceniem ponadpodstawowym. Zbiór zawiera 21 listów wybranych, zgodnie z deklaracjami redakcji, ze względu na zawartość ja* największej liczby problemów oraz typowość „dla całej zbiorowości wypowiedzi" (s. 6). Z pewnych względów teksty te są nieporównywalne z „żywy m i " wypowiedziami zebranymi podczas badań terenowych- �Istnieją jednak powody, dla których warto porównać te dwie formy wypowiedzi mieszkańców wsi. Zdaniem redakcji zbioru mamy prawo [...] powiedzieć, że są to (prace konkursowe " P.K.) oryginalne, swobodne, subiektywne wypowiedzi o życiu politycznym i gospodarczym Polski, a zwłaszcza wsi polskiej, w okresie lat 1 9 8 9 - 9 1 " (s. 6). Dalsza szczegółowa analiza pokaże istotne podobieństwa formalne, tematyczne i mentalne pomiędzy tymi różnymi rodzajami tekstów. Spodziewam się, że analiza prac nadesłanych na konkurs „ G r o m a d y " , poprzez odszukanie ich formalnych i świadomościowych podobieństw z tekstami uzyskanymi podczas badań terenowych, rzuci dodat­ kowe światło na problem „chłopskiego zrzędzenia". Podobne względy skłoniły mnie do wzięcia pod uwagę w swojej pracy także korespondencji kierowanej do redakcji tzw. prasy chłopskiej. Uwagę skierowałem na cztery czasopis­ ma: „Dziennik L u d o w y " , „Gazetę R o l n i c z ą " , „Chłopską Drogę" oraz „Zielony Sztandar". Listy kierowane do redakcji gazet mają zapewne inny charakter niż prace konkursowe. Wydaje się, że częściej powstają pod wpływem emocji, że mogą być pisane, aby wypowiedzieć silny żal lub złość. Taka eicspresywna ich funkcja zbliża je do tekstów mówionych. Artykuły w prasie chłopskiej, pisane przez zawodowych dziennikarzy, są czymś zupełnie innym. Kierowane są jednak do konkretnego odbiorcy, mieszkańca wsi. Nauki społeczne często korzystają z prasy jako źródła do analiz procesów społecznych. Tego typu źródła trzeba jednak poddać szczególnie wnikliwej krytyce, gdyby je traktować jako materiał dokumentacyjny mówiący o rzeczywistych faktach historycznych. W swojej pracy uznałem je za językowy przejaw świadomości mieszkań­ ców wsi oraz za zachowania j ę z y k o w e bliskie, jak mi się wydaje, „chłopskiemu z r z ę d z e n i u " . W dalszej części pracy pokażę istniejące podobieństwa w warstwie językowej oraz na poziomie ogólnej wizji rzeczywi­ stości polskiej wsi między tekstami prasowymi a wypowiedzia­ mi chłopów. Ograniczę się wyłącznie do wykazania tych zbieżności bez orzekania o kierunku wzajemnych wpływów w relacji „prasa c h ł o p s k a " - język i wyobrażenia chłopów, gdyż wpływy te mogą działać w obie strony. Chciałbym teraz krótko przedstawić główne w ą t k i wypowie­ dzi nadbiebrzańskich chłopów, czyli to na co narzekali. Najczęściej pojawiającym się tematem narzekań była sytua­ cja ekonomiczna rolnictwa oceniana jako niesprawiedliwa dla mieszkańców wsi. „Na wsi to teraz bieda straszna.'' * Problemy ekonomiczne rolników wynikały, zdaniem infor­ matorów, ze złej woli p o l i t y k ó w . „A może to odgórne założenie, żeby chłopa przycisnąć [...] Dlaczego to już nie jestem w stanie powiedzieć [...] Takie jest założenie i taka polityka.'' Dominowało wśród chłopów poczucie porzucenia i potrzeba troski ze strony państwa. „Rolnikowi ciężko i powinno mu się współczuć.'' Krytycyzm, nie rzadko radykalny, wobec polityków ustępo­ wał często poczuciu własnej niekompetencji i niemocy w dzie­ cinie polityki. „Ludzie po wsiach gadają, osłów, głąbów dla korzyści, wywożą.'' że nalazło do ministerstwa dla złodziejstwa, okradają, Cytaty nie podpisane pochodzą z badań terenowych w nadbieb^ńskich wsiach. Ze względu na pejoratywny charakter określenia bad °P^ zrzędzenie'' oraz ukryty przed moimi rozmówcami temat n nie podaję danych informatorów. Ich pełną listę zawiera praca 2 w KEiAK UW. e a ma Kolejnym bolesnym dla moich informatorów problemem było upośledzenie wsi w stosunku do miasta. Zycie na wsi wiąże się z ciężką pracą, podczas gdy miasto pozwala na dostatek i próżniactwo. Ten obraz miasta nie był jednak jednolity, gdyż w kontekście wypowiedzi o polityce pojawiała się wizja miasta ogarniętego bezrobociem i głodem. Życie na wsi nabierało z kolei zalet dzięki temu, że daje poczucie swobody, kontakt z naturą. D o m i n o w a ł o jednak poczucie krzywdy mieszkańców wsi wiążące się także z licznymi przypadkami pogardy dla chłopów ze strony mieszkańców miasta. „Tak mam dość tej wsi, tylko robota i robota''; „gospodarz od nocy do nocy musi zapierdalać. Świątek nie piątek. Z miasta mają urlopy, przyjeżdżają panie o, nad rzekę panie, latem panie, całe wakacje panie. Leżą ludzie, opalają się, a gospodarz musi napierdalać panie, aż mu pot leci z tyłka. Taki dobrobyt na wsi jest teraz. Ha.'''; „A tamoj (w mieście - PK) to tak! Pobory masz, aby z miesiąca na miesiąc nowe idą [...] Cieplutko, ładnie [...] Oni mają na jedzenie tylko, nie duma o tym, o tym [...] Wmieście to tylko patrzy na życie i na hulanie i żyje jakoś z dnia na dzień.'' W rozmowach z moimi informatorami często przewijała się także tematyka historyczna oraz narzekania na cechy narodowe P o l a k ó w . Polacy porównywani byli często z innymi narodami, głównie Niemcami, Japończykami i Amerykanami. Te porów­ nania służyły uwypukleniu polskich wad. Polakom brak aktyw­ ności publicznej, umiejętności rządzenia, gospodarowania, szkodliwa jest nasza skłonność do kłótni, brak jedności, zgody i przede wszystkim szacunku do prawa, uczciwości. Czasem podkreślano także zniszczenia moralne dokonane przez „komu­ nę". „to jest Polska, ja nie wiem, to jest nie kraj, to jest i złodziej.'' kurwa Narzekano także często na niekorzystne zmiany w moralno­ ści, obyczajach i stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h zarówno w śro­ dowisku wiejskim jak i w całym współczesnym społeczeństwie polskim. Mówiono o zaniku więzi społecznych, lenistwie młodego pokolenia, przestępczości braku sprawiedliwości np. wobec aferzystów lub komunistycznych zbrodniarzy. Jednym z istotnych tematów zrzędzenia była przyszłość widziana na ogół w ciemnych barwach. M o i rozmówcy sądzili, że losy Polski, wsi i ich osobiste będą rozwijać się w niekorzyst­ nym dla nich kierunku, często przedstawiali wizje wręcz katastroficzne. „Z takiej sytuacji, to wie pan co, to będzie tak jak w Rosji [...] Głód przyjdzie." Podkreślali, że nie warto podejmować ryzyka w celu poprawy swego życia. Nie warto poszukiwać własnych dróg życia, bo „w każdym miejscu tak samo jest". Także w ocenie własnego życia podkreślali wielokrotnie, że nie mieli wpływu na to, co robią i kim są, że decyzje podejmowali inni lub decydował los. Często czuli się bezsilni wobec przyszłości i nie potrafili wyrazić swoich oczekiwań czy przewidywań. „A co będzie dalej, zobaczym dopiero panie, przyszłość okaże [...] Ja nie mam żadnego rozeznania, co to dalej będzie.'' Problematyka rolnictwa jest także najczęściej poruszanym tematem w prasie chłopskiej, co jest oczywiste. Dominuje także w pracach konkursu „ G r o m a d y " . Zawsze jest ona przed­ stawiana w kontekście politycznym i zawsze podkreślane jest uzależnienie sytuacji ekonomicznej wsi od polityki rządu centralnego. W większości tekstów określa się sytuację rolnict­ wa jako złą, tragiczną, jako „dno w zamkniętej beczce, której by klepki się nie chwycić, nie m o ż n a się w y d o s t a ć " (G 4, s. 34)*. Sytuacja ekonomiczna gospodarstw rolnych jest, zdaniem więk­ szości autorów, wynikiem działań rządów, jest uzależniona od polityki państwa. Polityka ta, zwłaszcza w stosunku do rolnict- 775 �wa, jest oceniana negatywnie. Popularna jest opinia o świado­ mym, antychłopskim nastawieniu ekip rządzących w latach 89-93. M ó w i się, że rząd obszedł się z rolnictwem po macoszemu (G 9, s. 65). Na przykład jedna z ustaw „miała zniszczyć polską spółdzielczość" (ChD 10, s. 1, list). „Rząd ciął kudły chłopa do g o ł e g o " (G 6, s. 46). Podkreślany jest często zawód, jakiego doznała wieś, która oczekiwała wielkich zmian na swoją korzyść po przemianie ustrojowej. Narzekaniom na politykę rządów „solidarnościowych" to­ warzyszy zmartwienie o brak politycznej reprezentacji rolników (1991 rok). Pojawiają się w tym kontekście opinie, że ktoś celowo przeszkadza w sformowaniu silnej, chłopskiej formacji politycznej. PSL jest pokrzywdzony, gdyż nie ma dostępu do mediów, jest rozbijane intrygami - „spisek przeciwko ruchowi ludowemu" (G 13, s. 97). Powszechne jest wśród autorów wypowiedzi podkreślanie wielkiego znaczenia rolnictwa dla gospodarki kraju, dla egzys­ tencji narodu. Piszą: „Przecież bez chleba nie ma życia na tej z i e m i " (G 12, s. 88). T y m bardziej potępia się więc polityków, którzy zdaniem mieszkańców wsi nie doceniają wagi rolnictwa. Takie lekceważenie producentów żywności może doprowadzić do tragedii, należy więc „ratować biologiczny byt narodu" (G 13, s. 98). Aktualna, tragiczna zdaniem rolników, sytuacja wsi jest przez wielu traktowana jako wynik odwiecznego kulturowego, ekono­ micznego i politycznego upośledzenia chłopów. Zdaniem auto­ rów „chłop był i jest bity w [ . . . ] " (G 13, s. 94). Ciekawe są opinie na temat chłopów jako odrębnej grupy społecznej zawarte w analizowanych tekstach. Przede wszystkim, jak w wyżej przytoczonej wypowiedzi, rolnicy są niezwykle ważni dla kraju. Poza tym ich silne związki z ziemią sprawiają, że posiadają oni specyficzne cechy wyróżniające ich na tle społeczeństwa. Popularne jest przekonanie, że „polski chłop ma swój rozum, wynikający z naszej tradycji, z pracy pokoleń, poniżenia i walki 0 swoją godność, która to walka, niestety jeszcze się nie z a k o ń c z y ł a " (G 11, s. 87). Poza tym chłopi są ambitni. „ T a chłopska ambicja powodowała, że wbrew wszelkim trudnoś­ ciom, w warunkach, w jakich nie umiałby żyć żaden amerykań­ ski, czy holenderski farmer - chłop polski zawsze dostarczał dosyć chleba na nasze s t o ł y " (G 15, s. 106). Inna często pojawiająca się opinia wyraża się w słowach jednego z autorów: „Środowisko wiejskie, z natury [...] jest także [...] patriotyczne" (G 8, s. 57). Kreowany jest więc obraz chłopa, który pomimo przeciwności losu nieznanych innym ludziom, godnie spełnia swój obowiązek wobec Ziemi i społeczeństwa, kierując się własnym rozumem. To istnienie swoistego chłopskiego sposobu myślenia, który jest często lepszy od inteligenckiego czy profesorskiego, jest wyraźnie podkreślane. „Chłopski rozum 1 filozofia prosta, codzienna, związana z życiem, przyrodą, podsuwa wiele rozumnych rozwiązań, nie gorszych od profesor­ skich - ukierunkowanych jednostronnie" (G 5, s. 41). Przeciw­ stawia się „bajeczki Balcerowicza głosowi bezrobotnych i rol­ n i k ó w " (GR 23, s. 6, list) oraz także w odniesieniu do prof. Balcerowicza wiedzę naukową - wiedzy życiowej. Wyraźne jest poczucie obcości w stosunku do innych grup społecznych, może najmniej robotników i bezrobotnych. Najbardziej jest to widoczne, gdy autorzy mówią o ludziach zajmujących się handlem, prowadzących działalność gospodarczą. M ó w i się o nich „ p r y w a c i a r z e " . Pojawiają się wątpliwości co do ich uczciwości, wynikające z samego faktu, że są przedsiębiorcami: „sprytniejszy lepszy - czy uczciwszy?" (GR 23, s. 3). Ocenia się, że „ n a handlu dorabiają się różnej maści spółki, a naród, żądny dobrego zarobku, doszczętnie dewastuje lasy" (G 15, s. 112). Na chłopa „czychają hochsztaplerzy, by wystawić go do wiatru" (ZS 19, s. 1). Czasem wprost wymienia się jednym * Wyjaśnienie użytych skrótów: G - praca nadesłana na konkurs „Gromady", liczba określa kolejność w jakiej została umieszczona w zbiorze Komu teraz wierzyć?; ChD - „Chłopska Droga" oraz numer w 1993 г.; GR - „Gazeta Rolnicza"; ZS - „Zielony Sztandar"; patrz: bibliografia źródeł prasowych. 116 tchem handel i złodziejstwo пр.: „Dziś bowiem żyje ten, co handluje i kradnie" (GR 19, s. 6, list). Odrębność chłopów podkreślana jest także takimi sformuło. waniami jak „chłopski p o s e ł " , „chłopski r z ą d " , „chłopskij ugrupowanie". Zawsze więc postrzega się chłopów jako grupj odrębną, cechującą się pewnymi immanentnymi właściwos*. ciami wynikającymi z natury i tradycji. Chłopi odczuwa' szczególną obcość w stosunku do inteligencji i przedsiębiorco Zdają się nie aprobować „profesorskiego" stylu myślę a handel uważają za zajęcie z natury nieuczciwie. Nie jest oczywiście pogląd powszechny. Niektórzy na przykład ce wykształcenie. Większość jednak przeciwstawia inteligenck i „przedsiębiorczość" - chłopskości. To poczucie obcości wobec wymienionych grup wiąże z częstym przedstawianiem opozycji miasto - wieś, co j przecież tak charakterystyczne dla „chłopskiego zrzędzenia U w a ż a się, że „miasto chłopów nie lubiło i nie l u b i " (G 3, s. 31), Analogicznie do przeciwstawiania sobie dwóch stylów myś­ lenia, mówi się także o dwóch stylach pracy: twórczym na wsi i odtwórczym w mieście (G 1,8. 18). Obcość znajduje t swój wyraz w fałszywym, zdaniem chłopów, wizerunku skiej wsi przedstawianym przez media (GR 25, s. 3). Jak jest wielka może świadczyć następujący cytat: „ W Polsce trzeba b rolnikiem, by zrozumieć, co mówi drugi rolnik. Do tej p ; rolnicy mówili jakby jakimś obcym, egzotycznym języki i rozumieli się tylko między sobą. Tego dziwnego języka nie rozumieją ani uczeni, ani r z ą d z ą c y " (G 15, s. 108). Jeszcze jednym wątkiem występującym w analizowany tekstach jest, znany także z wypowiedzi nadbiebrzański chłopów, temat oceny Polaków na tle innych narodów. Mówi wyłącznie o wadach narodowych a katalog tych wad jest ba podobny w obu przypadkach. Polacy są więc głupi, nieporz leniwi, dezorganizowani. Nie umiemy pracować, rząd~ kierować przedsiębiorstwami. W Polsce panuje „ogólnonaro wy kanibalizm" (G 10, s. 76). Polak jest „wyrobnikiem Euro intruzem na Zachodzie" (ChD 8, s. 1, list). W kontraście naszych narodowych wad przedstawia się liczne zalety N mców. Ten naród jest najczęściej przedstawiany jako pozy' ne przeciwieństwo Polaków także w tekstach zrzędzenia. : * * * „Chłopskie z r z ę d z e n i e " charakteryzuje się występowani pewnych powtarzalnych konstrukcji językowych, swoisty zwrotów i wyrażeń, które dostrzec m o ż n a także w analizo nych tekstach pisanych. Najbardziej charakterystyczną ce wypowiedzi chłopów, jest bardzo często u ż y w a n i e fo p y t a j ą c y c h . Wielokrotnie są to pytania retoryczne odnoś się do sensu jakichkolwiek działań człowieka, zwłas rolnika пр.: „Jedni umrą, drugie żyją i co z tego?" „Co my zrobim?" Niektóre pytania wyrażają brak zgody czy też niezrozumi tak nisko ocenianej pozycji rolnika: „Co ten gospodarz dzisiaj wart?" Pytania formułowane są często w formie dotyczącej bezpoś nio losów informatora: ,,[...] a gdzie ja pójdę, jak ja nie mam szkoty?" Wiele pytań pada w komentarzach do aktualnej sytu politycznej i gospodarczej kraju oraz kondycji finanso rolnictwa: „Dlaczego te strajki?" „I co to to to? To rząd?" „Kurwa, to zarobek jest?". Niektóre ze zdań pytających są częścią konstrukcji p - odpowiedź, podkreślających retoryczny charakter tych p ,,/ co z tego? I nie ma nic z tego?" „Jakie życie? Nie ma życia." Pytania odnoszą się zarówno do konkretnych doświad informatora, jak i do zagadnień ogólnych. Często wystę �jako zwieńczenie danego wątku wypowiedzi. Dawane przez samych autorów pytań odpowiedzi podkreślają retoryczny charakter pytań. Zdania pytające pojawiają się także w tekstach pisanych, zarówno w artykułach jak i w listach do redakcji. Dopiero jednak analiza znaczenia tych pytań dla treści tekstu pozwala dostrzec większe podobieństwo pomiędzy dwiema tak różnymi formami wypowiedzi, czyli pomiędzy chłopską m o w ą i pis­ mem. Podam tylko dwa przykłady pytań zawartych w tytułach artykułów prasowych: „Kto wyciągnie świnie z d o ł k a ? " (Ch D nr 9, s. 10); „Wczoraj i dziś, a jakie jutro?" (Ch D nr 9, s. 11). Także w pracach kierowanych na konkurs „ G r o m a d y ' ' często używana jest forma pytająca. Jedno z takich pytań posłużyło redaktorom zbioru jako tytuł: „I komu teraz wierzyć, do kogo udać się po ratunek?" (G 5, s. 42). Częste użycie różnorodnych form pytających zdaje się wynikać z poczucia zagubienia i dezorientacji mieszkańców wsi we współczesności. W swoich wypowiedziach informatorzy uogólniali często swoje indywidualne doświadczenia, a także swoje przekonania na temat „doli c h ł o p a " i na ich podstawie budowali sądy o kondycji ludzkiej w ogóle. Służyły temu pewne formy językowe. Występowały one zarówno w konstrukcji zdań (podmiot), jak i całych wypowiedzi (ogólne wnioski z jedno­ stkowych wydarzeń). Po pierwsze używali często słów: każdy, człowiek, wszystko, nic, absolutnie. Np.: „Absolutnie nic; Te młode wszystkie poszli [...]; (pyt.: [...] na co ludzie najbardziej narzekają?) Panie na wszystko [...]; (pyt.: [...] co jest najgorszego w życiu na wsi?) Panie wszystko, panie wszystko [...]." Słowa „ k a ż d y " lub „ c z ł o w i e k " były też często podmiotami zdań opisujących czy to konkretne, jednostkowe wydarzenia, czy to wyrażających opinie informatorów. Np.: „Bo dzisiaj to po prostu każdy się załamuje panie". Niekiedy wypowiedzi nadają faktom przeciwny niż uogól­ niający, a więc partykularny charakter. Pojawia się to np. podczas wymieniania niedogodności życia na wsi. Wtedy zjawiska, które występują także w mieście, przypisuje się tylko wsi. Np.: „Na wsi to tak, trzeba światło opłacić, teraz telewizor trzeba opłacić, podatki zapłacić, fajerkasę zapłacić''. W większości w y w i a d ó w jednak raczej rozciąga się opinie o wsi także na miasto (na ogół nie wyklucza to idealizacji miasta w innych fragmentach tego samego wywiad) пр.: „Na wsi źle i temu co się nauczy Źle. Każdemu wesoło.'' „W mieście tak samo i na wsi tak samo". nie jest za Jak się wydaje, uogólnienia te mają zawsze charakter pesymistyczny i sprowadzać się mogą do twierdzenia o po­ wszechności zła i nieszczęścia. * * * W opisie ciężkiej pracy rolnika często stosowane jest w y l i ­ zanie, pokazujące dynamicznie np. następstwo licznych zajęć ciągu dnia lub wielość trudów, jakie spadają na chłopa: •.[•••] to mam pięcioro dzieci, i pole, i siano, i świnie, i człowiek po prostu [...]" dla opisania przeciwieństwa ciężkiej pracy rolnika czyli Próżniactwa urzędników w mieście stosowane bywa wyliczaw ••[•••] chodzą, siedzą, kawę piją, siedzą tamoj, paplują. O!'' • У'jczanie stosowane jest także przy wyrażaniu opinii na temat k i c h losów, nieszczęść które spotykają człowieka: Uz »[•••] to dzieciak chory, to piekło z mężem, to rozwód, to to, 'o tamto. " (wyw. 1) Również złe w ocenie chłopów działania rządu, lub ciężary spadające na rolników ze strony państwa są opisane za p o m o c ą wyliczania: „Na wsi to tak, trzeba światło opłacić, teraz telewizor trzeba opłacić, podatki zapłacić, fajerkasę zapłacić'' Wyliczanie zdaje się służyć silniejszej ekspresji opinii chłopów o ich trudnym życiu, ciężkiej pracy i niesprawiedliwej sytuacji ekonomicznej, społecznej i politycznej. Wypowiedzi zawierają pewne zwroty, głównie uogólnienia lub pytania, które są przez r o z m ó w c ę wielokrotnie powtarza­ ne. Np.: „Kto się martwi o gospodarza? Czy się ktomartwi? [...] Kto się martwi [...]? No kto się martwi? Kto się martwi? [...] No kto się martwi?" Te powtarzające się sformułowania tworzą albo zwarty ciąg albo też powtarzają się co jakiś czas w toku całej rozmowy. Oprócz zdań czy zwrotów występują także charakterystyczne dla danego informatora, ale pojawiające się także w innych wywiadach słowa, które s ą często powtarzane: ,,[...] i koniec, kapitulacja [...] to na wsi kapitulacja [...] rolnictwo koniec, kapitulacja [...] / już kapitulacja [...] a teraz kapitulacja" Ciekawym zjawiskiem są fragmenty wypowiedzi, w których informatorzy przedstawiają jakieś pozytywne aspekty życia na wsi lub swojej osobistej sytuacji a następnie przewidują nieuchronne jej pogorszenie. Np.: „Może teraz ten nowy sejm, nowy rząd, Pawlak może coś lepiej zarządzi [...] Ja myślę, że nie" W tych i podobnych wypowiedziach neguje się więc jakiekol­ wiek szanse poprawy sytuacji rolników i ich otoczenia. Takie sformułowania podkreślają brak nadziei na pozytywną odmianę losu wsi i całej Polski. W tekstach „chłopskiego z r z ę d z e n i a " bardzo często pojawia­ j ą się słowa i wyrażenia o dużej ekspresji. Ich występowanie jest zindywidualizowane i trudno znaleźć rządzącą nimi regułę. Takie „ m o c n e " zwroty mogą przyjmować różne formy: 1. Wulgaryzmy: ,,/ jeb za dupy ich!" ,,[...] tam zatwierdzili, zacholerzyli [...]". 2. Nakazy: ,, W łeb dać i położyć jednego skurwysyna'' 3. Przekleństwa: „A niech idzie do grobu!" „Teraz cholera ten rząd, niech ich diabli wezmą". Wszystkie tego typu zwroty wypowiadane były z uniesieniem, często bardzo głośno. Ciekawe jest też, rzadkie co prawda, zjawisko określania ludzi słowem „robak". „ R o b a k " w terminologii mieszkańców nadbiebrzańskich wsi to nazwa obejmująca wszystkie zwierzę­ ta, ale przede wszystkim dzikie zwierzęta zza rzeki. „ R o b a k " pojawia się jako określenie człowieka w sytuacji beznadziejnej, bez wyjścia. Np.: „I co on ten robak sam zrobi ten Heniek?". W tekstach „zrzędzenia" często powtarzało się zdanie „nie wiem" lub inne wypowiedzi o podobnej treści i formie пр.: A skąd ja to wiem; A skąd ja mogę wiedzieć?. Zwroty te występowały na dwa sposoby. Po pierwsze w wywiadach z osobami, które przejawiały niechęć do roz­ mowy, mówiły mało lub traktowały moje pytania ze zdziwie­ niem czy niezrozumieniem. Wtedy ich odpowiedzi były zdaw­ kowe lub odpowiadali: „A co my wiemy panie, my ludzie nie uczone, ciemne. My nie wiemy. W przypadku kilku informatorów m o ż n a stwierdzić, że liczba zwrotów typu „nie w i e m " była odwrotnie proporcjonalna do długości rozmowy. Konstrukcje typu „nie w i e m " pełniły także inne funkcje. 117 �Często kończyły one jakiś dłuższy wywód informatora puen­ tując jego myśl. Np.: Ale jak to wyjdzie, to ja nie wiem. (Po wypowiedzi na temat polityki rolnej) I teraz ja nie wiem. (Po dłuższym opisie sytuacji jednego z sąsiadów). Tego typu wyrażenia podkreślają, podobnie jak pytania retoryczne, zagubienie chłopów we współczesnym świecie i lęk przed przyszłością, na której kształt nie mogą oni wpłynąć. Zwrot „nie w i e m " wydaje się wynikać z braku poczucia ładu w otaczającej rzeczywistości i niezrozumienia czy też niedo­ strzegania jakichkolwiek reguł nią rządzących. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech zebranych w trakcie badań terenowych wypowiedzi jest bardzo częste przywoływanie przez informatorów szczegółowych danych liczbowych dotyczących cen, wynagrodzeń itp. Wielokrotnie dochodziło do sporów pomiędzy informatorami lub do długiego uzgadniania tych danych. Np.: „Teresa M: Ja ciukarkę kupałam, to dalim 55, to kartofle byli po 140 metr [...] Stanisław M: Nie, po 120! Teresa M: Po 120. A w tym roku kartofle 40, a ciukarka 70. No to porównać." Jeszcze wyraźniej występuje powoływanie się na konkretne liczby w przypadku wypowiedzi na piśmie kierowanych na konkurs „ G r o m a d y " . Często autorzy tych prac, podobnie jak informatorzy z badań terenowych dokonywali porównań cen produktów rolnych do cen artykułów, które kupują rolnicy np. mleka i ropy, ziemniaków i części do maszyn itp. W wypowiedziach informatorów występowały często zdania i zwroty zawierające słowa: „ k o n i e c " , „kapitulacja", „roz­ pacz", „ s p u s t o s z e n i e " , „stagnacja" oraz inne zwroty o podob­ nej treści. Wyrażenia te odnosiły się do sytuacji rolnictwa oraz do osobistej sytuacji danego rozmówcy. Np.: „Nie ma wyjścia.'' „To tylko pętla na szyją i koniec." „[...] rolnictwo koniec, kapitulacja." „Spustoszenie, u nas na wsi to jest spustoszenie." Podobne sformułowania występują także w innych niż materiał terenowy tekstach źródłowych. Oto przykłady tego typu sfor­ mułowań wybrane z prac konkursowych „ G r o m a d y " oraz listów i artykułów z „prasy c h ł o p s k i e j " : ,, Okrągły stół spowodował na wsi stagnację, wyczekiwanie - jak przed burzą" (G 2, s 24) „(sytuacja rolnictwa, to - P.K.) dno w zamkniętej beczce [...]" (G 4, s. 34) „ Wieś ogarnęło ogólne zniechęcenie i zastój " (G 5, s. 43) „Władza 'solidarnościowa' kładzie go (chłopa - P. K.) na łopatki". (G 12, s. 91) „Program Balcerowicza położył na łopatki [...]" (G 13, s. 99) „Plan [...] Balcerowicza położył na łopatki rolnictwo i całą gospodarkę" (G 14, s. 101) „[...] stagnacja [...]" (GR nr 21, s. 6, list) „ Uratować przed zagładą polskie owczarstwo.'' (ChD nr 8, s. 1) „Nawozy krach" (ChD nr 9, s. 1) „[...] wielkie spustoszenie [...]" (ChD nr 10, s. 1, list) „Pozostałapustka" (ChD nr U, s. 1). (Podkreślenia moje -PK) W artykułach prasowych, pracach konkursowych a przede wszystkim w listach do „gazet c h ł o p s k i c h " oraz w tekstach mówionych przewija się podobne słownictwo i padają podobne określenia opisujące stan rolnictwa, polityków, nastroje miesz­ kańców wsi. Podobieństwa pomiędzy formami pisanymi a m ó ­ wionymi dotyczą, jak już podkreśliłem, głównie treści wypo­ wiedzi, wizji rzeczywistości, na jakiej się opierają. Znajduje to jednak także swoje odbicie w formach językowych używanych świadomie lub nieświadomie do opisania tej rzeczywistości. 118 * * * Przeprowadzona powyżej prezentacja głównych wątków treściowych oraz cech formalnych „chłopskiego zrzędzenia" skłania do poszukiwania podobieństwa na tych dwóch płasz­ czyznach pomiędzy zrzędzeniem, a pewnymi elementami trady­ cyjnej kultury ludowej. Odnalezienie takich podobieństw treś­ ciowych i formalnych może wskazać kierunki interpretacji zjawiska zrzędzenia i ujawnić ukryte w nim znaczenia. Takim zjawiskiem kultury ludowej, bliskim w tych dwóch wymiarach zrzędzeniu, wydają mi się lamenty pogrzebowe, czy też po prostu lamenty. Oczywiście istnieje zasadnicza różnica funk­ cjonalna pomiędzy tymi dwoma rodzajami ekspresji słownej. Lamenty występują w konkretnej, zrytualizowanej sytuacji. Ich występowanie obwarowane jest społecznie usankcjonowanymi rygorami. Lament nie jest tylko „ekspresją indywidualizmu" (Sulima 1992, s. 82). Nie służy on wyłącznie wyrażeniu rozpaczy konkretnego człowieka w obliczu osobistej tragedii. Pełni także funkcje „obrzędowo-magiczne i normatywno- s p o ł e c z n e " (Trojanowicz 1989, s. 13). Lamenty były wykony­ wane przede wszystkim w związku ze śmiercią bliskiej osoby, „Zawodzenie, opłakiwanie było także reakcją na wielkie kata­ strofy, trzęsienia ziemi, [...] groźne pożary, powodzie, epidemie, wojny i t p . " (Sulima 1992, s. 85). Jak widać sytuacja, w jakiej odbywa się wykonanie lamentów, jest całkowicie inna niż w przypadku chłopskiego zrzędzenia. Poza tym lamenty, pomimo że były na ogół improwizacjami, posiadają literacki kształt, który jest silnie skonwencjonalizowany, oparty na trwałych schematach. M i m o tych zastrzeżeń myślę, że warto zwrócić uwagę na kilka podobieństw, zarówno w treści jak i formie, jakie występują między lamentami i zrzędzeniem. Oto podstawowe wątki treściowe lamentów ujęte przez Moszyń­ skiego (1939, s. 1517) w następujący schemat: ,,1) zapytanie 0 przyczynę śmierci (Dlaczego umarłeś? Czy brakło ci pożywie­ nia, odzieży itd.? Czy byłeś niezadowolony z żony i rodziny? Czy cię nie miłowano?); 2) skarga, że skutkiem śmierci zmarłego osieroceni przezeń znaleźli się w ogromnych trudnoś­ ciach (Co teraz poczniemy? Jak będziemy żyć bez ciebie? Kto wykona tę a tę pracę? Kto będzie nas karmił, pouczał, ochraniał, bronił...?); 3) prośba, by zmarły ocknął się ze snu, powstał 1 spojrzał na obecnych, by powiedział choć jedno słowo; 4) skarga, że się utraconego nigdy nie ujrzy, a głosu jego nigdy nie usłyszy; 5) wyrażenie gotowości na śmierć wraz ze zmarłym i prośba doń, by zabrał osieroconego ze sobą; 6) wysławianie zmarłego; i wreszcie 7) żegnanie się z n i m " . O wiele bardziej istotne z punktu widzenia analizy „chłops­ kiego zrzędzenia" wydają się formalne cechy lamentów. „Cha­ rakterystycznym rysem składni zawodzeń jest stałe ciążenie do intonacji pytających i wykrzykujących [...] Wykonawczyni zaklina, krzyczy w rozpaczy, pyta i żąda odpowiedzi wiedząc, że odpowiedzi tej nie uzyska" (Trojanowicz 1989, s. 18). Wydaje się więc, że istnieją przede wszystkim formalne podobieństwa pomiędzy lamentami a zrzędzeniem. W obu aktach słownych wypowiadający u ż y w a przede wszystkim form pytających i wykrzyknikowych. Także retoryczność tych pytali' bywa podobna: „Bo z czego tutaj żyć?" „I co on ten robak sam zrobi?" „Co my zrobim panie?" „No to co teraz robić?" „[...] gdzie my siępodziejem [...]?" (zawodzenie po ojcu. Trojanowicz 1989, s. 9); „Jak ja będę żyła [...]?" „A co ja będę robiła?" (płacz po matce, Trojanowie* 1989, s. 10). Pojawiają się również w lamentach, podobnie jak w „zrzę­ dzeniu", wątki ciężkiej pracy na roli. Np.: „bo ja radeńki W dam,/bo trzeba pracować na polu tak ciężko mnie." (Płacz p' mężu, Trojanowicz 1989, s. 11). Skromny materiał na temat lamentów, o czym piszą badacz tego zagadnienia (Trojanowicz, 1989), nie pozwala na szersi �analizę tego tematu. Jeśli jednak odwołamy się także do j terpretacji znaczeń lamentów, przyjrzymy się emocjom i me­ taforom zawartym w zawodzeniach, to rzuci to także światło na sens „chłopskiego z r z ę d z e n i a " . Lamenty towarzyszyły chłopom w różnych momentach ich życia, nie tylko w związku ze śmiercią bliskiej osoby. Były to jednak zawsze momenty szczególnie dramatyczne. Stąd niosą one ze sobą przede wszystkim rozpacz. Wyrażają poczucie bezradności wobec nieodwracalności straty, tragedii, znisz­ czenia. Są krzykiem nadaremnym, pytaniem bez odpowiedzi. Lamenty są wynikiem zetknięcia się człowieka z czymś niezrozumiałym, nie poddającym się jego woli, nieuchronnym. Człowiek czuje się w takiej sytuacji całkowicie osamotniony. Wydaje się, że podobne doznania (opuszczenie, osamotnienie, bezradność, strach przed przyszłością) opisuje „chłopskie zrzę­ dzenie". Dlaczego? n Analiza „chłopskiego z r z ę d z e n i a " , oraz odwołanie się do pisanych form wypowiedzi mieszkańców wsi, pozwala na próbę rekonstrukcji chłopskiej wizji świata, społeczeństwa i człowieka manifestującej się w tych tekstach. Poniżej przed­ stawię wyłaniające się z analizowanych tekstów fragmenty takiej wizji. Nie będzie to całościowy model świata funk­ cjonującego w świadomości i nieświadomości mieszkańców współczesnej wsi polskiej, a jedynie te jego elementy, które zawierało „chłopskie z r z ę d z e n i e " . Chciałbym także, odwołując się do literatury przedmiotu, pokazać zbieżność tych fragmen­ tów chłopskiej wizji świata, społeczeństwa i człowieka z mode­ lem świata klasycznej kultury chłopskiej (Jagiełło-Łysiowa 1983), lub z symbolicznym uniwersum kultury polskiej. W pierwszej kolejności chciałbym przedstawić grupowy autoportret chłopów wyłaniający się zarówno ze „zrzędzenia" jak i pozostałych wykorzystywanych w pracy źródeł. Będą to więc przekonania samych chłopów o ich inności czy też wyjątkowości, a nie lista rzeczywistych różnic społecznych i kulturowych pomiędzy chłopami i innymi grupami. Chłopi posiadają niezwykle silne poczucie odrębności własnej grupy na tle społeczeństwa. Jest to szczególnie widoczne w pracach konkursowych „ G r o m a d y " . Podkreślają tę odmienność chło­ pów w porównaniu z mieszkańcami miasta lub ludźmi o poza­ rolniczych zawodach także informatorzy nadbiebrzańscy. Ta inność chłopów przejawiać się ma na wielu płaszczyznach: praca, doświadczenie historyczne, styl bycia, sposób myślenia, wartości. Warte rozpatrzenia są następujące zagadnienia: 1- Semantyczna zawartość takich określeń bytujących w świa­ domości chłopów jak „chłopskość m y ś l e n i a " , „dola chło­ pa", „chłopskie w a r t o ś c i " . 2. Poczucie odrębności chłopskiej historii i chłopskiego losu. 3. Przekonanie o specyficznym, właściwym tylko tej grupie, sposobie życia chłopów. 4. Samoocena dzisiejszej kondycji społecznej, intelektualnej i etycznej społeczności wiejskiej. - Pozytywny obraz chłopa oraz wynikające z niego poglądy o szczególnym miejscu kultury chłopskiej wobec kultury narodowej i wyjątkowym znaczeniu chłopów w społeczeń­ stwie. W przekonaniu wielu autorów tekstów pisanych, (w znacznie mniejszym stopniu dotyczy to tekstów mówionych) istnieją: specyficzny zasób wiedzy, styl myślenia i postawa wobec •ata, które przesądzają o głębokiej odrębności chłopów stosunku do innych grup społecznych, określanych jako "miestscy" (w materiałach terenowych). Istotą tak pojmowanej °Pskości jest „ n a t u r a l n y " , wynikający z bliskiego związku ^ z y r o d ą stosunek do świata. Pozwala on na głębsze i wnikli wktó ' ' J .g° prawd niż nauka „ p r o f e s o r ó w " . Wiedza, - l depozytariuszem jest społeczność chłopska, przekazy waJest poprzez tradycję. Jest to wiedza mocna i trwała 5 ? s X ) z n a n rc n a e e w przeciwieństwie do zmiennych d o g m a t ó w nauki. Chłopskie myślenie jest związane ze specyficznie chłopskimi wartościami, wśród których naczelne miejsce zajmują szacunek dla ziemi, patriotyzm i praca. Wartości te najpełniej realizowane są właśnie poprzez chłopski styl życia, poprzez pracę na roli, która jest służbą ziemi i społeczeństwu. Ciekawe, że inny nieco jest obraz „ c h ł o p s k o ś c i " w tekstach mówionych. Podczas gdy w pisanych wypowiedziach istnieje pozytywny aspekt chłopskiej specyfiki, „ z r z ę d z e n i e " zawiera przede wszystkim negatywną wizję „chłopskiej d o l i " . Jest ona zresztą podzielana również prze autorów prac konkursowych i tekstów prasowych. Na obraz „chłopskiej d o l i " składa się przede wszystkim ciężka praca. Nie jest ona jednak wartością wyłącznie pozytywną, a raczej przekleństwem. Szczególnie chłopi skazani są na ciężką pracę, która nie przynosi żadnych dobrych efektów. W opinii informatorów chłopi są grupą upośledzoną pod względem społecznym i kulturowym. Są zepchnięci na mar­ gines życia społecznego. Nikt (czyli ani rząd, ani mieszkańcy miasta, ani siły nadprzyrodzone) nie dba o ich interesy. W procesie komunikacji wewnątrz kultury polskiej treści bliskie chłopom są pomijane, lekceważone (odczucie dotyczy przede wszystkim telewizji). Silne jest przekonanie o odwiecznym losie chłopów „jako losie ofiarnym" (Sulima 1992, s. 163). To cierpienie chłopów, ich niższe miejsce w hierarchii społecznej jest trwałe od zarania historii tej grupy. Odmienność chłopskiego sposobu życia ma swój aspekt pozytywny i negatywny. Pozytywy, podobnie jak w przypadku „chłopskiego m y ś l e n i a " , wynikają z bliskich związków chłopa z przyrodą. Także jego praca wyróżnia go nie tylko na niekorzyść. Pozytywną stroną rolnictwa jest swoboda osobista, niezależność, brak nadzoru ze strony przełożonych, brak przy­ musu czasowego. Pojawia się także przekonanie o twórczym charakterze pracy chłopa w przeciwieństwie do odtwórczej pracy np. robotnika. Pozytywny obraz życia wiejskiego kreują jednak głównie autorzy pisanych form wypowiedzi. W tekstach „zrzędzenia" te same elementy wiejskości mają inny nieco charakter. W p ł y w przyrody na pracę rolnika, cykliczność zajęć chłopa są traktowane jako przymus pracy „ w świątek, p i ą t e k " . Pracy, od której rolnik nie może się uwolnić. Dziedziczenie gospodarstwa to także źródło przymusu. Jak j u ż wspomniałem istnieje rozbieżność w obrazie chłopa pomiędzy mówionymi i pisanymi formami analizowanych wypowiedzi. Teksty prac konkursowych oraz materiały praso­ we zawierają pewien pozytywny obraz chłopskości. Takie wyobrażenie chłopa wiąże się z przekonaniem o jego szczegól­ nej roli wobec świata i społeczeństwa. Rola ta wynika ze ścisłych związków rolnika z przyrodą oraz w formie zracjo­ nalizowanej z ogromnego znaczenia producentów żywności. Tak pisze na ten temat Jan Szczepański: „Władanie ziemią oznaczało także dysponowanie jej m o c ą i w tych wyobrażeniach o prestiżu człowieka dysponującego ziemią, tkwiły podświado­ me pozostałości wyobrażeń o sile człowieka czerpanej z z i e m i " (Szczepański 1988, s. 25-26). Ten sam autor w następujący sposób opisuje przekonania o wyjątkowo istotnej funkcji kultury ludowej dla całego narodu: „Kultura ludowa spełniała w ramach kultury narodowej kilka funkcji. Z jednej strony była ona jakby „przechowalnią" istotnych wartości [...] Była to doniosła rola w utrzymywaniu ciągłości i tożsamości kultury ludowej" (Szczepański 1988, s. 56). W tej wizji chłopskości jest więc kultura ludowa czymś wyjątkowo wartościowym, a miesz­ kaniec wsi miał powody do dumy z własnej przynależności społecznej. Jest to zgodne ze stanem świadomości chłopskiej w modelu klasycznej kultury chłopskiej, tak jak przedstawia to Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1983, s.174). Ocena kultury chłopskiej zawarta w tekstach „ z r z ę d z e n i a " jest odmienna. M ó w i ą one raczej o niższości intelektualnej wsi, o negatywnym doborze wśród jej mieszkańców. „ W rolnictwie dokonała się zatem selekcja negatywna, pozostali ludzie niewykształceni, nie umiejący sobie radzić z nowoczesnym rolnict- 119 �wem, skłonni do lenistwa i pijaństwa, szukający łatwych zarobków i nie dbający o przyszłość swoich gospodarstw" (Szczepański 1988, s. 5). Jeśli ten pogląd prezentowany przez Jana Szczepańskiego jako opinia części socjologów nie jest podzielany w całości przez nadbiebrzańskich chłopów, to jednak na pewno w dużym stopniu jest zgodny z ich obawami. * * * Pewne przekonania chłopów wyrażane w analizowanych tekstach, aczkolwiek wyrastają z oceny „doli c h ł o p a " , posiada­ j ą szersze znaczenie i odnoszą się do kondycji człowieka w ogóle. Wskazuje na to chociażby częste użycie określeń: „ k a ż d y " , „każdy c z ł o w i e k " itp. W tym rozdziale chciałbym odtworzyć pewne elementy wizji człowieka, jakie składają się na „chłopską antropologię filozoficzną". Podstawowe zagad­ nienia występujące w „chłopskim z r z ę d z e n i u " , a będące fragmentami takiej wizji to: 1. Fatalistyczna koncepcja człowieka i ocena swobody wyboru dróg życiowych. 2. Wizja życia jako walki o byt. Życie w ciągłym zagrożeniu. 3. Praca jako przekleństwo człowieka. Podstawowym przekonaniem o losie człowieka zawartym w „chłopskim z r z ę d z e n i u " jest przeświadczenie, że człowiek nie może wpływać na swoje życie. Miejsce, gdzie mieszka, zawód, rodzina, liczba dzieci, wszystko to jest wynikiem nie jego wolnego wyboru, ale decyzji np. rodziców. Podejmowane przez niektórych próby zmiany swojego życia związane z ryzy­ kiem, z całkowitą odmianą przyjętych zachowań, sposobów myślenia, oceniane bywały na ogół jako nieudane, niefortunne i z góry skazane na przegraną. To poczucie braku podmiotowo­ ści we własnym życiu dotyczy przede wszystkim osób, które pozostały na wsi. Jednak wydaje się, że nawet decyzja o wybo­ rze miasta, jako miejsca życia, bywa często podejmowana nie przez daną osobę, ale przez rodziców. Istotne z punktu widzenia mojej pracy wydaje się nie to, jak rzeczywiście podejmowane są decyzje osobiste, ale poczucie braku podmiotowości powszech­ ne wśród moich informatorów. Wyjątkowe było na przykład motywowanie swoich życiowych decyzji własnymi planami, na ogół powoływano się na sytuację rodzinną, tradycję, przymus ekonomiczny. Interesujące jest także poczucie braku wpływu na sytuację swoją i rodziny poprzez pracę, chociaż tak wielu spośród informatorów poszukiwało i znajdowało źródła dodatkowego dochodu za granicą (badania z lat ubiegłych na tym terenie). Polepszenie własnego statusu ekonomicznego wiązane jednak zawsze jest z polityką rządu. Jedynie państwo może zapewnić poprawę bytu. Powszechna jest niewiara we własne możliwości w tym zakresie. Jak ujmuje to w swojej książce profesor Szczepański: „Największym nieszczęściem chłopów jest pod­ dawanie się bezsilności, czyli uznawanie niemożności działa­ nia, uleganie bezradności, [...] uleganie poczuciu beznadziejno­ ści, czyli zatracanie sensu działania" (Szczepański 1989, s. 111-112). Zdaniem Józefa Styka, autora Ewolucji chłopskiego systemu wartości, fatalizm jest „jedną z cech mentalności c h ł o p s k i e j " rzutujących na „chłopską wizję ś w i a t a " (Styk 1988, s. 65). Ten fatalizm wyrażany był także w wypowiedziach moich informatorów. Styk uważa, że fatalizm stracił swoje decydujące znaczenie dla chłopskich przekonań i zastąpiony został postawami racjonalistycznymi i pragmatycznymi, a „chłop okraszał te postawy wspomnieniem o woli Boskiej i słabości człowieka, przez co chciał zamanifestować postawę pokory względem sacrum [ . . . ] " (Styk 1988, s. 65). W wypowie­ dziach mieszkańców nadbiebrzańskich wsi tym fatum nie jest, jak się wydaje, wola Boska, a raczej niezrozumiałe, nie poddające się woli człowieka złe siły prowadzące świat ku katastrofie. Rozwój świata jest więc kierunkowy i odbywa się ku gorszemu. W a ż n y m elementem wizji człowieka jest postrzeganie ludz­ kiego życia jako wiecznej walki o byt. Świat niesie nieustanne zagrożenia, budzi ciągły lęk. Człowiek z ogromnym trudem im się przeciwstawia. Wiąże się z tym przymus pracy. Nie jest ona wartością pozytywną, tak jak w przypadku świata wartości klasycznej kultury chłopskiej (Jagiełło-Łysiowa 1983, s. 171) lecz bolesną koniecznością, gdyż tylko ona ratuje człowieka przed zagładą. Z taką wizją pracy łączy się idealistyczny оЬггц miasta jako miejsca, gdzie nie trzeba pracować. Ciekawe jest to że taka wizja pracy nie wyklucza wysokiego wartościowania pracowitości przypisywanej innym narodom oraz ganienia lenistwa młodzieży lub Polaków w ogóle. To właśnie pracow. itość podawana jest jako źródło powodzenia N i e m c ó w lud Japończyków. * * * Kwestia doświadczenia czasu pokrywa się częściowo z pozo­ stałymi wyróżnionymi elementami wizji świata, człowieka i społeczeństwa. Temporalny wymiar ludzkich doświadczeń obecny jest zarówno w chłopskiej filozofii człowieka jak i wizji chłopskości czy też w obrazie życia społecznego. Jest to jednak na tyle doniosły aspekt „chłopskiego z r z ę d z e n i a " , że należy poddać go osobnej analizie. W uproszczeniu zagadnienie to można podzielić na następujące składowe: 1. Ocena czasu teraźniejszego. 2. Stosunek do przyszłości i poczucie sprawczości (podmioto wości). 3. Ocena charakteru zmian zachodzących w rzeczywistości społecznej w wymiarze czasowym. 4. Czas niezwykły. Katastroficzne wizje teraźniejszości lub bliskiej przyszłości. Podsumowując zagadnienie czasu spróbuję krótko powie­ dzieć o tożsamości doświadczenia czasu w kulturze chłopskiej i kulturze polskiej w ogóle, a rozpocznę od przedstawieni: sądów o teraźniejszości wyrażanych w tekstach „chłopskiego zrzędzenia". W wielu wypowiedziach przewijało się poczucie niezrozumiałości aktualnych wydarzeń politycznych, przemian, opinii powtarzanych w mediach. Z tym wiązało się przed­ stawianie przeszłości, jeśli nie idealistyczne, to jako okresi jasnych reguł. Doświadczenie czasu jest ściśle związane z fatalistyczna koncepcją ludzkiego losu. Wynika z niej lęk przed przyszłością i brak poczucia wpływu na rozwój wydarzeń w otaczającym świecie. W czasie badań terenowych spotkałem tylko jednego młodego człowieka, który mówił o swoich planach związanyct z gospodarstwem rolnym. Wszyscy zajmowali postawę bierna oczekując tego, co przyniesie los. Dominujące było przekonanie o tym, że w świecie dokonują się zmiany na gorsze. Ten proces przebiegał na wielu płaszczyznach. Jego przyłady to lenistwo młodzieży, rosnąca przestępczość, beznadziejna sytuacja rol­ nictwa, rozwój wydarzeń politycznych. Pogląd o dokonujących się powszechnie zmianach na gorsze wiąże się z katastroficzni wizją przyszłości. Wiele razy m ó w i o n o więc o głodzie czekajł. cym Polskę, o nieuchronności wojny. Często powtarzały sii słowa: katastrofa, kapitulacja, koniec. Fatalistyczny stosunek do przyszłości wyrażał się w łicznych pytaniach, często retory ' nych, które mówiły o obawach informatorów, o ich poczuć* zagubienia w otaczającej rzeczywistości. Warto porówn* zaprezentowane powyżej elementy chłopskiego doświadczeni' czasu z analogicznymi aspektami kultury polskiej przedstawi nymi przez Elżbietę Tarkowską (1993b). Kieruje ona swój* zainteresowanie na temporalny aspekt doświadczeń współczes­ nego społeczeństwa polskiego. Nazywa je „społeczeństwem c z e k a j ą c y m " . Oto, co charakteryzuje takie społeczeństw „Żyje w poczuciu zawieszenia, tymczasowości, stanu prze* ciowego, z obawami wobec niejasnej i niepewnej przyszło^ ale i z pewną nadzieją na zmianę. Orientacja „na przeczekanie bierne postawy czekania, poczucie tymczasowości i rezygnuj z myślenia zorientowanego w przyszłość są trwalszym eleme^ tem systemów wartości, świadomości społecznej i stylu żyC 0 0, 0 1 �społeczeństwa polskiego" (Tarkowska 1993b, s. 97-98). Są to podstawowe cechy doświadczenia czasu charakterystycznego dla współczesnej kultury polskiej. Jak widać jest ono w wielu miejscach zbieżne z przedstawionymi przeze mnie elementami doświadczenia czasu obecnymi w „chłopskim zrzędzeniu". Dotyczy to przede wszystkim poczucia bezsilności, lęku przed przyszłością, dezorientacji w teraźniejszości. Jak już pisałem wcześniej temat miasta był jednym z najczęś­ ciej pojawiających się wątków „chłopskiego zrzędzenia". Wizja miasta była zawsze ambiwalentna i pełna speczności, nieomal nigdy jednak miasto nie było przestrzenią obojętną lub taką samą jak wieś. Stosunek do miasta zawiera się w na­ stępujących elementach: 1. Miasto - raj. 2. Miasto - piekło. 3. Obcość mieszkańców miasta. Przedstawię prosty katalog cech obrazu miasta obecnego w „chłopskim z r z ę d z e n i u " , które pokaże, że miasto jest dla autorów wypowiedzi obszarem niezwykłym, charakteryzują­ cym się skrajnościami i przede wszystkim ambiwalentnym. 1. Dobre aspekty miasta: - nie trzeba pracować, - obfitość dóbr materialnych, - prestiż: szacunek, jakim darzeni są mieszkańcy miasta, - wygodne życie, próżniactwo, dużo czasu dla siebie, - uczestnictwo w kulturze, - lepsze wykształcenie, - z mieszkańcami miasta liczą się politycy i urzędnicy, - czystość, higiena, 2. Złe aspekty miasta: - przestępczość, - brak żywności, głód, - bezrobocie, - uzależnienie od państwa, - praca pod przymusem czasowym i ciągłym nadzorem. Jak widać z tego krótkiego katalogu różne zjawiska wiązane z miastem mogą mieć zależnie od kontekstu różną wartość. W obrazie miasta istnieją sprzeczności, często zasadnicze. Jest miasto z jednej strony obszarem, gdzie człowiek bez trudu zaspokaja swoje pragnienia, a z drugiej strony obszarem niebezpiecznym, niszczącym i zgubnym dla ludzi. Ta ambiwalencja miasta, łączenie skrajnych przeciwieństw jest zgod­ ne z postrzeganiem go jako mitycznego świata zewnętrznego. Moje badania z lat 90-93 w ramach grupy laboratoryjnej na terenie tych samych wsi i wśród tych samych informatorów wykazały, że obszar uznawany za obcy i daleki (w tym także miasto) charakteryzuje się właśnie taką ambiwalencją, łączy biegunowo różne zjawiska. Jest więc, zgodnie z definicją Yi-Fu Tuana (Tuan 1987) przestrzenią, czyli obszarem wolności wielkich możliwości i jednocześnie groźnym i przynoszącym człowiekowi zagładę. Obraz miasta w „chłopskim zrzędzeniu" Pomimo powierzchowych sprzeczności, jest więc zgodny z maPa. mityczną. Taki stosunek do miasta właściwy jest współczes­ nej kulturze chłopskiej, o czym pisze między innymi JagiełłoŁysiowai(1983, s. 186). Obcość miasta przejawia się także w przekonaniach o inności ludzi z miasta. Teraz chciałbym podać jeszcze inny przykład tystai su, jaki odczuwają mieszkańcy nadbiebrzańskich wsi stosunku do „miestskich z-narnienne jest posługiwanie się np. kategoriami „pan pPana" j " odniesieniu do ludności miejskiej, rzy czym „pan z pana" reprezentuje postawy pozytywne, ^m także w stosunku do chłopów. Widoczne jest poczucie ^ szosci intelektualnej i kulturalnej wobec mieszkańców mias1 n w z c n a m a w Interesująca wydaje się także analiza wyobrażeń życia społecznego i polityki wyrażanych poprzez „ z r z ę d z e n i e " . Obraz społeczeństwa, państwa i polityki manifestujący się w analizowanych przeze mnie źródłach zawierać będzie: 1. Ocenę relacji międzyludzkich w wielu różnorakich sytuac­ jach. 2. Swoistą koncepcję państwa i życia politycznego. 3. Poczucie etycznego chaosu. Okazją do wyrażania opinii o charakterze relacji międzyludz­ kich były wydarzenia najnowszej historii, wspomnienia ze spotkań z urzędnikami i innymi osobami z miasta oraz problemy rodzinne. Znamienne było przekonanie, że stosunki między ludźmi opierają się na dominacji i strachu. Tak ocenia się relacje np. między chłopami a urzędnikami, między władzą a obywate­ lami. Także w rodzinie rodzice chcą d o m i n o w a ć nad dorosłymi dziećmi, teściowie nad synowymi. Relacje obywatele - władza wymagają odrębnego omówienia ze względu na specyficzną wizję państwa funkcjonującą wśród chłopów. Nazwałbym tę wizję obrazem państwa restrykcyjnodystrybutywnego, wszechmocnego z jednej strony i nieżycz­ liwego z drugiej. Chłopi odczuwają przede wszystkim prag­ nienie, aby państwo otoczyło ich opieką. Ich stosunek do państwa można by określić z pewną przesadą jako infantylny. Brak takiej opieki chłopi odczuwają jako dyskryminację. Wiąże się to z bardzo niską oceną polityków, ich motywacji i celów. Stosunek mieszkańców wsi do państwa pozbawiony jest po­ czucia podmiotowości, możliwości wpływania na kształt poli­ tyki, gdyż państwo jest zasadniczo czymś obcym i wrogim. Idee głoszone przez elity polityczne nie znajdują wśród nich zro­ zumienia, gdyż sprzeczne są z funkcjonującym w chłopskiej świadomości modelem państwa. Politycy uznawani są przez chłopów za hipokrytów, gdy używają takich słów jak „ojczyz­ na", „ p a t r i o t y z m " itp. Ciekawą syntezę dawnej chłopskiej wizji państwa zawiera praca Thomasa i Znanieckiego (1976). Warto j ą obszerniej zacytować, gdyż w wielu sprawach nie zdezaktualizowała się ona do dziś. „Polityczny porządek j a w i się chłopu [...] jako bezosobowa i moralna siła, absolutnie tajemnicza, której prze­ jaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej [...] Cały ten system, to połączenie bezosobowej władzy i na wpół religijnej hierarchii, umożliwia oczywiście wyjaśnienie wszystkiego, ale absolutnie wyklucza ideę politycznej działalności. Chłop może jedynie biernie akceptować wydarzenia i radować się albo smucić [...] Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawiają, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzecz­ ne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom [...] Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest równocześnie źródłem nieograniczonych m o ż l i w o ś c i " (Thomas, Znaniecki 1976, t. 1, s. 132-133). Wydaje się, że stosunek do państwa, jaki manifestuje się w „chłopskim zrzędzeniu", jest w dużym stopniu podobny do cytowanego powyżej. Państwo jawi się, na podstawie omawianych źródeł, jako instytucja obca, nie posiadająca społecznego zakorzenie­ nia. Państwo utożsamiane jest z rządem, partiami politycznymi i biurokracją. Jako takie jest wrogie człowiekowi. Najważniej­ sze wydaje się jednak to, że obywatel, zwłaszcza mieszkaniec wsi nie ma, w swoim odczuciu, żadnego wpływu na działania władz, polityków, urzędników. Tylko niektórzy chłopi utoż­ samiali się z jakąś instytucją życia publicznego. Dotyczy to wyłącznie autorów wypowiedzi pisanych. Takimi instytucjami bywały spółdzielnie, organizacje rolników, rzadko partie i ruchy polityczne ( „ S o l i d a r n o ś ć " , PSL). W przypadku informatorów z nadbiebrzańskich wsi nie można w ogóle mówić o takiej identyfikacji. Przy okazji omawiania wizji państwa warto także wspomnieć o poglądach na gospodarkę prezentowanych przez chłopów. Przede wszystkim w pracach konkursowych (ale nie tylko) występuje, powodowane właściwym jeszcze klasycznej k u l - 121 �turze chłopskiej agrocentryzmem, utożsamienie życia gospo­ darczego społeczeństwa z funkcjonowaniem gospodarstwa chłopskiego. Stąd wydaje się wynikać np. potępienie prywaty­ zacji, rozumienie mechanizmów wolnego rynku jako braku porządku i gospodarności, brak akceptacji dla różnic w do­ chodach, żądanie kontroli i jednoosobowego kierowania gos­ podarką, celowego i planowego jej rozwoju. Powszechny jest brak akceptacji dla takich sposobów zarobkowania jak handel, prowadzenie własnego przedsiębiorstwa. Potępiane są jakiekol­ wiek przejawy zamożności. W „chłopskim z r z ę d z e n i u " przedstawiana jest wizja po­ stępującej ogólnospołecznej demoralizacji, która przejawia się w wielu aspektach życia publicznego i stosunków międzyludz­ kich. Oto objawy etycznego chaosu panującego w naszym społeczeństwie: - przestępczość, zwłaszcza wśród młodzieży; - młodzież jest generalnie mniej moralna od starszego pokole­ nia; - nieuczciwe bogacenie się przedsiębiorców; - prywata polityków; - rozkład życia społecznego na wsi, brak wspólnych działań. * * * Przedstawione elementy chłopskiej antropologii filozofii skłaniają do refleksji nad szeroko pojmowanym samopoczu­ ciem kulturalnym mieszkańców współczesnej wsi polskiej. Termin samopoczucie kulturalne wymaga sprecyzowania. Jerzy Adamski definiuje samopoczucie kulturalne następująco: „coś, co jest pewnym dającym się rozpoznać i jakoś określić stanem emocjonalnym czy też postawą duchową, mniej lub bardziej świadomie wyrażaną i okazywaną, ale odnoszącą się jedynie do tego społecznego dorobku wzorów, który właśnie kulturą się nazywa. Samopoczucie kulturalne to coś takiego, jak poczucie wartości własnej i swoich: kraju, ojczyzny, państwa, regionu, miasta, rodziny, środowiska. C o ś takiego, jak poczucie godno­ ści [ . . . ] " (Adamski 1990, s. 7-8). Samopoczucie kulturalne wiąże się ściśle z poczuciem tożsamości, z identyfikacją z daną kulturą, z określoną grupą społeczną, jej etosem, systemem wartości. Każdy z moich informatorów czuje się chłopem, mieszkańcem wsi, rolnikiem, obywatelem i Polakiem. Na tych właśnie płaszczyznach przed­ stawię sampoczucie kulturalne mieszkańca nadbiebrzańskiej wsi. Postaram się odpowiedzieć na pytanie o to, jak czuje się on ze swoją chłopskością, wiejskością, swoją pracą, swoją polskoś­ cią, jak czuje się jako obywatel. Przedstawiona wcześniej wizja chłopskości wykazała, że istnieje podstawowa sprzeczność pomiędzy mityczną wizją kultury chłopskiej wyrażaną przede wszystkim w źródłach pisanych i obecną także w dorobku polskiej etnografii (Roboty­ cki, Węglarz 1983), a treściami „chłopskiego zrzędzenia" dotyczącymi istoty doli chłopa. Przypominając krótko, jak wygląda mityczny obraz kultury chłopskiej, posłużę się cytatem z hasła „kultura chłopska'' autorstwa Józefa Burszty zamiesz­ czonego w Słowniku etnologicznym. Autor podkreśla ideo­ logiczne uwikłania tego terminu i charakteryzuje mitologizację kultury chłopskiej w następujący sposób: „mistyczny związek z ziemią ojczystą, z ojcowizną, na której praca daje siłę moralną i wytrwałość, religijność powiązaną z interpretacją tajemnic przyrody i świata, braterską współpracę i solidarność, zwłaszcza w sytuacji klęsk elementarnych i nieszczęśliwych wypadków, poczucie sprawiedliwości, pacyfizm, filozofię przetrwania, demokratyzm, konserwatyzm i indywidualizm chłopski, god­ ność osobistą chłopa, niezależność duchową i wewnętrzną dyscyplinę moralną, autentyczność istnienia, twórczość artys­ tyczną, ideową, moralną i stylową t o ż s a m o ś ć " (Burszta 1987, s. 193). Wiele z tego obrazu chłopów widać także w pracach konkursowych „ G r o m a d y " , artykułach prasy „ c h ł o p s k i e j " , listach do redakcji. Jednak samopoczucie kulturalne chłopów wyrażane w tekstach „zrzędzenia'' wydaje się bazować na innej 122 wizji chłopa. Chłop jest pogardzany, zepchnięty na margines, OQ wieków poniżony i niedowartościowany. Najdobitniej wyrażają to słowa jednego z informatorów: „ja to uważam, że chłop to musiał być kiedyś kurwa jakiś bandzior, czy złodziej, jakaś kurwa i Pan Bóg go teraz chłopem s t w o r z y ł " . Bycie chłopem jest więc karą Boską. Kolejnym elementem tożsamości mieszkańca nadbiebrzańs­ kiej wsi jest właśnie wiejskość rozumiana jako identyfikacja z miejscem zamieszkania oraz opozycja do miejskości. Zda­ niem Eugenii Jagiełło-Łysiowej, autorki pracy Wzór osobowy chłopa-rolnika a postawy wobec wsi i pracy w rolnictwu (Jagiełło-Łysiowa 1983, s. 167-187) w klasycznej kulturze chłopskiej mieszkańcy wsi posiadali wewnętrzne przekonanie 0 wyższej wartości życia na wsi niż w mieście. To poczucie wartości własnej kultury nie potrzebowało konfrontacji z in­ nymi wzorami życia. Klasyczna kultura chłopska posiadała wewnętrzne źródło wartości, co sprawiało, że chłopi żyli w poczuciu pewnej moralnej wyższości w stosunku do miasta. Analiza wypowiedzi współczesnych chłopów ukazuje fakt, że obecnie mieszkańcy wsi swój styl życia, swoje warunki bytowe, środowisko, otoczenie materialne, ale i wartości nie­ ustannie konfrontują z wizją życia w mieście. Brak jest wewnętrznego źródła wartości i przeżycia wiejskości jako czegoś dobrego. Szuka się więc uznania z zewnątrz. Dlatego często padają sformułowania o „ n i e d o c e n i e n i u " chłopa, o bra­ ku szacunku dla niego. Takie poczucie braku uznania ze stronj ludzi z zewnątrz rodzi frustrację, młodych ludzi prowadzi do emigracji. Przeżywanie wiejskości, jako czegoś pozytywnego wiąże się nierozerwalnie z wartościowaniem pracy, zwłaszcza pracy w rolnictwie. Dzisiejsi mieszkańcy polskiej wsi, jak można stwierdzić na podstawie „ z r z ę d z e n i a " , wysoko wartościują pracę. M i m o to nie daje i m ona satysfakcji. Wielu badaczy, w tym cytowana tu wielokrotnie Jagiełło-Łysiowa, podkreśla ekonomizację pracy chłopa-rolnika. W klasycznej kulturze chłopskiej praca na roli była j e d n ą z najwyższych wartości, byb czymś lepszym od innych zajęć. Ta jej wysoka wartość wynikała z samej jej natury. W miarę procesu „modernizacji" wsi, wartości pracy rolnika poszukiwano w ogólnospołecznym znaczeniu produkcji żywności. Ten argument często pojawiasie w wypowiedziach pisemnych i ustnych analizowanych w mojej pracy. Rolnik potrzebuje więc uznania innych grup społecz­ nych. Dochodzą do tego także aspiracje ekonomiczne. Rolni­ ctwo przestaje być powołaniem a staje się zawodem. Zadowole­ nia nie czerpie się więc z samej pracy, ale z finansowego jej wyniku. Potrzeba uznania i ekonomiczne aspiracje rolników nie są dziś zaspokojone. Stąd też poczucie niskiej wartości własnej pracy, jakie dominuje u mieszkańców polskiej wsi, a raczej nieadekwatność pomiędzy oceną własnego wysiłku i ocena, własnego znaczenia w społeczeństwie, które nie jest na miarę aspiracji chłopów. W świadomości chłopów ekonomia jest ściśle związana z polityką. Stąd złe samopoczucie jako rolników - producentów 1 uczestników rynku wiąże się ze złym samopoczuciem jako obywateli. Mieszkańcy wsi czują się „obywatelami kategorii B " . Uważają, że nie mają wpływu na bieg wydarzeń politycz­ nych, że władze nie liczą się z nimi. Ich interesy są ignorowanea inne grupy wygrywają swoje sprawy kosztem chłopów. Tato stan jest zresztą permanentny i właściwy nie tylko obecny* czasom. Istnieje też przekonanie, że rolnicy nie potrafią " zorganizować w jednolitą grupę nacisku, są „rozbici" l " milczą w swoich sprawach. Chłopi nie czują się, jednyf słowem, podmiotem w życiu politycznym. Z oceną polskiego państwa wiązała się zawsze we wszystkiej wypowiedziach ocena Polaków jako narodu i jako obywateli-' ocena była zawsze krytyczna. Polskie cechy narodowe kłótliwość, lenistwo, brak zorganizowania, brak zainteresow* nia sprawami publicznymi, niedocenianie własnego rolnictw* Takie cechy prezentują też polskie elity polityczne. Polafl szczególnie źle wypadają w porównaniu z takimi narodami ja* s 0 1 a 10 �Amerykanie, Japończycy i przede wszystkim Niemcy. Niemcy byli najczęściej przywoływanym przykładem zalet, jakich brakuje Polakom. Samopoczucie chłopów jako Polaków jest więc złe. * * * Określając w ten sposób chłopskie samopoczucie kulturalne dotarliśmy, jak mi się wydaje, do sedna problemu „chłopskiego zrzędzenia". Jest nim ekspresja tego sampoczucia. W pod­ sumowaniu warto w skrócie przypomnieć, co składa się na złe samopoczucie kulturalne chłopów, a więc co leży u źródeł „chłopskiego z r z ę d z e n i a " . Po pierwsze okazało się, że tożsamość chłopów, ich iden­ tyfikacja z jakąkolwiek z określonych kategorii społecznych czy kulturowych jest dla nich źródłem frustracji, niezadowolenia. Czują się oni nieusatyfakcjonowani jako chłopi, rolnicy, miesz­ kańcy wsi, obywatele i Polacy. Każdą z tych grup opisują przez porównanie z inną, przeciwną i zawsze to porównanie wypada na niekorzyść ich społeczności. Z tym niezadowoleniem z przynależności do danej grupy społecznej wiąże się brak wewnętrznych źródeł wartości. W nauce uznaje się, że w dawnej kulturze chłopskiej wiejskość była przeżywana jako coś dobrego. Najwyższą wartością była praca, która „dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż społeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr" (Zadrożyńska-Barycz, 1983, s. 48). Co więcej miała ona wielkie znaczenie społeczne, tworzyła wspólnotę, integrowała jednostki wokół wspólnych wartości. Praca była oczywistością, czymś naturalnym, oczywistością była właśnie praca na roli. Obecnie źródłem wartości pracy zdają się być dla chłopów: 1. satysfakcja finansowa; 2. prestiż, „ s z a c u n e k " ze strony świata zewnętrznego rozumia­ nego jako państwo, media, miasto. Niezadowolenie z własnej sytuacji związane jest także z brakiem poczucia podmiotowości. Chłopi czują się zdani na ślepy los kierujący ich życiem. Swój status odbierają jako zrządzenie i nie czują, że mogą na niego wpłynąć. Dlatego oczekują, że to ktoś spoza ich świata odmieni życie wsi i jej mieszkańców. Takie właśnie treści zdają się kryć za zjawiskiem „chłops­ kiego zrzędzenia", które jest manifestacją specyficznej wizji świata i ekspresją złego samopoczucia kulturalnego współczes­ nych chłopów. Podczas wielokrotnych pobytów w nadbiebrzań­ skich wsiach rozmawiałem z ich mieszkańcami zarówno o przedmiocie moich ówczesnych badań, jak i o tym, co oni chcieli mi powiedzieć. Ze zdumieniem odkryłem istnienie fenomenu, który spontanicznie określiłem „chłopskim zrzędze­ n i e m " . Czułem się wówczas przytłoczony treściami w nim zawartymi, ogromną siłą słów wypowiadanych przez moich rozmówców, emocjonalnością ich wypowiedzi. Trzeba było wielostopniowej analizy treści i formy tego zjawiska, aby dotarł do głębokiego sensu „chłopskiego z r z ę d z e n i a " jako manifes­ tacji chłopskiego samopoczucia. Samopoczucia złego, dlatego właśnie wyrażającego się w zrzędzeniu. BIBLIOGRAFIA ŹRÓDEŁ PRASOWYCH (uwzględnia artykuły i listy analizowane i cytowane w pracy) „CHŁOPSKA D R O G A " : Albigowski A., Dyskoteki zamiast domów kultury, C h D 11, 1993, ss. 1,5 Belmak A., Wczoraj i dziś, a jakie jutro?, C h D 9, 1993, s. 11 Cieślicki W., Jak trzeba komuś „przyłożyć"..., list, C h D 13, 1993, ss. 1,5 Czapnik J., Nawozowy krach, C h D 9, 1993, ss. 1,5 Stański K., Spółdzielcy oczekują zmian, list, C h D 10, 1993, s. 1 Staszyński L . , Kto wyciągnie świnie z dołka?, C h D 9, 1993, s. 10 Śnieg F., Po 45 latach ciężkiej pracy, list, C h D 9, 1993, ss. 1. 11 „GAZETA R O L N I C Z A " : A.M., Co bank to inaczej, list, G R 29, 1993, s. 6 Banecka E . , Ekonomia dla ludzi, G R 15, 1993, s. 4 Banecka E . , Wiosenne dylematy, G R 29, 1993, s. 4 Bara Z., Sprytniejszy, ale czy uczciwszy?, G R 23, 1993, s. 4 Blaler J., A miało być tak dobrze, list, G R 23, 1993, s. 6 Cywoniuk L„ Czytelnicy w lutym pisali, G R 23, 1993, s. 2 Czepiński J . , Blaski i cienie gminy Wojciechów, list, G R 21, 1993, s. 6 Leśniak L . , Marmury dookoła chłopa, G R 23, 1993, s. 1 Łebek I , Aby do wiosny, list, G R 21, 1993, s. 6 Maciejuk H., Czego dowodzą samobójstwa?, G R 23, 1993, s. 3 Maćkowiak-Dudek M., Zagubiono kulturę ludową, list, G R 29, 1993, s. 6 Rasiński J . , Panie Boni, a gdzie skromność?, G R 15, 1993, s. 3 Skarbnik S., Z pustego nie naleje nawet Pawlak, list, G R 29, 1993, s. 5 Skromny A., Ślimak sprzedałby ziemię, list, G R 15, 1993, s. 5 Szymonek J . , Kto premierowi wiąże ręce?, G R 29, 1993, s. 6 Tarnawska H . , Dziad przed obrazem, G R 25, 1993, s. 3 Wałków J . , Rolnik dyskryminowany, G R 23, 1993, s. 6 Wawrzycki A., Czy tego pan nie widzi panie Koziarski?, list, G R 19, 1993, s. 6 „ZIELONY S Z T A N D A R " : Dulęba A., Straszenie monopolem, Z S 15, 1993, s. 5 Hurhała Т., Znaleźć swoje miejsce, Z S 15, 1993, s. 7 Kita Т., Nie dali się zepchnąć do lamusa, Z S 19, 1993, s. 1 Wójcik Z . , Skąd się bierze nienawiść?, Z S 19, 1993, s. 5 B I B L I O G R A F I A Adamski Jerzy 1990 Samopoczucie kulturalne Polaków, Warszawa. Bukowski Jerzy 1972 Wartości poznawcze dokumentów pamiętnikarskich, w: „Pamiętnikarstwo Polskie", nr 4, s. 88—100 Burszta Józef "87 Kultura chłopska, hasło w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań. Chalasiński Józef 9" Młode pokolenie chłopów. Warszawa. Cttmik Stanisław Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa. l 0 t y S i 0 W a E u e n i a 198l' " ' 8 Wzór osobowy chłopa-rolnika a postawy wobec wsi i pracy w rolnictwie, w: Naród, kultura, osobowość, red. A. Kłoskowska, s. 167—187, Wroc­ law, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź. ^ubczak Franciszek O rozwoju pamięlnikarstwa chłopskiego i metodzie dokumentów pamięt­ nikarskich, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i Studia, t. 8, Drogi awansu w mieście, s. 563-667, Warszawa. £**raz wierzyć... лоти teraz wierzyć? Chłopi o sobie i polityce 1989-91, red. Dyzma Gataj, v Warszawa. l ^ f ^ k a - J a w o r s k a Bronisława to„ Melodyka etnograficznych badań terenowych. Warszawa. !$*Vfcki K a ź m i e r z kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. 2, Warszawa. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 3-8, Warszawa. Styk Józef 1988 Ewolucja chłopskiego systemu wartości, Lublin. Sulima Roch 1979 Przekazy ustne a struktura relacji pamiętnikarskiej, w: Z polskich studiów slawiastycznych, seria 5, t. 2, s. 315-322, Warszawa. 1992 Słowo i etos. Szkice o kulturze, Kraków. Szczepański Jan 1988 Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim, Warszawa. Tarkowska Elżbieta 1993a Chaos kulturowy albo o potrzebie antropologii raz jeszcze, w: Kulturowy wymiar przemian społecznych, red.: Jawłowska A . , Kempny M , Tarkow­ ska E . , s. 31-38, Warszawa. 1993b Temporalny wymiar przemian zachodzących w Polsce, w: Kulturowy wymiar przemian społecznych, red. Jawłowska A . , Kempny M., Tarkows­ ka E . , s. 87-100, Warszawa. 1993c Okopani w teraźniejszości, wywiad, „Gazeta Wyborcza", nr 101, s. 8-9, Warszawa. Thomas Wiliam I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, l. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Warszawa. Trojanowicz Alicja 1989 Chłopskie lamenty pogrzebowe, „ R e g i o n y " nr 1, s. 8-18, Warszawa. Tuan, Y i - F u 1987 Przestrzeń i miejsce. Warszawa. Zadrożyńska-Baracz Anna 1983 Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej. Warszawa. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc043cf0894322054f5e6e4a1af1162.pdf 3a7a2448b7f17bf6d1568186a4384db3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2378 Title A name given to the resource Etnograficzne deja vu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.138-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnograficzne deja vu Czesław Robotycki Wbrew tytułowi rzecz będzie o faktach a nie o przywidze­ niach, nie będzie więc o etnografii nieprzeźroczystej, nostalgii, wspomnieniach i skrótach. Jednak to dziwne nieokreślone odczucie „ja j u ż to kiedyś w i d z i a ł e m " posłuży mi do po­ stawienia ostatecznej tezy, która w sposób niemodny rzeczywiś­ cie znajduje się w zamknięciu niniejszego tekstu. Oto więc fakty i zdarzenia wielce zróżnicowane, ale wszyst­ kie odnoszące się do znowu dyskutowanego problemu o miejscu kultury ludowej w całości kultury polskiej. Przykład pierwszy. Spotkanie w Ministerstwie Kultury i Sztuki, które odbyło się na takie zaproszenie: Pan/Pani odpowiednie tytuły adres W związku z przygotowywaniem przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w ramach programu Ministers­ twa Kultury i Sztuki „ochrona ginących zawodów" bazy danych dotyczącej szeroko pojętej wytwórczości ludowej, zapraszamy do wzięcia udziału w dyskusji panelowej, która odbędzie się dnia 30.03.1995 w gmachu MKiS... Przedmiotem dyskusji pragniemy uczynić następujące zagad­ nienia: 1. Twórca. Kim jest obecnie twórca tzw. „ludowy"... 2. Dzieło. Kryterium doboru wzorów (przedmiotów i zdobnic­ twa...) 3. Współczesne potrzeby związane z problematyką dziedzictwa kulturowego itd. Odpowiednie pieczęcie, daty i podpisy. 30 marca 1995 roku w gabinetach ministra Podkańskiego zebrała się więc grupa specjalistów z uniwersytetów, muzeów, CPLiA i ministerstwa z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Katowic, Torunia, Zielonej Góry i Lublina zachęcona cytowanym wyżej pismem. Przyjęci kawą, herbatą i ciasteczkami mieliśmy okazję zapoznać się z wiszącą na ścianie planszą: „Ginące zawody". W wykazie przeczytałem, między innymi, sypanie wzorów z piasku, dłubanie w drewnie, plecenie z korzenia, ale też garncarstwo, kowalstwo, haft itd. Kierująca dyskusją wprowadzając w zagadnienie podkreśliła, że zdaje sobie sprawę ze zmityzowanego charakteru kultury ludowej, stwierdziła też, że mityzowania należy unikać, ale przecież giną zawody znane nam etnografom z czasów naszej młodości, ubywa wiejskich twórców i rzemieślników, pozostały zaledwie resztki kultury ludowej. Ale jest minister - ma pieniądze - będzie wspierał kulturę ludową, bo jest jej entuzjas­ tą. Trzeba tylko odpowiednio mu doradzić, co należy chronić, komu pomagać. Pobudzeni wprowadzeniem uczestnicy obrad zaczęli spon­ tanicznie wspominać dobre czasy PRL. Przecież nie było wcale źle, kultura ludowa kwitła, iluż to twórców udało się uratować dzięki państwowej pomocy, stypendiom i opiece muzeów. Na wszystko były pieniądze. Panie wspominały legiony hafciarek i specjalistek od bibułkowych kwiatów, panowie garncarzy, kowali i rzeźbiarzy. Ileż dobrej roboty wykonała CPLiA - a teraz co? Wszystko ginie! Czyżby ta licytacja dawnych sukcesów i entuzjazmu pracy to efekt regularnej lektury felietonów Ludwika Stommy w „ P o l i t y c e " . Nadszedł jednak 138 czas by przejść do rzeczy, przycichł gejzer nostalgii, wy. słuchano merytorycznego wprowadzenia do dyskusji. Niezależny specjalista, oryginalny w sądach, ekspresyjny w wypowiedziach, zastanawiał się nad istotą twórczości. Praw­ dziwą sztuką, według niego, jest umiejętność kładzenia klusek na wodzie. Rzecz nie jest prosta, najpierw trzeba umieć zrobić kluski - zgodnie z przepisem, następnie położyć je na wodzie. W a ż n a jest więc łyżka, kąt nachylenia, zanużenie - ciągną) znawca sztuki. Jakże głęboka metafora - można by pomyśleć. Autor wielu prac o świadomości piękna miał zapewne na myśli „ t e c h n e " - manualną sprawność a przepis to przekaz tradycji, zgodność z regułą. Natrętnie powracający w jego wypowiedzi wątek klusek kierował jednak w inną stronę: sztuką może być wszystko - nawet robienie klusek - nie m o ż n a więc zdefiniować współczesnej sztuki ludowej - zostają kluski. Ale nie był to jedyny spożywczy wątek w wypowiedzi. Oto - znawca Kurpiów i Afryki - wnioskował z ilości i formy zjedzonych przez nas ciasteczek o ukrytych preferencjach odnoszących się do sztuki ludowej. Ponieważ nikt nie zjadł piernikowych serc, kojarzą­ cych się podobno z kulturą ludową, ergo, nie lubimy sztuki ludowej i mamy miejskie gusty, bo zjedliśmy wyroby „Wedla" (d. „ 2 2 L i p c a " ) . Po tej błyskotliwej improwizacji, sugerującej bezradność etnografa wobec skomplikowania współczesnego świata, kolej­ ne wprowadzenie specjalistki od haftów wydawało się szkolne i odwołujące się do dawnych ustaleń. Niemniej jedno i drugie wystąpienie było podstawą dyskusji. Głosy debatujących przechodząc ponad tezami panelistów krążyły wokół tego samego. Potrzebny jest państwowy mecenat tylko dzięki temu będzie można podtrzymać kulturę ludową Rzemieślników, j u ż teraz nazywanych przez etnografów twór­ cami, trzeba zachęcić do pracy. Należy organizować więcej konkursów typu „mistrz i u c z e ń " , można w ten sposób przekazać tradycje rękodzieła. Rozpocząć m o ż n a od uzupeł­ nienia centralnej bazy informacyjnej - najlepiej przy MKiS. Przygotowana przez OIDE ankieta może być pierwszym narze- j dziem do gromadzenia danych. Pomijając j u ż fakt, że w ankiecie uwzględnia się też przypa­ dek twórcy zmarłego, co ma zapewne sens, skoro dotyczy zawodów ginących, uważam, że pomysł ma swoje słabe punkt) już na poziomie projektu. Banalne stwierdzenie, że sztuka żyje w kontekstach i że te konteksty są współcześnie wielce zróżnicowane spowodowało nasze nieporozumienia w trakcie dyskusji. Okazało się, że nie wiemy po co nam te „ k l u s k i " . Metafora to czy kpina. W ob« jednak rozumieniach mogą one nas przestrzec przed złu& etnograficznej rzeczywistości, jaką sami sobie kreujemy. Przypomnijmy przecież, że od lat sztuka lub szerzej wytwór­ czość ludowa, nie służy ludowi. Zainteresowani są nimi etno­ grafowie i kolekcjonerzy. Ikonosfera w kulturze potoczne] i obiegi treści kultury tworzą melanż różnorodności, w które) zaledwie częścią może być rzemieślniczo powielana twórczo! ludowa. W nowej sytuacji estetycznej preferuje się dowolno* przekłada się siłę wyrazu ponad formę. Kultura jest wielow* kowa, ironiczna, pełna cytatów i autointerpretacji. W bogact* '' otaczających nas form rutynowo szuka się form znanych, a wv banalnych i stereotypowych. Oryginalność i autentyzm nie w cenie potocznego gustu. Sztuka ludowa przez ostatnie 50 lat jej promowania i ochro 1 1 �skostniała w kanonie, który określili dla niej etnografowie, entuzjaści i instruktorzy. Zamknięta w ramy tradycji i normy nieodwracalnie osiadła w muzeach. Współcześni „wytwórcy ludowi" są dobrze zorientowani w tej sytuacji. Znają przecież konteksty swojej twórczości, bo nie żyją w kulturowej izolacji. Potrafią więc tworzyć na konkursowe zamówienie etnograficz­ ną fikcję lub atrakcyjny towar. Złudę i fałsz autentyczności ginących zawodów pogłębia też i to, że nie uniknie się wpływu nowości technicznych. Przed­ stawiciele „ginących z a w o d ó w " z dużą wprawą posługują się nowoczesnymi narzędziami ułatwiającymi przygotowanie i ob­ róbkę tworzywa. Wieloczynnościowe agregaty do obróbki drewna, wspaniałe dłuta, mieszadła do gliny i szkliwa, piece elektryczne, maszyny, gotowe grunty malarskie, farby, wernik­ sy w spray'u, kleje, wyposażenie ślusarskie, to tylko przykłady tego czym posługuje się współczesny przedstawiciel upadające­ go rzemiosła. Wie on dobrze, jak wycyzelować ręcznie swój prosty, ludowy wytwór. Przykład drugi - Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej. - „Przemiany kulturowe na Orawie w okresie transformacji ustrojowej". - „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samoro­ dnej". Program sesji z maja 1996 proponuje wśród innych na­ stępujące tematy: - „Wybrane aspekty codzienności wsi bielskiej a proces zmian" - „Przemiany społeczno-kulturalne na wsi podbeskidzkiej" - „Studia etnologiczne a badanie funkcji tradycji na pograni­ czach kulturowych" - „Zmiany uczestnictwa w kulturze wsi podbeskidzkiej (nowe tendencje 1993-1995)" - „Ludowa muzyka instrumentalna Beskidu Śląskiego i Żywie­ ckiego dawniej i d z i ś " - „Przemiany tradycyjnego żywieckiego ośrodka zabawkarskiego" Wybrane dwa programy sesji pojawiły się tu, bo to przykłady mi bliskie, jako że w ich organizowanie zaangażowany był i jest mój „macierzysty" Instytut Etnologii UJ. Ale to nie jedyne konferencje o takiej problematyce, które w ostatnich 3 latach odbyły się w Polsce. Sam uczestniczyłem w podobnych kon­ ferencjach w Poznaniu, Krakowie, Myślenicach, Mysłowicach i Tychach. O innych wiedziałem z zaproszeń i informacji pośrednich. Bez względu na ich lokalny lub ogólnopolski charakter, zakres rzeczowy konferencji obejmował problematy­ kę tradycji, „małej ojczyzny", pogranicza i zmiany kulturowej. Oto programy dwóch konferencji: jedna odbyła się w 1995 roku w Krakowie, druga odbędzie się w maju 1996 w BielskuBiałej. Mają one wspólny tytuł i według organizatorów spot­ kania opatrzone hasłem „Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej" powinny przekształcić się w wielo­ letni cykl. Niektóre tematy zapowiadane w programach zwraca­ ją uwagę znaną już retoryką nazywania problemów. Kilka z nich przytaczam tu tylko jako ilustrację bez jakichkolwiek innych zamiarów. Swoista moda na wymienione tematy może wydawać się oczywista. Mieliśmy bowiem przez pewien czas poczucie, że wszystko budujemy od nowa, ale okazało się, że są to, niestety, zbiorowe projekcje części elit społecznych, a nie rzeczywistość. Słusznie zwrócił uwagę Ryszard Kantor w jednym z pokonferencyjnych wydawnictw (OgródSpustoszony, Kraków 1995), że dla środowisk prowincjonalnych rok 1989 nie okazał się czasem zmiany. Z tezy tej, wysnuwam pesymistyczny wniosek i to nie tylko co do perspektyw opisu kultury ludowej ale i także co do jej badaczy. Opieram go na następujących przesłankach. Program z roku 1995 zapowiada: - „Przejawy religijności ludowej we współczesnej wsi podkar­ packiej". - „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego". W etnografii polskiej powstało już wielkie zbiorowe dzieło zawierające w tytule frazę: ...przemiany kultury ludowej. W dziele tym nie postawiono jasno tezy w co zmienia się kultura ludowa, jaką przybiera formę. Wiadomo było, że rozpadała się chłopska kultura tradycyjna. Została ona w poszczególnych I rzecz kolejna: znowu powstanie centralny zarząd - tym razem ginących zawodów. Rozpocznie się krzątanina etnogra­ fów wokół list kwalifikacyjnych, powstanie odpowiednia komi­ sja przyznająca stypendia. I to dobre samopoczucie. M y daliśmy pieniądze, my ratujemy, znowu będziemy ważni i społecznie przydatni, robimy tyle dobrego - za pieniądze podatnika, jak to się dzisiaj mówi. Oczywiście, tych pieniędzy nie można dać gminom, tam na kulturze nikomu nie zależy, na pewno by je zmarnowali. Wojciech Oleksy, Paszyn, ok. 1970 r. Fot. A. Różycki 139 �rozdziałach etnograficznej „ s u m m y " , traktowanej tu jako znak powszechnej wówczas tendencji, odpowiednio zrekonstruowa­ na i zinterpretowana. Obraz po rozpadzie, czyli kultura środo­ wisk wiejskich z lat Polski „ l u d o w e j " jest w „wielkiej syn­ tezie" zarysowana mgławicowo. Czytelnik „ s y n t e z y " , współ­ czesny i fachowy, ma podstawy do stwierdzenia, że świat PRL pozostał nie opisany, że kultura ludowa, ograniczona do jej wiejskich postaci, to resztki dawnej kultury chłopskiej zmieniające się w oczywistość racjonalizującej się kultury powszechnej, już przez etnografów nie zdefiniowanej. Odpowiadały temu idee i praktyka ochrony kultury ludowej. W a ż n e w tym „postępowym nie wiadomo c z y m " były nurty plebejskie. Czego? Czasem sztuki, czasem fragment w obycza­ j u , czasem ginących zawodów lub folkloru. Dlaczego właśnie te? To zależało od aktualnego kontekstu i lokalnych preferencji oraz od wyobrażeń „administratorów kultury" wszystkich szczebli. Gdy więc czytam hasła wywoławcze rozmaitych konferen­ cyjnych referatów i znajduję w nich: „ p r z e j a w y " , „przemia­ n y " , „postawy wobec...", „społeczne p o d ł o ż e " , „funkcje tradycji", „zmiany uczestnictwa"... itd., to mam prawo stwier­ dzić: ja to j u ż kiedyś widziałem. Nie zmieni mojego przekona­ nia rozszerzenie problematyki (mała ojczyzna, pogranicze), jeżeli wykładnia pozostaje ta sama co dawniej - służą jej tamte metody eksplikacji i dawny język. P r z y k ł a d trzeci Są to tezy i propozycje Anny Tatarkiewicz zawarte w jej artykule zatytułowanym Ku przemienionym kołodziejom („Sycyna" nr 6 : 12.11.1995). Na tekst ten zwróciła moją uwagę prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska za co Jej niniejszym bardzo dziękuję. Anna Tatarkiewicz proponuje: wyjedźmy na wieś. Na wieś, która dzięki skokowi cywilizacyjnemu może się zmienić. Załóżmy tam kluby inteligencji wiejskiej. Wieś to inny krajob­ raz - autorka pamięta go z dzieciństwa - to inne przeżywanie świata. A współcześnie nie trzeba się czuć oderwanym od życia w tzw. kulturze wyższej. Środki komunikacji na to pozwalają. Jest telewizja, wideo, kamera, komputery. Jak to zrobić? Po prostu. Skok cywilizacyjny opłacą wywodzący się ze wsi ludzie dysponujący dużymi środkami finansowymi. M o ż n a też opodat­ kować się na ten cel. Programy w telewizji się zmieni, żeby nie były kiczowate, brutalne i złe. Trzeba tylko znaleźć [...] „ludzi utalentowanych, wrażliwych i rzetelnych, zdolnych do tworze­ nia kultury audiowizualnej na miarę rzeczywistych potrzeb ludzkich..." Po co to robić? Trzeba przeciwstawić się miastu. Ono ma kainową genealogię. Jest molochem. Zabija. Miasto odnosi się do wsi z lekceważeniem, nie rozumie jej. Nowe możliwości komunikacyjne, stanowią argumenty za powrotem na wieś, lub pozostaniem na niej. W zakończeniu autorka stwierdza: „... Oczywiście można uznać, że moje rozumowanie to naiwne dywagacje utopistki. Ale w takim razie kim był Norwid ze s w ą wizją Polski przemienionych kołodziejów? Czy jego także uznamy za naiwnego u t o p i s t ę ? " No właśnie, gdzież są Norwidowi kołodzieje? Nie w tę stronę podryfował - bo przecież nie poszedł - naród, jak chciał tego poeta. Przytoczone trzy różne i wyrywkowe przykłady są funkcją zdarzeń, które nam współczesnym przypadło obserwować w kulturze. Zbiór tych zdarzeń oznacza kres, nieodwracalny koniec kultury ludowej, w wersji j a k ą przez dziesiątki lat obserwowaliśmy, opisywali i po części swoimi dobrymi inten­ cjami wykreowali. I kwestia transformacji systemowej nie matu znaczenia, nie ona zadecydowała o zmianie. Proces zaniku resztek dawnych sekwencji kultury trwał długo i oto dokonał się. Gdy to sobie uświadamiamy, przyprawia nas to o przykre uczucie, że nie udało się zatrzymać tego co okazało się nieuchronne. Ciągle trwamy w przekonaniu, że mamy wpływ na otoczenie zewnętrzne tak kulturowe jak i przyrodnicze. Oczywiście, nic nie kończy się ostatecznie. Już zaczynamy mówić o nowej, innej kulturze ludowej, inaczej zorganizowanej strukturalnie, o innych odniesieniach do świata wartości i innym korelacie materialnym. Zrozumiałe jest, że wobec tego jeszcze nierozpoznanego świata kultury stosujemy dawne miary, mode­ le i klisze. Nie wiadomo czego bronimy. Dawnych wartości, czy własnych przyzwyczajeń. I wówczas, przy narzucaniu siatki naszych utartych pojęć na samokreującą się rzeczywistość, w części powstającą z byłych elementów, doznajemy dziwnego uczucia etnograficznego deja vu. m Antoni Toborowicz z Woli Lubartowskiej na Jarmarku Płockim, 1980 r. Fot. W. Burzawa 140 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b1ea94182fd36a0ee8f6ae5d0427b62.pdf 9ea86c41cfae9da3529940a7a6e6e9f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2379 Title A name given to the resource Konteksty, Polska Sztuka Ludowa. Pół wieku istnienia pisma / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.141-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONTEKSTY, POLSKA SZTUKA LUDOWA PÓŁ W I E K U ISTNIENIA PISMA Sytuacja wyjściowa. Skończyła się wojna. Zniszczona stolica. Nastroje lęku, niechęci, nadziei. Arbitralnie zmienione grani­ ce. Masowa migracja, wypędzanie Niemców, repat­ riacja Polaków z terenów przejętych przez Związek Radziecki, zasiedlanie i szabrowanie Ziem Odzys­ kanych. Nowy ustrój przyjmowany nieufnie, często z wrogością. Narzucony siłą. Wywózki i aresztowania ludzi związanych z ruchem oporu, z Armią Krajową. Poczucie klęski w „wygranej wojnie". Władza szuka poparcia, zwłaszcza wśród robot­ ników i chłopów, rozbija tradycyjne układy społecz­ ne, przeciwstawia wiejską biedotę - gospodarzom, chłopów - dworowi, młodych - starym. Służy temu zwłaszcza reforma rolna. Bezlitośnie realizowana ma niewiele wspólnego z projektami, które zostały wy­ pracowane w końcu lat trzydziestych. Następuje likwidacja warstwy ziemiańskiej, dewastacja dwo­ rów, wycinanie parków, likwidowanie dużych gos­ Twórca pisma dr Józef Grabowski podarstw o typie farmerskim. Zostaje rozbita struk­ Pierwszy zeszyt w 1947 r. tura tradycyjnej wsi, w znacznym stopniu samowystarczalnej, nastawionej na własne wzorce zachowań, upodobań. Walka z analfabetyzmem, rozwój czytelnictwa, tania książka, obowiązek nauki szkolnej - przyspieszają procesy przemian. Migracja, w niespotykanej dotychczas skali, młodzieży wiejskiej do miast i miasteczek (mieszkania po-żydowskie i po-niemieckie) powoduje, że wzory wiejskie przenikają do miast, a miejskie na wieś. Chłop staje się obiektem zabiegów propagandowych. Zwalczając kler, spółdzielczość, wszelkie formy samorządności, odradzającą się PSL - Mikołajczyka, władza kokietuje jednocześnie społeczność wiejską pozornym zainteresowaniem jej kulturą, a zwłaszcza sztuką. Oczywiście traktowaną jako zabawa, kolorowa dekoracja, ludowość na pokaz. Pozbawia się folklor, sztukę ludową jej wymiaru duchowego, odrywa od podłoża i symbolicznych sensów. Zachowuje się f o r m ę , zwalczając towarzyszące jej Redakcja w latach sześćdziesiątych-osiemdziesiątych. Od lewej: Anna Kunczyńska-lracka, Alek­ sander Jackowski (trzyma portret prof. Romana Reinfussa), Jadwiga Jarnuszkiewicz - wieloletni sekretarz pisma. 141 �POLSKA SZTUKA LUDOWA eolska utula iudova §i i i Я treści (zgodnie z postulatem sztuki „narodowej w formie a soc­ jalistycznej w treści"). W takim klimacie powstają w latach 1945-1947 pisma i instytucje zajmujące się sprawami wsi. Klimat ten chciałbym przywołać, podając z tamtych lat fakty dotyczące kultury, odbudowy, życia umysłowego i manipulacji, jakie władza w sferze kultury dokonywała. Nie jest to oczywiś­ cie diariusz pełny, zawierający informacje o aresztowaniach, działaniach służb bezpieczeństwa, życiu politycznym. Te fakty publikuje Marta Fik w książce Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944-1981. Wypisy z lat 1944-1947 POLSKA SZTUKA LUDOWA 1 1944 3.IX. Lublin. Pierwszy numer tygodnika „ O d r o d z e n i e " I X . Lublin. Powstaje SW „ C z y t e l n i k " , przeniesiona w lutym następnego roku do Łodzi. 2.X. Ostatni dzień Powstania Warszawskiego. Ewakuacja reszty ludności cywilnej z Warszawy do obozu w Pruszkowie. X. Lublin. Ukazuje się tygodnik „ W i e ś " , pod redakcją Jana A . Króla 30.XI. Dekret P K W N o reformie rolnej. Za utrudnianie jej surowe kary, do kary śmierci włącznie. 17.XII. Lublin. Powstaje SW „ K s i ą ż k a " , cel: „rozpowszech­ nianie literatury marksistowskiej przez masowe, tanie, dostępne dla wszystkich wydawnictwa". X I I . Powstaje Ministerstwo Kultury i Sztuki, wznawia działa­ lność Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych. POLSKA SZTUKA l.l'DOW\ 1945 I - I I I Rozgłośnia Polskiego Radia w Katowicach, Konser­ watorium w Łodzi, rozpoczyna działalność Uniwersytet Jagiel­ loński, powstaje w Krakowie „Tygodnik Powszechny", „Stary Teatr". W Katowicach pierwszy występ Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia pod dyr. Witolda Rowickiego. I V . Warszawa. Otwarcie Biblioteki Narodowej; w Katowi­ cach - Teatr Śląski, w Krakowie powstaje P W M . Zaczyna się ukazywać tygodnik „ P r z e k r ó j " , redagowany przez Mariana Eilego. Pierwsze przedstawienia w Krakowie „Teatru Rap­ sodycznego", w Poznaniu powstaje Teatr Polski. 5.V. Komunikat TASSa o aresztowaniu przywódców pol­ skiego podziemia z gen. L . Okulickim na czele. V . Upaństwowienie muzeów (7.V). Dekret o odbudowie Stolicy (24.V), działa Filharmonia Krakowska, w W-wie otwar­ cie Biblioteki Publicznej. V I . W Łodzi powstaje tygodnik „ K u ź n i c a " , pismo o wyraź­ nie lewicowym charakterze. Redaguje Stefan Żółkiewski, w składzie redakcji m.in. Ryszard Matuszewski, Jan Kott. Pierwsze przedstawienia operowe: w Katowicach i Poznaniu (Krakowiacy i Górale). Wystawa Grupy Młodych Plastyków w Krakowie. Teorety­ kiem grupy jest Mieczysław Porębski. W programie zaintereso­ wań m.in.: „Tradycje wielkich prymitywów X X wieku, od Celnika Rousseau do Chagalla i Makowskiego". V I . Wrocław. Powstaje czasopismo „ O d r a " Whk.i v'iiiU plstt яШ IlldlW ledows �POLSKA SZTUKA LITOWA 20.VII. Stanisław Mikołajczyk staje na czele PSL. V I I I . Powstaje miesięcznik „ T w ó r c z o ś ć " (redaktorem 1 ze­ szytu jest Leon Kruczkowski, od 2. Kazimierz Wyka). 19.VIII. Otwarcie Radiostacji w Raszynie. Z tej okazji przemówienie prezydenta Bolesława Bieruta, traktujące kulturę jako ważny element frontu ideologicznego. V I I I . - Zjazdy ZPAP, ZZLP, Zw. Kompozytorów. Postulaty ideologizacji tych organizacji. 1-4.IX. Kraków. Festiwal Polskiej Muzyki Współczesnej. Wyraźnie widoczne inspiracje folklorem (m.in. Lituania Karola Szymanowskiego, Pieśni ludowe Andrzeja Panufnika). I X . Inauguracja opery we Wrocławiu {Halka) X . Ukazuje się: miesięcznik „ T e a t r " , „Nauka i Sztuka". X I . Ukazuje się „Gazeta Ludowa", organ PSL, powstaje „Dziś i Jutro", z dawnej wojskowej „ C z o ł ó w k i " powstaje PP „Film Polski". X I I . Rozpoczyna działalność Uniwersytet Warszawski. 1946 13.1. Rozpoczyna działalność Uniwersytet Łódzki. 17.1. Warszawa. W odbudowanym Teatrze Polskim uroczysta premiera Lilii Wenedy. 21.1. Zamyka się wystawa w Muzeum Narodowym „Chopin i jego Warszawa" (150.000 zwiedzających!! czyli co 2-3 Warszawiak). 29.1. Wchodzi w życie dekret Prezydium Krajowej Rady Narodowej o szkolnictwie w okresie przejściowym, sankc­ jonujący powoływanie na nauczycieli w szkołach niższych i średnich osób nie posiadających kwalifikacji zawodowych. (Podobna sytuacja przyśpieszonych kursów w wojsku wywołuje dowcip: Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera). 30.1. W. Taszycki przedstawia w Polskiej Akademii Umiejęt­ ności pracę: Staropolskie formy czasu przeszłego: robiłech, robilichmy. 31.1. Dekret Rady Ministrów tworzący publiczne służby bibliotek. 1. Zaczyna wychodzić w Krakowie „Przegląd Artystyczny" organ Związku Polskich Artystów Plastyków. 2.II. W Instytucie Ludowym Oświaty i Kultury (Kraków) poranek pisarzy-chłopów. - Na pierwszym posiedzeniu Podkomisji Planu Wydaw­ niczego Rady Książki odnotowano w referacie inflację poezji. 14.11. Opublikowano dane ze spisu ludności. Ogółem 23.911.000 osób, w tym w miastach 7.400.000 (31%), na wsi 16.202.000 (69%). 25.11. Szacuje się, iż zostało po wojnie 300.000 całkowitych sierot; utworzono w Ministerstwie Oświaty Departament Opieki nad Dzieckiem. 2. Ш. Pierwsze posiedzenie Komisji Ustalania Nazw Miejs­ cowych (przy Ministerstwie Administracji Publicznej). Ustalo­ no, wymyślono „Rozwój i zasady nazewnictwa na Ziemiach Zachodnich". 1 L I I I . Referat J. Króla Drogi rozwoju kultury wsi polskiej na 2. Zjeździe Związku Samopomocy Chłopskiej w Warszawie. 13.III. Rozporządzenie Ministra Oświaty dotyczące upo­ wszechniania oświaty i kultury wśród dorosłych. polska sztuka ludowa 143 �I I I . Rewizje w lokalu N K W PSL. 31.III. Warszawa, w Teatrze Polskim Koncert Polskiej Orkiestry Ludowej. Opracowania melodii ludowych. 3.IV. Rzeszów, powstaje Towarzystwo Teatru i Muzyki Ludowej. 11.IV. Przy Ministerstwie Kultury i Sztuki powstaje jako samodzielna placówka Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej, założony z inicjatywy dra Józefa Grabowskiego. Adres: A l . Szucha 3. Zapowiedź wydawania czasopisma „Sztuka L u d o w a " . 14.IV. Lublin, Pierwszy Koncert Orkiestry Włościańskiej pod dyrekcją St. Namysłowskiego. 28.IV. Entuzjastyczne przyjęcie w Związku Radzieckim koncertów Ewy Bandrowskiej-Turskiej. Setny koncert. Publicz­ ność zasypuje artystkę kwiatami i podarkami. (Artystka opowia­ da: traktowano mnie jak księżniczkę, kogoś z wielkiego świata, wielką d a m ę ) . 30.IV. Lublin. Inauguracja cyklu wykładów Towarzystwa Ludoznawczego. 1-3.V. W kraju Dni Oświaty. 8.V. W r o c ł a w . Pierwsza wystawa polskiej plastyki na Ziemiach Odzyskanych (wkrótce nazwa zostanie zmieniona, cenzura będzie przestrzegała, by nazywać je „Ziemie Zachod­ nie"). 20.IV. Warszawa, Muzeum Narodowe. Ogólnopolski Salon Wiosenny, 442 prace. Otwarcia dokonał - przewodniczący K R N Bolesław Bierut. 25. Trzeci Zjazd Członków i Kandydatów Oddz. Wiejskiego Związku Zawodowego Literatów Polskich (400 obecnych). V I . Wznowiono po wojnie wydawanie „Biuletynu Historii Sztuki". Ukazuje się pierwszy numer pisma „ T e a t r " . W Łodzi - „Myśl W s p ó ł c z e s n a " . V I I . Ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „ Z n a k " , pierwszy zeszyt wznowionego „Polskiego Słownika Biografi­ cznego", powstaje „Zaranie Ś l ą s k i e " . 4. V I I . Pogrom Żydów w Kielcach, 40 zabitych. Prawdopodo­ bnie prowokacja UB lub oddziału wywiadu radzieckiego. 5. V I I . Utworzenie Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Pub­ likacji i Widowisk. 2 5 . V I I I . Warszawa. Pierwsze zebranie Ludowego Instytutu Kultury (adres: ul. Pierackiego, obecna Foksal 15). 31.VIII. Warszawa. Ogólnopolski konkurs ludowych ze­ społów amatorskich. Aresztowania działaczy ludowych. V I I I . Powstaje miesięcznik „ P i a s t " . V I I I . Częstochowa. Wystawa sztuki regionalnej w Muzeum Miejskim. 20.LX. Warszawa. Wznowienie Związku Teatrów Ludowych. Powstaje pismo „Łódź Teatralna". Likwidacja tygodnika „No­ wa Epoka". 1 .X. Powstaje Centrala Przemysłu Artystycznego (późniejsza Cepelia). 2 L X I I . Kraków. Pierwszy konkurs szopek na Rynku Głów­ nym. Nagrodzone prace wystawiono następnie w Muzeum Przemysłowym. X I I . Lublin. Wznowienie „ L u d u " , organu Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego. 1947 W 1946 r. ukazało się 2300 jednostek wydawniczych. W „ T w ó r c z o ś c i " (r. I I I , z. 5) Piotr Grzegorczyk pisze: „Książka wartościowa, nawet droga, bywa szybko wyczerpana". I . Olsztyn. W Instytucie Mazurskim pokaz druków mazowie­ ckich z X V - X X w. I . Pierwsze wielkie procesy polityczne, przywódców W i N , NSZ, PSL i in.; liczne wyroki śmierci. 24.11. Minister Kultury i Sztuki Stefan Dybowski wydaje zarządzenie normujące działalność teatralnych zespołów ama­ torskich. (Nazwę „ t e a t r " zastrzeżono dla placówek zawodo­ wych. Zespołem musi kierować osoba mająca odpowiednie kwalifikacje, wzgl. ukończone kursy kwalifikacyjne). 144 I I I . Łódź. Centralny Instytut Kultury wydaje „Poradnik Muzyczny", organ Ludowego Instytutu Muzycznego. 3.IV. Ustanowienie Święta Oświaty (pierwsza niedziela maja). 17.IV. Rozpoczęcie Akcji „ W i s ł a " . Likwidacja głównych sił UPA. Prześladowania i wywózki ludności ukraińskiej. Wysied­ lenia Ł e m k ó w . 5.V. Zakopane. Centralny Instytut Kultury organizuje kon­ ferencję poświęconą zagadnieniom kultury i sztuki. (75 uczest­ ników, referat m.in. Ksawerego Piwockiego, Rola sztuki ludo­ wej w dzisiejszej kulturze). 20.V. Rada Ministrów postanawia ograniczyć objętość prasy 1 czasopism, wprowadzić normy maksymalnej objętości, za­ oszczędzony papier przekazać na podręczniki szkolne. 5.VI. Aresztowanie przywódców organizacji W R N . 7.VI. Dni Krakowa. M . i n . wystawa sztuki ludowej, Lajkonik. 15.VI. Katowice. Rozstrzygnięcie konkursu na koronki. 30.VI. Rytwiany k. Sandomierza. Zjazd pisarzy chłopskich. 12. V I I . Polska i Czechosłowacja odrzucają pod presją radzie­ cką plan Marshala. 18.VII. Szklarska Poręba. Konferencja w sprawie rozwoju ochotniczego ruchu muzycznego w Polsce (Centralny Instytut Kultury, 10 referatów). 14.IX. Opole. Ogólnopolskie Dożynki. Delegacje w strojach regionalnych. 21.IX. Lublin. „Tydzień Majdanka". „Poświęcenie kopca usypanego z popiołów zamordowanych przez N i e m c ó w ok. 2 milionów l u d z i " . I X . Kraków. Konkurs zespołów orkiestr dętych na dziedzińcu Wawelu. 27.IX. Katowice. Pierwsze zebranie plastyków amatorów z przedstawicielami Z Z PAP, zorganizowane przez Woj. Rade Narodową. 20. X . Ucieczka Mikołajczyka. L X I I . Zakopane. Z inicjatywy Referatu Sztuki Ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki przeprowadził Instytut Przemysłu Ludowego kurs techniki malowania na szkle wśród górali podhalańskich. Kurs, z udziałem prof. Antoniego Buszka, trwał do 16 grudnia. X I I . Referat Sztuki Ludowej przy M K i S organizuje badania w regionie rawsko-opoczyńskim, w celu zorganizowania prze­ mysłu ludowego. 15.XII. Warszawa. W Muzeum Narodowym wystawa prze­ mysłu artystycznego. Eksponaty z Biura Nadzoru Estetyki Produkcji oraz z Państwowych Zakładów Włókienniczych „ W a n d a " w Krakowie. Tkaniny Gałkowskich, wyroby spół­ dzielni „ Ł a d " i „ A r k a d y " . 2 1 . X I I . Łowicz. Wystawa wycinanek. 44 uczestników zgłosi­ ło 250 prac. 27 nagród. X I I . Procesy członków ZG W i N . wysokie wyroki, kary śmierci. X I I . Warszawa. Zaczął wychodzić miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa", wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki Ludowej, pod redakcją Józefa Grabowskiego. * Pismo stworzył Józef Grabowski, historyk sztuki, badacz sztuki ludowej. J. Grabowski urodził się 17.111.1901 r„ zmarł 22.V.1977 rStudia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdz" uzyskał w 1929 r. doktorat. Stopień docenta otrzymał w 1957г W latach 1930-1936 był dyrektorem Muzeum Pokuckieg" w Stanisławowie, gdzie interesował się przede wszystka sztuką ludową. Badał genezę i rozprzestrzenianie się w Europ malarstwa na szkle. W latach późniejszych rozszerzył s*j zainteresowania na rzeźbę, tkaninę, wycinankę. W 1936 _ podjął pracę w Dziale Oświatowym Muzeum Narodowa w Warszawie. W 1937 r. zorganizował w Instytucie Propaga . Sztuki wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", na której zgro^ dził eksponaty o wybitnej wartości estetycznej, przede wszy kim z Pokucia. Po wojnie w latach 1944-1945 był kierownik Działu M u z e ó w i Ochrony Zabytków przy P K W N , a następ 11 1 �dyrektorem Departamentu M u z e ó w i Ochrony Zabytków w M K i S . Zainicjował i kierował powstałym w 1946 r. Państowym Instytutem Badania Sztuki Ludowej. Zwolniony z funk­ cji w 1948 r. przeszedł do wydawnictwa „ A r k a d y " , gdzie zajmował stanowisko kierownika redakcji sztuki. Od stycznia 1963 do końca roku 1973 kierował działem rzeźby Państwo­ wego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Opublikował wiele artykułów i książek, m.in. Sztuka ludowa - formy i regiony w Polsce (1967), Dawna polska rzeźba ludowa (1968), Ludowe malarstwo na szkle (1969), Ludowe obrazy drzeworytnicze (1970), Sztuka ludowa w Europie (1978). Uczeń Riegla zwracał uwagę przede wszystkim na formę dzieła, walory estetyczne sztuki ludowej. Za najważniejsze kryterium uznawał cechy stylistyczne, one decydowały o tym, czy przedmiot jest „ l u d o w y " . Przed wojną Grabowski należał do nielicznej grupy histo­ ryków sztuki, interesujących się sztuką ludową (Ksawery Piwocki, Juljusz Starzyński, Kazimierz Dobrowolski). Swoją wrażliwość estetyczną ukształtował w kontakcie z artystami, dla których sztuka ta stanowiła podglebie ich twórczości (Włady­ sław Skoczylas, Wojciech Jastrzębowski, Edmund Bartłomiejczyk, Eleonora Plutyńska, Wanda Telakowska i inni). O Instytucie, zajmującym się badaniem sztuki ludowej myślał jeszcze przed wojną. Chciał też stworzyć pismo, które byłoby w swym kształcie odpowiednikiem „ A r k a d " , redagowa­ nych przez W a n d ę Filipowiczową, ale szansa na realizację tych pomysłów powstała dopiero po wojnie. Grabowski z entuzjaz­ mem zabrał się do budowania Instytutu. Powstał on na mocy zarządzenia Ministra Kultury i Sztuki, ogłoszonego w Dzien­ niku Urzędowym Ministerstwa Kultury i Sztuki nr 1. Pisał: „Potrzeba utworzenia go wynikała zarówno z roli, j a k ą sztuka ludowa może i winna odegrać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej - jak też z konieczności za­ chowania dla potomności ginącej w naszych oczach odrębnej kultury ludowej, dotąd z punktu widzenia potrzeb sztuki niemal nie badanej i skutkiem tego od tej strony nieznanej. To bowiem, co o sztuce ludowej pisali etnografowie jest tylko cennym materiałem do określenia warunków wśród których ona po­ wstawała i b y t o w a ł a . " Sfera zainteresowań Grabowskiego różniła się od tej, która była domeną etnografów. Instytut, a zwłaszcza pismo realizo­ wały program, w którym sztuka ludowa miała stanowić podłoże artystycznej kultury narodu. Program ten formułował we wstę­ pie do pierwszego numeru minister Kultury i Sztuki Stefan Dybowski. W liście odręcznym z dnia 15.XI.1947 pisał, iż wytwory sztuki ludowej, samorodnej, „... są skarbem, którego nam zmarnować nie wolno. Wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłopskiej musi być prze­ tworzone przez wielkich artystów i wejść do kultury narodowej. Gdy to się stanie sztuka polska nabierze cech i żywych rumieńców polskości - wniesiemy do skarbca sztuki ogólno­ ludzkiej nowe wartości i wzbudzimy u innych szacunek dla narodu polskiego". 3 Dostrzegając dwa uzupełniające się obszary badań - jeden stanowiący kompetencje etnografów, drugi - historyków sztuki, literatury, muzykologów, choreologów, twórca „Polskiej Sztuki Ludowej" wyraźnie widział zadania, które stawiał przed sobą, Instytutem i pismem: „Stąd w chwili obecnej wyłoniła się Konieczność wypełnienia luki istniejącej dotąd z powodu braku . adań nad sztuką ludową przez fachowców z dziedziny sztuki w skali odpowiadającej zarówno znaczeniu jak i rozpiętości go zjawiska. D o k o n a ć tego ma działalność Państwowego /•stytutu Badania Sztuki Ludowej przez zorganizowanie i proadzenie systematycznych badań nad całokształtem artystycz­ n i twórczości l u d o w e j . " e 4 "stytut składał się z sekcji: literatury i obrzędu (kierownik mr/ V ' . Krzyżanowski); muzyki (w Poznaniu - kierownik gr Marian Sobieski), zdobnictwa (w Krakowie - kierownik dr i n -u ^ ) , tańca (kierownik Tadeusz Zygler), malarstwa i У (kierownik dr Józef Grabowski). Zamierzano powołać ^ze sekcję budownictwa. ismo miało być łącznikiem między sekcjami, publikować u J a n e m r u s s e s p materiały z badań własnych, oraz pozyskane od miłośników i zbieraczy. Redakcja chciała, by nie tylko informowało w zakresie spraw interesujących badaczy sztuki ludowej, lecz także wychodziło poza środowisko, przenikając w bieżące życie artystyczne. Pierwszy numer, w formacie A 4 liczył 64 strony. Nakład 2000 egz. Okładkę i układ graficzny opracował Czesław Wielkhorski. W numerze znalazły się artykuły teoretyczne, w tym dwa o podstawowym znaczeniu dla liniii metodologicz­ nej pisma: Ksawerego Piwockiego, Pojęcie sztuki ludowej, i Józefa Grabowskiego, Zagadnienie stylu ludowego. Wśród opracowań zasługuje na uwagę tekst Grabowskiego, Zbójnickie obrazy na szkle i Gerarda Ciołka, Dach w polskim budownictwie wiejskim. W dziale materiały: Janusz Świeży, Świątkarze biłgorajscy. Dział informacyjny przyniósł sprawozdania z prac sekcji. Piwocki pisał: „Jeśli sztuka chłopska obejmuje wszystkie dzieła stworzone przez jednostki należące do warstwy chłops­ kiej, to sztuka ludowa musi posiadać zakres węższy, po­ zwalający na wydzielenie tych tworów, które zaliczylibyśmy raczej do sztuki o g ó l n o - n a r o d o w e j . " (s. 5) Zarazem „... do sztuki ludowej możnaby zaliczyć (...) także przedmioty wykonywane przez artystów nie należących formal­ nie do środowiska chłopskiego. Pojęcie więc sztuki ludowej musi objąć zakres szerszy niż sztuki c h ł o p s k i e j " (s. 6). Tak więc „... ludową nazywamy taką sztukę, której dzieła posiadają cechy stylowe uznane przez naukę za specyficznie ludowe. (...) zespół takich cech musi być wyraźnie przeciwstawiony sztuce nie - ludowej (...). (...) nie każdy chłop; tworzący jakąś rzecz piękną - jest artystą ludowym. Musi posiadać charakterystyczną postawę twórczą: tylko na odpowiedniej bazie psychologicznej rodzą się kwiaty twórczości ludowej." Zagadnieniu stylu ludowego poświęca swój artykuł Józef Grabowski. Ponadto piszą: A . Chybiński, O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, T. Zygler, Polskie tańce ludowe i ich badanie, G. Ciołek, Dach w polskim budownictwie wiejskim. Roman Reinfuss w dziale Opracowania publikuje: Malowane morawickie skrzynie krakowskie, a Jadwiga PietruszyńskaSobieska, Wielkopolskie siesieńki. Numer 2 z 1948 r. przynosi ciąg dalszy rozważań Grabows­ kiego, jego artykuł Zespoły rzeźb z wyobrażeniem Bożego Grobu. Maria Żywirska publikuje Hafty Kurpiowskie w Puszczy Białej. Numer 3 przyniósł obok dalszych rozważań Grabowskiego na temat stylu ludowego, jego tekst „Szkoła krośnieńska" w rzeź­ bie ludowej, oraz m.in. Marii Sagajło-Kaczanowskiej Znaczenie ornamentu i techniki zdobienia w pisankach, Mariana Sobies­ kiego „Maryna" [instrument muzycznyl. Objętość numerów zmniejsza się, zeszyt 2 liczy 40 stron, 3:42 strony, podwójny 4-5:64 strony. Ten ostatni w całości wypełnia omówienie wystawy Sztuka ludowa Warmii i Mazur (Olsztyn, 1948) pióra redaktora naczelnego. Tekst ten pokazuje dobrze metodę badawczą Grabowskiego. Nie interesuje go rozwój historyczny, zasięg, funkcja, przedmiotem zainteresowania stają się cechy formalne prezentowanych dzieł. W dziale „ R z e ź b a ' ' wyznacznikiem jest materiał i technika, po łyżnikach i przęśliczkach omawia zabawki i figury sakralne. Eksponuje znakomite kafle mazurskie. Następny, potrójny zeszyt (6, 7, 8), 96 stronicowy, także jest poświęcony omówieniu wystawy, najważniejszej z tych, które prezentowały sztukę ludową po wojnie. „ W y s t a w a krakowska Rzeźby, Malarstwa i Grafiki L u d o w e j " po raz pierwszy pokazała ogromny zespół znakomitych dzieł, tłumaczących fascynację formistów sztuką ludową. Było to w istocie wprowa­ dzenie tej sztuki do narodowego panteonu. Inna sprawa, że stało się to już wtedy, gdy zainteresowanie sztuką ludową zaczęło w kręgach ludzi sztuki wygasać. Zeszyt wydany w nakładzie 4850 egzemplarzy wywołał ogromne zainteresowanie. Tekst Grabowskiego, wypowiedzi o sztuce artystów, znakomite ilust­ racje sprawiły, że środowisko artystyczne (i nie tylko) zostało tym faktem poruszone. Dla piszącego te słowa było to pierwsze 145 �zetknięcie z urodą ludowych dzieł, urzeczenie, które wpłynęło na dalsze losy, zainteresowania. Na tle ówczesnych czasopim numer „Polskiej Sztuki Ludowej" wyróżniał się zdecydowanie. Widziałem go w pracowniach artystów, ale też w poczekalni dentysty i lekarza. Numer wywołał oburzenie, wicepremier wezwał „na dywa­ n i k " ministra Sokorskiego (z ramienia partii odpowiadał za politykę resortu), ten zaś za propagowanie „religianctwa", świątków, z miejsca wyrzucił Grabowskiego z pisma i Instytutu. Miało to miejsce w listopadzie 1948 roku. W tym czasie kończyła się j u ż względnie liberalna polityka w zakresie kultury, narastały konflikty z Kościołem, marksizm miał wy­ przeć wszelkie inne formy wiary. Zlikwidowano miesięcznik „Nurt. L i t e r a t u r a - N a u k a - Ż y c i e " , zakazano wystawienia Kor­ diana w Krakowskim Teatrze im. Słowackiego, odwołano ze stanowiska redaktora naczelnego „ O d r o d z e n i a " Karola Kuryluka, w grudniu los jego podzieli Stefan Żółkiewski - redaktor „ K u ź n i c y " . List Piusa X I I do biskupów niemieckich w sprawie granic zachodnich i wypędzania ludności niemieckiej ( L I ­ II.1948) ze słowami: „Czy było jednak rzeczą dozwoloną wypędzić w formie odwetu z domu i ojczyzny 12 milionów ludzi i skazać na n ę d z ę ? " - spowodował niezwykle ostrą reakcję w prasie. Pojawiły się ulotki, organizowano wiece. Pisma nie zlikwidowano, na jego czele stanął etnograf, dr Roman Reinfuss. Postawiono warunek: sztuka ludowa - tak, świątki, religianctwo - nie. Ukazał się jeszcze przygotowany uprzednio przez Grabowskiego zeszyt 9-10/48 kończący roz­ ważania redaktora na temat stylu ludowego, wsparte pierwszym odcinkiem tekstu Witolda Dynowskiego Historycyzm w sztuce ludowej, i „etnograficznymi" publikacjami: Reinfussao skrzy­ niach z okolic Krakowa i Marii Źywirskiej o tiulowych czepcach krakowskich. Numer 11-12 sygnuje jako redaktor naczelny Roman Re­ infuss. Nakład wyznacza - 2500 egz. Dynowski kontynuuje swoje rozważania, sam redaktor publikuje: Architektura szopki krakowskiej. Jednak zajęty intensywnie prowadzonymi bada­ niami w terenie nie ma czasu na pismo, zwłaszcza, że redakcja mieści się w Warszawie. Formuła, iż redaguje „Zespół kierow­ ników sekcji Instytutu" ma raczej znaczenie tytularne. W numerze 1/1949 jako redaktor występuje Tadeusz Zygler. Podnosi nakład do 5000 egz. Prowadzi pismo przez cały rok. Wydaje zeszyty, objętości od 32 do 64 stron. Witold Dynowski ciągnie w nich swe rozważania na temat historycyzmu. Reinfuss - o skrzyniach zdobionych z okolic Krakowa, Zofia CieślaReinfussowa o okuciach wozów z okolic Makowa. Pojawia się temat, rozszerzający zakres problematyki p i s m a - n a marginesie wystawy górniczej w Sosnowcu, Maria Żywirska omawia Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej. W zeszycie 3—4/1949 pojawia się nazwisko Tadeusza Seweryna, który omawia na tle wystawy w warszawskim Muzeum Narodowym czechosłowacką sztukę ludową. Żywirska w tymże zeszycie zamieszcza Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpiowskiej sumiennie konstruując, zgodnie z sugestiami Reinfussa-tablice m o t y w ó w . Sam Roman Reinfuss opisuje Wełniane torby górals­ kie. Redakcja, po niedawnych doświadczeniach zamieszcza fotografię świeckiej figurki w glinie (Kobieta brzemienna) zwracając się („...do wszystkich Czytelników Polskiej Sztuki Ludowej o nadsyłanie do publikacji dobrych zdjęć fotograficz­ nych rzeźb ludowych o temacie świeckim, wraz z komentarzem obejmującym informacje dotyczące techniki wykonania rzeźby oraz dane dotyczące a u t o r ó w . " Zdjęć nie nadsyłano, natomiast w następnym zeszycie, wyraźnie zdeklarował o jakie widzenie sztuki chodzi sam Sokorski. We wstępnym artykule: O właściwy stosunek do sztuki ludowej (referat na konferencji poświęconej omówieniu wyników Festiwalu M u z y k i Ludowej) czytamy: „Sztuka ludo­ wa (...) jako samodzielny, własny nurt kulturalny mas ludo­ wych, powstała i ukształtowała się jako antyteza szlacheckiej, dworskiej kultury, tym samym korzeniami swymi sięgając społeczeństwa, opartego na pańszczyźnianej pracy najszerszych mas c h ł o p s k i c h . " Autor dostrzega: „(...) niebezpieczeństwo sprowadzenia sztuki ludowej do tradycjonalistycznej obrzędo­ 146 wości, ilustrującej w gruncie rzeczy reakcyjno-agrarystyczną postawę bogatej części wsi, wsi zrastającej się z miejskim spekulantem." Sokorski przeciwstawiał „ z d r o w ą " sztukę ludo­ wą „ c h o r e j " , formalistycznej. Pisał: „Malarstwo intymne, malarstwo abstrakcjonistyczne, zwyrodniałe w poszukiwaniu nowego wyrazu dla wyobcowanych pojęć w kolorze, bryle czy linii okazało się tragicznie bezbronne wobec prawdziwego zwycięstwa c z ł o w i e k a . " Wtórował mu minister Dybowski. W odczycie dla nauczycieli mówił: „(...) ludzie zapomnieli rysować grzęznąc w formalizmie. Dochodzi do takich absurdów jak obrazy Picassa." Pismo jednakże nie uczestniczy w ideologicznych manew­ rach. Zamieszcza opracowania stanowiące wynik badań tereno­ wych, które w sytuacji szybkich przemian na wsi dokonywane są pospiesznie; w dążeniu do uchwycenia obrazu tradycyjnej sztuki, jej - jak to mówił Roman Reinfuss - „fotografii". Zamieszcza też opracowania monograficzne innych, nielicz­ nych, badaczy sztuki ludowej, np. Tadeusza Seweryna, Polskie zabawki ludowe (6/1949). W tym samym numerze Leonard Życki przedstawia uwagi Na marginesie pierwszej ogólnopols­ kiej wystawy plastyków amatorów (Muzeum Narodowe, maj 1949). „Autorzy przedstawiają swe przeżycia czy marzenia w sposób optymistyczny, pełen radości życia i wiary w przy­ szłość. Jakże korzystnie różnią się w tym od „nowoczesnych" plastyków, patrzących na człowieka z pesymizmem i kawał­ kujących go niczym studenci w prosektorium". Dodajmy, że w podobnym duchu potępia wszelkie nowoczesności i formaliz­ my Witold Zechenter recenzując I W y s t a w ę Sztuki Nowoczes­ nej w Krakowie. „Ludzie wychodzą z niej chorzy, wściekli, plując przekleństwa" („Polska Zbrojna", 1949 nr 17); czy Jadwiga Siekierska, która pisze po Festiwalu Polskiej Muzyki Ludowej „Zwalczamy w walce z bogoojczyźnianym kosmo­ polityzmem niewolnicze i ślepe formalistyczne tendencje w muzyce." ( „ K u ź n i c a " , 1949 nr 24). O roli tego Festiwalu pisze w następnym numerze naszego pisma (7-8/1949) Jadwiga Sobieska w artykule Chłonność muzyczna naszego ludu. Ukazuje, jak zetknięcie na Festiwalu zespołów i muzyków z różnych stron kraju wpłynęło na niemal natychmiastowe przejęcie melodii i tańców pochodzących z innych regionów. („... grupa szamotulska (...) skopiowała na podstawie trzykrotnej obserwacji (...) całe dwa tańce z muzyką, tekstem i układem choreograficznym z programu Suchodołu (ziemia rzeszowska)." Kończy swój tekst refleksją: „Przygod­ ny zbieracz za lat 50 [tzn. za 3 lata! A.J.] będzie w prawdziwym kłopocie, jak takie zjawisko w y t ł u m a c z y ć . " Ponadto w zeszycie znalazły się Romana Reinfussa, Malowane zręby chałup wiejskich, Zdzisława Szulca, Gęśle czy skrzypce, Wiesława Cichowicza, Haft wielkopolski i czepce wielkopolskie. W zeszycie 9-10 najważniejszy wydaje się artykuł Karola Homolacs'a O wartości zdobnictwa ludowego (dokończenie w następnym zeszycie). Reinfuss pisze o kaflach z Brzegu, Piotr Greniuk publikuje Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie. W ostatnim numerze z 1949 r. Juljan Krzyżano­ wski zajmuje się sprawą ludowości w poezji Adama Mic­ kiewicza, Maria Znamierowska-Prufferowa pisze o rzeźbi rzach ludowych na Kujawach i od tego czasu bio; ludowych twórców coraz częściej będą się pojawiały w piśi Aleksander Wojciechowski, nim jeszcze zajmie się współc: ną twórczością plastyczną, publikuje tekst: Tematyka społec i polityczna w wycinance łowickiej. W roczniku zasługuje na uwagę Dział informacji, recei z wystaw i książek. Otrzymujemy też Sprawozdanie z działalno ści Państwowego Instytutu Sztuki Ludowej za rok 1949 - ostat­ nie, jako że Instytut zostaje zlikwidowany, a jego włączone do powstałego w listopadzie 1949 r. Państwo Instytutu Sztuki. Pismo, dotąd doskonale opracowywane cznie (przez Barbarę Suchodolską) traci walor estetyc: Przeniesione do Krakowa, redagowane jest w Sekcji S Ludowej. Nie wymieniony w stopce Roman Reinfuss reda] je przy pomocy Zofii Cieśli-Reinfussowej. Teka redakcyjna wątła, w ciągu roku ukazują się dwa numery (1-6 oraz 7-12)< pierwszego z nich dołączony jest separat: Plastyka 1ш Polski. Zarys bibliograficzny. Opr. Piotr Grzegorczyk 5 6 �instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej. Wyraźnie widoczne jest dążenie do tego, by pismo pełniło rolę służebną wobec Sekcji, służąc publikacji wyników aktualnych badań oraz opracowań dokonanych przez etnografów i miłoś­ ników sztuki ludowej z całego kraju. W zeszycie 7-12 znaj­ dujemy takie właśnie dwa ważne teksty: Andrzej Żak, archeolog 1 najnowszych badań nad kulturą plemion prapolskich, oraz Aleksander Wojciechowski Dwuosnowowe tkaniny białostoc­ kie, a w 1-271951 Juliusz Kostysz Z dziejów krakowskiego garncarstwa, Franciszek Kotula Malowane zręby chałup w Rze­ szowskim. W tym, oraz następnym zeszycie (3) zamieszcza Maria Żywirska opracowanie Twórczość plastyczna górników. Poczynając od tego numeru „Polska Sztuka L u d o w a " jest dwumiesięcznikiem, wychodzącym w nakładzie 3000 egz. Już od momentu przejęcia pisma przez Państwowy Instytut Sztuki widoczna jest troska o to, by stworzyć pozory zaintereso­ wania problemami nauki radzieckiej. Pojawia się rubryka Z nauki radzieckiej, ze „ s z t a n d a r o w y m " tekstem G. Niedosziwina O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej. Nie ma żadnego wpływu na badania i formę publikacji ich wyników. Należy jednak pamiętać, iż są to lata intensywnej indoktrynacji. Państwowy Instytut Sztuki (kierowany przez prof. Juljusza Starzyńskiego) powstał przecież jako taran marksizmu, forsując idee socrealizmu. Jego powstanie wiąże się z decyzją likwidacji różnych ośrodków badawczych, podporządkowania ich central­ nej placówce, którą łatwiej sterować, kontrolować. Dla Dyrekcji Instytutu włączenie Sekcji Plastyki Ludowej było w pełni uzasadnione, ale oczekiwania szły dalej, niż tylko prowadzenie terenowej dokumentacji. Prof. Starzyński postulo­ wał zajęcie się problemem inspiracji sztuką ludową, Aleksander lackowski - mianowany kierownikiem Zakładu Sztuki Ludo­ wej i Folkloru, chciał pogłębienia badań, poszerzenia ich przez realizację kwestionariuszy, pozwalających na poznanie histo­ rycznych i społecznych uwarunkowań. W a ż n ą rolę odegrała konferencja w Jadwisinie poświęcona aktualnym zagadnieniom naukowo-badawczym i twórczym polskiej plastyki ludowej. Materiały z tej konferencji opublikowano w numerze 3 oraz 4-5 z 1951 r. Rozszerzały dotychczasowy zakres tematyczny. Zwłaszcza istotny był artykuł Ksawerego Piwockiego Sztuka ludowa i narodowa ilustrowany znakomitymi przykładami architektury i kapliczek. W zaplanowaniu tych numerów znacz­ ny udział mieli prof. Ksawery Piwocki, prof. Bohdan Urbano­ wicz, Mieczysław Porębski i Aleksander Wojciechowski - two­ rzący kolegium redakcyjne pisma. W numerze 6 Andrzej Żaki, współpracujący z Sekcją Sztuki Ludowej zamieszcza artykuł Metoda wykopaliskowa w bada­ niach polskiej sztuki ludowej. Inne teksty dotyczą ośrodka garncarskiego w Brzostku i wielkopolskich czepków oczepinowych. Zeszyt liczy 32 strony. Rok 1952 rozpoczyna tekst Wojciecha Jastrzębowskiego, Geneza, program i wyniki działalności „Warsztatów Krakows­ kich" i „Ładu". Wandy Telakowskiej: Projektanckie kolektywy robotnicze, chłopskie i młodzieżowe. Edyta Starek zamieszcza sylwetkę artystki ludowej - Heleny Roj-Kozłowskiej. Wśród recenzji omówienie kolejnego konkursu szopek krakowskich. Numer 2 zawiera materiał o tkaninach gdańskich z X I I i X I I I *• Piszą o nich Janina Kamińska i Adam Nahlik. Debiutuje autorsko uczestnik obozów etnograficznych, prowadzonych Przez dra Romana Reinfussa - Andrzej Wajda. Przyszły mistrz wna pisze o Wincentym Kitowskim, iłżeckim artyście ceramiPoczynając od numeru 3/1952 przejmuje funkcje redaktora aezelnego Aleksander Jackowski. Zaprasza do współpracy "akomitego etnografa dra Mieczysława Gładysza. Przy jego Pomocy komponuje numer „ g ó r n i c z y " , rozszerzając formułę pisma i pojęcia sztuki ludowej. Gładysz pisze w nim tekst Z twórczości plastycznej górników śląskich, Żywirska Podłoże ludowe w kulturze górniczej. Numer rozpoczyna programowy tekst redaktora pt. Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem. Pisze z młodzieńczą werwą marksistowskiego neofity o tym, co „ s ł u s z n e " a co „ n i e s ł u s z n e " . Kładzie nacisk na rejestrowanie nie tylko dawnych zabytków, ale także na dokumentowanie procesu przemian i twórczości współcześnie powstającej. Jac­ kowski przywiązuje dużą wagę do społecznej kondycji ludowej sztuki i folkloru. Wynika to m.in. z tego, iż przychodzi do pisma z nastawieniem socjologa (praca magisterska u prof. Stanisława Ossowskiego Folklor jako zjawisko świadomości społecznej). Interesuje go muzyka ludowa - jeździ z Tadeuszem Sygietyńskim po kraju, zapisując pieśni, organizuje „Akcję Zbierania Folkloru" jako pełnomocnik Ministra Kultury i Sztuki. W ra­ mach dyrekcji PISu opiekuje się sekcjami sztuki ludowej i folkloru słowno-muzycznego. Zwiększa objętość zeszytów (3:72 str.; 4-5:112 str.). Ten ostatni zeszyt poświęcony jest m.in. badaniom nad kulturą ludową Warmii i Mazur (tekst W ł a d y s ł a w a Gębika), metodom pracy zespołowej w polskim przemyśle artystycznym, współpracy artystów zawodowych z ludowymi. Roman Reinfuss publikuje syntetyczny szkic Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego, Jan Sadownik omawia Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu. Problemy współczesnej sztuki ludowej i opieki nad nią stanowią treść numeru 2/1953. W następnym zeszycie Wanda Telakowska pisze o próbach włączenia twór­ czości ludowej do wzornictwa przemysłowego, Tadeusz Sewe­ ryn: Niszczenie dzieł sztuki wynikiem zabiegów magicznych, Alfred Zaręba: Tańce ludowe w Szwecji (związki z naszym folklorem). Nr 4—5, monograficzny, poświęcony został sztuce ludowej Odrodzenia. M . i n . Tadeusz Seweryn publikuje duży tekst Ludowa grafika staropolska, Juljan Krzyżanowski Ludo­ wość w poezji Kochanowskiego, Franciszek Kotula Rzeszowska majolika ludowa, Witold Krassowski Chałupa polska na przeło­ mie XVI i XVII wieku. Pięknie wydany zeszyt liczy 124 strony, ok. 180 ilustracji. Nakład 2.600 egz. Rocznik zamyka nr 6 z artykułem Ksawerego Piwockiego Próba definicji kilku pojęć, Hanny Pieńkowskiej Dekoracja malarska kościoła w Orawce Romana Reinfussa Polskie ludowe kowalstwo artystyczne oraz Elementy renesansowe w polskim malarstwie ludowym. W późniejszych rocznikach program pisma zostaje poszerzony. Może warto przytoczyć fakt mało komu znany. Kiedy Jackowski obejmuje redakcję, pierwsze zeszyty czyta i po­ prawia stylistycznie, z przyjaźni dla pisma, Artur Sandauer. Później deleguje w tym celu swoją studentkę. Przyjacielem pisma jest też Julian Przyboś, doskonały znawca polskiej pieśni ludowej. (opracował: A. Jackowski) PRZYPISY ' Przygotowując wypisy p o s ł u ż y ł e m się pracami: Piotr Grzegorczyk, Dia­ riusz kultury polskiej, [w:] „ T w ó r c z o ś ć " r. I I I , z. 5 maj 1947 i г. I V , z. 12 grudzień 1948; Marta Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944-1981, Polonia, London. Kazimierz Pietkiewicz, Józef Grabowski [nota pośmiertna] „ Z e s z y t y Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie", XVIII/XIX, 1977/1978, s. 7 ' [Józef Grabowski], Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „ P o l s k a Sztuka Ludowa'', г. I, nr 1-2, 1947, s. 60 * Tamże. „Ilustrowany Kurier Polski", 1950, nr 230, z 2 2 . V I I I „O nowe oblicze naszej plastyki" „Trybuna Robotnicza", 1949, nr 169 z 28.VI 2 5 6 „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa." - przed 40, 30, 20, 10, 5 laty. J U ) e u s z o w cykl ' ' ' y m 50-tym roczniku rozpoczynamy publikację fra ^ ó r y m chcielibyśmy przypomnieć ważniejsze teksty, L j f y • omówienia zamieszczane na łamach „Polskiej Sztuki у l • Ufamy, że ten w miarę systematyczny, ale i subiektywjp ^ S'ad, nie wyczerpujący siłą rzeczy wszystkich dokonań ' C ć pisma, a i tematów, jakie pojawiały się w ciągu pięć­ W en u 0 W e П pr e l e w z dziesięciu lat jego istnienia, pozwoli jednak uchwycić ogólny obraz pisma, nieraz klimat czasów, w których się ono kształtowało, i podlegało ewolucji aż do dnia dzisiejszego. Być może cykl ten zachęci czytelników do sięgnięcia po wcześniejsze roczniki nasze­ go pisma. Przegląd ten opatrzony gdzieniegdzie komentarzem redaktora Aleksandra Jackowskiego, do którego zwróciliśmy sie 147 �z prośbą o taki uzupełniający komentarz, zakończymy wydaniem, w odrębnej publikacji - nowej, pełnej bibliografii za omawiane tu lata 1947-1997, uzupełniając dotychczasowe opracowania biblio­ graficzne. (2,8) Lata 1956-1959 Rok 1956 Dwumiesięcznik. W skład Rady Redakcyjnej wchodzą: Prof. Witold Dynowski, Prof. Eugeniusz Frankowski, Prof. Mieczysław Gładysz, Mgr Kazimierz Pietkiewicz, Prof. Ksawery Piwocki, Mgr Jan Sadownik, Prof. Tadeusz Seweryn, Mgr Marian Sobieski, Wanda Telakowska, Mgr Aleksander Wojciechowski. Zespół redakcji tworzą: Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Prof. Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelnego), Mgr Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. (Komitety redakcyjne pełniły rolę fasadową. Można je określić jako bufory istniejące między Akademią Nauk (i Instytutem) a cenzurą, władzą. W rzeczywistości ich rola była niewielka, nie pamiętam aby w ciągu czterdziestu lat zebrały się u nas częściej niż 4—5 razy. Jednak członkowie komitetów chętnie pomagali, po­ proszeni - doradzali. Zwłaszcza bardzo nam drogi prof. Ksawery Piwocki, a także Tadeusz Seweryn. Sekretarzem redakcji był w tamtych latach Stanisław Hiż. Podziwiałem jego kompetencje, sumienność i oddanie. Bardzo na mnie krzyczał, udawał że się nie przejmuje pismem, udawał, że jest majestatyczny i surowy. Wspaniały człowiek. A.J.) Numer 1 w części „Rozprawy" otwiera artykuł Andrzeja Wajdy Ekrany fotografów ulicznych: Zagadnienie ekranów fotografów ulicznych jest niewątpliwie marginesowe w stosunku do sztuki ludowej, a mimo to może być interesujące dla każdego badacza ludowej kultury - dla etnografa, socjologa, a nawet dla historyka sztuki. Należy ono bowiem do szerokiego pogranicza wiążącego sztukę ludową z robotniczą, amatorską, a nawet uczoną, do rozległego obszaru wzajemnych przenikań i powiązań kultury miejskiej i wiejskiej (...) W bogatym, bajecznie kolorowym świecie ludowych zabaw, jarmar­ ków, odpustów czy festynów, w magicznym kręgu karuzeli, strzelnic, glinianych skarbonek, zwierzaków (...) Kościuszków czy Świętych do wygrania „za jedyne 20 groszy'' - gdzieś na przecięciu wpływów dawnej ludowej sztuki i wpływów drobnomieszczańskiego smaku kształtowały się upodobania estetyczne, których produktem są również interesujące nas ekrany ulicznych fotografów.(...) W środowisku wiejskim a zwłaszcza drobnomieszczańskim (szczególnie w okresie przed pierwszą wojną światową) - fotografia wiązała sie zazwyczaj albo z pewnymi ważnymi momentami w życiu (chrzest, pierwsza komunia, ślub, służba w wojsku), albo ze specjalnymi wydarzeniami (jak np. wyjazd do miasta, podróż za granicę za chlebem itp.). W tych warunkach fotografia powinna była mówić o samej osobie, jej sytuacji materialnej i pozycji społecznej. Fotografia była wtedy nie migawką chwili, ale jakby świadomie upozowaną scenerią portretu. Zdjęcia te otaczano szczególną pieczołowitością, umieszczając je na widocznych miejs­ cach, oprawne, lub zatknięte za ramą lustra czy obrazu. Pełniły więc w tych środowiskach podobną funkcję do tej jaką odgrywał dla bogatego mieszczaństwa czy arystokracji portret - a w czasach nowszych fotografia wykonana w atelier miejskiego fotografa. (...) Autor podkreślając istotę tego związku i dający się wykazać bezpośredni wpływ dekoracji znajdujących się w miejskich za­ kładach fotografów na ekrany i rekwizyty wędrownych fotografów, pisze tak o tym dalej: Sens tych dekoracji zawierał sie m. in. w tym, że pokazywały osobę fotografowaną na piękniejszym tle, w warunkach, które mogły być tylko przedmiotem marzeń i dążeń. A więc piękne draperie, marmurowe schodki czy balustrada, często wspaniały ogród, nierzadko z pałacem na dalszym planie. W początkach naszego wieku pojawiły sie również i inne rekwizyty, jak np. tło z łódkami czy gondola balonu, w której można było stanąć i sfotografować się. W ten sposób przeciętny mieszczuch, nie wychodząc z domu, mógł w atelier fotografa za niewielką opłatą otrzymać budzące dreszcz grozy zdjęcie w gondoli balonu czy na tle niebosiężnych szczytów górskich. Odwołując się do pracy Tadeusza Seweryna (Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937), autor zwraca uwagę na jeszcze jeden powód 148 i kontekst sprzyjający powstawaniu i rozpowszechnianiu sie ek­ ranów. Na ich znaczenie r e k l a m o w e : W tej płaszczyźnie można wywodzić genezę ekranów z tradycji dawnych obraźników i obrazów służących reklami* towaru wędrównych znachorów. Pisze o tym T. Seweryn: ... podobnie jak owi wędrowni znachorzy, posługujący się obrazami jako środkiem zwabienia publiczności, czynią dziś odpustowi fotografowie, ścią­ gający klientów przy pomocy zamalowanych płócien ekranów. Ekrany więc stanowią dla ulicznego fotografa nie tylko rekwizyt, niezbędny przy samym zdjęciu (jak to ma miejsce w atelier zawodowego fotografa miejskiego), ale i środek reklamy, przycią­ gający klientelę. Temu właśnie celowi służy barwa, kolorowość rozwieszonych płócien. Dla samego tła fotografii wystarczyłyby ekrany jednobarwne. Zastosowanie koloru wskazuje na to, & chodziło o przyciągnięcie uwagi widza, o wywołanie w nim chęci sfotografowania się na danym tle. (...) „Piękne" tło podnosiło fotografię do rangi obrazu. Kazało myśleć nie tylko o portretowanej osobie, ale i o ładności samej sytuacji. Wprowadzało ważny moment - szczególnie dla wsi - moment estetyczny. Przyjemnie mieć zdjęcie „piękne", na tle, które samo budzi zadumę, daje estetyczne przeżycie. A wiec krajobraz, sytuacja, no i niecodzienność, ucieczka w kraj fantazji, marzeń. Można tu mówić 0 związku z brukową literaturą, sensacyjnym filmem czy sentymen­ talną piosenką. Nie zapominajmy bowiem, że zwłaszcza dawniej były ekrany nader często jakby malowanym światem przygód, czymś w rodzaju historyjek w obrazkach. Spotykamy tam więc cowboya na spienionym koniu lub stojącego z rewolwerami za pasem, walkę z tygrysem itp. Omawiając tła malowane, ekrany pamiątkowe, przystawki (z otworem w kształcie serca: „Pamiętaj o mnie"), ukazując ich związek z winietami, z tradycją i estetyką ukształtowaną przez pocztówkę winietową, omawiając i rekwizyty służące fotografom ulicznym do kreowania owych niecodziennych obrazów-fotografii, autor w zakończeniu odnotowuje przemiany w fotografii ulicznej 1 coraz częstsze znikanie z ówczesnej ikonosery tych form. Następuje już wyraźny zmierzch ulicznych fotografów posługują­ cych się statywami, aparatami „a la minute", i sprawy, o których mówimy przechodzą wyraźnie do przeszłości. (...) na ulicach com częściej i natarczywiej oferują swe usługi „ lewarze'', nie skrępowa­ ni miejscem, robiący zdjęcia wprost na tle oryginalnych zabytków. (...) Fotografia przestaje być zjawiskiem rzadkim w życiu człowieka. Inne też jest dziś jej znaczenie, inny charakter. Migawka autentycz­ na z życia ważniejsza się staje od upozowanego zdjęcia na symbolicznym tle.(...) Nieuchronnie giną warunki, które sprzyjały niegdyś rozwojom i popularności fotografii na tle ekranów. Dodajmy i do tego ograniczenia administracyjne. Tak np. w stolicy już od kilku Ш istnieje zarządzenie Rady Narodowej, ograniczające używam ekranów jedynie do dni niedzielnych i świątecznych. W Krakowie m przykłd zabroniono ich używania. Inaczej dzieje się jeszcze w innych miastach, zwłaszcza « terenach Ziem Zachodnich, oraz w małych miasteczkach. Istniefi nadal ekrany w Łodzi, Lublinie, Gdańsku, Olsztynie czy Szczecinit, ale i tam ilość ich zmniejsza się z roku na rok.(...) Tak więc ekrany ulicznych fotografów stanowią w naszym Życ" coraz większy przeżytek i zapewne podzielą los kataryniarzy Q wędrownych grajków na butelkach, których jeszcze przed wojni można było bez trudu spotkać na ulicach miast, a którzy dziś już do odległej przeszłości. Artykułowi towarzyszy bogata dokumentacja fotograficzna (* ilustracji). A zamyka go tak częsta na łamach tego pis pojawiająca się i przy omawianiu innych zjawisk, inwokacja: I* pewno warto, aby te najlepsze płótna znalazły schronienie w Zl rach naszych muzeów. ^ (opracował: A. Jack (Tekst Andrzeja Wajdy był już drugim tego autora. Wcześniej . o ceramice iłżeckiej. Jako student Akademii Sztuk Pięknych brał uds w badaniach terenowych prowadzonych pod kierunkiem prof. Reinfus* Pamiętam radość, jaką nam sprawił jego artykuł, rozszerzający obs zainteresowania pisma. Niestety, obiecujący autor zwrócił swe zainte*j sowania w innym kierunku. Niestety - dla pisma, na szczęścia wszystkich. A.J.) d> c � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff35b6feb62e0591d3982b277ee6749f.pdf 7cb36c433cf4f04fb1933984d4d0ed8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:696 Title A name given to the resource Próba analiza strukturalnej czterech legend średniowiecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.281-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. I LUDWIK STOMMA* PRÓBA A N A L I Z Y STRUKTURALNEJ CZTERECH ŚREDNIOWIECZNYCH LEGEND A n a l i z a s t r u k t u r a l n a obejmuje dwie podstawowe operacje: n a j p i e r w d z i e l i m y , potem porządkujemy. Podzielenie danej całości m a n a celu o d ­ nalezienie w niej r u c h o m y c h fragmentów, których sytuacja d y f e r e n c j a l ­ na r o d z i p e w i e n sens. F r a g m e n t y te, zależnie od dziedziny n a u k i i b a ­ dacza, nazywane mogą być różnie. U fonologów są t o „fonemy", u J e a n - P i e r r e Richarda — „wibracje", u Lévi-Straussa — „mitemy", u B a r t h e sa — p o p r o s t u „wątki". Skorzystam z tej najbanalniejszej t e r m i n o l o g i i . Poszczególny wątek sensu mieć nie m u s i , charakteryzuje się j e d n a k t y m , że zmiana w p r o w a d z o n a w jego położenie powoduje zmianę całości. W y ­ obraźmy t u sobie , dla przykładu, brydżystę licytującego z d w u n a s t o m a najwyższymi k i e r a m i i dwójką t r e f l w ręku. Dwójka t r e f l n i e przedsta­ w i a dla niego żadnej wartości — bez kardynalnego błędu ze s t r o n y p r z e ­ ciwników — l e w y zapewnić n i e może. Wystarczyłoby j e d n a k przeniesie­ n i e j e j do z b i o r u kierów, b y dawała stuprocentową gwarancję l e w y i to szczególnie siermiężnej, bo t r z y n a s t e j — s z l e m o w e j . Pozostając przy k a r ­ tach, wróćmy jednak do operacji dzielenia. Załóżmy więc, iż wręczamy potasowaną talię żądnemu w i e d z y etnografowi, który cudem jakimś n i ­ gdy dotychczas w życiu k a r t do g r y n i e widział. J a k w i n i e n się o n za­ brać do rozszyfrowania znaczenia powierzonego m u stosu kartoników? Istnieje zasadniczo jedna t y l k o możliwość. Rezygnując z badania g r a n i a stosłupa utworzonego przez stos k a r t , jego wymiarów czy w a g i , m u s i nasz etnograf rozłożyć talię. Zauważy w t e d y , że n a rogach kartoników występują cztery rodzaje rysunków. Przesegregowawszy k a r t y podług n i c h , spostrzeże z kolei, że w każdej z u t w o r z o n y c h w t e n sposób g r u p znajduje się trzynaście k a r t , że każda z n i c h odpowiada t r z e m z i n n y m i r y s u n k a m i etc. Dołączenie do t a l i i n p . zaproszenia na wernisaż, w i z y ­ tówki i f i s z k i bibliotecznej o o d p o w i e d n i c h f o r m a t a c h czy o d w r o t n i e — J * A u t o r artykułu j e s t s t u d e n t e m I I I r o k u e t n o g r a f i i 1 Przykład tropologii ten w nieco i n n e j strukturalnej, Warszawa formie 1970, w UW. przytacza C. L é v i - S t r a u s s r o z d z i a l e „Struktura mitów". w An­ �282 LUDWIK STOMMA schowanie p a r u blotek, n i e p o w i n n o zakłócić analizy. W p i e r w s z y m b o ­ w i e m w y p a d k u łatwo będzie wykazać przypadkowość obecności zapro­ szenia czy wizytówki w d a n y m zbiorze, co upoważni do i c h odrzucenia, w d r u g i m — b r a k koniecznego elementu, a więc rzecz możliwą do u z u ­ pełnienia, n a podstawie — powiedzmy — przejrzenia innej, bliźniaczej, a kompletnej talii. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a utworów o charakterze m i t y c z n y m opiera się, ogólnie rzecz biorąc, n a i d e n t y c z n y c h j a k powyższe rozumowanie, zasa­ dach. Posłużmy się dla egzemplifikacji legendą o świętej Dorocie, j e d ­ n y m z n i e l i c z n y c h — zachowanych zabytków polskiej hagiografii śred­ niowiecznej. Jest to przykład o t y l e dobry, że tekst t a k zwany w y s z n o b r o d z k i , który będzie d l a m n i e podstawą, napisany w mieszanym języku polsko-czeskim, daje się porównywać z l i c z n y m i , współczesnymi sobie w e r s j a m i czeskimi ( h y m n y , sekwencje, akrostychy), co m a p i e r w ­ szorzędne znaczenie p r z y selekcji wątków. Dorota, święta i męczenni­ ca — według Jakuba de Vorágine, autora Złotej legendy — pochodziła z arystokratycznego r o d u ; rodzicami j e j b y l i : senator Dorus i jego mał­ żonka Thea, którzy nawróceni n a wiarę chrześcijańską m u s i e l i uciec przed prześladowaniami do Cezarei w Kapadocji. T a m narodziła i m się córka. Wkrótce zasłynęła ona z piękności t a k , że zainteresował się nią sam rządca p r o w i n c j i — Fabrycjusz. Dorota odrzuca j e d n a k jego zaloty, oświadczając, że jest zaślubiona C h r y s t u s o w i . Fabrycjusz każe ją za t o wtrącić do więzienia, torturować a następnie ściąć. G d y Dorotę p r o w a ­ dzono n a stracenie, T e o f i l , pisarz p r o w i n c j i prosił ją kpiąco, b y m u p r z y ­ słała róże z ogrodu oblubieńca. Męczenniczka obiecuje m u t o i rzeczy­ wiście w chwilę po j e j ścięciu z j a w i a się pacholę i wręcza T e o f i l o w i kosz z różami. A było to podczas ostrej z i m y . T e o f i l widząc cud n a w r a c a się, za co ponosi śmierć z rozkazu Fabrycjusza. Wersja wysznobrodzka jest jedną z najbardziej do v o r a g i n o w s k i e j zbliżonych. M n i e j rozwinięty jest t u t y l k o m o t y w ucieczki i nawrócenia rodziców D o r o t y oraz cudu z ró­ żami, występuje za t o wątek odzyskania przez Dorotę — c u d o w n y m spo2 3 2 N i e c h o d z i t u dokładnie o rękopis w y s z n o b r o d z k i , l e c z b a r d z o żony rękopis śląski, który przechował się do n i e d a w n a w do niego Bibliotece zbli­ Narodowej, s y g n . F . I . 396. 3 W omawianej w e r s j i cała w z m i a n k a o p o c h o d z e n i u św. D o r o t y do s t w i e r d z e n i a „Doro jeś oćca jimiała T e o d o r a matką twą, odjąd jeś t y c i e l e s t n a Dorotą k r c z e n a " o r a z : „Królewskiego jeś r o d u była". o g r a n i c z a się �PROBA ANALIZY 283 STRUKTURALNEJ sobem, po mękach — świeżości, piękności i całości ciała . G d y b y rozło­ żyć t o polsko-czeskie opracowanie legendy n a p u n k t y tak, j a k t o w i n n i robić uczniowie w liceach ze s w o i m i w y p r a c o w a n i a m i , otrzymalibyśmy n a ­ stępujący syntetyczny w y w a r z fabuły: 1) wersy 1 - 1 1 . Dorota jako święta czczona jest w kościołach. 2) wersy 23-33. Fabrycjusz żąda od D o r o t y w y p a r c i a się w i a r y , t a o d ­ mawia. 3) wersy 34-38. Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę. 4) wersy 39-56. Dorota na mękach. 5) wersy 57-66. Dorota odzyskuje całość i piękno ciała. 6) wersy 67-74. Dorota przed Sądem. Sędziowie żądają, żeby wyparła się w i a r y . Dorota jednak powtórnie odmawia (bis). 7) wersy 75-76. Dorota ponownie b i t a . 8) wersy 77-78. Dorota skazana na ścięcie. 9) wersy 79-80. Teofilus k p i z D o r o t y . 10) wersy 83-88. Dorota wyznaje wiarę przed Teofilusem. 11) w e r s y . 89-93. Teofilus prosi Dorotę ironicznie o przysłanie m u róż z „tamtego świata". 12) wersy 93-96. Dorota obiecuje Teofilusowi spełnienie jego prośby. 13) wersy 100-104. Dorota ścięta. 14) wersy 105-121. Chłopczyk przynosi Teofilusowi kosz z trzema różami i trzema jabłkami. 4 5 15) wersy 122-132. Teofilus nawraca się. Zakładamy jednak, że p r a w d z i w y m i jednostkami k o n s t y t u t y w n y m i m i t u nie są odosobnione wątki, lecz wiązki wątków (tak j a k sens hierarchicz­ n y k a r t do g r y wskazuje n a m nie pojedyncza karta, ale i c h seria —• zbiór trefli,, k a r , kierów czy pików) i że t y l k o , jako kombinacje t a k i c h wiązek, 8 „Dziewięć d n i w żalarzy była 4 bez w s z e g o p o k a r m u sue t a k w i e l m i s t r u d z e n a K r y s t e m zleczena Gdyż dziewkę n a sąd w i e d z i e c h u jakż to żarze w s c h o d z i e c h u świetłości i k r a s y je, te to róże śliczne U ż r a w to s u d c a niemiły w i e l i c e się zadziwił dziewczemu 5 Pominięte są t u w e r s y n i a , mające 6 1963, charakter informacyjny i wypadające można się z nią jednostek strukturalnej. spotkać również w i miejsca jej zamieszka­ wyraźnie T e r m i n o l o g i i tej używa n i e k i e d y E . В я ret h e s w O-„wiązkach pologii zdrowiu." dotyczące rodziców D o r o t y Les z toku narracji. ęs-sais critiques, k r y t y c z n y c h artykułach konstytutywnych" wspomina Paris Althussera. także Lévi-Strauss w Antro­ �284 LUDWIK STOMMA jednostki k o n s t y t u t y w n e zyskują funkcję znaczeniową. Przy t y m , rozpa­ trując zagadnienie z diachronicznego p u n k t u widzenia, jest n a m obojętne (jak w w y p a d k u potasowanej t a l i i ) czy wątki należące do tej samej wiązki (grupy) następują po sobie bezpośrednio, czy też pojawiają się w r e g u l a r ­ n y c h l u b nieregularnych odstępach. Pierwsze, wstępne przegrupowanie w y p u n k t o w a n y c h wątków (stale w znaczeniu jednostka, m i t e m ) n i e n a ­ stręcza większych trudności. N a podstawie wyjątkowości występowania t y c h motywów w hagiografii św. D o r o t y odrzucamy więc p u n k t y 9-12, czyli całą dysputę D o r o t y z Teofilusem. Jest to posunięcie drakońskie, m o ­ żemy jednak zakładać, że przy prawidłowej analizie m o t y w ten, o ile n i e jest sztucznie do legendy włączony, znajdzie później w j e j s t r u k t u r z e swo­ je miejsce i uzasadnienie, n i e możemy natomiast ponosić r y z y k a oparcia się na przypadkowej i sporadycznej naleciałości. Dalej — z pewnością, co nie w y m a g a szerszych uzasadnień, potraktować można jako jedną grupę wątków p u n k t y 2-6, 3-4-7 i 8-13. Pozostawałoby obecnie siedem p o t e n ­ cjalnych elementów wiązkowych: 2-6, 3-4-7, 8-13, 5, 14, 15 i 1. P r z y p a ­ t r z m y się i m kolejno. W m o t y w a c h 2 i 6 — d w u k r o t n e j odmowy zaparcia się w i a r y przez Dorotę — bez t r u d u dopatrzeć się można znaku stałości w i a r y , podobnie w m o t y w i e 1, mówiącym o czczeniu świętej w paręset l a t po j e j śmierci. Interpretując równie skrótowo pozostałe elementy, uznać można grupę 3-4-7 za „męczeńską", 8-13 „śmierci", 15 „nawrócenia" zaś 5 „cudu związanego z ciałem D o r o t y " . M o t y w o w i 14 należy się parę słów wyjaśnienia. Otóż w p a r u opracowaniach l u d o w y c h (według J . F e i f a l i k a i F. Susila), głównie słowackich, j a k i w t a k z w a n y m h y m n i e salsburskim, nie chłopczyk przynosi róże i jabłko, lecz powstają one odpowiednio z k r w i i łez świętej. G d y b y przyjąć tę wersję, byłby to też m o t y w „cudu zwią­ zanego z ciałem D o r o t y " i stanowiłby wspólną wiązkę z p u n k t e m 5. W y ­ starczy teraz połączyć g r u p y „męczeństwa" i „śmierci" w jedną, n a z w i j У J3 „martyrologiczną" i oto o t r z y m u j e m y cztery wiązki wątków: 1-2-6, 3-4-7-8-13, 5-14 i 15. Wiązki te możemy oczywiście w każdej c h w i l i r o z ­ bić i przywrócić wątkom i c h położenie „naturalne". System m i t u jest b o ­ w i e m d w u w y m i a r o w y — posiada t y p o w e cechy zarówno (terminologia w e ­ dług Saussure'a) „języka", j a k i „mowy j e d n o s t k o w e j " , jest zarazem d i a chroniczny i synchroniczny. Najlepiej z i l u s t r u j e to poniższa tabelka. 7 8 т 7 R. Barthes stwierdza w Sur t e k " w y m i e n n i e do s t r a u s s o w s k i e g o 8 Motyw t e n występuje tylko w pięciu rękopisie k a p i t u l n y m , t z w . svatovítským tulnym drugim, teckim (wyd. J . Gebauer), ben); 1963, że używa t e r m i n u rękopiśmiennych (wyd. H a n k a rękopisie w y s z n o b r o d z k i m tekstach i Patera), (Vesele szości opracowań z a c h o d n i c h . chvile „wą­ czeskich: rękopisie ( w y d . J . Jireček), rękopisie wersjach w živote lidu ludowych, českého, zebranych w Praha kapi­ uniwersy­ rękopisie p r a s k i m u n i w e r s y t e c k i m ( w y d . Šafarik n i e s p o t y k a się go n a t o m i a s t w p r z e z Č. Z u b i r t a Paris Radne, „mitem". i Er­ Czechach 1951) i w więk­ �PRŮBA ANALIZY 285 STRUKTURALNEJ D o r o t a j a k o święta c z c z o n a w kościołach Dorota odmawia c i a się w i a r y wypar­ Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę D o r o t a obnażona, bita, parzona pochodniami, łamana kołem, głodzona odzyskuje c a Dorota ponownie o d m a ­ w i a w y p a r c i a się w i a r y D o r o t a powtórnie b i t a łość i piękno ciała D o r o t a s k a z a n a n a ścię­ cie D D o r o t a ścięta z o r k o f t w a i D o r o t y w y r a s t a . ją róże Teofilus n a w r a c a się Możemy ją czytać d w o j a k o : albo od lewej do prawej strony k o l e j n y m i rzę­ dami p o z i o m y m i , w porządku s y n c h r o n i c z n y m — poznając streszczenie l e ­ gendy, albo rzędami p i o n o w y m i , w porządku diachronicznym — poznając składowe poszczególnych wiązek wątków. P r z y j r z y j m y się raz jeszcze, w n i k l i w i e j niż dotychczas, t y m ostatnim. Wiązka pierwsza, czyli k o l u m n a pierwsza od lewej w tabelce, charakteryzuje się, j a k t o już było w s p o m ­ niane, podkreśleniem stałości w i a r y . Jest t o „stałość w i a r y " sensu largo, dotyczy b o w i e m zarówno postawy jednostkowej, j a k i h i s t o r i i . Równie dobrze moglibyśmy oznaczyć więc tę kolumnę hasłem „wieczność w i a r y " , czy „niezłomność w i a r y " i sens j e j nie uległby zmianie. Z kolumną drugą jest m n i e j jeszcze kłopotu — cechuje ją bezspornie niedocenienie l u b o d wartościowanie ciała ludzkiego poddawanego różnorakiej działalności de­ s t r u k c y j n e j . W t y m ujęciu k o l u m n a trzecia jest opozycją drugiej — po­ szarpane t r z e w i a zrastają się, t w a r z odzyskuje urodę, k r e w i łzy mają c u ­ downe właściwości — przecenienie, nadwartościowanie ciała ludzkiego jest ewidentne. Wreszcie „kolumna" czwarta — wątek narodzin w i a r y ; z b r a ­ k u materiału niewiele można o n i m powiedzieć, co najwyżej, w a r t o b y było przypomnieć, że w Złotej legendzie m o t y w nawrócenia Teofila nie jest odosobniony. Rodzi się w i a r a także w Dorusie, Thei, w jednej z w e r s j i czeskich chrześcijaninem zostaje sam Fabrycjusz... M n i e j więcej od V I I w i e k u zaczyna się w l i t e r a t u r z e chrześcijańskiej reakcja a n t y r z y m s k a . „Spytano mnie, k i m jestem; odpowiedziałem, że chrześcijaninem. N i e p r a w d a — rzekł Najwyższy Sędzia — tyś cyceronian i n a n i e chrześcijanin; gdzie twój skarb, t a m serce t w o j e " — relacjonuje swoje widzenie Św. H i e r o n i m , zobowiązując się wobec t a k wyraźnego B o ­ żego życzenia zrezygnować z antycznych i n s p i r a c j i . P o m i m o t o n a tle h e 9 Patrz J . L e s. 124-125. 9 G o f f, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, m . i n . �286 LUDWIK STOMMA rezji Orygenesa staje się wkrótce przedmiotem ataków swego byłego p r z y ­ jaciela R u f i n a . „Masz r o z u m , a nie duszę — dusza to w i a r a " , rzuca H i e r o ­ n i m o w i o k r u t n i e jego adwersarz. „Dusza — t o w i a r a " , w i a r a — t o d u ­ sza , ateologiczna t a analogia długo potem pętać się będzie w l i t e r a t u r z e b y odbić się jeszcze odległym echem w zbieranych przez K o l b e r g a b a ­ śniach. W legendach X V I I - X V I I I - w i e c z n y c h spotkamy się przy t y m zarówno z duszyczkami wnikającymi w ciało podczas chrztu, j a k i d u ­ chami nieochrzczonych dziatek, snującymi się po polach i zmieniający­ m i w strzygi. Rozdwojenie t o okaże się istotne w dalszym ciągu naszej analizy. Wróćmy jednak do legendy o św. Dorocie. Rozpatrywać ją można k o n ­ wencjonalnie n a dwóch płaszczyznach —• boskiej i l u d z k i e j . Bóg daje czło­ w i e k o w i ciało i duszę, zaszczepia świadomość swojego istnienia, r o b i c u ­ dy. Człowiek żyje, w i e r z y , u m i e r a — czasem śmiercią męczeńską. P r z y t a k i m alonsowskim rozróżnieniu, na „płaszczyźnie boskiej", znalazłyby się k o l u m n y t a b e l k o w e : pierwsza, trzecia i czwarta, n a l u d z k i e j zaś p i e r w ­ sza i druga. Przedstawmy t o za pomocą r y s u n k u . 10 1 1 1 2 Stosunek między kolumną drugą a trzecią jest stosunkiem opozycji, co było już w z m i a n k o w a n e . N a zasadzie tego samego przeciwstawienia (kon­ strukcja — destrukcja) zachodzi opozycja między kolumną drugą a czwar­ tą. Jedynie k o l u m n a pierwsza pozostaje w całkowitej neutralności l u b też 1 0 w 1 1 nych i T o „pomieszanie" pojęć w i a r y i duszy a p o k r y f i c z n y c h l i s t a c h św. A m m o n a Wzmianka o Kolbergu w k r a k o w s k i e m , poznańskiem tomach „dusza" występują daje Wielkiego się zauważyć wyraźnie m . i n . i wielu innych. jest w y n i k i e m własnych m o i c h badań i l u b e l s k i e m , gdzie baśni pojęcia zebra­ „wiara" często w y m i e n n i e . W s p o m n i a n e legendy X V I l - X V I I I - w i e c z n e L . В o n i 11 i , Tradiciones de Castilla, pochodzą z o p r a c o w a n i a y leyendas Madrid 1956. 12 D. A l o n s o , u r . 20 X 1898 w M a d r y c i e — hiszpański k r y t y k l i t e r a c k i , s t r u k - t u r a l i s t a , rozkłada często u t w o r y n a t z w . „płaszczyzny k o n w e n c j o n a l n e " , b y badać i c h „wzajemne n a c h y l e n i e " . A u t o r m . i n . Poesía tas españoles M a d r i d 1962. contemporáneas, Madrid 1952, D e l Siglo española M a d r i d de Oro a este siglo potem 1950, de Poe­ siglas, �PRÓBA ANALIZY 287 STRUKTURALNEJ s y m e t r i i ze w s z y s t k i m i pozostałymi . Spróbujmy teraz, do czego zrobio­ n y już został pierwszy k r o k , odczytać znaczące poszczególnych wiązek wąt­ ków. A więc niedowartościowanie i nadwartościowanie ciała ludzkiego — s k r a j n y m i i c h p r z e j a w a m i w życiu l u d z k i m są biologiczne a k t y o d p o w i e d ­ nio — narodzin i śmierci. P r z y j m i j m y tę symbolikę. Z pozostałymi dwoma rzędami („wieczności w i a r y " i „narodzin w i a r y " ) sprawa jest jeszcze p r o s t ­ sza. Przenosimy t y l k o á la R u f i n u s wiarę do f u n k c j i z n a k u duszy i o t r z y ­ m u j e m y następujące dla poszczególnych wiązek rezultaty (znaczące) : wieczność duszy, śmierć ciała, narodziny ciała, narodziny duszy. 13 14 A więc sprzeczność między człowiekiem a Bogiem jest pozorna tak, j a k i między u r o d z i n a m i a śmiercią. A k t u r o d z i n jest b o w i e m a k t e m s t w o ­ rzenia przez Boga (płaszczyzna boska) duszy i ciała. Z t y c h ciało umiera, dusza zaś, będąc wieczną, m a szansę zjednoczyć się z Bogiem ( p u n k t prze­ cięcia płaszczyzn na wiązce 1). Szansę tę uzyskuje dzięki śmierci, która jest więc j a k b y następną formą u r o d z i n — do zjednoczenia z Bogiem. C i e ­ lesne życie ludzkie ujęte jest w r a m y dwóch aktów u r o d z i n . N i e m a sprzeczności między miłosierdziem b o s k i m a śmiercią, bo nie m a śmier­ ci . — Ta „amerykańska", j a k ją Lévi-Strauss n a z y w a , interpretacja znaczeniowa otwiera nowe, szerokie pole m a n e w r u dla bodajże czy n i e teologów . N a m jednak nie o interpretację chodzi — przeciwnie — r o l a jej jest właściwie drugorzędna. 15 16 11 K u l t św. D o r o t y rozwija- się w Czechach i Polsce, szczególnie b u j n i e w X I V - X V w i e k u . Zachowane opracowania j e j żywota t y p u l i r y c z n o - l e gendowego pochodzą w lwiej, części (m. i n . „nasz" tekst wysznobrodzki) z l a t 1380-1430 . W t y m s a m y m okresie powstają w Czechach i Polsce obszerne liryczne opracowania hagiograficzne motywów św. Stanisława biskupa , św. Krzysztofa i św. K a t a r z y n y . Podania o życiu św. Sta18 19 13 2 0 Nie wspominam 21 o symetrii kolumny do wiązek n a r o d z i n — w y d a j e 14 F r a n c u s k i e — s i g n i f i a n t , łacińskie — 1 5 Podobny wniosek wysnuł świeckie B r e t o n i i , Structure 3 i 4, gdyż — j a k o że obie odnoszą się się o n a e w i d e n t n a . des fables, strukturalnej significans. Armiollet, analizując legendy hagiograficzne C a e n 1964. 1 6 W Antropologii 1 7 Patrz prace Luizot (J. F.). •— rozdział „Struktura mitów". 1 8 R k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1380. R k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — d r u g a poł. X I V w. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — ok. 1400. Rkps wysznobrodzki — ok. 1420. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1430. 19 XV Gaudę w.; Jesu mater Polonia Christe, — z X I V w.; Gaudę rex superne 1390; Sánete Dei pontifex mater ecclesia — X I V w.; Letabundus mundus poł. — ok. — ок. 1420. 2 0 Większość rękopisów k a p i t u l n y c h c z e s k i c h pochodzi 21 Sanctissime virginis — z pierwszej plaudat votiva festa recolamus z l a t 1350-1450. — X I I w.; Katherinae solemnia �LUDWIK 288 STOMMA nisława są powszechnie znane, czuję się więc z w o l n i o n y od i c h streszcza­ nia. Pozwolę sobie natomiast przypomnieć treść legendy o św. K a t a r z y n i e i część drugą pieśni o św. Krzysztofie. K a t a r z y n a pochodzić miała z r o d z i n y pogańskiej. W młodości odebrała staranne wykształcenie. Nawrócona na wiarę chrześcijańską zamieszkuje w A l e k s a n d r i i , gdzie wkrótce j e j uroda staje się sławna. Zaleca się do niej cesarz M a k s i n t u s i stara się ją zmusić do porzucenia r e l i g i i . G d y K a t a r z y ­ na odmawia, przysyła do niej mędrców. Nie mędrcy jednak Katarzynę, lecz ona i c h przekonuje i nawraca, za co zostają spaleni na stosie. Roz­ złoszczony cesarz każe z k o l e i męczyć Katarzynę. Święta p o m i m o t o r t u r m o d l i się nadal i odmawia w y p a r c i a się w i a r y — na rozkaz Maksintusa zostaje więc ścięta. Po egzekucji z szyi j e j płynąć zaczyna mleko, z poła­ m a n y c h zaś kości — olej. M l e k o t o i olej zyskują właściwości leczące c u ­ downie wszystkie choroby. Sw. Krzysztof zmuszany jest również przez ce­ sarza do porzucenia w i a r y . G d y odmawia, wtrącony zostaje do więzienia. T a m przychodzą do niego d w i e panny w i e l k i e j urody, mające go skusić. K r z y s z t o f nawraca je jednak, za co cesarz, po t o r t u r a c h , ściąć nakazuje obie. Następnie męczony jest Krzysztof. Ciało jego c u d o w n y m sposobem n i e daje się a n i poparzyć, a n i pokaleczyć. Natomiast jedna ze strzał w y ­ m i e r z o n y c h w świętego zawraca i w b i j a się cesarzowi w oko. K r z y s z t o f zostaje ścięty, a k r e w jego leczy oko cesarskie, co powoduje nawrócenie się anonimowego monarchy. Stwierdziliśmy już, że czterema wiązkami, występującymi w legendzie 0 św. Dorocie, są: nadwartościowania i niedowartościowania ludzkiego ciała, nawrócenia i stałości w i a r y . O d razu, n a pierwszy r z u t oka widać, że legendy o Św., św.: Stanisławie, K a t a r z y n i e i Krzysztofie zawierają m o t y w y podobne, szczegółowiej wskaże n a m to załączona tabelka. K o l u m n y numerowane są t u według tabeli podania o św. Dorocie. W y ­ korzystane zostały teksty z Pieśni postnych starożytnych (św. Stanisław 1 św. K a t a r z y n a ) oraz „Pieśń o świętym Krzysztoforze bardzo piękna" (zapis X V I - w i e c z n y ) . Pieśni postne spisane zostały w początkach w i e k u X V I I , co powoduje szereg i s t o t n y c h nieścisłości. T a k jednak, j a k w w y p a d k u k a r t , b r a k jednego elementu łatwo daje się wykryć. Puste miejsce w k o l u m n i e I V u św. Stanisława, spowodowało więc sięgnięcie do i n n y c h w e r s j i i przypuszczenia o opuszczeniu m o t y w u potwierdziły się w pełni. W prze­ ważającej b o w i e m większości opracowań, król Bolesław zmienia swoje po­ stępowanie, zostaje m n i c h e m i do końca życia pokutuje. W trzech w e r ­ sjach nawracają się również pomocnicy Bolesława. Również bogatsza jest 2 2 sancta colat tyr et regina; 2 2 ecclesia; Letabundus Katherina Wincenty w p r z y p i s i e 19. bł. collaudemus exultans te laude virtutum Kadłubek, Historya laudet; Ave Katherina, mar­ insignia. Polska oraz wersje umieszczone �PRÓBA ANALIZY Legenda o św. D o ­ Legenda o św. Stanis­ Pieśń o św. Katarzynie rocie (tekst Wysz­ ławie z Pieśni z Pieśni postne starożyt­ tofie. Barzo piękna nobrodzki) starożytne ne (od wersu 43) Dorota jako święta Św. Stanisław patro­ nem Polski Katarzyna uczona wia­ Krzysztof odmawia wyparcia się wiary czczona w kościo­ postne łach Dorota ry w dzieciństwie przez Pieśń o św. Krzysz­ pustelnika odmawia wyparcia się wiary Stanisław karci króla Katarzyna Bolesława za niechrześ­ wyparcia się wiary odmawia cijańskie uczynki O 289 STRUKTURALNEJ ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota powtórnie Stanisław odmawia wyparcia karci Bolesława Katarzyna ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota po raz trzeci Stanisław wyklina Katarzyna modli się odmawia wyparcia Bolesława pomimo męczarni Papież Innocenty ka­ Katarzyna idzie do nonizuje Stanisława nieba się wiary Krzysztof ponownie Krzysztof wzniebowzięty się wiary O ¡4 Fabrycjusz rożka- Bolesław zabija Stani- Mistrzowie spaleni na Krzysztof uwięzio­ zuje męczyć Dorotę sława stosie ny przez cesarza Dorota obnażona, Ciało Stanisława po­ Katarzyna bita Panny męczone i za­ bita, parzona po­ ćwiartowane i rzucone chodniami, łamana psom bite kołem, głodzona Katarzyna głodzona Dorota Katarzyna ścięta powtórnie Krzysztof na mękach bita Cesarz wybija sobie Dorota ścięta oko Krzysztof ścięty Dorota odzyskuje • Wskrzeszenie Piotra całość ciała i piękno ' z Piotrawina I Orły strzegą strzępów ciała Stanisława Odnalezienie o palca Z szyi Katarzyny pły­ nie mleko, z kości — olej Mleko i olej z ciała i Katarzyny mają moc uzdrawiającą Ciało Krzysztofa nie daje się popa­ rzyć Strzały nie ranią ciała Krew Krzysztofa Stanisława przywraca Ciało Stanisława rzowi wzrok cesa­ zrasta się ca с o ¡4 Teofilus nawraca Mistrzowie się się nawracają Panny nawracają się Cesarz się nawraca wersja życia św. Krzysztofa odnotowana w Złotej legendzie. Nawracają się t a m jeszcze żołnierze cesarza, 2000 widzów etc. Również w k o l u m n i e trzeciej można b y odnotować, że ogień nie i m a się Nicei — jednej z p a ­ nien bezskutecznie kuszących Krzysztofa i t d . Istotne dla nas jest jednak 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �290 LUDWIK STOMMA t o t y l k o , że „wątki sporadyczne" również dają się umieścić w schemacie, potwierdzając t y m niejako prawidłowość jego k o n s t r u k c j i . Jest oczywiste, że p r z y identycznych wiązkach wątków interpretacja wszystkich czterech legend dałaby identyczne rezultaty. Wiązki wątków — j e d n o s t k i k o n s t y ­ t u t y w n e u t w o r u decydują przecież o jego s t r u k t u r z e . W w y n i k u tasowa­ nia t a l i i , o t r z y m a m y za każdym razem rozłożenie k a r t nieco inne, p o m i m o to s t r u k t u r a — zasada b u d o w y z b i o r u k a r t — pozostanie bez zmian. Po­ dobnie i w t y m w y p a d k u — możemy śmiało stwierdzić, że s t r u k t u r a wszystkich znanych w e r s j i średniowiecznych legend o św. Św.: Dorocie, Stanisławie, K a t a r z y n i e , Krzysztofie jest wspólna — że jest to właściwie jedna legenda dopasowywana h a g i o g r af i с z n i e do p o s z c z e g ó l n y c h m o t у w ó w . Z w n i o s k u tego wyciągnąć można da­ leko idące konsekwencje. I t a k na przykład podważa o n słuszność bada­ nia legendy o św. K a t a r z y n i e , jako podania wędrującego , gdyż n i e z w r a ­ cając u w a g i na poszczególne m o t y w y , należałoby chyba traktować j a k o wędrującą t y l k o strukturę legendy, n a której różne żywoty zostały os nu ­ te, i t d . 2 3 24 Posuńmy się jednak dalej. W Tradiciones y leyendas de Vasconia, p o ­ daje Carlos Clavezia A r j a północno-hiszpańską wersję legendy o św. K a ­ tarzynie z l a t 1260-1280 i o św. Dorocie z 1300-1320. J a k u b de Vorágine przytacza życiorysy t y c h męczenniczek w Złotej legendzie, której powsta­ n i e datuje się na ok. 1250. Najstarsze hagiograficzne opracowania niemiec­ k i e t y c h motywów pochodzą z początków X I I I w . Różnice w a k c j i i ele­ mentach dekora t y w n y c h wszystkich w y m i e n i o n y c h w e r s j i są b a r d z o d u ż e , s t r u k t u r a jednak pozostaje bez zmian. Można więc hipotetycznie założyć, że istniała jakaś „struktura wzorcowa", umożliwiająca k o n w e r gentne opracowywanie danych motywów, które dopiero później drogą „ d y ­ f u z j i " wątków zaczęły upodabniać się wzajemnie. S t r u k t u r a t a k a m u s i a ­ łaby być zaszyfrowana w utworze z n a n y m w całej Europie i ogólnie d o ­ stępnym . Pierwszym, którego ewentualność się nasuwa, jest więc oczy­ wiście Pismo święte. Rozpatrzmy z p u n k t u w i d z e n i a wyodrębnionych w o m a w i a n y c h legendach wiązek wątków partię męki Chrystusa. Wiązki męczeństwa i śmierci nie m a t u nawet po co przypominać, t a k j a k i n a d wartościowania ciała ludzkiego (zmartwychwstanie) czy stałości w i a r y (dy25 2 3 P a t r z p r z y p i s y 18-21. B a d a n i a t a k i e przeprowadzić próbował F . S p i n a p r a c y Die altschechische Katharinenlegende der Stockholm P r a g a 1913. 2 4 na marginesie swojej Briinner-Handschrift, N i e wchodzą już w grę u t w o r y k l a s y c z n e , rozpatrywaliśmy c z e : p o d a n i a p r o w a n s a l s k i e , starogermańskie i niektóre z sag. 2 5 natomiast j e s z ­ �PROBA 291 ANALIZY STRUKTURALNEJ sputa z Piłatem ) . Pozostaje wiązka nawrócenia. Okazuje się, że wątki j e j aczkolwiek m n i e j znane występują t u także: Ewangelia według św. Mateusza 27, 54 — „Tedy setnik i ci, co z n i m Jezusa strzegli, widząc trzęsienie ziemi, i to, co się działo, zlękli się b a r ­ dzo, mówiąc: Prawdziwieć t e n był Synem Bożym". Ewangelia według św. M a r k a 15, 39 — „Tedy widząc setnik, który stał przeciwko n i e m u , iż t a k wołając oddał ducha, rzekł: P r a w d z i w i e człowiek ten był Synem Bożym". Ewangelia według św. Łukasza 23, 42 — „ I rzekł łotr do Jezusa: P a n i e ! p o m n i j na mnie, gdy przyjdziesz do królestwa t w e g o " . 23, 47 — „ A w i ­ dząc setnik, co się działo chwalił Boga, mówiąc: Zaprawdę człowiek to był s p r a w i e d l i w y " , 23, 48 —„Także i wszystek l u d , który się zszedł na to d z i w o w i s k o , widząc co się działo, bijąc się w piersi swoje, wracał się". 2 6 Ewangelia według św. Jana 19, 37 — „ I zasię stało się, aby się wypeł­ niło Pismo: U j r z e l i kogo p r z e b o d l i " . Jak więc widać, wszystkie cztery wiązki wątków występujące w oma­ w i a n y c h legendach reprezentowane są także w ewangelicznych relacjach męki Jezusa. Więcej, układ hierarchiczny wątków czterech legend jest bardzo zbliżony do ewangelicznego, szczególnie w k o m p o z y c j i przeciwsta­ wień. Skłaniałoby to do w n i o s k u , iż opracowania średniowieczne żywotów świętych dokonywane były świadomie l u b nieświadomie n a podstawie s t r u k t u r ewangelicznych. W t y m miejscu parę u w a g — taka i n t e r p r e t a c j a genezy niektórych legend hagiograficznych doskonale potwierdza odczyta­ nie n p . podania o św. Dorocie, gdzie o d p o w i e d n i k i e m „drugich n a r o d z i n " , byłoby z m a r t w y c h w s t a n i e Chrystusa, tłumaczy również szereg ubocznych motywów, j a k na przykład wypuszczenie z więzienia zamiast św. K r z y ­ sztofa — m o r d e r c y Gerinusa , który byłby o d p o w i e d n i k i e m Barabasza, dzielenie szat św. D o r o t y etc. Najważniejsze jest jednak, że istnieje dla p o ­ wyższej hipotezy uzasadnienie ideologiczne. Ś w i ę t y m jest ten — kto żyje na podobieństwo p a ń s k i e . Zasada ta spowodo­ wała w p e w n y c h okresach k u l t y : dziewictwa, męczeństwa, p u s t e l n i c t w a i t d . Wydaje się, że realizowana była także w n a i w n i e dosłowny sposób przez twórców legend o świętych. 21 2 8 2 9 P o d s u m u j m y : Legendy średniowieczne o św. Dorocie, św. K a t a r z y n i e , św. Stanisławie i częściowo św. K r z y s z t o f i e posiadają wspólną, j e d n o r o d 2 6 C h o d z i k o n k r e t n i e o k i l k a k r o t n e powtórzenie C h r y s t u s a „Jam j e s t król ży­ dowski". 2 7 Patrz C. C l a v e r i a A r j a, Tradiciones y leyendas de Vasconia, Pamplo­ n a 1958. 2 8 T a k e x p l i c i t e b r z m i k a t e c h e t y c z n a wręcz z a s a d a . Spotkać się z nią można n p . u św. H i e r o n i m a i św. T o m a s z a . 2 9 T e n mało p r z e j r z y s t y t e r m i n podaję z a M . M u l l e r e m , logie, P a r i s , 1898, tłumaczenie L . J o b . Etudes de mytho­ �292 LUDWIK STOMMA ną strukturę. Została ona przejęta z Nowego Testamentu — partii doty­ czących męczeństwa, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Oczywiście sprawdzenie, a co dopiero mówić o uogólnieniu tej hipotezy, wymagałoby szerokich i starannych badań. Według wszelkiego prawdopodobieństwa okazałoby się podczas nich, że z kolei struktury Nowego Testamentu znaj­ dują swoje pierwowzory w Starym, tamte zaś w starszych jeszcze mitach różnorakiego pochodzenia . Jednego, najpierwszego źródła znaleźć by się zapewne nie dało z tego prostego względu, że takowe nie istnieje. Georges Dumezil w pracy „le festin ďimmortalité" przedstawił indoeuropejskie m i ­ ty prometejskie, które nazwał mitami cyklu ambrozji — pokarmu Bogów. Okazuje się, że wspólną strukturę mają dotyczące tematu otrzymania przez ludzi pokarmu od Boga mity hindi, irańskie, skandynawskie, grec­ kie, łacińskie, gallijskie, ruskie, jak i ewangeliczny motyw Anny Petronilli. Trudno jest i t u doszukiwać się źródła wszechwspólnego, równie jak „nie sposób insynuować tak rozbuchanej konwergencji" (Max M u l l e r ) . Jest to sprawa niewyjaśniona i od wyjaśnienia jeszcze daleka. Skądinąd mamy jednak prawo suponować czerpanie przez twórców średniowiecznych le­ gend z opracowań ewangelicznych. Ta pozorna sprzeczność jest jedną z najbardziej pasjonujących zagadek etnografii. з э Konwergencja czy dyfuzja struktur. Porządek czy chaos. Jakkolwiek by te pytania traktować, jakkolwiek by na nie odpowiadać — przyznać trzeba jedno: żadna z dotychczasowych metod, żaden z prądów nie obna­ żył w tym stopniu mechanizmów kulturowych, ich wzajemnych sprzecz­ ności i powiązań, co strukturalizm . I jeżeli możliwe było zestawienie legend, wątków, motywów, których dokonałem w tym opracowaniu, to upoważnienie do nich od tego właśnie prądu przyszło. Dezaktualizacja me­ tod O. Kolberga, A. Brucknera, W. Trojanowskiego czy S. Vrtela-Wierczyńskiego pozwoliła bowiem dopiero na budowanie i w Polsce od no31 3 2 30 W a r t o tutaj ďimmortalité zwrócić uwagę n a znakomitą pracę G . D u mё z i 1 a, Le — étude de mythologie comparée cą właściwie pracą strukturalistyczną. W skich, można t a m znaleźć s z e r e g też: P . M o n t e t, L'Egypte ne Testament, Paris wątków et la Bible, indo-européenne, a n a l i z i e mitów armeńskich, h i n d i , i r a ń ­ b a r d z o zbliżonych Stary Testament badań — „Znak", t. 7/8:1961 oraz D . E o p s , Od Abrahama wa 1953, i A . R o b e r t s o n , Pochodzenie chrześcijaństwa, i w świetle C h o d z i o b a d a n i a t y p u mitologicznego O. K o l b e r g i A . B r u c k n e r d o p u s z c z a l i się często k o r y g o w a n i a padkiem szczególnie polskiej, jaskrawym jest dzisiejszych Warsza­ literaturoznawczego. wątków i ukła­ to p r a k t y c z n i e małą przy­ pieśni l u d o w y c h . U B r u c k n e r a dokonane 1923, „oczyszczenie" t e k s t u legendy dać, że p r z e r o b i o n y Patrz 1'ancie- W a r s z a w a 1960. 3 1 datność do a n a l i z y z e b r a n y c h p r z e z K o l b e r g a et do Chrystusa, 3 2 d ó w s t r o f i c z n y c h — „upiększania" utworów. P o w o d u j e nej do b i b l i j n y c h . P a r i s , 1959; A . P e r r o t, Niniwe 1956; E . L i p i ń s k i , festin P a r i s 1924, b ę d ą ­ w Średniowiecznej pieśni przy­ religij­ o św. K a t a r z y n i e , a t r z e b a do­ p r z e z niego materiał posłużył m u j a k o źródło w p r a c a c h Mi- �PRÓBA ANALIZY 293 STRUKTURALNEJ w a . Więc jeżeli rozlegają się jeszcze gdzieniegdzie głosy, odsądzające od czci i w i a r y s t r u k t u r a l n e metody badania mitów, jest to raczej postawa t y p u towarzyszy Odysa, którzy zalepiali sobie uszy woskiem, aby nie sły­ szeć śpiewu syren, gdyż wiedzieli, że n i e będą się m u w stanie oprzeć . 33 tologia polska, Warszawa 1924, i Mitologia równawczym Podania tle literatur mityczne i obrzędów dziejów ludowych, w ó w i b r a k i definicyjne. prezentatywny słowiańskich, polskich Warszawa kierunek, słowiańska, Staropolska k u S. V r t e l a - W i e r c z y n s k i e g o w Poznań 1937, i W . oświetleniu reotypu 33 słowiańskiej, Porównanie często spotkać Hernasa, to zaczerpnięte artykule wykorzystane z opracowania wierszowane legendy na wiaroznawstwa porównawczego bardzo niestrukturalne, Od alby kwestarz. trubadura — folklor, z Klemensa S. W i e r n i c k i e g o i W. a do Kształtowanie ludowej się ste­ W a r s z a w a 1968. Aleksandryjskiego, zostały t r a n s k r y p c j e legend średniowieczne, moty­ można Ksiądz zostało po­ Trojanowskiego za r e ­ — oba w tomie Literatura—komparatystyka V I . 10. W wym, c z y С z. wypad­ z a m i a r u atakować b a d a c z y o w o c n e p r a c e , j a k np. J . M a g n u s z e w s k i e g o , pieśni 1918. W o św. Aleksym 1917, c h o d z i o s c h e m a t y z m p o r ó w n y w a n i a N i e miałem n a t o m i a s t gdyż Warszawa legenda w Strom, układzie wierszo­ K u r a s z k i e w i c z a , Polskie W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1962. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a7796a51a9d376731b0ecd44847d371.pdf 9754ae6e46a924e0ee25215c1c9e46cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:697 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.295-299 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 IV OGÓLNOPOLSKA K O N F E R E N C J A ETNOGRAFICZNA (13-14 l i s t o p a d a 1970 r.) W IV dniach 13-14 l i s t o p a d a 1970 r o k u odbyła Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna. rem Konferencji, poświęconej problematyce c y m i u n i w e r s y t e c k i e k a t e d r y etnografii Wrocławia) i Zarząd Muzeów w Arturówku pod organizatorem i zmian kulturowych s k i e j , był I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j runia, się Głównym w Łodzią inicjato­ etnografii P A N , a ośrodkami pol­ współdziałają­ ( W a r s z a w y , Łodzi, K r a k o w a , P o z n a n i a , T o ­ i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. Konferencja naukowej w Arturówku łym k r a j u . Udział w i w stworzyła warunki wymiany informacji i myśli d l a etnografów z a t r u d n i o n y c h w różnych ośrodkach i i n s t y t u c j a c h w c a ­ Socjologii PAN Konferencji l i c z n e j g r u p y socjologów w s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i z prof, d r B . Gałęskim d y s k u s j a c h , n i e ograniczających stworzyło przesłanki trwałej n a czele oraz się j e d y n i e integracji ich czynne do w y m i a n y naukowej na uczestnictwo opinii i polu badań doświadczeń społeczeństwa i jego k u l t u r y . zgodnie z założeniami organiza­ torów, obejmowały p r z e d e w s z y s t k i m problematykę z m i a n k u l t u r o w y c h . Referaty, Podejmo­ wały a także k o m u n i k a t y zagadnienia przemian dotychczasowych opracowania m. in. z metodami, kultury miast komunikaty Etnograficznej zakresem i kierunkami i w s i , charakteryzowały prac etnograficznych teorii zmian Referaty, ferencji związane współczesnej konferencyjne, nad procesami i ciekawsze matów zostaną o p u b l i k o w a n e w głosy d y s k u s y j n e n a metodologiczne oddzielnym tomie z I V Ogólnopolskiej znaczenie Biblioteki STUDENCKIE SEMINARIUM w W d n i a c h 10-12 g r u d n i a denckie seminarium todom i c h badania. go Studentów Etnografii studenci etnografii 1970 r. w seminarium U . W., Katedrze Etnografii. E t n o g r a f i i U . W. obrad uczestniczyli: kierownictwo studenci archeologii, c o w n i c y Zakładu E t n o g r a f i i IHKM Drozd przez socjologii a także Katedry P A N , przedstawiciele Naukowe­ wzięli udział zainteresowani otwarciu Etnografii ZSP. wsi i me­ Koła B. Fedyszaka, i historii sztuki. W i pracownicy odbyło się s t u ­ przemian z inicjatywy z ośrodka poznańskiego i k r a k o w s k i e g o , narium Cecylia ETNOGRAFICZNE współczesnych zorganizowanym kierowanego tokiem Kon­ powiązanych t e ­ Warszawie poświęcone p r o b l e m a t y c e W sugestie polskich. Mirosława OGÓLNOPOLSKIE badań niektórych p r z e m i a n , zawierały charakterystycznych dla warunków ze względu wyniki U . W., semi­ pra­ �KRONIKA 290 W ciągu 3 d n i o b r a d p r z e d s t a w i o n o torycznym dzinna fakt i metodologicznym w założeniach kulturowy, polskiej we problemy i literaturze duchowej zebranych w latach Obrady społecznej — kultury w terenie były zabytków pokolenia współczesnych współczesnych Zbigniewa etnograficznych wsi w pracach wsi przemian Kultura wsi duchowa Ele­ Gierszewskiego: powiatu części wsi Niektóre Kubiaka: Sadkowskiego: zmian, ro­ jako społeczno-kulturowych Badania północnej mery­ i obrzędowość Tadeusza młodego rodzaje przemiany 1962-1969 zmian Macieja chłopskiej pod względem F e d y s z a k : Przemiany Barbary etnograficznej, socjologicznej, S k a l s k i e g o : Współczesne skiego i Kurpiowszczyzny tradycyjnej podstawie kołbielskiej, Janusza Radziejewskiego: literaturze społeczna menty i przedyskutowano J o a n n y C z a j : Rodzina — J a k u b a J . Gałęskiego: Badania kultury w ekspedycji współczesnej podgostynińskich, polskiej prace konińskiego (komunikat), magisterskich na Grzegorza ośrodka poznań­ (komunikat). uzupełnione przesłuchaniem nagrań stępnionych p r z e z dr. J . Olędzkiego) oraz projekcją folkloru muzycznego (udo­ f i l m u p r o d . r a d z . „Cienie z a ­ p o m n i a n y c h przodków". Seminarium Studentów zostało zamknięte Etnografii, n a której ności K . N . S . E . , ustalono projekty usprawnienia roboczą sesją podsumowano przedstawicieli dotychczasowy skład K o m i s j i K o o r d y n a c y j n e j organizacji przyszłych Kół Naukowych charekter działal­ d l a K . N . S . E . oraz seminariów przyjęto etnograficznych. Nadesłane s t r e s z c z e n i a wygłoszonych p r a c : J. Gałęski: Badania Jakub czesnej literaturze Przedmiotem polskiej wyróżnia w zmian społeczno-kulturowych wsi polskiej we współ­ etnograficznej. referatu badaniu są teoretyczne współczesnych etnografię i metodologiczne założenia z m i a n w s i , a także próba od i n n y c h n a u k zajmujących etnografii określenia tego, co się tą problematyką, w szcze­ gólności od socjologii. Przyjmując, że p r z e d m i o t badawczy etnografii w i d z i różnice między t y m i n a u k a m i n i e t y l k o w kach badawczych, (etnografowie lecz również posiłkują się i w sposobie kategoriami i socjologii tłumaczenia teorii j e s t wspólny, stosowanych kultury, autor metodach i t e c h n i ­ badanej n i e zaś rzeczywistości układu społecz­ nego). Chociaż skiej teoretyczne i metodologiczne poszczególnych gólnych ośrodków. ośrodków, Różnice Etnografia zdaniem polska autora w referatu, małych jednak do etnografii p e w n e różnice w z odmiennej wyróżnienia pol­ badaniach tradycji poszcze­ kierunków badaw­ polskiej. badaniach n a d współczesnymi zmianami wsi nawiązuje, zarówno do k o n c e p c j i K . D o b r o w o l s k i e g o j a k i do n o ­ osiągnięć m e t o d o l o g i c z n y c h nie n a badaniu współczesnej wykazać te, wynikające n i e upoważniają c z y c h w e współczesnej etnografii wych założenia są z a s a d n i c z o wspólne można j e d n a k antropologii społeczności kulturowej, l o k a l n y c h , stosując koncentrując zarówno się głów­ jakościowe jak i ilościowe t e c h n i k i b a d a w c z e . Janusz Radziejewski: Badania współczesnych przemian wsi polskiej w literaturze socjologicznej Referat omawia ny i a n a l i z u j e p r a c e następujących społeczne w s i w w Polsce Ludowej, nika. Socjologia Polsce Ludowej, autorów: D . Gałaja — B . Gałęskiego — Zmiany Zmia­ społeczne w s i B a d a n i a społecznej s t r u k t u r y w s i p o l s k i e j , Chłopi i zawód r o l ­ wsi, A. Pawełczyńskiej — Dynamika przemian kulturowych na �297 KRONIKA wsi, J . Turowskiego — Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej, J . Turowskiego i A. B o r n u s a — Drogi modernizacji w s i . W y p r o w a d z o n e w n i o s k i odnoszą się wyłącznie do t y c h p r a c : 1. Dobór czynników p r z e m i a n j e s t często p r z y p a d k o w y i nie pozwala n a peł­ ne o d z w i e r c i e d l e n i e i c h p r o c e s u . 2. W mane ujęciu statystycznym nie udowodniono przemian wartości pozwalają jedynie na przedstawienie jakościowych, a o t r z y ­ występowania poszczegól­ n y c h treści k u l t u r o w y c h . 3. Brak jest ujęcia historycznego, które pozwalałoby na bardziej dogłębną analizę z j a w i s k a p r z e m i a n . Zdaniem faktów autora referatu lub instytucji, wielu pochopnych badania poszukuje o bystroniowską społecznego powinny obejmować h i s t o r y c z n e . Pozwoliłoby w fakt badania to uniknąć określa wypadku, kulturowy u s t a l a n i a prawidłowości od d e f i n i c j i koncepcję autorka dwoma faktami jako sposobów chanizmów. Wychodząc ciu ujęcie wniosków. B a r b a r a F e d y s z a k : Przemiany Referat etnograficzne uwzględniając faktu kultury zmianę kulturowego i przemian durkheimowskie jako relację gdy z a k r e s y w chociaż oraz ich m e ­ konstruowanego opar­ sformułowanie czasie jednej w zachodzącą z pełnionych faktu między przez nie f u n k c j i krzyżują się. Z d a n i e m a u t o r k i : a) u s t a l a n i e j a k i c h k o l w i e k prawidłowości z m i a n należy rać na analizie m i . Najczęściej nej poszczególnych r e l a c j i zachodzących są one dostępne n a s z e m u p o z n a n i u zbiorowości; b) porównywać między jako faktami współwystępujące ze sobą można j e d y n i e f a k t y , opie­ kulturowy­ które w w da­ podobny sposób funkcjonują w d a n e j k u l t u r z e . R e l a c j a między n i m i umożliwia n a m u c h w y ­ c e n i e podobieństw charakterystycznych dla konkretnego cesy w industrializacji i urbanizacji P o l s c e należałoby zweryfikować traktowane w zespołu z j a w i s k ; jako generalizacje o p a r c i u o szczegółowe b a d a n i a c) pro­ przemian konkretnych z m i a n zachodzących w małych społecznościach. W końcowej faktów części r e f e r a t u rakteryzują których n i e ulegają uwagę n a specyfikę ujawnić istnienie spowodowane interesujące powodując p o w s t a w a n i e wpływom. Ustalenie zostało cie — f a k t y zewnętrzne) a w y t w o r a m i może zwraca się odpornością n a m o d y f i k a c j e , tworów k u l t u r o w y c h , same rami, autorka niektórych k u l t u r o w y c h w P R L . F a k t y te w p r o w a d z a n e do małych społeczności r e l a c j i między wspomnianymi faktami pełniącymi p o d o b n e f u n k c j e prawidłowości towarzyszące cha­ nowych (w w wy­ utwo­ refera­ przeszłości, wprowadzaniu wszelkich ustaw. Autorka planuje przeprowadzenie badań terenowych i obrzędowość rodzinna w oparciu o powyższe ekspedycji kołbiel- wskazówki. Joanna Czaj: Rodzina w założeniach skiej Referat nych powstał na Mazowszu w oparciu o materiały południowo-wschodnim, z badań terenowych n a obszarze n i a rozpoczęte w 1969 r o k u z i n i c j a t y w y M a z o w i e c k i e g o gromady przeprowadzo­ Kołbiel. Towarzystwa Bada­ Kulturalnego mają c h a r a k t e r i n d y w i d u a l n y c h badań pracowników n a u k o w y c h oraz p r a k t y k denckich. obecnej. Badania obejmują okres od uwłaszczenia chłopów w 1864 do stu­ chwili �KRONIKA 298 Badania terenowe staw gospodarczych ny, obrzędowości a dalszej w referat świetle badań Społeczne chłopskiej, rodzinnej kolejności — Niniejszy w poświęcone są z a g a d n i e n i o m rodziny i dorocznej, poświęcony i kulturowe zajęciom sztuce, f o l k l o r o w i n a d rodziną osadnictwa, budownictwa, społeczno-ekonomicznej struktury pozarolniczym, i literaturze przemiany w regionie niniejszego Kołbieli handlowi ludowej. j e s t a n a l i z i e z m i a n elementów chłopską. W n i o s k i pod­ rodzi­ w kultury artykułu okresie ludowej brzmią: po II 1) wojnie światowej uległy dużemu przyśpieszeniu. 2) P r z e m i a n y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia rodzinnego na badanym obszarze zgodne są z tendencją z wyjątkiem s f e r y obrzędowości r o d z i n n e j charakteryzującej ogólnokrajową, się w r e j o n i e kołbiel- s k i m dużą zachowawczością. 3) T r a d y c y j n y c h a r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h s t a n o ­ w i c i e k a w y t e o r e t y c z n i e p r o b l e m i w y m a g a bliższych studiów. Tadeusz Maciej Ciołek Z DZIAŁALNOŚCI S T U D E N C K I E J S E K C J I A M E R Y K A N I S T Y C Z N E J Od szeregu lat na Wydziale H i s t o r y c z n y m Uniwersytetu Warszawskiego w i e l u studentów w y k a z y w a ł o duże z a i n t e r e s o w a n i e problematyką dotyczącą h i s t o r i i i k u l ­ t u r y I n d i a n amerykańskich. Zaistniała więc p o t r z e b a powołania do życia o r g a n i ­ z a c j i zrzeszającej zajmujących się s p r a w a m i a r n e r y k a n i s t y - c z n y m i , umożliwiającej p r o w a d z e n i e d y s k u s j i , w y m i a n ę poglądów oraz pomoc w p r a c y n a d r o z w i j a n i e m zainteresowań. Jesienią 1968 r o k u z i n i c j a t y w y studentów a r c h e o l o g i i powstała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a K o ł a N a u k o w e g o Studentów p r z y K a t e d r z e A r c h e o l o g i i P r a d z i e j o w e j i Wczesnośredniowiecznej U W . O p i e k u n e m n a u k o w y m S e k c j i został doc. d r A n d r z e j Wierciński. Z e b r a n i a S e k c j i , odbywające się r a z w miesiącu, od początku cieszyły się dużą frekwencją, liczba akcji i to n i e t y l k o w ś r ó d studentów spoza obejmowała jej członków. Dzięki p o p u l a r y z a t o r s k i e j , mającej dentów z problematyką i Sekcji. temu Na było zebrania możliwe n a celu zapoznanie przychodziła rozwinięcie j a k największej liczby a m e r y k a n i s t y c z n a . T e m a t y k a zebrań była b a r d z o zagadnienia archeologiczne, etnograficzne, historyczne duża szerokiej i stu­ szeroka i n . Oto k i l k a p r o b l e m ó w p o r u s z a n y c h w r e f e r a t a c h : „geneza i k o n t a k t y k u l t u r a m e r y k a ń ­ s k i c h z k u l t u r a m i S t a r e g o Świata", „Kształtowanie się świadomości e t n i c z n e j wśród ludów a n d y j s k i c h Q u e c h u a i A y m a r a " , „budownictwo p r z e d k o l u m b i j s k i e r y c e Ś r o d k o w e j " , „instrumenty m u z y c z n e w ności z i e m s k i e j w „najnowsze b a d a n i a państwie I n k ó w " , dawnym „problemy w Ame­ M e k s y k u " , „struktura włas­ archeologiczne a r c h e o l o g i c z n e w M e k s y k u " , „wyniki badań w Ameryce Płn.", antropologicznych doc. dr. A . Wiercińskiego w A m e r y c e Ś r o d k o w e j " . R e f e r a t y były i l u s t r o w a n e b o g a ­ tym materiałem filmowym i fotograficznym. Na zebrania zapraszano wiele osób ze świata n a u k i interesujących się A m e r y k ą indiańską, które brały udział w d y s k u ­ sjach i opowiadały o wrażeniach z pobytu w Ameryce i przeprowadzanych tam badaniach naukowych. Należy podkreślić, że S e k c j a nawiązała k o n t a k t y z i n n y m i ośrodkami amery- kanistycznymi. Jej przedstawiciele zorganizowała Szczególnie wzięli udział w Seminarium Sekcja Amerykanistyczna P T L w ożywione k o n t a k t y łączą członków A m e r y k a n i s t y c z n y m , które Poznaniu w Sekcji k w i e t n i u 1969 r o k u . z amerykanistami z k o w a ( w y m i a n a referatów n a u k o w y c h , p o m o c i współpraca). Kra­ �299 KRONIKA W c e l u ułatwienia bibliografii w a t n y c h znajdujących ku pracy członkom amerykanistycznej półroczny kurs i sympatykom ze w s z y s t k i c h się w W a r s z a w i e . zapoczątkowano bibliotek i znanych zbieranie zbiorów S e k c j a zorganizowała również w języka hiszpańskiego, przygotowujący pry­ 1969 r o ­ do tłumaczenia tekstów n a u k o w y c h i śledzenia l i t e r a t u r y dotyczącej A m e r y k i Łacińskiej. Ostatnią i największą z d o t y c h c z a s podjętych przez Sekcję n i z o w a n i e , wspólnie z a m e r y k a n i s t a m i z K r a k o w a , w y s t a w y Indian w polskich zbiorach niemuzealnych". Wystawa akcji było pod tytułem była pierwszą zorga­ „Kultura tego rodzaju imprezą w P o l s c e i miała do spełnienia ważną rolę zarówno dydaktyczną, j a k też popularyzatorską. Stanowiła o n a jedyną możliwość udostępnienia s z e r o k i e m u nu zainteresowanych ficznych będących niezwykle własnością ciekawych osób kolekcji prywatnych. archeologicznych Ponadto była i gro­ etnogra­ próbą pokazania dorobku polskiej amerykanistyki. Wystawa rzowskim była o t w a r t a w d n i a c h 22 X I - 1 2 X I I 1970 r o k u w Pałacu K a z i m i e ­ gmachu UW. Eksponowane z a b y t k i pochodziły z k o l e k c j i w a r s z a w s k i c h , k r a k o w s k i c h i poznańskich. W y s t a w a p r z e z cały czas cieszyła się dużym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m . Komunikatywność i atrakcyjność e k s p o z y c j i podnosiło z a s t o s o w a n i e t e c h ­ nik audiowizualnych (podkład muzyczny, ruchome przeźrocza). Dużą pomocą dla zwiedzających był k a t a l o g zawierający krótkie w p r o w a d z e n i e w problematykę a m e rykanistyczną oraz spis k o l e k c j i i i c h właścicieli. Z okazji otwarcia w y s t a w y odbyło się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m krótkie s e m i n a r i u m , które zorganizowała S e k c j a A m e r y k a n i s t y c z n a z udziałem władz u c z e l ­ ni i zaproszonych gości z różnych ośrodków poświęcone były z a g a d n i e n i o m b l e m y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h były następnie Wygłoszone Nowe twa kierunki zostały badan wiedzy następujące referaty: amerykanistycznych w peruwiańskich lomas; uniwersyteckich w Polsce. dyskutowane. R. Mańkowska — problem i A. a u t o r z y zwrócili u w a g ę n a przydatność hydrologiczno-geologicznej w badań p r o w a d z o n y c h Krzanowski, przedkolumbijskiego w interpretacjach Ameryce wymagałby p r z e z . archeologów osadnic­ zastosowania archeologiczno-etnograficz- n y c h . P r o b l e m w y k r y w a n i a i d o t a r c i a do p o z i o m u w o d y p o d z i e m n e j k a prehistorycznego Referaty związanym z archeologią, etnografią i historią. P r o ­ określonych, w i specjalistów miarę p r z e z człowie­ szczegółowych hydrogeologów. Być może b a d a n i a te pozwoliłyby wyjaśnić rozwój l u b z a m i e r a n i e życia osiadłego w r y c h rejonach Andów podnoszeniem R. T o m i c k i , Śmierć w religii się l u b o p a d a n i e m Majów; przedmiotem poziomu wody r e f e r a t u był k o m p l e k s w i s k k u l t u r o w y c h składający się z c z t e r e c h , ściśle ze sobą powiązanych elementów kosmologii, obrzędów pogrzebowych, o r a z wierzeń i obrzędów związanych znaczenia motywu śmierci w t y c h zespołach p o z w a l a nania z innymi kulturami Mezoameryki, rarchia władzy wierzeń ze składaniem a własność ziemska niektó­ podziemnej. ofiar dotyczących zja­ zespołów: panteonu z ludzi. Rekonstrukcja n a przeprowadzenie porów­ Hie­ głównie z aztecką. A . M a c i e r e w i c z , w Tawantinsuyu w początkach XVI~go Anna wieku. Urban � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea89f7d96d8ffa2b9766b34eaf60fcd.pdf 533d98cfc101b897a0e55d311a45ac5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:690 Title A name given to the resource Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Obrębski, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JÓZEF OBRĘBSKI OBRZĘDOWA I SPOŁECZNA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ Dane, które stanowią podstawę niniejszego artykułu, zostały zebrane w t r a k c i e pracy terenowej prowadzonej w latach 1932-1933 w okręgu p o r e c k i m (Poręcze) w jugosłowiańskiej Macedonii. Większość badań b y ­ ła prowadzona w e w s i Wołcze (31 gospodarstw, około 170 mieszkańców), w pobliżu G o s t i w a r u , jakieś 30 m i l od Skoplje. Miałem t u unikalną moż­ liwość badania t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j n i e dotkniętej jeszcze wpływem nowoczesnych przemian. Artykuł t e n k o n c e n t r u j e się przede w s z y s t k i m wokół sposobów, j a ­ k i m i religia p r z y c z y n i a się do t w o r z e n i a zwartości grupowej oraz i n t e ­ gracji wspólnoty w i e j s k i e j w t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j . Poprzez analizę skupioną wokół relacji między działaniami obrzędowymi a spo­ łeczną strukturą danej g r u p y chciałbym t u uwypuklić niektóre społecz­ ne f u n k c j e r e l i g i i . RELIGIA A LOKALNY SYSTEM WARTOŚCI W zasadniczych orientacjach życie religijne mieszkańców Wołcze jest wysoce pragmatyczne. Celem większości działań r y t u a l n y c h , związa­ n y c h zarówno z sacrum, j a k i projanum, jest spotęgowanie przychylności sił nadprzyrodzonych wobec mieszkańców w s i oraz ułagodzenie i c h p o ­ tencjalnie złej w o l i . A k t y r y t u a l n e i życie zgodne z r e l i g i j n y m i n o r m a ­ m i społeczności stanowią drogę do osiągania tego, co m a największe wartości w życiu w s i : pomyślności i dostatku, zdrowego i długiego życia, urodzajności ziemi i licznego stada, płodności kobiet, wszelkich sukcesów w osobistym i r o d z i n n y m życiu. W ethosie w s i te wartości egzystencjalne występują tuż obok wartości n o r m a t y w n y c h — nakazów m o r a l n y c h i wzorów „porządnego życia". Zarówno egzystencjalne, j a k i n o r m a t y w n e wartości mają określone konotacje r e l i g i j n e . To, co w życiu dobre, pochodzi od Boga, nadane ludzkości przez Twórcę i przyznane żyjącym pokoleniom a k t e m jego ła- �202 JOZEF OBHĘBSKI skawości. Jest istotną częścią boskiego porządku, do którego należą rów­ nież n o r m y społeczne. I c h r e l i g i j n a jakość m a n i f e s t u j e się poprzez r o ­ dzaj sankcji. Naruszenia moralnego k o d u społeczności mogą być t o l e r o ­ w a n e i n i e karane przez członków g r u p y , lecz n i g d y przez Boga i jego akolitów — świętych. Za łamanie moralnego k o d u zsyłają o n i k a r y : cho­ robę, śmierć, suszę, złe zbiory, s t r a t y w i n w e n t a r z u , powódź czy ogień. T a k więc k a r y nakładane przez siły nadprzyrodzone n a błądzącą l u d z ­ kość polegają przede w s z y s t k i m na pozbawieniu j e j wartości egzysten­ cjalnych. WIEŚ J A K O W S P Ó L N O T A R E L I G I J N A W i a r a i wspólny rytuał stanowią dla mieszkańców w s i ważną podsta­ w ę poczucia jedności g r u p o w e j . Widzą o n i siebie samych n i e t y l k o jako zespół k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h i sąsiadów, lecz także j a k o wspólnotę religijną. W i c h odczuciu każda wioska pozostaje w z u n i f i k o w a n y c h , o d ­ rębnych stosunkach z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i , u t r z y m y w a n y c h poprzez system r y t u a l n y c h obrzędów, które stanowią część właściwej dla tej w s i t r a d y c j i . Wieśniacy mawiają: „Sto w s i — sto t r a d y c j i ' ' . T a k więc w roz­ ległym świecie chłopskiego c h r y s t i a n i z m u każda w i o s k a przedstawia autonomiczną całość. Uczestnictwo jednostki w p o n a d l o k a l n y m kościele o d b y w a się za pośrednictwem j e j udziału w obrzędach, j a k i e zwyczajo­ w o występują w danej w s i . Bardzo ważna klasa aktów r y t u a l n y c h t o zarotci, uświęcone zakazy związane z okresami świątecznymi obrzędowego kalendarza w s i , d o t y ­ czące pracy, jedzenia i i n n y c h czynności człowieka. Złamanie t y c h zaka­ zów pociąga za sobą nadprzyrodzone sankcje; są one szczególnie surowe, jeśli został przez t o obrażony któryś z ważniejszych świętych, k a r a może być wówczas nałożona n i e n a pojedynczego winowajcę, ale n a całą wieś. Przeto podporządkowanie się t y m n o r m o m n i e jest sprawą j e d y n i e obo­ wiązku religijnego j e d n o s t k i ; jest j e j świętą powinnością, zarówno wobec świata nadprzyrodzonego, j a k i wobec własnej społeczności, i stanowi p r z e d m i o t t r o s k i publicznej. Uświęcone zakazy stanowią tę część aktów r y t u a l n y c h , w których uczestniczą wszyscy bez wyjątku i obowiązkiem każdego jest i c h przestrzeganie. Jest t o -— w i c h p r z e k o n a n i u — zasad­ niczy c z y n n i k t r w a n i a i pomyślności wspólnoty. T a k więc, system za­ rotci całym s w y m działaniem czyni znak równości między świętym i spo­ łecznym, między wspólnotą religijną i grupą wioskową. U c h w y t n y m symbolem religijnego w y m i a r u w s i jest kościół. W t y m n i e w i e l k i m b u d y n k u n i e odbywają się żadne zbiorowe modły n i błaga­ nia — miejscowa t r a d y c j a n i e uznaje tej f o r m y ekspresji r e l i g i j n e j . M i ­ m o to, w r a z z otaczającym go cmentarzem jest kościół najważniejszym s a k r a l n y m miejscem w e w s i , c e n t r u m j e j duchowej zwartości. Ważne �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A WSI MACEDOŃSKIEJ 203 obrzędy doroczne, n a przykład w święto O b j a w i e n i a Pańskiego (Trzech Króli), w r a z z towarzyszącymi i m zabawami i u c z t o w a n i e m odbywają się właśnie t u t a j . Także cmentarz jest ważnym c e n t r u m obrzędowym, m i e j ­ scem cyklicznie powtarzających się obrzędów pogrzebowych związanych z k u l t e m zmarłych. Cmentarz jest j a k b y odbiciem wewnętrznych podzia­ ł ó w w s i — lokalizacja grobów oddaje system tutejszych lineaży, s u b l i neaży i rodów. ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RYTUALNYCH Jest k i l k a typów działań r y t u a l n y c h : celebracja świąt i okresów świą­ t e c z n y c h c y k l u rocznego, k u l t zmarłych, magia lecznicza, wróżby, modły i n d y w i d u a l n e , obrzędy (przejścia) związane z i n d y w i d u a l n y m c y k l e m życia, rozpoczynanie i zakończenie głównych zajęć gospodarczych, magia pogody, obrzędowe klątwy oraz czary. W Poręcz, podobnie j a k i w i n n y c h wsiach regionu, n i e m a f o r m a l n e j , wyspecjalizowanej i wydzielonej organizacji, która b y się opiekowała r e ­ l i g i j n y m i obrzędowym życiem g r u p y l o k a l n e j . N i e m a t u wioskowego kapłana a n i żadnej organizacji kościelnej oddzielonej od całokształtu ży­ cia wspólnoty, a n i też przypisania ról obrzędowych t y l k o do k i l k u w y ­ różnionych osób. Magiczno-religijna obrzędowość głęboko p r z e n i k a w s z y ­ s t k i e rodzaje świeckich zajęć i splata się z w i e l o m a elementami lokalnej k u l t u r y . Lecz obrzędowo-ekspresyjne, r e l i g i j n e zachowanie się i n d y w i ­ dualnego członka g r u p y nie jest sprawą jego osobistych skłonności. Role r e l i g i j n e n i e mogą być przedsiębrane przez jednostkę według własnego widzimisię. N i e mogą być p r z y j m o w a n e przez nią z p o w o d u j e j własnych i n k l i n a c j i . Są j e j one wyznaczane, przydzielane według zwyczajowych ustaleń, zgodnie z j e j statusem społecznym, z pozycją, jaką zajmuje w g r u p i e jako mężczyzna albo kobieta, dziecko albo dorosły, j a k o sąsiad, k r e w n y albo członek r o d z i n y . Przydzielanie ról obrzędowych n i e jest a n i przypadkowe, a n i n i e za­ leży od osobowościowej c h a r a k t e r y s t y k i jednostki. Jest ono związane ze społeczną strukturą g r u p y i z pozycją, jaką zajmuje w niej każdy z j e j członków. P o m i m o pozornie amorficznej i rozległej n a t u r y zachowań r e ­ l i g i j n y c h występuje zdecydowane zazębianie się ról obrzędowych i s t r u k ­ t u r y społecznej. J e d n y m z efektów tego s t r u k t u r a l n e g o uszeregowania ról obrzędowych jest wyłonienie się różnych, określonych s t r u k t u r a l n i e ugrupowań o charakterze kapłańskim, w różnym stopniu i w różny spo­ sób zaangażowanych w spełnianiu czynności obrzędowych. A k t y t e są n i e t y l k o w y r a z e m r e l i g i j n y c h uczuć uczestników i wspólnych wartości całej g r u p y , są one równocześnie odbiciem s t r u k t u r a l n e j k o n f i g u r a c j i danej społeczności: społeczności jako t a k i e j , j e j systemu lineaży, s t r u k t u ­ r y w i e k u i płci, systemu pokrewieństwa, r o d z i n y i gospodarstwa. �204 JOZEF OBRĘBSKI R O L E OBRZĘDOWE A P O Z Y C J A SPOŁECZNA Uderzającą cechą tutejszej obrzędowości jest dominująca rola, jaką w t y c h czynnościach odgrywają k o b i e t y . J a k k o l w i e k w obrzędach Trzech Króli — najważniejszych w c y k l u r o c z n y m — głównymi a k t o r a m i są mężczyźni, w e w s z y s t k i c h pozostałych działaniach r y t u a l n y c h n a scenie dominują kobiety, a w niektórych z nich, z zasady l u b faktycznie, są one j e d y n y m i i wyłącznymi uczestnikami. Zadziwiające jest to dominujące p r z y p i s y w a n i e ról obrzędowych k o b i e t o m , stoi ono b o w i e m w j a w n e j niezgodzie z pozycją k o b i e t w tej społeczności. Patrylinearność b o w i e m jest fundamentalną zasadą leżącą u podstaw organizacji g r u p y w i o s k o ­ w e j i systemu wspólnoty w i e l k o r o d z i n n e j , która jest dominującą formą życia rodzinnego. W t y m systemie, je d ynie mężczyźni wyprowadzający, poprzez agnatyczne lineaże i sublineaże, swe pochodzenie o d założyciel­ skiej p a r y rodowej żyjącej przez około 200 l a t y , posiadają pełne i n i e ­ zbywalne, przypisane miejscu urodzenia, p r a w o do wioskowego o b y w a ­ telstwa. I c h siostry i córki n i e są brane pod uwagę, j a k o że zgodnie z p a trylokalnością małżeństw i zasadą egzogamii są w y d a w a n e za mąż poza swą wsią rodzinną. T y l k o męscy agnatyczni p o t o m k o w i e założycieli w s i mają niepodważalne prawo> zamieszkiwania w e w s i , do dziedziczenia, d o użytkowania (zgodnie ze z w y c z a j o w y m p r a w e m własności) zasobów w s i , a także — zależnie od swej pozycji rodzinnej — do uczestniczenia w p o ­ d e j m o w a n i u decyzji w sprawach p u b l i c z n y c h za pośrednictwem r a d y w s i . Tego rodzaju system p a t r y l i n e a r n y czyni zdecydowane rozróżnienie pomiędzy pozycją mężczyzn — „tubylców", a pozycją kobiet — obcych; ich p r a w a i obowiązki są wyznaczane według i c h r o d z i n n y c h powiązań z mężczyznami. Społeczna niższość k o b i e t jest j e d n y m z zasadniczych elementów t e j k u l t u r y . Wyobrażenia dotyczące poczęcia, zaspokojenia seksualnego czy fizycznego podobieństwa rodziców i dzieci akcentują wiodącą rolę, jaką w p r o k r e a c j i odgrywają mężczyźni oraz j a k b y pomocniczą rolę k o b i e t y . Niższa rola k o b i e t y znajduje odbicie w l i c z n y c h obyczajach: w systemie nadawania i m i o n i posiadaniu i n d y w i d u a l n y c h przezwisk; sposobie adre­ sowania, o d d z i e l n y m stole dla mężczyzn i wreszcie w ograniczeniach n a ­ kładanych n a uczestnictwo k o b i e t w niektórych zebraniach t o w a r z y s k i c h . Zachowanie się k o b i e t w k o n t a k t a c h między płciami jest niezmiennie wyrażaniem mężczyznom należnego i m szacunku. We wspólnocie w i e l k o r o d z i n n e j kobieta-żona podporządkowana jest w i e l o k r o t n e j władzy sprawowanej n a d nią przez t z w . wewnętrzny krąg r o d z i n n y : teściową, teścia, męża i jego braci. Są o n i j e j z w i e r z c h n i k a m i — przydzielają j e j pracę, wydają rozkazy, nadzorują j e j zajęcia i k o n t r o l u ­ ją j e j prowadzenie się. Jedynie gdy osiągnie pozycję głównej gospodyni �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 205 w samodzielnym gospodarstwie w i e l k o r o d z i n n y m , ograniczenia, które utrzymywały ją dotąd w pozycji podporządkowanej, zostają zniesione, status zaś, j a k i osiąga, staje się porównywalny z pozycją j e j męża. Obrzędowe role mężczyzn i k o b i e t głęboko różnią się zarówno w aspekcie ilościowym, j a k też i jakościowym. Istnieje bliska współza­ leżność między przydziałem ról r y t u a l n y c h a systemem pozycji społecz­ n y c h . Znaczącym aspektem tego zróżnicowanego układu jest uzależnie­ n i e r o l i obrzędowej od pozycji zajmowanej przez danego członka g r u p y w systemie l i n e a r n y m , w systemie r o d z i n n y m i k r e w n i a c z y m l u b w spo­ łeczności l o k a l n e j . UDZIAŁ MĘŻCZYZN W OBRZĘDACH W c y k l u życia w s i , okresy świeckie, k i e d y t o ludzie pracują i zgod­ n i e z w y m o g a m i danej pory r o k u dbają o swe codzienne sprawy, p r z e ­ platają się z okresami świątecznymi, wypełnionymi zajęciami obrzędo­ w y m i i ceremonialnymi. W okresach świątecznych, niekiedy rozciągają­ cych się n a przeciąg k i l k u d n i , poprzez spełnianie aktów symbolicznych mieszkańcy w s i nawiązują więź ze wspólnym i najwyższym adresatem t y c h działań: ze światem n a d p r z y r o d z o n y c h sił i istot. Wieśniacy wierzą, że są one w t y m czasie szczególnie a k t y w n e i dlatego mogą się przyczy­ nić do pomyślności (albo nieszczęścia) g r u p y . Obrzędem, który należy wyłącznie do mężczyzn, jest ceremonia świę­ cenia w o d y związana ze świętem Objawienia. Obrzęd t e n t r w a przez t r z y d n i , z przerwą n a „dzień k o b i e t " — poświęcony pamięci zmarłych. W dorocznym c y k l u obrzędowym rytuał t e n s t a n o w i p u n k t szczytowy. N i g d y n i e może być pominięty czy zaniedbany i uchodzi za zasadniczy dla zapewnienia pomyślności i szczęśliwego życia w s i . Główną osobistością ceremonii jest tutejszy ojciec chrzestny — kum, określony przez mieszkańców j a k o „nasz w i o s k o w y kapłan". Urząd t e n jest „obieralny" n a bazie lineażu i n a zasadzie corocznej r o t a c j i p r z y ­ z n a w a n y jest j e d n e m u z trzech najstarszych lineaży, czyli kabile. Z a ­ zwyczaj mężczyzna dostatecznie silny, aby podołać t r u d o m obrzędu, w y ­ znaczany jest n a tę funkcję przez swój kabile. Kum w s i występuje j a k o pośrednik między lokalną wspólnotą r e l i g i j ­ ną a kościołem p o n a d l o k a l n y m . Obrzęd rozpoczyna się poświęceniem w o ­ d y przez księdza w p a r a f i a l n y m kościele, gdzie gromadzą się k u m o w i e z całego okręgu. Każdy kum dźwiga krzyż swojej w s i , który jest s y m b o ­ l e m zarówno sakralnej jedności w s i (i godności kuma), j a k też płodności, z d r o w i a i obfitości, które n a skutek działań r y t u a l n y c h mają być zapew­ nione w s i . Powracając do d o m u kum obchodzi wieś i ze stosownym błogosła­ wieństwem k r o p i zabudowania gospodarcze, b u d y n k i , pola, łąki, stajnie, �206 JOZEF OBRĘBSKI chaty i szałasy, sady i ule, a przede w s z y s t k i m mieszkańców w s i i i c h i n w e n t a r z , śpiewając: „ T y l e dzieci, i l e k r o p e l . J a k w i e l e jest k r o p e l , t a k niech będzie cieląt, jagniąt i koźląt. T a k w i e l e jabłek, t a k w i e l e pszczół. Niechże t u panuje zdrowie, pomyślność i dostatek. Każdemu i w s z y s t ­ k i m . A m e n " . Wchodzi do każdego gospodarstwa i w każdym oczekują, że k u m będzie h o j n y w błogosławieństwie. N i c , co żyje i m a d l a chłopa j a ­ kąś wartość, n i e może być przeoczone. Każdy członek gospodarstwa m u ­ si być p r z y t y m w s p o m n i a n y po i m i e n i u i w y m i e n i o n y w błogosławień­ stwie. W czasie n o c n y c h przyjęć, j a k i e odbywają się w każdym d o m u po obrzędzie, kum zachowuje się n i e j a k gość, lecz tak, j a k b y t o o n był go­ spodarzem. W t o w a r z y s t w i e s w y c h pomocników wchodzi do d o m u bez pukania, bez czekania n a zaproszenie siada d o przygotowanej s t r a w y i bez zaproszenia zaczyna jeść i pić, wznosząc toasty za z d r o w i e i p o ­ myślność głowy d o m u i jego rodziny. W przyjęciu uczestniczą wyłącz­ n i e mężczyźni. Taka sama ceremonia powtarzana jest w każdym d o m u , p r z y wzrastającej liczbie uczestników, j a k o że mężczyźni z w i z y t o w a ­ n y c h już domów przyłączają się d o orszaku k u m a . Następny dzień jest dla mężczyzn d n i e m p r z e r w y . Jest t o równo­ cześnie n a w s i dzień opłakiwania zmarłych. W ceremoniach uczestniczą wszyscy mieszkańcy, ale wyróżnione role pełnią t y l k o k o b i e t y . Dzień t e n zwie się „mały kobiecy dzień w o d n y " , w odróżnieniu o d trzeciego d n i a — „małego d n i a w o d n e g o " mężczyzn. Trzeci dzień tego c y k l u , zamykający ceremonię, kończy się ucztą i tańcami, które j a k w s z y s t k i e tego rodzaju celebracje, odbywają się n a m i e j s c o w y m cmentarzu. Główny obrzęd polega na i n t r o n i z a c j i nowego k u m a i przekazaniu m u krzyża w s i . Uroczystość rozpoczyna się procesją wokół kościoła prowadzoną przez ustępującego k u m a , w a k o m p a n i a m e n ­ cie dziewczęcych pieśni. Następnie w obszernej k r u c h c i e kościoła stary kum podaje krzyż n o w e m u , a b y t e n przechowywał go aż po przyszło­ roczny obrzęd. W t y m czasie zostają odcięte i rozdzielone głowom go­ spodarstw kawałki sznura, którym n a uroczystość święcenia w o d y p r z y ­ mocowane były do krzyża k w i a t y . A k t t e n jednoczy wszystkie gospodarstwa w posiadaniu u c h w y t n e g o s y m b o l u życzliwości sił m i s t y c z n y c h . Ponieważ podstawę obrzędu stano­ w i system l i n e a r n y (agnatyczny), rytuał t e n akcentuje odpowiedzialność mężczyzn za zwartość, t r w a n i e i d o b r o b y t g r u p y . Równocześnie daje w y r a z wszechobejmującemu poczucie wspólnoty ogarniającej potomków o w e j p a r y założycieli r o d u , i c h żony i r o d z i n y — włączając n a w e t t y c h , którzy odeszli ze w s i . Poprzez urząd k u m a pokrewieństwo duchowe, które jest najwyższą i najświętszą formą pokrewieństwa zostaje ustalone n a płaszczyźnie obrzędowej między w s z y s t k i m i członkami g r u p y , nieza- �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 207 leżnie o d i c h a f i l i a c j i l i n e a r n y c h . System lineażu w y n o s i mężczyzn. A l e symboliczne, duchowe pokrewieństwo usankcjonowane przez t e n s y ­ stem t w o r z y jednię ponad przedziałami, które na świeckiej płaszczyźnie utrzymują się w e wspólnocie n a skutek patrylinearności. OBRZĘDOWE R O L E KOBIET Większość obrzędowych czynności kobiet składa się z w y k o n y w a n y c h przez n i e l u b pod i c h k i e r u n k i e m t r a d y c y j n y c h obrzędów związanych ze świątecznymi okresami kalendarza ceremonialnego. Zarówno organizacja, j a k istota obrzędów kobiecych różni się zdecydowanie od obrzędów O b j a ­ w i e n i a . Po pierwsze bazą d l a organizacji obrzędowych czynności kobiet n i e jest a n i wieś j a k o całość, a n i lineaż, lecz g r u p a domowa. T y l k o niektóre obrzędy, o d p r a w i a n e przez miejscowe dziewczęta, są organizowane n a bazie sublineażu. Po drugie, inaczej niż w obrzędzie Objawienia, kobieca adeis-magia ochronna składa się z l i c z n y c h aktów r y t u a l n y c h , z któ­ r y c h każdy m a wysoce k o n k r e t n y cel i każdy jest d o k o n y w a n y oddziel­ nie. W niektórych w y p a d k a c h cele te pokrywają się z p e w n y m i zasadni­ czymi wartościami egzystencjalnymi społeczności: z d r o w i e m l u d z i , ży­ znością pól, płodnością inwentarza, obfitością mleka. W i n n y c h zadaniem poszczególnych aktów r y t u a l n y c h jest odstraszanie i t r z y m a n i e pod k o n ­ trolą p e w n y c h specyficznych nadprzyrodzonych l u b n a t u r a l n y c h złych sił, t a k i c h j a k diablica loszotija, nieokreślona zła istota powodująca więk­ szość chorób, w i l k i , które atakują stada, czy m y s z y wkradające się d o składów ziarna. Tego rozdzaju a k t y r y t u a l n e następujące k o l e j n o j e d n e po d r u g i c h przeprowadzane są w praznitci — „puste d n i ' ' okresu świą­ tecznego, k i e d y t o nakładane są święte zakazy, albo w smJedni — „święte d n i " , biesiadne d n i c y k l u . Adets-ochronne zabiegi magiczne cieszą się szacunkiem j a k o część t r a d y c j i w s i i są t r a k t o w a n e j a k o p r z y w i l e j nadany l u d z i o m przez Boga w celu umożliwienia i m k o n t r o l o w a n i a sfery sacrum i profanum stosow­ n i e do własnych przeznaczeń. Lekceważenie t r a d y c y j n y c h p r a w n i e p o ­ ciąga za sobą nadprzyrodzonej k a r y , a n i n i e wywołuje g n i e w u świętych, jednakże pozbawia wspólnotę p e w n y c h nadprzyrodzonych źródeł j e j bez­ pieczeństwa i d o b r o b y t u . Przestrzeganie i c h jest zasadniczo obowiązkiem m o r a l n y m , powinnością j e d n y c h członków wspólnoty wobec pozostałych. Główna odpowiedzialność za czynienie m a g i i ochronnej spoczywa n a żonie głowy rodziny. Niektóre czynności są wyznaczane przez nią, zgod­ n i e z p r a w a m i rytuału i jego symboliką, i n n y m d o m o w n i k o m : córce l u b s y n o w e j , s y n o w i l u b mężowi, b r a t u l u b siostrze, czy ojcu i córce. J e d ­ nakże większość czynności r y t u a l n y c h jest spełniana właśnie przez nią,, a już wszystkie są przeprowadzane pod j e j k i e r u n k i e m i nadzorem- �208 JŮZEF OBRĘBSKI Obrzędowe funkcje należą do j e j głównych zajęć. Większość prac k o ­ biecych, również przez nią k i e r o w a n a i nadzorowana, w y k o n y w a n a jest przez młodsze k o b i e t y wspólnoty d o m o w e j : synowe, córki i w n u c z k i . O n a ,sama n i e pracuje już w polu, a n i n i e pasie bydła. D o niej należy śledze­ n i e d n i i okresów świątecznych oraz umiejętna organizacja p r a c y i co­ dziennych zajęć w gospodarstwie. Za pomocą prostych aktów r y t u a l n y c h ogłasza ona rozpoczęcie i zakończenie okresów obowiązywania świętych zakazów. I wreszcie, w organizacji i d o k o n y w a n i u obrzędów r o d z i n n y c h ona właśnie g r a główną rolę, zajmując pozycję przed mężczyzną — głów­ n y m gospodarzem — s w y m mężem l u b synem. Role obrzędowe stanowią więc istotną część j e j wywyższonej pozycji. KOBIETY A KULT ZMARŁYCH Ważnym zespołem obrzędowym, gdzie znów dominują kobiety, są obrzędy i ceremonie związane z k u l t e m zmarłych. Mężczyźni n i e są w y ­ łączeni z t y c h obrzędów, ale t o właśnie role spełniane przez k o b i e t y sta­ nowią i c h trwałą, widoczną i wyrazistą treść. O d kobiet oczekuje się, że będą opłakiwać zmarłych dłużej niż mężczyźni, a zwyczaje pogrze­ bowe, których muszą przestrzegać, są ściślejsze i bardziej surowe. Czy­ nienie magiczno-religijnych p r a k t y k związanych ze śmiercią członka r o ­ d z i n y i jego pogrzebem także stanowi część i c h obowiązków. Szczególna odpowiedzialność ciąży n a n i c h w związku z organizacją obrzędów po­ grzebowych i prawidłowym przydziałem ról związanych z okazaniem pamięci po zmarłym. Przygotowują one przy t y c h okazjach strawę na ucztę, w d n i żałoby rozdzielają w i m i e n i u zmarłego jadło i inne d a r y , składają u g r o b u o f i a r y z jadła, owoców, wódki i kwiatów oraz uczestni­ czą w r y t u a l n y c h płaczach i lamentach, czasami aż przez t r z y l a t a po pogrzebie. Płacz żałobny jest j e d n y m z c e n t r a l n y c h i najbardziej rzucających się w oczy aktów r y t u a l n y c h zarówno n a r o d z i n n y c h , j a k i wspólnie orga­ n i z o w a n y c h przez całą wieś obrzędach k u czci zmarłych w „soboty zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i postości mężczyźni mogą stać b l i s k o s w y c h r o d z i n n y c h grobów, mogą w y ­ rażać swój ból płacząc czy głośno zawodząc, czy też mogą zajmować się r o z m o w a m i z i n n y m i , wychwalając cnoty l u b opłakując cierpienia zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i p o ­ czucia jedności między żywymi i zmarłymi — jest rolą kobiet. T a k i właśnie układ obowiązków akcentuje bilateralną zasadę więzi r o d z i n n y c h i pokrewieństwa. K o b i e t a jest zobowiązana do płaczu za członkami rodziny, w której się urodziła, r o d z i n y najbliższej ( p r o k r e a c y j - �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A W S I MACEDOŃSKIEJ 209 nej) oraz wspólnoty r o d z i n n e j , d o której weszła przez małżeństwo. Ocze­ k u j e się o d n i e j , że w o d m i e n n y c h okresach opłakiwać będzie swego ojca i matkę, dziecko, męża, b r a t a i siostrę oraz kuzynów i swych l i c z n y c h p o ­ winowatych. ZNACHORKA I KOBIETA ŚWIĘTOBLIWA Wyrównywanie pozycji k o b i e t i mężczyzn poprzez układ ważnych obowiązków r y t u a l n y c h jest szczególnie widoczne w szacunku wobec m a g i i leczniczej. Jest t o obszar n i e m a l całkowicie zmonopolizowany przez k o b i e t y . M a g i a lecznicza jest e f e k t y w n a t y l k o w t e d y , g d y czyniona jest przez starszą kobietę, która n i e może już rodzić dzieci. Polega ona n a ca­ łym szeregu odrębnych czynności magicznych, z których każda o b e j m u ­ j e czynności m a n u a l n e i stosowne formułki, których dokładna znajomość jest niezbędna d o j e j p r a k t y k o w a n i a . A b y były w pełni e f e k t y w n e , za­ klęcia te p o w i n n y być przekazywane znachorce po l i n i i m a t k i : „mojej w i a r y i mojej k r w i " . Każda stara kobieta w e w s i z n a i stosuje magię leczniczą. Lecz b y osiągnąć pozycję prawa basnaritca — p r a w d z i w e j znachorki, k o b i e t a m u ­ si posiadać doskonałą znajomość całego z b i o r u obrzędów i zaklęć stosow­ n y c h n a różne dolegliwości oraz odpowiednie akcesoria swej sztuki, wśród n i c h poświęcony róg jelenia, za pomocą którego odpędza ona wszelkiego rodzaju złe siły i wreszcie p o w i n n a mieć ustaloną reputację skutecznej u z d r o w i c i e l k i . P o w i n n a ona umieć postawić właściwą diagno­ zę: czy dana dolegliwość powstała za przyczyną Boga, złych duchów czy czarów i zastosować o d p o w i e d n i rytuał łącznie z magią przeciwdziałają­ cą, dzięki czemu siła Czarnej m a g i i zostanie zniweczona, a j e j sprawca ostatecznie doprowadzony do śmierci. F u n k c j e znachorki są w p e w i e n sposób k o m p l e m e n t a r n e do f u n k c j i k u m a . I jeśli k u m m a do czynienia ze sferą świętości, t o obszarem, n a którym sprawuje swą władzę znachorka, jest nieświęte nadprzyrodzone podziemie złych sił i duchów. W niektórych wspólnie organizowanych obrzędach, j a k n a przykład zawiły w i e l c e rytuał wypędzania e p i d e m i i ze w s i , będzie o n a głównym organizatorem i wykonawcą czynności r y t u a l ­ n y c h . J e j praca jest uważana za funkcję publiczną i cieszy się dużym poważaniem: ona przecież „ocala" ludzi. Jej usługi są wynagradzane zazwyczaj je d ynie symboliczną zapłatą. Prawdziwą nagrodę stanowi okazywane j e j wywyższanie j e j pozycji spo­ łecznej. Osiąga ona p r z y w i l e j e przynależne poza t y m t y l k o mężczyznom. N i e m u s i wstawać n a i c h p o w i t a n i e . N a w s z e l k i c h zgromadzeniach p u ­ blicznych, j a k n p . przyjęcia ślubne, może się ona swobodnie mieszać z mężczyznami, siedzieć p r z y i c h stole, pić z n i m i wódkę i rozmawiać 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �210 JOZEF OBRĘBSKI z n i m i j a k równa. Jeśli m a ochotę, może n a w e t pozwolić sobie n a uży­ w a n i e wulgarnego języka, który przysługuje t y l k o mężczyznom. Podobnie w y s o k a pozycja, ciesząca się n a w e t większym prestiżem, może być osiągnięta przez kobietę w i n n e j kapłańskiej r o l i — w r o l i świętobliwej. K o b i e t a świętobliwa t o taka, która może komunikować się ze świętymi poprzez wizje i halucynacje. Podczas m o i c h badań w całym okręgu była t y l k o jedna taka kobieta — świętobliwa z Recane. Pozosta­ wała ona w kontakcie ze świętymi, którzy o b j a w i a l i się j e j i wyrażali swe zadowolenie, a najczęściej niezadowolenie ze spraw w s i . W s t a w i a ­ n i u diagnoz ludziom, którzy zwracali się ze s w y m i kłopotami po jej s k u ­ teczną pomoc, kierowała się głównie snami. Mogła w t e d y powiedzieć s w y m k l i e n t o m co robić: iść do kościoła z modlitwą i o f i a r a m i , czy do znachorki •— leczyć się. N i e płaciło się za j e j usługi, ale dary i pieniądze były zazwyczaj szczodrze składane w pobliżu swego rodzaju k a p l i c y , j a ­ ką zbudowała sobie dla m e d y t a c j i n a podwórzu, i do której udawała się po swe wizje. W s z y s t k i m t y m usługom towarzyszyły pouczenia n a t e m a t n a t u r y , jakości i właściwości świata nadprzyrodzonego. Jej d o m stał się ośrod­ k i e m myśli r e l i g i j n e j i r e f l e k s j i m o r a l n e j wyrażanej w sposób t r a d y c y j ­ n y . Jej główne zainteresowania były związane n i e t y l e z zachowaniem wartości egzystencjalnych, t a k cenionych przez chłopów, lecz z podsta­ w o w y m i wartościami n o r m a t y w n y m i społeczności chłopskiej. Głównym i wciąż powracającym t e m a t e m j e j n a u k była uświęcona n a t u r a zwycza­ jów społecznych i groźba nadprzyrodzonych k a r za złe prowadzenie się: „Bóg może wiele wybaczyć, ale święci są bardzo n i e c i e r p l i w i " . CZAROWNICTWO I JEGO SPOSOBY Czarownictwo znajduje się u podstaw obrzędowej skali. Jest a n t y ­ społeczne i m u s i być p r a k t y k o w a n e w u k r y c i u . Według wieśniaków, jego skuteczność w y n i k a z błogosławieństwa, j a k i m Bóg obdarzył pierwsze doświadczenia z czarną sztuką jeszcze w czasach m i t y c z n y c h . Czary są sztuką łatwą i n i e m a w n i c h n i c tajemniczego. Z p o w o d u prostoty s w y c h zaklęć, praktycznego symbolizmu, i c h zasady są znane praktycznie każdemu: zarówno k o b i e t o m , j a k mężczyznom. Jednakże p o d s t a w o w y m k a n o n e m tej społeczności jest to, że są one p r a k t y k o w a n e t y l k o przez kobiety, a „nigdy — nigdy przez mężczyzn": są one czynio­ ne przez „kobiety skąpe, pazerne, kobiety samolubne, k o b i e t y — czynią­ ce zło, k o b i e t y zawistne, k o b i e t y — czarownice". Są d w i e strony tutejszego c z a r o w n i c t w a : rzeczywiste p r a k t y k i i b a r ­ dzo rozpowszechnione podejrzenia o to. Ludzie mawiają: „kobieta, którą l u d z i e podejrzewają o czary, n i e m a być może z t y m n i c wspólnego. �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 211 I n n a zaś, n i g d y n i e b r a n a pod uwagę, t a jest czarownicą''. Rodzaje cza­ rów, j a k i e są obecnie stosowane, n i e są t a k pełne złej w o l i , j a k n a p r z y ­ kład magia miłosna powodująca, że dziewczyna ucieka z młodzieńcem, który jest j e j zupełnie n i e znany, albo magiczna kradzież m l e k a k r o w o m sąsiada osiągana przez nadużycie p e w n y c h t r a d y c y j n y c h p r a w . I n n e r o ­ dzaje czarów istniejące zawsze w sferze podejrzeń są znacznie poważ­ niejsze. Powodują one śmierć dzieci, bezpłodność kobiet, kłótnie r o d z i n ­ ne, niezgodę małżeńską, czy całkowite w y m a r c i e r o d z i n y . Zasadniczo p o ­ legają one n a antyspołecznym nadużyciu aktów obrzędowych i są p o d każdym względem przeciwstawne wobec p o d s t a w o w y c h zamierzeń i i n ­ t e n c j i właściwego rytuału w s i . C z a r o w n i c t w o w całym zakresie s w y c h p r a k t y k s t a n o w i mechanizm, poprzez który antagonizmy, zazdrość i animozje sprzeczne z zasadami r o ­ dzinnej i w i o s k o w e j solidarności znajdują s k r y t y , obrzędowy w y r a z , p r o ­ wadzący do i c h rozładowania. Szeroko rozpowszechnione podejrzenia 0 czary wskazują, że te antagonistyczne postawy są obyczajowo tłumione 1 przenoszone n a i n n y c h . Społeczny k o n t e k s t t y c h podejrzeń jest d o n i o ­ sły. Powstają one i osiągają w y s o k i e napięcie emocjonalne w stosunkach wewnątrz w i e l k i e j r o d z i n y , n p . między teściową a synową, czy między równorzędnymi k o b i e t a m i wspólnoty, t j . żonami b r a c i mieszkających r a ­ zem w systemie zadrugi. I c h wzajemne podejrzenia o nieczystą grę m a ­ ją swe źródło w p o d s t a w o w y m rozłamie tkwiącym w w i e l k i e j r o d z i n i e w związku z j e j p a t r y l i n e a m y m c h a r a k t e r e m : w rozdziale, j a k i i s t n i e j e między systemem pozycji, a solidarnością rodziny. Każdy członek g r u p y jest w sytuacji podzielonej lojalności: wobec g r u p y j a k o całości, wobec rodziny, z której pochodzi, wobec swej r o d z i n y małżeńskiej i wobec p o ­ zostałych r o d z i n małżeńskich, które wchodzą w skład wspólnego gospo­ darstwa. Te lojalności bywają czasem sprzeczne ze sobą. Szczególnie o d ­ nosi się t o do kobiet-żon, które są j a k b y poza nawiasem w grupie, i któ­ r y c h uczuciowe przywiązanie rodzinne nie zbiega się z uczuciami i c h mę­ żów. Ogranicza się ono do własnego zespołu małżeńskiego, lojalność zaś wobec g r u p y j a k o całości w stosunku do j e j „wewnętrznego kręgu", któ­ r e m u przysługuje a u t o r y t e t , n i g d y n i e jest całkowita. Reprezentują one odśrodkowe tendencje w grupie, przeważając antagonizmy i rywalizację, które nie mogą być wyrażone w j a w n y m zachowaniu. W miarę r o z r o s t u i starzenia się w i e l k i e j r o d z i n y , ze zmniejszającą się solidarnością j e j wewnętrznego kręgu i wzrastającą solidarnością składowych komórek małżeńskich, tendencje te prowadzą w końcu do podziału wspólnoty go­ spodarczej. Podziały te odbywają się w atmosferze kłótni i n i e j e d n o k r o t ­ n i e w akompaniamencie w z a j e m n y c h oskarżeń o czary „Kobiety dzielą rodzinę". �212 JOZEF OBRĘBSKI Związek kobiet z c z a r o w n i c t w e m jest zgodny zarówno z ogólnym w z o ­ r e m przydziału ról r y t u a l n y c h , faworyzującym kobiety, j a k też z niższą, podległą pozycją, jaką zajmują w e w s i i w rodzinie. PODSUMOWANIE Zagadnienie sposobów, j a k i m i r e l i g i a p r z y c z y n i a się do u t r z y m y w a ­ n i a zwartości g r u p o w e j , jest rozpatrywane przez analizę relacji pomię­ dzy strukturą społeczną a organizacją czynności obrzędowych. Posługu­ j e m y się t u pojęciem „wspólnoty r e l i g i j n e j " , j e d n o s t k i odrębnej i różnej o d „wspólnoty świeckiej" — społecznej. Wspólnota r e l i g i j n a w s i Wołcze w Macedonii nie stanowi g r u p y o roz­ budowanej s t r u k t u r z e . N i e m a t u i n s t y t u c j i kapłana, a n i żadnej f o r m a l ­ n e j organizacji, która opiekowałaby się życiem r e l i g i j n y m g r u p y l o k a l ­ n e j . „Religijna wspólnota" jest pojęciem a b s t r a k c y j n y m , sformułowanym w trakcie analizy ogólnego modelu k u l t u r y , i sprowadza się do w e ­ wnętrznie powiązanego systemu czynności r y t u a l n y c h i odpowiadają­ cych i m wierzeń, postaw i uczuć r e l i g i j n y c h podzielanych przez wszyst­ k i c h mieszkańców w s i . Organizacja czynności obrzędowych w y k a z u j e wyraźny związek ze strukturą społeczną. Podkreśla jedność g r u p y , znaczenie j e j p a t r y l i n e a r nego systemu, główną pozycję w i e l k i e j rodziny i wreszcie rodzinę b i l a ­ teralną i związki pokrewieństwa. Wybitną cechą jest dominująca rola kobiet w obrzędowości. Wyłączywszy najważniejszy obrzęd doroczny, wyłącznymi l u b głównymi a k t o r a m i działań obrzędowych są k o b i e t y . Przypisywanie kobietom ról obrzędowych jest uderzające przez swą jawną niezgodność z układem pozycji społecznych. W systemie p a t r y l i n e a r n y m , j a k i t u dominuje, istnieje ostre zróżnicowanie pozycji k o b i e t i mężczyzn, zarówno w e w s i , j a k w rodzinie kobieta zajmuje niższą i podporządkowaną pozycję. Społeczna niższość kobiety jest zasadniczym elementem tej k u l t u r y . Poprzez wyznaczanie ról i organizację czynności obrzędowych, b u ­ dowana n a świeckiej bazie s u p e r s t r u k t u r a wspólnoty religijnej pod za­ sadniczymi względami różni się o d wspólnoty świeckiej. Podstawowa różnica występuje w zakresie odpowiedzialności i solidarności społecznej. Wspólnota świecka jest niezrównoważona, rozdarta przez k o n f l i k t y , p o ­ dzielona przez rozłamy, obarczona ograniczającymi konsekwencjami sy­ stemu patrylinearnego. Wspólnota r e l i g i j n a przywraca równowagę. W e wspólnocie świeckiej mężczyźni mają pozycję nadrzędną, w r e l i g i j n e j o d ­ powiedzialność społeczną; a u t o r y t e t i władza zostają przeniesione na k o ­ b i e t y . Wspólnota świecka kładzie nacisk na pochodzenie w l i n i i męskiej. W j e j r e l i g i j n y m o d p o w i e d n i k u role r y t u a l n e wyznaczone na bazie l i - �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI 213 MACEDOŃSKIEJ neażu przekształcają się w stosunki symbolicznego duchowego p o k r e ­ wieństwa wiążącego wspólnym węzłem w s z y s t k i c h członków świeckiej społeczności. Nastawienie g r u p y r e l i g i j n e j jest bilateralne, co wyraża się w kulcie zmarłych. Wspólnota świecka jest wspólnotą żyjących. Wspól­ nota r e l i g i j n a obejmuje obecne, przeszłe i przyszłe generacje. We wspól­ nocie świeckiej rzeczy pożądane w życiu występują w niedostatecznej ilości i są rozdzielane bardzo nierównomiernie. W r e l i g i j n e j — są one symbolicznie pomnażane i dostępne każdemu. Wspólnota świecka w y k a ­ zuje tendencje do j e d y n o - i samowładztwa mężczyzn. Wspólnota r e l i g i j n a jest egalitarna i obejmuje w s z y s t k i c h . W opisanej społeczności w i e j s k i e j t e n s t r u k t u r a l n y s y n d r o m dostar­ cza funkcjonalnej zasady dla zrównania tego, co święte ze społecznym. Tłumaczył z angielskiego Witold Kowalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c92a765d8e2faff1867a4aa23b97ffc6.pdf 1dcdf74fc1db4073d044d5edb1a07b10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:699 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1972 NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69 Teksty angielskie PIOTR Okładkę ZBIGNIEW J/Z Xv GRAFF projektował KLIMCZYK ' Vfc< Redaktor ZYTA KWIECIŃSKA Redaktor techniczny LIDIA SAMARIN Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 22,20, a r k . d r u k . 18,88, a r k . A 1 25. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 90 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 25 X I I 1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7 V I 1972. D r u k u k o ń c z o n o w c z e r w c u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2/72 — F-10 C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25 IV 1971 REFERATY Maria F r a n k o w s k a — Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku Streszczenie w j . angielskim i Janusz T a z b i r — Misje religijne w ś r ó d Indian w X V I wieku . . . . Streszczenie w j . angielskim „Tadeusz Ł e p k o w s k i — Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach Streszczenie w j . angielskim Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej Streszczenie w j . angielskim Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní Streszczenie w j . angielskim Barbara W a l e n d o w s k a — Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyli • Streszczenie w j . angielskim ! E w a N o w i c k a — Indiański shakeryzm Streszczenie w j . angielskim Maria P a r a d o w s k a — X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii . . . Streszczenie w j . angielskim 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 KOMUNIKATY / Marcin K u l a — Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego ¡Teresa H r a n k o w s k a — Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahía Piotr B r y k c z y ń s k i — Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki Anna U r b a n — Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim 171 177 185 191 �6 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — Nowe formy społecznego protestu Indian — oku­ pacja Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja . Romana M a ń k o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Stanowiska człowieka prehistorycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycznych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru 199 205 221 ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a •—• Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk spo­ łecznych? Tatiana К o l e w a — Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struk­ tura Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i in­ formacji naukowej 231 245 259 P R A C E MŁODYCH ETNOGRAFÓW Adam R y b i ń s k i Uwagi ogólne — Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. 267 KRONIKA Mongolia 1971 — Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej — Je­ rzy Sławomir Wasilewski V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii —• Kalina SkłodowskaAntonowicz Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego — Ш seminarium organizowane przez Ośrodek Badań. Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 V I 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 RECENZJE Chozjajstwo i matierjalnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X ww. Matieriały k' „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu" — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sapir, Cultural chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski Książki nadesłane — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 �СОДЕРЖАНИЕ IV этнографический сетинар по америковедению Познань 23-25 IV 1971 ДОКЛАДЫ Мария Франковска — К проблематике религиозного синкретизма индейцев Мек­ сики Резюме на английском языке Януш Т а з б и р — Религиозное миссионерство среди индейцев в X V I веке Резюме на английском языке Тадеуш Л е п к о в с к и — Роль католицизма и протестанства в народообразовательных процессах на Антильских островах Резюме на английском языке Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Концепция избавления в доктринах религиознополитических движений индейцев Северной Америки Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Функции миллиенаристского мифа в социальнорелигиозных движениях тупи-гуарани Резюме на английском языке • Барбара В а л е н д о в с к а — Общие элементы в синкретических религиях Антильских островов Резюме на английском языке Ева Н о в и ц к а — Индейский шейкеризм Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а — Донесение Кшиштофа Арцишевского (XVII в.) как источник по исследованию верований индейцев побережья Бразилии Резюме на английском языке 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 СООБЩЕНИЯ Марцин К у л я — Бразильское движение „Палмарес" как пример культурного синкре­ тизма Тереса Х р а н к о в с к а — Афро-бразильские обряды candomblé в штате Баия Пётр Брыкчиньски — Культовая обусловленность форм зодчества доколумбовой Месоамерики Анна У р б а н — Животные в искусстве и верованиях андийских культур в доинковский период 171 177 185 191 �8 SPIS TREŚCI Богдан К о г у т н и ц к и — Новые формы социального протеста индейцев — захват Алькатраза Мария П а р а д о в с к а — Отчёт по заседаниям и дискуссия Романа М а н ь к о в с к а —• и Анджей К ж а н о в с к и — Место первобытного человека в пределах „ломас" как пример влияния климатических и гидрологических условий на доколумбово поселение в неплодородных Андах Перу 199 205 221 СТАТЬИ Герхард Клёска — Вмешиваются ли качества в положения общественных наук? . . . Татьяна К о л е в а — Динамика обычаев и обрядов, их функции и структура . . . . Ельжбета К р у л и к о в с к а — Замечания по вопросам научной документации и инфор­ мации 231 245 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Адам Р ы б и н ь с к и — Стабилизационные процессы среди пастухов-кочевников (общие замечания) 267 ХРОНИКА Монголия 1971 — новая стадия исследований польской этнографической экспедиции — Ежи Славомир Василевски VI Международный просмотр фольклора в Югославии — Калина Склодовска-Антонович Современные преображения деревни в ольштынском воеводстве — Ш семинар, орга­ низованный Центром научных исследований в Ольштыне 7-9 VI1971 — Малгожата Орлевич 278 280 282 РЕЦЕНЗИИ Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в X I X — X X вв. Материалы к „Кав­ казскому историко-этнографическому атласу" — Анджей Возьняк Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama, 1968 — Романа Маньковска, Анджей Кжановски Новые книги — Витольд Ковальски, Марек Арпад Ковалъски, Лех Мруз, Анджей Возьняк 285 288 292 �CONTENTS The IVth Ethnographic Seminar in American Poznań, April 23 to 25, 1971 Studies PAPERS Maria F r a n k o w s k a — Some Problems of Religious Syncretism among Mexican Indians A Summary in English Janusz T a z b i r — Religious Missions among Indians in the 16th Century A Summary in English Tadeusz Ł e p k o w s k i — Catholicism, Protestantism and the Formation of Nations in the Antilles A Summary in English Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The Concepts of Salvation in the Doctrines of Religious-Political Movements of North American Indians A Summary in English Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The Functions of the Millenarian Myth in Social-Religious Movements of Tupi-Guarani Indians . . . . A Summary in English Barbara W a l e n d o w s k a — Common Elements in the Syncretic Religions of the Antiles A Summary in English E w a N o w i c k a — The Indian Shakerism A Summary in English Maria P a r a d o w s k a The 17th Century Relation by Krzysztof Arciszewski as a Source to the Study of Beliefs of Indians of the Brasilian Coast . . A Summary in English 11 29 31 49 51 67 69 90 93 115 117 131 133 149 151 169 COMMUNICATIONS Marcin K u l a — The Brasilian Movement of the "Palmares" as a Case of Cultural Syncretism Teresa H r a n k o w s k a — Afro-Brasilian Candomble rites in the State Bahia Piotr B r y k c z y ń s k i — The Cultural Background of the Forms of Precolumbian Mezoamerican Architecture Anna U r b a n — Animals in the Art and Beliefs of Andes Mountains C u l ­ tures before the Incan Period 171 177 185 191 �10 SPIS TREŚCI Bohdan K o h u t n i c k i — New Forms of Indian Social Protest: the Occu­ pation of Alcatraz Maria P a r a d o w s k a — A Report of the Seminar Discussion . . . . Romana M a ń k o w s k a and Andrzej K r z a n o w s k i — The Find of a Pre­ historic Man within the "Lomas" as an Instance of Climatic and Hydrological Influence upon Precolumbian Colonization in the Wasteland of the Peruvian Andes 199 205 221 PAPERS Gerhard K l o s k a — Do the Values Interfere in the Propositions of the Social Sciences? Tatiana К о l e w a — Customs and Rituals: their Dynamics, Function and Structure Elżbieta K r ó l i k o w s k a — Some Remarks on Scientific Documentation and Information 231 245 259 WORKS B Y YOUNG ETHNOGRAPHERS Adam R y b i ń s k i — Stabilizing processes among Nomad Shepherds neral Remarks) (Ge­ 267 CHRONICLE Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical expedition — Jerzy Sławomir Wasilewski The V l t h International Display of Folklore in Yugoslavia — Kalina Skłodow­ ska-Antonowicz Contemporary Transformations of the Rural Areas of the District of Olsztyn — the I H r d Seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7th to 9th, 1971 — Małgorzata Orlewicz 278 280 282 BOOK REVIEWS Khozyaystvo i materyalnaya kultura narodov Kavkaza w X I X - X X vv. M a teryaly к „Kavkazskomu istoriko-etnograficheskomu atlasu" (Economics and the material culture of Caucasian Nationalities) — Andrzej Woźniak Olga Linares de Sap ir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Pana­ ma 1968 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski . . . . . . Books Received — Witold Kowalski, Marek Arpad Kowalski, Lech Mróz, Andrzej Woźniak 285 288 292 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cca79f34a9a33e89ac5b3f3844d3a12.pdf 30ba1ee26d29e25838f9491571fc86a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5769 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5366 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.19 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 3. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa: 1 — z pyskiem uniesionym do góry, 2 — z pyskiem spuszczonym ku ziemi, 3 — śmierć wróży pies grzebiący jamy koło domu lub w obrębie gos­ podarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e74e6a9edf9c06f39e1c9fd577b45e.pdf 277490e7ed7b2de8b23fa20262a2d081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5770 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5367 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się konia/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.22 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 4. Wróżby o śmierci z zachowania się konia. Objaśnienia znaków: Chory umrze, gdy: 1 — koń grzebie nogą w stajni lub na podwórzu, 2 — koń jest niespokojny, parska, rży. Chory umrze, gdy koń wiozący księdza: 3 — staje na drodze, 4 — przyjeżdża spocony, 5 — ogląda się do tyłu. Chory umrze, gdy koń czekający na księdza: 6 — grzebie nogą, 7 — śpi ze spuszczoną głową. Wróżby o rychłej śmierci kogoś we wsi, gdy w czasie pogrzebu koń ciągnący wóz z trum­ ną: 8 — obejrzy się za siebie, 9 — wskazuje głową na tego, który następny na umrzeć, 10 — gdy miną się dwa konie, w tym jeden zaprzężony do wozu z trumną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79429f513628ab0b2885bbd4de2a7e03.pdf 91d3622c6ac0396c19dda5a643ee6e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5767 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska zwierzęta udomowione - wierzenia wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5364 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.15 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 1. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I . Objaśnienia znaków: Pies wyje bo: 1 — czuje śmierć, 2 — widzi śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31c876912922850cca5a8a545a1641c7.pdf 5373b2d6cfcabcfd98f6e431dcba0583 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5768 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5365 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.18 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 2. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I . Objaśnienia znaków: 1 — śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa, 2 — wyjący pies wróży nieszczęście — może to być śmierć kogoś z domowników. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402cc4cbe89d44fee04108d08ecd739b.pdf e1787e34ebb41f5cb86da7adfb69dadd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5764 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne miary - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5362 Title A name given to the resource Występowanie miary piędziowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.299 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 2 . Występowanie miary piędziowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na piędź? Objaśnienia znaków: 1 — miara piędziowa była znana; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2033a591d6f76ab78b0f37494f0f88.pdf a88c2be24f7a7ad7c7d95e5b69333067 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5765 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5363 Title A name given to the resource Nazwy wag typu "przezmian"/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.306c Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 3 . Nazwy wag typu „przezmian" Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak wyglądał bezmian do ważenia? Objaśnienia znaków: 1 — „bezmian" i pod.; 2 — „przezmian" i pod.; 3 — „wincerz", .„mincerz" i pod.; 4 — „dezmar"; 5 — „kijasek"; 6 — brak konkretnej nazwy; 7—-brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94ab4d7baaa3323f92094622c5fc8ab6.pdf 4298a6d7984f09c18f801d3f2e7d51f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5762 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5360 Title A name given to the resource Zastosowanie miary łokciowej, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.290 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 50. Zastosowanie miary łokciowej, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na łokcie? Objaśnienia znaków: Miarę łokciową wykorzystywano w: 1 — budownictwie; 2 — do pomiaru ziemi; 3 — do mierzenia wełny; 4 — do mierzenia kiełbasy; 5 — brak konkretnego przeznaczenia; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1590477406c52db006622931c9aaa698.pdf 4f803691e1af060afeeb36ca36d4aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5763 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne miary - aspekt etnograficzny wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5361 Title A name given to the resource Zastosowanie miary siągowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.294 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 51. Zastosowanie miary siągowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na siągi? Objaśnienia znaków: Miarę siągową wykorzystywano do pomiaru: 1 — drewna; 2 — kamieni; 3 — zboża; 4 — ziemi (ew. t o r f u ) ; 5 — budynków; 6 — kijów; 7 — słomy; 8 — materiału (np. płótna); 9 — brak tra­ dycji; 10 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16ce2bc51f5601e5fb8fc6fdeb45b7f3.pdf be393407ed274a4ed7dbfb8ac4f69635 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5368 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 5. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży kret ryjący: 1 — koło domu, 2 — w izbie lub sieni, 3 — w obrębie gospodarstwa lub poza nim, 4 — wróży nieszczęście, może to być śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b450c8fd4d9278b5ba41d7b013cfb73.pdf 8bad4cb02f0dc735ae4b782fa8da0df0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5772 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5369 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.27 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 6. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży ryjący kret: 1 — w kierunku chałupy, 2 — od chałupy w kierunku dworu, 3 — pod progiem lub podwaliną. �