30 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0a2d517e73a592b9cdf2d6b5a4edf97.pdf 4de48dee9c2ef4bc32e62183ee599718 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3343 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne: Giza Frenkel (Frankel) - 16.09.1895 Wieliczka - 17.05.1984 Haifa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz DR GIZA FRENKEL (FRANKEL) 16.9.1895 WIELICZKA — 17.5.1984 HAIFA \ ! I I j \ ] j j ! ' i • ! i \ ! j i ! ! \ i j j I | j Nazwisko Gizy Frenklowej związane jest nierozerwalnie z prob­ lematyką badań nad tradycyjną kulturą Żydów polskich. Była ona niewątpliwie jednym z pionierów i zarazem powszechnie uznanych autorytetów w tej dziedzinie. Sylwetka naukowa badaczki ukształtowała się podczas studiów we Wiedniu a następnie pracy w Instytucie Etnografii Uniwersytetu im. Jana Kaziemierza we Lwowie. We Wiedniu w owym czasie wiodącym kierunkiem badawczym był dyfuzjonizm, którego podstawowe założenia przejęła Giza Frenklowa. Założeniom tym pozostała wierna we Lwowie, gdzie pracowała do wybuchu drugiej wojny światowej w Instytucie Etnografii kierowanym przez profesora Adama Fischera, którego autorytet naukowy uznawała przez całe swoje życie. Ośrodek naukowy we Lwowie był w tymże czasie zdecydowanie pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, która przedmiotem analizy etnograficznej, czyni przede wszystkim przed¬ miot — jako wytwór określonej kultury, posiadający swoje własne miejsce w określonym zespole kulturowym, swoją funkcję i ideolo­ gię. Ponadto w ośrodku lwowskim (jednym z nielicznych zajmujących się tą problematyką) prowadzono badania kultury mniejszości narodowych osiedlonych w Polsce. W ramach tych zainteresowań opracowano we Lwowie szereg monografii, dotyczących poszczególnych zagadnień zarówno kultury ludu polskiego, jak i innych, sąsiednich grup, co umożliwić miało stworzenie pewnej usystematyzowanej encyklopedycznej całości dotyczącej rozwoju kultury danego obszaru. W pracach badawczych powstających w ośrodku lwowskim Giza Frenkel stawiała sobie za cel przede wszystkim poznanie konkretnych wytworów, charakterystycznych dla tradycyjnej kultu­ ry Żydów polskich. Opracowując szczegółowo poszczególne tematy z zakresu rzemiosła artystycznego, sztuki ludowej czy kultury materialnej, chciała stworzyć podstawy do opracowania monografi­ cznego całości tej problematyki. Monografia taka, wraz z rezultatami badań Reginy Lilienthal, która jak wiadomo zajmowała się przede wszystkim tradycyjnymi obrzędami, wierzeniami i foklorem słownym, mogłaby dać w rezultacie syntezę tradycyjnej kultury polskich Żydów. Swe prace badawcze rozpoczęła Giza Frenkel od badań nad wycinanką w papierze i temat ten stał się centralnym w jej zainteresowaniach, przewija się przez całą jej twórczość, stanowi początek i zakończenie jej kariery naukowej. Rozpoczęła ją bowiem pracą o wycinance w papierze Żydów polskich, a zakończyła książką podsumowującą wyniki wieloletnich badań nad ludową wycinanką żydowską w świecie. Już pierwsze wyniki jej badań, ogłoszone we Lwowie wzbudziły zainteresowanie zarówno wśród żydowskich, jak i polskich badaczy sztuki ludowej. Potrafiła bowiem zgromadzić bogaty, w przeważającej części nieznany dotychczas materiał, po­ chodzący zarówno z własnych badań terenowych, jak i z rozrzuco­ nych kolekcji muzealnych. Dokładny opis i drobiazgowa analiza wzorów wycinanek umożliwiła jej danie odpowiedzi na szereg pytań odnoszących się przede wszystkim do genezy żydowskiej wycinanki ludowej, jej funkcji w tradycyjnej żydowskiej obrzędowości oraz jej powiązań z wycinanką polską. Dalsze prace, prowadzone już w Izraelu, dokąd przybyła w 1950 r., rzucają nowe światło na genezę wycinanki żydowskiej i jej funkcję w obrzędowości poszczególnych grup. Rozpoczętą we Lwowie karierę naukową przerwała druga wojna światowa. Spędza ją Giza Frenklowa na tułaczce w głębi Związku Radzieckiego, skąd wraca zaraz po zakończeniu działań wojennych i osiedla się w Warszawie. Podejmuje tam pracę w Żydowskim Instytucie Historycznym jako kustosz tworzącego się tam muzeum i przystępuje do prac nad ratowaniem tego, co pozostało po pożodze wojennej. Celem akcji inwentaryzacyjnej i ratowniczej jest zorganizowanie muzeum kultury żydowskiej przy tymże Instytucie w Warszawie. Rozumiejąc w pełni wagę tej akcji poświęca jej moc zapału. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz Katedrą Etnografii przy Uniwersytecie im. Marii Curie Skłodo­ wskiej w Lublinie, jest jednym z konsultantów komisji przy Central­ nym Komitecie Żydów Polskich, przygotowującej kwestionariusz, mający być podstawą dla zakrojonych na szeroką skalę badań na temat zachowania tradycyjnego sposobu życia społeczności żydows­ kiej w okresie drugiej wojny światowej. Rezultatem tych zaintereso­ wań jest artykuł dotyczący wybranych rzemiosł artystycznych uprawianych przez rzemieślników żydowskich do okresu ostatniej wojny światowej. W artykule tym Autorka opiera się wyłącznie na literaturze. Zbierając rozproszone przede wszystkim w polskiej i żydowskiej literaturze etnograficznej nieliczne wiadomości na interesujący ją temat, daje czytelnikom bogate, starannie opracowa­ ne studium. Kontynuacją tej metody jest praca Gizy Frenkowej nad strojem Żydówki polskiej. Nieliczne materiały, które można było znaleźć w literaturze fachowej dotyczącej tego zagadnienia poszerza zarów­ no o materiały muzealne, opis poszczególnych eksponatów znajdu­ jących się w kolekcjach muzeów, jak i o bardzo ważne dla tegoż zagadnienia źródła ikonograficzne. Zgromadzone równie starannie materiały dotyczące męskiego stroju żydowskiego na terenie Polski pozostały niestety w teczkach, których już nie zdążyła opiacować. Osiedliwszy się w Haifie, związała się z tamtejszym muzeum etnograficznym, gdzie stworzyła centrum zainteresowań wyciananką zarówno tradycyjną jak i współczesną. Otaczała opieką gromadzą­ cych się wokół muzeum twórców, zachęcając ich do kontynuowania twórczości, przede wszystkim przez organizowanie wystaw indywidu­ alnych poszczególnych wycinankarzy. Wystawy te przyczyniły się do zapoznania szerokich warstw społeczeństwa z pięknem i bogactwem wycinanki jak też i szeroko rozpropagowały tę dziedzinę twórczości artystycznej i przyczyniły się do wzrostu liczby jej kontynuatorów. Była konsultantem wielu wystaw wycinanki organizowanych również i przez inne ośrodki etnograficzne w Izraelu, jak też autorem licznych tekstów wprowadzających w katalogach poszczególnych wystaw. Charakteryzując metodę badawczą Gizy Frenkowej należy podkreślić, że pozostała ona wierna swym początkowym założe­ niom. Prace jej charakteryzuje przede wszystkim szacunek dla źródła. Przedmiot, który stanowi podstawę jej zainteresowań podle­ ga dokładnemu opisowi, analizie formy i motywów zdobniczych. Równie starannie analizuje zawsze źródła historyczne jak też i materiały ikonograficzne. Badając tradycyjną kulturę żydowską starała się Giza Frenkowa znaleźć jej ewentualne powiązania z otaczającą ją kulturą polską i wzajemne wpływy jednej na drugą. Obok pracy badawczej uznawała zawsze ważność pracy popula­ ryzatorskiej. Już w zaraniu kariery naukowej publikowała artykuły o charakterze popularno-naukowym w ukazujących się w Polsce żydowskich czasopismach „Chwila" i „Opinia". Działalność tę kontynuowała również w Izraelu współpracując zarówno z prasą miejscową jak też i żydowską, wychodzącą w Ameryce. Dowodem uznania dla jej osiągnięć było zorganizowanie w 1976 r. dla uczczenia 50-lecia jej działalności naukowej przez Ha-museon 1-etnografia w'1-folklor w Haifie wystawy p.t. Migzeret nijar awar w-howe. Ilustrowała ona znakomicie stosunek Gizy Frenklowej do tematu zajmującego zawsze pierwsze miejsce w jej zainteresowa­ niach. Dla uczczenia 80-lecia jej urodzin Oddział Etnografii Mu­ zeum Izraela w Jerozolimie zorganizował niezwykle interesującą wystawę p.t. „Strój kobiety żydowskiej w Polsce". W 1980 roku Muzeum Ha-Aretz w Tel Avivie oraz Ginza hug 1'omanut jehudit amamit przyznało jej nagrodę im. D. Dawidowicza nadawaną za prace nad etnografią Żydów Europy Wschodniej. Do niemalże ostatniego dnia życia była Giza Frenklowa czynna naukowo, pełna młodzieńczego entuzjazmu i zapału do pracy i taka pozostanie w naszej pamięci. 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ddeffd3e8054700f4926e577bd92acf5.pdf 7e8b3d221199be139fc48fe0016a5d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3342 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.134-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Maciej Krupa CZAS BUDOWANIA Ostatnie lata przyniosły w Polsce szereg publikacji dotyczących kultury żydowskiej. Fakt ten jest z pewnością rodzajem rekompen­ saty za wieloletnie milczenie na ten temat, a także efektem swoistej mody, której przyczyn nie będę tutaj dociekać. Piękny album Moniki Krajewskiej Czas kamieni jest znakomitą ilustracją tego co pozostało — wspomnień o wspaniałej przeszłości, cmentarzy, gro­ bów... W Księdze Wyjścia czytamy: „W tym dniu będziesz opowiadał synowi swemu: Dzieje się tak ze względu na to, co uczynił Pan dla mnie w czasie wyjścia z Egiptu" (Wj 13,8). Z tych słów wywodzi się obowiązek głoszenia Hagady paschalnej, historii narodu żydowskie­ go przekazywanej z pokolenia na pokolenie przez długie wieki. Z powyższego wersetu biblijnego zaczerpnięto również tytuł albumu wydanego na Węgrzech w 1984 roku. ...będziesz opowiadał synowi swemu przekażesz mu dziedzictwo przodków, wiarę ojców, Pismo, skarby kultury i tradycji. Nad Dunajem to polecenie ma jeszcze swój sens, gdyż trwa tam życie społeczności żydowskiej, kontynuowany jest przekaz pokoleniowy. Węgry są bowiem jednym z niewielu krajów naszej części Europy, w którym przetrwała do dziś znaczna mniejszość żydowska i jedynym, w którym kultura i religia żydowska trwa w pełnej ciągłości i rozkwicie. Książkę otwiera krótki historyczny wstęp Żydzi na Węgrzech, omawiający ich dzieje począwszy od pierwszych żydowskich osadni­ ków w Panonii za czasów rzymskich. Podczas I I Wojny Światowej zginęło 565 tysięcy węgierskich Żydów. W 1948 roku zawarto porozumienie pamiędzy rządem republiki a kongregacją żydowską, ustalające prawną sytuację Żydów na Węgrzech. Obecnie w stolicy i wszystkich województwach istnieją gminy żydowskie, w Budapesz­ 1 cie działa jedyne w Europie Wschodniej Narodowe Seminarium kształcące rabinów (również dla potrzeb wspólnot żydowskich w krajach ościennych). Szkoła ta posiada bogatą bibliotekę i archi, wa, wydaje swój rocznik, zbiór dokumentów Monumenta Hungariae Judaica oraz historyczne monografie poszczególnych węgiers­ kich gmin żydowskich. W budynku seminarium mieści się również żydowskie gimnazjum. Muzeum kultury żydowskiej założone w 1909 roku posiada jedną z najbogatszych kolekcji judaiców w Euro­ pie. I . „Jest czas rodzenia i czas umierania" (Koh 3,2). Pierwsza część albumu Od kołyski do grobu prezentuje cztery główne wydarze­ nia żydowskiego życia: narodziny i rytuał obrzezania, Bar Miewa - dzień konfirmacji, wejścia do społeczności dorosłych mężczyzn; obrzęd zaślubin i pogrzeb. Fotografie przedstawiają wszystkie charakterystyczne momenty tych obrzędów — obrzezanie, nadawa­ nie imienia, pierwsze czytanie Tory, panną młodą pod ślubnym baldachimem, ucztę weselną, kolejne sceny z pogrzebu. Zdjęcia są uzupełnione krótkim tekstem charakteryzującym przebieg poszcze­ gólnych uroczystości, ich pochodzenie, zakorzenienie w Prawie i tradycji. I I . „Te są święta Pańskie, które będziecie zwać świętymi" (Kpł 23,2). Część druga — Święta, równie szczegółowo przedstawia przebieg kolejnych dni świątecznych począwszy od szabatu — przy­ gotowań do niego, modłów w synagodze, obrzędów domowych. Zdjęcie człowieka dmącego w szofar otwiera cykl świąt dorocznych - Rosz ha-Szana (Nowy Rok), Jom Kippur (Sądny Dzień), Sukkot (Święto Namiotów), Symchat Tora (Radość Tory), Chanuka (Świę­ to Świateł), Zajn Adar (rocznica narodzin i śmierci Mojżesza), �Purim, Pesach, Lag ba-Omer, Szawuot (Święto Tygodni), Tisza be-Aw (rocznica zburzenia Świątyni). Na zdjęciach utrwalono szereg charakterytycznych obrzędów, przedmiotów i scen — przy­ kładowo: kobiety modlące się w „babińcu", świecę hawdalową. modlitwy w synagodze, kuczkę na miejskim podwórku, papierowe chorągiewki przygotowane na Święto Radości Tory, procesję ze zwojami Pisma, menory chanukowe, malowniczą postać rabina ortodoksyjnej gminy. Szczególnie obszernie — co zrozumiałe - przedstawiono święto Paschy — ucztę sederową, proces przygo­ towywania i wypieku macy, przebieg sederu w synagodze, dziecko zadające pytania będące wstępem do Hagady. Krótkie teksty komentują wszystkie święta pokazując ich biblijny, historyczny rodowód i streszczając przebieg ceremonii. I I I . „A lud mój uczyć będą, co za różnica jest między rzeczą świętą a pospolitą" (Ez 44,23). W części trzeciej — Dni powszednie, przewijają się dwa wątki będące esencją żydowskiej codzienności - modlitwa i nauka. Możemy zobaczyć akcesoria modlitewne - tałes, tefilin, oraz sposób ich noszenia. Pokazano także wnętrze bożnicy, zwoje Tory i modlitewne gesty. Zwrócono również uwagę na znaczenie pielgrzymki do grobów wielkich rabbich. Dalej może­ my zobaczyć szereg instytucji związanych z wymogiem koszerności: rzeźnika rytualnego — szojcheta, sam proces uboju rytualnego, wnętrze koszernej masarni, kuchni, piwnicy z winem. Na Węgrzech istnieją wszystkie szczeble żydowskiej edukacji, stąd szereg obrazów i scen z życia szkolnego — chłopcy uczący się Tory, mała dziewczyn­ ka zasłaniająca oczy, ucząca się błogosławienia świec szabasowych, lekcje i czas wolny spędzany w żydowskim gimnazjum, studenci zgłębiający treści Talmudu i ordynacja nowego rabina. Trudno opowiedzieć słowami treść albumu stąd powyższe, skrótowe wyliczenia. A wszystko po to, by ukazać bogactwo pełni życia — bo takie wrażenie przynosi omawiana książka. Ukazuje świat zupełnie dla nas egzotyczny, a znajdujący się tak blisko. I co najważniejsze — żywy. Warto wspomnieć jeszcze o kilku zaletach tej publikacji. Przede wszystkim znakomite zdjęcia, które będąc w pełni fotografiami artystycznymi nie tylko dokumentują, ale poprzez określony punkt widzenia, kadrowanie, światło i wspaniałe kolory, kreują przedstawiany świat. Poza tym krótki, treściwy komentarz, nie obciążający nieprzygotowanego czytelnika nadmiarem informa­ cji, lecz wystarczająco tłumaczący znaczenie prezentowanych scen i obrazów. Wspaniała szata edytorska, tak ważna w tego typu publikacjach — przejrzysty układ, znakomita jakość zdjęć, papieru, II. 1. Modlitwa przy zwojach Świętych Ksiąg; ił. 2. Kropla wina na wargi dziecka przy nadaniu imienia; i l . 3. Wyrób macy na święta Pesach oprawy. Uzupełnieniem książki jest słowniczek niektórych obcych wyrażeń oraz krótka ale reprezentatywna bibliografia, podająca zarówno tytuły węgierskie jak i niektóre ważne prace obcojęzyczne. W sumie jest to bardzo udana pozycja wydawnicza, godna szerszej prezentacji a może i przedruku. Plastyczny wizerunek żywej wspólnoty żydowskiej, książka jakiej w Polsce nie da się już napisać. Bowiem nam pozostał tylko „czas kamieni". ... and you shall tell your son ... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, Tamas Fener — zdjęcia, Sandor Scheiber — tekst. Budapest, Corvina Kiadó, 1984, s. 155 (książkę wydano również w węgierskiej i niemieckiej wersji językowej). 3 �Olga Goldberg-Mulkiewicz: GIZA FRANKEL — MIGZEROT NIJAR, OMANUT JEHUDIT AMAMIT, GIVATAIIM 1983, WYD. MASADA Ukoronowaniem wieloletnich zainteresować badawczych Gizy Franklowej (Frenklowej, Franklowej) jest jej ostatnia książka Wycinanki w papierze, żydowska sztuka ludowa. Tematowi temu poświęciła ona całe życie — pierwszą bowiem publikacją, rozpoczy­ nającej pracę naukową w Katedrze Etnologii Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie asystentki, był artykuł Wycinanka żydowska w Polsce omawiana zaś książka ukazała się na rok przed śmiercią autorki. Opracowując ten temat dokonała Giza Franklowa pionier­ skiej pracy. Dotąd bowiem wycinanka żydowska znana była jedynie z nielicznych wzmianek, względnie krótkich opracowań, nie ujmują­ cych całości problematyki. Franklowa systematycznie badała wyci­ nankę różnych grup żydowskiej diaspory i stała się w tej dziedzinie nie kwestionowanym autorytetem. Omawiana książka jest podsumowaniem dorobku naukowego autorki. Zawiera krótki tekst wprowadzający oraz część zasadniczą, na którą składa się siedemdziesiąt siedem plansz, w tym pięćdziesiąt barwnych; ponadto w książce znajdujemy wybór bibliografii doty­ czącej opracowań z zakresu historii wycinanki na świecie oraz wycinanki żydowskiej. W części wstępnej porusza autorka takie problemy jak — zagad­ nienie źródeł sztuki wycinania w papierze oraz historię wycinanki żydowskiej w Europie; następnie pisze o występujących najczęściej motywach, tłumacząc pokrótce symboliczne znaczenie tych, które występują najliczniej i uważane są za wiodące w sztuce żydowskiej (np. lew) oraz tych, które występują bardzo często w wycinance, jak na przykład orzeł — zwłaszcza dwugłowy. 1 2 Autorka wymienia rodzaje żydowskich wycinanek, funkcje jakie spełniały w życiu tradycyjnych społeczności, opisuje technikę wyci­ nania stosowaną przez żydowskich wycinankarzy. Nieco miejsca poświęca opisowi wycinanki spotykanej u Żydów zamieszkujących kraje północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Na zakończenie tej części porusza autorka problem współczesnej wycinanki żydowskiej, rozwijającej się obecnie w Izraelu, oraz wśród społeczności żydows­ kiej zamieszkującej Stany Zjednoczone. Tematyce tej poświęcono w książce jedynie kilkanaście wierszy — sygnalizując problem. W całości zarówno tekst wstępu jak i plansze dotyczą żydowskiej wycinanki tradycyjnej, której szczytowa faza rozwoju przypadała na drugą połowę X I X wieku oraz przełom stuleci. Zasadniczy trzon publikacji stanowią ilustracje poszczególnych wycinanek oraz krótkie ich opisy. Zebrane wycinanki pochodzą z wielu, rozsianych po całym świecie kolekcji muzealnych oraz prywatnych. Ponadto publikuje Franklowa zdjęcia wycinanek, które kiedyś były w jej posiadaniu i uległy zniszczeniu podczas ostatniej wojny światowej. Wybierając poszczególne przykłady autorka postarała się, aby wybór w książce odzwierciedlał niemalże wszystkie typy wycinanki oraz reprezentował wszystkie grupy żydowskiej diaspory w których — według rezultatów dotychczaso­ wych badań — wycinanka występowała. Najbogaciej reprezentowane są mizrachy oraz sziwiti (24 plansze kolorowe, 7 dwubarwnych). Wśród nich na szczególną uwagę zasługują publikowane po raz pierwszy, przed paroma zaledwie laty odkryte, dwa egzemplarze wycinanki Żydów tureckich, które zarów- II. 1. Menora. Maroko, X I X / X X w., 40 x 60 cm 136 �no w zastosowaniu motywu menory, jak i bogatego ornamentu roślinnego nawiązują do wycinanki północno-afrykańskiej. Tezę tę umacnia użycie „złotego" papieru jako tła, spotykane również tylko w północnej Afryce. Na związki pomiędzy wycinanką żydowską a miejscową w Europie, wskazuje egzemplarz wycinanki pochodzą­ cej z Wiednia, (str. 40), w której przy tradycyjnej kompozycji spotykamy zastosowanie techniki wycinania (szczególnie jasno widoczne na ramce okalającej wzór) znanej z produkowanych w klasztorach południowo-niemieckich i austriackich obrazków dewocyjnych, zwanych Spitzenbilder. Następny rodzaj, to szewuoslech i rojzelech (cztery plansze kolorowe i 15 ilustracji dwubarwnych), w której to grupie, znanej wyłącznie z terenów Europy wschodniej, na uwagę zasługują rzadkie dla wycinanki żydowskiej kompozycje tematyczne oraz wycinanki koliste. Obydwa te rodzaje bliskie są wycinance polskiej a odbiegają od tradycyjnej żydowskiej. Wyodrębniona grupa wycinanek północno-afrykańskich to tak zwane menory, jako że centralnym motywem każdej z nich jest świecznik siedmioramienny, w którego ramiona wpisane są najczęś­ ciej teksty z biblii, psalmy lub inne sentencje filozoficzne, zależnie od przeznaczenia wycinanki. Niektóre z nich pełniły funkcję przede wszystkim zdobniczą, inne służyły jako amulety, o czym świadczą umieszczone na nich teksty. Stosowanie wycinanki jako amuletu, znane były również i Żydom ze wschodniej Europy, a w omawianej książce reprezentują ten typ cztery plansze kolorowe i trzy dwubarwne. Wycinanki te, tak zwane kimpetbriefTech wieszano w poko­ j u położnicy. Pojedynczymi egzemplarzami ilustrowane są takie rodzaje wyci­ nanek jak wieszane w szałasie budowanym na święto Sukkot, wykonywane dla przystroju ścian synagogi w miesiącu Adar czy tablice do liczenia okresu omer (czas przypadający pomiędzy świętami Pesach a Szawuot, obwarowany pewnymi nakazami religijnymi i normami zachowań) (il. 4). Odrębną grupę stanowią takie wycinanki jak obrazek przedsta­ wiający „ N o w ą " synagogę Żydów aszkenazyjskich zbudowaną w X V I I I wieku w Amsterdamie (z tego też okresu pochodzi wykonana w pergaminie wycinanka), czy też ozdobiony bogatym ornamentem wierszowany tekst, mówiący o przemijaniu dóbr doczesnych. Typem wycinanki nie uwzględnianej w dotychczaso­ wych badaniach przez autorów jest luach zikkaron. Jest to zapewne nowszy typ o tradycyjnej kompozycji i tradycyjnych motywach zdobniczych, który wszedł do tradycji żydowskiej dopiero na przełomie stuleci. Funkcją tych wycinanek jest upamiętnienie zmar­ łych w rodzinie i przypomnienie dat ich zgonów, a więc dni, w których należy odmówić przepisaną nakazami religii modlitwę. Autorka podaje dwa przykłady takich wycinanek. Jedną ze Stanów Zjednoczonych (1900 r.), drugą pochodzącą prawdopodobnie z Pol­ ski (il. 5). Są to pierwowzory rozpowszechniającego się współcześnie typu wycinanki o nowej funkcji. Nawiązując do problematyki związanej z historią rozwoju wycinanki oraz pierwowzorami tejże autorka zamieszcza trzy plan­ sze przedstawiające pochodzące z Włoch i zdobione wycinanką X V I I I - i XIX-wieczne żydowskie kontrakty małżeńskie tak zwane ketuby oraz dwa zwoje zdobione wycinanką Megillot Ester. Należy żałować, że zbiór ilustracji nie obejmuje zdobionych wycinanką chorągiewek na święto Simchat Tora, gdyż wówczas kompedium przykładów żydowskiej tradycyjnej wycinanki byłoby pełne. Każda plansza zaopatrzona jest na przeciwnej stronie w objaśnia­ jący tekst. Uwzględnia on przede wszystkim miejsce i datę wykona­ nia wycinanki, jej rozmiary i kolekcję, w której znajduje się obecnie, względnie — w nielicznych tylko przypadkach — tytuł pracy, w której były publikowana (odnosi się to jedynie do wycinanek zaczerpniętych z publikacji Reginy Lilientalowej — jest to bowiem jedyne źródło dla tego typu wycinanki, wszystkie oryginały zaginęły w pożodze wojennej). Następnie autorka określa funkcję wycinan­ ki, opisuje pokrótce jej kompozycję, czasem tłumaczy symbolikę poszczególnych motywów. Ustosunkowując się do tekstów tak licznie występujących w wycinankach stara się przede wszystkim określić ich proweniencję, rozwiązać skróty, odczytać daty, odszu­ kać nazwiska twórców. Opisy te nie zawsze są konsekwentne, autorka dodaje przy niektórych egzemplarzach uwagi, które wydają 3 137 * �się jej konieczne. Dotyczą one często specyfiki danej wycinanki, odmienności jej wzoru, powszechności występujących na niej moty­ wów czy też umieszczonego tekstu. Na marginesie tych objaśnień do poszczególnych plansz nasuwa­ ją się pewne uwagi krytyczne. Przede wszystkim nazwy poszczegól­ nych miejscowości, z których pochodzą wycinanki, podawane są niekonsekwentnie — raz wedle ich brzemienia w jidysz, raz po polsku, czasem zaś alfabetem hebrajskim, co utrudnia ustalenie proweniencji poszczególnych egzemplarzy. Autorka operuje też pojęciem Galicja, który to termin pokutuje do dziś w naukowej literaturze hebrajskiej, aczkolwiek jest anachronizmem. Ponadto te wycinanki, które pochodzą z poszczególnych kolekcji muzealnych, a jest takich bardzo wiele, nie mają zaznaczonego numeru inwenta­ rza, co nie ułatwia ich odszukania przez ewentualnych kolejnych badaczy. Zamieszczony na końcu książki spis rzeczy zawiera jedynie dane skrótowe odnośnie poszczególnych plansz. O pięknie i bogactwie motywów żydowskiej wycinanki ma mówić ona sama, i rzeczywiście cel ten udało się wydawnictwu osiągnąć — pokazanie tak wielkiej liczby wycinanek w kolorze umożliwia czytelnikowi poznanie prawdziwego efektu artystyczne­ go jaki wycinanka wywoływała. Dobry poziom graficzny książki umożliwia zorientowanie się, która wycinanka malowana jest akwarelą, gdzie mamy do czynienia z podłożonym tłem z glansowanego kolorowego papieru, względnie arkusza tzw. „złotka". Szata graficzna książki, zaprojektowana przez Arie Ben-Dawida przyczyniła się do jej przejrzystości, a zastosowane przerywniki w tekście — wzięte z wycinanek, których dany tekst dotyczy — uświadamiają czytelnikowi różnorodność i piękno poszczegól­ nych motywów. Reasumując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy książkę, która przedstawia nam całokształt problematyki badawczej związanej z wycinanką żydowską i która daje bogaty przegląd przykładów świadczących o jej specyfice. 3 PRZYPISY 1 Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, „Lud", seria I I , t. V I I I , 1929, s. 40—57 Na uwagę załugują przede wszystkim następujące prace: R. Lilientalowa, Twięta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Roz­ prawy Wydziału Filologicznego A U " , t. X L V , 1914; M . Goldstein, 1 K . Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935; B. W. Segel, Reiselech und Fahnen der galizischen Juden, „Globus", t. 61, 1932, nr 15 O. Goldberg-Mulkiewicz, Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej, „Polska Sztuka Ludowa, R. 41, 1987 nr 1-^t 3 II 3 Wycinanka na święta Sukkot symbolizuje odwiedziny patriarchów w Kuczkach, X V I I I w., 32 x 21,2 cm; il. 4. Wycinanka — tablica służąca do liczenia okresu Omeru, 1866, 59 x 52 cm; il. 5. Tablica pamięci, na rocznicę śmierci ojca i matki. USA, 1917, 39 x 34 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ff1d90ca5fba9279925dc64898f6cc.pdf a20295bbcf6f50f9fefd87bc188db218 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3344 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.140-143 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E P E 3 KO M E SUMMARIES The present double issue of the series of monographs on national minorities in Poland is dedicated to Jewish culture. Before World War I I the Jews with their 3 million inhabitants constituted about 10% of the Polish society. I t is from Poland that come almost half of the Jewish families now living mainly in the USA and Israel. It is also in Poland that 5 to 6 million Jews from Poland, Greece, Germany, Holland and other countries were murdered in the holocaust. We now observe in our country a great interest in Jewish culture, also among ethnographers. Although educated in Hebrew and Jidish, they find it extremely difficult to restore the image of the past due to atrocious devastation of the sources and remains of material and spiritual culture. Our quarterly would like to contribute to the effort of all those institutions and individuals who try to preserve and evoke the memories of the culture that for centuries coexisted with Polish culture in villages, towns, and cities. We publish excisions f r o m . A b r a h a m J o s h u a H e s c h e l ' s book T H E E A R T H IS T H E LORD'S. T H E I N N E R W O R L D OF T H E JEW I N EAST EUROPE in order to present Jewish culture, faith, philosophy, and system of values to all those our readers who are less familiar with the problem. Similar was the reason for publishing M a c i e j K r u p a ' s review of the album on the rites and customs of the Jews presently living in Hungary. In 0 1 g a G o 1 d b e r g - M u l k i e w i c z ' s review of the book on the world Jewish cuttings written by Giza Frankel from Haifa, we include characteris­ tic forms of cuttings connected with various feasts and customs. Olga Goldberg-Mulkiewicz dedicates an obituary to Giza Frankel, an ethnographer working and living in Israel after World War I I , who contributed to the studies on the culture of Polish Jews. G. Frankel's article on Jewish cuttings in Poland was published in our quarterly in 1965 (no 3). K o n s t a n t y Ge b er t in the article... SO T H A T T H E P L O U G H DOESN'T BREAK. R O M A R K S O N JEWISH D E M O N O L O G Y presents in a concise way Jewish demonology starting from the classical works: the Old Testament, Talmud, cabalistic writings, to conclude in the definite practical demonology. Z b i g n i e w T a r g i e l s k i — D A N C E A N D M U S I C AS T H E EXPRESSION OF CHASSIDISM Targielski reconstructs the spiritual climate that coincided with the appearance of chassidism in Poland, a new religious-mystic movement. I t attiributed great significance to prayer considering it one of the essential spiritual acts and the only way to God. Extasis that can be attained through prayer leads to mystic unity with God. The adoration of God was revealed in such elementary forms as singing and dancing, hence their importance for the movement. The borderline between sacral and lay music disappeared, for holiness reaches to the every day's life reality. The words are of secondary importance, occasionally meaningless. I t is melody that gains the priority, since together with dance it leads to mystic extasy. J a c e k O l ę d z k i — KVITLEHS F R O M LEŻAJSK. T H E QUESTION OF SUPPLICATION A N D T H A N K S G I V I N G I N CHASSIDIC A N D C A T H O L I C VOTIVE CULTS Olędzki, an author dealing with votive cults in Poland, analyzes similarities and differences between the votives offered by the Poles and Jews; he bases himself on kvitlehs (requests found in ohel — the tomb of the zaddick-wonderworker, Noam Elimelech (1717 — 1787) in Leżajsk. Leżajsk was pilgirmed by both Poles and Jews, the first coming to the miracullous picture of Our Lady of Leżajsk, 140 the latter coming to the tomb of the zaddick one of the creators of the chassidism. Olędzki analyzes form and contents of about 70 kvitlehs, mainly in Jidish, and coming from the hasidim from Poland and abroad (Western Europe, the USA, Israel). They used to visit Elimelech's ohel since 1960 's till the begining of 1970's. The author gives various ethic and research reasons that justify his breaking the privacy of the kvitlehs. He also stresses poetical and literary qualities of the chassidic confessions (expression)..The discussed lettters are characterized by the requesting attitude of the faithful (request), and never by the propiatory (begging) one. Bearing in mind the lack of thanksgiving and oaths, we observe that the character of the cult is precisely defined by this requesting attitude. Uniform to a far greater extent than in Catholic sanctuaries the attitude of the faithful is characterized by sincere, straight-forward act of trustfulness and faith, all imbued with crude obligation to be — exist in good health, material prosperity, surrounded by the off-springs, and with full readiness to know and follow the principles of the tora. The contents of the letters is not dominated by the thanksgiving concretism (dominant in Catholic votives) and cannot be connected with the stereotype of self-interest as distinct from „selfless" thanksgiving attitude of the Catholics. As seen in the result of previous research (Andree 1900 van Gennerj 1910 Kriss 1930 Olędzki I960) in some rural and urban communities in Europe also partially among the nobility the utilitarian" sincere and'straight-forward attitude devoid Of any thanksgiving hypocrisy was in the period between the 17th and 20th century unique and exceptional. Therefore, the greatest values of the coextistence between the Poles and Jews and not revealing uny deep antagonisms were to be found first of all in the country or in some towns of Eastern territories such as Lvov Przemvsl Leżaisk where no excessive thankseivine tonalitv was developed, but rather the begging one, like among the hasidim. Olędzki decides that the comparison can be transfered to a vaster background of evaluation systems and social values developed in Europe as the result of the professed religious dogmas. And in that case one should speak on the one hand of votive cults in Roman Catholicism and similar practices (eg. chassidic kvitlehs), and on the other of a total negation of such attitudes among the followers of the Protestant, Orthodox, and Greek-Catholic churches. And it is in this general outlook permiting people address God with their requests and thanksgiving (through pictures and in writing) that the author discerns the cause for religious animosities. They are deeper in Protestant religions. M o n i k a K r a j e w s k a in her two articles JEWISH CEMETARIES I N POLAND: TOMBS A N D EPITAPHS and SYMBO­ LISM OF RELIEFS I N JEWISH CEMETERIES I N POLAND discusses the problem of Jewish cemeteries. They were largely destroyed during the war. Hardly cared for after World War I I they underwent further decay. The pre-war research concerned only cemeteries in bigger cities. The today's attempt to restore their complete image is but saving the remnants. In the years 1974—86 the author investigated 102 cemeteries. Although the articles concern Polish territories for comparative reasons some information about foreign examples are also presented. She distinguishes three types of the tomb: mozeva, sarcophagus-like, ohel; however she herself sees this distinction as an imperfect approximation. Both the inscriptions and reliefs in Jewish cemeteries are closely connected with the religious culture of the Jews, although some Christian influences can also be traced. When analyzing the inscriptions, Krajewska points out to their artistic form, ie. graphic character of letters, which permits to weave Hebrew letters in the motifs of reliefs. She also emphasises analogies between epitaphs and reliefs (a list of recurring relief motifs and inscrpitions is included). Easily observed is the �stereotype character of the epitaphs. The author discusses in detail the contents and cliches in the inscriptions. She stresses the use of siginificant words to cipher, for example, the date of death; this is possible in view of the numerical qualities of Hebrew letters, which often obscures the inscription. The second article concentrates on the motifs of tomb reliefs. This art was greatly limitied by the prohibition of presenting human figures, which was not always strictly observed. When discussing particular motifs the author concentrates mainly on the symbolic meaning connected with the dead, his origin, religious function, and individual features. Krajewska presents common motifs, their possible sources, and suggests their interpretation. She stresses the difficulty with interpreting many motifs, eg. some animals may be connected with the first name or less often the surname of the dead, they may symbolize the date "of death (zodiak animals), and have other symbolic meaning connected with the defunct, they may also be mere copies, since we observe here frequent stereotypes, similarly .to epitaphs. The articles are completed by S t a n i s l a w K r a j e w s k i ' s translation of some Hebrew epitaphs from Jewish cemeteries in Poland including the oldest one (1203) found in Wroclaw. A n d r z e j T r z c i ń s k i — TOMB-STONEPOLICHROMIESON JEWISH CEMETERIES I N SOUTH-EASTERN POLAND The author discusses tomb-stone polichromies on Jewish cemete­ ries on the example of 18 burial grounds he has examined. In spite of the fact that the tomb-stones are often not wen preserved, Trzciński was able to generalize some correlations in the colouring of particular elements of the tomb structure, that is the shape of letters, background, and ornamental motifs in low relief. Not only does he present the general technological rules of making polichromies but also tries to justify the application of particular colours on the basis of the colour symbolism in Jewish religion. M a r i a a n d K a z i m i e r z P i e c h o t k o w i e — POLICHRO­ MIES OF POLISH WOODEN SYNAGOGUES The custom to paint synagogue interior was characteristic exclusively of Poland. If occurring elsewhere (eg. South Germany) it testifies to the migration of the Polish Jews. Decorative art developed in Polish synagogues due to an exceptional position of the Jews in Poland and the authority of rabbies in the 16th and 17th centuries. Whereas in Western Europe, the Haskala, together with its protestant associations, contributed greatly to rationalizing the cult. The authors discuss the design of the synagogue interiors and decorations of particular synagogues pointing out to their motifs, sources, and symbolic meanings. They also analyze the impact Jewish painting was prone to (eg. paintings in Polish wooden churches, illusionism, etc.). They signal that the discussed objects are just remnants of the phenomenon the extent of which is difficult to judge on the grounds of very scarce records. Andrzej Trzciński „YOU SHALL D W E L L I N BOOTHS FOR SEVEN DAYS..." (LEV. 23. 42) In Tyczyn (Rzeszów voivedship) in the attick of one of the houses at the market square (built in 1912) a room designed as a sukka (hut, tent) has been found, the room having been used on the Feast of Sukkot (Feast of Tabernacles). The room had a mobile roof and wooden floor. Water painting have been preserved on two walls. A l l the scenes, ie. floral motifs, a crown, lion, people, are considered by Trzciński, somewhat hypothetical^, to derive from the Biblical tradition. The author regards the Tyczyn discovery as the most valuable among the rare examples of this kind in Poland. L u d w i k S t o m m a — THE I M A G E OF T H E JEW I N T H E STRUCTURE OF POLISH PEASANT M Y T H S The author proves that the image of the Jew in Polish folk culture is mostly based on myths, only slightly determined by class or economic factors. This is proven by the stuctural affinity between tales of Christ's death and the so-called „ritual murders" as well as the tales repeating the scheme and referring to the matters complete­ ly foreign to the Polish countryside (participation of the Jews in the plot against the passengers of the Titanic). This is also confirmed by the identical distribution of Jewish motifs in Poland, repeated even by young, post-war generation which had no contacts with the Jews, W ł a d y s ł a w T . B a r t o s z e w s k i — RELATIONS BETWEEN T H E PEASANTS A N D T H E JEWS In the interwar periods Poland closely followed the USA in the number of Jewish population. More than half of the Polish Jews lived in villages or small towns. Thus it is only natural that the relations between the peasants and the Jews were close and a figure of the Jew was often present in folklore (Herods, weddings). Bartoszewski argues that the image of the Jew in folklore was ambiguous and two types can be distinguished: that of „ o u r " Jew and „Jew-stranger" (the one with whom there are no relations and who usually comes from a distant big town). „Jew-stranger" is ... a figure estimated negatively, whereas „our Jew" is usually to be found on the border-line between familiarity and strangeness, and is fully accepted by the rural community. It is also noteworthy that the author profits from the materials that so far have not been used by ethnographers, ie. yizkher bikher (Books of Memory) written by the Jews who have survived the holocaust. The following articles deal with every-days relations between the • Poles and the Jews. T o m a s z G a j d a , a peasant from Dębska Wola (the voivedship of Kielce) wrote: T H E JEWS I N M Y A N D N E I G H B O U R I N G VILLAGES I N T H E YEARS 1918 — 1945. A D I A R Y . D o r o t a P a c e w i c z a n d K r z y s z t o f S a b a k talked to one of the most outsdanding contemporary sculptors, Adam Zegadło from the village of Krzyżka (WITH A D A M Z E G A D Ł O A N D HIS WIFE O N T H E JEWS). Alicja M a l e t a — T H E JEWS F R O M CZUDEC I N T H E M E M O R Y OF OTHER I N H A B I T A N T S The article results from the research carried out in Czudec in 1986, where in the interwar period the Jews constituted half of the population. The author presents people's opinions on the local Jews, comparisons between Jewish and Polish craftmanship and trade, as well as what is remembered about the Jews, ie. the prohibitions and rules connected with various spheres of their life, rites, and feasts. The article concludes with the information about the holocaust of the Jews. O l g a G o l d b e r g - M u l k i e w i c z — T H E M U T U A L PENE­ T R A T I O N OF F O L K ELEMENTS BETWEEN POLISH A N D JEWISH C O M M U N I T I E S According to the author, the works dealing with the Po­ lish-Jewish relationship, though limited mainly to the relation: one's own — alien and economic contacts, overestimate the isolation of both societies. These relatonships must have been significant and concerned numerous spheres of life. For instance, Jewish craftsmen used to make small crosses, sold however by non-Jewish traders. When building a house, some rites are known to have been observed. Were they observed when a Christian house was built by Jewish craftsmen? — asks the author. Although drawing particular motifs from the whole of the ornament is somewhat risky, Olga Gold­ berg-Mulkiewicz describes some motifs applied in cuttings and carpentry where mutual derivations of motifs are unquestionable. This leads her to conclude that the contacts between the two communities were multifarious. 141 �Lwa F r y s - P i e t r a s z k o w a — PARTICIPATION OF JE­ WISH CRAFTSMEN I N R U R A L C U L T U R E The materials concerning the participation of Jewish craftsmen in rural culture come from the Archives of the Docummentation of Folk Art (Cracow division of the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences). The research carried out in the years 1952—86 in Eastern part of Poland concentrated on the craftmanship which provided for the needs of the countryside. The majority of the materials prove the significant role of the Jewish craftmanship in the supplies for the rural market. • M a r i a F i d e r k i e w i c z — I M A G E OF T H E JEWS I N FOLK­ LORE OF T H E Ż Y W I E C BESKID M O U N T A I N S Fiderkiewicz deals with the figure of the Jew and his image in folklore reflected in ritual groups of the „Beggars" and „Noblemen" from the Żywiec Beskid Mountains. She traces the changes in the figure of the Jew, his appearance, language, and the change of the stereotype of the Jew over the period when the every-day's contacts between the Poles and Jews had ceased. The research carried out in 1985 enabled the author to reconstruct the rite going back to 1920's. M a c i e j K r u p a — F I D D L E R O N T H E ROOF, T H A T IS T H E UNIVERSAL JEW The present research concerned the image of the Jew among primary school-children. It consisted in two elements: artistic representations and the poll carried out among children requested to describe and present sources of information about the Jews. The given images point out to scarcity of information, mostly stereotypi­ cal, about the Jews, influenced by the film Fiddler on the Roof shown recenty in Polish tv. Bogdana P i l i c h o w s k a — CRACOW C H U R C H FAIR TOYS PRESENTING T H E JEWS Wooden figures of the Jews were sold at three Cracow church fairs: at Emaus on Eastern Monday, at Rękawka on the first Tues­ day after Easter, and at Skałka on May 8th (feast day of St. Stanislaus). The best known is the Emaus fair. It has been held in the very same place for at least 400 years, ie. at the foot of St. Salvator's church and the Norbertine nunnery. Ethnographers maintain that ever since the second half of the 19th century it has been the greatest toy market in Poland. We do not know when the first figures of the Jews appeared at the fair. The oldest information dates back to 1874. The figures were produced mainly by the masons from Zwierzyniec and Podgórze. Placed often on wooden stands they presented adult mails in different poses (eg. with Hebrew text in hand) and were denominated accordingly as praying, singing, reading Jews; they also used to hold a musical instrument (harph, double-bass, dulcimer), or to have a bird sitting on the hand or pertch, as well as a dog, also fixed to the stand. There were figures without any ornaments. They were all dressed in a traditional Jewish costume, painted or made of cloth decorated with real fur which was also used to make a hat. When touched, the figures swayed thanks to wire springs in their legs. Popular were also figures of Jews on moving swings. After World War I I they disappeared from the fairs for many years, and reappeared at Emaus in 1977. PE3KDME Ha iwKJia MOHorpaipmecKHx C 6 O P H H K O B , nocBameHHbix TeMaTHKe HaUHOHajlbHblX MeHbUIbHHCTB, JKHByiUHX Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH, HblHeiUHHH, ABOHHOH HOMep MM nOCBailiaeM CBpeHCKOH Kyjnvrype. /J,o B O H H M eBpeu cocraBJiajiH O K O J I O 10% nojibCKoro o6mecTBa (3 MHjijiHOHa). H3 nojibiim npoHCxoaHT nonra H O J I O B H Ha eBpeiiCKHx ceMeft, acHByuiHX B Hacroamee BpeMa — npeacae Bcero B CoeflHHeHHbix UlTaTax H H3paHJie. Ha nojibCKnx 3eMJiax 6biJio yHHHToaceHO 5—6 M H J U I H O H O B eBpeeB H3 nojibimt, rpemra, FepMaHHH, TojuiannHH H apyrux paH. B HacToamee BpeMa B nojibiue B03poc HHTepec K eBpeHCKOH KyjibType, a H T O ana Hac BaxHO — TaKHce cpe«H STHorpadpoB. Hx ycmma Bocco3«aTb KapTHHe npouijioro, K O T O P W M conyTCTByeT H3yieHHe jxpeBHeeBpeHCKoro H3biica H HflHui, BecbMa 3aTpyflHaeT HeBepoaTHoe onycTOineHHe HCTOHHHKOB, CJieflOB MaTepHajlbHOH H ayxoBHoft KyjibTypu. PeaaKUHs acenaeT 3 T H M HovtepoM BKjnoiHTbca B icpyr ynpeacfleHKH H jiHii, xoTopue nbiTaioTca coxpaHHTb H Bocco3aaTb naMATb o KyjibType, KOTopaa B TeneHHe C O T C H jieT cocyuiecTBOBajia c nojibCKoii KyjibTypoił B aepeBHax, ropoaax H MecreiKax. nepenenaTMBaa (ppameHTbi K H H ™ A. X e p m e j i a 3 E M J I ^ - B o a c t J i . flyxoBHbiïî M H P E B P E E B B O C T O H H O H E B P O n t l , M M HMeeM B Busy HHTaTejieB, He opHeHTHpyiomHxca B npo6jieMax eBpeficKOH KyjibTypu, xapaKTepe Bepu, <pHJioco(pHH H U C H H O C T H O H CHcreMe. noflo6Hyio uejib npecneayeT ny6jiHKauHa peueH3HH M a n e a K p y n u , nocBameHHaa HjijnocrpHpoBaHHOH K H H re-ajib6oMy o oôpaaax H oôwHaax eBpeeB, acHByumx B Hacroamee BpeMa B BeHrpHH. ny6jiHKyeM TaK*e peiteH3HK> O j i b r H T o j i b a 6 e p r - M y j i b K e B H H Ha TeMy K H H ™ O eBpeficKHx Bwpe3Kax, HanHcaHHyio rH3ofl tDpamcejib H 3 XaH(bbi, HjijnocTpHpya Ham TeKCT B3aTblMH H3 KHHTH xapaKTepHblMH (DOpMaMH Bbipe30K, CB»3aHHbIX C npa3AHHKaMH H OÔpaiiaMH. ABTOpy 3TOH KHHrH, 3THorpa<py, caeJiaBinen MHoroe ana H3yieHHa TaKsce KyjibTypu nojibCKHx eBpeeB, nocjie B O H H U nocejiHBuieiica H pa6oTaBiueH B H3paHJie, nocBameHbi nocMepTHbie BocnoMHHaHHa O J I I T H r o j i b f l ô e p r - M y j i b K e B H H . Tma «DpaHKejib onyôjiHKOBajia, B nacTHocTH, B HaiueH acypHajie CTaTbio o eBpeâcKHX Bbipe3Kax Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH. CT 142 KoHCTaHTbi T e 6 e p T B CTaTbe ...JIHIIIb Bbl n J I Y r HE CJIOMAJICfl... 3 A M E M A H M O EBPEHCKOH flEMOHOJ I O r H H aaeT eë KpaTKHH onepK, HaHHHaa c KjiaccHiecKHx H C T O H H H K O B , TaxHX KaK BeTXHH 3aBeT, TajiMyfl, KaóajiHCTHiecKHe K H H ™ , KOHHaa Ha HCTopireecKH noareepayteHHOH npaKTHMecKoS aeMOHOnorHH. 36H r H eB TaprejibCKHH — TAHEII H MY3MKA KAK BMPA5KEHHE X A C H f l C K O H M b l C J I H A B T O P peKOHcrrpyHpyeT flyxoBHbffl K J I K M B T , conyTCTByioutHH HapOatfleHK) Ha nOJIbCKOH TeppHTOpHH HOBOrO pejIHTH03HO-MHCTHnecKoro TeMeHHa-xacHflH3Ma. Ero C T O P O H H H K H ciHTanH, H T O O J I H H M H3 caMbix BaacHbix flyxoBHbix aKTOB aBJiaeTca MOJiHTBa KaK eitHHCTBeHHbiH nyTb K Bory. PejiHrHoaHbift 3Kcra3 6 M J I ana H H X B03MO*HOCTbio coHHeHHH c BoroM, a noKJioHeHHe einy Monro npoaBjiaTbca B TaK sjieMeHTapHbix dpopMax KaK neHHe H TaHeii — OTcroaa H X TaKoe 3HaneHHe ana npHBcpxceHUCB xacnaH3Ma. fluesOjieHfl3KHH-KBHTJIEXH H3 JIE^CAHCKA. nPOEJIEMA n P O C b B b l H E J I A r O f l A P H O C T H B X A C H f l C K H X H KATOJIH^IECKHX BOTHBHblX KYJIbTAX A B T O P , saHHMaioumHca flojirne roaw H3yneHHeM B O T H B H M X KyjibTOB B nojibiue, aHajiH3HpyeT cxo/tCTBa H pa3JiHHHa MOKfly B O T H B H W M H npeaMeTaMH, îKepTBOBaBiuHMHca nojibCKHM H eBpeficK H M HacejieHHeM, npHHHMaa B O BHHMaHHe K B H T J I C X H (npocbôbi), HafifleHHbie B rpoÓHHHe uaaHKa-nyitOTBopua HoaMa 3jiHMejiexa (1717—1787) B JleacaftcKe. Jle^aftcK 6 W J I M C C T O M nanoMHHHecTBa nojiaKOB H eBpeeB. U,ejibio nepBbix 6 U J I HyaoTBopHbifi o6pa3 Jle^aiicKOH BoroMaTepn, BTopux-MorHJia uaaHKa, oauoro H3 ocHOBaTejień xacaaH3Ma. ITpeaMeTOM aHajiH3a aBTopa aBJiaeTca 4>opMa H coaepacaHHe O K O J I O 70 K B H T J I C X O B , HanncaHHbix rjiaBHWM o6pa30M Ha a3WKe Hanm, npoHaanexcaBinnx npHBepxceHiiaM xacna«3Ma H 3 nojibum H H 3 3arpaHHUbi (3anaauaa EBpona, CIIIA, H3panjib), KOTopwe HaBemajiH Moniny 3jiHMejiexa HaiHHaa c cepe- �flHHM u i e c T n a e c s T u x rojroB ao ceMHjjecaTbix TO/JOB H a u i e r o CTOJie- pnpeTauHH MHornx MOTHBOB; T a K HanpHMep, HexoTOpbie HCHBOT- THH. A B T O p npHBOflHT npHHHHM STHHeCKOii H HCCJieflOBaTejIbCKOH Hbie M o r y T HMeTb CB»3b c HMeHeM H J I H (baMHJiHefi HaTypw, KOTopbie o n p a B f l b m a i o T B ero C O 6 C T B C H H O H C O B C C T H Heo6xoflHMOCTb HapymeHHH rpaHHiibi H H T H M H O C T H , rpaHHUbi J I H H Horo, 3aneHaTjieHHoro B KBHTJiexax, nonaBuinx B e r o pyKH. nojiHepKHBaeT TaKxe nosTHnecKO-jiHTepaTypHyio ueHHocTb xacH^cKHx ( p e ^ K o ) , M o r y T CHM6ojiH3HpoBaTb npH3HaHHH ( B CMbicjie: BMCKasbiBaHfi). 0 6 p a m a e T BHHMaHHe, H T O j i b H a a CTepeoTHnH3au,Ha Bee paccviaTpHBaeMbie H M K B H T J I C X H o6eflHH«eT rbaKT, H T O O H H co^epacaT npocb6w Bepyioimrx, x o HHKorjia MOJib6w — n p n n H J i o * e H e M K CTaTbe a s j i a s e T c a cjj,ejia HbiH C a H H C J i a O M OTCyTCTBHH 6jiarOflapCTBHH H npHCHS 3TOT (paKT Heo6biHaiiHo TOHHO onpejiejiaeT xapaKTep HHTepecyiomero Hac K y j i b T a . OflHHa- KOBasi ( H TeM caMMM oTjiHHHaa O T KaTOjmHecKHx) no3HUH5i B e p y i o - mnx xapaKTepH3yeTCH BepHa H Bepbi. HCKPCHHHM, JlHiueHHoe HenocpeflCTBeHHbiM aKTOM 6jiaroflapcTBeHHoft HOe C yMepUIHM HJIH * e 6bITb 06bIKH0BeHHbIM CBHfleTejIbCTBOM K o n n p o B a H H a ( a K , KaK B c j i y n a e snHTadpnii, H a 6 j n o f l a e c a s n a n H T e T P KOHKpeTnsaiiHH KOpblCTOJTK)- KaK n o K a 3 a j i H 6ojiee paHHHe HCCJieijoBaHHa (AH/rpee 1900, BaH TeHenn 1910, Kpncc 1930, O J K : H ; J , 3 K H H 1960) B HeKOTOpblX KpeCTbflHCKHX, KaK H TOpOflCKHX 06lIieCTBaX E B p O I I b l , no3HUHH KaTOJiHKOB. a nacTHHHo H B ujjiHxeTCKOM o 6 u i e c T B e HCKpeHHaa H H e n o c p e a c T BeHHati no3HUHs, He 3aByajiHpoBaHHan C B o e r o p o j i a 6 j i a r o j r a p c T B nepnoji XVII—XX T MOTHBOB). H H K p a e B C K H M n e p e s o a H36paHHbix T B apeBHeeBpeftcKHX Ha eBpeficKHx jiaji6Huiax o6 apy»ceHHOH B O BpoujiaBe BCTpeHaromnxca crapeHuieH, B K snHTatpHH, nojibine, B T O M n n c j i e OTHOcameftca K 1203 H H rojiy. A H f l x e S T u i i i H H b C K H H — n O J I H X P O M H A ^ POCTTHCb H A ^ r P O E H H HA EBPI-HCKHX KJIAABHUIAX rC-rO-BOCTOHHOH HOJIblllH ABTOP 6H9 B OTJIHHHe OT „6eCKOpbICTHOH" H03HUHH 6jiarOJJ.apCTBeHHOH BeHHbiM jiHueMepneM, npHHajiJieacajia nary c M e p r a (acHBOTHbie — 3Ha3ojj,HaKa), MoryT HMeTb HHoe CHM6onHHecKoe 3HaneHHe, CBa3aH- ao- (flOMHHHpyromeft B B O T H B H M X npeflMeTax KaTOJiHKOB) coflepacaHHe KBHTJieXOB He MOJKeT CBS3bIBaTbCa CO CTepeOTHnOM KH yMepuiero BCKOB K ejiHHCTBeHHbiM! I I o 3 T O M y B e p o a r a o HaH6ojiee r j i y 6 o K H e ueHHOC- saHHMaexca nojwxpoMHoft Haflrpo6Htt a 6a3e 18 o6c,ieflOBaHHbix H pocnHCbio HM eBpeflcKHX Kjiafl6Hin. X o T a c o c r o a - HHe 3 T H X H a j i r p o 6 H H npcwMymecTBeHHO n j i o x o e , O H H j i a w T B O 3 M O acHOCTb BOCco3/iaTb xapaKTep OKpacKH OTaejibHbix 3Jie- uipH(pTa, (poHa, a Taxxe jieKopaTHBHbix M O T H B O B 6apeJiberboB. A B T O P aHajiH3HpyeT TexHOJiorHHecKHe n p H H U H n u MCHTOB: pocnHceH a TaK^ce i i e j i a e T n o n b i T K y T O B B eBpeHCKOH HHHX KpacoK. Ha O C H O B C C H M B O J I H K H rj.Be- BblJICHHTb Hcnojib30BaHHe Tex, a He , u - ik. TH B OTHOUieHHHX ineacfly n o j i a K a M H H eBpeaMH, jiHuieHHbie o c T p w x aHTaroHH3MOB, Bbipa6aTbiBajiHCb H M C H H O B a e p e B H a x H B H C K O T O PWX TOpOJiaX BOCTOHHMX paHOHOB n O J l b U I H , TaKHX KaK JIbBOB, nuieMbicjib, JIoKaiicK, roe He 6buio HpesMepHoii 6 j i a r o a a p c T B e H apTHKyjiauHH, a TOJibKO T O T BHJJ, npocb6, KOTopbiH 6bui xapaKTepeH j j j i a xacH/ipB. Mapna E B P E H C K H E KJIAflEHIHA B nOJIblUE H H X H A / J T P O E H b l E H A f l l l H C H , a TaKace CHMBOJIHKA EAPEJIbE<t>OB H A E B P E H C K H X KJIAflEHIIIAX B nOJIbUIE AByx CTaTbax — nOJIHXPOMHblEPOCflEPEB^HHblX C H H A r o r KasHMe* IlexoTKa nHCH HOH B H PocnncH C H H a r o r S T O HBJieHHe, xapaKTepHoe TOJibKO a n a TeppHTopHH. Te, KOTopwe M O K H O BCTpeTHTb, HanpH- noubCKHx Mep, B KHKHOH T e p M a H H H , BBJiaiOTCa CJieflaMH MHTpaUHH nOJIbCKHX Ha pa3BHTHe fleKopa C H H a r o r HMena HecoMHeHHO o c o BJiHaHHe CHTyauna eBpeeB B nojibiue H aBTopHTeT p a B B H H O B B X V I H X V I I BeKax, Korija B 3anaflHOH E p o n e „Haskala" c ee npoTecraHTCKHMH CB83aMH 3HanHTejibHO B03AeflcTBOBajia Ha pauHOHajiH3au,Hio KyjibTa. A B T O P M n n u r y T o njiaHHpoBKe HHTepbepoB C H H a r o r , o fleKope OTaeJibHbix eBpeflcKHX xpaMOB, eBpeeB. 6oe B MoHHKa K p a e B C K a 3aHHMaeTca T e M a T H K o S eBpeflcKHX KJiaa- B O Bpevm B O H H U 3HaHHTenbHaa n a c r b S T H X Kjiajj,6Hiij. 6bijia yHHHT05KeHa. nocjie B O H H M — npaKTHHecKH 3a6pomeHHbie — n o j i BeprajiHCb jiajibHeHmeMy n p o u e c c y pa3pynieHHa.floBoeHHueH C cjiejioBaHHH 3 a T p o H y j i H TOJibKO n p o 6 j i e M y Kjia/i6Hm B 6ojibuiHX 6HHI. r o p o / i a x . HbiHeuiHHe n o n b i T K H H X 6ojiee noJiHoft flOKyMeHTainiH Bcero jiHuib cnaceHHe ocTaTKOB. B 1974—1986 r o j j a x aBTop o6cjieaoBajia 102 K j i a j i S H u i a . X o T a c r a T b a nocBameHa KJiajtfHUJ,aM, HaXOJIHIJJ,HMCH Ha TeppHTopHH nojibuiH, aBTOp HaCTO n p o B o J T H T B KanecTBe cpaBHHTenbHoro MaTepnana H j r p y r n e o6beKTbi. OHa B b w e j i a e T T H rjiaBHbix THna Harpo6HH: MaueBa, Harpo6He T H n a c a p K O f b a r a , oxejib. A B T O P o r o B a p H B a e T c a n p n S T O M , H T O 3TO P f a K a a CHCTeMaTH3arj,Ha a a j i e K a O T coBepuieHCTBa, H He BKJHonaeT cnopaiiHHecKH BCTpenaioiHHxca H H M X T H H O B . K a K HajrnHCH, Tax H 6apejibe(pbi Ha eBpeflcKHX Kjiaji6Hmax, HMeioT TecHyio CB»3h c pejiHrH03Hoft K y j i b T y p o i i eBpeeB, H T O He 03HanaeT oTcyTCTBHa CpeflH BCTpenaKDIUHXCH MOTHBOB B03JJ,eftCTBHH XpHCTHaHCKOH K y j l b T y p u . P a c c M a T p H B a a HaanHCH, a B T o p o 6 p a m a e T BHHMaHHe Ha H X xy/ioscecTBeHHyK) CTopoHy (rparbHHHOCTb 6 y K B ) , K O T o p a a n p e j i c T a B j i a a BCTpenaeMbie T a M M O T H B M , H X H C T O H H H K H H C H M B O - jiHHecKHe Ha 3HaneHHa. ABTOPW pa3Hoo6pa3Hwe BjinaHHa, HHe C H H a r o r — p o c n n c e f i o6pamaiOT BHHMaHHe TaK*e no^Beprajiocb y K p a u i e - KOTOPMM noubCKHx jiepeBaHHbix KOCTCJIOB, H - onHcaHHbie H M H o6beKTw S T O B c e r o jiHiiib c j i e j i aBjieHHa, o MacuiTa6e K O T o p o r o Hejib3a roBopHTb ceftnac n o npHHHHe oneHb C K P O M H O H c o x p a H H B i u efica flOKyMeHTauHH. JIJIIO3H0HH3Ma H T.fl. ABTOPM n o a H e p K H B a i o T , HTO T m u H H b C K H H — „B KYIIJAX X M B H T E C E M b A H E H " (TPETbil K H H r A M O H C E E B A , 23, 42) A H A W H B TbiHHHe (^CemoBCKoe B O C B O A C T B O ) B O « H O M H3 J I O M O B H a pbiHOHHofi nepaaKe njiornajiH, noMemeHHe, nocTpoeHHOM B 1912 rosy, 3anpoeKTHpoBaHHoe OTKPUTO KaK c y K K a Ha (majiam, iiaeT MaTep, Kyma), c j i y * H B U i e e B O BpeMa npa3flHHKa Kymefi. O H O 6buio CHa6»ceHO no;iBH>KHOH KpbimeH, noji 6WJI aepeBaHHWH. Ha 6apejibe(pOB. 06pamaeT BHHMaHHe TaK*e Ha <paKT CHJibHoii CBa3H flByx CTeHax coxpaHHJiacb p o c n n c b BbinoJweHHaa BojiaHbiMH K p a c MeiKjxy snHTacpHHMH H 6apejiberbaMH (npHBeaeHM npHMepbi n a c T w x KaMH. Bee CTeHbi — pacTHTejibHbie M O T H B M , KopoHa, j i e B , J I I O A H 6apejibe<bHbix MOTHBOB C nOMeHjeHHblMH Ha H H X HaflnHCaMH). — aBTop HHTepnpeTHpyeT, HHoraa rnnoTeTHnecKH, KaK HMeionine J l e r K O 3aMeTHTb M O J K H O CTepeoTHnH3auHK) snHTarpHH. A B T O P CBOH HCTOHHHK B 6H6jieHCKOH TpaflHUHH. A B T O p CHHTaeT, HTO CpeflH nojrpo6HO p a c b M a T p H B a e T CTpyKTypbi, cojiepxcaHHe H xapaKTeppeflKHx B nojibine TaKoro pojia naMSTHHKOB HaxoaKa B TbiHHHe Hbie o 6 o p o T b i , BCTpeHaioiuHeca B Ha^nHcax. npHHafljie>KHT K caMbiM ueHHbiM. Bo B T o p o S CTaTbe aBTop KOHiieHTpnpyeT CBoe BHHMaHHe Ha aHajiHse M O T H B O B Haarpo6Hbix 6apejiberboB. H a S T O HCKyccTBo J I i o f l B H K C r o M M a , — OBPA3 EBPEH B C T P Y K T y P E nO3HaHHTejibHoe BjinaHHe OKa3ajr 3anpeT H3o6pa»ceHHa nejioBenecKHX J l b C K H X KPECTbJIHCKMX MHO>OB (pHryp, x o T a MHOroHHCJieHHbie n p H M e p w n o K a 3 b m a i o T n o n u T K y O 6 O H T H S T O T 3 a n p e T . P a c c M a T p H B a a OTAeJibHbie M O T H B H a B T o p A B T O P jiOKa3MBaeT, H T O o6pa3 eBpea B nojibCKofi apoacocpeaoToneBaeTca Ha H X C H M 6 O J I H H C C K O M 3HaneHHH, HMetonjHM Hofi KyjibType H O C H T npeiKfle B c e r o M H d w n e c K y i o n o a o n j i e K y H B OTHomeHHe K y M e p m e M y , e r o npoHcxoacjreHHK), pejiHrH03Hoft HesHaHHTejibHoft CTeneHH — ecjin Boo6me — o6ycjioBjieH Kjiac(byHKHMH. HHjjHBHflyajibHMM HepTaM. 0 6 p a m a e T BHHMaHHe H a C O B M M H HUH 3KOHOMHHCCKHMH OCJIOHCHeHHaMH. 0 6 3TOM CBftaenoBceMecTHOCTb M O T H B O B , Ha H X B03MoacHbie H C T O H H H K H , a e j i a e T TejibCTByeT, B H 3 C T H O C T H , cTpyKTypHoe P O A C T B O onoBecTeii o n o n u T K y H X HHTepnpeTaHHH. noanepKHBaeT Ha T p y f l H o c ™ B H H T C CMepTH X p H C T a H O TaK Ha3bIBaeMbIX „ p H T y a j I b H H X y6HHCTB03M03KHOCTb H3CTO B n ^ e T a T b JipeBHeeBpeftCKHe 6yKBbI B MOTHBbI H 143 �Bax , a TaKHce noBecTBOBaHHH, n o B T o p a i o u m x 3Ty cxevty, K a - noaJie>KaT COMHCHHK) — a B T o p caromHxca T e M , c o B e p m e H o nyacflux n o j i b C K o i i aepeBHe ( y n a c T H e Me>KAy eBpeeB B 3aroBope n p o T H B n a c c a s c H p o B „ T H T a H H K a " H T. j r . ) . noanepKHBaeT, HTO KOHTaKTw o6iuecTBaMH eBpeeB H nojiaicoB HMejiH \iecTo B pa3Hbix n j i o c K O C T a x H o6jiacTax. .. ... .... 1 a B J i a e T c a TaMKe o f l H o p o m i o c T b — He3aBncH- noflTBepacfleHHeM MO OT KOJIHHGCTBa eBpeHCKOH H a p O f l H O C T H eBpeftCKHX MOTHBOB Ha TeppHTÓpHH r i o J I b U l H , 5KHByHHX H CpeiJH npeflCTaBHTejieH MOJiofloro noKOjieHHa, K O T o p u e npaxTHHecKH He HinejiH KOHTaKTa C CBpCHMH. nofl6opica M a T e p n a j i O B y ^ A C T H E E B P E H C K H X P E M E C JIEHHMKOB B K y j l b T Y P E flEPEBHM npoHcxoflHT KX A p x H B a L(eHTpa AOKyMeHTauHH H a p o f l H o r o . HCKyccTBa n p n HHCTHTyTe HCKyccTBa riojibCKoft AflafleMHH BjiajiHCjiaB T. E a p T o m e B C K H H — KPECTKHHCKO—EBP E H C K H E OTHOIIIEHHJI HayK B K p a K O B e . MccjieflOBaHHa, K O T o p w e BejiHCb B 1952—1986 r o a a x (B BOCTOHHOÍÍ nacra riojibmn), KacajiHCb Booóme peMecjia ana noTpeÓHOCTeñ aepeBHH — B B nepHOfl M e * B o e H H o r o jTBajjuaTHjieTHa cKonjieHHe eBpeeB riojibuie 3aHHMajio B T o p o e MCCTO n o c j i e CIIIA. Bojree n o n o B H H w riojibiuy, HCHJIO B jjepeBHax H MecreHicax. eBpeeB, H a c e n a s i u H x M n c o T O M y HeT HHnero CTpaHHoro 3HaHHTejibHaa yKa3bmaeT -eBpeficKHe KOHTaKTw 6MJIH npoHHbiMH, a o 6 p a 3 eBpea Macro eBpea „ c B o e r o " H eBpea „ H y » c o r o " ( e B p e a , c KOTOPOM He no&oepacHBajiH OTHomeHHH, acHBymero B flaneKOM 6 o j i b m o M r o p o w e ) . „Hy5KOH" eBpefi 6bIJI JIHUOM, K KOTOpOMy OTHOCHJIHCb COBepUieHHO OTpHuaTenbHO, 3aTO „CBOH" 6biji neM-TO npoMesKyTOHHHM xceacjry 6JIH3KHM H He c o B c e M 6JIH3KHM, a BO BCSKOM cjiyHae npH3HaBae- MbiM aepeBeHCKHM o S m e c T B O M . C T a T b a 3acny»CHBaeT BHHMaHHa e m e H n o T O M y , HTO ee a B T o p H c n o j i b 3 y e T no CHX n o p n o n ™ He npHHHMaBHiHeca 3THorpa<paMH HCTOHHHKH — H a n H c a H H u e o c T a B u i H M H c a n p H )KH3HH n o c j i e BOHHbl (Yizker b i k h e r ) . ; r a S ^ b i , KpecTbaHHHa H3 ijepeBHH .ZJoMÓcica B o j i a ( K e n e u K o e BOCBO^CTBO), a Taxace 6ece^a c OAHHM H3 H a n 6 o coBpeMeHHbix H a p c o H b i x a c y j i b n T o p o B AflAMOM 3ErAflJIOH HŚ JiepeBHH K m r o K K a ( K e j i e i n c o e BOCBOJICTBO), jiee B b i a a w i U H x c a KOTopyro n p o B e j i H c HHM flopoTa ITaueBHH H KUIHUITO$ C a 6 a K K a c a i o T c a ejKejjHeBHbix KOHTaKTOB B aepeBeHCKHx n e i r r p a x M e x m y n o J i a x a M H H eBpeaMH. flepeBaHHbie H r p y m K H - i p H r y p K H eBpeeB n p o a a B a j i H C b BO BpeMa T p e x KpaKOBCKHx xpaMOBbix npa3flHHKOB: Ha 3 M a y c e B T ITacxajib- Hbiñ noHeaejibHHK, Ha PeHKaBKe B nepBwx BTOPHHK n o c j i e r i a c x H H Ha Cicajiice 8 M a a , B ae»b CB. CTaHHCJiaBa. HaHÓojiee H3BecTHHM B c e r o onHCWBaeMMM 6buio npa3flHecTBo Ha 3 M a y c e , H name KOTopoe npoHCxoflHT y noflHO>KHa KOCTejia CB. C T a H H C j r a B a H MOH a c T b i p a HopSepTaHOK y » c e n o xpañHeñ Mepe neTbipe c T o n e T H a . CornacHO oómeMy MHCHHIO 3THorpa(poB 3TO 6wjia — n o K p a ñ H e ñ Mepe c o B T o p o ü nojioBHHbi X I X BeKa — c a M a a 6ojibmaa B riojibme a p M a p n a H r p y u í e K . M u He 3HaeM, K o r « a BnepBbie T a M noaBenjiHCb Bbiuie (pnrypKH eBpeeB. CTapeftmaa ynoMakyTbie 6 b i J i H npHKpenjieHbi HHipopMaiiHa H 3 r O T O B J i a j I H HX TJiaBHblM o 6 p a 3 0 M KaMeHmHKH H3 3Be5KHHua H IIoflryjKa. Harne B c e r o STH (pnrypKH K AepeBaHHbiM n o a c r a B K a M . K a K npaBHJio H3o6pa»cajiH B3pocjiwx MyacHHH c pa3HbiMH a K c e c c y a p a M H — c TCICc r a M H Ha flpeBHeeBpeiícKOM s n u i c e B p y x a x (B H H T e p a T y p e HX Ha3WBaioT no-pa3HOMy: MOnaujHMHCa, n o i o m H M H HJIH HHTarouniMH eBpeaMH), C My3bIKajIbHbIMH HHCTpyMeHTaMH, C nTHIieÜ, CHfl»u i e ñ H a jiaflOHH HJIH H a cynice, c c o 6 a K o ñ , n p H K p e n j i e H H o i í Taicxe K M a j i e a — My/JEIJKHE EBPEH B IIAMflTH C B O H X COaCHTEJIEH AjiHuna c eBpeñcKHM EoraaHa nHJiaxoBCKaa K P A K O B C K H E MrPYIIIKM, H30BPA»CAK)IHHE E B P E E B OTHOCHTCH K 1874 TOfly. To Ma m a CBa3aHHbix pameK. A B T O P o ó p a m a e T BHHMaHHe, HTO o 6 p a 3 e B p e a B (pojibKjiope He 6biji oflH03HaHHHM, HTO MOHCHO pa3JiHHHTb £ B a BHfla 3Toro o 6 p a 3 a : CTaTba MaTepnajioB, Ha e r o c y m e c T B e H H y í o B TOM, HTO KpecTbaHCKO- M03KHO 6bIJIO BCTpeTHTb B (pOJIbKJIOpe (MpOJJbl, CBajJbÓbl). eBpeaMH „ K H H r n n a M a T H " nacTb ponb B C H a 6 * e HHH « e p e B H H . MaTepaan n o a r o T O B j i e H b i E B O Í Í < P p b m b - r i e T peMecJiOM, noflCTaBKe. Bce 6HJIH o^eTbi B TpaaHHHOHHbiñ eBpeñcKHH KOCTWM, UBeT o 6 o 3 H a H a j i c a KpacKOH HJIH M a T e p H e i í ; H3 H a c T o a u j e r o M e x a H3roTOBji5uiacb oT/jejiica H rojiOBHbie MO»HO ó w j i o npHBOflHTb B flBHaceHHe y6opbi. O n r y p K H 6jiaroaapa MeTajuiHHecKHM npyjKHHKaM, H3 KOTopbix 6buiH cflenaHM HX H o r a . rionyjiapHOCTbK» C T a T b a 6a3npyeTca Ha HCCjieAOBaHHax, n p o B e a e H H b i x B 1986 r o / r y B MecTeHKe Myaeu,, rue B n e p n o f l MeacBoeHHoro flBajruaTHjie- T H a OKOJIO n o j i o B H H H HacHHTbiBaBmero n o j i T o p w T w c a n H Hacejie- nojib30BajiHCb Taxace (pnrypKH eBpeeB Ha noflBHJKHbix Kanejiax. ElOCJie BTOpOH MHpOBOH BOHHbl HCHe3JlH C 3THX apMapOK. C 1977 ro,na n o a B J i a i o T c a Ha 3 M a y c e CHOBa. HHa c o c T a B J i a j i H eBpeH. B CBoefl CTaTbe a B T o p u H T H p y e T Bbiciea3biBaHHa MCCTHMX xcHTejieft Ha TeMy HyaeincHx eBpeeB, cpaBHHBaeT eBpeftcKoe H nojibCKoe M a p n a O H j r e p K e B H H — nPEflCTABJIEHHÍI O EBPE>IX B «DOJIbKJTOPE aCHBEIJKOrO BECKHflA p e M e c j i o H T o p r o B j i K ) , a TaK*ce n n u i e T o 3 a n p e T a x H 3anoBeflax, 06»3bIBaBUJHX eBpeeB, CBH3aHHbIX C pa3HbIMH CIpepaMH HX 5KH3HH, A B T O P p a c M a T p H B a e T o 6 p a 3 e B p e a B HapoflHbix H3o6pa)KeHHax OÓpajiaMH H npa3/I,HHKaMH. B KOHUC CTaTbH a B T O p npHBOJJHT H n p e a c T a B j i e H H a x Ha e r o TeMy, (pyHKiiHOHHpyíomeH B o6paflOBbix aaHHbie o yHHHToaceHHH eBpeeB BO B p e M a BOHHU. r p y n n a x „fleflOB" H ,„ÍJ,BopaH" B ^KHBCUKOM BecRH^e. OHa n p o c j i e acHBaeT H3MeHeHHa B TpaKTOBKe o 6 p a 3 a eBpea, e r o POJIH (BHemHOCTb, a3biK) — H3MeHeHHa, CBa3aHHbie c nepeMeHoii C T e p e o T H n a Ojibra r o j i b f l 6 e p r - M y j i b K e B H H — nPOHHKHOBEHHE 3 J I E M E H T O B HAPOflHOrO TBOPMECTBA M E X f l y n O J l b C K H M H H E B P E H C K H M H OEID,ECTBAMH HeMHoroHHCJieHHbie p a 6 o T b i , 3 a T p a r H B a i o m H e npo6jieMy n o - jibCKO-eBpeHCKHX OTHomeHHH (OHH o r p a H H H H B a i o T c a npeJKfle Bcero K o p p e n a u H e f i „CBOH-Hy*OH", a Taicace KOHTaKTaMH SKOHOMHHCCKOr o TOJiKa), n o MHCHHK) a B T o p a cjiHmKOM npeyBejiHHHBaioT i u « o 3THX o 6 m e c T B . C B a 3 H Me>Kfly O6OHMH r p y n n a M H eBpea B TO B p e M a , Koraa eaceflHeBHbie nojibCKO-eBpeíícKHe KOHTaKTW Hcne3JiH. B npouecce HccjieflOBaHHñ, npoBeaeHHbix B 1985 roay, o6paa flBaauaTbix TOAOB H a r n - a B T o p y y a a j i o c b peKOHCTpyHpoBaTb e r o CTOJieTHa. Maueń Kpyna, - C K P H n A H HA KPŁIIUE HJIH y H B E P CAJIbHblH EBPEM ' H30JiafloujKHw IIpoH3BefleHHoe 30HflHpoBaHHe CTaBHJio nepea co6oií uejib 6bIJIH ÓbITb 3HaHHTejIbHblMH, npHHeM B p a 3 H H X o 6 j i a C T a X XCH3HH c o T a B H T b npeflCTaBjieHHe — e B p e ń c K H e peMecneHHHKH j j e j i a j i H aaxce KpecTHKH, n p o f l a B a B m - UIKOJI. Heca B TO BpeMa HeeBpeficKHMH T o p r o B i i a M H . K a K H3BecTHO, BO ( n p o c b 6 a H a p n c o B a T b ) , a Taicace aHKeTa ( n p o c b 6 a o n n c a T b eBpea B p e M a CTpoHTejibCTBa AOMa co6jiK)flanocb M H o r o o 6 p a f l O B — H npHBeCTH HCTOHHHKH HHCDOpMaUHH O HeM). co6nK)flajiHCb JIH OHH, K o r f l a eBpeficKHe peMecjieHHHKH BO3BOAHJIH MaTepnají flOM ana xpHCTHaHHHa? — 3aaaeT B o n p o c a B T o p . OHa onHCbiBaeT (npHneM B 6ojibuiHHCTBe jeqjógyw flOBOJibHO 3HaHHTejibHoe pan opHaMeHTajibHbix CTOJiapHbix MOTHBOB, H njioTHHHbHx BCTpenawmHxca H3flejiHax, rne B Bbipe3Kax BbiJiH o o6pa3e eBpea y flBa Hcnojib30BaHW cBHfleTejibCTByeT o MeTOfla: fleTeií HanajibHwx H3o6pa3HTejibHUH H3o6pa3HTeJIbHblft HHe3HaHHTejibHoñ HHfpopMauHH cBoeM c T e p e o T H n H o ñ ) o eBpeBax, Ha BjinaHHe o K a 3 a j i noKa3aHHbii< 3aHMCTBOBaHHa He • ' s . ^ n o j i b í t ó M TejieBHfleHHH KHHOipHJibM „ C K p n n a H Ha K p w m e " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc28ee5b04d794298c4560fbe993827.pdf 412ad05ca991d65a1f37dc547a987100 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3347 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI PAN L U D O W A R O K XVII 1963 NR 3-4 TRESC Roman Reinfuss Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania 113 Roman Reinfuss Rzeźba figuralna Łemków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I ) 122 Franciszek Kotula „Dywany" — współczesne malarstwo l u ­ dowe wsi rzeszowskich 135 Stefania Krzysztofowicz Ewa Snieżyńska Mieszczańscy malarze 157 Teresa Szetela Malowane kafle z Leżajska Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska Grupa kapliczek z kolumnami w powie­ cie jasielskim 183 Ewa Fryś-Pietraszkowa Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie 193 Publiczna szawy 202 Franciszek Kotula leżajscy X I X w. . kronika historyczna . z . . 165 Rak­ KRONIKA 203 SUMMARY OF ARTICLES PE3K3ME 207 208 Na okładce: 1. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 52 cm, Pantalowice, pow. Przeworsk. Fot. Jan Świderski. 2. Kronika, deska lipowa, wyra. 35 X 205 cm, z kapliczki w Rak­ szawie, pow. Łańcut. Obecnie wl. Muzeum w Rzeszowie, nr inw. E 7 109. Fot. wyk. A. Hadala. KOMITET REDAKCYJNY — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ceee5328cc54c8907a0e0a2c3be621.pdf 5347cbce34db1313de0c90d437659fd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2749 Title A name given to the resource Koncepcje etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.49-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O W E J DZISIAJ W s t ę p Zagadnienie z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o „ z r o d z i ł o się ze zdobytego z p o t o c z n e j o b s e r w a c j i przekonania o niejednolitości zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie w y s t ę p u j ą w t y m s a m y m czasie w różnych p u n k t a c h przestrzeni w t y m s a m y m s p o ł e c z e ń s t w i e . " Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji oznacza: 1 — po pierwsze, uznanie terytorialnej integracji o k r e ś l o n y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w postaci przestrzeni g e o g r a f i ­ cznej ( „ r e g i o n u e t n o g r a f i c z n e g o " , „ w s p ó l n o t y l o k a l n e j " itd.) i/lub przestrzeni społecznej ( „ r o d u " , „ g r u p y e t n o g r a f i c z n e j " itp.) oraz — po drugie, dostrzeżenie i z a a k c e n t o w a n i e specyfiki danej grupy czy regionu e t n o g r a f i c z n e g o , w ł a ś c i w y c h im c e c h , które wyróżniają je o d i n n y c h g r u p czy też r e g i o n ó w . Tak pojęta problematyka r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u jest za­ warta (implicite lub explicite) niemal w całej literaturze składają­ cej się na korpus prac d o t y c z ą c y c h e t n o g r a f i i Polski. Zainteresowanie r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o ­ wej ujawnia się w polskiej literaturze etnograficznej przede wszystkim w trzech g r u p a c h prac: 1. w programach b a d a w c z y c h ( a n k i e t a c h , i n s t r u k c j a c h , a p e ­ lach, kwestionariuszach i t p . ) ; 2. w opisach k r a j o z n a w c z o - l u d o z n a w c z y c h , o p r a c o w a n i a c h etnograficznych w rodzaju m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h i w e t n o ­ graficznych m o n o g r a f i a c h sensu stricto; 3. wreszcie w s y n t e t y z u j ą c y c h ustaleniach d o t y c z ą c y c h et­ nograficznej regionalizacji. Kwestię kształtowania się p r o b l e m a t y k i etnograficznej r e g i o ­ nalizacji w polskiej myśli etnograficznej w ujęciu d i a c h r o n i c z n y m potraktowałem szeroko gdzie i n d z i e j , tutaj natomiast w s p o m n ę jedynie, iż ś w i a d o m o ś ć r ó ż n o r o d n o ś c i „ o b y c z a j ó w p o s p ó l s t w a " i wynikający z niej postulat s z c z e g ó ł o w e g o o p i s y w a n i a różnic występuje w p r o g r a m a c h b a d a w c z y c h p u b l i k o w a n y c h już na początku XIX stulecia, jak r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h pracach o c h a r a ­ kterze r e g i o n a l n y c h m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . W 1 9 3 0 r. ukazały się zaś pierwsze prace mające a m b i c j e s y n t e t y z u j ą c e g o ujęcia kultury l u d u w jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u : w o p a r c i u o opis r ó ż n o r o d n o ś c i „ z w y c z a j ó w , guseł i p r z e s ą d ó w g m i n u " w Ludzie Polski Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o oraz na p o d s t a w i e kryterium a n t r o p o f izycznego w artykule S t a n i s ł a w a R z e w u s k i e g o Zastosowanie fizjologii do historii.* Lata 30., 4 0 . i 5 0 . u b i e g ł e g o wieku przyniosły — o b o k z b i o r ó w pieśni, p o d a ń , p r z y s ł ó w — t a k ż e sporo relacji z w ę d r ó w e k „ s w o j a k ó w p o s w o j s z c z y ź n i e " , w których e k s p o n o w a n o rozmaitość w a r u n k ó w geograficzno-przyrodniczych i zależną o d n i c h r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u przejawiającą się w w y g l ą d z i e f i z y c z n y m , c e c h a c h c h a r a k t e r o l o ­ gicznych oraz „ w i z u a l n y c h " e l e m e n t a c h k u l t u r y (strojach, b u d o ­ w n i c t w i e , n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h i z w y c z a j a c h , zajęciach l u d n o ś c i itp.)...* 2 3 Ostateczne o d k r y c i e r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w d o k o n a ł o się w trzecim ć w i e r ć w i e c z u XIX stulecia. Wtedy t o — g ł ó w n i e za s p r a w ą W i n c e n t e g o Pola i Oskara Kolbera — uznano, że k u l t u r ę l u d u należy p o z n a w a ć w jej r e g i o n a l n y c h postaciach. Głoszona przez Pola — n a w i ą z u j ą c e g o m.in. d o p o g l ą d ó w Aleksandra H u m b o l d t a i Karola Rittera — t e z a o bez­ pośredniej zależności p i e r w o t n y c h f o r m organizacji społecznej ( „ r o d ó w " ) i kultury ludu od czynników geograficzno-przyrodniczych, jak r ó w n i e ż d o k o n a n y przez n i e g o podział l u d n o ś c i góralskiej" czy podział obszaru d a w n e j Rzeczypospolitej w opar­ ciu o „ r ó ż n i c e m i e j s c o w e o d n o ś n i e d o m o w y " , w y w a r ł y w p ł y w na późniejsze k o n c e p c j e etnograficznej regionalizacji. 7 Z kolei Kolberg, w p i e r w s z y m — r o m a n t y c z n y m — okresie zainteresowań f o l k l o r y s t y c z n y c h zamierzał d o k o n a ć systematyki p o l s k i c h pieśni l u d o w y c h , poprzez zestawienie i p o r ó w n y w a n i e w a r i a n t ó w m e l o d y c z n y c h t y c h s a m y c h u t w o r ó w z różnych okolic kraju, by tą d r o g ą dojść d o u c h w y c e n i a r e g i o n a l n y c h w ł a ś c i w o ś c i m u z y c z n e g o f o l k l o r u Polski. Ta k o n c e p c j a Kolberga była k o n ­ t y n u a c j ą myśli Karola Kurpińskiego, który w s w y m artykule o p u b l i k o w a n y m w 1 8 2 0 r. dał w y r a z przekonaniu, że muzyka l u d o w a jest z r ó ż n i c o w a n a r e g i o n a l n i e . D o d a j m y , iż w s p ó ł c z e ś ­ nie tę linię regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j w oparciu o kryterium e t n o m u z y c z n e k o n t y n u u j ą w s w y c h pracach tacy badacze jak J a n Stęszewski i B o g u s ł a w L i n e t t e . 8 9 Na przełomie lat 5 0 . i 6 0 . u b i e g ł e g o w i e k u zrodził się u Kolberga projekt w s z e c h s t r o n n e j d o k u m e n t a c j i kultury l u d o w e j ziem d a w n e j Rzeczypospolitej w formie panoramicznej serii m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h . O d t ą d j e g o celem stało się dążenie d o w y r ó ż n i e n i a „ s z c z e g ó ł ó w p r o w i n c j o n a l n y c h " , które systematy­ cznie opisane złożyć się miały na e t n o g r a f i c z n y obraz kraju. R e j e s t r o w a n ą przez siebie (i p o z y s k a n y c h dla t e g o celu w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w ) r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u u j m o w a ł Kolberg w ra­ m a c h p e w n y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h , które nazywał „ p r o w i n ­ c j a m i " lub „ o d d z i e l n y m i cząstkami w sobie z a m k n i ę t y m i " (choć d o o w e g o „ z a m k n i ę c i a " nie przykładał zbyt w i e l k i e g o znacze­ n i a ) . T y m s p o s o b e m doszedł o n d o u c h w y c e n i a regionu e t n o ­ g r a f i c z n e g o j a k o rzeczywistej j e d n o s t k i badań n a u k o w y c h . W s w o i c h dziełach w y p r a c o w a ł Kolberg p o n a d t o klasyczny m o d e l etnograficznej m o n o g r a f i i regionalnej. 10 Przykład Kolberga oraz liczne o d e z w y n a w o ł u j ą c e d o zbiera­ nia „rzeczy l u d o w y c h " w p ł y n ę ł y na p o w s t a n i e w okresie przeło­ m u XIX i X X w i e k u dużej liczby prac o charakterze m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . Analiza t y c h prac — p o w s t a ł y c h w k l u c z o w y m dla u k s z t a ł t o w a n i a się w i z j i etnograficznej regionalizacji okresie — p o z w a l a na s f o r m u ł o w a n i e m.in. następujących w n i o s k ó w : — materiały e t n o g r a f iczne d o t y c z y ł y j e d n e j , d w ó c h , kilku lub większej ilości w s i ( o b e j m u j ą c e j „ z i e m i e " , p o w i a t y , r e g i o n y ) , bądź też p o ś w i ę c o n e b y ł y s u b g r u p o m lub g r u p o m etnograficz­ n y m . Trzeba podkreślić, że w y b ó r zasięgu terytorialnego m o n o ­ grafii był często dość p r z y p a d k o w y i zależał o d w i e l u okoliczności ( n p . zainteresowań lub m o ż l i w o ś c i b a d a c z y ) . A u t o r z y często o p i s y w a l i wsie, z k t ó r y m i byli związani czy t o pracą z a w o d o w ą (nauczyciele, księża, u r z ę d n i c y ) , czy też w z g l ę d a m i r o d z i n n y m i ; — k o n c e n t r o w a n o się g ł ó w n i e na t y c h elementach badanej kultury, które b y ł y specyficzne, w y r ó ż n i a ł y ją o d i n n y c h ; — t y p o w a zawartość merytoryczna przedstawiała się n a ­ s t ę p u j ą c o : z reguły r o z p o c z y n a n o o d o p i s u b a d a n e g o t e r y t o r i u m , następnie w kilku s ł o w a c h lub zdaniach o p i s y w a n o w y g l ą d fizyczny l u d n o ś c i , dalej w p o d o b n y s p o s ó b c h a r a k t e r y z o w a n o w ł a ś c i w o ś c i psychiczne c h ł o p ó w , z kolei w kilku czy kilkunastu zdaniach p o d a w a n o opisy u b i o r ó w , p o d o b n i e o g ó l n i k o w o c h a ­ r a k t e r y z o w a n o b u d o w n i c t w o i w n ę t r z e chat, nieco rzadziej w s p o m i n a n o o p o ż y w i e n i u l u d u i w ł a ś c i w o ś c i a c h lokalnej g w a r y — te e l e m e n t y o p i s u w y s t ę p o w a ł y w większości prac; w m n i e j ­ szej ich części c h a r a k t e r y z o w a n o gospodarkę, zajęcia rolnicze i pozarolnicze l u d n o ś c i , p o d a w a n o niekiedy i inne jeszcze infor­ macje. Takie dane składały się na k a n o n s w o i s t e g o w p r o w a d z e ­ nia. Powyższe w ł a ś c i w o ś c i s t a n o w i ł y w zasadzie opis „charak­ teru z e w n ę t r z n e g o " badanej l u d n o ś c i i z a j m o w a ł y najczęściej nie w i ę c e j niż kilka p i e r w s z y c h stronic p r a w i e w s z y s t k i c h przeanali­ z o w a n y c h prac. N i e p r o p o r c j o n a l n i e d u ż o w i ę c e j miejsca p o ­ święcano obyczajom, zwyczajom, obrzędom, wierzeniom, wie­ dzy, p i e ś n i o m , p o d a n i o m itd. — a w i ę c t e m u , c o w ó w c z e s n y m 49 �pojęciu składało się na opis „ c h a r a k t e r u z e w n ę t r z n e g o " (a raczej jego manifestacji). 11 Na przełomie XIX i XX stulecia oprócz p r o w a d z e n i a k o n k r e t ­ n y c h badań i p u b l i k o w a n i a ich e f e k t ó w d o k u m e n t u j ą c y c h prze­ strzenne z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j poprzez u k a z y w a n i e jej regionalnej (lokalnej) specyfiki, p r o w a d z o n o r ó w n i e ż o g ó l n e rozważania nad ustaleniem podziału e t n o g r a f i c z n e g o Polski, zgłaszając m.in. propozycje sporządzenia m a p e t n o g r a f i c z n y c h (atlasu). W s p r a w a c h t y c h w y p o w i a d a l i się tacy badacze jak np. Izydor Kopernicki, A d a m Zakrzewski, J a n Karłowicz, S e w r y n Udziela, R o m a n Z a w i l i ń s k i i in. J e d n a k ż e poza sferę p r z y c z y n k ó w i p o s t u l a t ó w w tej materii w y s z l i w zasadzie t y l k o Zakrzewski, — który w 1 8 8 8 r. z a p r o p o n o w a ł klasyfikację regionalną, — i Kar­ ł o w i c z , który podjął próbę s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a e t n o ­ graficznego zarysu ziem p o l s k i c h ( 1 9 0 4 r . ) . 12 Także w d w u d z i e s t o l e c i u m i ę d z y w o j e n n y m p r o w a d z o n o s t u ­ dia nad delimitacją t e r y t o r i ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( m . i n . prace Seweryna Udzieli, J a n a F a ł k o w s k i e g o , R o m a n a Reinfussa, Kazi­ mierza D o b r o w o l s k i e g o , Józefa Gajka, Kazimierza M o s z y ń s k i e ­ go), jak r ó w n i e ż o p r a c o w y w a n o etnograficzne m o n o g r a f i e . Część t y c h m o n o g r a f i i p o w i e l a ł a w zasadzie w y p r a c o w a n y wcześniej, a p r z e d s t a w i o n y w y ż e j schemat; część natomiast — zwłaszcza te o p r a c o w y w a n e przez e t n o g r a f ó w z t z w . szkoły l w o w s k i e j A d a m a Fischera — opierała się na schemacie dzielą­ c y m całość kultury l u d o w e j na trzy działy: kulturę materialną ( t e c h n i c z n ą ) , kulturę społeczną, kulturę d u c h o w ą ( u m y s ł o w ą ) . Treść p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w była ustalona i zamknięta w szab­ lon następujący: w s t ę p (zawierający o g ó l n a charakterystykę w s i lub r e g i o n u ) ; opis k u l t u r y materialnej ( ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , h o d o w l a , u p r a w a roli, p o ż y w i e n i e , o b r ó b k a s u r o w c ó w , odzież, b u d o w n i c t w o , kształt w s i , sprzęty, transport, k o m u n i k a c j a ) ; kultura społeczna (zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami dziecka, w e s e l e m , p o g r z e b e m , dalej t o w a r z y s k i e , społeczne, doroczne, p r a w n e ) ; kultura d u c h o w a (wierzenia, l e c z n i c t w o , w i e d z a l u d o w a , literatura, sztuka, j ę z y k ) . 13 Okres m i ę d z y w o j e n n y zaznaczył się przede w s z y s t k i m j e d n a k syntetyzującymi ujęciami d o r o b k u p o p r z e d n i k ó w w dziedzinie badań nad p r o b l e m a t y k ą r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , w dziełach t a k i c h a u t o r ó w jak m.in. J a n S. B y s t r o ń , A d a m Fischer, Stanisław P o n i a t o w s k i . Należy w s p o m n i e ć także o n o w a t o r s k i m podejściu d o zagadnienia g r u p y etnograficznej ( „ e t n i c z n e j " ) w pracach Józefa O b r ę b s k i e g o . " 14 W p o w o j e n n e j etnografii polskiej j e d n ą z w a ż n y c h dziedzin badań były nadal studia m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h w s i , re­ p r e z e n t a t y w n y c h dla jakiegoś r e g i o n u lub zagadnienia, jak r ó w ­ nież m o n o g r a f i e o zasięgu t e r y t o r i a l n y m r e g i o n u (przeważnie prace z b i o r o w e ) . Zasadniczej zmianie uległ natomiast cel o p r a c o ­ w y w a n i a o w y c h m o n o g r a f i i : miejsce realizowania K o ł ł ą t a j o w s kiego i K o l b e r g o w s k i e g o przesłania, w myśl k t ó r e g o s z c z e g ó ł o w e opisy m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h m i e j s c o w o ś c i i w i ę k s z y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h składać się miały w sumie na obraz e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kraju, zajęły badania nad p r o c e ­ sem przemian t z w . tradycyjnej k u l t u r y l u d o w e j . „ P r z e m i a n ę " e t n o g r a f o w i e uznali za p o d s t a w o w ą w y k ł a d n i ę interpretacji zja­ w i s k k u l t u r o w y c h , a m o n o g r a f i e przestały służyć za ilustrację zróżnicowania kultury ludowej rozpatrywanego w synchronii, stały się zaś p o d s t a w ą d o analizy z r ó ż n i c o w a n i a u j m o w a n e g o diachronicznie. Nie oznacza t o wszakże, żeby p o II w o j n i e ś w i a t o w e j zupełnie zaprzestano z a j m o w a ć się u nas p r o b l e m a t y ­ ką etnograficznej regionalizacji u p r a w i a n ą w s t a n d a r d o w y s p o ­ sób, niemniej j e d n a k badania te s t a n o w i ł y raczej margines zainteresowań p o l s k i c h e t n o g r a f ó w . J e d n y m z n i e w i e l u u c z o ­ n y c h k o n t y n u u j ą c y c h prace nad delimitacją g r u p e t n o g r a f i c z n y c h był Roman R e i n f u s s . W p o w o j e n n e j etnografii p o d e j m o w a n o także p r ó b y oznaczenia „ t r a d y c y j n y c h " r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z ­ n y c h na p o d s t a w i e u t r z y m y w a n i a się n i e k t ó r y c h r e l i k t ó w k u l t u r o ­ w y c h ( n p . z a c h o w a n y c h e l e m e n t ó w s t r o j ó w l u d o w y c h ) lub też f u n k c j o n u j ą c y c h e t n o n i m ó w ( m . i n . Ryszard Kukier). 16 50 Istotną rolę w pracach n a d e t n o g r a f i c z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m Polski o d g r y w a ł y p o w o j n i e systematyczne badania i n w e n t a r y z a ­ cyjne t y p u a t l a s o w e g o . Pracami nad „ P o l s k i m atlasem e t n o ­ g r a f i c z n y m " k i e r o w a ł Gajek realizując t y m s a m y m postulaty Bystronia i k o n t y n u u j ą c dzieło M o s z y ń s k i e g o , z k t ó r e g o inic­ j a t y w y w y d a n o w okresie m i ę d z y w o j e n n y m trzy zeszyty „ A t l a s u k u l t u r y l u d o w e j w P o l s c e " . Okres p o w o j e n n y przyniósł p o n a d t o p r ó b y k r y t y c z n e g o spojrzenia na p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji w jej t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u , w szczególności w p u b l i k a c j a c h A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , J ó z e f a Burszty i in. Konkluzję ich r o z w a ż a ń s t a n o w i ł postulat k o n i e c z n o ś c i podjęcia na n o w o przemyślenia z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . N a w e t tak pobieżne zaryso­ w a n i e p r o b l e m a t y k i związanej z przestrzennym z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j pokazuje jak w i e l k ą rolę w całej historii polskiej myśli etnograficznej o d g r y w a ł a k w e s t i a etnograficznej regionali­ zacji. 17 1 8 T r a d y c y j n e r o z u m i e n i e e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji Za p u n k t w y j ś c i a d o p o d s u m o w a n i a d o t y c h c z a s o w y c h usta­ leń na t e m a t p r o b l e m a t y k i r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j w polskiej myśli etnograficznej i p o c z y n i e n i a p e w n y c h k o n k l u z j i , przyjmę t e o r e t y c z n e konstatacje J e r z e g o Damrosza zamieszczone w artykule Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności.™ Z d a n i e m Damrosza „ k a ż d a p r ó b a analizy p r o b l e m a t y k i regio­ nalizacji kraju w i n n a w z i ą ć p o d u w a g ę historyczne podziały, p o c z ą w s z y o d m o m e n t u , kiedy w o b r ę b i e m a k r o z e s p o ł u plemien­ n e g o P o l a k ó w zaczęły w y o d r ę b n i a ć się g ł ó w n e p l e m i o n a . " I rzeczywiście „ p u n k t e m z e r o w y m " r o z w a ż a ń n a d etnograficz­ n y m u g r u p o w a n i e m l u d n o ś c i polskiej jest z w y k l e czas bezpo­ średnio poprzedzający „erę h i s t o r y c z n ą " , czyli m o m e n t rozpoczę­ cia procesu k s z t a ł t o w a n i a się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, tj. koniec X w i e k u . Niemal w s z y s c y badacze z a j m u j ą c y się zagadnieniem etnograficznej regionalizacji, dla w ł a ś c i w e g o przedstawienia zró­ ż n i c o w a n i a „ e t n i c z n o - r e g i o n a l n e g o " uznają za konieczne sięg­ nięcie d o t z w . okresu p l e m i e n n e g o . Istniejące w ó w c z a s „ p l e m i o ­ na", „ g r u p y p l e m i e n n e " , „ o d m i a n y p l e m i e n n e " , „ g ł ó w n e poko­ l e n i a " itp. t r a k t o w a n e są j a k o ź r ó d ł o i f u n d a m e n t zróżnicowania e t n o g r a f i c z n e g o . Z a m i e s z k i w a n e przez znane h i s t o r y k o m plemio­ na polskie p r o w i n c j e g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e , z w a n e krainami naczelnymi ( s z c z e p o w y m i ) , s t a n o w i ą terytorialną podstawę etnograficznej r e g i o n a l i z a c j i . 20 2 1 22 Etnograficzny obszar Polski — będący najczęściej przed­ m i o t e m d o k o n y w a n i a p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h — utożsamiany jest z t e r y t o r i u m „ e t n i c z n i e p o l s k i m " , o b e j m u j ą c y m w przyb­ liżeniu obszar z n a j d u j ą c y się między Odrą a B u g i e m oraz Kar­ patami a B a ł t y k i e m . Uzasadnia się t o d a n y m i historycznymi, g ł ó w n i e zasięgiem granic Polski za p i e r w s z y c h Piastów (schyłek X s t u l e c i a ) , a także d o w o d a m i a r c h e o l o g i c z n y m i , antropologicz­ n y m i , j ę z y k o z n a w c z y m i i in., przytaczanymi m.in. przez przed­ stawicieli „ s z k o ł y a u t o c h t o n i c z n e j " g ł o s z ą c y c h , że ojczyzna Pras ł o w i a n leżała w d o l i n a c h O d r y i W i s ł y , zaś p l e m i o n a polskie z X w i e k u w y w o d z ą się w prostej linii o d prasłowiańskich p r z o d k ó w , poprzez lud k u l t u r y łużyckiej z e p o k i brązu i plemiona W e n e d ó w z c z a s ó w rzymskich. Te idee „ r o d o w o d o w o ś c i " i „środ k o w o ś c i " Polski i P o l a k ó w w y z n a w a l i r ó w n i e ż etnografowie, w z m a c n i a j ą c je d o d a t k o w y m i a r g u m e n t a m i . Z y g m u n t Gloger pisał: „ S z e r o k a r ó w n i n a , w p o ś r o d k u starej S ł o w i a ń s z c z y z n y , j a k b y w jej sercu p o ł o ż o n a , nachylona od Karpat i gór o l b r z y m i c h ku morzu B a ł t y c k i e m u , przecięta Odrą, W i s ł ą i ich d o p ł y w a m i , była o d w i e c z n ą ojczyzną p l e m i o n lechick i c h , t.j. n a r o d u m ó w i ą c e g o językiem p o l s k i m . " Jeszcze bar­ dziej d o b i t n i e ujął t o Karłowicz: „ P l e m i ę polskie zajmowało w y j ą t k o w e w ś r ó d p o b r a t y m c ó w położenie: siedząc o d wieków w sercu S ł o w i a ń s z c z y z n y (...) zajęło p r a w i e cały ten obszar, na k t ó r y m siedzieli p i e r w o t n i e w s z y s c y S ł o w i a n i e " . Ta środkowość plemienia naszego wyraziła się m.in. w j ę z y k u p o l s k i m , w którym 2 3 �„przechowała się nieznana i n n y m j ę z y k o m s ł o w i a ń s k i m roz­ maitość brzmień i o d m i a n , skupiająca w sobie p o n i e k ą d w s z y s t ­ kie znamiona o d r ę b n o ś c i i n n y c h n a r z e c z y . " P o n a d t o — t w i e r ­ dził dalej Karłowicz — „ n a r ó d nasz osiadając na ziemiach, które po dziś dzień zajmuje, przyniósł z s o b ą nie t y l k o m o w ę , ale i pewien zasób pojęć i w i a d o m o ś c i , które n a z w a ć m o ż n a w i e d z ą ludową (...)." Te „ p o j ę c i a p i e r w o t n e o d b i ł y się w z w y c z a j a c h i obrzędach prastarych; część i c h , p o m i m o w p r o w a d z e n i a chrześ­ cijaństwa, d o t ą d się u nas s p o t y k a ; s t a n o w i ą o n e w a ż n y i c i e k a w y dział rzeczy l u d o w y c h , j a k o dziś jeszcze żyjące ś w i a d e c t w o pojęć i żywota niezmiernie d a w n y c h p r z o d k ó w n a s z y c h . " Z d a n i e m Karłowicza t u t a j w ł a ś n i e jest w i e l k i e zadanie dla l u d o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , które p o z w a l a ustalić „ c o który naród ma własnego, a c o z a p o ż y c z o n e g o o d s ą s i a d ó w l u b z ksiąg starożyt­ nych. To zaś, c o jest czystą w ł a s n o ś c i ą p e w n e g o n a r o d u , c o m u jest znane o d n a j d a w n i e j s z y c h c z a s ó w i nie p o w t a r z a się u i n n y c h ludów, to w ł a ś n i e s t a n o w i znamię j e g o o d r ę b n o ś c i i n a z y w a się cechą n a r o d o w ą , s w o j s k ą , c h a r a k t e r y s t y c z n ą . " P o d o b n i e jak ze z m i e n n o ś c i ą t e r y t o r i u m — t w i e r d z i Davies — m a m y r ó w n i e ż d o czynienia ze stałą mieszanką etniczną l u d n o ś c i . Teza, iż Polacy uparcie trzymali się s w y c h ziem, podczas g d y inne l u d y ciągle w ę d r o w a ł y na z a c h ó d , na w s c h ó d lub na p o ł u d n i e , nie jest m o ż l i w a d o utrzymania. „ W w y n i k u tak licznych w ę d r ó w e k l u d ó w n i e u c h r o n n i e nastąpiło o g r o m n e przemiesza­ nie l u d n o ś c i p o d w z g l ę d e m e t n i c z n y m . W związku z t y m jest rzeczą a b s o l u t n i e n i e m o ż l i w ą w y o d r ę b n i e n i e c z e g o k o l w i e k , c o p r z y p o m i n a ł o b y e t n i c z n y rdzeń; nie m o ż n a też, p o przeszło tysiącu lat rozróżnić e l e m e n t ó w ras s ł o w i a ń s k i c h i niesłowiańs­ kich." W istocie zresztą „ w przeszłości — zwłaszcza zaś w okresie połączonej Rzeczypospolitej Polski i L i t w y w latach 1 5 6 9 — 1 7 9 5 — w z g l ę d y etniczne nie o d g r y w a ł y większej roli. Z j e d n o c z o n a Rzeczpospolita była p a ń s t w e m w i e l o n a r o d o w o ś ­ c i o w y m , a j e g o o b y w a t e l e czerpali poczucie swej w s p ó l n e j tożsamości nie tyle z k r w i płynącej w ich żyłach czy z ojczystego języka, c o ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m posłuszeństwa w o b e c w ł a d ­ cy i p r a w a . " Poszukiwanie t e g o , c o za B y s t r o n i e m m o ż n a określić „ z e ­ społem kultury p o l s k i e j " , b y ł o p r z e d m i o t e m d o c i e k a ń p o l s k i c h etnografów o d Kolberga p o r e p r e z e n t a n t ó w t z w . szkoły his­ torycznej. Skutki t y c h p o s z u k i w a ń b y ł y j e d n a k d o ś ć mizerne. Bystroń zaś stwierdził w p r o s t , że zadanie znalezienia zespołu cech k u l t u r o w y c h charakterystycznych dla „ g r u p y etnograficznej polskiej" i w y z n a c z e n i e w t e n s p o s ó b „ p o l s k i e g o t e r y t o r i u m etnograficznego", c h o ć na pozór nietrudne, „nastręcza j e d n a k przeszkody, w o b e c k t ó r y c h w dzisiejszym stanie nauki jesteśmy bezsilni. Kultura l u d o w a jest tak z ł o ż o n a , tyle w y k a z u j e n a w a r s t ­ wień i w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h , że t r u d n o znaleźć jest c e c h y , które by były w s p ó l n e c a ł e m u t e r y t o r i u m j ę z y k o w o czy n a r o d o w o polskiemu, były zaś zupełnie o b c e sąsiednim t e r y t o r i o m . " Do podobnych w n i o s k ó w o d n o ś n i e g e n e t y c z n y c h p o s z u k i w a ń „macierzy", „ e t n i c z n e g o r d z e n i a " i k u l t u r y specyficznie polskiej doszedł historyk N o r m a n Davies. Davies — będąc n e u t r a l n y m badaczem i przy t y m d o c i e k l i w y m s c e p t y k i e m — miał o d w a g ę zakwestionować ś w i ę t ą w i a r ę P o l a k ó w w „ r o d z i m o ś ć " naszej ziemi, ludności i k u l t u r y , a także w s k a z a ć na z m i t y z o w a n y oraz zideologizowany o w e j w i a r y charakter. Sądzę, iż w a r t o p r z y t o ­ czyć poczynione przez n i e g o w t y m w z g l ę d z i e konkluzje, b o w i e m są one pouczające r ó w n i e ż dla e t n o g r a f ó w . Stałym p r z e m i a n o m p o d l e g a ł y także zjawiska k u l t u r o w e . „ W s p o ł e c z e ń s t w i e , które b y ł o jeszcze c a ł k o w i c i e niepiśmienne, nie da się s p o ś r ó d n i e z r ó ż n i c o w a n e j masy S ł o w i a n Z a c h o d n i c h w y r ó ż n i ć k u l t u r y specyficznie polskiej czy też 'lechickiej'. Ci, którzy sobie w y o b r a ż a j ą , że Polacy, czy też kultura polska, są w j a k i m ś sensie ' r o d z i m e ' dla ziem p o l s k i c h , mylą się tak samo, jak ci, którzy sądzą, że Europa jest p i e r w o t n ą ojczyzną Europej­ c z y k ó w . Szukają r o z k w i t ł y c h w s p ó ł c z e s n y c h k w i a t ó w w p o ­ z b a w i o n y c h etykietek paczuszkach w y m i e s z a n y c h ze s o b ą prehi­ storycznych n a s i o n . " * Reasumując: z p o w y ż s z y c h w y w o d ó w Daviesa jasno w y n i k a , iż nie istnieje nic t a k i e g o jak p i e r w o t n a i stała, „ r o d z i m a "baza terytorialna w znaczeniu p o l i t y c z n y m czy n a r o d o w y m , e t n i c z n y m czy k u l t u r o w y m ( e t n o g r a f i c z n y m ) . Dodać należy, że nie istnieją r ó w n i e ż żadne j e d n o z n a c z n e d o w o d y , które p o t w i e r d z a ł y b y istnienie odrębnej i określonej polskiej w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j przed XII w i e k i e m (najwcześniejszy ślad języka polskiego znaj­ duje się w bulli gnieźnieńskiej z 1 1 3 6 r.) Dla nas płynie stąd prosty w n i o s e k , że „ p o d s t a w o w e założenie" e t n o g r a f i c z n y c h regionalizacji kraju — głoszące, iż historyczne podziały plemienne z X stulecia, o b e j m u j ą c e p e w n e granice terytorialne, w i n n y s t a n o w i ć „czasoprzestrzenne r a m y " dla określenia u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i polskiej w XIX czy XX w i e k u — jest faktycznie p o z b a w i o n e p o d s t a w . 24 2 5 2 6 27 2 8 Davies pisał: „ N i e ł a t w o jest dać prosty opis t e r y t o r i u m Polski Piastów. W p e w n y c h kręgach przyjęła się praktyka p u b l i k o w a n i a mapy 'Polski w r. 1 0 0 0 ' z ukazaniem z a r ó w n o w y r a ź n i e za­ znaczonych granic, jak i ich uderzającego p o d o b i e ń s t w a d o obszaru Polskiej Rzeczypospolitej L u d o w e j p o r. 1 9 4 5 . M a p a ta jest jednak nieco myląca. (...) T e r y t o r i u m P i a s t ó w nie p o k r y w a ł o się z granicami z lat o d ok. 9 9 0 d o 1 0 0 2 i z r. 1 9 4 5 w ż a d n y m innym okresie — ani przedtem, ani p o t e m . G d y b y autorzy m a p wzięli za p u n k t odniesienia nie w y j ą t k o w y rocznik 1 0 0 0 , lecz rok 900, 1 1 0 0 , 1 2 0 0 l u b 1 3 0 0 czy też jeszcze ważniejszy rok 9 9 1 , w którym t o roku p o raz pierwszy, w ' D a g o m e iudex', o p i s a n o granice ' p a ń s t w a g n i e ź n i e ń s k i e g o ' , d o s t r z e g l i b y p e w n e istotne różnice. Granice p o l s k i e g o t e r y t o r i u m bez przerwy się zmieniały. Do r. 1 3 2 0 obszar t e n nie t w o r z y ł żadnej organicznej całości (...) ustalonych granic b y ł o n i e w i e l e , p o d o b n i e jak nie b y ł o p a ń s t w a we w s p ó ł c z e s n y m t e g o s ł o w a znaczeniu: w ł a d z c e n t r a l n y c h , sprawujących rządy nad w s z y s t k i m i częściami o k r e ś l o n e g o tery­ torium. W g r u n c i e rzeczy zatem, w sensie w s p ó ł c z e s n y m , nie b y ł o żadnej 'Polski'. T e r y t o r i u m miało o w i e l e mniejsze znaczenie niż zamieszkujący je l u d z i e . " „ M i m o żarliwej w i a r y s a m y c h Pola­ ków w 'macierz', nie da się z d e f i n i o w a ć żadnej określonej bazy terytorialnej, która byłaby polska stale, w y ł ą c z n i e i niezmiennie. (...) W różnych okresach d z i e j ó w Europy W s c h o d n i e j p a ń s t w o polskie b y w a ł o wszędzie i n i g d z i e . " „ O b r a z Polski musi w i ę c być t r u d n y d o n a m a l o w a n i a . G d y b y d o ń w ł ą c z y ć t y l k o te dzielnice, które b y ł y ze s o b ą stale p o w i ą z a n e , t w o r z ą c w s p ó l n y byt polityczny, d o n a m a l o w a n i a nie p o z o s t a ł o b y nic. G d y b y natomiast w ł ą c z y ć w s z y s t k i e obszary, k t ó r y m w t y m czy i n n y m okresie d z i e j ó w b y ł o dane cieszyć się z w i ą z k a m i z Polską, obraz musiałby objąć p o ł o w ę k o n t y n e n t u . " „ M i m o o p o r ó w p r o p a g a ­ ndy, d a w n e j i o b e c n e j , które zaciemniają obraz, ś l a d ó w ' n a r o d o ­ w o ś c i ' i 'tożsamości n a r o d o w e j ' nie da się odnaleźć w z i e m i . " 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 3 6 Damrosz w c y t o w a n y m artykule stwierdził m.in., że istnieją d w i e płaszczyzny analizy zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h trak­ t o w a n y c h j a k o kryteria w y o d r ę b n i a n i a r e g i o n ó w , a także związa­ ne z t y m d w i e k o n c e p c j e r e g i o n u : — „ o b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie dla w y z n a c z e n i a regionu badacz w y k o r z y s t u j e o b i e k t y w n e w y r ó ż n i k i , czyli opiera się „ n a o d r ę b ­ ności p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h " ; — „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie p o d s t a w ą dla wyznaczenia r e g i o n u jest i n t e r s u b i e k t y w n y w y r ó ż n i k w postaci „ p o c z u c i a odrębności w świadomości g r u p o w e j " ; — istnieje p o n a d t o jeszcze trzecia zasadnicza koncepcja regio­ n a l i z a c j i — n a z w ę ją „ i n t e g r a l i s t y c z n ą " — polegająca na połącze­ niu ( w r ó ż n y c h zresztą p r o p o r c j a c h ) s t a n o w i s k a „ o b i e k t y w i s tycznego" z „intersubiektywistycznym". D o t a k i c h trzech g r u p z a k w a l i f i k o w a ć m o ż n a wszystkie w y ­ stępujące w polskiej etnografii p r ó b y w y z n a c z a n i a terytorialnego z r ó ż n i c o w a n i a „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " , w f o r m i e ustalania „tradycyjnych" regionów kulturowych lub grup etnograficznych, j a k o pola czy p r z e d m i o t u e t n o g r a f i c z n y c h b a d a ń . Uściślę w t y m miejscu — korzystając z w y s t ę p u j ą c e j w literaturze etnograficznej k o n w e n c j i t e r m i n o l o g i c z n e j , która n o t a b e n e bardzo rzadko była k o n s e k w e n t n i e s t o s o w a n a — że w w y n i k u przyjęcia „ o b i e k t y w i s t y c z n e j " k o n c e p c j i oraz z a s t o s o w a n i a j a k o k r y t e r i ó w p o ­ działu o b i e k t y w n y c h w y r ó ż n i k ó w , m ó w i się niekiedy o w y o d r ę b ­ nianiu r e g i o n ó w sensu stricto. W praktyce etnograficznej d o takiej regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j p r o w a d z i ć miały badania a t l a s o w e i w y k o r z y s t a n i e m e t o d y kartograficznej. Z kolei stojąc na g r u n c i e koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " i stosując kryte­ rium e t n o s o c j o l o g i c z n e , d o k o n u j e się podziału na „ g r u p y t e r y t o ­ rialne". Natomiast z a s t o s o w a n i e koncpecji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . 51 �zakładającej łączne u w z g l ę d n i a n i e o d r ę b n o ś c i o b i e k t ó w k u l t u r o ­ w y c h oraz g r u p o w e g o samookreślenia, p r o w a d z i d o w y d z i e l e n i a „ g r u p k u l t u r o w y c h " , a w i ę c g r u p stricte „ e t n o g r a f i c z n y c h . " Proponuję przyjrzeć się nieco bliżej o w y m trzem k o n c e p c j o m oraz k o n s e k w e n c j o m ich z a s t o s o w a n i a dla s t w o r z e n i a obrazu t e r y t o ­ rialnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j . „ W przypadku o b i e k t y w i s t y c z n e j k o n c e p c j i r e g i o n u — t w i e r ­ dzi Damrosz — przyjąć m o ż n a j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i ( n p . strój l u d o w y ) lub w i ę c e j niż j e d e n (czyli s y n d r o m c e c h o d r ę b n o ­ ści)." Z d a n i e m tegoż autora „najlepszy podział opiera się zazwyczaj na j e d n y m w y z n a c z n i k u " . J a zaś t w i e r d z ę , iż n a w e t przyjęcie t y l k o j e d n e g o w y r ó ż n i k a o b i e k t y w n e g o — j u ż w s a m y m założeniu arbitralne — w b r e w p o z o r o m w c a l e nie p r o w a d z i ł o d o uzyskania j e d n o z n a c z n y c h p o d z i a ł ó w na r e g i o n y etnograficzne. Celem uzasadnienia powyższej tezy posłużę się w s p o m n i a ­ n y m przez Damrosza przykładem stroju l u d o w e g o , który jest 0 tyle dobrze d o b r a n y , że w ł a ś n i e strój l u d o w y u z n a w a n y jest p o w s z e c h n i e za kryterium par excellence etnograficzne. Na początek przytoczę zdanie Pola: „ J a k wszystkie c e c h y r o d o w e , tak zmienia się i strój rodu w d r o b n y c h rzeczach o d w s i d o w s i prawie, ale są c e c h y w s p ó l n e c a ł y m o k o l i c o m p o ł ą c z o n y m w ę z ł e m jednej r o d o w o ś c i i te są i s t o t n e . " Problem polega na t y m , które c e c h y u b i o r ó w l u d o w y c h p o t r a k t o w a ć należy j a k o istotne i czy w o g ó l e dadzą się w y r ó ż n i ć takie charakterystyczne elementy stroju, na p o d s t a w i e w y s t ę p o w a n i a ( l u b braku) k t ó r y c h można by d o k o n a ć regionalizacji s t r o j ó w l u d o w y c h . Przypomnę, że Pol d o i s t o t n y c h cech zaliczył przede w s z y s t k i m krój stroju 3 7 3 8 3 9 1 u l u b i o n ą przez dany ród b a r w ę , gdyż j e g o zdaniem były t o c e c h y najbardziej n i e z m i e n n e . J e d n a k ż e sam Pol regionalizacji stro­ j ó w l u d o w y c h nie przeprowadził, a p o n a d t o skądinąd w i e m y , iż z a r ó w n o kroje jak i zestawy kolorystyczne ulegały c i ą g ł y m przemianom. Pierwszą c a ł o ś c i o w ą i w miarę k o n s e k w e n t n ą próbę charak­ terystyki oraz podziału u b i o r ó w l u d o w y c h przedstawił B r o n i s ł a w M a l e w s k i . Biorąc p o d u w a g ę ś w i ą t e c z n y strój męski — a l b o w i e m „ c o d z i e n n y jest mniej w i ę c e j wszędzie j e d n a k o w y " , natomiast „stroje kobiece nie dadzą się tak ł a t w o , jak męskie p o d z i e l i ć " — wyodrębnił Malewski d w a typy: wielkopolsko-mazowiecki oraz małopolski i o g ó l n i k o w o je scharakteryzował. Podział ten p o w t ó r z y ł następnie m.in. Fischer . Z a p r o p o n o w a n a przez M a l e ­ w s k i e g o t y p o l o g i a nie jest ściśle rzecz biorąc regionalizacją s t r o j ó w l u d o w y c h , gdyż nie daje pełnego obrazu regionalizacji kraju lecz p o z w a l a t y l k o na p r z e p r o w a d z e n i e p e w n y c h (dość abstrakcyjnych) lokalizacji n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w l u d o w e g o o d ­ ś w i ę t n e g o ubioru męskiego ( n p . rodzaju s u k m a n y , nakrycia g ł o w y , s p o s o b u noszenia k o ż u c h a ) . 40 4 1 4 2 43 P o d o b n i e rzecz się ma z d o k o n a n ą przez M o s z y ń s k i e g o regionalizacją p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h w o p a r c i u o materiał, z j a k i e g o zostały w y k o n a n e . Na tej p o d s t a w i e uzyskać m o ż e m y trzy zasadnicze g r u p y , oparte o trzy t y p y materiałów: „ 1 ) s t r o j e oparte na b i a ł y m płótnie s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o l o r a c h naturalnych,często w postaci sukna oraz 2 ) s t r o j e , w k t ó r y c h (zwłaszcza kobiecych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiast a" i grupa 3) „ u b i o r ó w o p r z e w a d z e materiałów p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o " . W g r u p i e trzeciej m o ­ żemy jeszcze w y r ó ż n i ć d w i e o d m i a n y . „ D o pierwszej o d m i a n y należeć będą te wszystkie stroje, które oparte nieraz w całości na materiałach p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o nie zatraciły o d r ę b n o ś c i regionalnej. (...) D o drugiej o d m i a n y zaliczyć należy te stroje l u d o w e , które oparte na materiałach p o c h o d z e n i a p r z e m y s ł o w e ­ g o uległy w p ł y w o m ó w c z e s n e j m o d y miejskiej, przejmując nie t y l k o materiał, ale i k r ó j . " Podział s t r o j ó w l u d o w y c h ze w z g l ę d u na rodzaj t k a n i n y użytej d o ich w y k o n a n i a , jest klasyfikacją bodaj najbardziej abstrakcyjną. J e d n a k ż e n a w e t na tej p o d s t a w i e d o k o ­ nanie regionalizacji nie jest s p r a w ą prostą, b o w i e m w p r z y p a d k u d w ó c h pierwszych g r u p nie jesteśmy w stanie d o k ł a d n i e określić granic ich w y s t ę p o w a n i a , zaś g r u p a trzecia „ w ł a ś c i w i e nie posiada określonego zasięgu terytorialnego ( w y s t ę p u j e w y s p o ­ w o ) , gdyż n a w a r s t w i ł a się na p o p r z e d n i e . . . " 44 4 6 4 7 48 Oczywiste jest t o , że jeżeli za p o d s t a w ę podziału przyjmie się takie c e c h y stroju l u d o w e g o , jak krój, barwę, rodzaj z d o b i e ń . 52 zestawy p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w n o s z o n y c h łącznie itd. itp., t o s p r a w a e w e n t u a l n e j regionalizacji s k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej. Przy t y m zasada będzie taka, że im większą ilość e l e m e n t ó w składających się na całość stroju l u d o w e g o będzie się brać p o d u w a g ę , t y m mniejsze okażą się w y d z i e l a n e tą m e t o d ą regiony, dla k t ó r y c h określenia b ę d z i e m y szukać w s k a z ó w e k w s t r o j u . " D o d a m , że t o , c o s t w i e r d z i l i ś m y o d n o ś n i e regionali­ zacji k u l t u r y l u d o w e j w o p a r c i u o j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i biorąc za przykład strój l u d o w y , m o ż n a r ó w n i e ż w y k a z a ć — m u tatis m u t a n d i s — na przykładzie i n n y c h w y r ó ż n i k ó w o b i e k t y w ­ n y c h (jak język, c e c h y a n t r o p o l o g i c z n e , b u d o w n i c t w o i t d . ) . 4 9 Damrosz z a u w a ż y ł trafnie, iż badacze z a j m u j ą c y s t a n o w i s k o „ o b i e k t y w i s t y c z n e " zakładają z w y k l e istnienie w i ę c e j niż j e d n e g o w y z n a c z n i k a , c o stwarza p o w a ż n e t r u d n o ś c i klasyfikacyjne, k t ó r y c h nie s p o s ó b u n i k n ą ć . Krótko m ó w i ą c t r u d n o ś c i te polegają na t y m , że n a w e t rozpatrując zagadnienie zróżnicowania k u l t u r o w e g o w przekroju s y n c h r o n i c z n y m , w zależności od przyjętych w charakterze k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h e l e m e n t ó w kul­ tury m o ż n a otrzymać r ó ż n o r o d n e zasięgi, zaś łącząc te o b i e k t y w ­ ne w y z n a c z n i k i w r ó w n i e o b i e k t y w n e konstelacje uzyskać można d o w o l n ą ilość r e g i o n ó w . Paradoksalnie okazuje się więc, że przyjmując „ o b i e k t y w i s t y c z n ą k o n c e p c j ę r e g i o n u " , d o c h o d z i m y d o iście „ r o z p a s a n e g o " s u b i e k t y w i z m u w j e g o wyznaczaniu. J e d n y m ze źródeł t e g o paradoksu jest a s y s t e m o w e p o j m o w a n i e kultury. 50 G d y b y badacze zajmujący się p r o b l e m a t y k ą regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j zechcieli zagadnienie t o analizo­ w a ć w przekroju d i a c h r o n i c z n y m , natrafiliby na d o d a t k o w y k ł o p o t , b o w i e m — jak t o wyraził Bystroń — „ c e c h y kulturalne ł a t w o ulegają przekształceniu lub z a n i k o w i , z drugiej zaś strony są czemś p r z e n o ś n e m , c o ł a t w o się r o z p o w s z e c h n i a . " W efekcie daje t o „ b e z m i a r k u l t u r mniejszych i w i ę k s z y c h , zachodzących w z a j e m n i e na siebie i krzyżujących się, ciągle r u c h l i w y c h i zmien­ nych..." E t n o g r a f o w i e przedstawiali j e d n a k ż e zróżnicowanie regionalne k u l t u r y l u d o w e j statycznie, bez u w z g l ę d n i a n i a ciąg­ ł y c h przemian z a s i ę g ó w w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h elemen­ t ó w kultury. O d d y n a m i c z n e g o t r a k t o w a n i a zagadnienia zróż­ n i c o w a n i a r e g i o n a l n e g o niejako z w a l n i a ł y badaczy założenia ideologii ludoznawczej. 51 5 2 T w i e r d z o n o zatem — o d w o ł u j ą c się d o a t r y b u t u niezmienno­ ści lub z a c h o w a w c z o ś c i — że c e c h u j e kulturę l u d o w ą „ p o w o l ­ niejszy r y t m przemian i d ł u g o t r w a ł e z a c h o w y w a n i e śladów dawnych powiązań i kontaktów k u l t u r o w y c h " M i a ł o to p o w o ­ d o w a ć d ł u g i e t r w a n i e w kulturze l u d o w e j przynajmniej nie­ k t ó r y c h jej e l e m e n t ó w , i w k o n s e k w e n c j i d ł u g o t r w a ł e utrzymy­ w a n i e się r e g i o n a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń . D l a t e g o też najczęściej w y k r e ś l a n o r e g i o n y e t n o g r a f i c z n e na p o d s t a w i e u z n a w a n y c h za najbardziej z a c h o w a w c z e , r e l i k t o w y c h e l e m e n t ó w kultury (ar­ c h a i z m ó w , p r z e ż y t k ó w ) . J e d n y m z dość ekstremalnych przy­ k ł a d ó w t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a jest artykuł J a n a Czekanowskiego Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości.** Ana­ lizując w y s t ę p o w a n i e i zasięgi r ó ż n y c h w y t w o r ó w kultury mate­ rialnej, C z e k a n o w s k i przyjął milczące założenie, iż uwzględniane przezeń w y t w o r y t r w a j ą w d a w n y c h g r a n i c a c h o d trzech tysięcy lat. „ C o p r a w d a — j a k z a u w a ż y ł M o s z y ń s k i — o t w a r c i e Czekano­ w s k i t e g o założenia nie w y p o w i a d a . M u s i m y je jednak przyjąć n i e o d z o w n i e , o ile z e c h c e m y przyznać j e g o referatowi w ogóle jakikolwiek s e n s . " D o k ł a d n i e t e n sam m e c h a n i z m myślenia 5 5 0 kulturze l u d o w e j i jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u , ujawnia się także w ó w c z a s g d y badacze zajmujący się tą problematyką u ż y w a j ą określenia „ t r a d y c y j n y r e g i o n " i j e g o p o c h o d n y c h jak np. „ t r a d y c y j n y s t r ó j " , „ t r a d y c y j n y z w y c z a j " , t r a d y c y j n y obrzęd", „ t r a d y c y j n y t a n i e c " , „ t r a d y c y j n e b u d o w n i c t w o " itd. Zakładają o n i b o w i e m , że d a n y strój, z w y c z a j itp. są charakterystyczne dla d a n e g o r e g i o n u „ o d z a w s z e " , a sam region etnograficzny jest w istocie p o n a d c z a s o w y . Kończąc t e n f r a g m e n t rozważań p r z y p o m n ę , że Kazimierz D o b r o w o l s k i s t w i e r d z i ł niegdyś, iż dla r o z w a ż a ń etnograficznych z n a m i e n n e jest m.in. s y s t e m a t y z o w a n i e f a k t ó w pochodzących z r ó ż n y c h c z a s ó w w p e w i e n s y n c h r o n i c z n y , ahistoryczny obraz, 1 określił t o z j a w i s k o m i a n e m praesens ethnographicum.* Dodam o d siebie, że ó w „ e t n o g r a f i c z n y czas teraźniejszy" jest w zasadzie 6 �tożsamy z t y m , c o się n a z y w a „ b e z c z a s o w ą teraźniejszością mityczną" lub „ w i e c z n y m teraz m i t u " . Takie p o j m o w a n i e czasu, zawarte implicite w i d e o l o g i i l u d o z n a w c z e j , stwarzało m o ż l i w o ś ć abstrahowania o d h i s t o r y c z n e g o patrzenia na f o l k l o r y s t y c z n ą rzeczywistość s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą , a w szczególności p o m i j a ­ nia analizy d i a c h r o n i c z n e j w obrazie r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j oraz s w o i s t e g o „przerzucania m o s t ó w poprzez w i e k i " . W y r a z e m t e g o jest p r z y j m o w a n y milcząco p o g l ą d o o d ­ wiecznym istnieniu w y r a ź n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h między terytoriami zamieszkałymi przez różne społeczności i u t r z y m y w a ­ niu się — z n i e w i e l k i m i n a j w y ż e j z m i a n a m i — o w y c h różnic w określonych g r a n i c a c h , przynajmniej d o czasu t z w . rozpadu chłopskiej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Przy c z y m istoty s p r a w y nie zmienia t o , że „ o d w i e c z n e i s t n i e n i e " nie o d n o s i ł o się d o „ c z a s ó w Seta", lecz miało mniej w i ę c e j o k r e ś l o n ą lokalizację historyczną. Przejdę teraz d o rozpatrzenia zasad regionalizacji e t n o g r a f i c z ­ nej, z p u n k t u w i d z e n i a k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . Ta k o n c e p ­ cja podziału k u l t u r y l u d o w e j na g r u p y e t n o g r a f i c z n e — za­ kładająca łączne u w z g l ę d n i a n i e o b i e k t y w n y c h różnic k u l t u r o ­ wych l u b / i b i o l o g i c z n y c h p o m i ę d z y g r u p ą „ X " i g r u p ą „ Y " oraz intersubiektywnego p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o ­ wej o b y d w u g r u p — miałaby m.in. zapobiegać d o w o l n o ś c i w przyjmowaniu o b i e k t y w n y c h wyznaczników i wydzielaniu regionów, cechującej k o n c e p c j ę „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " . Koncepcja „integralistyczna" zakłada m i a n o w i c i e , że o t y m , które s p o ś r ó d odrębnych o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h są m i a r o d a j n e dla jakiegoś rozgraniczenia, d e c y d u j e fakt f i g u r o w a n i a ich w ś w i a d o m o ś c i grupowej w roli c e c h o d r ó ż n i a j ą c y c h dane g r u p y o d siebie. M o d e l o w y w p r o s t przykład z a s t o s o w a n i a k o n c e p c j i „ i n t e g ­ ralistycznej" w praktyce b a d a w c z e j , przedstawił R o m a n Reinfuss w artykule na t e m a t pogranicza k r a k o w s k o - g ó r a l s k i e g o . W e d ł u g tego uczonego „ ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i etnograficznej powstaje najczęściej na tle różnic g w a r o w y c h , różnic w ubiorze, sposobie z d o b y w a n i a ś r o d k ó w utrzymania ( n p . r o l n i c t w o i pas­ terstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m s p o s o b i e b u d o w a n i a osie­ dli. Inne zjawiska k u l t u r o w e , j a k o trudniejsze d o z a o b s e r w o w a ­ nia, rzadko s t a n o w i ą przyczynę u ś w i a d o m i e n i a sobie o d r ę b n o ś c i własnej g r u p y w s t o s u n k u d o s ą s i a d ó w . Z t y c h w ł a ś n i e w z g l ę ­ d ó w podczas w y z n a c z a n i a z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h p o s z c z e g ó l ­ nych grup e t n o g r a f i c z n y c h kładzie się g ł ó w n y nacisk na w y ­ c h w y t y w a n i e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h , c e c h stroju, b u d o w n i c t ­ wa i trybu życia, charakterystycznych dla badanej l u d n o ś c i , i następnie o b s e r w u j e się, jak o d r ę b n o ś c i te w p ł y w a j ą na kształ­ towanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . " Generalna zasada jest przy t y m taka, że „ i s t n i e n i e z e w n ę t r z n i e dostrzegal­ nych różnic k u l t u r o w y c h z reguły p o w o d u j e u l u d u w y t w o r z e n i e się na tej p o d s t a w i e p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i g r u p o w e j . Z c h w i l ą g d y zatrą się różnice o b i e k t y w n e , zaczyna zanikać i poczucie w z a j e m ­ nej obcości między c z ł o n k a m i d w u r ó ż n y c h g r u p . U ł a t w i a t o odstąpienie o d zasady w y ł ą c z n o ś c i g r u p o w e j i d o p r o w a d z a z biegiem czasu d o zatarcia się n a w e t tradycji j a k i e g o k o l w i e k podziału na g r u p y e t n i c z n e . " 5 7 5 8 Z p o w y ż s z e g o w y n i k a , że w e d ł u g k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z ­ n e j " — w w a r i a n c i e p r e z e n t o w a n y m przez Reinfussa — istnieje: — p o pierwsze, ścisła zależność między ( n i e k t ó r y m i p r z y n a j m ­ niej) o b i e k t y w n y m i w y z n a c z n i k a m i o d r ę b n o ś c i i g r u p o w ą ś w i a ­ domością o w y c h różnic k u l t u r o w y c h , oraz — p o drugie, zależność ta jest j e d n o s t r o n n a , gdyż „ r z e c z o w e podstawy zróżnicowania" determinują świadomość odrębności. O d n o ś n i e pierwszej przesłanki: Reinfuss stwierdził, iż materia­ ły na temat s t o s u n k ó w m i ę d z y g r u p o w y c h k t ó r y m i d y s p o n o w a ł , potwierdzają „ d o s t a t e c z n i e z g o d n o ś ć granic w y z n a c z o n y c h przez lud z u s t a l o n y m i na drodze o b i e k t y w n e j analizy w y b r a n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . " Otóż nie w i e m y niestety d o k ł a d ­ nie jakimi materiałami d o t y c z ą c y m i p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i k u l t u r o ­ w y c h c y t o w a n y autor f a k t y c z n i e d y s p o n o w a ł — określenie poczucia o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j w y m a g a bez w ą t p i e n i a d ł u g i c h i p o g ł ę b i o n y c h badań t e r e n o w y c h , i d l a t e g o p o w o ł y w a n i e się na p r z y t o c z o n e przez L u d w i k a M ł y n k a zdanie j e d n e g o r e s p o n d e n t a ( J a n a M y j a k a — poetę l u d o w e g o z L i c h w i n a ) j a k o w y r o c z n i na t e m a t g r a n i c y między „ G o r o l a m i " a „ L a ­ c h a m i " , w y d a j e się a b s o l u t n i e niewystarczające — lecz m o i m 5 9 zdaniem w y c i ą g a n i e s f o r m u ł o w a n e g o w y ż e j w n i o s k u z d a n y c h z a w a r t y c h w artykule jest n i e u p r a w n i o n e . D o w o d z i t e g o c h o ­ ciażby zamieszczona t a m mapa pt. Granice Góralszczyzny pol­ skiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej, na której zaznaczono m.in.: „ w s i , których miesz­ kańcy uważają się za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni u w a ż a j ą za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za L a c h ó w " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni uważają za La­ chów." Otóż teza Reinfussa o absolutnej z g o d n o ś c i okreś­ lonych obiektywnych wyznaczników odrębności z poczuciem owej odrębności byłaby prawdziwa w t e d y i tylko wtedy, gdyby w e w s z y s t k i c h w s i a c h o „ c e c h a c h k u l t u r y w ł a ś c i w e j l a c h o m " , ich mieszkańcy uważali się za „ l a c h ó w " i za t a k o w y c h byli uważani z a r ó w n o przez i n n y c h „ l a c h ó w " , jak i przez „ g ó r a l i " , a także oni sami uważali m i e s z k a ń c ó w w s i „ l a c h o w s k i c h " za „ l a c h ó w " oraz m i e s z k a ń c ó w w s i o „ c e c h a c h k u l t u r y g ó r a l s k i e j " za „ g ó r a l i " (i vice versa). Z a r ó w n o z mapy, jak i z treści artykułu w y n i k a jednak, iż są np. takie w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za „ l a c h ó w " , zaś l u d n o ś ć sąsiednia określa ich „ g ó r a l a m i . " M o i m zdaniem p o d w a ż a t o rzeczoną tezę — c b d d . Dlatego też bliższy p r a w d y jest p o g l ą d , że „ m i ę d z y zakresem ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j a za­ kresem nie oznaczonej bliżej ilości p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h zachodzi s t o s u n e k d w ó c h kół t y l k o c z ę ś c i o w o pokrywających s i ę . " 6 0 6 1 6 2 U s t o s u n k u j ę się teraz d o t w i e r d z e n i a o istnieniu w p ł y w u o b i e k t y w n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h l u b / i b i o l o g i c z n y c h na g r u p o w ą ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i . Pogląd ten jest etnograficzną m u t a c j ą socjologicznej „ h i p o t e z y o d m i e n n o ś c i j a k o p o d s t a w y o b c o ś c i " , d l a t e g o też o d w o ł a m się d o t e g o , c o na ten temat napisał Florian Z n a n i e c k i . „ O t ó ż przyjąwszy hipotetycznie, że ' o b c y ' w o d n i e s i e n i u d o d a n y c h ludzi t o są ci, którzy się o d nich różnią b i o l o g i c z n i e lub kulturalnie albo też i biologicznie i k u l ­ turalnie, m u s i m y dalej przyjąć (...), że istnieje s t o p n i o w a n i e o b c o ś c i uzależnione o d s t o p n i o w a n i a r ó ż n i c " . Przy czym różnica i o b c o ś ć muszą p o z o s t a w a ć „ w s t o s u n k u prostym d o siebie a w stosunku o d w r o t n y m do podobieństwa i swojskości". Okazuje się jednak, iż „ r ó ż n i c e i p o d o b i e ń s t w a między d a n y m i z b i o r o w o ś c i a m i lub o s o b o w o ś c i a m i ludzkiemi w niektórych w y p a d k a c h przynajmniej nie dają się zrozumieć, ani n a w e t w y z n a c z y ć na m o c y s a m e g o t y l k o o b j e k t y w n e g o ich p o r ó w n a n i a w taki s p o s ó b , aby na ich p o d s t a w i e m o ż n a było j e d n ą z t y c h z b i o r o w o ś c i ująć j a k o w t a k i m lub i n n y m s t o p n i u o b c ą w o d ­ niesieniu d o d r u g i e j ; w p r o w a d z e n i e zaś pierwiastka s u b i e k t y w ­ nego zmusza d o stwierdzenia licznych w a h a ń i n i e w y t ł u m a c z o ­ nych w y j ą t k ó w . " Konstatacja ta z a c h o w u j e w a ż n o ś ć również na g r u n c i e e t n o g r a f i c z n y m . 6 3 Nie ma w a l o r u u n i w e r s a l n o ś c i także teza Reinfussa o j e d n o ­ stronnej i j e d n o k i e r u n k o w e j relacji zależności ś w i a d o m o ś c i o d ­ rębności g r u p o w e j o d istnienia o b i e k t y w n y c h w y z n a c z n i k ó w o d r ę b n o ś c i , z której w y n i k a ł w n i o s e k , że „ n i w e l a c j a kultury l u d o w e j u ł a t w i a zacieranie a n t a g o n i z m ó w w y n i k a j ą c y c h z przy­ należności d o różnych g r u p e t n i c z n y c h " . Często b o w i e m „ o d m i e n n o ś ć kulturalna b y w a umyślnie p o t ę g o w a n a dla odróż­ nienia się o d ' o b c y c h ' " . W t y m przypadku „ o d m i e n n o ś ć " nie jest w i ę c przyczyną, lecz s k u t k i e m poczucia o b c o ś c i . 6 4 6 5 D o d a m , iż w koncepcji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " w y s t ę p u j ą inne jeszcze sprzeczności. Na w i z e r u n e k g r u p y „ X " ( „ o b c e j " ) f u n k c ­ j o n u j ą c y w ś w i a d o m o ś c i g r u p y „ Y " ( „ s w o j e j " ) — jak wykazały m.in. badania Józefa Obrębskiego, a także dane zawarte w c y t o ­ w a n y m artykule Reinfussa — składają się faktycznie nie tylko w y m i e n i o n e o d r ę b n e c e c h y k u l t u r o w e (tj. g w a r a , strój, tryb życia, o d m i e n n e b u d o w n i c t w o ) , ale r ó w n i e ż takie elementy jak np. c e c h y w y g l ą d u fizycznego, c e c h y psychiczne oraz inne różnice k u l t u r o w e . Z n a j d o w a ł o t o w y r a z w różnych o p o w i a d a n i a c h , p o w i e d z o n k a c h , porzekadłach, piosenkach i t p . Nie w i a d o m o zatem dlaczego w ł a ś c i w i e należy ograniczać się t y l k o d o czterech w s p o m n i a n y c h w y r ó ż n i k ó w o d r ę b n o ś c i , zaś pozostałe t r a k t o w a ć 66 — jak t o uczynił Reinfuss — j a k o „czerpane z f a n t a z j i " oraz „ o d z n a c z a j ą c e się d u ż y m s u b i e k t y w i z m e m " i odrzucać? Czyż nie b y ł o b y bardziej zasadne uznanie w s z y s t k i c h cech k u l t u r o w y c h — f i g u r u j ą c y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " oraz p o d n o s z o n y c h w ś w i a d o m o ś c i społecznej g r u p y „ Y " d o g o d n o ś c i zasady różnicującej — za r ó w n o p r a w n e w y z n a c z n i k i odrębności i łączne 53 �przyjęcie ich bądź — p o pierwsze — za zespół c e c h o b i e k t y w n i e w y r a ź n e rozróżnienie, na które d o t ą d zbyt małą z w r a c a n o u w a g ę . charakteryzujących g r u p ę będącą p r z e d m i o t e m d a n e g o w i z e r u n ­ C z y m i n n y m jest w s w e j istocie: ku i jej kulturę, bądź też — — po w t ó r e — za zespół cech po pierwsze, określenie n a d a w a n e sobie przez daną społecz­ i n t e r s u b i e k t y w n y c h ze w s z y s t k i m i t e g o k o n s e k w e n c j a m i . W pier­ ność lokalną, inaczej m ó w i ą c samookreślenie g r u p o w e ; w s z y m przypadku jednak k o n c e p c j a „ i n t e g r a l i s t y c z n a " będzie — tożsama z k o n c e p c j ą „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " z t y m , że s u b i e k t y w i z m inne społeczności, tj. bliższych i dalszych s ą s i a d ó w , a w i ę c g r u p y p o drugie, określenie n a d a w a n e l u d n o ś c i z danej o k o l i c y przez badaczy zostanie zastąpiony r z e k o m y m o b i e k t y w i z m e m przed­ „obce"; stawień i s f o r m u ł o w a ń z a w a r t y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " — (co być może b y ł o b y słuszne, ale t y l k o w ó w c z a s jeżeli uzna się za graficznej w charakterze n a z w y danej g r u p y e t n o g r a f i c z n e j . p o trzecie wreszcie, określenie przyjęte w literaturze e t n o ­ p r a w d z i w ą l e n i n o w s k ą „ t e o r i ę o d b i c i a " ) . W d r u g i m natomiast Przyjmuję dla uproszczenia — stosując k o n w e n c j ę t e r m i n o l o ­ przypadku koncepcja „ i n t e g r a l i s t y c z n a " jest tożsama z k o n c e p c j ą g i c z n ą — iż w p i e r w s z y m p r z y p a d k u b ę d z i e m y m ó w i ć o „ e n d o e t - „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , d o analizy której o b e c n i e przechodzę. Etnograficzna regionalizacja zakładająca k o n c e p c j ę „inter­ nikonie" („endoetnonimie"), w drugim o „egzoetnikonie" („egz o e t n o n i m i e " ) , zaś w trzecim o „ e t n i k o n i e " ( „ e t n o n i m i e " ) . J a k się rzekło, e t n o g r a f o w i e dość rzadko zaznaczali różnicę s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , tj. w y k o r z y s t u j ą c a kryterium e t n o s o c j o l o g i czne, w b r e w p o z o r o m jest najtrudniejsza do jednoznacznej między egzo- i e n d o e t n o n i m a m i , j e d n a k ż e kilkadziesiąt przy­ interpretacji. Większość badaczy z a j m u j ą c y c h s t a n o w i s k o „ i n t e r - k ł a d ó w p r z y t o c z o n y c h przez Udzielę w artykule s u b i e k t y w i s t y c z n e " utożsamia — ne--etnograficzny zakładając implicite — wyrażając t o explicite lub też kryterium e t n o s o c j o l o g i c z n e z „ p o c z u ­ ciem odrębności t k w i ą c y m w ś w i a d o m o ś c i mieszkańców" . 6 7 Najbardziej ś w i a d o m y w y r a z p o s t a w a taka uzyskała w d o c i e k a ­ opis wsi polskich w Galicji Topograficz­ wskazuje jedno­ znacznie, że niemal w s z y s t k i e e n d o e t n o n i m y są n a z w a m i p o ­ c h o d z ą c y m i o d n a z w w s i , które dana l u d n o ś ć zamieszkuje. konkluzję p o t w i e r d z a j ą r ó w n i e ż inne ź r ó d ł a . 70 Tę 71 niach Obrębskiego. Przedmiotem p r o w a d z o n y c h badań dla o k r e ­ Jeżeli c h o d z i o e g z o e t n o n i m y , t o d o m i n u j ą w n i c h określenia ślenia istniejących z r ó ż n i c o w a ń e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a być o charakterze p r z e z w i s k o w y m . Karłowicz zebrał kilkadziesiąt tego — z d a n i e m O b r ę b s k i e g o — s p o ł e c z n a sfera z r ó ż n i c o w a ń w y r a ż a ­ t y p u określeń z a w a r t y c h w literaturze e t n o g r a f i c z n e j jąca się w p o s t a w a c h oraz w y o b r a ż e n i a c h c z ł o n k ó w i a d h e r e n ­ jąc, że „ n a z w y m i e s z k a ń c ó w w i e l u w s i i o k o l i c zawdzięczają 72 zauważa­ t ó w b a d a n y c h społeczności, a l b o w i e m g r u p a etnograficzna ( w początek s w ó j ironicznej, szyderczej lub p o g a r d l i w e j żyłce sąsia­ stylistyce Obrębskiego „ e t n i c z n a " ) t o nic i n n e g o jak „ r z e c z y w i s t a d ó w . . . " . Bystroń przytoczył n a t o m i a s t kilkaset t a k i c h określeń czy potencjalna sfera a d e k w a t n o ś c i społecznej i k u l t u r a l n e j " , tzn. dzieląc je na „ n a z w y i p r z e z w i s k a " , które w s k a z u j ą na: topografię, sfera z a c h o w a ń , w a r t o ś c i itd., z k t ó r y m i dana j e d n o s t k a się w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e , ubiór, c e c h y fizyczne lub moralne, stan identyfikuje uważając je za s w o j e . g o s p o d a r c z y i społeczny, u l u b i o n e p o t r a w y i in. Stwierdził o n , że 68 7 3 Obrębski poza g r u p ą n a z w i przezwisk t o p o g r a f i c z n y c h , w s z y s t k i e rodzaje ustalił, że „ p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i d o m i n u j e t u zawsze nad ś w i a d o ­ określeń g r u p o w y c h „ m a j ą b e z w z g l ę d n ą p r z e w a g ę przezwisk, Badając p o d t y m kątem ś w i a d o m o ś ć społeczną mością w s p ó l n o t y " , w k o n s e k w e n c j i c z e g o w i z e r u n e k „ o b c e j " jest bardzo wyrazisty, m o c n o z a r y s o w a n y , grupy natomiast n a d a w a n y c h przez s ą s i a d ó w o d p e w n y c h w ł a ś c i w o ś c i , które im się w y d a j ą z t e g o czy i n n e g o p o w o d u ś m i e s z n e " . 74 w i z e r u n e k g r u p y własnej jest mglisty, słabo z a r y s o w a n y . W e d ł u g P o d s u m o w u j ą c w s t ę p n i e d o t y c h c z a s o w e rozważania o e n - Obrębskiego „ w i z e r u n e k w ł a s n y g r u p y jest w t ó r n y i zależny; jest d o e t n o n i m a c h c h c ę podkreślić, iż w literaturze etnograficznej o n p o prostu n e g a t y w e m t y c h w s z y s t k i c h o b r a z ó w , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e w y r a ź n a d y s p r o p o r c j a p o d w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m na u j m u j e o n a rzeczywistość o b c y c h g r u p e t n i c z n y c h . " Wizerunek korzyść e g z o e t n o n i m ó w . M o ż n a t o t r a k t o w a ć j a k o potwierdzenie własnej g r u p y w ś w i a d o m o ś c i tejże g r u p y , p o w s t a j e zatem na tezy O b r ę b s k i e g o o d o m i n a c j i „ p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i " nad „ ś w i a ­ zasadzie antytezy c e c h s t a n o w i ą c y c h o o d r ę b n o ś c i g r u p y „ o b ­ domością wspólnoty". c e j " . W y n i k a z t e g o , iż wyrażenie „ g r u p a w ł a s n a " oznacza tyle r ó w n i e ż , że e g z o e t n o n i m y — 6 9 Z tego, co wyżej napisałem wynika w p r z e c i w i e ń s t w i e d o endoet- i t y l k o tyle, że jest g r u p a „ n o n o b c a " i nic poza t y m p o z y t y w n e g o nonimów — ze ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j na t e n t e m a t w y d o b y ć nie m o ż n a . Jej p e j o r a t y w n ą k o n o t a c j ę . W literaturze etnograficznej znaleźć moż­ istnienie jest w y ł ą c z n i e „ n e g a t y w n e " . na w i e l e p r z y k ł a d ó w na p o t w i e r d z e n i e t e g o . Grupa „ s w o j a " o k a z u j e się w i ę c być bardzo s w o i s t y m b y t e m , który w g r u n c i e rzeczy jest raczej „ n i e b y t e m " : nie t y l k o nie jest bowiem — jak c h c e t e g o O b r ę b s k i — mają charakter p r z e z w i s k o w y , zawierają wyraźnie tworem Z a t e m konotacja czy w y s t ę p u j e o n o w roli e n d o - czy też e g z o e t n o n i m u . t w o r e m k o n k r e t n y m , ale nie jest n a w e t — w b r e w z a p e w n i e n i o m O b r ę b s k i e g o — 78 d a n e g o określenia zmienia się zasadniczo w zależności o d tego, 76 S p o ś r ó d i n n y c h w ł a ś c i w o ś c i o m a w i a n y c h określeń należy koniecznie z w r ó c i ć u w a g ę na ich z m i e n n o ś ć w czasie, a przede w y o b r a ż e n i o w y m . „ G r u p a e t n i c z n a " O b r ę b s k i e g o jest t o zaiste w s z y s t k i m na s w o i s t e z r e l a t y w i z o w a n i e przestrzenne , d z i w n a g r u p a s p o ł e c z n a , która m a p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i , lecz nie d o w o d z i , że r ó w n i e ż d e n o t a c j a t y c h określeń jest bardzo w z g l ę d ­ ma p o c z u c i a w ł a s n e j j e d n o ś c i i t o ż s a m o ś c i . P o g l ą d y O b r ę b s ­ na. 77 które k i e g o — tak c h ę t n i e a c z k o l w i e k d o ś ć b e z k r y t y c z n i e p o w t a r z a n e Nie w d a j ą c się w dalsze rozstrząsanie tej p r o b l e m a t y k i s k o n - przez n i e k t ó r y c h dzisiejszych e t n o g r a f ó w — o k r e ś l i ł b y m „ n e g a ­ k l u d u j ę , że p o d m i o t o w a analiza f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i t y w n ą t e o r i ą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h " . D o d a m , iż daleki j e s t e m o d społecznej e t n o n i m ó w d o w o d z i , iż z a s t o s o w a n i e kryterium et- zaprzeczania p r a w d z i w o ś c i ustaleń d o k o n a n y c h przez O b r ę b s ­ n o s o c j o l o g i c z n e g o nie może d o p r o w a d z i ć d o uzyskania realnego kiego — podziału zostały o n e zresztą w i e l o k r o t n i e p o t w i e r d z o n e na i n n y m materiale — w i ę c e j , u t r z y m u j ę iż p o c z y n i o n e przez n i e g o na p o j m o w a n e substancjalnie grupy etnograficzne. P o t w i e r d z a t o r ó w n i e ż fakt, że jak u s t a l o n o w i e r z e n i o w e , pare- o b s e r w a c j e są bardzo t r a f n e i rzucają n o w e ś w i a t ł o na p r o ­ m i o l o g i c z n e oraz f a b u l a r n e dane składające się na wizerunek b l e m a t y k ę e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji. Sądzę j e d n a k , że sam g r u p y „ o b c e j " , j a k o efekt m e c h a n i z m u mityzacji „ n i e mają się O b r ę b s k i , jak i j e g o z w o l e n n i c y , nie w y c i ą g n ę l i stąd ostatecz­ nijak d o rzeczywistości, ani nie są przez nią w e r y f i k o w a n e " . nych w n i o s k ó w . 7 8 W z w i ą z k u z t y m , iż będące w y r a z e m p o c z u c i a odrębności, U p r o s z c z o n y m , lecz w praktyce p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m d o t k w i ą c e w ś w i a d o m o ś c i społecznej w y o b r a ż e n i a o „ o b c y c h " tworzenia obrazów etnograficznego zróżnicowania ludu i jego przynależą d o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o , ich kształt zależy nie tyle od kultury w a r i a n t e m koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " , jest w y ­ realnych w ł a ś c i w o ś c i p r z e d m i o t u , ile o d s t r u k t u r systemu mitycz­ korzystywanie dla c e l ó w etnograficznej regionalizacji f u n k c j o n u ­ nego p o d m i o t u poznania. D l a t e g o też trzeba z g o d z i ć się z t y m , że jących w ś w i a d o m o ś c i społecznej n a z w (przezwisk) określają­ zespół i n t e r s u b i e k t y w n y c h p o s t a w i w y o b r a ż e ń k o n s t y t u u j ą c y c h cych p e w n e g r u p y l u d n o ś c i , czyli t z w . e t n o n i m ó w l u b e t n i k o - w i z e r u n e k g r u p y „ o b c e j " , charakteryzuje j e d y n i e ś w i a d o m o ś ć n ó w . O m a w i a j ą c tę kwestię, c h c ę przede w s z y s t k i m w p r o w a d z i ć zbiorową grupy 54 będącej podmiotem („nosicielem") danego �wizerunku. Inaczej: p o n i e w a ż „ w y o b r a ż e n i a g r u p y A o g r u p i e B przynależą d o dyskursu m i t y c z n e g o i j a k o takie nie muszą mieć żadnego odniesienia d o r z e c z y w i s t y c h w ł a ś c i w o ś c i , c e c h czy postaw g r u p y B (...); c o zaś z p o w y ż s z e g o w y n i k a — nie m o g ą być w ż a d n y m w y p a d k u ź r ó d ł e m d o p o z n a n i a g r u p y B ani też realnych relacji s p o ł e c z n y c h między g r u p a m i A i B. Są natomiast te w y o b r a ż e n i a n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d o analizy ś w i a d o ­ mości z b i o r o w e j g r u p y A . " 7 9 Nie muszę d o d a w a ć , iż taki w n i o s e k ma niezwykle d o n i o s ł e k o n s e k w e n c j e dla zagadnienia etno­ graficznej regionalizacji. J a k o j e d e n z p i e r w s z y c h , d o s f o r m u ł o w a n e j w y ż e j konkluzji doszedł B y s t r o ń . Interesująca jest przy t y m e w o l u c j a j e g o p o ­ glądów w t y m zakresie. W 1 9 2 5 r. pisał o n , że p o d m i o t o w o pojmowane e t n o n i m y są p o m o c n e w w y d z i e l a n i u g r u p e t n o ­ graficznych i bardzo często „ z samejże n a z w y w z g l ę d n i e prze­ zwiska w n i o s k o w a ć m o ż e m y o jednej z c e c h danej g r u p y , która była tak w y r a ź n a , że dała początek t e r m i n o w i " . W 1 9 2 7 r. o b o k m twierdzenia, iż n a z w y i przezwiska służyć m o g ą d o badania polskiego t e r y t o r i u m e t n o g r a f i c z n e g o oraz charakterystyki p e w ­ nych grup, d o d a w a ł że przydatne m o g ą być o n e r ó w n i e ż d o charakterystyki myślenia l u d u . 8 1 W Megalomanii narodowej na­ tomiast Bystroń u t r z y m y w a ł już t y l k o , że zbiór u ż y w a n y c h przez lud określeń na „ o b c y c h " , „ m o ż e być w i ę c e j c i e k a w y m p r z y c z y n ­ kiem d o naszego t e m a t u , d o p s y c h o l o g i i niechęci czy n i e n a w i ś c i p l e m i e n n e j " . Niestety sam nie w y c i ą g n ą ł z t e g o w n i o s k u i nie 82 wycofał się z k r e o w a n e g o przez siebie obrazu „ugrupowania etnicznego l u d u p o l s k i e g o " ; o b r a z u , który będąc — podobnie zresztą jak p r ó b y p o d z i a ł u kraju na terytoria e t n o g r a f i c z n e d o k o ­ nane przez Fischera, P o n i a t o w s k i e g o i in. — „niekonsekwentnym połączeniem r o z m a i t y c h s t a n o w i s k b a d a w c z y c h i n i e p e ł n y c h w y n i k ó w o b s e r w a c j i t e r e n o w y c h " , w s z e d ł j e d n a k na t r w a ł e d o ro świadomości e t n o g r a f ó w . A przecież o d z a w a r t e g o w lomanii narodowejtwierdzenia Mega­ o roli e t n o n i m ó w oraz w y r a ż o n e ­ go tam p o g l ą d u , iż g ł o s z o n a przez Karłowicza teoria „ ś r o d k o w o ści" polszczyzny p r z y p o m i n a w istocie charakterystyczne dla myślenia m i t y c z n e g o przekonanie o „ ś r o d k o w o ś c i " w ł a s n e j g r u ­ py, był już t y l k o krok d o s t w i e r d z e n i a u n i w e r s a l n o ś c i działania mechanizmów m i t y z a c j i . 84 M e c h a n i z m y mityzacji „ o b c e g o " w e d ł u g p o g l ą d ó w Bystronia — zreferowanych przez L u d w i k a S t o m m ę — wyglądają na­ stępująco: „ S k o n k r e t y z o w a n e p o c z ą t k o w o s y m p t o m y o b c o ś c i podlegać zaczynają s z y b k i m p r o c e s o m idealizacji w trzech w y ­ miarach. Pierwszy z n i c h , który m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b ­ rażeniowy, t o p o s t ę p u j ą c a deformacja (i z reguły deprecjacja) obrazu o b c e g o . (...) D r u g i t o rozciąganie sądu i n d y w i d u a l n e g o na całą g r u p ę (...). S t e r e o t y p przestaje r ó ż n i c o w a ć . (...) Trzecim wreszcie w y m i a r e m jest idealizacja h i s t o r y c z n a . . . " 85 Stawiając kropkę nad „ i " w t y c h w y w o d a c h p o w i e m , że a n a l o g i c z n y m mechanizmom mityzacji p o d l e g a myśl e t n o g r a f i c z n a kreując obrazy świata c h ł o p ó w , z j e g o podziałami na g r u p y czy regiony. Sądzę, iż p r o b l e m a t y k a etnograficznej regionalizacji jest szczególnym p r z y p a d k i e m o g ó l n i e j s z e g o zagadnienia, które g e ­ neralnie s f o r m u ł o w a ć m o ż n a w postaci t w i e r d z e n i a , że istotę zainteresowań l u d o z n a w c z y c h oraz etnografii j a k o d y s c y p l i n y badawczej s t a n o w i idea „ o b c o ś c i " c h ł o p ó w i ich kultury. Nie zamierzam teraz o c z y w i ś c i e d o w o d z i ć słuszności tej tezy, ani też w o g ó l e z b y t n i o r o z w i j a ć t e g o zagadnienia. Z w r ó c ę uwagę jedynie na kilka s p r a w z t y m z w i ą z a n y c h . Czyż o t y m , że w w y o b r a ż e n i a c h l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w chłopi i ich ś w i a t j a w i ą się j a k o abstrakcyjnie „ o b c y " nie ś w i a d c z y już c h o ć b y sam p r z e d m i o t z a i n t e r e s o w a ń b a d a w c z y c h ? W e t n o ­ graficznym d o r o b k u — z t a k i m t r u d e m i z a a n g a ż o w a n i e m g r o m a ­ d z o n y m przez kilkanaście p o k o l e ń badaczy — s k ł a d a j ą c y m się na obraz l u d u i j e g o k u l t u r y , z n a j d u j e m y d o k ł a d n i e te same elementy, które k o n s t y t u u j ą w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " a w y n i k a j ą z p o ­ czucia o d r ę b n o ś c i . Czy w samej — — postawie w o b e c a p o l o g e t y c z n e j najczęściej k u l t u r y l u d o w e j , nie przejawia się owa „ w y o b r a ż e n i o w a idealizacja" p r o w a d z ą c a d o postępującej d e f o ­ rmacji oraz gloryfikacji z reguły ( c o nie zmienia istoty rzeczy, b o w i e m taka apoteoza jest „ s y s t e m o w ą i n w e r s j ą " deprecjacji) obrazu „ o b c e g o " ? W p o g l ą d a c h e t n o g r a f ó w d o t y c z ą c y c h zagadnień regional­ nego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j znajduje się o g r o m n a ilość p r z y k ł a d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h działanie r ó w n i e ż d r u g i e g o m e ­ c h a n i z m u procesu mityzacji „ o b c e g o " , a m i a n o w i c i e s ą d ó w u o g ó l n i a j ą c y c h . J u ż sama k o n c e p c j a stroju „ r e g i o n a l n e g o " b u d o w n i c t w a „ r e g i o n a l n e g o " , m u z y k i czy tańca „ r e g i o n a l n e g o " i w o g ó l e k u l t u r y „ r e g i o n a l n e j " o t y m świadczy. P o n a d t o już w samej idei n a z w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h zawarta jest zasada generalizacji. Chcę przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że f u n k c j o n u j ą c e w literaturze etnograficznej e t n o n i m y t o p r a w i e w y ł ą c z n i e e g z o e t n o n i m y lub też n a z w y ukute przez s a m y c h e t n o g r a f ó w . Bardzo nieliczne przypadki ś w i a d c z ą o p o k r y w a n i u się e t n o n i ­ m ó w z e n d o e t n o n i m a m i , należałoby jeszcze pomniejszyć o efekt działania „ s a m o p o c z u c i a w m ó w i o n e g o " , o k t ó r y m pisał F a l k o w ­ s k i . S p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h e t n o n i m ó w m o ż n a w zasadzie — dla uproszczenia — p o m i n ą ć n a z w y u k u t e przez e t n o g r a f ó w , gdyż jest ich s t o s u n k o w o n i e w i e l e i nie wszystkie przyjęły się w literaturze p r z e d m i o t u , a poza t y m spełniają o n e d o k ł a d n i e rolę e g z o e t n o n i m ó w i ich efekt u o g ó l n i a j ą c y jest e w i d e n t n y . Przejdę zatem d o e t n o n i m ó w b ę d ą c y c h e g z o e t n o n i m a m i . Otóż stając się e t n o n i m a m i e g z o e t n o n i m y nie straciły nic ze s w y c h p i e r w o t n y c h w ł a ś c i w o ś c i , t y l k o teraz zostały z r e l a t y w i z o w a n e d o p o g l ą d ó w p o s z c z e g ó l n y c h a u t o r ó w d o k o n u j ą c y c h podziału i o p i s ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Wystarczy c h o ć b y p o r ó w n a ć rozmaitość w y ­ dzielanych przez r ó ż n y c h badaczy g r u p w ś r ó d np. ludności góralskiej. 86 87 W charakterze c i e k a w o s t k i p o d a m , iż zdaniem Udzieli d o k o ­ nany przez Pola podział r o d ó w zamieszkujących p ó ł n o c n e stoki Karpat „ o p i e r a ł się t y l k o na s a m y c h n a z w a c h , bądź t o n a d a ­ w a n y c h m i e s z k a ń c o m jednej w s i przez sąsiadów, bądź też określających miejsce, z k t ó r e g o p o c h o d z ą . " Ten sam Udziela przez s w ó j podział górali p o l s k i c h — na „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " , „ K l i s z c z a k ó w " , „ P o d h a l a n " i „ L a c h ó w " — przyczynił się m.in. nie t y l k o d o u t r w a l e n i a w literaturze etnograficznej e t n o n i m u „ K l i s z c z a k i " , lecz uczynił z „ K l i s z c z a k ó w " j e d n ą z zasadniczych g r u p góralskich (podczas g d y u Pola był t o mały ród zamiesz­ kujący pomniejszą k o t l i n ę rzeki R a b y ) . Otóż Reinfuss podaje, że podczas badań t e r e n o w y c h nad p o g r a n i c z e m k r a k o w s k o - g ó r a l s k i m , na z a d a w a n e r e s p o n d e n t o m pytanie w s p r a w i e t z w . Klisz­ c z a k ó w „ n i e padła ani j e d n a p o z y t y w n a o d p o w i e d ź . Nikt tej n a z w y nie z n a ł . " Przykład ten dobrze pokazuje jak e t n o n i m y g r u p e t n o g r a f i c z n y c h mają się d o rzeczywistości. 8 8 89 9 0 Pozostał jeszcze trzeci z B y s t r o n i o w y c h m e c h a n i z m ó w m i t y ­ zacji „ o b c e g o " — idealizacja historyczna. Ten w y m i a r mityzacji jest w dziedzinie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji naj­ bardziej w i d o c z n y i nie w y m a g a c h y b a specjalnych uzasadnień. Zresztą zagadnienie t o poruszałem już w t y m artykule. W y k a z a ł e m zatem — c h c ę wierzyć, że w zadawalającym s t o p n i u — iż w y o b r a ż e n i a l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w na temat l u d u i j e g o k u l t u r y w o g ó l n o ś c i , zaś na temat regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w w szczególności, podlegają t y m s a m y m u n i w e r s a l n y m m e c h a n i z m o m mityzacji, które zawsze kształtują w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " . W y n i k a stąd m.in. i t o , że prace traktujące o ludzie i j e g o kulturze w aspekcie zróżnicowania r e g i o n a l n e g o , wyrażają przede w s z y s t k i m p o g l ą d y badaczy 0 o w y m z r ó ż n i c o w a n i u , w mniejszym zaś s t o p n i u dotyczą rzeczywistego z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o przedmiotu b a ­ dań. Z a k o ń c z e n i e Podejmując p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji czoło­ w i reprezentanci polskiej myśli etnograficznej — o d Kolberga 1 Pola poczynając, poprzez Zakrzewskiego, Karłowicza i in., a na 55 �Bystroniu, Fischerze oraz w s p ó ł c z e s n y c h e p i g o n a c h t e g o zasad­ niczego nurtu kończąc — u j m o w a l i ś w i a t c h ł o p ó w j a k o u n i w e r sum, w którym: — p o pierwsze, istnieją w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a j ą c e się o b i e k t y w postaci r e g i o n ó w l u b / i g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( r o d ó w i t p . ) . T r a k t o w a n o je j a k o „ f a k t , na który wszędzie n a t r a f i a m y " ( P o l ) . Byty te posiadały c e c h y inherentne, a w i ę c t k w i ą c e w samej ich istocie, za które u z n a w a n o bardzo różne elementy: o d w a r u n k ó w fizjograficznych i cech a n t r o p o l o g i c z n y c h l u d n o ś c i , poprzez dane historyczne ( w y n i k a j ą c e z p o d z i a ł ó w p l e m i e n n y c h , na które później nakładały się podziały polityczne, administracyjne itd.), j ę z y k o w e , charakterystyczne zjawiska k u l t u r o w e sensu stricto (stroje, b u d o w n i c t w o , obrzędy i t p . ) , p o poczucie o d r ę b n o ś c i i funkcjonujące etnonimy. Takim cechom inherentnym nad­ a w a n o różne znaczenie p r i o r y t e t o w e , w zależności o d przyjętej koncepcji regionu l u b / i g r u p y etnograficznej, przy d o k o n y w a n i u p o d z i a ł ó w . W y b ó r o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w podziału ( t r a k t o w a ­ nych j a k o tożsame z cechami i n h e r e n t n y m i o b i e k t ó w ) , s t a n o w i ł p o d s t a w ę d o kategoryzacji: wszystkie o b i e k t y mające jakąś cechę lub zbiór cech w s p ó l n y c h zaliczano d o tej samej kategorii ze w z g l ę d u na te cechy. W efekcie o t r z y m y w a n o j e d n a k bardzo różnorodne podziały etnograficzne. Przyczynę t e g o stanu rzeczy u p a t r y w a n o bądź w c z y n n i k a c h natury s u b i e k t y w n e j (brak o d ­ p o w i e d n i e j ilości i jakości m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h , m y l e n i e cech p r z y p a d k o w y c h z i n h e r e n t n y m i oraz z w i ą z a n y z t y m d o b ó r n i e w ł a ś c i w y c h k r y t e r i ó w podziału i t d . ) , bądź też w c z y n n i k a c h o b i e k t y w n y c h (jak proces zmian k u l t u r o w y c h o d b y w a j ą c y c h się g ł ó w n i e p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h — np. miasta czy „ c y w i l i z a c j i " — oraz nasilania się k o n t a k t ó w m i ę d z y g r u p o w y c h , c o n i e u c h r o n n i e p r o w a d z i ć miało d o niwelacji różnic i unifikacji), a najczęściej w o b u t y c h g r u p a c h c z y n n i k ó w jednocześnie. — p o drugie, o b i e k t y w n i e istniejące g r u p y l u b / i r e g i o n y e t n o ­ graficzne, mające ustalone c e c h y inherentne oraz należące d o różnych kategorii, w c h o d z ą stale w określone związki między sobą. Te relacje są także o b i e k t y w n e , a polegają na m i g r a c j a c h , dyfuzjach, n a w a r s t w i e n i a c h itp. Celem badania w z a j e m n y c h w p ł y w ó w p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w na siebie, miało być d o ­ p r o w a d z e n i e za p o m o c ą analiz p o r ó w n a w c z y c h , d o odkrycia przede w s z y s t k i m „ p i e r w o t n y c h w ł a ś c i c i w o ś c i " czy „ c e c h pier­ w i a s t k o w y c h " — utożsamianych z cechami inherentnymi — i o d ­ różnienie ich o d naleciałości „ o b c y c h " czy z e w n ę t r z n y c h zapoży­ czeń. Kontakty k u l t u r o w e między p o s z c z e g ó l n y m i s p o ł e c z n o ­ ściami, c h o ć o b i e k t y w n e istniejące, b y ł y t r a k t o w a n e przez e t n o ­ g r a f ó w j a k o zło konieczne, b o w i e m z d e c y d o w a n i e u t r u d n i a ł y d o k o n a n i e precyzyjnej d e l i m i t a c j i . 91 Reasumując: streszczony w y ż e j s p o s ó b podejścia d o p r o ­ blematyki przestrzennego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u , który n a PRZ A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a współczesne etnograficzne prace terenowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza, [ w : ] Kurpie. Puszcza Zielo­ na, p o d red. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , W r o c ł a w 1 9 6 2 , s. 2 5 i n. 1 Zob.: S. Węglarz, Regionalne zróżnicowanie kultury ludo­ wej. Polska myśl etnograficzna a rzeczywistość spoleczno-kulturowa ( r o z p r a w a d o k t o r s k a , mszp w dyspozycji I n s t y t u t u Et­ nologii U A M ) , s. 2 1 — 7 3 2 Chodzi m.in. o s ł y n n y list Kołłątaja d o J a n a M a j a , ankiety, instrukcje, apele i zadania k o n k u r s o w e w y d a n e przez U n i w e r s y t e t W i l e ń s k i , T o w a r z y s t w o Warszawskie Przyjaciół Nauk, Tadeusza Czackiego, W a w r z y ń c a S u r o w i e c k i e g o , W i n c e n t e g o Krasińskie­ g o i in., a także prace B a n d t k i e g o , G r a b o w s k i e g o , M ą c z y ń s k i e g o oraz L u b i c z - C z e r w i ń s k i e g o . 3 Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud Polski. Jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1 8 3 0 ; S. R z e w u s k i , Zastosowanie fizjologii do historyi, „ P a m i ę t n i k Fizycznych, M a t e m a t y c z n y c h i S t a t y s t y c z n y c h U m i e ­ jętności z Z a s t o s o w a n i e m d o P r z e m y s ł u " , z. 4 , W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 334—345, 367—382 4 56 z w i e m y t r a d y c y j n y m , jest s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m s t a n o w i s k a o b i e k t y w i s t y c z n e g o , zaś będąca j e g o e f e k t e m regionalizacja etnograficzna — klasycznej teorii kategoryzacji. O b i e k t y w i s t y c z ny p u n k t w i d z e n i a oraz zasady klasycznego d e f i n i o w a n i a k a t e g o ­ rii z d e t e r m i n o w a ł y z a r ó w n o s p o s ó b o p i s u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości będącej p r z e d m i o t e m etnograficznej eksploracji, jak i jej interpretację. Znalazło t o s w ó j w y r a z m.in. w przed­ s t a w i a n i u ś w i a t a c h ł o p ó w poprzez m o n o g r a f i c z n e obrazy p o j e ­ d y n c z y c h w s i , z e s p o ł ó w w s i itd., aż d o m o n o g r a f i i g r u p l u b / i r e g i o n ó w , na bazie k t ó r y c h b u d o w a n o syntezę etnograficzną całego kraju, np. w f o r m i e w i z j i u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i . Obraz c a ł o ś c i o w y ś w i a t a c h ł o p ó w w całej j e g o r ó ż n o ­ r o d n o ś c i miał zatem być s u m ą ( z b i o r e m ) o w y c h „ m o n o g r a f i c z ­ n y c h o b r a z k ó w " , o d p o w i a d a j ą c y c h p o d z i a ł o w i na kategorie, subkategorie, s u b s u b k a t e g o r i e itd. Takie u j m o w a n i e rzeczywis­ tości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j miało przede w s z y s t k i m w i e r n i e ją o d z w i e r c i e d l a ć . Inaczej: opis k u l t u r y l u d u za p o m o c ą przed­ s t a w i a n i a jej j a k o p o d z i e l o n e j na g r u p y ( s u b g r u p y ) czy regiony ( s u b r e g i o n y ) e t n o g r a f i c z n e — w p r z e k o n a n i u e t n o g r a f ó w — pa­ s o w a ł d o ś w i a t a c h ł o p ó w t a k i e g o , j a k i m o n w s w e j istocie był. T w i e r d z ę , iż takie substancjalne (esencjalne) p o j m o w a n i e p r z e d m i o t u b a d a ń , które narzuca A r y s t o t e l e s o w y obraz świata i klasyczna teoria kategoryzacji, nie o d d a j e inherentnej struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości, nie s t a n o w i jej a d e k w a t ­ nego o p i s u , lecz rzeczywistość tę w o k r e ś l o n y m sensie defor­ muje. Odkładając — ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n e ramy tego a r t y k u ł u — p r z e d s t a w i e n i e a l t e r n a t y w n e g o s p o s o b u podejścia do p r o b l e m a t y k i z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o p r z e d m i o t u badań na inną okazję p o w i e m j e d y n i e , że w y k r e o w a n y przez e t n o g r a f ó w obraz p o d z i a ł ó w ś w i a t a c h ł o p ó w na g r u p y ( r e g i o n y ) z literatury n a u k o w e j i p o p u l a r n o n a u k o w e j trafiał „ p o d s t r z e c h y " , w dużym s t o p n i u kształtując ś w i a d o m o ś ć społeczną. W szczególności m o n o g r a f i e e t n o g r a f i c z n e , o b e j m u j ą c s w y m zasięgiem określony obszar przyczyniały się d o w y o d r ę b n i a n i a d a n e g o terytorium g e o g r a f i c z n e g o l u b / i s p o ł e c z n e g o tak w nauce, jak i w społecznej ś w i a d o m o ś c i . Szczególnie duże znaczenie w t y m procesie miało s w o i s t e p o ś r e d n i c t w o — w o w y m r o z p r o p a g o w y w a n i u etno­ g r a f i c z n e g o w i z e r u n k u regionalizacji — i d e o l o g i i r u c h u ludo­ w e g o i r u c h u r e g i o n a l n e g o , które n o t a b e n e były w w i e l u punk­ t a c h zbieżne z p o g l ą d a m i ś r o d o w i s k a n a u k o w e g o e t n o g r a f ó w . Tą d r o g ą m.in. i d e o l o g i a l u d o z n a w c z a o d d z i a ł y w a ł a silnie na stosu­ nek d o w ł a s n e j tradycji s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h , kształtując np. pojęcie „ m a ł e j o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " . O b e c n i e zaś tradycyjna k o n c e p c j a etnograficznej regionalizacji ś w i a t a c h ł o p ó w — nieja­ k o rykoszetem o d b i t a — w r a c a j a k o p r z e d m i o t zainteresowań e t n o g r a f ó w w postaci zjawiska f o l k l o r y z m u . Szczególnie tzw. w y s t a w i e n n i c t w o f o l k l o r u t r a k t o w a n e b y w a często „ s e r i o jako k o n t y n u o w a n i e tradycji l u d o w e j bądź przejaw ż y w o t n o ś c i tej tradycji"' . 2 PISY Z o b . m.in.: Romantyczne wędrówki po Galicji. Wybrał, o p r a c o w a ł i p r z e d m o w ą poprzedził A . Zieliński, W r o c ł a w 1987 5 W . Pol, Rzut oka na północne krainy, K r a k ó w 1 8 5 1 6 stoki Karpat i przyległe im W . Pol, Rzecz o dijalektach mowy polskiej, [ w : ] Dzieła Wincentego Pola wierszem i prozą, 1.10, seria 2: Dzieła prozą, t. 5, Pisma pomniejsze, L w ó w 1 8 7 8 , s. 8 2 — 1 3 6 7 K. Kurpiński, O pieśniach w ogólności, „ T y g o d n i k Muzycz­ n y " 1 8 2 0 , nr 8, s. 2 9 — 3 0 ; nr 9, s. 3 3 — 3 4 8 J . Stęszewski, Uwagi o etnomuzycznej regionalizacji Polski, [ w : ] Dyskurs o tradycji, W r o c ł a w 1 9 7 4 , s. 3 2 3 — 3 4 8 ; B. Linette, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem: typologia wątków muzycznych jako kryterium wyznaczania regionu etnograficz­ nego, Rzeszów 1 9 8 1 9 1 0 Por.: D W O K , t. 2, s. 6 i n. W n i o s k i te o p a r ł e m na analizie p o n a d pięćdziesięciu prac 0 charakterze e t n o g r a f i c z n y c h m o n o g r a f i i , o p u b l i k o w a n y c h na przełomie X I X i X X w . g ł ó w n i e w „ Z W A K " , „ M A A E " , „Wiśle" 1 „Ludzie". 1 1 �A. Zakrzewski, Nasz obszar etnograficzny, „ W i s ł a " , t. 2, 1 8 8 8 ; J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, [ w : ] Opis ziem zamiesz­ kanych przez Polaków..., t. 1 , W a r s z a w a 1 9 0 4 , s. 4 9 7 — 5 1 6 1 2 Por.: J . F a l k o w s k i , O wewnętrznym układzie graficznych, „ L u d " , t. 3 5 , 1 9 3 8 , s. 1 6 2 — 1 6 8 1 3 prac etno­ Zob.: J.S. B y s t r o ń , Powstanie nazw i przezwisk polskich grup etnograficznych, [ w : ] Studia społeczne i gospodarcze. Księga Jubileuszowa dla uczczenia 40-letniej pracy naukowej Ludwika Krzywickiego, W a r s z a w a 1 9 2 5 , s. 5 3 — 6 2 ; tenże, Ugru­ powanie etniczne ludu polskiego, K r a k ó w 1 9 2 5 ; tenże. Wstęp do ludoznawstwa polskiego, L w ó w 1926 (2 w y d . Warszawa-Poznań 1 9 3 9 ) ; tenże Nazwy i przezwiska polskich grup plemien­ nych i lokalnych, „ P M A A E " , t. 4, 1 9 2 7 , s. 9 5 — 1 5 1 ; tenże, Megalomanja narodowa. W a r s z a w a 1 9 3 5 ; A. Fischer, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, L w ó w 1 9 2 6 ; tenże, Etnografia słowiańska, z. 3, Polacy, L w ó w - W a r s z a w a 1 9 3 4 ; S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [ w : ] Wiedza o Polsce, t. 3, W a r s z a w a b r w (1932) 1 4 J . Obrębski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 4, 1 9 3 6 , s. 1 7 7 — 1 9 6 ; tenże. Dzisiejsi ludzie Polesia, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z ­ ny", t. 4 , 1 9 3 6 , s. 4 1 4 — 4 4 6 ; tenże. Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 1 0 , 1 9 3 6 , s. 3 — 3 5 4 8 Tamże, s. 3 9 9 , 4 0 2 5 0 J . Damrosz, Symbolika 5 1 J.S. B y s t r o ń , Wstęp..., op.cit., s. 1 0 Z o b . m.in.: R. Reinfuss, Pogranicze w świetle dawnych i najnowszych badań „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 2 2 — 2 5 5 krakowsko-góralskie etnograficznych, K. M o s z y ń s k i , Atlas Kraków 1 9 3 4 — 1 9 3 6 17 kultury ludowej w Polsce, z. 1—3, Zob. m.in.: A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość. W a r s z a w a 1 9 7 7 ; J . Burszta, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, „ L u d " , t. 5 1 , 1 9 6 8 , cz. 2, s. 5 9 9 — 6 1 1 1 8 Zob.: J . Damrosz, Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności, [ w : ] D. S i m o n i d e s ( r e d . ) , Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folk/orystyczne, O p o l e 1 9 8 8 , s. 9 — 2 8 Tamże. 5 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura Damrosz, Symbolika..., o p . c i t , s. 1 9 Por.: N a t a n s o n - L e s k i , Zarys najstarszej, W r o c ł a w 1 9 5 3 , s. 6 2 1 granic i podziałów Polski historyczna 2 4 J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, 2 5 Tamże, s. 4 8 2 6 Tamże, s. 4 9 ziem dawnej K. M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t. 4 , z. 1 , 1 9 3 7 , s. 7 3 B i n. 5 5 Zob.: K. D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1 , 1 9 5 8 , s. 7 5 5 6 5 7 228 Tamże, s. 5 0 i n. J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., w y d . 1 , s. 1 0 N. Davies, Boże igrzysko. Historia s. 103 i n. 2 9 3 1 Tamże, s. 6 4 3 2 Tamże, s. 6 2 i n. 3 3 Tamże, s. 8 0 3 4 Tamże, s. 6 2 3 8 Tamże, s. 8 0 i n. 3 6 Tamże, s. 1 0 5 Polski, 1 . 1 , K r a k ó w 1 9 8 9 , Zob. np.: R. Reinfuss, Pogranicze op. cit., 3 7 3 8 5 8 Tamże, s. 251 5 9 Tamże, s. 2 4 6 6 0 Tamże, s. 2 4 9 6 1 Tamże, s. 2 4 7 6 2 J . Damrosz, Symbolika 6 4 248 6 5 6 7 J . Damrosz, Symbolika 6 8 J . Obrębski, Problem 6 9 Tamże, s. 1 8 7 Zob.: K. M o s z y ń s k i , Geograficzne ludowej w Polsce, „Kalendarz llustr. 1 9 3 8 , s. 6 8 — 7 7 krakowsko-góralskie..., ubiorów ludowych, op.cit., s. 1 7 2 regionu..., op.cit., s. op.cit., s. 12 grup..., op.cit., s. 1 8 5 Zob.: S. Udziela, Topograficzno-etnograficzny polskich w Galicji, „ M A A E , t. 6, 1 9 0 3 , s. 1 — 1 2 3 opis wsi Z o b . m.in.: A. R u m l ó w n a , Z mili kwadratowej obszaru nad rzeczką Kosówką w pow. białostockim. Garść notat krajoznaw­ czych, „ W i s ł a " , t. 1 6 , 1 9 0 2 , s. 5 7 i n. Zob.: J . Karłowicz, Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „ P a m i ę t n i k Fizyjograficzny", t. 2, Warszawa 1 8 8 2 , s. 4 9 7 — 5 1 6 7 2 7 3 Zob.: „ W i s ł a " , t. 8, 1 8 9 4 , s. 1 9 9 7 4 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 91 Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 , 130; J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 , 1 6 6 i n, et passim; T. Ż u l i ń s k i , Kilka słów do etnografii Tucholców..., „ Z W A K " , t. 1, 1 8 7 7 , s. 1 1 0 ; M . W a w r z e n i e c k i , Współczesne zewnętrzne strony życia ludu, K r a k ó w 1 9 1 1 , s. 11 kultury 7 9 Tamże, s. 1 4 8 0 J.S. B y s t r o ń , Powstanie 8 1 J.S. B y s t r o ń , Nazwy wsi polskiej nazw i przezwisk..., i przezwiska..., XIX w.. op.cit., s. 56 op.cit., s. 9 5 8 2 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., 8 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura op.cit., s. 8 9 8 4 Por.: J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 2 3 8 5 L. S t o m m a , Antropologia op.cit., s. 6 i n. 8 6 Zob.: J . Falkowski, Etnografia ludowa..., kultury..., op.cit., s. 7 9 górali..., op.cit., s. 9 D o g r u p y tej należą m.in. „ P o ł o n i ń c y " Kopernickiego, „ N a d r a b i a n i e " Ś w i ę t k a , a także p r a w d o p o d o b n i e „ C z u c h o ń c e " i „ K u r t a k i " Pola oraz „ G ó r a l e B e s k i d o w i " r o m a n t y c z n y c h p o ­ d r ó ż n i k ó w p o Galicji. 8 7 zróżnicowanie odzieży Kuriera C o d z i e n n e g o " , K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Odzież, [ w : ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 , M . Biernacka i in. (red.), W r o c ł a w 1 9 7 6 , s. 4 0 0 Tamże, s. 4 0 2 op.cit., s. krakowsko-góralskie..., 7 8 4 3 4 7 nad antagonizmem..., R. Reinfuss, Pogranicze 2 4 7 i n. 6 6 L. S t o m m a , Antropologia W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 7 Zob.: A . Fischer, Właściwości etnograficzne ludności pol­ skiej, „Kalendarz llustr. Kuriera C o d z i e n n e g o " , 1 9 3 4 , s. 9 4 — 1 0 0 Tamże, s. 4 0 1 F. Z n a n i e c k i , Studia krakowsko-góralskie..., 7 7 Tamże, s. 3 0 6 4 6 R. Reinfuss, Pogranicze Z o b . m.in.: W Pol, Prace z etnografii..., op.cit., s. 8 7 i n.; M.Cz. C h o l e w a , Stroje ludowe Ziemi Sądeckie/..., „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 6 2 i n.; J . F a l k o w s k i , Etnografia górali środkowych i wschodnich Karpat Polskich, Warszawa 1 9 3 8 , s. 5 i n. Tamże B. M a l e w s k i , Próba charakterystyki „ W i s ł a " , t. 1 8 , 1 9 0 4 , s. 3 0 2 4 1 4 5 op.cit., s. 12 F. Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Prze­ g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 1 , k w i e c i e ń 1 9 3 0 — marzec 1 9 3 1 , s. 1 6 9 7 6 J . Damrosz, S y m b o l i k a regionu..., op.cit., s. 11 4 4 regionu..., op.cit., s. Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 3 2 ; J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 i n.; L. Czarkowski, Wzajemny stosunek stanów na Podlasiu, „ M A A E " , t. 1 , 1 8 9 6 , s. 15 W . Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, J . Babicz ( w y d . ) , „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " nr 2 9 , W r o c ł a w 1 9 6 6 , s. 1 9 3 4 2 krakowsko-góralskie..., polskiej..., 6 3 3 9 4 0 R. Reinfuss, Pogranicze etnografii 7 5 2 8 Tamże, s. 5 3 Polski, op.cit., s. 4 0 2 7 3 0 op.cit., s. 2 7 5 7 1 Zob. m.in. cyt. prace Z a k r z e w s k i e g o , Karłowicza, Bystronia, Fischera, P o n i a t o w s k i e g o Z. Gloger, Geografia Kraków 1 9 0 0 , s. 9 ludowa..., Zob.: J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, „ S p r a w o z d a n i e P A U " , t. 4 0 , 1 9 3 5 , s. 64—67 7 0 2 2 2 3 op.cit., s. 12 5 4 19 2 0 regionu..., 5 2 1 8 1 6 Tamże, s. 4 0 0 , 4 0 2 4 9 8 8 rodów S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie Górali polskich, „ P r z e g l ą d G e o g r a f i c z n y " , 1 . 1 , 1 9 1 8 , s. 83 8 9 Por.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 9 0 R. Reinfuss, Pogranicze 255 krakowsko-góralskie..., Z o b . np.: S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie..., s. 8 0 i n.; J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., s. 111 9 1 9 2 R. Sulima, Literatura op.cit., s. op.cit., a dialog kultur. Warszawa 1 9 8 2 , s. 56 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fbdf7874e8ba4ad3dd8c28b8d4efd03.pdf dc5f3ceec56fdca441e960cd50cfd1cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kurpie - sztuka ludowa rzeźba drewniana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4384 Title A name given to the resource Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.135-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki R Z E Ź B A W D R E W N I E Z PÓŁNOCNEJ KURPIOWSZCZYZNY „Figur na Kurpiach jest tyle, ile skrzyżowań dróg wiejskich i gościńców. S ą wsie, które posiadają po 5 lub 8 figur i krzyży" — pisał Adam Chętnik w 1914 r . 1 Od tego czasu ilość tych o b i e k t ó w uległa znaczne­ mu uszczupleniu w w y n i k u zabierania figur do ko­ lekcji prywatnych, a t a k ż e z powodu usuwania sta­ rych rzeźb przez ludność m i e j s c o w ą . Do niedawna jeszcze należało do zwyczaju palenie starych figur przed kościołem w czasie Wielkanocy oraz wyrzucanie ich na cmentarz kościelny albo do ogrodu plebanii. Mimo tych strat, dziś jeszcze we wsiach Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej natrafia s i ę bez w i ę k s z e g o t r u ­ du na zabytki rzeźby drewnianej, świadczące ż e była to dziedzina sztuki zajmująca bardzo istotną pozycję w dorobku artystycznym tego terenu. Nie obrazują tego jednak ani eksponaty rozproszone po różnych muzeach w k r a j u , ani luźne wzmianki o rzeźbie, jakie m o ż n a spotkać w dawniejszym czasopiśmiennic­ twie krajoznawczym, czy opracowaniach popularno­ naukowych kultury ludowej Kurpiowszczyzny. W nowszej literaturze przedmiotu wiadomości nie w y ­ kraczają poza analizę pojedynczych obiektów, prze­ w a ż n i e zresztą dość przypadkowych. Brakuje o m ó ­ wienia twórczości współczesnych rzeźbiarzy kurpiow­ skich. I 2 3 4 W tej sytuacji w y p a d ł o oprzeć się w przedstawio­ nej t u pracy na badaniach terenowych, które prowa­ dziłem w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnogra­ fii I H K M P A N w Warszawie, w latach 1958—1963. Zwiadem rozpoznawczym objęte zostały wszystkie większe wsie Kurpiowszczyzny, a wywiadami te­ renowymi — informatorzy, głównie ze środkowej czę­ ści Kurpiowszczyzny — obszaru działania zawodowych rzeźbiarzy ludowych. Materiał, jaki rozpatrzę, stanowią dzieła p o w s t a ł e na przestrzeni około stu ostatnich lat. Trudno jest powiedzieć w jakim stopniu rozwój rzeźby w drewnie na tym terenie wyprzedza dolną granicę ( p o ł o w ę X I X w.) rozpatrywanego okresu. Dopiero w przeka- } < II. 1. Krzyż sosnowy, 1. pol. XIX w. Laski, pow. Kolno. zach z początku X V I I I w. w y s t ę p u j ą wzmianki o krzy­ żach przydrożnych — „bożych m ę k a c h " . Źródła te nie podają jednak w y g l ą d u krzyży. B y ć może, iż po­ dobne one b y ł y do o b i e k t ó w z pierwszej p o ł o w y X I X w., jakie zachowały się w niektórych wsiach Kurpiowszczyzny, hp. w Lipnikach, Gadomskich i Laskaoh (il. 1). O istnieniu w dawnej zagaj nicy kapliczek przydrożnych nie mamy żadnych danych. Występujące powszechnie do dziś na terenie K u r ­ piowszczyzny archaiczne formy kapliczek s ł u p o w y c h i zrębowych pochodzą z okresu od 2. poł. X I X do początku X X w. (il. 3). Istnieją jednocześnie powody, aby przypuszczać, iż kapliczki takie nie b y ł y wzno­ szone powszechnie w okresie w c z e ś n i e j s z y m . 5 8 Rzeźby w drewnie postaci ś w i ę t y c h i boskich na­ zywane są powszechnie na terenie Kurpiowszczyzny „figurami". Dopiero w ostatnich czasach zaczęto n a ­ zywać je również „osobami", „osóbkami" lub „wierz- Mapa miejsc występowania figur zawodowych rzeźbiarzy: A. Kaczyńskiego (trójkąty), Ł. Raczkowskiego (prostoką­ ty) i J. Sęka (kółka). 135 �bami" (od czasownika wierzbie — rzeźbić). Najstarsi z moich informatorów, urodzeni w latach 70-ych, 80-ych ub. wieku nie u ż y w a l i tych ostatnich nazw. Znamienne jest przy tym, ż e nazwą figura określa się też całą budowlę kapliczki, krzyże przydrożne drewniane i późniejsze krzyże żelazne. Występowanie tej nazwy przy desygnatach mających osobne nazwa­ nia można tłumaczyć jako świadectwo wyprzedzania w jakimś momencie budownictwa wszelkich krzyży, czy też kapliczek, przez figuralną rzeźbę w drewnie. Nie jest wykluczone, że pierwsi osadnicy głównej fali kolonizacyjnej Puszczy (z 2. poł. X V I I w.) posiadali rzeźbione w drewnie figury ś w i ę t e ustawiane w do­ mu, a rzadkie b y ł y wypadki wznoszenia przez nich przydrożnych krzyży i kapliczek. Przy istnieniu m a ­ łych skupisk wiejskich i luźnej więzi społecznej wśród osiedleńców potrzeba wznoszenia takich budowli nie występuje silnie. Należy również w s p o m n i e ć o tradycji stawiania na omawianym terenie figur kultowych nie chronio­ nych w n ę k ą słupa, specjalnie montowanym dachem czy też budowlą kapliczki. Jeszcze przy k o ń c u X I X i na początku X X w. częste b y ł y wypadki stawiania przy drodze na słupie lub słupku nie osłanianych niczym Chrystusów Frasobliwych, św. J a n ó w Nepo­ m u c e n ó w lub ś w . Florianów (il. 2). U ż y w a n i e nazwy „figura" w odniesieniu do tak stawianych rzeźb było w pełni uzasadnione. I dlatego też trzeba dopuścić możliwość rozwoju niekapliczkowyeh rzeźb kultowych już w okresie masowej kolonizacji Puszczy Kurpiow­ skiej, tj. od p o ł o w y X V I I do X V I I I w. Przechodząc do analizowanego w pracy okresu, zastajemy na interesującym nas obszarze wielorakie formy ekspozycji rzeźby sakralnej, a przede wszyst­ kim silne nasycenie jej obiektami zarówno miejsc kultu masowego (kościół, cmentarz, drogi), jak i miejsc kultu o w ę ż s z y m zasięgu (dom, zagroda). W odniesie­ niu do tego czasu m o ż e m y również m ó w i ć o istnieniu, chociaż w nikłych tylko przejawach, rzeźby w drew­ nie nie służącej celom kultowym, o tzw. rzeźbie ś w i e c ­ 7 kiej. Mam tu na myśli przede wszystkim niektóre drewniane zabawki oraz pewne elementy przystroju b u d y n k ó w mieszkalnych, mebli i wreszcie lasek (il. 4, 5). Biorąc pod uwagę, że kultura materialna Kurpiów kształtowała s i ę na bazie obfitych zasobów drewna jakie d a w a ł a Puszcza, biorąc też pod u w a g ę szczegól­ ne znaczenie jakie przywiązywano do w y r o b ó w w drewnie na omawianym terenie, oraz szeroko rozpo­ wszechnione tam umiejętności obróbki drewna — wydaje się celowe p o s z u k i w a ć autorów rzeźb pośród, rzeszy miejscowego chłopstwa. Jednocześnie wiadomo, że o zajmowaniu się rzeźbą nie decydują tylko odpo­ wiednie umiejętności techniczne. Dlatego też jednym z g ł ó w n y c h zamierzeń tej pracy będzie próba ustalenia jakie znaczenie m i a ł y owe umiejętności w rzeźbiar­ skim procesie twórczym u artysty ludowego, jakie było ich miejsce i rola na tle innych czynników po­ wodujących rozwój omawianej dziedziny sztuki. Szczególnie istotne dla tych badań było wydoby­ cie z zapomnienia nazwisk słynniejszych rzeźbiarzy oraz odtworzenie ich życiorysów. Udało się uzyskać wiadomości o d w ó c h wielkich indywidualnościach: A n ­ drzeju Kaczyńskim i Łukasizu Raczkowskim — których twórczość przypada na 2. poł. X I X i początek X X w. A n d r z e j K a c z y ń s k i urodził się w dwudzie­ stych latach X I X w. we wsi Jeglijowiec w pow. Ostrołęka. Data jego urodzin nie jest znana. Wiado­ mo, że zmarł w 1902 r. mając około 80 lat. Pochodził z rodziny luźniaków, a b y ć m o ż e nawet w y r o b n i k ó w — najuboższej warstwy miejscowej ludności. Podobno dzięki krewnym, czy też znajomym z Warszawy udało się mu zdobyć w stolicy umiejętności mistrza budowy organów. Po zdobyciu zawodu osiedlił się w pobliżu Kadzidła we wsi Krobia. Dlaczego nie wrócił do wsi rodzinnej trudno jest powiedzieć. Możliwe, iż zade­ cydowały o tym jakieś ważne w jego życiu wyda­ rzenia. W Krobi pobudował Kaczyński duży czteroizbowy dom, którego urządzenie i wystrój zwracały powszech8 11. 2. Figura św. Jana, 2. poł. XIX w. Kierzek, pow. Ostrołęka. II. 3. Typy kapliczek kurpiowskich z 2. poł. XIX w,: a — Wach, pow. Ostrołęka, b — Turośl, pow. Kolno, c —• Gołanka, pow. Ostrołęka, d — koniec XIX w. Wykrot, pow. Ostrołęka, e — pocz. XX w. Płoszyce, pow. Ostrołęka, f — 1875 r. Dudy Puszczańskie, pow. Kolno, g — koniec XIX w. Wolkowe, pow. Ostrołęka, h — pocz. XX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, i — 1906 r. Krysia/ci, pow. Ostrołęka, j — pocz. XX w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. �ną uwagę. Z drobnych szczegółów, jakie Utrwaliły się w pamięci informatorów, można sądzić, iż wśród ó w ­ czesnych mieszkań, urządzanych schematycznie, z d ą ­ żeniem do najpraktyczniejszego ich wykorzystania dom Kaczyńskiego wyróżniał się pomysłowością urzą­ dzenia wnętrza i znajdujących s i ę w nim s p r z ę t ó w . Kaczyński zadomowił się w Krobi na trwałe. Żenił się dwukrotnie. Pierwsza jego żona umarła w m ł o d y m wieku. Druga — córka gajowego z Manistych, u k o ń ­ czyła szkołę gminną, co na owe czasy u dziewcząt kurpiowskich należało do rzadkości. Kaczyńscy mieli 3 córki i jednego syna. Po śmierci ojca wszystkie dzieci w y e m i g r o w a ł y do Ameryki. W zajęciach Kaczyńskiego należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu prace z zakresu zawodu organmajstra. Wiadomo, że budował on organy w kościo­ łach w Kadzidle i Zalesiu. P r z y j m o w a ł również za­ mówienia z odległych miejscowości. U siebie, w Krobi sporządził komplet piszczałek, miech i inne urządze­ nia organów do kościoła w Dubotyni. Kaczyński trud­ nił się (podobno sporządzaniem m i e c h ó w nie tylko do organów, ale również m i e c h ó w kowalskich oraz spe­ cjalnych m i e s z k ó w do harmonii pedałowych. N i e w ą t ­ pliwie wszystkie te prace stanowiły ipodstawę jego utrzymania. Można jednak sądzić, że drugim źródłem jego dochodu była rzeźba, ponieważ znane są nam nazwiska fundatorów figur wykonanych przez K a ­ czyńskiego w wielu wsiach, czasem nawet odległych od Krobi, co świadczy, że b y ł y to rzeźby wykonane na zamówienie. 9 Rolnictwem Kaczyński nie zajmował się — nie miał ziemi — a tylko niewielki plac przy domu — wykorzystywany na dobrze zadbany sad i pasiekę. W wypowiedziach o Kaczyńskim wszyscy informa­ torzy 'podkreślają jego wielką indywidualność, zwra­ cając u w a g ę w pierwszym rzędzie na jego zdolności rzemieślniczo-twórcze, wysoko ceniąc jego przedsię­ biorczość i p o m y s ł o w o ś ć , a także dowcip i pogodne usposobienie. Informatorzy, pamiętający jeszcze K a ­ czyńskiego, w s p o m i n a j ą go jako starca z siwą brodą, 10 11 noszącego się po miejsku i utrzymującego krzepką postać mimo sędziwego w i e k u . Przyglądając się fi­ gurom św. Jana, ś w . Floriana, Chrystusa i Boga Ojca (il. 6—10) o twardo zarysowanych kwadratowych twa­ rzach, jednakowo ściętych i sfalowanych brodach przychodzi na myśl, że autor nadawał im cechy w ł a s ­ nego wizerunku. Trudno zidentyfikować dzieła K a ­ czyńskiego w ś r ó d zachowanych zabytków rzeźby K u r ­ piowszczyzny. Przy 15 obiektach autorstwo K a c z y ń ­ skiego nie ulega w ą t p l i w o ś c i , w pewnych wypad­ kach poświadczone jest przez informatorów („Sw. Trójca" w Krobi i Golance oraz „Sw. J a n " w Dudach Puszczańskich). Do tego zespołu rzeźb należą prace 0 powtarzających s i ę tematach (np. „Trójca Święta") 1 jednolite pod w z g l ę d e m formalnym. Tylko część tych rzeźb jest datowana. N a j w c z e ś ­ niejsza data odnosi się do 1870 r. (Św. Trójca" w K r o ­ bi), a najpóźniejsza do 1885 („Sw. Jan" w Dudach Puszczańskich). Można w i ę c przypuszczać, iż naj­ intensywniejszy okres działalności rzeźbiarskiej K a ­ czyńskiego przypadł na siedemdziesiąte — osiemdzie­ siąte lata X I X w. W tym czasie Kaczyński miał już za sobą okres zdobywania zawodu organmajstra, cięż­ kich przeżyć rodzinnych (m. in. śmierć pierwszej ż o ­ ny), trudy znalezienia domu i założenia rodziny. Nie można natomiast ustalić, kiedy Kaczyński zaczął rzeź­ bić. Najwcześniejsze z jego datowanych dzieł posiada cechy świadczące, że musiały istnieć już przedtem pewne warsztatowe próby. U d a ł o się odnaleźć rzeźbę ś w . Jana noszącą cechy jego prac (w sposobie przed­ stawiania twarzy), a jednocześnie przez liczne uprosz­ czenia zdradzającą mniejsze umiejętności techniczne autora (il. 11). Być m o ż e więc, iż to właśnie jest jedna z najwcześniejszych prac K a c z y ń s k i e g o . 12 13 11 Brak jest natomiast wśród rozpoznanych obiektów takiej rzeźby datowanej na początek X X w., która by mogła przypominać znane prace rzeźbiarza. Nie jest w i ę c wykluczone, że Kaczyński na długo przed ś m i e r ­ cią przestał rzeźbić, utrzymując się w y ł ą c z n i e z robót organmajstra. �II. 4. „Troc" — zabawka, wys. 70 cm. Wyk. 1960 r. Józef Staśkiewicz. Strzałki, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. II. 5. „Konie" — zabawki z korzenia sosny: a — wyk. ok. 1950 r. Józef Kowal­ czyk, Golanka, pow. Ostrołęka, b — wyk. ok. 1920 r. Piasecznia, pow. Ostrołęka, c — wyk. ok. 1940 r. Todzia, pow. Ostrołęka. i nigdzie nie miał własnego domu, nie m ó w i ą c o zie­ mi. Odnajdujemy ślady jego dłuższej bytności w K a ­ dzidle, Myszyńcu, Jazgarce oraz w Łysych. We wsiach tych przebywał jednak nie dłużej niż rok do 3 lat i to raczej pod koniec życia. Jeśli przyjąć, że po­ chodził z Nowogrodu, w ó w c z a s należałoby szukać miejsc jego wcześniejszego pobytu we wsiach w po­ bliżu tego miasteczka. T e częste zmiany miejsc za­ mieszkania Raczkowskiego w y n i k a ł y ze stałych poszu­ k i w a ń odbiorcy dla jego rzeźbiarskich prac. W poszu­ kiwaniach tych w ę d r o w a ł od wsi do wsi. Często też korzystał z mieszkania i pomocy zleceniodawcy. B y ć może w ę d r o w a ł on po domach z gotowymi rzeźbami względnie sprzedawał je na odpustach. W czasie pobytu w Jazgarce znalazł Raczkowski towarzyszkę życia w kobiecie podobnie jak on samot­ nej i prawdopodobnie także bez majątku. Z ' żoną przywędrował z Jazgarki do Łysych. Już wcześniej nie cieszył się dobrym zdrowiem. Przebywając w Ł y ­ sych stale chorował. Mimo to nie przerywał swej pracy rzeźbiarskiej. Pomagała mu żona zdobywając zapłatę od zamawiających. Raczkowski umarł w Ł y ­ sych około 1920 r. Jak twierdzą informatorzy, miej­ scowy proboszcz odmówił udziału w jego pogrzebie i podobno w y d a ł nawet zakaz pochowania go na cmentarzu. Pochowano jednak zmarłego rzeźbiarza na cmentarzu w Łysych lecz w nocy, w tajemnicy przed księdzem. Raczkowski, jak twierdzą informatorzy, nie chodził do kościoła. Poza tym nie dawał do p o ś w i ę ­ cenia wyrzeźbionych figur. Zjawisko niereligijności świątkarzy ludowych często notowane jest przez ba­ daczy. Być może, iż również Raczkowski b y ł jednyj*f<X z tych niewiernych sług kościoła. ^ Z opowieści informatorów o Raczkowskim rysuje się postać samotnika, słabego fizycznie, o usposobieniu zamkniętym, a przy tym, n i e w ą t p l i w i e , człowieka o bo­ gatym życiu w e w n ę t r z n y m . Wśród zinwentaryzowanych w czasie badań rzeźb około 18 obiektów jest niewątpliwie dziełem Racz­ kowskiego. Potwierdzają to w pierwszym rzędzie sami informatorzy, pamiętający w ę d r o w n e g o rzeźbia­ rza. Mimo braku dat na tych rzeźbach, można dzięki pamięci informatorów ustalić w przybliżeniu czas, w którym zostały one wykonane. Według tych danych najstarsze rzeźby pochodzą z dziewięćdziesiątych lat X I X w., najmłodsze zaś z 2 dziesiątków początku X X w. (ii. 12, 16). W wyniku przeprowadzonych poszukiwań w okoli­ cach Nowogrodu, skąd pochodził Raczkowski, udało się odnaleźć dwie figury mające cechy znanych rzeźb tego autora (il. 13, 14). Stan zachowania tych figur pozwala przypuszczać, że powstały przed końcem X I X w. Być m o ż e w i ę c s ą one dziełem Raczkowskie­ go, wykonanym w początkach jego kariery rzeźbiar16 5 1 7 O drugim z kolei s ł a w n y m rzeźbiarzu kurpiowskim Łukaszu R a c z k o w s k i m , chociaż młodszym i dłużej żyjącym niż Kaczyński, zachowało się nie­ wiele wiadomości. Raczkowski pochodził z „ludzi przychodnych" rodem spod lub z samego Nowogrodu nad Narwią. Do jego dalekich krewnych należą ż y ­ jący dziś w Kadzidle Raczkowscy. Pamiętają oni jesz­ cze swego dziadka — garbarza, który przybył do K a ­ dzidła z Nowogrodu. Jakie więzy pokrewieństwa ł ą ­ czyły go z Raczkowskim — rzeźbiarzem nie wiado­ mo. 1 5 Według informatorów, Raczkowski zmieniał wielo­ krotnie miejsce zamieszkania. Prawdopodobnie nigdy 138 1 8 �skiej, w tym czasie kiedy w ę d r o w a ł on z Nowogrodu do wsi położonych w środkowej części Kurpiowszczyz­ ny (por. mapka). Kaczyński i Raczkowski nie byli jedynymi rzeź­ biarzami jacy działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. Jako następnego pod w z g l ę d e m po­ pularności wymieniają informatorzy Czerwiń­ s k i e g o . Żył on w drugiej poł. X I X i na począt­ ku X X w. Pochodził z rodziny żydowskiej, za­ mieszkałej w k t ó r y m ś z pobliskich miasteczek. Przez jakiś czas mieszkał w Dylewie, po czym przeniósł się do Kadzidła. Wiadomo, ż e Czerwiński praktykował u w ę d r o w n e g o cieśli i stolarza pochodzenia mazur­ skiego. Zajmował się t e ż przede wszystkim ciesiel­ stwem i stolarstwem. Ale również, jak twierdzą i n ­ formatorzy, rzeźbił figury ś w i ę t y c h do kościoła w K a ­ dzidle oraz dla gospodarzy. Umarł w czasie I wojny ś w i a t o w e j w Kadzidle. Żył samotnie. K r e w n i jego są nieznani. chłopi. Jeszcze do niedawna wielu gospodarzy podej­ m o w a ł o się prac snycerskich czy wyrobu zabawek. Na uwagę zasługiwałyby wspomniane już konie na biegunach wykonywane z korzeni sosny oraz rucho­ me figury „trący" (il. 4, 5). Prace snycerskie repre­ zentowałoby tu popularne zdobnictwo mebli . oraz przedmiotów gospodarstwa domowego. Z tego rodzaju pracami nie wiązano korzyści materialnych. Wykony­ wano je dla siebie lub dla najbliższych. Można przy­ puszczać, iż w niektórych częściach Kurpiowszczyzny, dokąd nie docierały w dostatecznym stopniu wyroby rzeźbiarzy zawodowych, owi uzdolnieni snycerze i autorzy zabawek podejmowali się również rzeźbienia figur kultowych. Warto przytoczyć opinię starszego informatora o umiejętnościach rzeźbiarskich, jakie zdarzały się ponoć dawniej u ludzi w jego wsi i w bliskim sąsiedztwie: „tu rzeźbić umiał lada kto, kto ksyne miał w głowie. Specjalistów takich to tu nie było." W czasie b a d a ń udało się odszukać 2 figury, które informatorzy określają jako dzieła Czerwińskiego. Należy wreszcie w s p o m n i e ć o W i n c e n t y m E j m i e ur. w 1874 r. i zmarłym po I wojnie ś w i a ­ towej. Ojcem E j m y b y ł stolarz, Mazur spod Chorzel. Ejma, podobnie jak Raczkowski i Czerwiński, należał do tych bezdomnych rzemieślników-artystów, którzy w poszukiwaniu pracy stale wędrowali, zmieniając miejsce pobytu. Razem z żyjącym dziś rzeźbiarzem B o l e s ł a w e m Polakiem, E j m a zajmował się budowa­ niem d o m ó w i niektórymi pracami stolarskimi. Jak m ó w i o nim Polak był on: „... trochę cudok w życiu. Nic nie chciał, ani rodziny zakładać, ani broń Boże trzymać majątku. Ale wreszcie się pobrał z w d o w ą z gospodarką, lecz wszystko posprzedawał, krowy na powrozach do Kadzidła pozaprowadzał. Umiał dobrze czytać i pisać... Kiedy zachorował wzięli go do śpitala to uciek. Przyszedł do mnie, żeby mu dać jeść. Miał raka na szyi. Prosił o naczynie, które można cisnąć. Gdzieś potem zniknął. Osiadł pod Kolnem i tam umarł. Robił wolno, niewprawnie. Na korunach robił ptaszki, esa floresa. Jak osiadł pod K o l ­ nem, to chwycił się tego rzeźbienia, ale nie miało to zbytu i zbankrutował." Od I wojny ś w i a t o w e j aż do dzisiaj spotykamy na obszarze Kurpiowszczyzny rzeźbiarzy, którzy s w ą pra­ cę rzeźbiarską rozpoczynali od przypadkowych dłubań na pastwisku i długo nie traktowali swej pracy za­ wodowo jako źródła utrzymania. Należy w y m i e n i ć tu w pierwszej kolejności J a n a S ę k a z Płoszyć, na­ stępnie K o n s t a n t e g o Chrostka z Jazgarki, F r a n c i s z k a G o l a n a z Golanki oraz B o l e s ł a ­ w a P o l a k a z Lipnik. Wszyscy ci czterej rzeźbiarze zamieszkują wsie centralnej partii Kurpiowszczyzny (mapka) i jako członkowie Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle mogą uchodzić za najściślej związanych z omawianym terenem. Należałoby r ó w ­ nież wymienić niedawno zmarłego rzeźbiarza K o n ­ stantego Chojnowskiego z Jankowa* M ł o dzianowa oraz mało znanych: B a r s z c z a z Lasek i B l o c h a z Gadomskich. Każdy z nich w y m a g a ł b y osobnego opracowania. Na tym miejscu ograniczę się do charakterystyki tylko wybranych postaci: Jana Sęka, Franciszka Golana, Bolesława Polaka i K o n ­ stantego Chrostka. 19 2 0 83 2 4 Poza tymi czterema rzeźbiarzami o znanych na­ zwiskach działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. jeszcze inni. W okolicach Myszyńca odnajdu­ jemy prace gajowego z C h a r c i e j b a ł d y (il. 17, 18). Koło Baranowa i Jednorożca (w zachodniej części Kurpiowskiej Puszczy Zielonej) spotykamy liczne fi­ gury Matki Boskiej Skępskiej o takim samym stylu, wskazujące, iż ich autorem był ten sam r z e ź b i a r z . Bardzo podobne w sposobie budowania bryły i kształ­ towania twarzy i postaci są figury Matki Boskiej z Chrystusem z Dłużewa (il. 19), Chrystusa Frasobli­ wego z kościoła w pobliskiej Dąbrówce, jak też Chrystusa ukrzyżowanego z Kadzidła w domu szewca Aleksandra Trzcińskiego. Wszystkie te figury są nie­ wątpliwie dziełem jednego rzeźbiarza. Należy wreszcie wspomnieć o dębowych, dużych figurach ś w . ś w . Janów we wsiach nad S z k w ą i Rozoga (il. 21, 22). Jan S ę k urodził się w Płoszycach w 1876 r. Jego dziadek należał do zamożnych gospodarzy (po­ siadał 2 włóki ziemi). Ojciec Jana Sęka odziedziczył całą włókę. Nagła jego śmierć nie pozwoliła jednak, aby Jan S ę k miał lekkie dzieciństwo. Gospodarstwo po zmarłym objął stryj i wypędził w d o w ę z gospo­ darki. Jan Sęk z matką i rodzeństwem poszli na służ­ bę do obcych ludzi. Sęk pasł gospodarzom krowy. Wtedy właśnie zaczął po raz pierwszy rzeźbić. W tym też czasie w pobliskiej Dąbrówce urządzano w n ę t r z e w przeniesionym na miejsce kaplicy starym drewnia­ nym kościele z Kadzidła. Prace stolarskie prowadził tam Sosnowski wraz z dwoma synami. Jan Sęk, w ó w ­ czas już kilkunastoletni chłopiec, znalazł przy maj­ strach zatrudnienie i zarazem możliwość zdobycia praktyki stolarsko-rzeźbiarskiej. S a m m ó w i o tej praktyce: „Znałem deski i odrabiałem figury z pierwsego wióra. Wszystek mu towar p r z y g o t o w y w a ł e m . Tylko do tocenia wożono kolumny do tokarni w Ostrołęce, gdzie był kierat." Obok tych rzeźbiarzy, traktujących swą pracę za­ wodowo, działali niezawodowi rzeźbiarze — miejscowi Mając 17 lat rozpoczął Jan Sęk starania o zdobycie utraconej ojcowizny. Dopiero jednak wczesny ożenek 21 22 139 �w 19 roku życia w p ł y n ą ł ostatecznie na odzyskanie ziemi. Od tego momentu, tj. od 1895 r. aż do śmierci żony w czasie I I wojny ś w i a t o w e j , a w i ę c w ciągu 50 lat Jan S ę k zajmował s i ę pracą na roli i przy gos­ podarstwie, nie podejmując żadnych robót rzeźbiar­ skich. Uciążliwa praca oraz liczne obowiązki rodzinne wpoiły niechęć do lenistwa, umiłowanie czynnego ż y ­ cia. Mawiał: „Ja bez roboty nie m o g ę żyć i mnie tak prędzej dzień schodzi." Podczas I wojny ś w i a t o w e j służył jako artylerzysta w wojsku carskim. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miał okazję b y ć bodaj dwukrotnie w Warszawie. Z podróży pozostały mu wspomnienia oglądanych kościołów oraz kina. Pobyt w wojsku, a b y ć może także podróże do Warszawy, gdzie musiał radzić so­ bie w nieznanych sytuacjach, utwierdziły go w po­ czuciu własnej zaradności czy nawet wartości: „ja kiedyś byłem cwany, ale dzisiaj nie ma i p o ł o w y tego", albo inna w y p o w i e d ź : „ja wszystko odrobię, jak tylko zechce." Przed samą w o j n ą zetknął się Jan Sęk z książką. Nie umiejąc ani pisać, ani czytać, przychodził na głośne czytanie książek do miejscowej biblioteki. Na spotkaniach czytano o tunelu kolei średnicowej w Warszawie, a także o „królu Kościuszce, Batorym Ste­ fanie, prorokach i człowieku co kontrował z Panem Bogiem." Wrażenia z tych spotkań nie pozostały bez w p ł y w u na jego późniejszą twórczość. Wydarzenia z czasu I I wojny ś w i a t o w e j i okresu, 7 który bezpośrednio po niej nastąpił, zadecydowały o powrocie Jana Sęka do porzuconego w młodości rzeźbienia, mimo podeszłego już bardzo wieku. Jan Sęk w y c h o w a ł 4 s y n ó w i jedną córkę. Dzieci jego, już w czasie wojny, były dorosłe. Wszyscy oni oczekiwali założenia w ł a s n y c h rodzin. Dramat walki o prawo do ziemi powtórzył się w rodzinie. Nie miejsce tu, aby wnikać w wydarzenia jakie rozegrały się między dziećmi i ojcem. Wystarczy powiedzieć, że Jan Sęk przestał wtedy zajmować się gospodarstwem i stracił słuch. Wraz z niewidomym synem Marianem opusz­ czają dom. Zajmując się sprzedażą słoniny, mięsa, a także w s t ą ż e k i guzików przemierzają wsie K u r ­ piowszczyzny. Do domu sprowadza Sęka śmierć żony. Wkrótce potem Marian Sęk zostaje zabity w czasie jednej z wędrówek. Nie wraca również z wojny drugi syn. Jan Sęk dzieli po wojnie pracę na gospodarstwie z jednym spośród dwóch pozostałych synów. (Drugi — osiedlił s i ę na ziemiach odzyskanych). Opuszczony przez wszystkich, w zaniedbanym domu zaczął znowu Sęk rzeźbić. Gospodarstwo przejął na siebie syn T a ­ deusz. Ożenił się i p o b u d o w a ł nowy dom. Jan Sęk tłumacząc się przystąpieniem do skrytego zakonu ojców misjonarzy zajął izdebkę w chlewie i tu miesz­ kał z dala od bliskich. Rezygnując z pomocy finanso­ wej rodziny, starał się znaleźć źródło zarobku w pra­ cy rzeźbiarskiej i malarskiej. Po zniszczeniach z cza­ sów wojny otwierały się w tym zakresie duże możli­ wości. W czasie zimy, nie wychodząc prawie na świat, zamknięty w swej izdebce, nie dojadając, Jan Sęk rzeźbił. Z nastaniem wiosny wyrzeźbione „śtucki", �Rzeźby Andrzeja Kaczyńskiego. (fragm.). ŁyseTjfów. Kolno. II. T. liczki przydrożnej. Wykrot, pow. . Święta Trójca, lipa, ok. 1870 r., II. 6. Sw. Florian Sw. Florian z kap­ Ostrołęka. 11. 8, 9. wys. 75 cm. Łyse. narzędzia i farby zabierał ze sobą i wyruszał w w ę ­ drówkę po okolicznych wsiach, czasem na parę mie­ sięcy. Chodząc od domu do domu oferował gotowe fi­ gury lub usługi konserwatorskie. „Oj co j a s i ę po świecie nachodził, miałem tyle roboty, ze nieraz ty­ dzień spałem w jednym miejscu. W Wyku siedziałem z tydzień, to do jednego domu znosili mi stare obrazy l zierzby. Reperowałem, temu rękę, temu n o g ę . W Szafami i Obierwi to najwięcej figurów nazostawiałem. Byłem i w Świdwiborku. Poszedłem szukać Chrystusa Frasobliwego, bo tu był taki pan z War­ szawy, to mi powiedział, ze tam znajdę takiego j a ­ kiego w całej Polsce nie ma, ale nie z n a l a z ł e m . " W swych w ę d r ó w k a c h szukał jednak Sęk nie tylko figur wskazanych mu przez miejskich miłośników sztuki. Świadczy o tym jego dobra znajomość zacho­ wanych w okolicy dawnych obiektów rzeźbiarskich. Z tych wszystkich w ę d r ó w e k wracał zawsze bogatszy we wrażenia i nowe pomysły. B y ł y to w pewnej mierze podróże artystyczne. Mówi np. „jak posedłem to sobie zobacyłem i odrysowałem." Nie stronił r ó w ­ nież od k o n t a k t ó w z innymi rzeźbiarzami. „U Golana pare dni byłem." W czasie tego pobytu prowadził z Golanem dyskusję, jak i co należy rzeźbić. Oto re­ lacja Franciszka Golana: „Sęk kiedyś tu ze mnie żartował, oj ty tu paskudzis, dłubies, zamiast raz, raz i zrobić. Bo ja w o l ę posiedzieć dzień, dwa i odro­ bić dokładnie." 8 5 tradycji dawnych umiejętności ludowych. Dzięki opie­ ce ze strony Wydziału Sztuki Ludowej Minister­ stwa Kultury i Sztuki mógł brać udział w różnych konkursach, kilkakrotnie zdobywając nagrody. Obec­ nie jest Sęk członkiem Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. W ostatnich latach zapadając ciężko na zdrowiu rzadko z a j m o w a ł się rzeźbieniem. Coraz mniej, jak m ó w i , jest u niego siły. Nieprzyzwyczajony do bezczynności, jeśli nie rzeźbi, w ó w c z a s plecie ko­ sze. Ale może nie tylko dlatego, że mu brak siły do rzeźby, lecz i dlatego, że figury jego nie u wszystkich cieszą się równą p o p u l a r n o ś c i ą . w 26 Dzięki swej robocie Jan Sęk zyskał wkrótce roz­ głos nie tylko wśród ludności miejscowej, lecz r ó w ­ nież u czynników zainteresowanych w reaktywowaniu Posiadamy dostatecznie dużo danych o rzeźbach, aby było m o ż n a scharakteryzować ogólnie ich tema­ tykę i cechy formalne. Początkowo, tj. bezpośrednio po wojnie, rzeźbił Sęk prawie w y ł ą c z n i e „Pasyje". N a ­ stępnie wzbogacił s w ą robotę o dwa dodatkowe te­ maty: św. Jana, którego nazywa niekiedy Niepomucenem lub Niepomukiem , oraz Matki Boskiej Niepo­ kalanego Poczęcia (por. il. 25). Te trzy tradycyjne te­ maty od kilkunastu lat bez w i ę k s z y c h zmian domi­ nują w twórczości Jana S ę k a . Natomiast twórczość ta w formie ulegała w y r a ź n y m przeobrażeniom. Ostat­ nie prace różnią się od pierwszych rzeźb zarówno sposobem budowania bryły, jak odmiennością pro­ porcji, a nawet ornamentyką. Tylko drobne szczegóły, takie np. jak sposób przedstawiania źrenic w oczach lub mięśni na rękach u Chrystusa ukrzyżowanego po­ zostały bez zmian (il. 24). Dla odbiorców miejscowych Jan Sęk rzeźby swoje maluje, dla C P L i A pozostawia je, jak m ó w i : „czyste" albo „gołe". 28 2 9 141 �10 Franciszek Golan urodził się w 1898 r. w Golance w pow. Ostrołęka, gdzie mieszka do dzi­ siaj. Pochodzi z rodziny małorolnych. Brał udział w wojnach w 1920 i 1939 roku, przebywał też w tym czasie w różnych krajach: „dzie ja nie obsed, to ze mnie wrona kości nie zniesie." Pobyt w odległych krajach rozwinął w nim zainteresowania światem, chłonność wiadomości o wszelkich wydarzeniach, szczególnie politycznych. Z wielką np. uwagą słucha zawsze wiadomości radiowych. Radio jest dla niego symbolem dnia dzisiejszego, który ocenia jako lepszy niż czas miniony: „starodawny naród nic dobrego nie uzył" (w ten sposób kwituje korzyści jakie mu daje wysłuchanie informacji radiowych). Ciężkie warunki życia nie pozwoliły mu nauczyć się czytania. Powo­ duje to u niego gorycz, a jednocześnie pobudza am­ bicję wykazania swych umiejętności, czy nawet w a r ­ tości w innych dziedzinach, m. in. w rzeźbieniu. Rzeźbiarstwem 142 zajął się właściwie dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Przedtem zdarzało się, że w młodości pasąc krowy strugał ptaki. Na krótko przed w o j n ą wyrabiał na zarobek krzesła. Bywało, że zgod­ nie z z a m ó w i e n i e m w y r z y n a ł dekoracyjne oparcia i nogi u mebli. Po wojnie wizyta Adama Chętnika w p ł y n ę ł a decydująco na kierunek jego późniejszej pracy. P o s t a n o w i ł „rzeźbić krzesła". Początkowo po­ k r y w a ł zapiecki i siedzenia zdobinami o motywach roślinnych, z czasem wprowadził przedstawienia ludzi i zwierząt. Obecnie rzeźbi na krzesłach sceny z życia wsi kurpiowskiej i historii narodu. Wszystkie wyobra­ żenia stara s i ę przy tym jak najbarwniej p o m a l o w a ć . Do rzeźbienia osobnych figur (il. 26, 27) skłoniła go przede wszystkim chęć znalezienia odbiorcy dla swo­ ich prac. Dzięki opiece, głównie ze strony Wydziału Sztuki Ludowej M K i S , mógł stać się rzeźbiarzem, a obecnie — jednym z najpoważniejszych d o s t a w c ó w rzeźb do Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w K a ­ dzidle. 3 0 �II. 10. „Pasyja",wys.90 cm. Wyk. ok. 1880 r. Andrzej Kaczyński. Wł. Józefa Racz­ kowskiego, Kadzidło. Il.~H7 Sw. Jan, wys. ok. 1 m. Wach, pow. Ostrołęka (obiekt skradziony). II. 12, 12a. Sw. Jan, wierzba, kloc niełupany, wys. 150 cm. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Wyk. pocz. XX w. Łukasz Raczkowski. 12a Mówiąc o pobudkach, które skłoniły go do rzeź­ biarstwa, podkreśla konieczność szukania zarobku i nieoszczędzania się: „somsiad dziesięć lat ode mnie młodsy i wiecnie odpocywa, żeby nie synowie to by umarł." Jednocześnie duże znaczenie w tym wyborze drogi życiowej miała dla niego ambicja: „u mnie to 0 charakter cłowieka chodzi, cy ja cłowiek bez skół potrafię to zrobić" (np. wyrzeźbić frapującą go scenę z życia otoczenia). B o l e s ł a w P o l a k urodził się w 1904 r. w Podgórnem koło Turośli w pow. kolneńskim. Ojciec jego był gajowym. W Lipnikach, gdzie ma obecnie dom 1 gospodarstwo, mieszka od ósmego roku życia. Miał dziewięcioro rodzeństwa. Po śmierci matki i powtór­ nym małżeństwie ojca oddany został na służbę do krewnych w Nasiadkach. Miał w ó w c z a s 21 lat. Pasł tam krow^_ i w ó w c z a s to zaczął rzeźbić. Ukończył tylko 1 odział szkoły podstawowej. W późniejszych latach praktykował u wspomnianego już stolarza- 12 rzeżbiarza Wincentego Ejmy. Razem z nim wykony­ w a ł w różnych miejscach Kurpiowszczyzny prace cie­ sielskie i stolarskie. Z czasem usamodzielnił się i za­ łożył w ł a s n y warsztat stolarski. Wykonując już przed wojną oprawy feretronów dla kościołów, rozwijał umiejętności rzeźbiarskie. W wolnych chwilach rzeź­ bił cygarniczki, popielniczki, próbował również rzeź­ bić figury świętych. Pod koniec okresu m i ę d z y w o ­ jennego ożenił się. Dziś ma troje dorosłych dzieci (2 córki: pielęgniarkę i nauczycielkę oraz syna — inżyniera). Rzeźbieniem, podobnie jak Franciszek Golan, zajął się na stałe dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j , w wyniku zamówień. Dziś należy do Spółdzielni C P L i A „Kur­ pianka" w Kadzidle i w tych ramach trudni się rzeź­ biarstwem. Syn jego maluje (uczęszczał w czasie stu­ diów do ogniska plastycznego). Od syna nauczył się szkicowania i umiejętność tę wykorzystuje w swej obecnej pracy (il. 30, 31a, b). Chociaż nie ukończył 143 �II. 13. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek niełupany, szkoły, interesował się bardzo książkami. Nauczył się sam dobrze czytać, zna też wiele programowych po­ zycji rodzimej beletrystyki. Interesują go ż y w o prob­ lemy społeczno-kulturalne. W jego postawie ś w i a t o ­ poglądowej można dostrzec podobieństwo do innowierstwa dawnego rzeźbiarza tych stron, Łukasza Raczkowskiego. Wszystko to miało poważny w p ł y w na pracę rzeź­ biarską Bolesława Polaka. Wprawdzie pozostaje on w kręgu tradycyjnej tematyki „Pasyj" i Św. Janów, niemniej jego robota zawiera znacznie więcej zna­ mion sztuki profesjonalnej — uczonej aniżeli twór­ czości ludowej. Konstanty Chrostek jest najmłodszym spośród omawianych rzeźbiarzy. Urodził się w Jazgarce w 1910 roku. Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Dziadek jego był cieślą i stolarzem, ojciec — kowa­ lem. Ukończył 4 odziały szkoły podstawowej. Spośród licznego rodzeństwa wyróżniał się skupieniem, powol­ nością i rozwagą w działaniu, stronieniem od swawoli i zabaw. Jak nam o sobie m ó w i : wolał iść na ze­ branie Związku Młodzieży Ludowej lub czytać, ani­ żeli jak inni, iść na zabawę. W ten sposób poznał książki Prusa i Sienkiewicza, a w rezultacie doszedł do sporej wiedzy o świecie i wykształcił w sobie dużą 31 144 wys. 45 cm. Durlasy, pow. Ostrołęka. wrażliwość na jego uroki. Jego sposób myślenia znacznie odbiega od tradycyjnych pojęć środowiska. Jak wielu o m ó w i o n y c h już rzeźbiarzy, s w ą t w ó r ­ czość rzeźbiarską rozpoczynał przy pasieniu krów. Początkowo rzeźbił tylko cygarniczki i oprawki do krzesiwek. Pierwszą rzeźbę Chrystusa Frasobliwego w y k o n a ł pod w p ł y w e m bezpośredniej namowy ba­ wiącego na praktyce geodezyjnej w jego wsi studenta Politechniki Warszawskiej Romualda Kozła. Od tego czasu zaczął wiele rzeźbić. Na organizowanym przed ostatnią w o j n ą w Myszyńcu kiermaszu sztuki ludo­ wej był jedynym autorem, który w y s t a w i ł prace rzeź­ biarskie. Zdobyte uznanie pobudziło go do dalszej pracy. Odbiorcami jego figur były przeważnie muzea, księża, a na ostatnim miejscu różni przypadkowi l u ­ dzie miejscowi. Obok umiejętności rzeźbiarskich zdobył Konstanty Chrostek umiejętności ślusarskie i mechaniczne. Dzi­ siaj uchodzi za znanego w okolicy naprawiacza wszel­ kich mechanizmów, a także instrumentów muzycz­ nych, jakie można spotkać na wsi. Posiada on rzadką umiejętność sporządzania s m y k ó w do skrzypiec. Bezpośrednio po wojnie ożenił się i przeniósł do Lipnik. Żona jego zajmuje się tkactwem i, tak jak on, jest członkiem Spółdzielni „Kurpianka". W pierw­ szych latach po wojnie Chrostek rzeźbił stosunkowo �15 IZ. 15. Sposoby modelowania Andrzeja Kaczyńskiego i Łjiz kasza Raczkowskiego: a — św. Jan z" W uchu, prawdopodobnie A Katyńskiego, b — Bóg Ojciec — w rzeźbach Trójcy Świętej — A. Kaczyńskiego, c — Chr^stut frasobliwy z Durlas — prawdopodobnie _Ł. RaczkcamkJ£3P, d — Chrystus Biczowany z Kadzidła — Ł, Raczkowskiego. II. 16. Sw. "Roch (fragm.), lipa, wys. 1 m. Wyk. ok. 1920 r. Ł. Raczkowski. Łyse, pow. Kolno. ~~ II. 14. Matka Boska Bolesna z Jezusem, lipa, wys. 80 cm. Dobry Las, pow. Kolno. dużo. Obecnie obowiązki wychowania pięciorga dzieci oraz trudne warunki mieszkaniowe nie pozwalają mu znaleźć, jak m ó w i , spokoju do roboty, którą najbar­ dziej miłuje, a która wymaga dużo czasu i namysłu. Figury Chrystusa Frasobliwego, zaczętej przed paru laty (il. 32), nie kończy. Utrzymuje się obecnie prawie wyłącznie z prac naprawczych, stolansko-ślusarskich. Dla wszystkich z o m ó w i o n y c h współczesnych rzeź­ biarzy kurpiowskich, podobnie jak dla ich poprzed­ ników: Kaczyńskiego, Raczkowskiego, Czerwińskiego czy Ejmy, twórczość rzeźbiarska m i a ł a w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu znaczenie zajęcia uprawianego zawodowo, tzn. będącego podstawowym źódłem utrzy­ mania. Oczywiście nie z tym nastawieniem rozpoczy­ nali swą twórczość. Rzeźbienie stawało się zajęciem zarobkowym stopniowo, w miarę zdobywania do­ świadczeń i znajomości rzemiosła. Można też powie­ dzieć, iż o odchodzeniu stopniowym czy przerywaniu uprawianej twórczości także decydowały w z g l ę d y za­ robkowe. 3 2 Przystępując obecnie do o m ó w i e n i a narzędzi i spo­ sobów pracy stosowanych przez miejscowych rzeźbia­ rzy dawniej i dzisiaj należy stale mieć na uwadze zachodzące w tej dziedzinie zmiany, zależne od okresu twórczości, a także od różnic indywidualnych a zmie­ rzające do zapewnienia m o ż l i w i e największej ekono145 �II. 17. Chrystus Zafrasowany, lipa, wys. 70 cm, 2. pol. XIX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Cichej. II. 18. „Pasyja". Wys. 110 cm. Koniec XIX w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. mii pracy. Proces ten u rzeźbiarzy traktujących s w ą twórczość jako źródło zarobku zachodził w sposób szczególnie widoczny. Na Kurpiowszczyźnie przy jej zadrzewieniu w i ę k ­ szym niż w innych rejonach, a przy tym dostatecz­ nie zróżnicowanym, nie istniał problem trudności s u ­ rowcowych. Dlatego też nie znajdujemy tutaj figur rzeźbionych w drewnie o rzadkich słojach czy w su­ rowcu trudnym do obróbki (sosna, świerk, jesion). Spotykamy natomiast rzeźby z najrozmaitszych drzew 0 ścisłych słojach (głównie lipa, rzadziej brzoza 1 wierzba oraz olszyna). We wczesnych latach oma­ wianego okresu u ż y t k o w a n o także dąb, rzeźbiąc w nim dużych rozmiarów figury stawiane na otwartym po­ wietrzu (il. 21, 22). Stosowanie tego surowca, jak wia­ domo bardzo odpornego na działanie czasu, miało zapewnić długowieczność figurze. Dla tych samych powodów stosowano lipę, która jest łatwiejsza do obróbki niż inne twarde drewna, ale, jak m ó w i ą rzeź­ biarze, przez długie lata „nie ciepie się jej robak". 33 Siedząc rodzaje stosowanego drewna przez daw­ nych rzeźbiarzy, np. Kaczyńskiego i Raczkowskiego, dostrzegamy, jak na przestrzeni długich lat swej twórczości zmieniali oni rodzaje surowca. Pierwsze prace wykonywali w drewnie twardym lub bardzo twardym (nie wyłączając dębu), natomiast w później­ szych latach przechodzili na materiał łatwiejszy do obróbki. Oczywiście wchodziły tu w grę czynniki o których w s p o m n i a ł e m na wstępie. Ale miała chyba także znaczenie zdolność rzeźbiarza do obróbki twar­ 146 Wł. Antoniny dego surowca. Raczkowski np. pod koniec życia kie­ dy był już bardzo słabego zdrowia, rzeźbił często w miękkiej wierzbie i to nawet duże figury, które miały stać na powietrzu nie chronione dachem kap­ liczki (il. 12). W pracy współczesnych rzeźbiarzy trud­ no jest m ó w i ć o podobnych zmianach, ponieważ t w ó r ­ czość ich rozkłada się na mniejsze wycinki czasu, poza tym nie mają oni już okazji a nawet potrzeby korzystania z najtwardszego drewna — dębu. Proceder suszenia drewna stosowany przez żyją­ cych dzisiaj mistrzów jest tak rozbudowany, że z pew­ nością musiały go kształtować doświadczenia długiej tradycji. Nasuwa się jednak pytanie czy owe złożone zabie­ gi przygotowania tworzywa były dokonywane każdo­ razowo przez wszystkich dawnych rzeźbiarzy. Można bowiem przypuszczać, że niektórzy z nich, ci przynaj­ mniej którzy wędrowali, musieli w wielu wypadkach posługiwać się materiałem w tym stanie, w jakim b y w a ł im dostarczany na miejscu przez zleceniodaw­ cę, a w i ę c wykonywali czasem swe rzeźby w drewnie niedostatecznie wysuszonym. B y ć może, że w y j ą t k o w y stopień zniszczenia niektórych z dawnych rzeźb t ł u ­ maczy się właśnie nieodpowiednim przygotowaniem surowca, niedostatecznym uodpornieniem go na dzia­ łanie deszczu i słońca. Nasuwa to uwagę, że na pod­ stawie stanu zachowania trudno jest oceniać wiek rzeźby. 31 Zabezpieczenie rzeźby przed pękaniem brane jest pod u w a g ę również i w przygotowaniach samego �klocka do rzeźbienia. Licząc się z właściwością rozsychania się drewna promieniście od rdzenia do warstw zewnętrznych, niektórzy ze współczesnych rzeźbiarzy chętniej rzeźbią nie w pełnym klocku z rdzeniem w środku, lecz w takim, który uzyskano z rozłupania pnia względnie konaru czy gałęzi na po­ ł o w ę lub ćwiartkę. Oczywiście owo łupanie m o ż l i w e jest w ó w c z a s kiedy rzeźbiarz dysponuje drewnem odpowiedniej grubości. Z przeglądu rzeźb dawnych rzeźbiarzy wynika, iż podobnie jak dzisiejsi rzeźbili oni zarówno w kloc­ kach pełnych, jak i stanowiących cząstkę rozłupane­ go pnia. Należy t a k ż e stwierdzić, że Kaczyński często korzystał z grubej deski. Natomiast z rzeźbiarzy dziś żyjących tylko Golan z w y k ł rzeźbić chętnie z deski i na desce. Nie ulega wątpliwości, że charakter klocka narzu­ ca rzeźbiarzowi określony sposób obróbki drewna. Często w czasie rzeźbienia kształt klocka, struktura słoi wyznacza kierunek cięć i prowadzi do formy zgodnej z jego b u d o w ą (il. 25, 33, 34). Jednocześnie, w miarę doskonalenia się w swym rzemiośle, rzeź­ biarz w coraz mniejszym stopniu poddaje się owemu działaniu właściwości tworzywa. Z czasem przy opa­ nowaniu materiału łamie jego pierwotną strukturę uzyskując dzieło zasadniczo nieraz odbiegające od kształtu użytego klocka (il. 31b). K u temu może zmie­ rzać także stosowanie miększego surowca oraz nie pełnych, lecz rozłupanych klocków. Fakt, iż większość spośród omawianych rzeźbia­ rzy w y w o d z i ł a się spośród cieśli i stolarzy nie po­ II. 19. Matka Boska Bolesna, wys. zostawał bez w p ł y w u na rodzaj stosowanych przez nich narzędzi. I tak wydaje się, że już dawniejsi rzeźbiarze używali obok narzędzi powszechnie stoso­ wanych na wsi do obróbki drewna (siekiery, Cieślicy, skoblicy i noża) również ośnika, struga, a także sze­ rokich dłut oraz świdra. Przypuszczenie to potwier­ dza przegląd samych rzeźb. Odnajdujemy w nich śla­ dy użycia nie tylko dłuta ciesielskiego czy świdra, lecz zupełnie specjalnych narzędzi, takich np. jak struga do fazowania czy cyrkla . \ . Wszystko to Wskazuje, iż niektórzy rzeźbiarze już w najwcześniejszych latach omawianego okresu po­ sługiwali się bogatym i rozmaitym zestawem narzędzi. Korzystali także zapewne ze specjalnych dłut rzeź­ biarskich o odpowiednio profilowanych i ściętych ostrzach, na co wskazują zarówno ślady cięć na rzeź­ bach, jak też narzędzia u ż y w a n e przez współczesnych już rzeźbiarzy. I tak np. Chrostek, dopóki nie zdobył dłut fabrycznych, posługiwał się wykonanym przez kowala oryginalnym kompletem narzędzi do rzeźbie­ nia (il. 29). Ich forma wskazuje, że były powtórzeniem wcześniej już znanych wzorów. 35 Dzisiejsi rzeźbiarze kurpiowscy mają do dyspo­ zycji komplety fabrycznych dłutek do rzeźbienia. Ale należy stwierdzić, że nie wszyscy chętnie nimi się posługują. Golan jeszcze do niedawna całą podstawo­ w ą robotę w y k o n y w a ł scyzorykiem. Podobnie w pra­ cy Sęka nóż odgrywa podstawową rolę. Natomiast Chrostek tylko przy ostatecznym w y k a ń c z a n i u twarzy figury korzysta z noża, który służy m u w tych celach już przeszło 20 lat. Zupełnie w y j ą t k o w y zestaw na- 85 cm. 2. pol. XIX w. Dłużewo, pow. Kolno (por. s. 119). �4$ K \ 20 rzędzi posiada Sęk. Ważne wśród nich miejsce zaj­ muje specjalny, zakrzywiony nóż, przypominający narzędzie u ż y w a n e przy wyrobie łyżek czy przy czysz­ czeniu kopyt koniom przez kowali. Posługuje się r ó w ­ nież wespół z ręczną piłką nożem, będącym k a w a ł ­ kiem taśmy z resora, skośnie na końcu zaostrzonej . 38 Określając sam proces rzeźbienia wypada powie­ dzieć, iż jest to proces stanowiący w y p a d k o w ą nie tylko rodzaju użytego klocka (jego kształtu i gatun­ ku drewna) oraz zestawu narzędzi, lecz również o k r e ś ­ lonych umiejętności twórcy, w ł a ś c i w e g o jemu sposo­ bu planowania i realizowania kolejnych zabiegów technicznych. Przebiegu tego procesu u dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie m o ż e m y niestety odtwo­ rzyć. Nie znajdziemy także dla niego analogii w twórczości współczesnych rzeźbiarzy. Żaden bowiem z dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie pozostawił ucznia ani nie miał innych okazji przekazania swych doświadczeń i wiedzy. Współcześni zaś rzeźbiarze, po­ za jedynym Polakiem, dochodzili do swej sztuki pra­ wie wyłącznie drogą własnych dociekań. Stąd też musimy ograniczyć się do rozpatrzenia przebiegu pracy rzeźbiarskiej wyłącznie u t w ó r c ó w współczesnych. Ale i w tym wypadku zależnie od rzeźbiarza, a także okresu jego twórczości, inny b ę ­ dzie zarówno przebieg w s t ę p n e j obróbki klocka, jak i w ł a ś c i w e g o modelowania figury. Stosunkowo naj­ mniej złożony w tym zakresie jest warsztat Sęka. Rzeźbi on najczęściej w pełnym niełupanym klocku z gałęzi lipowej. Średnica podstawy wyrzeźbionej przezeń figury zachowuje zazwyczaj wymiary klocka. Masa całej zaś rzeźby nieznacznie tylko mniejsza jest od bryły tworzywa. Znaczy to, że z całości klocka przy obróbce usunięta zostaje tylko niewielka część zbędnego materiału. Po odcięciu klocka od odpowiednio wysuszonej gałęzi Sęk przystępuje od razu do w ł a ś c i w e g o mode­ lowania. Nie stara się nigdy ani ociosać z grubsza, ani ostrugać powierzchni drewna. Jego naturalną gładkość, jaką ono ma pod korą długo zachowuje na tych częściach klocka, których nie dotknął ostrzem 148 za pierwszym razem. Pracę rozpoczyna zawsze od g ł o w y figury. Jest przy tym tak zaabsorbowany, że zaczynając rzeźbić g ł o w ę nie liczy się czy mu wy­ starczy materiału na całą postać. Zdarzyło mu się w y b r a ć miejsce na g ł o w ę tak daleko od krańca kloc­ ka, że gdy z tej strony odciął k a w a ł drewna piłą, z drugiej strony nie starczyło miejsca na nogi, które z konieczności musiał w y k o n a ć w zbyt m a ł y c h pro­ porcjach. Kształt głowy, podobnie -jak innych trud­ nych f r a g m e n t ó w (np. dłoni) najpierw szkicuje o ł ó w ­ kiem (il. 33). Następnie w o k ó ł narysowanego owalu twarzy wybiera drewno cienkimi warstwami przy pomocy owego noża przypominającego narzędzie do dłubania łyżek. Gdy g ł o w a jest już wyodrębniona od całości, kształtuje ją różnymi narzędziami (piłką i no­ żem z resora oraz dwoma z w y k ł y m i nożami, szerszym i węższym). Na pierwszym etapie swej pracy nie rzeź­ bi jeszcze szczegółów takich jak oczy, usta, uszy. Po uformowaniu bryły g ł o w y przechodzi do rzeźbienia korpusu, nadając przy tym od razu w ł a ś c i w y gest (np. u ś w . Jana Nepomucena układ rąk przystosowa­ ny do dzierżenia krzyża i lilii), na końcu rzeźbi sto­ py, ale także nie uwzględniając jeszcze detalu. Do­ piero gdy bryła całej postaci jest ukształtowana, przy­ stępuje Sęk do rzeźbienia szczegółów, zachowując przy tym tę samą co uprzednio kolejność: od g ł o w y do stóp. Posługuje się wtedy silnie zaostrzonym no­ żem, który ostrzy na osełce marmurkowej, a na ko­ niec gładzi na równych płaszczyznach rzeźbionej fi­ gury (np. na plecach, które zachowują naturalną po­ wierzchnię klocka). Po w y k o ń c z e n i u detali stara się zgodnie z panującą obecnie modą zatrzeć ślady cięć, by upodobnić powierzchnię swego dzieła do cieszących się najwyższym uznaniem figur gipsowych. P o s ł u g u ­ je się przy tym kawałkami szlkła i papierem ścier­ nym. Na tym też etapie pracy następuje zdobienie figury. Sęk jest jedynym spośród żyjących obecnie rzeźbiarzy, który chętnie korzysta z tradycyjnego ł ą ­ czenia w sztuce ludowej tendencji realistycznej z ten­ dencją dekoracyjną. Niektóre partie ubioru rzeźbio­ nych figur, a nawet podstawkę, pokrywa często pro- �stym ornamentem geometrycznym, przeważnie linią łamaną, krzyżykami oraz jodełką. Czasem w jego pracy dochodzi jeszcze jeden etap przeznaczony na osobne wykonanie pewnych części, jak np. atrybutów przynależnych świętej postaci, które po ukończeniu zostają zmontowane z figurą . Sęk rzeźbi swoje osóbki w stosunkowo krótkim czasie. T a k np. praca nad figurą ś w . Jana Nepomu­ cena, w y s o k o ś c i około 30 cm, zajęła mu 6—7 dni. Szybkość jego pracy wynika jednak nie tyle z m i ­ strzostwa, ile z pasji z jaką swe dzieło tworzy, a tak­ że z organizacji całej roboty w oparciu o niezmiennie powtarzane zabiegi w e d ł u g przyjętego w jakimś mo­ mencie schematu. Sęk przystępując do rzeźbienia fi­ gury przerywa przy niej pracę w ł a ś c i w i e tylko na czas spania i jedzenia. Po tych przerwach nie rozwa­ ża długo co i jak ma robić. Natomiast każde jego cię­ cie jest niezwykle powolne, czasami nawet robi w r a ­ żenie działania niezdarnego, przy którym rzeźbiarz zdaje się odczuwać duży opór tworzywa. A l e za tą pozorną niezdarnością kryje się poszukiwanie w ł a ś c i ­ wych kierunków cięć, zgodnie z biegiem słoi, kształ­ tem klocka. Dlatego też w czasie pracy S ę k zmienia stale jego położenie, przytrzymując klocek między kolanami, obraca nim i dobiera odpowiednie na­ rzędzie. 37 W podobny sposób jak Sęk pracował Golan, dopóki nie zaczął korzystać z miary i dłuta. Aby ustrzec się II. 20, 21. Sw. Jan (jragm.), dąb, wys. 145 cm. 2. pol XIX w. Golanka, pow. Ostrołęka. 11. 22. Sw. Jan, brzoza, wys. 110 cm. 2. poi. XIX w. Szafranki, pow. Ostrołęka. przed pomyleniem proporcji, przemierzył sobie kie­ dyś z jakiegoś obrazu czy fotografii wymiary postaci ludzkiej i obecnie odpowiednio do wielkości w y b r a ­ nego klocka sporządza na nim każdorazowo „miarę", tj. zaznacza przy pomocy miarki centymetrowej i ołówka odpowiednio przeliczone długości głowy, korpusu, r ą k i nóg. Posługiwanie s i ę dłutami pozwoliło m u uzyskać nawet w figurach stojących prześwity w bryle oraz osiągnąć drobniejszy modelunek nie tylko detali, lecz całych partii rzeźby. Twórczość jego zaczęła s i ę od zdobienia krzeseł: najpierw płaskim ornamentem a następnie — w y p u k ł y m i rzeźbami figuralnymi. Dla­ tego w porównaniu z S ę k i e m ma Golan za sobą znacznie większą s k a l ę doświadczeń w cięciu drewna, łatwiej też znacznie przychodzi m u przezwyciężenie struktury klocka. Oto jak rzeźbiarz opisuje przebieg swojej roboty: „Wyściepie sobie z pnia ćwiartkę, bo od muchy lubi się ściepać [od rdzenia — J . O.]. W ćwiartce to juz jest śtybne, ale i z okrągłego nieraz robię. Z okrągłe­ go robię jak nie mam ćwiartki. Potem rozmiar się bierze. Na centymetry obmierzam wysokość, g ł o w ę robię podług ramion — to juz z wejrzenia — zeby nie za duza i nie za mała, ale ręce to musowo rozmierzyć. J a tylko spojrzę na obrazek i podług ramion głowę mam, potem podług korpusa nogi. Nad tym więcej się głową pracuje niż rękami, rozmiary trzeba w g ł o w i e mieć. I trzeba m i e ć o ł ó w e k i cyntymetr. A potem juz tylko nożykiem — jak juz się robi to bez n a m y s ł u się znie i znie — wszystko nożykiem. D ł u t e c ko biorę, dzie noza nie m o g ę włożyć." Chrostek, od początku swej kariery rzeźbiarskiej posługuje się dłutami i w związku z tym duże zna­ czenie dla jego pracy ma przygotowanie klocka, do­ stosowanie go do pracy tymi narzędziami. Nigdy nie rzeźbi w klocku obłym, lecz zestruguje go, doprowa­ dzając do formy graniastosłupa, najczęściej czterobocznego. U ż y w a do tego celu struga stolarskiego. Płaskie powierzchnie, jak twierdzi, ułatwiają mu pro­ wadzenie w drewnie dłuta i noża. W przeciwieństwie do Sęka rzeźbi nie kolejno poszczególne partie, ale równocześnie całość figury. Dzięki temu pracując nie traci poczucia proporcji, co z kolei pozwala mu w ł a ­ ściwie gospodarować masą tworzywa i panować przez cały czas nad całością opracowywanej figury. Pierw­ sze warstwy drewna zbiera grubym dłutem oraz no­ żem. Większe k a w a ł k i podcina piłą. Bryłę klocka sta­ ra się Chrostek rozłożyć na drobniejsze formy kubiczne i geometryzując w ten sposób Wizerunek postaci stwarza sobie dogodne pozycje do prowadzenia w drewnie noża lub dłuta. Zabieg ten, podobnie jak wstępna obróbka klocka obłego w formę graniasto­ słupa, oszczędza konieczności częstego manewrowania klockiem przy pracy, a jednocześnie wyrównane płaszczyzny pozwalają na swobodne powtarzanie ko­ lejnych cięć. W dalszej kolejności Chrostek w y d ł u b u j e przy po­ mocy wąskiego dłuta wszelkie konieczne prześwity. Na koniec zaś bardzo ostrym nożem (o którym już była mowa) modeluje twarz oraz takie detale, jak np. palce rąk i stóp. Panuje nad rzemiosłem dostatecz­ nie, by kształtować określony wyraz twarzy czy po- �staci, by zróżnicować jej w y g l ą d w zależności od płci i wielku. Kończąc s w ą prace. Chrostek nigdy nie za­ ciera śladów pozostawionych w drewnie przez na­ rzędzie . Zasadniczą odrębność pracy rzeźbiarskiej można zauważyć u Polaka. Omówieni dotąd rzeźbiarze różnili się między so­ bą sposobem modelowania, jednak w komponowaniu postaci wszyscy przestrzegali zasady układu piono­ wego. Taki bowiem układ był wyznaczony przez kształt klocka i artysta, nawet rzeźbiąc pochyloną postać Chrystusa Frasobliwego, usiłował m o ż l i w i e „prostować" jego plecy, by nie odbiegać zanadto od pionowej ściany klocka. U Polaka tylko w n a j w c z e ś ­ niejszych pracach można zauważyć tę zasadę. Obec­ nie wykonanie każdej rzeźby poprzedza on studium rysunkowym własnej postaci oglądanej w lustrze. Przybierając pozycje figur, które zamierza rzeźbić, stara się podpatrzyć i narysować odpowiednie układy ciała. Gotowe szkice, sporządzone przeważnie na twardym kartonie, wycina tuż przy konturze, uzys­ kując w ten sposób rodzaj szablonów. W trakcie rzeź­ bienia spogląda od czasu do czasu na odpowiedni szablon. Przy tej metodzie jego rzeźbienie niewiele zachowało cech dawnej roboty. Posługując się zawsze dłutkami, rzeźbiąc od razu całość figury a nie ko­ lejne fragmenty, pozwala sobie na swobodne jej układy, nie przyporządkowane pionowi bryły klocka (il. 31). 3a W zestawie tematów występujących w rzeźbie Kurpiowszczyzny należy wyodrębnić 2 podstawowe typy: tzn. sakralny i świecki. Obydwa występują od najwcześniejszych lat omawianego okresu. T y m nie­ mniej od połowy X I X do początków X X w. tematyka świecka była tu reprezentowana słabo i w wytwo­ rach niezupełnie odpowiadających temu, co rozumie­ my przez rzeźbę, bo tylko w niektórych zabawkach (konie na biegunach, ptaki i in.) oraz w przystrojach sprzętów, głównie w specjalnie modelowanych zakoń­ czeniach lasek pasterskich. Występują tu w y o b r a ż e ­ nia zwierząt, jak koń, jeleń. Występuje także figura ludzka, np. w zabawce zwanej „troc" (tracz). Wszyst­ kie te prace były dziełem raczej niezawodowych twórców, zajmujących się podobną robotą tylko do­ rywczo i ubocznie. Tak np. wszystkie „konie" (na biegunach) i „troce", jakie miałem możność oglądać w czasie badań, b y ł y dziełem o j c ó w lub krewnych dzieci, dla których zostały zabawki te przeznaczone. Po I wojnie ś w i a t o w e j tematy świeckie przenika­ ją do twórczości rzeźbiarzy zawodowych i to nie pod postacią tradycyjnych zabawek czy przedmiotów użytkowych (jak laski), lecz w obiektach o charakte­ rze p a m i ą t k a r s k i m . Większe jednak znaczenie zdo­ bywa sobie tematyka świecka dopiero w ostatnich czasach. Przed kilkunastu laty w twórczości nie­ których rzeźbiarzy, pod w p ł y w e m w y r a ź n y c h za­ m ó w i e ń z zewnątrz, pojawiły się prace przedstawia­ jące życie wsi oraz sceny nawiązujące do przeszłości narodowej. Największe w tym zakresie osiągnięcia ma Golan. Początkowo rzeźbił on na krzesłach ż y w o trwające w jego pamięci sceny wojskowe (np. ułanów na paradzie), następnie popularne wesela kurpiow­ skie, a wreszcie w ostatnich latach podejmuje tematy zaczerpnięte z życia codziennego wsi, o co dopomina­ no się u niego w kierownictwie Spółdzielni. P o j a w i ł y się w jego rzeźbach motywy gęsi na pastwisku, ko­ biety z gęsiorem, postaci młócących zboże itp. 3S Sęk wracając wspomnieniami do wydarzeń histo­ rycznych, zasłyszanych na owych głośnych czytaniach książek, wyrzeźbił „króla Kościuszkę i Batorego". Właściwą tematyką rzeźby tradycyjnej były oczy­ w i ś c i e postaci osób ś w i ę t y c h i boskich, one też do dziś stanowią źródło najsilniejszych natchnień rzeź­ biarzy. Jednak stosunek do tej tematyki na przestrze­ ni rozpatrywanego okresu 'podlegał w y r a ź n y m prze­ mianom. Można dostrzec stopniowe zmniejszanie się popularności jednych tematów, przy jednoczesnym wzroście znaczenia innych. Tak nip. słabło zaintereso­ wanie t w ó r c ó w dla postaci Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem, Piety, św. Rocha oraz św. Floriana. Z przeka­ zów badaczy Kurpiowszczyzny 2. poł. X I X w. wyni­ ka, że np. figury ś w . Floriana należały w ó w c z a s do w y j ą t k o w o popularnych °. Ze stanu ilościowego za­ chowanych zabytków figury św. Rocha można wnosić, 4 23 II. 23. Jan Sęk z Pło­ szyć, pow. Ostrołęka. Ił. 24. „Pasyje" z 1945, 1948, 1961 r. Wyk. Jan Sęk. Ił. 25. Sw. TarT Nepomucen, lipa, klo­ cek nielupany, wys. 40 cm. Wyk. 1962 r. �24 że święty ten cieszył się niegdyś u rzeźbiarzy r ó w ­ nież dużą popularnością. Z czasem obydwie te po­ staci ustąpiły całkowicie z panteonu osób ś w i ę t y c h i boskich zaprzątających u w a g ę twórców. O spadku popularności w i z e r u n k ó w Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem i Piety świadczyłby fakt, że nie udało się zna­ leźć tych przedstawień w rzeźbach późniejszych niż z końca X I X w. U żadnego spośród dzisiejszych rzeź­ biarzy nie dostrzegamy zainteresowań dla tych dwu tematów, które kiedyś były niewątpliwie natchnie­ niem do najwyższych osiągnięć twórczych (il. 14, 19). Nawet w twórczości Raczkowskiego, którą cechuje w y j ą t k o w a wprost rozmaitość tematyki, brak jest w późniejszym okresie przedstawień Matki Boskiej z Chrystusem. Te same uwagi dotyczą, chociaż w mniejszym stopniu, również tematu Chrystusa Frasob­ liwego. Nie zmniejszała się natomiast w ciągu całego analizowanego okresu popularność w i z e r u n k ó w C h r y ­ stusa Ukrzyżowanego oraz św. Jana Nepomucena. Do dziś należą one do t e m a t ó w najczęściej podejmowa­ nych tak przez starszych, jak i młodszych rzeźbiarzy. 41 Sęk, Golan i Polak rzeźbią chętnie tylko Matkę Boską Niepokalanego Poczęcia. Pod tą postacią Mat­ ka Boska w dawnej rzeźbie kurpiowskiej nie w y s t ę ­ powała. Pojawiła się tu ona dopiero na początku X I X w., niewątpliwie pod w p ł y w e m działania w z o r ó w fabrycznych figur gipsowych. Najstarszym przykła­ dem tego wizerunku, jaki udało się odnaleźć, jest rzeźba Raczkowskiego z początku X X w. Ustępowanie pewnych t e m a t ó w i pojawianie się nowych było zjawiskiem o b e j m u j ą c y m twórczość ogółu rzeźbiarzy. Znamy jednak w y j ą t k o w e przypad­ ki pojawiania się i zanikania tematu w twórczości jednego tylko rzeźbiarza. Przykładem może być tu przedstawienie Wniebowstąpienia Matki Boskiej, wy­ stępujące pod mianem Trójcy Ś w i ę t e j . W czasie ba­ dań terenowych zinwentaryzowano kilkanaście takich figur, niewiele różniących się między sobą. Są to wy151 �26 pukle rzeźby na grubej lipowej desce przedstawiają­ ce trzy postacie w obłokach (Bóg Ojciec, Chrystus, w środku Matka Boska), z unoszącą się nad nimi gołę­ bicą. Wszystkie wykonane są tą samą techniką, przy użyciu dłut, o czyim świadczą nie zatarte ślady ostrza tych narzędzi. Wszystkie te obiekty reprezentują identyczny model ikonograficzny (il. 8, 9) i co naj­ ważniejsze — zbieżne walory formalne, wskazujące na pochodzenie z jednego warsztatu. Szczegółowe do­ ciekania pozwoliły ustalić, iż autorem tych prac był Andrzej Kaczyński. W Krobi, gdzie jak wiadomo rzeźbiarz mieszkał, znajduje się jedna z tych figur a na słupie podtrzymującym kapliczkę widnieje na­ pis: „Święta Tróica Jediny Boże zmiłuj się nad Nami 1870". Nasuwa się tu oczywiście pytanie, dlaczego scenę Wniebowstąpienia Matki Boskiej autor nazwał Trójcą Świętą. Pewne światło rzucają na to wypo­ wiedzi informatorów, z których żaden nie nazwał tych figur Wniebowstąpieniem, tylko każdy Trójcą Świętą. Przy dalszych indagacjach okazało się, że wielu spośród starszych informatorów rozumie przez Trójcę Świętą zespół osób Świętej Rodziny. Nie trze­ ba podkreślać, jaką ten fakt posiada w y m o w ę . P y ­ tanie tylko czy Kaczyński, wykonując swe rzeźby pod tym nazwaniem, nie miał niezbożnego zamysłu pod­ trzymania błędnych wyobrażeń, aby zyskać odbiorców dla swego dzieła. Jego wielka indywidualność, a przy tym wiedza w innych dziedzinach może skłaniać do przypuszczenia, iż rzeźbiarz czynił to z pełną świa­ domością. Oprócz Kaczyńskiego żaden z późniejszych rzeźbia­ rzy nie starał się przedstawiać sceny Wniebowstą­ pienia ani też w ł a ś c i w e j Trójcy Ś w i ę t e j . Nie ulega kwestii, że nie każdy potrafi się podjąć tak złożonej kompozycji wielofiguralnej. N i e w ą t p l i w i e jednak tak­ że i czas odegrał tu rolę. Wśród przyczyn ustępo­ wania pewnych tematów z rzeźby ludowej nie bez znaczenia były zmiany zachodzące w światopoglądzie 152 27 zarówno twórców, jak i odbiorców ich dzieł. Posta­ cie św. Floriana, św. Rocha m o g ł y poruszać twórczą wyobraźnię tylko wówczas, kiedy przywiązywano większe znaczenie do patronatu tych świętych, chro­ niących z boskiej poręki od zarazy, pomoru bydła i pożogi. Jeśli nie stracił swej popularności ś w . Jan Nepomucen, to m o ż e dlatego, że klęski w y m i ę k a n i a p l o n ó w są nadal częste na Kurpiach i sama ich aktualność podtrzymuje przywiązanie do postaci ś w . Jana, chociaż dziś już bardzo rzadko szuka się u nie­ go konkretnej pomocy. B ł ę d e m byłoby, oczywiście, poprzestać tylko- na tych tłumaczeniach. Wystarczy przypomnieć, że de­ waluacja znaczenia ludowej twórczości artystycznej we w ł a s n y m środowisku ma swe źródło nie tylko w zamieraniu ideowego sensu, ale także w rosnącym zobojętnieniu, a nawet uprzedzeniu, wobec wszyst­ kiego co nosi znamiona minionego czasu i jego stylu. Rozpatrując wartości formalne rzeźby w drew­ nie z Kurpiowszczyzny należy przypomnieć o wspomi­ nanym na początku niniejszej pracy: a) w y s t ę p o w a ­ niu na tym terenie dzieł wykonanych głównie przez zawodowych rzeźbiarzy ludowych, b) o dużym zróżni­ cowaniu ich indywidualności, c) a także o różnicach zachodzących w stosowanych technikach i sposobach rzeźbiarskich zależnie od czasu oraz od warsztatu określonego twórcy. Przyjmując, że wszystko io są czynniki oddziału­ jące na właściwości formalne rzeźby, nie można jej tu traktować jako zjawiska jednolitego. N i e w ą t p l i w i e muszą istnieć różnice między warsztatem rzeźbiarza zawodowego, który uprawia swe rzemiosło stale, dochodząc dzięki temu do sprawności kształtowania, ale także i do pewnego .manieryzmu — a warsztatem rzeźbiarza niezawodowego, podejmującego swą t w ó r ­ czość dorywczo, a w i ę c bez tych konsekwencji do j a ­ kich prowadzi ciągłość pracy i rutyna. Te różnice warsztatowe pociągają za sobą różnice formalne. W �II. 26. Franciszek Golan z Golanki. II. 27. Kapliczka ze św. Antonim, lipa, wys. 34 cm. Wyk. 1958 r. Franciszek Golan. II. 28. Konstanty Chrostek z Lipnik. II. 29. Narzędzia kowalskie używane przez K. Chrostka do rzeźbienia. twórczości rzeźbiarza zawodowego forma bardziej rozbudowana bliższa jest poprawnemu czy też wier­ nemu odtworzeniu rzeczywistości, w ó w c z a s gdy prace niezawodowego rzeźbiarza odznaczają się formą bar­ dziej uproszczoną, a w i ę c przejrzystą, bardziej su­ g e s t y w n ą (czy jak kto woli ekspresyjną), bardziej też przyporządkowaną materii i kształtowi klocka. Oczy­ wiście twórcom tej kategorii nie zawsze udawało się osiągnąć w swej pracy poprawną kopię rzeczywistoś­ ci, złożonej i mającej ustalone prawidłowości u k ł a ­ dów wizualnych, jednak te w ł a ś n i e dzieła najsilniej poruszają naszą wyobraźnię. Przykładów takiej rzeźby znajdujemy na terenie Kurpiowszczyzny stosunkowo niewiele. Należy do nich chyba figura św. Jana Nepomucena (il. 2), rzeźba która pod w z g l ę d e m formalnym nie znajduje analogii wśród innych obiektów i której „niepoprawności" po­ zwalają przypuszczać, że nie w y s z ł a z warsztatu rzeź­ biarza zawodowego. Podobne cechy formalne w y s t ę ­ pują w początkowych pracach rzeźbiarzy zawodo­ wych. Wprawdzie znamy pierwsze prace niektórych tylko spośród tych rzeźbiarzy, są to jednak przykłady wystarczające do stwierdzenia, ż e każdy rzeźbiarz ludowy inaczej kształtował swe figury w okresie pierwszych prób, niż po uzyskaniu pełnej sprawności w swym rzemiośle. Rzeźby Jana Sęka z lat 1945—1962 są widomym tego dowodem. Gdyby nie informacja samego twórcy, nigdy nie skojarzyłyby się badaczowi z tym samym warsztatem owe wczesne Chrystusy ukrzyżowane, ze sztywno trzymanymi dużymi g ł o w a ­ mi i późniejsze — bliższe powszechnej konwencji z głowami w ł a ś c i w e j wielkości wciśniętymi między ramiona (il. 24). Osobne zagadnienie przedstawia twórczość dojrza­ łych już rzeźbiarzy zawodowych. Jeśli nie odnajdu­ jemy w niej tych najjasikrawszych cech „surowego prymitywu", „naiwnego widzenia świata", to m o ż e ­ my natrafić na inne właściwości niekształconej sztu­ ki. Fascynują tutaj najbardziej cechy indywidual­ ności samego twórcy, przejawiającej się w silniej­ szym o wiele stopniu, niż w dziełach rzeźbiarzy nie­ zawodowych. Swoisty temperament twórcy, jego po­ m y s ł o w o ś ć znajdują wyraz nie tylko w zakresie te­ matyki prac (czego przykładem była wspomniana historia ze Ś w . Trójcą Kaczyńskiego), ale przede wszystkim w samym sposobie kształtowania, budowa­ nia bryły itp. Przykładem tej pomysłowości (zresztą nie bez udziału praktycznych m o t y w ó w ) u t w ó r c ó w utrzymujących się ze swych dzieł są sposoby rozwią­ zywania pracochłonnych detali, jak np. guziki w su­ tannie św. Jana, znaczone jakiegoś rodzaju sztancą lub wbitymi obok siebie kołeczkami (il. 22), czy też sposób wykonania k o s m y k ó w futrzanej pelerynki, no­ szonej przez tego ś w i ę t e g o — za pomocą rzędów r ó w ­ nomiernie pozostawionych na powierzchni drewna na­ cięć dłutem (il. 20). Wydaje się, że prace tych zawodowych rzeźbiarzy przejmują inne jeszcze cechy formalne — mniej uchwytne, poprzez które w jakiś sposób udziela się indywidualność autorów. Takie np. odnosi się w r a ­ żenie kontemplując surowość i pryncypialność spoj­ rzeń postaci w rzeźbach Kaczyńskiego czy swego ro­ dzaju łagodność i dostojeństwo figur Raczkowskiego. Podobne uwagi nasuwają się w wypadku prac w s p ó ł ­ czesnych rzeźbiarzy. C i , którzy są gospodarzami, ojca­ mi rodzin i nie mogą stale uprawiać swego rzemiosła, uciekają do niego myślami, m ó w i ą c słowami Chrostka jako do najmilszego. Jeśli zaś rzeźbią, na pewno w swej robocie pozostawiają wiele z siebie. Sęk, które­ mu świadomość późnego już wieku nakazuje s i ę spie­ szyć, wszystkim swym „osóbkom" zaciska usta, odma­ wiając choćby cienia uśmiechu. Pozostaje jeszcze zastanowić się nad czynnikami, które w p ł y n ę ł y na wielkie zaangażowanie rzeźbiarzy w prowadzoną pracę. Zacznijmy od bliskiego nam za­ gadnienia jakim jest wrażliwość estetyczna. Wywiady 153 �43 przeprowadzone z rzeźbiarzami zgodnie z kwestio­ nariuszem dostarczyły materiału potwierdzającego te­ zą, iż wrażliwość estetyczna ludowych t w ó r c ó w często nie pozostaje w związku bezpośrednio proporcjonal­ nym do osiągnięć twórczych, jest to związek raczej odwrotnie proporcjonalny. Wystarczy, jeśli powiemy, że poglądy estetyczne najpłodniejszych rzeźbiarzy, Golana i Sęka, są niezwykle prymitywne, że tylko bardzo w ą s k i e m u kręgowi wartości przypisują pięk­ no. Z kolei zaś prawie nie rzeźbiący dziś Chrostek widzi świat w wielkiej jego złożoności i w urokach zupełnie niedostępnych dwum poprzednim twórcom Dlatego też należy chyba akcentować inne siły, które w y d ź w i g n ę ł y owe jednostki z ich środowiska, awan­ sując je dziś do miana twórców ludowych. Jestem gotów uznać jako pierwszoplanowe działanie sił społeczno-ekonomicznych, o w ą większą na tych terenach niż gdziekolwiek indziej powszechną potrzebę poszu­ kiwania środków do życia poza podstawowymi zaję­ ciami wiejskimi jakimi są rolnictwo, hodowla lub pa­ sterstwo. W życiorysie każdego prawie z przedstawia­ nych rzeźbiarzy odnajdujemy momenty wskazujące, iż doświadczyli oni trudnych losów ludzi, którzy albo odsunięci zostali od użytkowania ziemi, albo nigdy nie mieli jej w dostatecznej mierze. I stąd u nich ko­ nieczność znalezienia środków do życia w zajęciach pozarolniczych. rza" czy „dobrego gospodarza" . Jeszcze w nie tak odległej przeszłości częste były na wsi kurpiowskiej wypadki pogardliwego traktowania ludzi utrzymują­ cych się z rozmaitych zajęć ubocznych. Na tym tle konflikty jednostki z otoczeniem pobudzały niewątpli­ wie natury ambitniejsze do wysiłków, chociażby w kierunku doskonalenia swych umiejętności, a w w a ­ runkach szczególnego zapotrzebowania na strojną ro­ botę na wsi kurpiowskiej — do wzbogacenia jej o w a ­ lory artystyczne. W tych okolicznościach prace sto­ larskie bliższe często były popisom dekoratorskim, aniżeli solidnemu rzemiosłu. W warunkach daleko sięgającej samowystarczalności miejscowych gospo­ darstw, niejednokrotnie rzemieślnicy musieli wiele w k ł a d a ć w y s i ł k u , aby znaleźć n a b y w c ę swojej ro­ boty. Sądzę, że podejmowanie się rzeźbiarstwa przez stolarzy stanowiło wynik oddziaływania tych wszyst­ kich czynników, natomiast nikłe miała znaczenie owa, często podkreślana przez badaczy twórczości ludowej, wrażliwość twórców na piękno. Wszyscy prawie rzeźbiarze kurpiowscy zarówno dawniejsi, jak współcześni, mają w historii zdoby­ wania umiejętności artystycznych moment zetknięcia się lub uprawiania zawodu stolarza. Nie muszę pod­ kreślać, że zawód ten wymaga od adepta zdolności, jeśli tak można powiedzieć manualnych czy też tech­ nicznych. Sądzę, że w rekrutacji do zawodu stolarza zdolności te obok wspomnianych czynników społeczno-ekonomicznych odgrywały g ł ó w n ą rolę. Osobne za­ gadnienie stanowi przechodzenie owych stolarzy do zawodowego rzeźbienia względnie — łączenia tych zajęć. PRZYPISY Wiadomo, że większość'*zawodów pozarolniczych, w tym również takich jak stolarstwo, nie zyskuje w opinii społeczności wiejskiej podobnego znaczenia jakie przynosi tytuł gospodarza, „walnego gospoda­ Oczywiście zdarzało się, że w grę wchodziły do­ datkowe jeszcze czynniki, choćby takie jak osobiste przeżycia jednostki, wszelkie dramaty familijne. Rzeźbienie pochłaniające myśli koiło nieraz najcięż­ sze p r z e ż y c i a . Potwierdzałyby to historie ż y w o t a Sęka i niektórych dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich. 44 1 Adam Chętnik, Z Puszczy Zielonej, „Ziemia", t. 5, 1914, s. 153. N a j w i ę c e j rzeźb z terenu Kurpiowszczyzny po­ siada Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warsza­ wie, a następnie Muzeum w Łomży i Nowogrodzie oraz Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Por. A. Chętnik, op. cit., s. 152—153; tenże, Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, Biblioteka Geogra­ ficzna „Orbis", seria I I I , t. 4, Kraków 1924, s. 69—71; W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", t. 6, 1870, S. I I , s. 42; K . B. S K . , Szopka w Myszyńcu, „Wisła", t. 9, 1895, s. 112—113. Por. K . Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobli­ wego, Warszawa 1933; J . Grabowski, Wystawa kra­ kowska rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 6—8; R. Reinfuss, J . S w i ­ derski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 126— 146 i in. 1 3 4 30 31 �5 „[...] Tenże obwiniany y Insze Exessa popełnił iako to kradziestwa zastempy drog pustoszenie puszcz Starostwa Łomzienskiego a n a y w i ę c e y ydąc z karczmy mimo Bozą Mękę. Mówił kiedyś ty Bog cego tu siedzis gadayze. Cosz Mówisz. O czym Wszystkich Ukrzywdzonych ustne poprosicie Uczynione opiewa­ ją [...], Księgi Bartne Nowogrodzkie z 1703, s. 154, Woj. Arch. Państw, w Poznaniu, sygn. m śkr. A - I I I , R 2 (A. B . I I I ) . ' Por. uwagi na temat krzyży żelaznych w pracy mojej Artystyczna twórczość kowalska od końca XIX w. do I wojny światowej na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ m a t o r ó w : Rozalii Chrostek, ur. 1883 r., zam. Wyszel, pow. Ostrołęka, S t a n i s ł a w a Gwiazdy, ur. 1871 r., zam. Wolkowe, pow. Ostrołęka, Piotra Jermacza, ur. 1874 r., zam. Kozioł, pow. Kolno, Józefa Mroza, ur. 1867 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Józefa Sendrowskiego, ur. 1910 r., Dobry Las, pow. Kolno, Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. Przypuszczenie to sugeruje podawany przez wszystkich informatorów fakt zmiany nazwiska i imie­ nia przez rzeźbiarza po osiedleniu się w Krobi. Według informatorów Andrzej Kaczyński nazywał się wcześniej Dawid Niedźwieoki. Według opowieści osób pamiętających K a c z y ń ­ skiego miał on w domu zamontowane w 3 rogach izby ule na pszczoły z wlotami od strony dworu. Ule te były oszklone, aby goście podziwiali pracę pszczół. Miał on też w domu zrobiony przez siebie specjalny krzyż — „taki krzyż co jak przyszła godzina to w y ­ dzwaniał." (Wypowiedź Aleksandra Jąkiewickiego z Kadzidła). „On rozumiał wsio, on wiedział tyle co ksiądz, on bez m a ł a taką śkołę m i a ł jak ksiądz. On się ni­ kogo nie bojał — gadał nieraz do nas, jak zechce to przyprowadzę satana do izby i jek zechce to go wygnam... On na każdej rzecy m ó g ł zagrać, i na skrzypcach i na harmonii, i na klornecie. Oj, to był majster. W Zalesie [sąsiednia w i e ś kościelna — J . O.] nie chcieli mu dać kolendy [za reperację organów — J . O.], to popsuł, to potem do niego przychodzili, prosili zeby odreperował, to tylko się dotknął i zaceły grać... Zawdy jak posedł za swoją robotą, to przyniósł pełne kiesionki pieniędzy." Wypowiedź Piotra Orła z Krobi. „Oj to był p r z e m y s ł o w y cłowiek, oj to był wierzbiarz zawołany, wsystko potrafił od­ robić jak zechciał." Wypowiedź Franciszka Giersa z Golanki. „Chodziłem na katechizm do kościła w K a ­ dzidle, a on reperował organy [było to w 1900 r.]. 7 8 8 1 0 11 Jak w y k o ń c y ł organy to wlozł na dach i wzioł dwa parasole, otworzył, popatrzta dzieci jak j a będę frugał i skiknął, i nic mu nie było." Wypowiedź Alek­ sandra Trzcińskiego z Kadzidła. Wiadomości o A. Kaczyńskim uzyskałem od następujących informatorów: Stanisława Berga, ur. 1890 r., zam. Jeglijowiec, pow. Ostrołęka, Adama P a bicha, ur. 1908 r., zam. Krobia, pow. Ostrołęka, Piotra Orła, ur. 1890 r., zam. Krobia, Franciszka Giersa, ur. 1897 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Aleksandra Jąkiewickiego, ur. 1875 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka, Piotra Trzcińskiego, ur. 1881 r. i Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło. Por. rzeźby: św. Jana w Siarezej Łące, pow. Ostrołęka, Dudach Puszczańskich, pow. Kolno, św. Floriana w Łysych, pow. Kolno i Wykrocie, pow. Ostrołęka, Chrystusa Ukrzyżowanego u Józefa Racz­ kowskiego w Kadzidle, pow. Ostrołęka, Sw. Trójcy w Krobi, Golance, Tartaku, Zalesiu, Dawi (obecnie w Muzeum w Łomży), Tyczku, Wolkowych (na dro­ dze do Dąbrów) w pow. Ostrołęka i Lipnikach, Ł y ­ sych w pow. Kolno, oraz anioły na oprawie feretro­ nu Matki Boskiej w kościele w Myszyńcu. Przed paru laty rzeźbę t ę skradziono. Wywie­ ziono ją z Wachu samochodem. Wiadomości o życiu Łukasza Raczkowskiego uzyskałem od następujących informatorów: Alek­ sandra Trzcińskiego {patrz przypis 9), Bolesława Po­ laka, ur. 1904 r., zam. Lipniki, pow. Kolno, Stefana Lendy, ur. 1905 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka, Stanisława Górskiego, ur. 1902 r., Kadzidło, Marianny Raczkowskiej, ur. 1908 r., Kadzidło, Eleonory Dusak, ur. ok. 1905 r., Kadzidło, S t a n i s ł a w a Poręby, ur. 1897 r., Kadzidło oraz Ireny Dziesińskiej, ur. 1907 r., Myszy­ niec, pow. Ostrołęka. „Był on słabowitego zdrowia — m ó w i o rzeź­ biarzu daleki jego krewny Józef Raczkowski — chuderlawy bardzo, niezbyt duży, ściągły na twarzy. Roz­ w i n i ę t y mocno nie był. Cłowiek rozwinięty ma swój ruch i głos mocny, a on tego nie miał. Tylko mlecne rzecy jadł." Por. rzeźby: Chrystusa biczowanego — „stoją­ cego" w Jazgarce, pow. Ostrołęka (u Stanisława Gąs­ ki), w Płoszycach, pow. Ostrołęka, w Kadzidle (na plebanii) oraz w Lipnikach, pow. Kolno (u sołtysa), Chrystusa Frasobliwego w Kadzidle (u Eleonory D u ­ sak), w Lipnikach (na plebanii), por. też figura z Swidwitaorka w pracy K . Iwanickiego, op. cit, fig. 48, Chrystusa ukrzyżowanego w Kadzidle, Golan­ ce i Todzi w pow. Ostrołęka, Chrystusa upadającego w Klimku, pow. Ostrołęka, św. Jana w Kadzidle, Go­ lance, Jazgarce i Brzozowym Kącie w pow. Ostrołęka, św. Józefa (feretron w kościele w Kadzidle), św. Ro­ cha w Łysych i Wolkowych w pow. Ostrołęka, Matki Boskiej w Kadzidle (u J . Raczkowskiego) i w Czarni, pow. Ostrołęka. Wsie Dobry Las i Durlasy leżą na drodze z No­ wogrodu do Kadzidła, a w i ę c w miejscu, które powin­ no być znane Raczkowskiemu. Należy tu też powie­ dzieć, że twarze rzeźb Chrystusa Frasobliwego z Durlas i Chrystusa w Piecie z Dobrego L a s u zbudowane zostały na tej samej zasadzie co twarze innych rzeźb Raczkowskiego, przedstawiających Chrystusa. Zasadą tą jest w y r a ź n y podział owalu twarzy na 5 pól, wy­ znaczonych liniami: nosa, załamań na kościach policz­ kowych i w ą s ó w — co w całości rysuje się wyraźnie jako pięcioramienna gwiazda (il. 13—15). Wiadomości o Czerwińskim uzyskałem od in­ formatorów: Katarzyny Poliwacki, ur. 1883 r., zam. Golanka, Stanisława Puławskiego, ur. 1898 r., zam. 1 2 13 14 15 1 6 1 7 18 19 II. 30. Boleslaw_Bnlak z Lipnik. U. 31. Zmiany w -for­ mie rzeźb B. Polaka: a — Chrystus Frasobliwy z 1920 r., lipa, klocek niełupany. Rzeźba nie poprzedzo­ na szkicem, b — szkic postaci Chrystusa Frasobliwego do rzeźb obecnie wykonywanych. 155 �32 33 Szafarnia, pow. Ostrołęka i cytowanego już Piotra Trzcińskiego. Ozdobne zwieńczenia okien. Rzeźbiarza tego wspominają do dziś w okolicz­ nych wsiach: Swidwiborku, Biełusnym Lasku i Brzo­ zowym Kącie, lecz niestety nazwisko jego nie jest znane. Rzeźba M. Boskiej Skępskiej z Baranowa i Błędowa (obydwie w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie) oraz w kapliczkach w Czarnotrzewiu i Krukowie w pow. Przasnysz. Por. H . Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drewnie na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, rkps pracy magisterskiej, s. 23. Rzeźbić to znaczy zajmować się zdobnictwem w drewnie. Wypowiedź Stanisława Gwiazdy z Wolkowych. W zbiorach Muz. Kult. i Szt. L u d . w Warsza­ wie znajdują się 3 rzeźby Chrystusa ukrzyżowanego (nr inw. 24669—22671), dane mi przez J . Sęka. Otrzy­ mał je kiedyś do „naprawy", ale uznał rzeźby te za „nic już nie warte" i nie starał się ich naprawić (il. 34). Wiadomości do życiorysu J . Sęka otrzymałem od samego rzeźbiarza oraz od jego rodziny: Stanisła­ wa Sęka, ur. 1906 r., Władysławy S ę k o w e j , ur. 1900 r., Henryki Niezgody, ur. 1938 r. i sąsiadów: Feliksa Puławskiego, ur. 1919 r., Józefa Kołodziejczyka, ur. 1920 r., Marii Olbryś-Sucheckiej, ur. ok. 1900 r. „Swęci z duzimi mordami", „smutne Pany J e zusy" albo „chłopki", takich oto określeń używali s ą ­ siedzi J . Sęka w rozmowach o jego rzeźbach. Warto również podać opinie o robocie J . Sęka jego kolegów rzeźbiarzy: „On nie umiał podciągnąć twarzy, żeby ona była żywsza, to ona smutno wygląda. Co z n ó w na ukazanie umęczenia, to pogląd udany podany, bo to cłowiek umęczony śmiertelnie. Ręce za grube, to i atleci takich nie mają. Nie znam tego nazwy [cho­ dzi o perisonium — J . O.], taka przewiązka jak mógł 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 8 2 7 256 tak ją przewiązał, nie widać gdzie zakład, a gdzie przekład, tu widoczności tego nie ma. Troszkę po­ dobizny jest w bziuchu, tu dał trochę podobizny c ł o wieczej". ( K . Chrostek o rzeźbie Chrystusa ukrzyżo­ wanego, i l . 24, figura pierwsza z prawej strony). „Za tęgo zerżnięta głowa, powinna b y ć okrągła. C y z to mozebno, zeby klinem schodziła. Ocy za duze jakby z nieboscyka twarz zdjęta. Syja załachmatna [zbyt szeroka — J . O.], to u męzcyzny, a nie u niewiasty taka jest. Nosek jakzes taki może b y ć prosty, powin­ no być wcięcie jak u grzecnego cłowieka. To so w ł o ­ sy? Włos to musi być włos, a tu jeden włos pięć m i ­ limetrów. A ten k o ń — co to koń ma ocy z przodu? Niech pan pójdzie do stajni, jak nie wierzy i zobacy, ze koń ma z boku ocy, a on jak rybie scupakowi po­ sądzał, z przodu, jak latarnie." (il. 35). Wypowiedź Franciszka Golana. W urabianiu opinii o robocie J . Sęka dużą rolę odegrali księża. Podobno jeden z miejscowych księży chodząc po kolendzie, kiedy przynoszono mu do poświęcenia figury Sęka, tak oto z w y k ł m a w i a ć : „Odnieście to m u albo w kuchnię włóżta." 2 8 „Ten jest innym Janem, on jest księzem bo ma komezkę, albo może pisarcykiem bo psiórko trzyma [chodzi o lilię, którą S ę k zamienił w swych rzeźbach na ptasie pióro do pisania — psiórko — J . O.]. Niepomucen go się nazywa, to nie ten co Pana Jezusa chrzcił, co ma w śródleciu śwęto, jego śwęto po Bo­ żym Narodzeniu. Wypytam — kończy w y p o w i e d ź J . Sęk — księża się jesce, to mi powie wsystko od cego on jest." 2 9 Zupełnie sporadycznie podejmował się J . S ę k rzeźbienia innych figur i tak np. ok. 1948 r. wyrzeźbił konia do laski wartownika nocnego (il. 35), ok. 1956 r. symbole Męki Pańskiej dla biskupa z Poznania, który bawił z wizytą w kościele w Dąbrówce, ok. 1960 r. „Pana Jezusa w m ł o d y m wieku" do kapliczki w P ł o szycach czy, jak ostatnio, ptaszki dla Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. �II. 32. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek łupany, wys. 29 cm. Wyk. K. Chrostek (rzeźba nie ukończona). 11.33. Szkic twarzy* Sw. JanaTWyk.^JjiiLJiek+Il. 34. Chrystus Ukrzyżowany, brzoza, wys. 27 cm. Płoszyce, pow. Ostrołęka. II. 35. Zakończenie laski wartownika noc­ nego, sosna, wys. 58 cm. Wyk. 1948 r. Jan Sęk. J . O.], bo jest ściślejszy, ściślejszy ma słój." Wypo­ w i e d ź K . Chrostka. „Najważniejsze jest wysuszenie. W drobniejszej robocie to dwa lata wystarczą, a w grubszej, to i pięć trzeba. Zwykle najlepiej suszyć na powietrzu na dworzu, żeby i deszcz, i słońce, bo jak w plewach czy słomie to słój bardziej się drze. Twardsze jest od ro­ baka jak tak fermentuje na dworzu. Ale trochę musi być przykryte, a korę lekko ponacinane, żeby miało wydech, żeby nie zaczerniał środek." Wypowiedź K . Chrostka. Por. sposób wmontowania krzyża oraz wyzna­ czenia ł u k ó w fałd na pelerynie w rzeźbie św. Jana z Todzi, Szafami i Kadzidła (il. 20, 22). Por. dokumentacja w zapisie filmowym: Jan Sęk z Płoszyć, w Archiwum Filmowym Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie, pozycja FL/26. " Jak w y ż e j . Warto również przytoczyć tu w y ­ powiedź samego rzeźbiarza: „Robię zawdy gębę n a j ­ pierw, w y k a ń c a m potem ręce, a dalej korneżkę i trzewiki." Oto jak K . Chrostek opisuje s w ą pracę: „ N a j samprzód patrzy się czy jest pasowna [część z rozłu­ panego pnia — J . O.], potem ociosuje się siekierą i uformuje się od podstawy od razu strugiem. Mam wtedy tył prosty i boki a z przodu tylko podstawkę. Zdzieram potem z grubsza dłutem półokrągłym, a da­ lej w y r ó w n u j ę nożem, a dzie nie m o g ę w l e ź ć z no­ żem to biorę w ę ż s z e dłutko, a na koniec to już tylko w y k a ń c a m nożykiem." Np. K . Chrostek rzeźbił w okresie m i ę d z y w o ­ jennym na jedne z uroczyście obchodzonych dożynek „postać związkowca z ręką pozdrawiającą", a na inną podobną uroczystość „Kurpiaka starego". Por. W. Grochowski, op. cit., s. 42. Por. też przedstawiony wizerunek rzeźby M. Boskiej z Dzieciątkiem w pracach: J . Grabowski, op. cit., s. 24, T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce, K r a ­ ków 1948, fig. 5. Oto wybrane wypowiedzi o pięknie w przyro­ dzie F . Golana — rzeźbiarza niezwykle aktywnego w swym zawodzie i K . Chrostka, rzeźbiarza o nikłej aktywności. Gólan: „Równina najładniej mi się spo­ doba, a wzgórza to niebezpieczno, czy Pekaesem, czy furmanką to po równinie lepiej i dla rolnictwa przydatniejsa. Na ziemiach odzyskanych na górach różne rośliny, nawet psenica rośnie, ale mi się tam nie 3 4 3 5 3 6 3 8 34 3 8 3 0 Oto rzeźby F r . Golana wykonane w ciągu paru m i e s i ę c y na przełomie 1961 i 1962 r.: 3 figury M. B o ­ skiej, 3 figury św. Jana, 5 figur Chrystusa Frasobli­ wego, 5 figur Chrystusa ukrzyżowanego, 8 figur pta­ ków (bociana, sowy, jastrzębia, gołębia, skowronka, pliszki, wróbla i dzięcioła) oraz 2 figury „Strażaków rzymskich", 2 figury „Kosinderów", 1 figurę „Panny w cółku", 3 płaskorzeźby „Dyngus — wodo się leją", „Jedna gosposia pasie gęsiora", „Męka Pana Jezusa". „Miał pięciu braci wszystkie bystrzejse, a on spokojny, zawstydzony, jakby się stale wstydził. Jek juz posedł na zabawę, to posedł, popatrzył, posłuchał, ale nie zatańcył wcale. On wsystko odrobi. I zegar naprawi i każdą słabsą cęść do masyny odrobi, na co spojrzy odrobi." Wypowiedź Antoniny Kuliś, ur. 1911 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. „On taki robak sobie. Nikomu krzywdy nie zrobi, każdemu usanowanie odda. Z tego rzeźbienia to tyle miał co dla siebie, bo temu papierośnickę zrobił, temu f u jareckę dał." W y p o w i e d ź Stefanii Popielarczyk, ur. 1910, zam. Jazgarka. 32 Prawdopodobnie przez I w o j n ą ś w i a t o w ą nazy­ wano tych rzeźbiarzy „bogorobami". Z nazwą tą nie spotkałem się wprawdzie w czasie badań terenowych, ale wspomina ją A. Chętnik, który miał jeszcze okazję poznania dawnej sytuacji rzeźbiarstwa kur­ piowskiego. Por. Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, op. cit., s. 70. Dzisiaj u ż y w a n a jest powszechnie nazwa „wierzbiorz" lub „wierzbiarz", którą też tytułuje się wszystkich obecnie rzeźbiarzy. Tak więc istnienie zawodu rzeźbiarza w społeczności wsi kurpiowskiej miało i ma świadectwo w opiniach — w sferze f a k t ó w językowych. Por. definicja zawodu w pracy J . Szcze­ pańskiego, Zagadnienia wykształcenia ogólnego i za­ wodowego w szkolnictwie wyższym, „Studia Socjolo­ giczne", 1963, Nr 3, s. 40—41. „Lipa ona nie tylko jest mięka, ale ma tę z a ­ letę, że do trzydziestu lat nie ciepie się jej robak. Najlepszy jest lipy odziomek [część od ziemi — 3 1 3 3 4 0 4 1 4 2 �widzi. W ogóle mi się spodoba dzie pole obrodzone, to mnie tam jest ślicńie, ale i nad w o d ą nie powiem, tez ładnie, ale juz nie talk jak w polu. Dzie nie upo­ rządkowane w polu, dzie uorane niedobrze, to^ tam patrzeć nie mogę. Łąkę pokosi, ze euby tylko pościna, to na to mi się tez nie chce patrzeć. J a to juz chce kategoryenie, zeby mnie było ekstra". Chrostek: „Więcej równiejsze tereny mi się podo­ bają, bo te pofalowane, to już nie tak. Takie równe obszary to mają w mym oku wygląd najładniejszy. Bo ja się do tego zżyłem, przylgnełem do tego. N a j ­ więcej też mam zamiłowania popatrzyć na ładny ogród, gdzie wszystko pod kant. I las, tak sosnowy jak liściasty jest dla mnie zachwytny, ale w lecie kie­ dy rozwinięty, bo w zimie, to dziko wygląda. A na łany zbóż to już nie tak łubie patrzyć". Golan: „Najładniejsy kaśtan, co te jepka ma, to­ pola i jesion tez ładne. Lipa to piękna, na niej to się na ziemiach odzyskanych ukazała Matka Boska i liście jak się rozwinie to ma na wyględzie. Brzoza nie jest dobra dla rolnika, ją wsadzić we wogrodzie, to wsystek siok spod owocowych wyciągnie, wsystkie sioki wyciągnie. Jedna brzoza ze wszystkich [drzew — J . O.], to nie mogę na nią patrzeć. Nawet akacja choć ma kolce, to na nią patrzę i nic nie mówię, to drzewo na trzonek do siekiery to niespożyte." Chrostek: „Te drzewa mi się podobają z których mi się da coś zrobić: grabina, dzika grusza, lipa. Drzewo co zgodnie ze s w ą naturą rozwinięte, to piękne, to i sosna mi się podobuje jak nie uschnięta, a takie karły, załamańce to nie." Golan: „Dla mnie tylko podchodzi ś w i a t ranem. Wtedy mi s i ę wsystko podoba. A wiecorem to mi s i ę wsystko w głowie przedstawia i nie m o g ę spać, a r a ­ no bym spał i spał." Rzeźbiarz przyznaje uroki tylko porze wiosennej i latu, natomiast zimie i wszelkim jej przejawom odmawia tych wartości. Chrostek: „Wiosna to jest dla mnie pierwszym r a ­ jem i w śródlecie też jest ładnie, bo jesień, to już jesień, to już smutno, to już najgorzej, bo jak już zima, przykryte wszystko, to też ładnie. Zimową po­ rą, kiedy na drzewa opadną, to cudne takie urocze chwile. U ł a p y w a ć to się zbieram, zeby aparat sobie kupić. Szron na szybach to jest dla mnie zaehwytne. Najmilsze, najwdzięczniejsze poranki. A w śródlecie i wieczorówki. Wtedy ładne zapachy z pól i lasów ciągną." Golan: „Siaranki, chibitne [zwinne — J . O.], cerwoniutkie łubie na nie popatrzeć. Wiewiórecki tez ładne stworzenia, przychodzą mi w o d ę do studni pić. Zajuncek tez ładny. Jednego ja go za usy pod spód ręką do piersi przystaził i niósł do domu, to ocknął sie dopiero jakem drzwi otworzył. L i s to gadzina, zęby scezy. To juz pieska natura, ogon po samej zie­ mi. Tutaj są takie gadziny tchórze, a to skodne, a to margota, corny jek diabeł, cłowiek to az zadrży jek go zobacy, całą farbę z kury wyciągnie. Jez to tez margota, ale on to duzo pomoco jest, duzo robactw wynisca, ale to margota. Sedem raz boso to na niego wlozem. bo to nie ucieka, sie nie rusa ta gadzina tylko się skuli." Chrostek: „Jez, to ładny robak i ze swej budowy i pozytecny. Z w y g l ę d u , to najpiękniejse sarenki i za­ jąc możliwy. Nawet lis to z twarzy jest cudnie zbu­ dowany, taki bystry. Tchórz z w y g l ą d u główki też ładny." Golan: „Jek krowa jek poziomka wypasiona, spod ma dobry, to mleko ma, to piękna. A jek daje jek w ó ł to nie ma na co popatrzeć. Koń. Jeżeli noga do­ bra, nie koślawa, idzie jedna za drugą, nie umarany, wypasiony to lala. A jek głowę nosi nisko to szka­ radztwo. Głowa wysoko to do lotu i pociągu dobry. Maść krowy najładniejsa — holenderka, bo to jest Fot. i rys. — autor. Fot. il. 7 — Marian Pokropek. dobytek spasły. A konie, to kaśtan, wildno żółty, a biały to się wciunz nuza [brudzi — J . O.]." Chrostek: „Krowa może m i e ć dla mnie maść taką i taką. Aby tylko twarz miała ładną i rożki ułożone i może mlika nie tak dawać tobym kupił. Jedna taka spodobała mi się na rynku, to bym ją kupił, choćby mleka mało dawała, ale pieniędzy nie miałem. Piękny koń w y g l ą d a smagły, co do wierzchu, bo te o w a ł y , co do robót, to mi się nie podobają, one i smutniejsze, a tamte żywsze, weselsze. Maść to bez różnicy, ale kasztan najładniejszy, ale i biały dla mnie piękny, tylko musi b y ć utrzymany. Może i dla mnie nie byłby piękny, ale na niego teraz stale zwracam uwagę, bo z o g o n ó w ich biorę włosie na struny do skrzypiec. To już teraz stale takich, z długimi ogonami w y p a t r u j ę i one mi się bardzo podobają." 4 3 Por. K . Zawistowicz-Adamska, Zawody poza­ rolnicze w wiejskiej kulturze tradycyjnej, „Studia Socjologiczne", 1963, Nr 3, s. 99—114; Materiały z konferencji poświęconej socjologii zawodu, zorganiwanej przez Zakład Socjologii Pracy Instytutu Filo­ zofii i Socjologii PAN, Warszawa 1963 (w druku). „Zimowo poro to juz najlepiej wierzbić, w cieple siedzę i wierzbie. W lecie to juz ide na po­ wietrze i do domu mnie nie ciągnie, bo to jek we więzieniu cłowiek musi przy tej robocie siedzieć i ro­ bić... Juz mi się ta robota nie sykuje jek ja usionde w lecie na trzi ćtery godziny [bowiem zdarza się, ż e w tym czasie ma zajęcia w gospodarstwie — J . O.]. Dlatego w lecie nie chce tak robić, zawdy na zime się najwięcej sykuję. U mnie panie tego nie ma zeby przerwać, chyba ze deso i śpik mnie bierze, a co tak co nie ma descu, to ja nie m o g ę bez roboty. Casem spać się chce to zapale, wygwizdani, w y ś p i e w a m i raźniej idzie. W casie roboty przeważnie m y ś l ę , jak to najlepiej odrobić, zeby nie popsuć. To jek usionde to tylko o tym myślę, cyntymetry rozkładam, zeby pokraki jakiej nie wystroić, dzie ręka, dzie korpus uważam. To juz robota jek aptykarz, o tym mus myśleć, trzeba delikatnie jek aptykarz — lejek w ł o ż y i liekarstwo rozliwa. A jak juz muse to pójdę na stronę. Ale nie powiem mogę wierzbić i rozmawiać i śpiewać. A jek końce, to m y ś l ę inny gatunek [inną rzeźbę — J . O.] odrobić, a jak mi się spodoba, to ta­ ka samą drugą odrabiam. J a mam zawdy chęć do wierzbienia, ja na to mam zawdy chęć cego jesce nie robiłem, cy to ja dam rade. J a mam takie do tego zamiłowanie. Jesce zamiarów mam duzo. Pijaka m y ś l ę odrobić. On flachę trzyma, a zona z miotłą. I drwala z siekierą i Matkę Boska z Panem Jezusem. O j , oj, oj, co ja mam w głowie." Wypowiedź F . Golana. J . Sek pracuje w w i ę k s z y m chyba jeszcze skupie­ niu, aniżeli F . Golan, praca pochłania jego myśli. Niekiedy w czasie roboty wraca wspomnieniami do w ę d r ó w e k z rzeźbami na sprzedaż. Ale, jak zrozumia­ łem z jego wypowiedzi, wspomnienia te noszą charak­ ter przede wszystkim kotttentowania się możliwością „obchodzenia świata", „widzenia różnych stron" i jed­ nocześnie pewnej dumy z pełnionej misji. A oto jak K . Chrostek określa siebie w czasie rzeźbienia i warunki konieczne do tej pracy: „ N a j ­ lepsza robota z rana. A najwięcej pracuję w zimie, bo wtedy mam spokój, a czy zimno, czy upał to dla mnie bez różnicy. Dzień przy dniu nie można ustać orzy tafciei oracy. Takie napadają, takie chwile i... I w ł a s n a cheć najdzie i znów stawać do roboty. Naj­ ważniejsze do tego spokój, żeby się człowiek od­ dzielnie znalazł, zamknięte drzwi b y ł y i nikt nie prze­ szkadzał, bo tak dziecko krzyknie, beknie i ręka chybi. P r z e w a ż n i e m v ś l nastswiona jest w tą p ac, a przeważnie przy wykończeniach przy twarzy. A nie­ raz nachodzą przypomnienia — co dobre, co złe. To je?t ulubiona zawodowa moja robota." 4 4 r Projekt i wykonanie mapki — Antonina Hasowa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e9fa45935ab51580c1b36aeedfbc925.pdf 84bfb14602e17e1b53c4420b2c1642a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4385 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII polska sztuka ludowa �TREŚĆ Izolda Kaczmarczyk M a l o w a n e m e b l e l u d o w e z P o m o r z a Gdańskiego Krystyna Basistowa Twórczość Z o f i i E w a Snieżyńska-Stolot Sałek Przedstawienie Ze studiów sztuce 15 Świętej nad 3 Krwi ikonografią z Walldiirn. w polskiej ludowej 27 S T R A C H Y materiały nadesłane w odpowiedzi na apel Jan Kurkiewicz „Beboki" Barbara Brukalska Jan M i n o r s k i Strachy przeciw B r o n i s ł a w Muszyński Strachy Maria Kownacka redakcji 37 d z i k o m z Puszczy K a m p i n o s k i e j (materiał Informacja ilustracyjny) o strachach z 60 Puszczy Augustow­ skiej S U M M A R Y O F 62 A R T I C L E S 63 РЕЗЮМЕ Po artykule 64 J . Kurkiewicza wiersze Leśmiana, Na okładce 55 i stronie tytułowej: o strachach Haliny Strachy Jerzego Harasymowicza, Bolesława Poświatowskiej. z Beskidu Żywieckiego. Fot. Jan Kurkiewicz. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1 9 7 0 NR �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretariat redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — M a r i a K l u k o w s k a . Układ graficzny — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) . R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 3 1 - 3 2 - 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6d61c2b0113b3d10746932c1986ea9.pdf 6cf02476eea7753c70530a25843894c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4380 Title A name given to the resource Summary of articles/ ummary oPolska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101-103 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Franciszek Pabich — „THE MADONNA I N P O M E ­ RANIAN WATER THREAD PAPER" The author publishes some particularly valuable and so far unknown material concerning water thread paper in Pomerania. These materials are the result of ten years of toilsome work, studying both old notarial acts, mortgages, church and municipal records and municipal archives not studied from this point of view so far. The author's research also included the study of old price lists, calendars and chronicles, private etters and agreements and old prints and documents in the Voivodship State Archi­ ves. This research has today enabled the author not only to publish an extremely rich, unknown and interesting set of copies of the water thread papers, themselves, but also a lot of information of particular importance, for it has made it possible to establish the existence of 96 paper mills in Pomerania, among them, the oldest one in Gdańsk, dating back to 1420, and to identify the names of 200 paper makers, which in turn showed a large number of Poles among the founders and owners of the Pomeranian paper mills, and also the fact that the apprentices executing these water threads were largely recruited from the Polish element. And this enables the author to clas­ sify their work as Polish folk art. Water thread paper first made its appearance in Pomerania in the middle of the 15th century, and the earliest examples date back to 1454. Among the subjects specific to this area, the dominating one is the Madonna and Child. The set of illustrations accompanying the article show the rich variety of presentations of the subject, from very subtle ones to fundamentally different compositional types. The set of copies is furnished with an information table giving their origin, the place where they are kept, their dimensions and a list of various kinds of water thread papers, according to the paper mills. Jerzy Czajkowski — W E A V E R S C O T T A G E S I N T H E L O C A L I T Y OF KROSNO Research carried out on the folk architecture of Pogórze (Rzeszów region) has shown that in a few villages in the locality of Krosno there is a definite inter-dependence betwen the craft of weaving practiced there and the interior layout of the weavers'cottages. The examples that have been preserved, some of them dating back 100 and in some cases 200 years, justify the statement that a well developed layout plan is typical in the weavers' cottages. The author distinguishes three versions of the layout plan: 1) cottage with corridor in centre and rooms on both sides, 2) with lobby running halfway along one side with rooms opening out of it, residential plan, 3) with the same layout, work­ shop plan. The author discusses various versions of interior layout within the framework of these plans, depict­ ing them with the plates that have been included (the Palish abbreviations should be understood as follows: Wr — workshop, I — room, K o — chamber, S — lobby, St — stable, B — quadrangle, I zim — cool room). The simplest is the cottage built according to the layout of the lobby running halfway along one side with the rooms opening out of it, workshop plan. (Plate 1/3), an older type dating back to 1809 is shown in Plate 1/2, and one of 1860 in Plate 1/5, and another version of it is shown in Plate I I / 5 . 102 O L K A R T The cottage built acording to the first layout where the corridor is in the centre and the rooms on both sides, comes in two versions: the first, very common in the locality under review, (Plate 1/4, 6, 7, 8, 11/1, 3) and the other, showing a cottage dating back to 1840 (Plate II/4), which is not met with so often in the villages in question. The weavers'icottages were built of fir wood, with a hipped thatched roof. A characteristic feature of these cottages is that the ceiling is much higher in the living rooms than in the workshops. This is connected with the fact that the cottages were without chimneys and also with so-called „Polenie" for drying wood and as shelf running round the walls just below the ceiling (fig. 2). The Korczyńska weavers'cottages differ from those in the neighbouring villages by the number of windows, which can be explained by the need for proper lighting in the room used as the weavers' workshop. This also arises from the fact that the layout locates the front of the cottage facing south. In the cottages discussed here, the second room is called the „workshop" despite the fact that it is a very long time since the workshop was located in the home. The term „workshop" is applied very widely, even i n villages where weaving was not done. The appearance of a weaving centre in the villages under review and, in consequence, the building of weavers'cottages, is in the author's opinion connect­ ed with the arrival of a group of German settlers there in the 16th century. These settlers had a good knowledge of the craft of weaving. But they soon became polonized and did not introduce any foreign elements into the building of weavers'cottages. For the original type of cottage most certainly only had one living room and the expansion of the interior was linked with the process of development. Buildings similar to those already described are also to be found in the region inhabited by the Ł e m ­ kowie and occur sporadically in the Sanok and Brzo­ zów districts. Anna Damrosz — A R T I S T I C F O L K PORZĄDZIE ( P U S Z C Z A BIAŁA) WEAVING IN This article is based on research carried out in the locality of Puszcza Biała (White Forest) in the Kurpie Region and embraces materials collected dur­ ing the last 70 years. The basic part of the material was collected in the village of Porządzie, which is one of the most important weaving centres of the Biała Puszcza area. The inadequate income brought in by the small farms and the existing possibilities of cultivating flax were essential factors influencing the develop­ ment of weaving. Several techniques are found in the fabrics made in Porządzie, each of which contri­ butes its own specific artistic effects: 1 linen weave, done on two-heddle looms, used above all for linen and dress fabrics, and also in making two-warp carpets; 2) the cotton rep weave, where the warp is almost invisible, used for making rugs, skirts, frocks and Sunday aprons; 3) twill weave, made on four-heddle looms, where the weft is almost invi­ sible; this weave is used in making dress fabrics and linen for towels and sheets; 4) a very complex technique used in making rugs, done on four or six-heddle looms. In the Puszcza Biała area, there are several characteristic types of fabrics which are outstanding for their specific arrangement of colours and orna­ mentation. They are, above all, bedspreads, striped �Kurpie rugs, the so-called „buronki", mats, and car­ pets. A s regards clothing fabrics, the only ones that are made here today are aprons worn on weekdays. Each of the kinds of fabrics has its awn exclusive pattern. The fabrics belonging to one type only differ in the colour composition and not the pattern. I n all the fabrics made i n this locality, the following com­ binations of colours are dominant: green and red and green and pinlk. A s a rule ,the patterns are sym­ metric, with a strictly defined rhythm. I n the ones known as „buronki", the background is a red and green or green and pink check pattern and the bor­ der is of multi-coloured stripes, the centre of the fabric is filled with so-called „kwiaty z pazurkiem" (flowers with a claw) on a pink, red or green back­ ground and they are edged with a border of geo­ metrical pattern. I n the mats, the background is i n one colour and the ornamental motif in another. In dress fabrics, known as Jkieoki" {fig. 2, 5), the pattern is made up of broad green stripes, between Which there are narrower stripes i n three colours and some wider ones i n red. I n the aprons worn on weekdays, the fabric is usually of a dark colour with narrow stripes of a light colour. I n the oldest Kurpie rugs, the whole surface of the fabric is covered with stripes of the same width. There are two basic ornamental motifs in the fabrics produced in the locality under review: the older type (check pattern as in the „buronki") and the plant motif („kwiaty z pazurkiem" on the carpets). The authoress stresses the importance of the material used in attaining colour effects and discusses the magic rites once practiced in cultivating flax and weaving the fabrics. The tests applied by the authoress during her research in the locality under review (showing n O J l b C K O E naSwx — „MAftOHHA B nOMOPCKOÏÏ <ï>MJIMrPAHH" A B T O P n y S j i M K y e T HCKJiioHHTejibHO u e H H b i e u H e MCCJieflOBaHHŁie pp CMX n o p M a T e p w a n b i , K a c a r o i u w e c H BOflHHblX 3 H 3 K 0 B H a H O M O p b e . M a T e p w a j I b l 3TM H B J I H lOTca p e 3 y j i b T a T O M 10 JieT KponowniBoro H3yneHna C T a p w x HOTapwajifeHMX, MnoTeHHbix M ropoflCKMx K O C T e f l b H b r X aKTOB, K 3 K M H e M C C J i e f l O B a H H M X C 3T0IÏ T O H K K 3peHMH CeJIbCKHX a p X H B O B H a TeppMTOpMM I I o MopbH. K p o M e T o r o aBTop HccjieflOBaji CTapwHHbie iieHHMKM, KajieHflapM, XPOHMKM, nacTHbie nwcbMa M floroBopbi, a TaKsce CTaponenaTHbie MaTepwajibi ii flOKyMeHTbi, xpaHHurwecH B B o e B O f l C K O M Tocyflap- CTBeHHOM ApxuBe. ocHose npoBefleHHbrx MccneflOBaHHM aBTop C T a T b H onyójiHKOBajT MCKjiioHKTejibHO G o r a T o e u MHTepecHoe c o ó p a H M e Hen3BecTHbix # o eux n o p p n c y i r - Ha KOB rpHJiKrpaHOB, a TaKjKe M3 K O T o p b i x Józef Przyborowski — W A W R Z Y N I E C M A K U C H , CARVER OF HOLY FIGURES FROM MIKLUSZOW I C E (KROSNO D I S T R I C T ) Makuch is rather a folk carver of the past cen­ tury, for he died in 1914, at the age of 70. I n folk carving, his work is a unique phenomenon for, as a carpenter, he attained a perfection of carving tech­ nique which enabled him to achieve a precision in his carving that is seldom met with in autogenous art. H A P O f l H O E *paHUMiueK HHCpopMaiTHH, coloured patterns of fabrics modified invarious ways for evaluation) have proved that the most general criteria in evaluating them were economic and tech­ nical. This was particularly apparent in the evalua­ tion of colour and ornamentation effects. I f artistic criteria were applied at all they were more an ex­ pression of the local tradition than of individual tastes. Traditional and regional habits as regards composition and choice of colours were found to be very strongly rooted. But i n 9pite of the pressure of tradition, there are signs of a gradual change in the development of weaving in the Kurpie region, and these changes can be seen both in the ornamental motifs used and i n the ohoice of colours, and also in the kind of fabrics produced. The ohanges that can be observed i n the patterns are largely due to the changes taking place in the techniques used. The traditional folk weaves of the Biała Puszcza area are gradually disappearing and giving way to factory produced fabrics. On the other hand, a new craft is developing, namely, the production of knitwear, which does not lend itself to the adaptation of the traditional patterns. p a s oneHb cjie^yeT, BascHbix HTO n a r t o M o p b e cymecTBOBaJio 96 oyinaJKHbix npeflnpiiHTMM, npnieM cTapeiîniee H 3 HHX B T a a H b C K e paóoTajio c 1420 r. K p o M e r o r o aBTop ycTaHOBMji dpaMHJiMM 200 6yiwa5KHMKOB; STO B CBOKJ o M e p e f l b flano B03MOJKHOCTb ycTaHOBMTb, HTO c p e f l M o c H O B a T e J i e i i M B j i a f l e J i b i r e B n o M o p c K M X o y M a j K H b i x n p e f l n p n a T M H ÔBIJIO 3 H a H M T e j i b Hoe HHCJio n o j i a K O B , HTO M H o r w e n o f l M a c T e p b H , B b i n o j i H a B U i n e soflaHbie 3Haitn, TaKHte èbiJiH n o j i a K a M H M STO jxaer a B T o p b i o c H O B a H n e p a c c M a T p M B a T b T B o p n e c T Bo, K a K n o j i b C K o e H a p o ^ H o e MCKyccTBO. <t>HJiMrpaHbi n o a B J i a i O T c a H a n o M o p b e B c e p e f l H H e XV B . C a M b i e paHHMe H 3 H H X n p o n c x o , z i a T c 1454 r . B T e M a T m c e 3Toro p a ń o H a npeo6jiaflaioT x a p a K T e p H b i e M3o6pameHHa H C K Y C C T B O Ma«OHHbi c flHTaTew. npmiosceHHaa 3THX H3o6pajKeHHM CBMfleTejibCTByeT o MHororpaHHOcra T B o p H e c K n x p e u i e H M ń , H a H H H a a c o n e H b TOHKMX, e j i e y j i O B H M b i x fleT a j i e i i BnjioTb flo coBepuieHHO npoTMBonoJiojKHbix K O M n O 3 i m , H 0 H H b I X TMnOB. K pHcyHKaM npwJioaieHa Taójiniia, n o a c H a i o m a a MX nponcxojKfleHne, MecTo xpaHeHMH u pa3Mepbi, a TBKJKe nepeneHb cpMJinrpaHOB OTflejibHŁix 6yMajKHbix npeflnpMaTMM. K HacToameił EJKH CTaTbe HaMKOBCKM — Taójrarra TKAHKAH XATA B OKPECT- HOCTHX KPOCHA MceneflOBaroia Hapo^HOM apxMTeKTypbi JJoryHta ( J K e m o B u i n H a ) n o K a 3 a j i n , HTO B H e c K O J i b K n x flepeBHax oKpecTHOCTeił KpocHa OTHCTJIMBO BbiCTynaeT B3anMOCBa3b MejKfly pacnpocTpaHeHHbiM T a M TKau,KHM peMeCJIOM H B H y T p e H H e i i n j i a H M p O B K M T K a i T K M X xaT. C o x p a H H B u i n e c a o6pa3rrbi, 3 a n a c T y i o CTOjieTHeii, a nopoii u C B w m e flByxcoTjieTHeii flaBHocTH, y K a 3 b i B a i O T H a TO, HTO fljia TKar^KOM M 3 6 b i x a p a K T e p e H p a 3 BepHyTbrił nJiaH nocTpoiłKM. ABTOP Bbmejiaer Tpw TMna nocTpoeK: 1) X a T a n o flByxTpaKTHOMy n j i a n y ; 2) x a T a no nojiTopaTpaKTHOMy jKMjioiwy njiaHy; 3) xaTa no njiaHy. nojiTopaTpaKTHOMy xo3aMCTBeHHOMy B paMKax 3TMX nnaHOB aBTop p a c c i n a T p M B a e T pa3- jiMHHbre B a p n a H T b i B H y T p e H H e r o p a c n o j i o J K e H w a x a T , O T o S p a j K a a MX H a n p n j i o > K e H H b i x T a 6 j i n i i a x . ( 0 6 o 3 H a - HeHua: W r — w a r s z t a t ( M a c T e p c K a a ) , I — i z b a (Msóa). Ko — komora (KJieTb), S — sień (ceHM), St — stajnia 103 �N W f-l f-l r—( eu o w < N U N a o. 0> î a •V •s o s fes N U e ¡/i O~ Oí N 0) •N CO •O ns t-t «g ¿ N It ro g ¡I 3 . c N 'E 5 5 « Mo a Wg •M M - . S o « O œ I gis « S S <2 ra N .3 'N ¿ra re c ni 2 £ ~ .M n! C _ o> < U S 3 e -s < M~ £> . I H.„ra N ¡-J (M ra < >> £ es I S a s 3-1 •S s = 2 T3 N is -o "ra « - u cu —J Ut Z Ig J "•a « 53 HU É! ^ 21 CJ G N os <?¿¡ to O, 0 o •M o £ de M g o 3 C CCS >> T3 N 1 Cecu I a N as 52 CO N O. ra - ra ¿SO to 3 I S N « M2 ^2 <! co So < S> eu MO -o tu £1 a o £ S fi £ < O w p W PS o T3 O C o o .. g ar 3 S IM ^ O . § 3 co ^ M ra ^, ^ rt ^ to M= Cu-g G - 3 2 CS F ° •> A! S G +^ CO as ß N cu .^PS. to - •S 3 t3 cO X & .S - «3 S to M a* <u —».—i to tu •a o CL, O T3 ^ N tC S a <u 3 !>> 3 to' a tu CO CO M 3 >j a i " 1 'S Ai S 2 •Kl Tí G Ł) r-) S S . 2 ó U ¡*U ¿i s' o Cs0 C (H PU t l N 3 ^ J= => * 3 Jl, _ CU OC h „ u" " tu> 5PO to ¡-¡ -Q »2 t ty : , O as3 S •~ m1 tco sí>to M ^ ¿ S 3 « -s o . ço "o as SÍ M "S O 3 cu S 3 < •N a tí es a. N ¡73 a ¿ 2 3 co CU G tu -o OT as CJ •a 3 o ÍS O M a. CO 3 to « 'w to o CU g ü c 5 as O 3 3 S ces ^ s » ^¡ o ' <PS- N po. es cu fj 2 ^ Ł-* S3 i2 c -2 « § ^ a to cc^í í>i«i s >-2; 2 _ eu ^ CU < co to G £ as as cd 3 as NJ G «> •M t! • - --M Oi •ri % « >> ^ as p 03 t-i £.^> »H i 1 as ri N Urf C ouCs-, U rf > >>° 3!* S E' . O CO C£> 2 a£CU p> o M G M <U o N . + ri <M IT« ft + o ; J4 ra N � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce92b879fbb7bc623eb88f43fa041809.pdf e114c99dcf3996d0aba2dbfb84af63c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4720 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4381 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 polska sztuka ludowa NR 3 �TRESC Adam Anna Jacek Chętnik Kutrzeba-Pojnarowa Olędzki Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki 107 Ludowa sztuka kurpiowska a zagadnienie odrębności i żywotności historycznego re­ gionu kultury 127 Rzeźba w drewnie z północnej szczyzny 135 Kurpiow­ Halina Olędzka Z badań nad wycinanką kurpiowską . Adam Chętnik Mój życiorys KRONIKA . 159 179 181 SUMMARY OF ARTICLES I33 PE3IOME 180 Na okładce: Kogut, wycinanka, wym. 34,5 X 43 cm. Wyk. Marian­ na Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. Na stronie tytułowej: Sw. W awrzyniec, rzeźba w drew­ nie, wys. 93 cm, dawniej znajdowała się na górze Św. Wawrzyńca, obecnie Muz. Łomża. K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. 056 �KWARTALNIK I N S T Y T U T U SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR 3 polska sztuka ludowa J*) �Zeszyt poświęcony sztuce ludowej Kurpiów dedykujemy z a s ł u ­ żonemu działaczowi-regionaliście doc. dr Adamowi Chętnikowi. Nazwisko Jego od przeszło pół wieku wiąże się z historią badań etnograficznych nad regionem kurpiowskim a w obszernej biblio­ grafii prac Adaima Chętnika znajdujemy pozycje ważkie, a niekiedy pionierskie, o wartości nieprzemijającej, jak choćby Pożywienie Kurpiów czy prace o jantarze (bursztynie) na Kurpiach. Jest również Adam Chętnik ofiarnym działaczem społecznym, wieloletnim bojownikiem o polskość Mazur w latach plebiscytu i późniejszych. Reprezentował też jako poseł ziemię kurpiowską przez lat kilka w Sejmie Rzeczypospolitej. Przyczynił się swoją pracą w y c h o w a w c z ą , popularyzatorską i dziennikarską — do pod­ niesienia kultury i oświaty wsi kurpiowskich. Jako etnograf i m i ­ łośnik sztuki kurpiowskiej budził swymi artykułami i książkami zainteresowanie regionem, zwracając nań u w a g ę z a r ó w n o naukow­ ców, jak i społeczeństwa. W latach 1926—1927 zaczął tworzyć, c z ę ­ ściowo własnym sumptem, Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie, zniszczone w czasie ostatniej wojny, a obecnie pod kierunkiem państwa Chętników odbudowywane jako skansen. W latach przed­ wojennych i już obecnie w Polsce Ludowej organizuje też doc. Chętnik muzeum regionalne w Łomży. Dziś zasłużony ten regiona­ lista ma już niemal 80 lat, ale mimo wieku dostojnego Jubilata wciąż działa, pisze, bierze udział w badaniach terenowych, służy swemu Muzeum radą i wiedzą. Trud badań terenowych, pomnażania i interpretowania faktów spoczywa obecnie na barka-ch średniego i w coraz w i ę k s z e j mie­ rze — młodego pokolenia. Pracują oni w oparciu o instytucje, za­ kłady naukowe. Ich wiedza, przygotowanie fachowe i sposoby badawcze są dziś na pewno inne niż było to możliwe przed kilku­ dziesięciu laty, gdy trzeba było samemu zdobywać niemal wszyst­ ko — wiedzę, środki na prowadzenie badań i na publikacje. Był to okres romantyczny, czasem wręcz heroiczny, i pracując dziś w innych warunkach, możemy tym bardziej podziwiać wielki i pio­ nierski trud takich właśnie ludzi jak Adam Chętnik. Oni tworzyli podwaliny dnia dzisiejszego. Redakcja 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e93cb6c35e0ede842a1d631a1bdf95d0.pdf 52f120a019a0590578648022cc363638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3170 Title A name given to the resource Nikifor (1895-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski NIKIFOR (1895-1968) W y c h o w a ł się na pograniczu d w ó c h k u l t u r , d w ó c h w y z n a ń , byl for b y ł a n a l f a b e t ą , b o l a ł z tego p o w o d u a p o n i e w a ż b y ł raczej b o w i e m Ł e m k i e m . W y o b r a ż e n i a o B o g u , N i e b i e , Piekle k s z t a ł ­ s k ą p y ( n i g d y nie d a w a ł ,,na t a c ę " ) z a s k o c z y ł o m n i e g d y o f i a r o w a ł t o w a ł z a p o z n a j ą c się z n a u k a m i a przede w s z y s t k i m m a l o w i d ł a m i s p o r ą s u m ę c h ł o p c o m , k t ó r z y z b i e r a l i d a t k i na b u r s ę . N i e c h c i a ł , w cerkiewkach i k o ś c i o ł a c h , c h o d z i ł b o w i e m z a r ó w n o do j e d n y c h b y wiedziano, że nie c z y t a i nie pisze, o p a t r y w a ł w i ę c o b r a z k i jak i drugich. n a p i s a m i , o d w z o r o w u j ą c , p r z e w a ż n i e z b ł ę d a m i , widziane g d z i e ś Ojca nie z n a ł , m a t k a z a r a b i a ł a p r a n i e m . M i a ł jej f o t o g r a f i ę , szyldy czy drogowskazy. Czasem tekst k o m e n t o w a ł t e r ś ć obrazka, p o k a z y w a ł z w i d o c z n y m wzruszeniem. Z m a r ł a , g d y b y l jeszcze c z ę s t o b y ł t o j e d n a k t y l k o z b i ó r p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w . A b y nie c h ł o p c e m , z o s t a ł w i ę c sam, nie z n a j ą c n a w e t swego nazwiska. w y r ó ż n i a ć się w czasie n a b o ż e ń - i t w a s p o r z ą d z i ł sobie m o d l i t e w n i k W i e d z i a ł t y l k o , że się n a z y w a N i k i f o r . W i e d z i a ł t e ż , o d m ł o d y c h w czarnej oprawie. W y g l ą d a ł j a k p m w d z i w y , t y l e że w ś r o d k u l a t , że m a b y ć malarzem. J u ż wczesne akwarele ś w i a d c z ą o w i e l ­ znajdowały kiej w g ó r n e j części s t r o n i c y sceny b i b l i j n e , w dolnej z a ś ich w s p ó ł ­ wrażliwości i umiejętności obserwacji, nie r z a d k o pod­ szytej d o w c i p o m . Prace swe s z a n o w a ł , n a w e t te wczesne z okresu się wyłącznie rysunki Nikifora, przedstawiające czesne, ziemskie o d p o w i e d n i k i . g d y m i a ł 10—-12 l a t , p i e c z o ł o w i c i e p r z e c h o w y w a ł w d u ż e j s k r z y n i , Gotowe o b r a z k i „ o p r a w i a ł " , p r z y k l e j a j ą c po bokach r a m k ę k t ó r ą m i a ł w s w y m k r y n i c k i m m i e s z k a n i u . Całe ż y c i e m a l o w a ł z p a s k ó w p a p i e r u , t a k d o b r a n ą w kolorze, że p o t ę g o w a ł a w y r a z a w ę d r u j ą c c z ę s t o po wsiach i k r y n i c k i c h domach s p r z e d a w a ł je całości. Potem bądź ofiarowywał p i e c z ę ć —• N i k i f o r - M a t e j k o w z a m i a n za jedzenie czy nocleg. G d y nie przyklejał z n a j d o w a ł n a b y w c ó w — p r o s i ł o j a ł m u ż n ę . P o n i e w a ż na skutek Nazwisko powszechnie w a d y w y m o w y ( p r z y r o ś n i ę t y j ę z y k ) b e ł k o t a ł , n a ogół nie r o z u ­ swej m i a n o go, co p o g ł ę b i a ł o izolację p s y c h i c z n ą malarza. na odwrocie p ę t e l k ę i przystawiał ( m i a ł i c h k i l k a i bardzo je l u b i ł ) . znanego malarza p r z y b r a ł j a k o o z n a k ę profesji. Pisano Ś w i a t go c i e k a w i ł , w ę d r o w a ł w i ę c po wsiach, j e ź d z i ł k o l e j ą nawet o n i m , ż e jest g ł u c h o n i e m y . N o s i ł w i ę c w swej kasetce ( o c z y w i ś c i e bez b i l e t u ) do T a r n o w a , K r a k o w a , Nowego S ą c z a , z obrazkami i farbami „list ż e b r a c z y " , k t ó r y malując umieszczał W a r s z a w y . W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j e c h a ł nawet na t z w . na w i d o c z n y m miejscu. T a k i c h l i s t ó w z a c h o w a ł o się k i l k a , na w ó w c z a s Ziemie Odzyskane. S z k i c o w a ł o ł ó w k i e m w n o t a t n i k u k a ż d y m , o b o k p r o ś b y , pisanej przez z n a j o m y c h , w i d n i o j o m a l e ń k i widziane budowle, k o ś c i o ł y , secesyjne ratusz^ i dworce. Powsta­ obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y N i k i f o r a , k o ś c i ó ł b ą d ź c e r k i e w k ę . N i k i ­ w a ł y p ó ź n i e j z n a k o m i t e k r a j o b r a z y z o k i e n wagonu (nie z n a m 23 �i n n y c h , gdzie t a k b y się c u l o przesuwanie pejzażu). Nikifor na k o ł n i e r z u k o s z u l i . B y ł przekonany, że m i l a r z e z n a j d u j ą się z b i e r a ł t e ż stare pisma i w z o r n i k i secesyjnej a r c h i t e k t u r y , po­ w h i e r a r c h i i ś w i a t a przed i n n y m i l u d ź m i , i m b o w i e m d a ł P a n s ł u g i w a ł się n i m i , ale w s w y c h wizjach a r c h i t e k t o n i c z n y c h pusz­ dar tworzenia. czał wodze f a n t a z j i . B u d o w a ł g i g a n t y c z n y b u d y n e k na k s z t a ł t W i e r z y ł , że s p r a w i e d l i w o ś ć z a p a n u j © dopiero na tamtym a r k i —- ,,To A m e r y k a , t ł u m a c z y ł . R o b i ą p i e n i ą d z e . W k a ż d y m świocie. Złi z o s t a n ą u k a r a n i , d o b r z y w y w y ż s z e n i . W t e d y o n , po­ d o m u robie, p i e n i ą d z e , D o l a r y ! " n i ż a n y na z i e m i zostanie m ę d r c e m , c z y t a j ą c y m Wiadomo, ż^ N i k i f o r byl znakomitym kolorystą. święte księgi, Umiał malarzem z p r a w d z i w y m i s z t a l u g a m i , s k r z y p k i e m , b i s k u p e m — j e d n a k t a k ż e ciekawie r y s o w a ć . Ś w i a d c z ą o t y m szkice oerkiewek, w y m i e r z a j ą c y m u s t ó p o ł t a r z a k a r ę t y m , k t ó r z y go s k r z y w d z i l i . w i r t u o z e r i a w p o s ł u g i w a n i u się e f e k t a m i p e r s p e k t y w y . „ P o t r e t y " chwytały charakterystyczną cechę konkretnej osoby. M a l a r s t w o b y ł o d l a N i k i f o r a nie t y l k o f o r m ą p r o j e k c j i m a r z e ń Kiedyś i o c z e k i w a ń , ale sposobem i n t e r p r e t a c j i widzianej r z e c z y w i s t o ś c i . poprosiłem Nikifora o kilkanaście ołówkowych szkiców różnych M a l u j ą c d o m , w k t ó r y m mieszkam, d o d a ł jedno p i ę t r o , d o s a d z i ł o s ó b (na wieczkach p u d e ł e k od p a p i e r o s ó w ) i z a n o t o w a ł e m n a drzdfc^a na u l i c y , a r y s u j ą c na moje p r o ś b y P a ł a c K u l t u r y i N a u k i odwrocie kogo m v j ą p r z e d s t a w i a ć . Po k i l k u l a t a c h p o k a z a ł e m je w b u d o w a ł go w o t a c z a j ą c e , m a l a r z o w i . M o m e n t a l n i e p o z n a ł , k t ó r y rysunek kogo przedstawia. d o s k o n a ł e poczucie h u m o r u , widoczne w i m a g i n o w a n y c h p o m ­ D o n i e k t ó r y c h t e m a t ó w p o w r a c a ł w r ó ż n y c h okresach swego ż y c i a . N a l e ż a ł clo n i c h w ą t e k Nikifora (z n i e o d ł ą c z n ą k a s e t ą ) , Nikifora wędrującego po drogach witanego, Uczt malarzy. T e n te­ nikach jak i architekturach spiętrzone k u górze domy. Miał zwieńczonych dowcipną figurą. W obrazach jego czas u l e g a ł s p ł a s z c z e n i u . E l e m e n t y przesz­ łości i t e r a ź n i e j s z o ś c i n a k ł a d a ł y się na siebie. N a d Ucieczką do m a t i n t e r p r e t o w a ł s z c z e g ó l n i e starannie. Po ś m i e r c i — t ł u m a c z y ł Egiptu l e c i a ł aeroplan, t a k i sam, j a k i m ó g ł z a p a m i ę t a ć z m ł o d o ś c i , — wszyscy m i l a r z e z o s t a n ą zaproszeni do P a ń s k i e g o s t p ł u , i t a k święci w niebie n o s i l i z i m ą n a u s z n i k i , a poruszali się d o r o ż k ą oto s i e d z ą obok siobie (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i N i k i f o r a ) w czar­ „ n a b a l o n a c h " , j a k co lepsi k r y n i c c y g o ś c i e . Niebo w istocie nio n y c h pelerynach, kapeluszach z r o n d e m i fontaziach z a w i ą z a n y c h r ó ż n i ł o się od z i o m i . B y ł o t y l k o lepsze. 24 �N i k i f o r p r a c o w a ł od ś w i t u do nocy, o b s e r w o w a ł e m go w K r y ­ no ? K t o do czasu m o d y na N i k i f o r a , cenił „ P a m i ą t k i z K r y n i c y " n i c y i g d y m i e s z k a ł u m n i e w Warszawie. W ż y c i u nie w i d z i a ł e m m i ł o w a n e ś l i n ą i f a r b k e m i , zawsze na m u r k u p r z e d D o m e m t a k pracowitego c z ł o w i e k a . Z a c z y n a ł m a l o w a ć Zdrojowym ? o awioio, koło 5—6, a n i na c h w i l ę nie o d r y w a j ą c s i ę od r o b o t y . K i e d y nadcho­ N i k i f o r a „ o d k r y ł " o k . 1935 r . u k r a i ń s k i m a l a r z Seweryn dził zmierzch o d k ł a d a ł f a r b y , z a b i e r a ł się do rysowania o b r a z k ó w , T u r y n . Pierwszy p i s a ł o n i m J e r z y W o l f f , ale t w ó r c z o ś ć k r y n i c k i e ­ k t ó r e w n a s t ę p n y c h d n i a c h m i ł o w a ł . P ó ź n y m wieczorom, g d y go m i s t r z a s p o p u l a r y z o w a l i dopiero po wojnie A n d r z e j i E w a oczy m u j u ż ł z a w i ł y i b y l w y r a ź n i e z m ę c z o n y d o b i e r a ł i p r z y k l e j a ł B a n a c h o w i e . Z a j ę l i się w a r u n k a m i ż y c i a i z d r o w i e m m a l a r z a , r a m k i do obrazków-, w y k o n y w a ł p ę t e l k i do zawieszania. Obser­ zorganizowali m u pierwsze, w a ż n e w y s t a w y w k r a j u i za g r a n i c ą , w u j ą c go s ą d z ę , że w s w y m ż y c i u n a m i ł o w a ł k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y w y d a l i o n i m dwie książki. o b r a z k ó w na kartkach zo szkolnych z e s z y t ó w , wieczkach od W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a N i k i f o r m i a ł przydzielonego opie­ p u d e ł e k z papierosami, a nawet na zlepionych s k r a w k a c h p a p i e r u . k u n a , mieszkanie z rzeczami o k t ó r y c h p r z e d t e m m a r z y ł ( k i l k a N i g d y się nie p o w t a r z a ł , n a t o m i a s t c z ę s t o m i l o w a ! serio o b r a z k ó w odbiorników radiowych, kilkanaście zegarków), samochód k t ó r y m na t e n sam t e m a t , p r z e d s t a w i a j ą c jo w kolejnej fa-'.io r u c h u , j a k go w o ż o n o . W ł a d z e d a ł y m u d o w ó d osobisty i oficjalne nazwisko k l a t k i rysunkowego f i l m u . — K r y n i c k i . B y ł j u ż j e d n a k bardzo c h o r y i z m ę c z o n y ż y c i e m , Prace p ó ź n i e j s z o w y k a z u j ą rozwój w p o r ó w n a n i u z w c z e ś n i e j s z y m i , p o g ł ę b i a się n a s t r ó j , doskonali s m u t n y . M ę c z y l i go ludzie, p r z y c h o d z ą c y p o p a t r z e ć j a k pracuje, kompozycja, m ę c z y ł o m i ł o w a n i e . P r a c o w a ł j a k b y z o b o w i ą z k u , gorzej, z coraz umiejętność perspektywicznego widzenia archi­ t e k t u r y , ś w i a d o m e operowanie ś w i a t ł o c i e n i e m , a przede wszyst­ kim w r a ż l i w o ś ć k o l o r y s t y c z n a . Najlepsze obrazy, te większym trudem. właśnie, Prace N i k i f o r a pokazano na wszystkich w a ż n i e j s z y c h w y s t a ­ k t ó r e p r z e s ą d z a j ą o randze a r t y s t y c z n e j N i k i f o r a , t w o r z y ł w la­ w a c h s z t u k i n a i w n e j (w B a z y l e i , M o n a c h i u m , Z u r y c h u , Zagrze­ tach trzydziestych. Z a c h o w a ł o się ich jednak biu, Bratysławie itd.) Miał kilkanaście wystaw indywidualnyoh niewiele, któż b o w i e m , poza k i l k o m a m a l a r z a m i , d o c e n i a ł przed w o j n ą i c h p i ę k ­ w Polsce, Argentynie, B e l g i i , Berlinie Zachodnim, Brazylii 25 �F r a n c j i , H o l a n d i i , J a p o n i i , J u g o s ł a w i i , Republice Federalnej Niemiec, Stanaoh Zjednoczonych, S z w a j c a r i i , Wielkiej B r y t a n i i . O Nikiforze napisano p a r ę setek a r t y k u ł ó w , n a k r ę c o n o 3 filmy dokumentalne. Bibliografię oraz wykaz wystaw podaje w swej najnowszej k s i ą ż c e Andrzej B a n a c h . Nikifor, 26 Warszawa 1983. Obrazy Nikifora z n a j d u j ą s i ę w Polsce w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Muzeum O k r ę g o w e , N o w y S ą c z ( n a j w i ę k s z a kolekcja), Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Pozna­ n i u , Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e , P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum O k r ę g o w e w R a d o m i u , Muzeum O k r ę g o w e w T o r u n i u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7b859a91543301dc256d49bc7f0739b.pdf d2d42c410b7ffe1dd78bc6c9bb39244a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia sztuka ludowa Święta Krew z Walldürn Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4388 Title A name given to the resource Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.27-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Snieżyńska-Stolot Ewa P R Z E D S T A W I E N I E Ś W I Ę T E J KRWI Z W A L L D Ü R N ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e czały się j e d y n i e w sztuce l u ­ Są t o : d r z e w o r y t ograni­ ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o ­ niektórych tematów . 1 musi problemów: w p i e r w s z y m niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i weniencji, w zbiorach w Wiedniu, Legenda nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e (Odenwald) potrzeba g r u n t o w n e g o a wych pozycjach co p o w i n n o ludowej pod doprowadzić wzorowanej odnoszących ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j sztuki do po­ n a podstawo­ się d o i k o n o g r a f i i specyficznej nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X . Obecnie jedynie sztuce 2 przypuszczać, że t e m a t y k a była u w a r u n k o w a n a produkcją w przez p i e l g r z y m ó w , można propago­ które te centra, czasem najczęściej zna­ ludowej dewocjonaliów wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e , chodziły się d a l e k o p o z a chrze­ Ikonografii roz­ przenoszone rozpowszechniane przez Austriackiego oraz o wersja ortu wino, ceni w szkołach artystycznych malarze i kształ­ rzeźbiarze, a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e typy ikonograficzne. Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m przez sztukę ludową nowych tematy wino wylało typów gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e spostrzeżeń w y d a j e sporadycznych . 3 Można tem, że dziewiętnastowieczni dotych­ się, że kształtowanie t y ­ pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j padków malarze, rzeźbiarze tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y dewocjonaliów, a więc wzorników traktowany był przez wieczu, j a k o obraz rycin podobnie jak w dość W i e r n i e . przejętego typu była n a t o m i a s t o d m i e n n a , gustu Wiejskiego stycznym odbiorcy, tworzącego była pere- w 1589 r . wizerunek się n a korporał Ukrzyżowanego Otto. K i e d y się i konsekrował przemienione tworząc otoczony w krew cudowny obraz: jedenastoma twa­ w y o b r a ż e n i a n a Chuście św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r ­ p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m ­ to wyjęto korporał wydarzenie i posłano zostało uznane do za 1 Rzymu, cudowne, a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y odpust d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . obecnej kultu korporał w Walldürn umieszczony w był i jest do chwili siedemnastowiecznym П. 1. Święta Brucknera. Krew z Walldürn, drzeworyt, 1589 г., wg fak­ Formalna chociaż DVRENSIS PEREGRINA- T l O N í s O K T V 1.1 PKOCIltlSSV. z dru­ średnio­ przejmowano dalej 5 dziele Pierwowzór kazywano do oraz 4 nich, w Waltdurensis wydanym et progressu, wieku X V I , jest zdobiących kamieniarskich . święty, który zawarta Walldürn i ka­ ikonograficzne ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e kowanych 6 się w pod koniec D e sacrae kamiennej proszowickim . należy d o p r z y ­ t o wytłumaczyć mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h , z rozmaitych Etnograficznego ikonograficznych w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e ­ czasowych się tej legendy pro­ zachowany figurze wydarzył r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi Obiektem kształtowania na w powiecie jaki k i e l i c h przewrócił gdzie opisane kościelnej, Ślą­ W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d ­ nicę. W t e d y sztuki Muzeum prawiał mszę ksiądz H e n r y k cujący oficjalnej cudzie opata Jodocusa Hoffiusa: grinationis podpisem, płaskorzeźba uformowała obszerna handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a ­ dla potrzeb polskim z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e rozpowszech­ przebadania opatrzony rzę­ ludowej, 1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j ikonogra­ ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e rozprawy, wyko­ temu problemowi dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w wstania obszernej Kostryckiego nany w Płazowie w do o m ó w i e n i a t y m właśnie kątem, Macieja wyczer­ Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i więc nasuwać s i ę w i e l e dowej. w sposób i prze­ interpretacja dostosowana ideałem bez wątpienia arty­ eklektyczna forma w y m i e n i o n y c h wzorów. Obok zagadnienia ikonograficznych w wątków mach o p r a c o w y w a n i a grupy zabytków, sztuki l u d o w e j we, które ikonograficznych i sztuce l u d o w e j poszczególnych zabytków, podjąć próby typów należy także, w r a ­ czy też u s t a l e n i a n a i l e dzieło z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści mogły być u w a r u n k o w a n e ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o którego d z i e ł a t e b y ł y ideo­ świadomością społeczeństwa, d l a przeznaczone. N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y ­ kanym na Świętej Krwi (palla terenie polskiej sztuki ludowej, z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k corporalis) z z którego w y p ł y w a przewróconym tematem korporału k i e l i c h e m u dołu, w i n o , tworząc obraz złożony z po­ staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y ­ stusa. Temat Świętej k r W i z Walldürn znany jest j a k d o ­ tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w sztuki l u ­ 27 �0 7Í. 2. Odmiany relikwiarzu, nocnym typu u s t a w i o n y m ma ołtarzu ramieniu Przedstawienie transeptu Świętej Krwi Św. ikonograficznego Krwi kościoła w Sw. z Walldürn, pół­ Jerzego'. t a k j a k zo­ stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią cudow­ nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k kich w śladów, ale zrodziło się oparciu o tekst legendy. za p i e r w s z y wanej (il. już 1) . koniec Wolfgang wszel­ wieku Bruckner Jodoeusa tutaj Hoffiusa korporał z uważa podtrzymywany rego wypływa wino przemienione w i d z i m y Ukrzyżowanego tych ramionach Chrystusa nych w tymi i lekko otacza krew. ugiętych kolanach. jego porządku: r a m i o n a m i Ukrzyżowanego, twarzy cztery któ­ Pośrodku (bez k r z y ż a ) o s z e r o k o jedenaście następującym w kielich, rozwar­ Wizerunek rozmieszczo­ ponad dwie, jedna rozwar­ pod dru­ c z e n i u występują po bokach Ukrzyżowanego na wysokości j e g o b i o d e r . ściele miedzioryt w z Ш 28 r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j Sw. Jerzego w Walldürn z Krwi w l a t 1622—1626 przeciwieństwie do d r z e w o r y t u Począwszy które wy­ Chrystusa . W oparciu 9 z Walldürn artyście przede należy możliwości wszystkim Niemiec wśród do rozwi­ roz­ dewocjona­ ludowej. od końca X V I w. Walldürn stało się m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e urzą­ dzane Nasi­ lenie wego w przez przypada związku z diecezji Walldürn na okres jako ruchu punktem rozwoju XVIII. Wizerunki trzydziestoletniej, Walldürn lnianych modlitwy runki jest względnie i wśród Świętej Krwi 1. ćwierć Walldürn dla pielgrzy­ dewocyjnych sięgają­ drzeworytnicza malowanych według jed­ j e d w a b i u czy też d r u k o w a ­ ręczniczkach także w z przeznaczonych obrazków nego szablonu n a papierze, Spotykane była Krwi c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką nych pielgrzymko­ kontrreformacyjnego. Świętej więc wśród do W a l l d ü r n würZburskiej. miejsca po wojnie z narastaniem Szczytowym wieku katolików popularności ko­ za­ krwi, i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e się liów i w sztuce oraz dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a г., g d z i e , w strugi Krwi n i e daje 1 miedziorytniczą, K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i jest alabastrowy Świętej prostych i obserwujemy są widzimy dopiero twarze Przedstawienie bardzo mujących umieszczone Walldürn. nograficzny świętej K r w i z Walldürn. gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o ­ twarze о 0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o ­ n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j (od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e z Hoffiusa, nięcia w ł a s n e j z przewrócony u 0 z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń­ powszechniło (od jest rastają 1589 strony widoczny wartego Krwi cyto­ roku p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j widza) Świętej XVI tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w książeczce Przedstawiono 8 pod 0 ^ zwanych Bluttüchleine. u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami litografii. Znane na metalowych są również wize­ m e d a l i o n a c h i me- �П. 3. Święta Krew z Walldürn, miedzioryt, 1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr., mal. na szkle, Waksmund, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. dalionikach, Kraków. które trzydziestoletniej, k t ó r e noszono w 11.4. Święta pojawiły na się sztandarach Krew w handlu l u b na czasie p i e l g r z y m e k cych do Walldürn, w tzw. Blutbildstócken, końcu z Walldürn, po wojnie chorągwiach, i procesji zdążają­ na k a m i e n n y c h figurach rozrzuconych wokół Walldürn, p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l ­ g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a występowały ponadto na licznych Świętej obrazkach n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa zniszczeniu lecia w w latach osiemdziesiątych c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła Wymienione powyżej ne i s p r z e d a w a n e miejscowościach na terenie iNiemiec, A u g s b u r g , a także w i w Czechach (Praga, Igława) Austrii n M i m o prostej, wręcz n a w e t c j i przedstawień kilka odmian między Świętej K r w i typu a były 1 0 produkowa­ przede jak: Würzburg, Bamberg, (Linz, schematycznej z Walldürn kompozy­ dostrzegamy które różnią postaci Ukrzyżowanego, wszystkim Mona­ Einsiedeln) . ikonograficznego, sobą ułożeniem kielicha, stu­ Jerzego . n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg, chium, jednak ubiegłego Sw. 'dewocjonalia Krwi wotyw­ rozmieszczeniem się pozycją twarzy Chrystusa. Biorąc pod uwagę pozycję kielicha oraz rozmiesz­ czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y wyróż­ nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w ­ s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a na t y m , 29 �I L 5. M. Kostrycki, Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, 1831 г., Płazów, wł. Biblio­ teka Jagiellońska. II. 6. Święta Krew z Wall­ dürn, drzeworyt, ok. 1800 г., Urfahr, wg Brucknera. że w pierwszym pują jednocześnie przypadku nad i twarze pod Chrystusa ramionami nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e z n i c h przypadają poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o odmianach k i e l i c h umieszczony w pięciu i ósmej tylko pierwszych jest po p r a w e j dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w s t e j , siódmej wystę­ Ukrzyżowa­ (od w i ­ o d m i a n i e szó­ k i e l i c h występuje po jego lewej stronie. W tej odmianie Krwi pierwszej typu ikonograficznego z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i umieszczone są c z t e r y w y o b r a ż e n i a jego t w a r z y , z p r a ­ wej zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą trzy, a z lewej rze, ułożone wspomnianym u tak jak na Świę­ Ukrzyżowanego cztery twa­ drzeworycie Hoffiusa. W odmianie drugiej nego w i d z i m y umieszczono miennym tylko po ponad ramionami trzy twarze, cztery z a obu jego układzie; z p r a w e j — Ukrzyżowa­ pozostałe stron, twarze osiem ale w od­ t e ułożone są w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y ­ stusa ukośną l i n i ę , iz l e w e j :zaś p r z y p a d a j ą po dwie t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach. W trzeciej ponad z odmian omawianego r a m i o n a m i Ukrzyżowanego do dwóch. Po twarze j e s t pięć w prawej Chrystusa w twarzy zredukowana po dwie d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z jego s t r o n i e występują lewej twarzy, przy rzędzie t y p u liczba została czym zewnętrznym, a trzy z dwie w nich przypadają rzędzie wewnętrz­ nym, Odmiana czwarta charakteryzuje się umieszczeniem p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e ­ go t w a r z y , zestawionych po trzy rzędach. Po s t r o n i e l e w e j pięć i ułożone są po- d w i e rzędach, a piąta p r z y p a d a W w dwóch w między d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w dwie twarze jedna przypada w między jest dwóch także tylko pionowych rzędami u o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j dach i pionowych Chrystusa twarzy szczytu. Chrystusa w i ­ dwóch p o z i o m y c h układzie pionowym, z rzę­ których rzędami, a d r u g a poniżej rzędu dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e identyczny, jedynie rzędu brak twarzy przypadającej poniżej dol­ nego. Odmiana szósta, j a k i d w i e wymienionych ułożeniem Ukrzyżowanego. Po jego twarzy zestawionych w czym następne, różnią się od kielicha prawej po lewej stronie t r z y z n i c h tworzą rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd Ukrzyżowanego w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w rzędach w pięć d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y wewnętrzny. Po stronie lewej wych stronie widzimy nierównych odstępach przedsta­ dwóch piono­ pomiędzy nimi. W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy­ pada pięć twarzy tworzących d w a w e r t y k a l n i e ułożone rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h a wewnętrzny z dwóch. Po stronie lewej zaś twarzy, przedsta­ w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h w n o w y c h rzędach w porządku: cztery następującym d w ó c h r ó w n i e ż pio­ r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie twa­ wewnętrz­ nym. W ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u Świętej K r w i kach Ukrzyżowanego ale układ twarzy Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej, odznacza się większą rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j wet ikonograficznego z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo­ przypuścić, że odmiana ósma s w o b o d ą , -two­ wieńca. Można na­ wyłoniła się z po­ p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a ­ rzy (licząc o d dołu) w rzędzie zewnętrznym po s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z twarzy (licząc wnętrznym Odmiana w 30 od dołu), -po l e w e j Niemczech pierwsza w XVII zmianę p o z y c j i przypadającej stronie jest w prawej drugiej rzędzie 'ze­ Ukrzyżowanego. najstarsza i w. na wspomnianej pojawiła już się rycinie �w dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje czech p o c z ą w s z y w Niem­ od w i e k u X V I I , a przykładem j e j relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej Krwi jest w ko­ ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a zna­ 1 2 na j e s t d o t ą d t y l k o z jednego miedziorytu powstałego przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który zachował isię w zbiorach Muezum Etnograficznego w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m , a na rewersie umieszczony jest tekst nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e skiego. Krwi Wprowadzenie z Walldürn wśród austriackich rycin omawiany miedzioryt kowanych w Austrii błędy językowe, uniemoż­ wspomnianego tekstu pol­ przedstawieniem Pelikana, o tej należy który tematyce, do Świętej pojawia się sugeruje, że dewocjonaliów d l a polskiego produ­ odbiorcy . Odmiana 1 3 c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I i występuje t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e wane w rów­ wątpienia ponad rysunku modlitwy powstał bez na m e ­ i sprzeda­ Walldürn. Pozostałe c z t e r y odmiany więtnastowiecznych znane zabytków są głównie z spotykanych na dzie­ terenie A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w Pol­ sce . 14 O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Świętej Krwi z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle zna­ l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u na o b r a z k u z Rogoźnika 15 w ( i l . 7), o r y s u n k u i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek importem z Południowych Czech, ozdobnym obramieniu, dzia­ ją także malowanym t e n j e s t bez wątpienia n a co w s k a z u j e równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i rału w X I X w. mieli . Odnajdujemy umieszczenie zbliżonym za­ korpo­ do arkady w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą tulipanowymi k w i a t a m i , przypadającymi oraz II. 7. Święta Krew pow. Nowy Targ, z Walldürn, mal. na lustrze, Rogoźnik, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. n a osiach f i ­ larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a kładów początku p u , j a k i napis n a płazowskim szkła. XIX Jako w. wzorów czego w i d o m y m widłami malarze używali znakiem niemieckie zgrupowani oni grafiki były napisy, które Można 18 więc pod również malo­ występują „Gnadenbild- przypuszczać, w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a hut niemieckiej, 'umieszczane w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o : -zü-Waldchúrn" . wokół że dów ortograficznych, Są t o o b r a z k i m a l o w a n e ( i l . 8), W i t ó w lustrze. Obrazek wowzoru wprowadzeniem krzyża, n a k t ó r y m mańskiego z nie znanej zawieszony na Orawie w jest C h r y s t u s . O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l ­ dürn znana jest w Polsce z s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o Przykłady występowania drzeworytu Macieja Ko­ w P ł a z o w i e w r o k u 1831 tej odmiany spotykamy także w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o ­ dlitwę do Świętej 1800 r . p r z e z (il. 6 ) 1 S Krwi Johanna . Wymienione 'powyżej z Walldürn, Hendía dwie w wydaną Urfahr błędem Linzu o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a ­ byłoby do w s p o m n i a n e g o Kostryckiego kompozycji, sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł pośrednio n a m i e d z i o r y c i e bowiem około koło ryciny, t a k j a k wspomniane zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j z Urfahr. W się bez­ przeciwieństwie miedziorytu — na rycinie podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d ­ to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu­ żył się p r z y p u s z c z a l n i e zapewne j e d n y m dla polskich równo obrazkiem dewocyjnym, z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t zeum Etnograficznego strii jakimś powtórzenie z Mu­ w Krakowie, wykonywano odbiorców. przez Przemawia Kostryckiego Podhala za znanej w Au­ tym z za­ przy- Nie znamy się jednak, larzy z spod że z okolic ręki pliwie że i wykonania Nowego jednego związki i aureoli. Odmiana znana dewocyjnego konanego w oraz P i e k i e l n i k u ( i l . 11). tych obrazów, co zbiorach techniką obrazek przypuszczalnie wskazują w niewąt­ układzie sposobie m a l o w a n i a ósma p r z e d s t a w i e n i a jest wydaje produkcji ma­ z nich — widoczne twarzy, Białka Szy­ wyszły na re­ zna­ w s i podhalańskiej, Targu. Trzy malarza, Leśnica, przykład Witowa stylowe typie z Walldürn one n a szkle, z k o l e k c j i Stefana ( i l . 10) i w stanowią Białki Chrystusa, bliżej Jabłonce miejsca Leśnicy, we wsiach: ( i l . 9) i o b r a z e k pier­ w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o t e n sposób, się ze sobą, tworząc — t a k O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j prezentowana. lezione n a terenie na w ty­ pełen błę­ się odczytać całość. z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e ­ obrazkom 'omawianego drzeworycie, j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą ren Podhala czeskim siódmej 'rozmieszczany poszczególne l i t e r y ziewają poja­ Świętej K r w i austriackich odmiany ciała włosów Świętej jeszcze z n i e w i e l k i e g o B i b l i o t e k i Jagiellońskiej, podkoloirowanego Krwi obrazka drzeworytu, wy­ opa­ trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b S. M i s s a Valterie" ( i l . 12). Według tradycji, drzeworyt t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r ­ ma przemawia ludowego za t y m , że j e s t t o dzieło w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j Drogę Krwi dowej miejscowego, a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e , jaką odmiana ósma że rycinie. przedstawienia świętej z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u ­ wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y zachowany ficznego w w zbiorach Austriackiego Wiedniu ( i l . 13), k t ó r y o l e j n o n a płótnie, Muzeum opatrzony Etnogra­ jest na- 31 �stępującym stał w Mszy napisem: mieście Św.; „Krótkie Walternie jednemu opisanie w dzień księdzu cudu, Bożego pobożnemu Bóg m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e , podnosić Ciało i K r e w Wtem się k i e l i c h Pana wywrócił wizerunek (signum) Wszech­ gdy miał Chrystusa. ukrzyżowany od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j ten p o dziś dzień, ż e Jezus a zwiną g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h Co j e s t już tak j a k t u widzicie jest na Corporate się stało z H o s t y i S: się przy prawdziwy naszego Jezusa i który Ciała Rzymskiej (si­ Koronach. obrazu nie wiemy ani znajduje nic o miejscu zbiorach wiedeńskich, a przypuszczać, zapewne w jakimś ośrodku a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y że miejskim, rzemieślnik, renie ale Galicji, austriackich 20 o Walldürn. w ny na obrazku dewocyjnym, Należałoby więc przypuszczać, wykonany zapewne w latach Krakowie dziewięćdziesiątych odmiany pierwszej ( i l . 14, 15). W p r a w d z i e typu K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e opis o m a w i a n e g o cudu, nie 32 który się zdarzył stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a nie Świętej Krwi w nie, a w natrafiono j a k dotąd na z i obrazu wie­ Śląska, jest na krzyżu. Walldürn wśród Jabłonki mującemu Krwi temat motyw sporadycz­ grupie z brakiem walldürnskiej, w wspomniany o jedynie Pojawienie Świętej j a k się w y d a j e , Przedstawie­ wzbogacone orawskich przedstawieniach on Świętej jest kamy i t a k i e , które obrazków się krzyża Walldürn należy znajomości szcze­ związku z c z y m podej­ malarzowi trudno było du na b r a k matu pewne zmniejszenia craz nadania formy Niemczech znajomości skiej w p r o w a d z o n o pod Krwi się z Walldürn zawrzeć szczegółów w legendy w przedstawieniach spoty­ ramach zmiany, ograniczające l u b zwiększenia strugom liczby krwi wyobrażenia D r z e w a Zmianę występowania dukowane liczby do waHdum- omawianego się na ogół te­ do twarzy Chrystusa wypływającym z kielicha gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e że j e d n a k zaznaczyć, Świętej n i e dadzą w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę­ opis przykłady od Górnego P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w j a k podpis Waldryngu w zarówno z krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c się o d s ł ó w : „ K r ó t k i dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o 19 należy umieszczony c u d u , który podobnie obrazem wiedeńskim zaczyna Etnogra­ ikonograficznego bowiem drzeworytu Wśród wizerunków dewocyj- Muzeum wzorów krzyża. obrazek ostatnio przekształceniem istniały Potwierdził to znaleziony będących których p r o d u k o w a n y c h n a te­ pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez walldürnsklej. ficznego w w że czym typu ostatnio legendy Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością do za pod malowidłami tekst wymieniona n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a , gółów legendy umieszczony znanej P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po­ watną. T w ó r c a prawdopodobniej wiedeński, odróżnieniu tłumaczyć, przemawia więc ze omawianego . deńskiego, j a k i znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y ­ naj­ może Wall­ W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż­ w się wyprowadzić siódmej z Śląskiem. O d ­ do obrazków d e w o c y j i n y c h , obraz małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z wiedeńskiego wzorował Być kopię s t a n o w i podhalańskich obrazu wyraźnie odmiany Krwi i Górnym g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o prze­ się Austrii Śląska n a w i ą z y w a ł a i zaboru austriac­ Świętej południową Ikonograficznego. obrazków obraz t e n pochodzi z terenów dawnego Powstał ta terenie Ponieważ j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby kiego. daje na opatrzony jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu. się o n w tego przedstawienia miana nice: w powstania ósmej Polską aprobowane. T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " . Niestety, odmiany dürn p o z a zbliża się do Jessego . twarzy siedmiu, 22 C h r y s t u s a , które obserwujemy na zostały zre­ płaskorzeźbie �s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e głów­ nie n a obszarze nato­ miast — Polski Południowej, sporadycznie na Górnym Śląsku. D o t a r ł o n do P o l s k i n i e bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c ­ kimi p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi testancką, i ale za przez pośrednictwem Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas napotykamy tylko w Ponadto sach wcześniejszych, oficjalnej łowie się t e m a t u Ś w i ę t e j jako miejsca cudownego, Św. Jerzego Michała kościół Św. Krwi wzrostem zacho­ otrzymał Wniebowzięcia po­ proboszcza W r o k u 1864 od papieża odwiedzających o k r e s i e Bożego Narodzenia, Świąt, z Wall­ znaczenia co nastąpiło w Retzbacka. Jerzego I X odpust dla pielgrzymów porał w w., okre­ wizerunki takie X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego bowiem nych że wyjaśnić kościoła Piusa mimo z XIX tego t e m a t u w X I X w . można Walldürn sztuce koś­ Niemczech. Rozpowszechnieniie dürn w ujęcia t e g o t e m a t u są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w w a ł y się w pro­ Austrii sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a ­ tomiast na jego występowanie w cielnej. ludność katolickiej kor­ Wielkanocy, Zielo­ Boskiej, Święta Matki Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m też r o k u obchodzono uroczyście w pielgrzymek do cudownego pozwalają n a m uściślić Wallddürn 400-lecie korporału - . Powyższe f a k t y a datowanie wymienionych s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o cza zazwyczaj wątpliwie 10 tej Krwi w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e ­ z 1831 r . d r z e w o r y t u opatrzonego datą, w s z y s t k i e giem M a t k i Boskiej w w i c k i m , pochodzącą w i e n i a Św. K r w i figurę przydrożną Makocicach w powiecie z Walldürn n a „fasadzie", b o k i Chrystusa figury pokazują­ cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S . Przedstawienie Świętej rzeźbie k a m i e n n e j bliższej okolicy Krwi s p o t y k a się w na terenie Niemiec, Walldürn ludowej głównie w (Hainstadt, Świę­ z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . , l a t a c h siedemdziesiątych i osiem- proszoprzedsta­ 2 3 wyobrażające Kostryckiego, z posą­ z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k zdobią płaskorzeźby Macieja inne przedstawienia z Walldürn powstały a n a w e t być m o ż e w zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną pol­ nastrę­ naj­ Kulsheim, B u - II. 8. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, kościół św. Szymona i Judy, Białka, pow. Nowy Targ. II. 9. Święta Krew z Walldürn, mal, na szkle, Witów, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 10. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Jabłonka, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. II. 11. Święta Krew z Walldürn, mal. na szkle, Piekielnik, pow. Nowy Targ, wł. Muz. Etnogr., Kraków. ii chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y drogach, którymi zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y to n a ogół kolumny zwieńczone płaskorzeźbą z wyobrażeniem cu­ downego korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e wo­ lut, a w do najstarszych Walldürn w przy 1728 r . o r a z należy Blutbildstock Amorbacher w pobliżu Strasse Hainstadt w stojący wystawiony roku 1744 ( i l . 17) . 24 Figura nego makocicka z funkcją, stocken. Walldürn nych sławnych nie jaką miała oczywiście spełniały należało tylko w bowiem najbliższej nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h pielgrzymów spoza zawędrował do wa 2 ( i . Wiadomo, cudow­ i w odróż­ pątniczych, j a k dzisiejszy przyby­ za nas temat pośrednictwem f u n d o w a l i mieszkańcy w s i , a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j tylko z imienia, miejsc Interesujący 2 5 zapewne wzorów graficznych. Figurę ny wspól­ Blutbild- i Węgier, nie notowano t a m Niemiec . Makocic do okolicy ośrodków chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń wają p i e l g r z y m k i z C z e c h nic niemieckie t r a d y c j i , m i a ł być, z n a ­ kamieniarz Franciszek że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i z Maszko- się druko­ w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b po p r z e p r o w a d z e n i u tylko pewnych przydrożnych, n a g r o b k ó w wane nam b y ł y n a ogół w na wskazanie zmian formy i ołtarzy. W z o r n i k i t e Niemczech drogi, jaką i A u s t r i i , co temat Świętej z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i Reasumując 27 figur wyda­ pozwała Krwi kamiennej . nasze rozważania, d o c h o d z i m y do w n i o ­ 33 �dziesiątych tego stulecia. Omawiany temat P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o na cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy nalezionych z od­ p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e ma- k o c i c k i e j z r o k u 1911. Zatrzymajmy zawartych w się jeszcze n a d sprawą treści przedstawieniu Splamiony winem Świętej Krwi ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony jest k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y w B o ż e g o Ciała bywa i jakie ustaliło z Walldürn. się w w w procesji monstrancji Świętej K r w i z sztuce na koś­ jako relikwia czasie na równi z umieszczonym Sanctissimum. Z przedstawieniem dürn, ideowych korporał, p r z e c h o w y w a n y Czy terenie dziesięciole­ Wall­ przełomie XVI X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o ono całe t o b o g a c t w o treści b y ł o z n a n e jak i odbiorcom wspomnianych B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala jaśnić tego p r o b l e m u . N a wienie Świętej zerunkami Krwi cierpiącego z bezkrwawą t e n został Franciszka z Maszkowa, m a k o c i c k a , czy też proboszcza, został mechanicznie Wydaje się, że Chrystusa. przekonanie o jego prawdziwej prawiania mszy. był obrazowym, więc względnie Wizerunek obecności w Świętej a nie j a k ilustracyjnym Krwi dotąd Walldürn symbolicznym wyobrażeniem k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech chwili od­ z sakramentu r y c i n y , na któ­ dziełem czy — co j e s t n a j b a r d z i e j przeniesiony niarskich? którego przez z wi­ uzupeł­ figura miejscowego prawdopodobne — z wzorników dla odbiorcy walldürnski n i e odgrywał jedną program kamieniarza była był i n s p i r o w a n y przez r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e ofiary przedsta­ jest Czy j e d n a k wprowadzony Chrystusa. bezkrwawej z Makocic zestawione ofiarą m s z y . świadomie utwierdzać więc Polski? pełni w y ­ nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią­ zanych mszy a w Chrystusa, stanowiącymi korporał świętej, figurze z Walldürn w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało t a k twórcom, dzieł n a t e r e n i e kamie­ z polskiej jakiejś z odmian wyobrażenia N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m jęcia tematu Świętej Krwi z wisi szczególnej Walldürn prze­ przez polską sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p . propagowanie nów omawianego względnie t e m a t u przez któryś duchowieństwo świeckie. W z zako­ Walldürn r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s ­ Boga Ojca wskazuje, kować, niach W cudowny korporał kulcie ludowym tronką że n a w s p o m n i a n y c h Święta nieszczęśliwych się do n i e j o p o m o c pełnił r o l ę i Krew przedstawie­ postaci z Walldürn opiekunką chorych. Chrystusa. była pa­ Zwracano szczególnie w c h o r o b a c h k r w i , cho­ w taką z prośbą o d z i e c k o Krwi wym 29 inwentarzem domo­ . temu Świętej powinien klasztorze 34 Krwi był 3 0 odegrać mogło zależeć . Ponieważ był i jest kapucynom jednak, że krakowskim kapucynów we wspom­ temat Świętej zupełnie z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y 12 13 na omawiany klasztor przeprowadzone wykazały II. 12. Święta Krew z Walldürn, drzeworyt, Górny Śląsk, wł. Bibl. Jagiellońska, z Walldürn, olej, płótno, wł. Osterreichische Museum für Volkskunde, Wiedeń. dürn, obrazek dewocyjny, awers i rewers, wł. Muz. Etnogr., Kraków. VERUM MIRACULUM SUB S.MÍSSA VALTKRTE zakonowi Krakowie. Poszukiwania nianym nad właśnie t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc rolę r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt, i opiekę że rozbudzeniu k u l t u Kraków. II. 14, 15. II. 13. Święta nie t e m a t był Święta Krew z Krew Wall­ �15 14 popularyzowany terenach przez proboszczów, któregoś gdyż w z pracujących takim wypadku f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m Krwi w z Walldürn. Należałoby przypadku więc i n n y c h tematów, przyjąć, natra­ Świętej że t a k j a k przedstawienie K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e ludowej na t y c h Świętej do polskiej sztuki za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w docierających t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l ­ ską sztukę l u d o w ą skakujący, Świętej Krwi prymitywną zów wręcz rolę mógł odegrać charakter z W a l l d ü r n , który wyobraźnię i grafik, odbiorców, niepoślednią magiczny twórców j a k i niemniej dla których za­ przedstawienia oddziałał zarówno wymienionych prymitywnych na obra­ wiejskich były o n e przeznaczone. PRZYPISY M . W a l i c k i , O nową interpretację pojęcia Chrystusa Frasobliwego, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2, s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w pol­ skiej sztuce ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4, s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Popu­ lates á Varsovie, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 — 87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia ludo­ wych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z , Źródia ikonograficzne przedstawień Oka Opatrzności, „ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126. - K . Künstle, Ikonographie der christlichen Kunst, B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie de 1'art chrétien, t . I — I I I , P a r i s 1955. J . Białostocki, Tradycje i przekształcenia ikono­ graficzne, „ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 . P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e Matki B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska, op. c i t . , s. 34). K . P i w o c k i , Podnieta i realizacja [ w : ] Sztuka i Hi­ storia. Księga pamiątkowa ku czci prof. M. Walickiego, W a r s z a w a 1966, s. 217. J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158. 1 3 4 5 D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a ­ giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r ­ n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993; o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o ­ w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s ­ m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w . 9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r ­ w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k na s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222. Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche zum heiligen Blut in Wall­ dürn, Augsburg (1929), „Deutsche Kunstführer", B d . X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte Europas, M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige Blut [ w : ] Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte, Bd. I I , r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s , Walldürner Wallfahrt in sechs Jahrhunderten, b . m . 1952, s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung des Heiligen Blutes in Walldürn, A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e c k , Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, München 1963, s. 73. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30. 6 7 8 35 �9 T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32. 1 0 T a m ż e , s. 48, 70—80. 1 1 T a m ż e , s. 74—77. 1 8 1 9 T a m ż e , s. 22. Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o ­ w i e , N r i n w . 22103; obrazki dewocyjne z podpisami i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m ­ berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a ­ r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę ­ tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego, l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e (Peintures sous verte XVI —XIX — J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i , M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków, N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3. 1 2 1 3 1 4 е е 1 5 1 6 malerei L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die ( P r a g a 1957), s. 10, 14. Hinterglas- M . Sokołowski. Drzeworytnictwo u nas, „ S p r a w o ­ z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " , t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły katalog 1 7 Fot.: Krystyna Gorazdowska — il. 7, 9; Jacek Swiderski — il. 8, 10; rys. Maria Czarnecka. II. 16. Święta gura kamienna, 36 Krew z Walldürn, 1744 r. w pobliżu wystawy dawnych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Z. Łazarskiego, W a r s z a w a 1921, s. 37. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33. O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst legendy. Pragnę wyrazić głęboką wdzięczność mgr A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a ­ n y obrazek. Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u ­ k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r ­ n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz. Bednarskiego. Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie­ m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a ­ r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około 1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8). L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś ­ c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 108). T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u ­ k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785. W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50. T a m ż e , s. 138. T e k a N r 28, o p . c i t . E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamie­ niarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3, s. 134. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52. W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92. M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50. Kubiena —• il. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3, 4, 11, 14, 15; Ewa płaskorzeźba na figurze kamiennej, Heinstadt, Odenwald, wg Brucknera. Snieżyńska-Stolot 1911 г., Makocice, pow. — Proszowice. il. II. 16; Jan 17. Fi- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d303094be7e54a8159ac2ac10ad61ab1.pdf 22a2993dcea81628db8bcf2afbe7387c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3178 Title A name given to the resource Studencka sesja naukowa p.t. "Moja etnografia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STUDENCKA SESJA NAUKOWA „MOJA ETNOGRAFIA" W dniach od 7 do 9 m a j a 1982 z inicjatywy s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o zor­ którą uprawiam. Autor p o r u s z y ł t u c z ę s t o p o w r a c a j ą c ą k w e s t i ę wyboru s p o m i ę d z y r ó ż n y c h tradycji i modeli uprawiania nauki ganizowana z o s t a ł a sesja naukowa pod h a s ł e m „ M o j a etnografia". (strukturalnej, Spotkanie to m i a ł o miejsce w Skawicy k. Suchej i uczestniczyli ich wartość i p r z y d a t n o ś ć w badaniach etnograficznych, o p t u j ą c w nim obok s t u d e n t ó w z K r a k o w a i W a r s z a w y t a k ż e pracownicy za t r a d y c j ą s e m i o t y c z n ą . naukowi obu o ś r o d k ó w —• mgr Zbigniew F i j a k ( U J ) , dr Czesław Robotyoki ( U J ) , dr J e r z y S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , dyskusjom w o k ó ł w y g ł o s z o n y c h referatów p r z e w o d n i c z y ł c z ł o n e k naszej re­ dakcji mgr Zbigniew Benedyktowicz ( I S P A N ) . g ł o s y p a d a j ą c e podczas spotkania m o ż n a przyjąć jako k o n t y n u a c j ę czy t e ż przyczynek do odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " : Etnografia logia kultury —. Łudoznawstwo Otwierający zatytułowany —. Etnologia —• Antropo­ — czym są? dokąd zmierzają? ( P S L N r 2/81). Wypowiedzi s f o r m u ł o w a n e t y m razem przez stu­ d e n t ó w o d z n a c z a j ą się wielką p a s j ą , żarliwością, osobistym tonem; w z b u d z i ł y zaciekłe, wielogodzinne dyskusje, ujawniające c z ę s t o ­ kroć różne wizje nauki p i e l ę g n o w a n e j , uprawianej, czy t e ż o k t ó ­ rej s i ę „ m y ś l i i m a r z y " poza sformalizowanymi programami realizowanymi i znaczonymi kolejnymi „ z a l i c z e n i a m i " i wpisami fenomenologicznej) rozważając sesję referat W i k t o r a Stoczkowskiego Prawda naukowa o ludzkie wartości (UW) wychodząc od blake'owskiej wizji upadku c z ł o w i e k a p r z e d s t a w i a j ą c e j od­ dzielenie Aczkolwiek nie b y ł o to z a ł o ż o n e w programie sympozjum — semiotycznej, się od pierwotnej, harmonijnej jedności (Tharmas — ciało, Urthona — wyobraźnia człowieka p o ł ą c z o n a z pod­ ś w i a d o m o ś c i ą , L u v a h — u o z u c i o w o ś ć , z w i ą z a n a z sercem, Urizen —rozum m i e s z k a j ą c y w g ł o w i e ) Urizena —- rozumu i zyskiwania p r z e z e ń panowania nad p o z o s t a ł y m i ^częściami, panowania od­ znaczającego dotykał się bezcielesnością, brakiem u c z u ć i wyobraźni, m.in. takich kwestii j a k : prawda naukowa, prawda jako cel nauki i jako w a r t o ś ć ż y c i a , zagadnienie „dysonansu poznawczego" w y n i k a j ą c e g o z konfliktu tyoh dwu wartości na p r z y k ł a d z i e n i e k t ó r y c h tez wypracowanych przez w s p ó ł c z e s n ą n a u k ę (teoria altruizmu W . Hamiltona), jawnej i ukrytej obec­ ności w a r t o ś c i w m y ś l e n i u naukowym. w indeksach podczas s t u d i ó w . T e n ż a r l i w y , polemiczny, k r y t y c z n y i osobisty ton wypo­ S ł a w o m i r Sikora ( U W ) w referacie Miłość a poznanie przy­ wiedzi spowodowany b y ł nie tylko „ p r a w e m m ł o d o ś c i " , ś w i a d o ­ p o m n i a ł g ł ó w n e tradycje filozoficzne rozważające z w i ą z k i po­ mie otwartym h a s ł e m tego spotkania d o p u s z o z a j ą c y m tego ro­ m i ę d z y miłością a poznaniem w tradycji kultury europejskiej dzaju osobiste refleksje nad u p r a w i a n ą n a u k ą , ale t a k ż e i chwilą, (filozofia p l a t o ń s k a , chrześcijańska, w s p ó ł c z e s n a filozofia z k r ę g u w której doszło do tego spotkania. Znamienne jest to, że w i ę k ­ fenomenologii i egzystencjalizmu —- Max Scheler i Gabriel Marcel). s z o ś ć wypowiedzi, t e m a t ó w referatów, k t ó r y c h nikomu nie „ o d ­ W i e s ł a w Szpilka ( U J ) w referacie Postawa etnografa repre­ radzano", ani nie narzucano (poza o g ó l n y m jedynie s f o r m u ł o w a ­ z e n t o w a ł w i z j ę swojej etnografii, w której rozważając niem h a s ł a tej sesji „ M o j a etnografia") g r a w i t o w a ł o w kierunku elementy struktury poznania w triadzie: spotkanie-dialog-rozu­ m y ś l e n i a skierowanego k u w a r t o ś c i o m , reflektującego s e n s o w n o ś ć , mienie n a w i ą z a ł do d o ś w i a d c z e ń i inspiracji p ł y n ą c y c h z refleksji w a r t o ś ć i m o ż l i w o ś c i poznawcze takiego a nie innego sposobu wypracowanych uprawiania nauki. fenomenologicznej". D o m i n o w a ł a w i ę c w t y c h w y s t ą p i e n i a c h tendencja ficzna i etyozna rozważająca wartość naukowego frontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą i w a r t o ś c i a m i ludzkiego ż y c i a . J a k ­ kolwiek nie o c e n i a l i b y ś m y pojawienia s i ę takiej tendencji i nie zastanawiali „ c o to m a w s p ó l n e g o z e t n o l o g i ą czy e t n o g r a f i ą " , po prostu o d n o t o w a ć kręgu ,.krakowskiej szkoły rekonstrukcji ludowej nych elementów zwrócił u w a g ę n a s z c z e g ó l n ą rolę dynamicz­ symboliki kosmologicznej w tradycyjnych w y o b r a ż e n i a c h ludowych. Monika Sznajdermann i M a ł g o r z a t a Majewska ( U W ) przed­ s t a w i ł y w s t ę p n e r o z w a ż a n i a nad z w i ą z k a m i symboliki religijnej d o m o ś c i , u j a w n i a j ą c y się w m y ś l e n i u o naszej dyscyplinie p o ś r ó d z narodowym mitem polskim d o k o n u j ą c p r z e g l ą d u rozmaitych naszych „głodu stanowisk w kwestii tych z w i ą z k ó w — Czarnowski, Brzozowski, Miłosz, Gombrowicz — r o z w a ż a n i a b ę d ą c e w s t ę p e m do zamie­ filozoficznego i kolegów. myślenia jakie t o w a r z y s z y ł o Być może skierowanego próbom ten stan M i r o s ł a w Mąka ( U J ) w referacie Próba kosmogonii Słowian świa­ najmłodszych i zarejestrować i teraz" w filozo­ poznania z a ł o ż o n e g o w r ó ż n y c h modelach i tradycjach naukowych w kon­ należy ,,tu kolejne zjawisko w stronę wartości", sformułowania swego stanowiska w kwestiach poruszanych przez n a s z ą a n k i e t ę , jest symptomem ś w i a d o m o ś c i i p r z e ż y w a n i a k r y z y s u uprawianej dyscypliny (co rzadko m i a ł o miejsce w odpowiedziach n a d e s ł a n y c h na n a s z ą a n k i e t ę ) . K r y z y s u widzianego n a znacznie szerszym tle: zmu­ s z a j ą c y m do zastanowienia się czy nie m a m y czasem do czy­ nienia z kryzysem, zaniedbaniami i z a g r o ż e n i a m i tego, co n a j ­ ogólniej i „ n i e n a u k o w o " określa s i ę mianem humanistyki i „ m y ś ­ lenia humanistycznego". wypowiedzi o i Nie trzeba chyba d o d a w a ć , ż e wiele wygłoszonych kryzysie i z a g r o ż e n i a c h , referatów świadczyło nie lecz przede wszystkim stanowiło wyraz afirmacji dla takiego szerokiego, humanistycznego tyle spoj­ rzenia. Poniżej publikujemy W sprawie niedokończonego referat Adama Czyżewskiego przypisu w k t ó r y m s p l o t ł y się w j a k i ś (UJ) s p o s ó b zasygnalizowane t u w ą t k i przewijające s i ę podczas tego spotkania: w ą t e k filozoficzny, z a s t a n a w i a j ą c y się nad wyborem drogi poznawania, j a k i stricte „materiałowo-etnograficzny". Wreszcie i dlatego że wydaje się on b y ć reprezentatywny dla podsumowania sesji, które tak w y r a z i ł autor referatu rozpoczy­ n a j ą c e g o spotkanie: „ R e f e r a t m ó j na t y m się k o ń c z y ł , ale teraz gdy g ° s p i s u j ę , po w y s ł u c h a n i u wszystkich w y s t ą p i e ń na sesji, c h c i a ł b y m d o d a ć jeszcze jeden cytat, w ł a ś c i w i e jego parafrazę, dobrze o d d a j ą c ą , j a k s ą d z ę , p o w ó d dla którego c h c i a ł e m zasta­ n o w i ć s i ę n a d s p r a w ą n a u k i i w a r t o ś c i . P ó ź n i e j o k a z a ł o s i ę , że Warto również z a z n a c z y ć , że obok wspomnianej „ t e n d e n c j i filozoficznej" m i e l i ś m y do czynienia z referatami, które z p u n k t u widzenia tradycyjnie pojmowanej ortodoksji zagadnienia metodologiczne czy stricte w t y m miejscu z b i e g ł y się intencje co najmniej k i l k u jeszcze osób, które zabierały głos. etnograficznej m o ż n a by n a z w a ć referatami bardziej akademickimi, podejmu­ jącymi rzonych b a d a ń n a d s y m b o l i k ą G r o b ó w Wielkanocnych. etnograficzne. Do t y c h należała m.in. z a m y k a j ą c a sesję w y p o w i e d ź Zbigniewa Parafrazując jest nie samo Senekę, który napisał: „Albowiem ż y c i e , leoz piękno ż y c i e " , m o ż n a dobrem powiedzieć: „ a l b o w i e m dobrem jest nie sama nauka, lecz p i ę k n a nauka". F i j a k a ( U J ) , n a w i ą z u j ą c a w swym tytulo do ankiety przeprowa­ dzonej w ś r ó d filozofów przez m i e s i ę c z n i k „ Z n a k " — 74 Etnografia, Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd21fc87e9497a81a6659d3b3d260b7.pdf f885c19c421701b1bf32f1637035dac2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3179 Title A name given to the resource Pejzaż z pamięci (referat z sesji) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Czyżewski PEJZAŻ Z PAMIĘCI CZYLI W SPRAWIE N I E D O K O Ń C Z O N E G O PRZYPISU , , I t e m słyszeliście, że Jeruzalom loży w ś r o d k u ś w i a t a . K i e d y więc j a d ą s t a m t ą d n a w s c h ó d tyle dni ile po­ trzeba, aby s t ą d dotrzeć do Jeruzalem osiągają g r a ­ nice tamtego ś w i a t a . . . " (sir J o h n Mandeville) 1 P r z y z n a j ę , że niejasna p r z e w r o t n o ś ć k r y j ą c a się za tym t y t u ł e m jest trochę n i e z r ę c z n y m zaproszeniem do lektury, jeśli jodnak, drogi czytelniku, zaufasz autorowi i dasz w i a r ę , że nie tylko s k ł o n n o ś ć do krygowania się przed T o b ą p o d y k t o w a ł a m u te s ł o w a , to u kresu w ę d r ó w k i , do której Cię teraz namawiam, odnajdziesz b y ć m o ż e w y t ł u m a c z e n i e . Locz zanim skierujemy się na w ł a ś c i w y trop, p o z w ó l , żo w y j a ś n i ę jedno s ł o w o , które w dalszoj części tego szkicu powróci wielokrotnie w r ó ż n y c h kontekstach. Droga (bo o niej tu mowa) symbolizuje p o s z u k u j ą c e d ą ż e n i e Podobne temu zdanie usłysza­ ł e m k i e d y ś n a w y k ł a d z i e prof. W ł a d y s ł a w a S t r ó ż e w s k i e g o , po­ ś w i ę c o n y m filozofii Parmenidesa. U ś w i a d o m i ł e m sobie wtedy, że wszechobecna w dziejach m y ś l i metafora drogi oznacza coś w i ę c e j n i ż tylko p u s t ą figurę retoryczną z d o l n ą p r z e m y c i ć k a ż d ą treść. I jeśli przedmiot tego szkicu zmusza mnie wręcz, bym m ó w i ł o „ d r o d z e " , to to nie znaczy wcale, że „ w ę d r ó w k a " jako swego rodzaju p o s t ę p o w a n i e badawcze, które t u p r o p o n u j ę , wprost w y n i k a z przedmiotu. Przeciwnie, w i ą ż ą c się z nim, jednocześnie zachowuje a u t o n o m i ę i pozostaje m e t a f o r ą . N a l e ż y u t r z y m y w a ć w ł a ś c i w ą m i ę d z y nimi r ó w n o w a g ę ; tzn. nie trak­ t o w a ć metafory n a prawach niewygodnego ś w i a d k a naszej b e z r a d n o ś c i interpretacyjnej, lecz u ś w i a d o m i ć sobie, że dopiero metafora u m o ż l i w i a interpretację. P o r u s z a j ą c się w obszarze metafory, w c z y t u j ą c się w n i ą r ó w n o c z e ś n i e w j a k i m ś stopniu w s p ó ł t w o r z y m y jej sens. Podobnie jest z m e t a f o r ą drogi. Jakie­ kolwiek poszukiwania intelektualne zawsze c z e r p a ł y rozmach z przestrzeni, p o n i e w a ż w niej dynamizuje się j ę z y k . Nie m o ż n a sobie nawet w y o b r a z i ć takiego d ą ż e n i a do „ ł a d u " , k t ó r e m u z a b r a k ł o b y perspoktywy drogi —• „ d r o g a odkrywa, otwiera". Często jednak przechodzimy mimo niej, nie zdając sobie sprawy z jej istnienia. To prawda, że droga „ o d k r y w a " , ałe dopiero pod warunkiem, że się ją z a u w a ż y . I tu tkwi źródło niepokoju, nie tylko filozoficznego, bowiem k a ż d a sztuka interpretacji wymaga takiego zadziwienia, refleksji, a więc zatrzymania się nad c z y m ś . marytaninie ( V wiek): „ W skutek sprzeniewierzenia się A d a m a , l u d z k o ś ć straciła prawo bytu w raju, miejscu wysoko p o ł o ż o n y m , spokojnym, wolnym od cierpień i cudownym, które słusznie nazwano tutaj Jeruzalem, g d y ż nazwa t a oznacza „ p o k ó j B o ż y " . I zstępuje ona do J e r y c h a , krainy pustej i z a p a d ł e j , w której u p a ł jest d u s z ą c y . Jerycho, to g o r ą c z k o w e ż y c i e ś w i a t a , ż y c i e o d r y w a j ą c e od Boga i p o c i ą g a j ą c e w dół. Ogień najbardziej bezwstydnych p r z y j e m n o ś c i powoduje w nim d u s z n o ś ć i wyczer­ panie." 3 T a pesymistyczna wizja d o c z e s n o ś c i zyskuje sobie aspokt 2 W r a c a j ą c do etnologii, najlepiej p r z y b l i ż y nam to zjawisko Złota Gałąź Frazera. Otwiera ją, pozornie nieistotny, antyczny r y t i na dalszych kartach d z i e ł a b ł y s k a w i c z n i e przeradza się w i s t n ą l a w i n ę c y t a t ó w , o d n i e s i e ń , p r z y p o m n i e ń . E t a p po etapie ś c i e ż k a interpretacji wprowadza c z y t a j ą c e g o w rozległy ś w i a t z n a c z e ń . R o z w i j a j ą c y się w ą t e k nie powoduje r o z ł a d o w a n i a n a p i ę c i a lecz p o t ę g u j e je. Nic więc dziwnego, że „ m i m o wszystko" Złota Gałąź z a c h o w a ł a do dzisiaj s w o j ą p i e r w o t n ą ś w i e ż o ś ć i nadal inspiruje. Pobudza z w ł a s z c z a tych, k t ó r z y p o s z u k u j ą odpowiedzi nie tyle na pytanie — „ c z y m jest etnografia?", ile — „ j a k ą w a r t o ś ć m o ż e m i e ć dla etnografa jej uprawianie?". Mam n a d z i e j ę , że w ten s p o s ó b u s p r a w i e d l i w i ł e m tok wywo­ du, k t ó r y z a p r e z e n t u j ę p o n i ż e j . D ° w y j a ś n i e n i a pozostało nam jeszcze drugie znaczenio „ d r o g i " . Odnajdujemy je r ó w n i e c z ę s t o w filozofii greckiej, j a k i w m y ś l i chrześcijańskiej, mimo iż nie odnosi się już do „drogi prawdy". B e z w z g l ę d u n a to jak p o j m o w a ć „ z b a w i e n i e " , „ d r o ­ ga" w wizji chrześcijańskiej t a k ż e stanowi jego o d w r o t n o ś ć , a więc „ u p a d e k " . D l a p r z y k ł a d u o d w o ł a m się do fragmentu homilii Sewera z Antioohii z a t y t u ł o w a n e j O Miłosiernym Sa- pozytywny dopiero w o g ó l n y m planie zbawienia. Tymczasem jednak p i ę t n o grzechu A d a m a sprowadza jego potomnych w chao­ tyczny dół, gdzie „ g o r ą c " i „ d u s z n o ś ć " przepełniają ich ż y c i e cierpieniem. N a podobne skojarzenie „ d r o g i upadku" z pierwiastkiem „ d u s z n o ś c i " i „ g o r ą c z k o w o ś c i " zwrócił u w a g ę W ł a d y m i r Topo­ rów w ciekawej analizie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Poprzez ustalenie etymologii n i e k t ó r y c h s ł ó w , szczególnie prze­ s y c a j ą c y c h j ę z y k powieści, T o p o r ó w doszedł do wniosku, że Zbrod­ nia i kara rozwija archetypiczne przedstawienia chaosu i kos­ mosu, t k w i ą c e korzeniami w opozycji wedyjskich s ł ó w „ a m h a s " i „ u r u loka". Pierwszo oznacza „resztki chaotycznej w ą s k o ś c i , ślepego z a u ł k a , braku dóbr z a r ó w n o w strukturze makrokosmosu, jak i duszy c z ł o w i e k a " , drugie natomiast — „szeroki ś w i a t " . * T a k zrekonstruowana opozycja jest dla Zbrodni i kary o s i ą jej dynamiki. Uczestniczy w w ę d r ó w c e Raskolnikowa po Peters­ burgu i wyznacza kierunek jego ewolucji etycznej. Zapewnia osobowości t ę pełnię c z ł o w i e c z e ń s t w a , której nie m o ż n a o s i ą g n ą ć inaczej, j a k poprzez p e ł n ą jej u t r a t ę . Tyle Dostojewski. Chociaż nie określiłem jeszcze wszystkich a s p e k t ó w „ d r o g i " , k t ó r ą przyjdzie nam p r z e m i e r z y ć , n a d e s z ł a już pora, aby wyzna­ c z y ć jej p o c z ą t e k . W dalszej części wspomnianej analizy T o p o r ó w dorzuca do opisu „ ś r o d k a " jeszcze jedno spostrzeżenie. Otóż nie d o s y ć , że owo „ c e n t r u m c i e m n o ś c i " jest duszne, w ą s k i e , to jeszcze na dodatek — żółte. Czy jest się czemu d z i w i ć ? Czy przejawiająca się m e l a n c h o l i ą „ n a t u r a l n a reakcja" na widok p o ż ó ł k ł y c h tapet, kryje jeszcze coś poza s o b ą ? O c z y w i ś c i e m o ż n a u z a s a d n i ć to c i ą g i e m skojarzeń t y p u : żółte — pożółkłe — u w i ą d — destrukcja — śmierć i pewnie stąd w ł a ś n i e p r z y g n ę b i e n i e . Ale po cóż s t a w i a ć pytania, skoro o d p o w i e d ź jest już gotowa, tzn. „ u z a s a d n i o n a " . M u s i a ł e m je odrzucić, tak j a k to zrobił T o p o r ó w , gdy p o p r z e s t a ł jedynie n a stwierdzeniu z w i ą z k u m i ę d z y „ c h a o t y c z n y m ś r o d k i e m " a s z c z e g ó l n ą k o l o r y s t y k ą . W przypisie do tej uwagi czytamy: „ n a p r z y k ł a d : ż ó ł t y kolor tapet, ż ó ł t e meble, ż ó ł t e ramki u sta­ ruchy, żółte meble u Porfirego, ż ó ł t a woda w kantorze; blada zżółkła cera Raskolnikowa i K a t a r z y n y Iwanowny".* W y d a ć b y się m o g ł o , że ten „ n i e d o k o ń c z o n y przypis" Toporowa prowadzi nas w ś l e p ą uliczkę. P r z y z n a m , że i j a tak m y ś l a ł e m aż do chwili, kiedy w moje ręce trafił inny tekst —• d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y p a m i ę t n i k niemieckiego p o d r ó ż n i k a P a u l a Harro H a r r i n g a . Jogo charakterystyczny rys ponownie o d s y ł a nas do symboliki koloru ż ó ł t e g o . S z c z e g ó ł ten, j a k obraz utajony 6 75 I �w kliszy fotograficznej, pewnie u m k n ą ł b y m i , gdyby nie w c z e ś ­ naszego wozu. T o b y ł o wszystko — poza t y m s t ę s k n i o n y wzrok niejsza lektura a r t y k u ł u Toporowa. d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć. Zatem nie pozostaje nic innego j a k , k o r z y s t a j ą c z usług Gnębiło mnie pragnienie, poleciłom więc pocztylionowi, by nowego przewodnika, ruszyć w dalszą podróż. Zawiedzie nas zatrzymał ona do K r ó l e s t w a Kongresowego, w k t ó r y m ten romantyczny prawdziwie świeżej wody. Milcząc z b o c z y ł nieco w lewo, w po­ peregrynator z a w i t a ł w roku 1828. Pobudki, jakimi się kierował, bliże jednej ze strzech, g ł ę b o k o osuniętej nad r o z p a d a j ą c ą się w y p ł y w a ł y z klimatu epoki. Nie dziwimy się przeto, że p e ł e n lepianką. wziuszającej naiwności „postanowił podjąć zaszczyt służby w wojsku polskim", które j a k głosiła prasa niemiecka g o t o w a ł o w ó z przed szynkiem dla pokrzepienia się łykiem To b y ł a pierwsza, tzn. p i e r w s z o r z ę d n a gospoda. Wysiadłem, zapytałem, co m o g ę d o s t a ć , bo przecież — się w ł a ś n i e do walki z T u r k a m i . I chociaż na miejscu pogłoski stosownie do przywileju o b e r ż y s t y — nio m o g ł e m o k a z a ł y się f a ł s z y w e , fatum, które zaciążyło nad losem Harringa tylko na szklance wody. Kobieta — któroj opisowi sprzeciwiają poprzestać b y ł o n i e u b ł a g a n e . Trafił więc do armii, a ściślej m ó w i ą c zwerbo­ się prawa estetyki — z d a w a ł a się b y ć g ł u c h o n i e m a i wreszcie wano go tam pod przymusem i , co jeszcze bardziej rozmijało o d p o w i e d z i a ł a , że nie posiada nic innego poza w ó d k ą . się z jego planami, b y ł a to armia nie polska a rosyjska. Odsłużył W ó d k ę , a — na wszelki wypadek — t a k ż e t r o c h ę wina m i a ł e m w niej dwa lata, p o d e j m u j ą c w m i ę d z y c z a s i e szereg prób wy­ z sobą, ale m ó j język p r a g n ą ł świeżego p ł y n u , p o p r o s i ł e m przeto, dostania się z Polski. Wszystkie s p a l i ł y na panewce. Został zadowolony, o szklankę czystej wody. po nich ślad w p a m i ę t n i k u , gdzie czytamy: „ P o l s k a wydała D o b r ą r a d ą nie n a l e ż y g a r d z i ć : kobieta z a p r o w a d z i ł a mnie, m i s i ę (...) p e ł n ą słoniny p u ł a p k ą na myszy (świń t a m dosłownie brodząc przez b ł o t o i g n ó j , na oddalone o kilka k r o k ó w po­ i w p r z e n o ś n i nie brak), do której bardzo ł a t w o m o ż n a się wśliz­ dwórze i w s k a z a ł a mi s t u d n i ę — o k r o p n ą j a m ę , o t o c z o n ą poręczą n ą ć , ale c a ł y problem pologa na t y m , by się s t a m t ą d w y d o s t a ć . z trzech desek, o b l a n ą brunatnym sosem. Z głębi studni d o b y w a ł P r z y w y j ś c i u w s z ę d z i e m o ż n a uderzyć nosem o druty, na k t ó r y c h się fetor niejeden u t k n ą ł . " 7 Dopiero po ciężkiej kontuzji, jako nieprzydatny dla celów wojskowych, u z y s k a ł Harring obiekt żółtej posoki, ściekającej po s p l e ś n i a ł y c h grzybach, p o k r y w a j ą c y c h glininą c e m b r o w i n ę . zezwole­ — Czy to wasza studnia, dobra kobieto ? —• z a p y t a ł e m na nie na w y j a z d . Po powrocie do Niemiec, w 1831 г., w y d a ł ksią­ p o ł y z u ś m i e c h e m , na p o ł y wzruszony t ą l u d z k ą n ę d z ą , która tu żeczkę z a t y t u ł o w a n ą n a z y w a ł a się ż y c i e m . rosyjskim. Wspomnienia o Polsce pod panowaniem Zawiera ona wnikliwy, do dziś b u d z ą c y zgrozę, opis stosunków między władzą a społeczeństwem Kongresówki. — T a k , to jest, j a k pan widzi, studnia, ale wiadro znajduje się w głębi, a drąg jest z ł a m a n y . P o w r ó c ę do niego p ó ź n i e j , a tymczasem p o s ł u c h a j m y j a k H a r ­ Z p e ł n y m rezygnacji spojrzeniem, które p a d ł o na g r o m a d k ę ring wspomina przekraczanie granicy tej „ k r a i n y bez powrotu". całkowicie nagich dzieci, t a r z a j ą c y c h się w piachu, w s i a d ł e m „ N i e m i e c k i czytelniku! Gdyby kaprys losu m i a ł cię k i e d y ś do pojazdu. Podczas ślimaczej jazdy m i a ł e m d o s y ć czasu na s p r o w a d z i ć do Polski i k i e r o w a ł b y ś się przypadkiem przez Wro­ ponowne p r z y g l ą d a n i e się okolicy. Bardzo m u s i a ł e m się zasta­ cław do K a l i s z a , przypatrz się d o k ł a d n i e dumnym d ę b o m w oko­ n o w i ć , czy w jakimkolwiek k r a j u poza P o l s k ą w i d z i a ł e m podobny licy Milicza, uciesz się urokiem ich zieleni, lub jeśli to b ę d z i e obraz. J a k daleko wzrok sięgał —- nic tylko p r z e s t r z e ń , w której zima, s k r z ą c y m szronem, otwórz swe serce na ten widok, p o ż e ­ z ł a t w o ś c i ą m o ż n a by w k r ó t c e s t w o r z y ć ś w i a t . gnaj się z Niemcami — ale n a s t ę p n i e zamknij swe serce, a t a k ż e Z rozpaczy p o c i ą g n ą ł e m z flaszki p o t ę ż n y łyk, nabiłem s w ó j kufer, jeśli dotychczas go nie z a b e z p i e c z y ł e ś , i bacz na k a ż d e fajkę i d u m a ł e m nad s z c z ę ś c i e m n a r o d ó w , nad dolą l u d z k ą i nad s ł o w o , j a k i na s w o j ą s a k i e w k ę , bo jedziesz do Polski. s ł o w a m i francuskiego gwardzisty, k t ó r y k i e d y ś , w tej okolicy, Zmiana krajobrazu niemieckiego na polski dokonuje eię stopniowo, jeżeli w ogóle krajobrazem m o ż n a n a z w a ć to, co nas otacza na t y m skrawku ziemi, k t ó r y stanowi z a c z ą t e k właści­ wej Polski. wśród przekleństw wykrzyknął: , , I to nazywają Polacy oj­ c z y z n ą ?" Z a p a d ł w i e c z ó r , przeszła noc. K i e d y z n a d c h o d z ą c y m po­ rankiem z b u d z i ł e m się z mojej ostatniej drzemki, b y ł o mi ciężko Polski ? — cóż m ó w i ę ! Nie m a przecież P o l s k i ! S ą jeszcze na sercu. W y d a w a ł o mi s i ę , j a k gdybym d o t a r ł na koniec ś w i a t a , j a k dotychczas, R o s j a , Prusy i Austria, nie ma jednak Polski. w miejscu, gdzie winien b y ć już zabity deskami. Z i m n y poranek Ale jedziemy, j a k szybko to m o ż l i w e , przez t ę część p a ń s t w a wiosenny ś w i t a ł na horyzoncie, ale t u nie z n a l a z ł wiosny. Cztery pruskiego, która poprzez monotonię szarzyzny doprowadzi pory roku z d a w a ł y się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie nas nad granicę rosyjską. Droga z W r o c ł a w i a do K a l i s z a jest j e d n ą z najgorszych, j a k ą kiedykolwiek przejeżdżałem — powiadam: p r z e j e ż d ż a ł e m ; prowadzi na d u ż y m odcinku przez bagna, które — jak k a ż d e bagno — m o g ł o b y dopiero s t a ć się drogą. w stanie s z c z ą t k o w y m . Powietrze, ziemia, bagniska i tylko tjde ognia, by s ł u ż y ł o na zapalenie fajki. Wreszcie, na lewo od drogi, u k a z a ł się wysoki budynek kamienny — pruski u r z ą d graniczny czy j a k się tam zwał. P o j a z d y b y ł y dostosowano do drogi, tzn. wybitnie się po- Pocztylion doręczył s w ó j papierek i szlaban p o d n i ó s ł się w górę. p o g o r s z y ł y od chwili, kiedy m i n ą ł e m p i e r w s z ą stację, z a Wro­ S k r z y p i ą c z a m k n ą ł się za nami, ten odgłos p r z e s z y ł mi serce. c ł a w i e m , dumnym miastem prowincjonalnym, b ę d ą c y m jeszcze T a k więc z n a l a z ł e m się formalnie r o z ł ą c z o n y •— odzielony w z a s i ę g u dobrodziejstw kultury... u n o s i ł e m się w tej na p o ł y od k r a j u d ę b ó w , k t ó r e w r z e c z y w i s t o ś c i o p u ś c i ł e m j u ż około p ł y n n e j bryi, na przestrzeni trzeciej stacji... Czy zdołasz sobio w y i m a g i n o w a ć , dwudziestu godzin temu. Czułem ucisk serca. Z n a j d o w a ł e m się drogi czytelniku, j a k właściwie w kraju bezpańskim, bo dopiero po przejechaniu d w ó c h , a m o ż e półtorej wiorsty od miejsoa, gdzie w i d n i a ł ostatni m ó g ł ś w i a t w y g l ą d a ć jeszcze przed jego stworzeniem ? odbywałem orzeł z czarnych i b i a ł y c h desek, u k a z a ł się d w u g ł o w y przy podróż przez P o l s k ę pod zaborem pruskim. W ś r ó d t y s i ą c a obra­ czerwonobiałej rogatce. Co za kontrast m i ę d z y granicami p r u s k ą Doskonale mogę sobie to wyobrazić, odkąd z ó w , utrwalonych w mojej p a m i ę c i , n a j w y r a ź n i e j w y ł a n i a się i r o s y j s k ą ! P r z y pierwszej ani szyldwacha, ani żołnierza, ani przede m n ą obraz, k t ó r y m o ż n a by wiernie o d t w o r z y ć za p o m o c ą jeźdźca granicznego; tu rogatka, K o z a c y , inspektorzy, strzelcy piasku, bagna, gliny, s ł o m y i wielu steit gnoju. Przede wszyst­ graniczni, herby, b r o ń . " 8 k i m jednak w mojej w y o b r a ź n i unosi się obraz pewnej wsi — Od czasów, kiedy sir J o h n Mandeville p i s a ł swój przewodnik nazwa ta dla tej najnędzniejszej z osad jest bezsprzecznie obraź- po Ziemi Ś w i ę t e j , dzieli nas wiele stuleci. Z m i e n i ł y się u k ł a d y liwa, niomniej z o w i ą ją wsią. polityczne, Niebo i chaos — oto główne t ł o tego obrazu. Ziemia nie inaczej przebiegają szlaki komunikacyjne i nikt nie traktuje d o s ł o w n i e zwrotu „ n a k r a ń c a c h ziemi". Wystarczy b y ł a jeszcze, zdajo się, stworzona, t u i ó w d z i e w i d n i a ł y rozpada­ jednak p r z y w o ł a ć taki c h o ć b y opis Harringa, by jące się strzechy, p o p ę k a n e mury gliniane i c u c h n ą c e sobie, ż e do dzisiaj ż y j e m y w świecie o ś r e d n i o w i e c z n y c h zarysach. gnoju na piasku bezdennym, 76 przesypującym s i ę przez kupy koła uświadomić T a sama intuioja geograficzna, istniejąca w m y ś l e n i u stereo- �typowym, wytycza granicę m i ę d z y zachodem a wschodem, p o d n o s z ą c j ą do rangi „ k o ń c a ś w i a t a " . Poza e k u m e n ą nie m a cywilizacji, kultury, dobrych o b y c z a j ó w , poczty z a c h o w u j ą c e j t a j e m n i c ę korespondencji itd. J e ż e l i trafi się w y j ą t e k , to t y m gorzej dla niego, p o n i e w a ż to, co „ u nas" jest normalne, t r w a ł e i dobre, „ t a m " istnieje na zasadzie diabelskiej p r z e w r o t n o ś c i , m a s k u j ą c dewiacje, niestałość i o g ó l n y chaos. W s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m takiej inwersji jest reakcja Harringa n a niespodzie­ wanie dobry stan dróg W Polsce. Twierdzi, że chociaż „wjeż­ d ż a j ą c e m u do Polski wydaje się ten kraj wzorem kultury, zwłasz­ cza gdy wzrok jogo przesuwa się po ś w i e t n e j szosie biegnącej p r o s t o j a k strzelił", to „ n i e d a l e k o z a s z e d ł b y filozof, gdyby w e d ł u g stanu tej drogi w n i o s k o w a ł o stanie kraju... D o s z e d ł b y wtedy do wniosku, że bardzo jest kiepsko z p r a c o w i t o ś c i ą na Ś l ą s k u , natomiast bardzo wysoko s t o j ą w Polsce p r z e m y s ł i sztuka. Tymczasem w s z y s t k o j e s t w ł a ś n i e n a o d ­ w r ó t " . (podkr. A . C . ) Ostatnie zdanie dostarcza nam gotowej formy stereotypowego widzenia zagranicy. Zgodnie z t ą z a s a d ą „ p r o s t a droga" odniesiona do negatywnej całości jest p r z e d ł u ­ ż e n i e m i ekwiwalentem „ b e z d r o ż y " . 9 W ramach t y c h uniwersalnych s c h e m a t ó w m i e ś c i się t a k ż e wizja „ d r o g i upadku", której wiele miejsca p o ś w i ę c i ł e m na p o c z ą t k u szkicu. W e d ł u g Harringa naród polski j a k owa l u d z k o ś ć z s t ę p u j ą c a do dusznego J e r y h a , oddala się od w s p a n i a ł e j s p u ś ­ cizny swoich p r z o d k ó w . Z a jakie grzechy Polacy cierpią, tego Harring nie precyzuje, ale i nie czyni i m ż a d n y c h obietnic, że kiedykolwiek osiągną „ n i e b i e s k i e Jeruzalem". Widocznie prze­ sunięcie granicy tamtego ś w i a t a już na zawsze w y r w a ł o P o l s k ę z „ z a s i ę g u dobrodziejstw kultury". Historia p o k a z a ł a czy s t a ł o się tak r z e c z y w i ś c i e , reszta jest już tylko milczeniem. Mimo, że „ d r o g a u p a d k u " tworzy wraz z p o z o s t a ł y m i stereotypami jeden syndrom, w y r ó ż n i a s i ę zdecydowanie swoim chrześcijań­ skim rodowodem i zasługuje n a potraktowanie jako przedmiot odrębnych badań. T a sama p o d r ó ż Harringa u k a ż e się w nieco odmiennym ś w i e t l e , gdy z a u w a ż y m y , że jej przebieg jest wiernym odwzoro­ waniem mitycznej p o d r ó ż y w z a ś w i a t y . M a m n a m y ś l i typowe dla niej o d k s z t a ł c e n i e czasu i przestrzeni, szczególnie narzucające się w zdaniu k o ń c z ą c y m cytowany fragment p a m i ę t n i k a . J a k sobie przypominamy Harring zatrzymuje się przed r o s y j s k ą strażnicą i ze zdumieniem stwierdza, że od czasu kiedy opuścił „ k r a i n ę d ę b ó w " m i n ę ł o przeszło d w a d z i e ś c i a godzin. „Czas przejścia" jest plaski, a przestrzeń — amorficzna. D w a d z i e ś c i a godzin stanowi w przeszłości l u k ę , k t ó r e j Harringowi nie udaje się tak ł a t w o zapołnić. T e n p o b i e ż n y p r z e g l ą d r ó ż n y c h a s p e k t ó w drogi w z a ś w i a t y jest zarazem wykazem r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. I stale p a m i ę t a j ą c o nich s p r ó b u j ę p r z y j ą ć nieco odmienny k ą t widzenia. Otóż wydaje m i się zasadnym potraktowanie tej relacji jako swego rodzaju ś w i a d e c t w a p r z e ż y c i a estetycznego. Jego przed­ miotem intencjonalnym b y ł b y t u krajobraz w y w o ł a n y z pa­ m i ę c i , a w i ę c już pewien obraz, w c i e l a j ą c y ustalony p o r z ą d o k w a r t o ś c i . I chociaż trudno m ó w i ć o p o r z ą d k u w a r t o ś c i w przy­ padku obrazu, z k t ó r e g o wyziera powszechny chaos, postaram się w y k a z a ć w jaki s p o s ó b antyostetyka m o ż e b y ć produktem określonej estetyki i z w i ą z a n e g o z n i ą p o r z ą d k u w a r t o ś c i . P r z e j d ź m y teraz do tekstu i wynotujmy z niego te fragmen­ ty, które o d p o w i a d a j ą interesującej nas kolorystyce. J u ż pobież­ n a analiza w y k a ż e , że najczęściej pojawia się piasek, strzechy, gliniano m u r y , kupy gnoju, bagna i w jednej sytuacji (w fabule p a m i ę t n i k a znajduje ona p o z y c j ę w y r a ź n i e k u l m i n a c y j n ą ) — ż ó ł t a posoka. Z w y j ą t k i e m ostatniego, wszystkie poprzednie elementy krajobrazu d o p u s z c z a j ą bardzo rozległą t o n a c j ę , jednak zawsze b ę d ą to pochodne koloru ż ó ł t e g o . Ogólnie rzecz biorąc, po dołączeniu „ b r u n a t n e g o sosu", kolorystyka taka oddaje „ m o n o t o n n ą s z a r z y z n ę " . D l a przeciętnego Europejczyka nie stanowi ona zaskoczenia, z w ł a s z c z a po u w z g l ę d n i e n i u całego kontekstu, ale w ł a ś n i e ten kontekst p o m i n ą ł e m celowo, po to aby go odnaleźć w innych tekstach i dopiero później powrócić do w s p o m n i e ń Harringa. Inaczej m ó w i ą c , da się z a a r a n ż o w a ć s y t u a c j ę , w której w y p o w i e d ź będzie się t ł u m a c z y ć przez wy­ powiedź. Wspomnienia Harringa są typowym wytworem romantyzmu i nie sprzeczając się już o zasięg tego pojęcia, prowadzi nas ono do k i l k u , różnej rangi postaci epoki: Goethego, Delacroix, Rungego czy nieco wcześniejszego Price'a. Wszyscy oni zajmowali się rolą, znaczeniem koloru w p r z e ż y c i a c h estetycznych, niekiedy czyniąc to z prawdziwie naukowym zacięciem, j a k w p r z y p a d k u Goethego czy Rungego. Goethe w Nauce o barwach pisze o barwie ż ó ł t e j : „ J e ż e l i barwa t a w swej c z y s t o ś c i i jasnej postaci działa przyjemnie i r a d o ś n i e , w p e ł n y m nasyceniu m a coś z pogody i s z l a c h e t n o ś c i , to gdy zostanie zabrudzona lub w pewnym stopniu p r z e c i ą g n i ę t a na stronę m i n u s o w ą , okazuje się na to niezmiernie w r a ż l i w a i działa bardzo nieprzyjemnie. I tak kolor siarki, p o s i a d a j ą c y lekki odcień zieloni sprawia nieprzyjemne wrażenie. Takie w ł a ś n i e wrażenie powstaje, jeśli kolorem ż ó ł t y m za­ barwimy powierzchnie nieczyste i nieszlachetne, np. z w y k ł e sukno, filo itp. na k t ó r y c h nie ukazuje się on z c a ł ą s w ą siłą. Przez nieznaczne i niedostrzegalne przesunięcie odczuwamy teraz to, co robi w s p a n i a ł e wrażenie ogni i z ł o t a , jako plugawe: barwa c h w a ł y i rozkoszy zostaje zamieniona w barwę h a ń b y , w s t r ę t u i niesmaku. S t ą d t e ż prawdopodobnie w z i ę ł y się żółte kapelusze b a n k r u t ó w , żółte pierścienie na p ł a s z c z a c h Ż y d ó w . T a k ż e tak zwany kolor rogaczy nie jest niczym i n n y m j a k brud­ n y m kolorem ż ó ł t y m . " 1 0 Od siebie dorzucę tylko ż ó ł t e ł a t k i dla Ż y d ó w za c z a s ó w I I I Rzeszy, ż ó ł t e kwiaty oznaczające zazdrość, żółte worki pokut u j ą o y c h przed Ś w i ę t ą I n k w i z y c j ą , czy żółte habity t y c h , k t ó r y c h oddawano w ł a d z y ś w i e c k i e j n a stracenie. Odwróoenie dokonane przez Goethego polega n a t y m , ż e kolor siarki sprawia nieprzy­ jemne wrażenie, nie tylko ze w z g l ę d u n a lekki o d c i e ń zieleni, ile z powodu nieprzyjemnego zapachu kojarzącego się z p i e k ł e m , a oo do Ż y d ó w to znany jest antysemityzm Goethego. P o s z u k u j ą c p o r z ą d k u aksjomatycznego dla antyestetyki obrazu Harringa, docieramy do jeszcze jednego aspektu nobili­ tacji koloru w X I X w. Jest to jego aspekt kosmiczny. R o m a n ­ t y z m u p r a w i a ł m i s t y k ę barw, czerpiąc obficie ze średniowiecznej alchemii k t ó r ą Schelling n a z w a ł „ s z t u k ą destylowania substancji boskiej z substancji ziemskiej". Znana b y ł a t e ż k s i ą ż k a J a k o b a Boehme z 1620 roku, gdzie p o s z o z e g ó l n y m barwom o d p o w i a d a j ą określone Osoby T r ó j c y Ś w i ę t e j . P r z y t o c z ę cytaty z d w ó c h g ł ó w n y c h d z i e ł teorii koloru, t y m ciekawszych, że p o w s t a ł y c h w t y m s a m y m czasie i do pewnego stopnia niezależnie od siebie. Pierwszy pochodzi z d z i e ł a Philippa Otto Rungego Farbenkugel: „ K o l o r jest o s t a t n i ą s z t u k ą , która zawsze pozostanie t a j e m n i c ą . Zawiera s y m b o l i k ę T r ó j c y : ś w i a t ł o , czyli biel i c i e m n o ś ć , czyli czerń, które nie są kolorami. Ś w i a t ł o ś ć jest dobrem, c i e m n o ś ć — z ł e m . . . Nie m o ż e m y p o j ą ć ś w i a t ł a i nie m o ż e m y p o j ą ć ciemności. Dlatego ludziom dane z o s t a ł o obja­ wienie i barwy p r z y s z ł y n a ś w i a t , a oto: błękit, c z e r w i e ń i żółcień. B ł ę k i t jest Ojcem, c z e r w i e ń jest w i ę z i ą m i ę d z y niebem a z i e m i ą . G d y obie z n i k n ą , ukazuje się w nocy o g i e ń , k t ó r y jest ż ó ł t y ; jest to zesłanie Parakleta, dlatego księżyc jest ż ó ł t y . " 1 1 Drugi cytat pochodzi od Goethego: „ J e ż e l i zdamy sobie s p r a w ę z k r a ń c o w y c h opozycji barwy ż ó ł t e j i niebieskiej i jeśli dostatecznie długo p r z y g l ą d a ć się b ę d z i e m y ich intensyfikacji k u czerwieni, co sprawia, iż p r z e c i w i e ń s t w a z a c z y n a j ą się s k ł a n i a ć k u sobie i łączą się w c z y m ś trzecim, w ó w c z a s n a pewno powsta­ nie pewne, s z c z e g ó l n e , tajemnicze w y o b r a ż e n i e , że t y m oddzielo­ n y m od siebie, przeciwstawnym sobie dwom istnieniom m o ż n a by p r z y p i s a ć znaczenie w sferze ducha. W i d z ą c j a k k u d o ł o w i w y t w a r z a j ą one z i e l e ń , a k u górze c z e r w i e ń , z trudom powstrzy­ mamy s i ę od p o m y ś l e n i a tam o ziemskich, a tu o niebieskich bytaoh, które E l o h i m s t w o r z y ł y . " 1 2 Ż e b y określić p o z y c j ę ozerwieni w koncepcjach, trzeba naj­ pierw p r z y p o m n i e ć zasadę trójkąta barw podstawowych, na 77 I �której obie się wspierają. Oto g ó r n y w i e r z c h o ł e k trójkąta zajmuje serce na ten widok, p o ż e g n a j się z Niemcami, ale n a s t ę p n i e zam­ c z e r w i e ń , a u jego podstawy s y t u u j ą się kolory niebieski i ż ó ł t y . knij swe serce"; „ b y ł o mi ciężko n a sercu"; „ t e n odgłos p r z e s z y ł Te dwa ostatnie, j a k pisze Goethe, mimo że opozycyjne, znajdu­ mi serce"; „ c z u ł e m ucisk serca". ją jedność w czerwieni, natomiast w dole, mieszając się w akcie G d y uważniej p r z y j r z y m y się inwokacji, to z a u w a ż y m y , że kreacji, emanacji, t w o r z ą zieleń, kolor bliski materii, symbol jeden szozegół zdecydowanie w y r ó ż n i a ją z całego p a m i ę t n i k a . ziemi. Nie trudno teraz dopatrzeć się w czerwieni trzeciej, bra­ Przeczytajmy jeszcze raz „ p r z y p a t r z kującej Osoby Trójcy — D u c h a Ś w i ę t e g o , k t ó r y będąc z a s a d ą d ę b o m w okolicy Milicza, uciesz oko urokiem ich zieleni, lub T r ó j c y jest zarazem, j a k czytamy u Bungego „więzią między jeśli b ę d z i e to zima, s k r z ą c y m szronem..." i r z e c z y w i ś c i e , poza niebem a ziemią". N a tej w i ę z i wspiera się c a ł y porządek kos­ t y m jednym, s z c z e g ó l n y m przypadkiem, w c a ł y m tekście ani miczny, krótko m ó w i ą c kosmos. się dokładnie dumnym razu nie pada słowo „ z i e l e ń " , z a s t ę p u j e ją za to monotonio, barw, Sakralny charakter t r ó j k ą t a uwypukla ambiwalenoję two­ p o c h o d z ą c y c h od „żółci". Ż e b y wyjaśnić na czym polega r z ą c y c h go barw podstawowych. Np. c z e r w i e ń , która jest gwa­ wymiana, musimy ponownie o d w o ł a ć się do kosmicznego rantem harmonii kolorystycznej, posiada również c i e m n ą i groźną k ą t a barw. s t r o n ę : „ P u r p u r o w e s z k ł o ukazuje dobrze o ś w i e t l o n y krajobraz w ś w i e t l e p r z e r a ż a j ą c y m . W barwy tej tonacji spowite m u s i a ł y by b y ć niebo i ziemia w D n i u S ą d u Ostatecznego". 13 Kolor ta trój­ zielony symbolizuje w nim ziemię. Opisana przez Goethego coincidentia oppositorum d w ó c h barw —. żółtej i nie­ bieskiej — z a k ł a d a trzeci czynnik — czerwień. J e j brak lub B ł ę k i t wg Goethego jest jeszcze bardziej u w i k ł a n y w sprzecz­ o b e c n o ś ć kieruje rocznym cyklem wegetacji. W niej spełnia się n o ś c i : ,,(...) o błękicie m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż posiada właściwości odwieczny dramat przyrody. Wiosna przynosi zieleń, jesień —• c z e g o ś ciemnego. B a r w a ta na oko oddziałuje szczególnie, czego s k r z ą c y się szron. Tymczasem kraina, do której dotarł Harring, nie da się n i e m a l ż e bliżej określić. Jako barwa jest energią, nie zna n a s t ę p s t w a pór roku — „ Z i m o w y poranek ś w i t a ł na ho­ j e d n a k o w o ż n a l e ż y do strony negatywnej i w swej najczystszej ryzoncie, ale t u nie znalazł wiosny. Cztery pory roku w y d a w a ł y postaci jest niejako nicością, k t ó r a pobudza. Spoglądając na się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet nią dostrzegamy sprzeczność m i ę d z y p o d n i e t ą a spokojem (...) jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie w stanie s z c z ą t k o w y m " . T a k j a k chętnie gonimy za u m y k a j ą c y m przed nami m i ł y m R o z p a d a j ą się wszystkie w i ę z i łączące do tej pory niebo i z i e m i ę . przedmiotem, tak s p o g l ą d a m y c h ę t n i e na błękit nie dlatego, że Chaos p o c h ł a n i a resztki zieleni i w postaci zdegradowanej żółci nam się narzuca, lecz dlatego, że nas za s o b ą p o c i ą g a . " 1 4 unosi je na swojej powierzchni. „ N i e b o i chaos — to g ł ó w n e J e d y n y m kolorem pozbawionym tej ambiw.ilencji (pomijając tło tego obrazu. Ziemia nie b y ł a jeszcze, zdaje się, stworzona..." d w o i s t o ś ć żółtej barwy, o czym p i s a ł e m wcześniej) jest z i e l e ń : czas nieba i chaosu jest czasem kosmicznej katastrofy, k t ó r ą „ O k o nasze znajduje w niej realne zaspokojenie. Jeżeli obie dopełnia rozpad trójkąta barw. I chociaż ó w D z i e ń S ą d u Osta­ podstawowe tecznego powinien o b j a w i ć się grozą płonącej purpury, w obrazie barwy mieszając się p o z o s t a n ą w idealnej r ó w n o ­ wadze, tak że jedna nie dominuje nad drugą, to oko i dusza spo­ Harringa nie znajdujemy czerwieni, ognia, w s z ę d z i e „ p o w i e t r z e , c z y w a j ą n a p o w s t a ł e j barwie jako na c z y m ś prostym. Człowiek ziemia, bagniska i tylko tyle ognia, by służyło na zapalenie nie chce p ó j ś ć dalej i nie m o ż e . Dlatego też na t a p e t ę w pokoju, fajki". w k t ó r y m się stale przebywa, wybiera się najczęściej kolor zie­ lony." 13 Zdziwimy się bardzo, gdy ta sama żółć w koncepcji Rungego o k a ż e się Parakletem — pocieszycielem. Jestem g ł ę b o k o przeko­ Skoro j e s t e ś m y teraz bogatsi o symboliczny kontekst, oto­ nany, że jedno nie przeczy drugiemu, a p o w y ż s z a interpretacja czenie, z którego p r z e m a w i a j ą do nas „ b a r w y ziemi", s p r ó b u j m y poddaje się tej ambiwalencji. N a l e ż y bowiem do natury zjawisk z o r g a n i z o w a ć w o k ó ł nich poszczególne elementy obrazu H a r r i n - symbolicznych to, że są ono wieloznaczne. W i e l o z n a c z n o ś ć nie ga. Inwokacja do „ n i e m i e c k i e g o czytelnika", otwierająca pa­ oznacza sprzeczności. Istotna różnica m i ę d z y pozytywnym a ne­ m i ę t n i k , wprowadza nas w k o s m o l o g i ę c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla gatywnym odniesieniem barwy ż ó ł t e j , m o ż e tracić na swej istot­ czasu przejścia. P o d r ó ż n i k powinien p o ż e g n a ć się z Niemcami ności podobnie, jak pozorne wykluczanie się „ d r o g i p r a w d y " i p r z y g o t o w a ć swe serce na spotkanie z c z y m ś „ i n n y m " , bowiem i „drogi upadku" w chrześcijańskim planie zbawienia. Widocznie „ d u m n e d ę b y w okolicy Milicza" są już ostatnim znamieniem nie wystarczy o d w o ł a ć się do archetypu tak, jak to zrobił Topo­ swojskiego rów. Niech to ostatnie krajobrazu i solidnej, trwałej „niemieckości". Z a zdanie b ę d z i e konkluzją tego szkicu, nimi rozpościera się p l ą t a n i n a b e z d r o ż y , b ł o t n i s t e koleiny pro­ a p o n i e w a ż droga, k t ó r ą p r z e b y l i ś m y , nie jest ś l e p ą w a d z ą c e do nikąd. Nie m o ż n a m ó w i ć o drodze, p o n i e w a ż ta „jak z a c h ę c a m do g ł ę b s z e g o wczytania się w Zbrodnię k a ż d e bagno -—• m o g ł a b y dopiero s t a ć się d r o g ą . " I nie tylko kolorystykę, za k t ó r ą kryje się n i e m a ł e uliczką, i karę, bogactwo jej znaczeń. wzrok, k t ó r y „ d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć", ale A m o ż e r o z w i ą z a n i e przyniesie fragment tajemniczej księgi, i s ł o w a nie p r z y l e g a j ą do swoich d e s y g n a t ó w . „ D r o g a " właściwie którą niodawno odnaleziono w j a k i m ś starym dworku n a kresach nie jest drogą, „pierwszorzędna gospoda" p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ? Przeczytajmy go na z a k o ń c z e n i e : k a ż e się d o m y ś l a ć n ę d z n e j lepianki, a „ c z y s t a woda" okazuje się żółtą posoką. „ A czy Sędzia, rzekł Major, Żółtą K s i ę g ę c z y t a ł ? Ó w stan zawieszenia, w k t ó r y m „ o b r a z " jest co prawda „ u t r w a ­ Co to za Żółta K s i ę g a ? P a n Sędzia z a p y t a ł . lony w p a m i ę c i " , lecz zarazem „ w y ł a n i a s i ę " „unosi s i ę " , kiorujo K s i ę g a , rzekł Major, lepsza niż wasze statuty t a k ż e p r z e m i a n ą emocji. G w a ł t o w n e skoki w rytmie uczuć to­ A w niej pisze co s ł o w o : stryczek, Sybir, k n u t y : w a r z y s z ą pokonywaniu kolejnych barier. Chciałoby się p o w i e d z i e ć , K s i ę g a ustaw wojennych, teraz w Litwie całej że ta magia Alkmeny wciela się w i s t o t n ą m a g i ę serca — „ o t w ó r z O g ł o s z o n y c h , już pod stół wasze t r y b u n a ł y " . PR 1 2 J o h n Mandeville Stróżowski W ł a d y s ł a w , Istnienie K r a k ó w 1981 Harring, op. cit., s. 333 t a m ż e , s. 326—329 t a m ż e , g. 333 J a n W . Goethe, Nmtka o barwach (w:) Wybór pism este­ tycznych, Warszawa 1981, ss. 296—297 Maria R z e p i ń s k a , Historia, kołom w dziejach małarstwa europejskiego, t. 2, K r a k ó w 1979, s. 90 Goethe, op. cit., s. 324 t a m ż e , s. 303 t a m ż e , s, 299 t a m ż e , s. 304 A d a m Mickiewicz, Pan Tadeusz, w. 165—170 8 9 s. 5 3 Sewer z Antiochii Miłosierny Samarytanin (w:) Henri de L u b a c , Katolicyzm, K r a k ó w 1961 s. 183 W ł a d y m i r N . T o p o r ó w , Poetyka Dostojcwskiego a archaiczne schematy myśłenia mitologicznego, ,,Literatura na świecie", 1981, nr 118, s 305—331 t a m ż e , s. 318 P a u l Harro Harring, Wspomnienia z Połski Kongresowej (w:) Cudzoziemcy o Polsce. Bełacje i opinie, K r a k ó w 1971, s. 325—354 4 5 6 78 Y P I S Y 7 i wartość, 1 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdfe6e2baaf215f3b9f1f45e908412d.pdf 1721be22bef491a52e1294ac30f56204 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3967 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne konserwacja zabytków Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3713 Title A name given to the resource Przyczynek do badań etnograficznych i konserwacji zabytków kultury ludowej na Pomorzu Zachodnim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYCZYNEK D O BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH I KONSERWACJI KULTURY LUDOWEJ NA POMORZU ZACHODNIM ZABYTKÓW Л D Л Ai P o m o r z e Z a c h o d n i e należy d o t y c h obszarów P o l ­ s k i , n a k t ó r y c h d o d z i s i a j z a c h o w a ł o się już n i e w i e l e zabytków k u l t u r y l u d o w e j . Napływająca od Z a c h o d u i s i l n i e j działająca p r z e z dłuższy czas k o s m o p o l i t y c z ­ n a k u l t u r a o r a z o s t a t n i a w o j n a zniszczyły s p o r o c e n ­ n y c h pamiątek, k t ó r e p o w s t a ł y i r o z w i n ę ł y się n a podłożu t r a d y c y j n e j m i e j s c o w e j k u l t u r y p o l s k i e j . N a t e r e n a c h n i e w i e l k i e j d a w n e j Z i e m i Śliwińskiej, zajmującej część p o w i a t u g r y f i c k i e g o , dotykającej m o ­ r z a , s t o s u n k o w o jeszcze s i l n i e zachowała się m i e j s c o w a k u l t u r a l u d o w a , w y r a ż a j ą c a s'»j w b u d o w n i c t w i e , k t ó r e p r z e t r w a ł o d o czasów d z i s i e j s z y c h . N a w i ą z a n i a t y c h z a ­ b y t k ó w w y d a j ą się b a r d z o s t a r e . W czasie badań t e r e ­ n o w y c h w l i p c u i s i e r p n i u 1953 r . ludność m i e j s c o w a i n f o r m o w a ł a m n i e , że p o d c z a s k o p a n i a t o r f u tuż p r z y S l i w i n i e B a ł t y c k i m n a t r a f i o n o n a szczątki pokaźnej w i e l k o ś c i b e l . P o z a t y m s p o r a d y c z n i e w y k o p u j e się różne p r z e d m i o t y d r e w n i a n e , r o g o w e i żelazne. Z a c h o ­ w a n e s t a r e d o m y m i e s z k a l n e w y k a z u j ą — t a k w kształ­ cie z e w n ę t r z n y m , j a k i w r o z p l a n o w a n i u — w i e l e c e c h wspólnych z p o d o b n y m i b u d y n k a m i i n n y c h dziel­ n i c P o l s k i . Spośród b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h zasłu­ gują n a u w a g ę stodoły, a" w n i c h s p e c j a l n i e — b r a m y i f u r t k i b o c z n e , znajdujące się p o - p r a w e j s t r o n i e o d b r a m y g ł ó w n e j , patrząc o d s t r o n y u l i c y . F u r t k i t e i b r a m y w s t a r y c h stodołach ciągną się w z d ł u ż u l i c y , tworząc w z n o b s e r w o w a a y c h wypadkach w Sliwinie Ryc. 1 i 2. Wejścia przy bramach do stodół. Fotografował CLAP A Bałtyckim i R e w a l u j a k b y w j a z d y na w i e l k i e p o d ­ wórza. N a p r z e c i w t y c h f u r t e k , z w i ą z a n y c h z b r a m a m i , stoją d o m y m i e s z k a l n e . Z t y c h też w z g l ę d ó w f u r t k i są z a p e w n e w y k o n a n e o z d o b n i e ( r y c . 1, 2). H a r m o n i j ­ nie powycinane o t w o r y w deskach sosnowych oraz k u n s z t o w n e , s y m e t r y c z n e połączenie słupów d ę b o w y c h już z d a l e k a zwracają u w a g ę . W obserwowanych w y p a d k a c h f u r t k i , j a k i b r a m y stodół n i e spełniają już d a w n e j f u n k c j i . Ż y c i e c z ł o n k ó w spółdzielni p r o ­ d u k c y j n e j w S l i w i n i e oraz n o w e f o r m y g o s p o d a r k i w R e w a l u , j a k i e przynieśli t u o s a d n i c y z i n n y c h z i e m P o l s k i , w y d e p t a ł y n o w e ścieżki, n o w e d r o g i , c h a r a k t e ­ r y s t y c z n e d l a n a s z y c h czasów. W z w i ą z k u w ł a ś n i e z t y m i z m i a n a m i , które w s z y b k i m r o z w o j u n a s z e g o ż y ­ c i a dyktują n a m w i e l e s p r a w d o r o z w i ą z a n i a , n i e p o ­ w i n n i ś m y zapomnieć o t y c h n i e l i c z n y c h z a b y t k a c h , które t u , n a d m o r z e m , po z a m a r c i u języka polskiego z a c h o w a ł y się w f o r m i e m a t e r i a l n y c h p r z e j a w ó w k u l ­ t u r o w y c h , b u d y n k ó w , narzędzi i n a z w , n i e r z a d k o mało n a m z n a n y c h i n i e d o c e n i a n y c h , a będących przedłu­ żeniem naszego odwiecznego b y t o w a n i a . Z a k o n s e r w o w a n i e więc i otoczenie stałą opieką c e n n i e j s z y c h z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j p o w i n n o być dla nas nie t y l k o n a k a z e m , ale i zarazem s p r a w d z i a ­ n e m głębokości naszej k u l t u r y . P o w o ł a n e d o t y c h p r a c c z y n n i k i p o w i n n y się j a k n a j s z y b c i e j t y m z a g a d n i e ­ n i e m zająć, g d y ż w k r ó t c e może być już za późno. Sliwin Adam Bałtycki i Rewal (pow. gryficki). Glapa. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c88b775fd13d4c8beebd2af2cc4092.pdf b14b28348692476740412ff5f0c422f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Janos, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3710 Title A name given to the resource Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.162-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. JÓZEF JANOS, 1. Józef Janos przy RZEŹBIARZ pracy. LUDOWY ANNA R z e ź b a l u d o w a n a P o d h a l u należy d z i s i a j n i e m a l d o przeszłości. J a k k o l w i e k s p o t y k a m y okazy w kościołach jeszcze liczne i k a p l i c z k a c h , zwłaszcza padłych w s i a c h , d o k ą d nie dotarli jej po za­ kolekcjonerzy l u ­ utrzymującymi się Z DĘBNA KOWALSKA wyłącznie z LEWICKA kawałka posiadanej z i e m i . D z i e c i ń s t w o i młodość J a n o s a m i n ę ł y podobnie j a k u w s z y s t k i c h chłopców jego w s i . najpierw gęsi n a kamieńcach n a d r z e c z n y c h ; Pasał g d y nieco wyrósł, dowości, t o p r z e c i e ż p r a w i e w s z y s t k i e o n e są dziełem pasał — w r a z z g r o m a d ą i n n y c h d z i e c i — k r o w y n a d n i e ż y j ą c y c h już rzeźbiarzy. T y l k o w y j ą t k o w o Białką zdarza i w t o r f i a s t y m „borze" na granicy w s i . Jego się, b y mieszkańcy w s i u m i e l i coś p o w i e d z i e ć o t w ó r ­ ówczesne życie toczyło się w g r a n i c a c h Dębna i k i l k u cach świątków pobliskich wsi, a j e d y n y k o n t a k t z szerszym i czasie i c h p o w s t a n i a . część t e j n i e w i e d z y wości sztuki złożyć można ludowej, niemniej Niewątpliwie na k a r b przy doskonałej mięci o d a w n y c h w i e j s k i c h g a r n c a r z a c h , fajek, rzyć, f a r b i a r z a c h czy by tworzyli t a k zupełnie w Rzadkością wyrosłego zasięgu stała ze piwowarach się już swego — zapomniano pamięci trudno uwie­ rzeźbiarzy, I taką w ł a ś n i e rzadkością jest oózef w -.v r o k u Janos urodził 1895Rodzice się artysty artysty nie nego i t w o r z ą c e g o d l a własnej społeczności szkolo­ wiejskiej. Janos. Dębnie, na Podhalu, jego b y l i b i e d n y m i chłopami, P o r a z p i e r w s z y poznałam J a n o s a w r o k u 1945. P ó ź n i e j , w r . 1951, w czasie g r u p o w y c h badań e t n o g r a ­ f i c z n y c h p r o w a d z o n y c h w Dębnie, spędziliśmy w j e g o d o m u d w a pełne d n i . R o z m o w y toczyły się w y ł ą c z n i e 1 162 dawały c z w a r t k o w e jarmarki w Nowym służbą w o j s k o w ą w czasie p i e r w s z e j Janos n i e opuszczał nigdy wojny wsi rodzinnej. d o p i e r o dotarł p o r a z p i e r w s z y światem T a r g u . Poza światowej, Niedawno do T a t r , odległych od jeśli pokolenia. wiejskiego środowiska, pa­ wytwórcach dziś żyjącego postać anonimo­ n a t e m a t życia i p r a c y naszego g o s p o d a r z a . Z t o w a ­ rzyszką moją, m g r Ireną Nizińską, n o t o w a ł y ś m y w ó w ­ czas słowo po słowie każdą ciekawszą w y p o w i e d ź . M g r W i e s ł a w T o m a s z k i e w i c z , należący d o naszej g r u ­ p y b a d a w c z e j , dokonał zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h n i e m a l w s z y s t k i c h rzeźb J a n o s o w y c h — i t y c h , które p r z e ­ c h o w u j e w izbach i p o k a z u j e odwiedzającym, i d a w ­ n i e j s z y c h , u k r y t y c h n a s t r y c h u chałupy. P r z e l o t n i e o d w i e d z a ł a m p o t e m J a n o s a w l a t a c h 1952 i 1953, w r e s z c i e w s t y c z n i u 1954 r o k u o d b y ł a m z n i m znów w i e l o g o d z i n n ą r o z m o w ę , poświęconą t y m r a z e m j e g o twórczości z w i ą z a n e j z k o n k u r s e m p a m i ą t k a r ­ s t w a podhalańskiego (grudzień 1953). �Dębna z a l e d w i e o 20 k m , których s z c z y t y , z o k i e n chałupy, W zawsze podniecały o k r e s i e dzieciństwa jego widoczne Janos nie wykazywał ze co by miało z lego fantazję. Samotność chęci do rzeźbienia. Z a p y t a n y o t o , o d p o w i a d a : „Nożem sie własny ta strugało, kiek ale wreszcie nie co. Swiontków bacem, był mały, zawse sie cosi nie umialek, strugało, — nie dopiro — stolarki robił kół d o i kołodziejstwa. Szczególnie to dużo zupełna pochwały swoboda, — c h o c i e k sie jaką finansowa czyli „gości" dawały dzięki „panów z miasta", Janosa. w ś r ó d k t ó r y c h było w i e l u p l a s t y k ó w , zabyt­ k o w e g o kościoła. P o n i e w a ż wieść, że w e w s i j e s t ktoś. drugą obok kościoła i d o n i c h , J a n o s stał się atrakcją zwiedzających Dębno. l a c h rozciągających się p o z a o s t a t n i m i z a b u d o w a n i a m i N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że ł a t w y z b y t d l a s w y c h w s i . Z d a l a o d d o m ó w stała t a m s a m o t n a k a p l i c z k a i z d r e w n i a n y m posążkiem ś w i ę t e j K i n g i , w y s t r u g a n y m d l a j e g o twórczości, ale m i a ł y i złe s t r o n y . przez i dawnego anonimowego po r a z p i e r w s z y z drzewa w rzeźbiarza. Tu życiu J a n o s zapragnął właśnie wystrugać postać ludzką. N i e w i e d z i a ł jeszcze, j a k t o mu rencie, tłumnie p r z y b y w a l i d o Dębna d l a z w i e d z e n i a k t o s t r u g a świątki, dotarła wozów. J a k o dorosły już chłopiec pasał J a n o s k o n i e n a p o ­ sie broł sto!" d o m , niezależność O w i „goście", dorastał, poduczył się — patrząc, j a k i n n i robili i być, tok ale w s z y s t k o t o sprzyjało twórczości rzeźbiarskiej późni." Gdy z tego namyncył, pochwały „niíasíoioych pochlebstwa stały panów" wytworzyły w się skromnym dzieł podnietą Zachwy.y rzeźbiarzu wiejskim przekonanie o posiadaniu ogromnego talen­ t u , o c z y m już dziś, bez w ł a ś c i w e g o g ó r a l o m umiaru t r z e b a robić, n i e b y ł p e w n y , c z y u d a m u się z a m i e r z o n y i t a k t u , stale i z p r z e k o n a n i e m opowiada. Liczne r a d y świątek, w i ę c w t a j e m n i c y p r z e d wsią — „kiek d a w a n e d o r y w c z o przez plastyków, p o k a z y w a n e pas, tok mode se poziroł tyn świentom Nadspodziewanie robił". dobrze. na Był zdziwiony własne siły i c o r a z i na Kingę postać ś w i ę t e j próbował tyn wypadła i u r a d o w a n y , zaczął częściej konie ufać we „domku" (jak nazywa kapliczkę) wytworzyły na malorz" zamęt w pojęciach książ­ estetycz­ n y c h J a n o s a , kazały m u szukać n o w y c h dróg, n i e z a w ­ szczęśliw y c h . Twórczość zawieszonym s w e j chałupie. Z o b a c z y ł ją t a m kiedyś „ja/cisi i wzory sze rzeźbić. Ś w i ę t ą K i n g ę , p i e r w s z e s w o j e dzieło, umieścił J a n o s w ki Janosa przechodzi szereg k o l e j n y c h s t a ­ diów. U j e j jioczątków j e s t o n jeszcze s i l n i e z w i ą z a n y z t r a d y c y j n y m i w z o r a m i zarówno w dziedzinie p l a s t y ­ ki, jak i m e b l a r s t w a . Powstają wówczas niewątpliwie tąd w i s i w i z b i e , w r a m a c h własnego w y r o b u J a n o s a . n i k i i l i s t w y , które częściowo rozdał sąsiadom za r ó ż ­ Ze spokojnego życia wyrwała rzeźbiarza pierwsza na s t a r y c h w z o r a c h rzeźbione, i odkupił, dając w z a m i a n b a r w n y o l e o d r u k , k t ó r y d o ­ o p a r t e , półki, ne przysługi i świadczenia, częściowo p r z y b i ł d o ściany w o j n a światowa. Wrócił z n i e j j a k o i n w a l i d a z o d m r o ­ swej żonymi sprzęty j e g o w y r o b u , które z n a j d o w a ł y stopami. Przeżycia wojenne nie zostawiły izby, głębszego śladu w j e g o p a m i ę c i — p o w r ó c i ł d o d o m u innych rodzicielskiego niestety — i zwykłych gospodarskich zajęć. D o p ó k i j e d n a k J a n o s g a z d o w a ł w s p ó l n i e z rodziną, n i e m i a ł a n i czasu, a n i w a r u n k ó w , a b y o d d a w a ć się łyż­ gdzie gazdów dotąd wiszą dębniańskich, kolekcjonerzy sczerniałe. się w wszystkie Ozdobne domach wykupili — s z t u k i l u d o w e j . Z tego też czasu p o c h o d z i większość rzeźbionych „ d o m k ó w " , k t ó ­ re wykonał d l a s t a r y c h świątków, „zamieszkujących" u l u b i o n e m u k u n s z t o w i . P o śmierci r o d z i c ó w żył z r a z u d o t y c h c z a s spróchniałe k a p l i c z k i , i d l a n o w y c h , w ł a s ­ wspólnie nej „nie z braćmi, lidzką ale że robota w gospodarstwie roboty. „Domki" t e można znaleźć n a drzewach go i p o m a g a ć n i e chciał, a rentą i n w a ­ cieszyła" dzielić się z d o m o w n i k a m i też n i e zamierzał, b r a c i a d o r a d z i l i m u , b y przeniósł się n a własne g o s p o ­ d a r s t w o , g d y ż d a r m o z j a d a w d o m u t r z y m a ć n i e będą. W r . 1931 postawił s o b i e J a n o s , z pieniędzy nych z inwalidzkiej renty, d o m naprzeciw chalupy i t a m s a m o t n i e zamieszkał. Z uciuła­ Т • , 4 ojcowskiej chwilą t -у '- „„í unie­ zależnienia się o d r o d z i n y rozpoczął w ł a s n e życie, c a ł ­ k o w i c i e o d m i e n n e o d r e s z t y m i e s z k a ń c ó w Dębna. Z a ­ przestał zupełnie z a j m o w a n i a się g o s p o d a r s t w e m z w y ­ jątkiem h o d o w l i pszczół, zaniechał stosunków towa­ r z y s k i c h z sąsiadami, a cały czas poświęcił p r a c y r z e ź ­ b i a r s k i e j . N i e założył też własnej j e s t czymś Zerwanie r o d z i n y , co n a w s i wyjątkowym. z braćmi i t r y b życia, j a k i zaczął p r o w a d z i ć , w y r z u c i ł y go od tej c h w i l i n i e j a k o poza nawias społeczności w i e j s k i e j , stał się kimś o b c y m w s w o i m środowisku i s t a n t e n t r w a d o d n i a d z i s i e j s z e g o . Rok w 1931 stał się więc j e g o życiu i o d t e j d a t y momentem dopiero przełomowym możemy mówić o r o z w o j u twórczości a r t y s t y c z n e j J a n o s a . P o s ł u c h a j ­ m y , co m ó w i s a m o t y c h c z a s a c h : „Jo jak sie tu dowoł, jony to mi do roboty piniondzek jo w domu, mioł sie wzion ludzie sie przykrzyło. émiali, chodzić, świontki robić nie (rzeźbić) día uozrywki. tok odbu- przyzwycamusioł, (z r e n t y i n w a l i d z k i e j ) , t o nic bił — bo t o m i z a r a z s i o . W n e t mnie pirwi a tuk nicego za inwalida to robić ze mnie Byłek kupować. nie patrzył, Choć sie inok ro­ t y s goście zacyni Jakek jus do widzioł, Ryc. 2. Józef Janos. Sąd Piłata. Rysunek. 163 �Ryc. 3. Józef Janos. Wit Stwosz. Płaskorzeźba w drzewie. 27 X 56,5 cm. 1953 r. Ryc. 4. Józef Janos. Matejko. Płaskorzeźba w drzewie. 33 X 73,5 cm. 1953 r. przydrożnych, słupach stojących wśród pól i n a ścia­ bieństwa, m o t y w y n a c h d o m ó w . W początkach s w e j r y c h sprzętów, z k t ó r y c h a n i j e d e n też J a n o s sprzęty d o s t a r e g o klęczniki, puszkę na ofiary, twórczości kościółka wykonał w Dębnie — l a t a r n i e , świeczniki i t d . Dziś J a n o s z pogardą o d n o s i się d o m e b l a r s t w a , t r a k ­ nie chce wspominać Postacie przeszłości. Podczas g d y się sąsied­ j e g o z t y c h czasów są m a s y w n e , ciężkie p o t r a k t o w a n y c h d r a p e r i a c h l u b nagie, j a k n p . A d a m i E w a , św. S e b a s t i a n . n i a dotyczące czasów d a w n i e j s z y c h martwych. udaje, sta­ n i c h — sam o t y m j e d n a k nic nie mówi. rzeźby zgoła ze młodości musiały istnieć t u t a j l u b w e w s i a c h o współczesnej twórczości m ó w i chętnie i dużo, p y t a ­ lub również nie zachował stojące bez r u c h u , o d z i a n e w s z a t y o k o n w e n c j o n a l n i e N i e potrafię p o w i e d z i e ć , c z y J a n o s n i e pamięta, czy też przejął już w Dębnie, a l e k t ó r e za j e g o dzieciństwa i w c z e s n e j tując tę gałąź s z t u k i j a k o niegodną n a t c h n i o n e g o a r ­ t y s t y , za j a k i e g o się uważa. zdobnicze zbywa że i c h n i e słyszał. N i e ogólnikami otrzymałam Ale ludowej już po — paru W brak przeciwieństwie do i m w y r a z u , robią latach Janos przerzuca dawnej wrażenie się n a więc o d p o w i e d z i n a p y t a n i a , skąd brał w z o r y d o p r z e d ­ płaskorzeźbę. N a p y t a n i e , d l a c z e g o zupełnie zaniechał miotów więk­ r z e ź b y p e ł n e j , o d p o w i a d a , że rzeźbienie n a desce j e s t zdobnictwa bardziej ekonomiczne. Z jednego kloca drzewa, z któ­ przemysłu artystycznego, szość m o t y w ó w j e s t t y p o w a podhalańskiego, i g d z i e znajdował rzeźb n a których dla dawnego wzory pełnych. P i e r w s z e j e g o p r a c e , postacie ludzkie, wiernie trzymają pierwszych przedstawiające się tradycyjnych rego d a w n i e j p o w s t a w a ł a j e d n a postać, dziś r o b i i c h k i l k a — a p r z e c i e ż d r z e w o l i p o w e , w k t ó r y m się rzeźbi, jest drogie i t r u d n o dostępne. Płaskorzeźba wymaga f o r m , są n a p e w n o n a ś l a d o w n i c t w e m w i d z i a n y c h w k a ­ także m n i e j p r a c y niż rzeźba pełna i ł a t w i e j ją pliczkach chować, z a j m u j e m n i e j m i e j s c a . „Płaskorzeźba 164 świątków. Wedle wszelkiego prawdopodo­ je prze­ tań- �т R y c . 5. Józef Janos. Kościuszko. Ryc. 6. Józef Janos. Mickiewicz. so, a goście i tak kupiom i telo samo Płaskorzeźba w drzewie. 27—33 X 68,5 cm. 1953 r. Płaskorzeźba w drzewie. 30 X 64,5 c m . 1953 r. zapłacom" — Zdania wymykające mowy zdradzają zręcznie micznej. się r z e ź b i a r z o w i w t r a k c i e zamiłowanie u k r y t e wśród Nie ulega do ujęć argumentów dla mnie roz­ malarskich, natury wątpliwości, ekono­ że gdyby umiał posługiwać się p ę d z l e m z tą samą w p r a w ą , dłutkiem.j^do p o s t a c i , stanowiła płaska p o w i e r z c h n i a . 1951 r . J a n o s mówi Janos. którego wprawił się jeszcze w co czasie j a k s a m się „odkrył", W ciągu l a t a wyraził, niecko- wato wygląd wgłębionym owalu, postaci l u d z k i e j podanej t a k że mają one n a półmisku. Jesienią 1951 г., k i e d y go o d w i e d z i ł a m , t w i e r d z i ł , że s a m dokonał t e g o odkrycia, j a k k o l w i e k miskowate owale dziwnie pominają różne „ g ł o w y g ó r a l a " i t y m p o d o b n e p r a c s t o l a r s k i c h ) , i g d y b y n a P o d h a l u istniała t r a d y c j a ności s p r z e d a w a n e w k r a m a c h z w y r o b a m i ludowa artystycznego w Szczawnicy i Zakopanem. wypowiadania się w m a l a r s t w i e , J a n o s stałby się w y ł ą c z n i e l u b p r z y n a j m n i e j malarzem, a n i e t y l k o r z e ź b i a r z e m — i stąd j e g o z a ­ m i ł o w a n i e d o płaskorzeźby. J e d y n i e go, b y rzeźbił, t r a d y c j a , która tradycja dziś jeszcze r y s o w a ć t y l k o w niedzielę, b o „to wstyd w zwykły Do dzień, trza zagadnienia wróćmy ubocznie jednak pracować, tego do samej Płaskorzeźby Janosa każe m u tak sie bawić jeszcze dalej, rzeźby. przy­ okrop­ ludowymi Co więcej, Janos dumny był ze s w e g o n o w a t o r s t w a . T ł u m a c z y ł n a m : „To mi sie tak womodne." dawać jakoś inacy przedstawio, I d o d a ł : „ Z tyk rzeźb zodny, bo to takie kie piękne, szczęście, p o k r ó t k i m czasie J a n o s wisi w jego to takie to mi sie nie fee nowomodne." zawse no­ przeNa zarzucił n o w ą m a ­ nierę i dziś już t y l k o j e d n a t e g o r o d z a j u rzeźbić". przejdziemy wykonane n y c h deskach, p r z y czym zmusiła nową formę. R z e ź b y s w e zaczął t e r a z umieszczać w płaskorzeźba izbie. W o s t a t n i c h miesiącach J a n o s w r ó c i ł d o r z e ź b y p e ł ­ były n a prostokąt­ tło, cofnięte w s t o s u n k u d o nej. Mimo licznych w т. 1951 w y ł ą c z n e argumentów, oddanie jakimi motywował się płaskorzeźbie, znaj- 165 �postacie. J e d y n y wyjątek stanowiły „Stacje" wykonane na z a m ó w i e n i e d o j e d n e g o z k o ś c i o ł ó w i p o t e m d w u ­ k r o t n i e jeszcze p r z e z n i e g o powtórzone. T e r a z j e d n a k zupełnie s a m u r z u t n i e zabrał się d o w y k o n a n i a płaskorzeźby Posiada przedstawiającej wieczerzy" d a V i n c i , t w i e r d z i j e d n a k , że m u się o n a nie podoba. P r a w d o p o d o b n i e i dużej wieczerzę". w p r a w d z i e r e p r o d u k c j ę „Ostatniej Leonarda mie „Ostatnią z bogactwem w swej szczegółów jest skończonej for­ d l a niego zbyt t r u d n a d o o d t w o r z e n i a . Z a w z ó r obrał s o b i e n a t o m i a s t starą prymitywną płaskorzeźbę, reprodukowaną w „ P r z e k r o j u " (z 3 l u t e g o 1948 г.), pochodzącą z M u z e u m Diecezjalnego w Tarnowie. J a n o s n a ogół n i e l u b i r z e ź b y l u d o w e j , w y r a ź n i e ją l e k c e w a ż y , i f a k t , że w t y m w y p a d k u w ł a ś n i e d o n i e j sięgnął, ś w i a d c z y o pewnej obawie, z jaką przystę­ p o w a ł d o n o w e g o dzieła. P o d ś w i a d o m i e szukał p i e r w o ­ w z o r u , k t ó r y b y m ó g ł bez p r z e t w a r z a n i a skopiować, b y t y m s p o s o b e m uniknąć w y s i ł k u r o z m i e s z c z e n i a po­ s t a c i , a p r z e d e w s z y s t k i m trudności z w i ą z a n y c h z p e r s ­ pektywą. P r ó b a udała się. J a n o s j e s t z s i e b i e z a d o w o l o n y o d w a ż n i e p r z e m y ś l i w a n a d nową, z n a c z n i e pracą. W j e d n e j grafię rzeźby dującej a z p o s i a d a n y c h książek - znalazł f o t o ­ kamiennej z pracowni się w kościele Ś w . S e b a l d a przedstawiającej birom robić i już trudniejszą sond „Sąd Stwosza, w ostateczny". znaj­ Norymberdze, „Jesce s:e za- — m ó w i . P r a c ę już n a w e t ostatecny" rozpoczął. N a desce dużych r o z m i a r ó w nakreślił w p o ­ ziomie dwie ł u k o w a t e l i n i e , przecięte pionową, dzie­ lącą całą płaszczyznę n a p o ł o w y . W d o l n e j części w i d ­ n i e j e koło — będzie t o k u l a z i e m s k a , n a której oprze s t o p y c e n t r a l n a postać B o g a . Ł u k i zaś zamkną w s o ­ bie dwanaście postaci rozłożonych symetrycznie, sześć z k a ż d e j s t r o n y o s i p i o n o w e j . Już n a w e t i c h g ł ó w i r a m i o n zostały n a s z k i c o w a n e . po zarysy Tu dopiero w i d z i m y , j a k J a n o s r a d z i s o b i e z konstrukcją zbioro­ wej sceny. Eksperymentowanie i dążenie d o d o s k o n a l e n i a w i ­ d z i m y r ó w n i e ż w sposobie p r a c . R z e ź b y pełne b y ł y zrobioną kom" wykończenia g o t o w y c h jedynie ze s t a r e g o gładzone noża. T o samo już „skrobacodnosi się do p i e r w s z y c h płaskorzeźb. Z czasem, p o w y k o ń c z e n i u , J a n o s zaczął zapuszczać powierzchnię pokostem, żółtawozłotą zwykle, co zapytany praktycznymi Ryc. 7. Józef Janos. Janosik. Płaskorzeźba 32 X 76,5 c m . 1953 r. w drzewie. czyniło ją o p o w ó d , tłumaczy — bo się surowe, jakby względami powierzchnia nie pokostowane n i e wykończone z a w s z e jeszcze z n a j d z i e w lśniącą. J a k go zapokostowana m n i e j się b r u d z i , b o d r z e w o płaskorzeźby i — wydaje a zresztą on s w e j rzeźbie coś d o p o p r a ­ w i e n i a ; choćby i r o k leżała, g d y ją z o b a c z y , m u s i t o duję o b e c n i e rzeźb w j e g o p r a c o w n i k i l k a zupełnie pełnych. W y c i ą g a pokazuje mówiąc: płaskorzeźby, to rzeźbienie kie telek „Jus roki je n a środek mi je sie het robił. izby, z dumą uprzykrzyły J u s mi na desce. T o tak ładnie nowych sie sie tu te to j e s p e i n a r s e i b a . " „ K i e l o piknę t e f i g u r k i . ' " rzeć. N a o s t a t n i k o n k u r s dał jednak rzeźby, b o j a k t w i e r d z i , „ t o lepi pasuje". również szereg r o z p o c z ę t y c h rzeźb same — obej­ płasko­ W domu ma płaskich. W o s t a t n i c h n i e m a l t y g o d n i a c h 1953 r o k u J a n o s d o ­ konał w i e l k i e j próby, która m o ż e s t a n i e się nowym o k r e s e m j e g o twórczości — rozpoczął p r a c ę n a d w i e l ­ k i m i k o m p o z y c j a m i . D o t ą d w s z y s t k i e j e g o rzeźby, z a ­ r ó w n o pełne, j a k i płaskie, przedstawiały 166 owo pojedyncze poprawić, a j a k zapokostuje, rzeźba jest już całkiem g o t o w a i n i e można j e j tykać, m a więc z nią spokój cniło przedstawia, d o d a j e odstępując n a k i l k a k r o k ó w , b y j e l e p i e j i i nie wraca do niej. Już w t e d y , g d y większość rzeźb p o k r y w a ł p o k o s t e m , spróbował innego e f e k t u — m i a n o w i c i e o p a l a n i a d r z e ­ w a . G d z i e się t e g o nauczył, n i e p o t r a f i l u b n i e c h c e powiedzieć. T e c h n i k ę tę s z y b k o j e d n a k zarzucił i dziś pozostała m u już t y l k o j e d n a płaskorzeźba o o p a l o n e j powierzchni. sie daje, wzion O swych na próbę, próbach mówi: ale to nie pasuje. ze to starodawne, wy­ ale to ani sie ta gościom nie podobało i n i e k u p o w a l i , a n i sie mnie L u d w i k Stasiak: Polska K r a k ó w 1912. 2 „Opaiou?ać-ek To sie tak plastyka nie podobo." średniowieczna. �Ryc. Ostatnio jedną 8. Józef Janos. Kopernik. Płaskorzeźba z płaskorzeźb, przedstawiającą b r a k a o k u l a c h , którą zgłosił n a k o n k u r s s t w a , zapuścił d l a p r ó b y karboliną, co dało efekt i tego n i e zamierza kolorystyczny. Ale że­ pamiątkar­ ciekawy konty­ nuować. szuka które by wszędzie, powstało „z głowy". Pomysłów g d z i e m u się t y l k o n a d a r z y s p o t k a n i a czegoś, co uważa za piękne. „Jak uwidzem, Czasem to se to zmirzom ( r y s o w a n i a ) , a jak nie ocami nadaje i biere sie, to okazja cosi takie sie do go nie wraca 1953 r. do d o m u z jakimś widzianym zapomnieć: „ J a k j u s n a r y s o w a n e , t o j u s n i тот chu, na ze zabocem. Mozę go zrobiem. rysunek i jus siedzieć Siedzi wiem, kiele jak śtyry easy, stra­ i pienć ale roków, ino poźrem robić." P e ł n ą dłonią c z e r p i e J a n o s p o m y s ł y z p o k a ź n e g o już w tej c h w i l i własnego dysponuje, to zdobytych czasopism, roboty robiem." Janos 100 cm. o b r a z e m w głowie i zaraz p o p o w r o c i e r y s u j e , b y nie zacym J a n o s n i e m a l n i e p o t r a f i pokazać wśród s w y c h dzieł żadnego, 66 X w drzewie. księgozbioru. L i t e r a t u r a , zbieranina przeróżnych, kalendarzy, jaką przypadkowo rycin, katalogów f i r m sprzedających d e w o c j o n a l i a , książek. N a j c e n n i e j ­ s z y m d l a n i e g o d z i e ł e m są „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h " . Stąd 3 N p . św. K i n g a , płaskorzeźba wisząca w j e g o i z b i e , j e s t kopią z p o l i c h r o m i i kościelnej w S z c z a w n i c y (jak sam m ó w i ) . Z o b a c z y ł t a m n a ścianie św. K i n g ę t a k piękną, że z a r a z pobiegł do s k l e p u po p a p i e r i ołówek prostu malowidło przekalkował ze ściany b i e r z e p o m y s ł y d o większości s w y c h rzeźb r e l i g i j n y c h . „Jedyn i po na papier. cłowiek mioł i pofolił mi sie — tok jom kupii. „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h z d o d a t k i e m rozmyślań, m o d ł ó w r y c i n " . W a r s z a w a — W i m p e r k ( C z e c h y ) 1910. 3 i 167 �E j , to lo mnie ny lo ta ksionska to jes skarb — skarb okrop­ n i c z n e tło, a P i ł a t o w i Dziś najczęściej sięga d o d w u dzieł: „ R o c z n i k a K r a ­ zawsze o której m o w a dzieło t r a k t u j e Posiada wyżej. również liczne zeszyty „Polskiej S z t u k i L u ­ którą zresztą traktuje lekceważąco. 0 n i e j : „Jo z tego nie bierem nie mi przysyłajom, kupowoł, Jedynie ale „Żywoty wzorów, świętych" tego to Mówi byk nigdy тот." i katalogi z dewocjo­ n a l i a m i k u p u j e , resztę „ncmieśli goście z miasta", lub zebrał u sąsiadów w p o s t a c i luźnych k a r t e k z r e p r o ­ dukcjami nych obrazów czasopism: i rzeźb pochodzącymi „Przekroju", z „Gromady", przeróż­ „Przyja­ ciółki" i t d . prze­ róbka n i e w i e l e m a w s p ó l n e g o z o r y g i n a ł e m . J a n o s n i e k o w s k i e g o " , t. X i „Polskiej p l a s t y k i średniowiecznej", dowej", dodał koronę. P o s t a c i e t e p o ­ n a d t o zupełnie p r z e t w o r z y ł , t a k dalece, że j e g o mnie." więc k o p i u j e , częściej spotkane j a k o p u n k t wyjścia gdzieś obce d o własnej p o z y c j i , zaś p o s t a c i e n i e m a l z zasady kom­ noszą c h a r a k t e r w s p ó l n y w s z y s t k i m J a n o s o w y m t w o r o m i bez w z g l ę d u na t o , z j a k i c h , w j a k i m s t y l u i o j a k i m charakterze p i e r w o w z o r ó w w z i ę ł y początek, w s z y s t k i e są d o siebie w pewnym sensie podobne. G o t o w e już r y s u n k i a l b o wędrują czekają swej Ostatnio do s k r z y n i , gdzie k o l e i , a l b o użyte zostają Janos coraz częściej od razu. obywa się b e z s z k i ­ ców i r y s u j e w p r o s t n a desce. R y s u n e k z p a p i e r u o d b i j a p r z e z k a l k ę n a desce l i ­ Nawiązując do podniet a r t y s t y c z n y c h , j a k i e Janos powej. Potem widoczny już k o n t u r poprawia jeszcze c z e r p i e ze s p o t y k a n y c h o r y g i n a l n y c h dzieł m a l a r s k i c h o ł ó w k i e m , d o r y s o w u j e w m i a r ę p o t r z e b y jakieś szcze­ 1 r e p r o d u k c j i m a l o w i d e ł i rzeźb, p r z e ś l e d ź m y z k o l e i góły proces p o w s t a w a n i a dzieła. Pierwsze s t a d i u m tworzenia — to rysunek k o n t u r o ­ wy, wykonany Nie z a w s z e j e s t o n kopią, j a k n p . św. K i n g a , Janos przenosi ołówkiem na papier i wreszcie przystępuje do rzeźbienia. P r a c u j e n i e z w y k l e p r y m i t y w n y m i narzędziami, s p o ­ na papierze rysunek, pakunkowym. widziany noży. Najpierw rzeźbi postacie, wyrównuje końcu d o p i e r o t w a r z e , które uważa za n a j t r u d n i e j s z e . dajmy G o t o w ą płaskorzeźbę w y g ł a d z a „skrobackom", „Stacje". rzecz j e s t Zazwyczaj p r a c u j e J a n o s n a d k i l k o m a dziełami r ó w ­ nocześnie, przerzucając powstawania g i e j . G o t o w e już n a pozór r z e ź b y w i e l e barwne reprodukcje-pierwowzory, na i c h p o d s t a w i e n a papierze rysunki i wreszcie małe, wykonane gotowe już po czym gotowa. N a n i c h obserwować możemy wszystkie kolejne stadia rzeźby. L e ż ą b o w i e m p r z e d n a m i tło, n a często n a t o w książce, o d p o w i e d n i o go powiększając i p r z e ­ twarzając. B a r d z o c h a r a k t e r y s t y c z n e są j e g o r z ą d z o n y m i p r z e z s i e b i e s a m e g o , p r z e w a ż n i e ze s t a r y c h się o d j e d n e ] r o b o t y do jeszcze dru­ razy p o p r a w i a , uzupełnia, gładzi. Rozmowa toczy się n a t e m a t t e c h n i k i jego pracy płaskorzeźby. W e ź m y d l a p r z y k ł a d u „ S t a c j ę " p r z e d s t a ­ i w z w i ą z k u z t y m p a d a p y t a n i e , czy J a n o s n i e miał wiającą n i g d y u c z n i a . „Tutok „ S ą d P i ł a t a " . J a n o s z r e d u k o w a ł t u ilość p o ­ s t a c i , co m i a ł o m u ułatwić pracę, uprościł a r c h i t e k t o ­ powiada — a jo kcieliby mówię: ucyć — od­ do Zakopanego, tam sie chłopcy idźcie Ryc. 9. Józef Janos. Złożenie do Grobu. Płaskorzeźba w drzewie. 37 X 51 cm. Kościół w Rzepienniku rzeszowski). 1953 r. Ryc. 10. Józef Janos. Tajemnica różańca. Płaskorzeźba w drzewie. 38,5 X Kościóf w Rzepienniku (pow. rzeszowski). 1953 r . 168 (pow. 54 c m . �jes — I ze w z b u r z e n i e m : „Coby skoła rzeźbiarsko." ktokolwiek podrobil, okrzyku jesce dodaje ucem, to broń już ni mom Tematyka prac mié pernika, jednej z najbardziej u d a n y c h j e g o rzeźb k o n ­ Po t y m szczerym kursowych. Na jej odwrocie wypisany konfidencjonalnie: nijakik som, t o jakbyk minie Boze!" narzendzi, „Jo sie jo jesce w som ter­ Wyszedł rów, j e d y n y c h rzeźbiarskich Janosa on z dawnych do niedawna świątkarskich dostępnych m u w ó w c z a s m i własnej w s i , n i e m i a ł a n i o d w a g i , lizmu. Ale wystarczyła jedna Na wystawę sztuki ludowej zamówiono u niego podnieta rzeźbiarza postać tradycja­ ani nawet w y ł a m y w a ć się z pęt b y pchnąć z a i n t e r e s o w a n i a we­ tradycjona­ z zewnątrz, na nowe podhalańskiej Janosika. wzo­ dzieł s z t u k i , na k t ó r y c h m ó g ł się w z o r o w a ć . S k r ę p o w a n y wnętrznej p o t r z e b y w tory. r . 1951 Janos natych­ m i a s t podjął n o w ą t e m a t y k ę i dziś już k i l k u „Jano­ s i k ó w " p i e s z y c h , k o n n y c h i tańczących z a l u d n i a białą izbę, w której który podaję ortografii, a dalej w formie przechowuje najnowsze i najbardziej Koperniku gdzieś Koperniku sie u czyi ty wielki w Jakiej Poleto śkole Jak jeś ty zmos two J e pracze Koperniku drzieś wysoko tu tu tej naświecie Mikołaju na podkoł takie ludzi nie Potrafi na u drzie rzeźb o tematyce świeckiej powstała kto cie tego twoja była łeś Wysoko Patrzą Pew tu na u czyi głowa sząm nie śty Koperniku miał gdrzie i kto śtyry ta oczy kuźnia ze om nabrał te go żazu Nie two was halańskiego (grudzień 1953). T y m r a z e m J a n o s dał k o ­ Pew sie józ lekcję ani Mamy postaci t u więc z naszej historii Kopernika, Wita i historii Stwosza, Kościuszkę, M a t e j k ę . P r ó c z n i c h dał n a kilka innych rzeźb jeszcze r a z J a n o s i k a , f i l o z o f a — żebraka o kulach, m gdrzie nie śla du mie cie Prowadził czoś w tak dobze [Wi drzial turyj tyś poszed cy wrow S t a r a m się d o w i e d z i e ć , co w i e J a n o s o o d t w o r z o n y c h takgo je za chrto Koronacja M. R y c . 12. Józef Kościół B. Płaskorzeźba Janos. Chrystus w Rzepienniku pał wał kości obracił Jeś józ stego ci sie tamok świa ta mok nieprzykrzy ine życie odpowiec mi nato [Koniec * Koperniku, Koperniku, gdzieś uczył, się w ty voielki jakiej szkole poeto, tak przez s i e b i e p o s t a c i a c h . R o z m o w ę z a c z y n a m y o d K o ­ Ryc. 11. Józef Janos. r z e s z o w s k i ) . 1953 r , swoj Kle ma E f r y n a , św. J e r z e g o n a i in. takie Mondra sząm wybitnych ke [studne tu spo czy koniu tu czerpał źródła boko Ponad nig drzieś i gdrzie konkurs bardzo [rozum grupa Mickiewicza, tak [glym w związku z o s t a t n i m k o n k u r s e m pamiątkarstwa p o d ­ kultury. ołówkiem autentycznej poprawnej: u d a n e dzieła. Nowa jest z zachowaniem ucyl?" kogo była n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n a . N i e t r u d n o to w y t ł u ­ maczyć. „wiersz", bardzo [głęboko? w drzewie. 38,5 X 54 cm. Kościół w Rzepienniku w świątyni. Płaskorzeźba w drzewie 38,5 X (pow. rzeszowski). 1953 r. 54 (pow. cm. 169 �Ryc. 13. Józef Jakeś Janos. Konny się ty wzniósł Twoje prace wysoko tutaj tu na świecie, Koperniku Mikołaju, gdzieś Janosik. napotkał nikt gdzieś takie 1951 r. ponad ludzi? tu nie czerpał źródła, Ryc. potrafi! są takie cię Twoja tego tu głowa pewnieś ty nauczył była miał mądra, cztery Nie wiem, 10 l a t zaczął „ t e r m i n " w Norymberdze, dziełem coś tak ta kuźnia, w której tego żaru, (żeś) tak go się już w proch dobrze tyś swój kości klepał, zahartował? i gdzie tu spo- obrócił, ani już z tego świata, tam ma. jest inne [życie Czy ci się tam nie przykrzy? Odpowiedz [na wiełka czytując „czy stoi, stuka toto a świat zbadać" swój w i e r s z ci sie tamok bez jego dowiedział ze świat stoi, Janos dodaje: 170 Stamtąd ze słońce dzie myśleli, n i m , że Reprodukcje się w roboty sie obraca, a słońce „Zaśnięcie odpowiec nie przyksy? bo jego robote, co papir ;o W i t S t w o s z . J a n o s warsztacie jest Ołtarz z ale Ołtarza kieby tak umioł tego 0 nim — Mariackiego. się gładkością o b l i c z a M a r i i , j e j wiersze w rzeźbie Wita Stwos pisoł — ale un kupa wirsyl — t o b y dopiro był potrafił pisem, do wirsyki — a j o тот bidny n a pociechę S t w o s z o w i : bo worce rzeźby go — — „Ej, ta nie Skoda, ze było!" — „Ale jo ta usanować." przedstawiającej Stwosza wziął J a n o s ze s w e j „ P o l s k i e j p l a s t y k i ś r e d n i o w i e c z n e j " . N a s. 159 z n a j d u j e się f o t o g r a f i a Stwosz. F r a g m e n t Janos odczytał rzeźby: widocznie rzeźby p o d p i s a n a : Sędzia i m ó w i : „Mój na to" ku sie patrzy Wita Stwos ku ludziom" t y l k o początek taki „Wit niesprawiedliwy". 1 uważa ją za p o r t r e t S t w o s z a . W s k a z u j e су mu cte- w znajdują Kolowcy za t o S t w o s z przecież n i e pisał w i e r s z y ! dodaje była mając Mariacki. b i e n i e m o j e g o k u n s z c i e , napisał d w a długie czym to. że rzeźbiarskim włosami, układem szat. O d z y w a się z p e ł n y m u w i e l ­ wincy tys musiało rzeźbie trzymo rzeźbiarzem, Boskiej" Ogląda ją i z a c h w y c a słowa: mi wielkim jego Matki po — mówi z uznaniem. O d ­ un ta то jakom rzeźbiar- niektórych rzeźb W i t a S t w o s z a mi gazecie To że Kieby a pinoi l u ­ sie obraca. był pisoł. Kopernik o K o p e r n i k u — ostatnie nie przykrzy? „Cy w się, że rynce j e g o książkach. M a też f o t o g r a f i ę Pomysł o nim". „zbadał o nie J a n o s p o ż y c z y ł ze szkoły książką, g d z i e czytał o K o ­ cylali D r u g a w y b i t n i e u d a n a postać — Koniec. p e r n i k u — a p o z a t y m sąsiedzi „coś tam 1951 r. n a jego o n i m . W i e , że s a m m u n i e d o r ó w n u j e śladu [nie Poszedłeś a w drugi wysoko, patrzyłeś [czywasz, pewnieś tyn świat, wie oczy, są twoje mirzoł prowadził? cię gdzie gdzie śnimi i [rozum że on nabrał co K o p e r n i k czerpałeś)? [widział. Koperniku, pytanie, (z których kto w drzewie. t a k robić — j a k o i m i e ciesy Na moje ka." Płaskorzeźba pergaminowy." [studnie Kto syć, co umioł Janos. t r z y m a w rękach — d o w i a d u j ę się: „...Narzyndzia, naukę? gdzie 14. Józef jako objaśnienia n a ilustrację i tyn, — bo m a twarz ino mój zwróconą widzowi. Na wiersz: odwrocie płaskorzeźby Janos wypisał krótki �Wito Stwoszu patrzys po świat rakach nik słynny na ci mas nie dziwnie krzyże odejmie. Bo Janos wyrzeźbił na m a n k i e t a c h Stwosza Zapytany, przecie ludzi trza jakoś oznacyć, — i tak mi wpadło kawak krzyże. d l a c z e g o t a k zrobił, o d p o w i a d a : coby sie do głowy „Takiego różnił krzyże od inyk mu po ryn- wyrobić." I n n e p o s t a c i e są już m n i e j c i e k a w e . O M i c k i e w i c z u w i e J a n o s t y l k o t y l e , że b y ł poetą. P o d o b i z n ę j e g o o d ­ robił z f o t o g r a f i i p o m n i k a M i c k i e w i c z a w Warszawie, jaką znalazł w t y g o d n i k u „ G r o m a d a " (z 29.1.1950). „O Kościusku dzioł. Somek jego tyzek wiedzioł, na to przysed, pomniki, to wiem, na ksionskak cóbyk go go rzeźbił. ze to musi wi- Widzem być jakisi zasłużony cłowiek." O M a t e j c e m ó w i : „ M a t e j k o —• g d z i e s i k e k gro na ksionsce. Nie bocem, kiek go nadyboł. widziol To był ma- lorz." C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p o s t a c i e , o k t ó r y c h dużo w i e i do których p r z e j a w i a e m o c j o n a l n y stosunek, w y ­ rzeźbił ze z n a c z n i e pernika i Kościuszki większym Stwosza. wyczuciem — N a t o m i a s t rzeźby jak Ko­ Mickiewicza, i Matejki, prawie m u nie znanych i zu­ pełnie obojętnych, są słabe, bez życia. Teraz Janos wyrzeźbić w myśli n a d n o w y m i p r o j e k t a m i . Chce drzewie pas b a c o w s k i . Sądzi, że t o p o ­ w i n n o być b a r d z o Chciałby Był w roku „Таток wyrzeźbić Kostkę Napierskiego. 1951 n a uroczystościach w o Kostce pami trzymoł. dzem go. Kiebyk jakosi Ryc. piękne. również slysoł, Nie wiem ino ze un ze ślakty ino, jak widzioł, Czorsztynie. był, a z go zrobić, jakim 15. Józef Janos. Madonna. Płaskorzeźba w drzewie. 39 X 77 c m . 1938 r. chło­ bo nie był, tobyk wi­ go jus ukombinował." Bardzo ciekawy jest stosunek Janosa do własnych rzeźb. P o s i a d a o n w ś r ó d n i c h w y r a ź n e s y m p a t i e , r z e ź ­ b y , które uważa za szczególnie piękne i d o szczególnie się p r z y w i ą z a ł . T a k i c h n i e chce trzyma je w białej izbie których sprzedać, i często ogląda. Niektóre z n i c h r o b i w k i l k u e g z e m p l a r z a c h . Jeśli, znęcony s o ­ witą zapłatą, s p r z e d a któreś z u l u b i o n y c h dzieł, t a k i n t e n s y w n i e tęskni za n i m , że n i e r z a d k o d e c y d u j e się na p o n o w n e w y r z e ź b i e n i e t e j s a m e j r z e c z y , b y j e d n a k mieć ją z n ó w b l i s k o s i e b i e (co p r z y c h o d z i m u łatwo, gdyż p r z e c h o w u j e p i e r w o w z o r y r y s u n k o w e ) — t a k było ze św. K i n g ą ze Szczawnicy i ze „Stacjami", które w t e j c h w i l i r o b i już p o r a z t r z e c i . J e s t rzeczą charakterystyczną, że rzeźby J a n o s a z n a ­ leźć można w k a p l i c z k a c h i u n i e g o w d o m u . A n i j e d ­ n a z n i c h n i e znalazła się w i z b i e któregoś z k a ń c ó w Dębna. J e s t t o t y m c i e k a w s z e , miesz­ że j a k k o l w i e k z początku wieś odnosiła się d o n i e g o z l e k c e w a ż e n i e m , dziś, g d y w i d z ą j e g o popularność wśród cych turystów, a przede przybywają­ w s z y s t k i m pieniądze, które b i e r z e za s w e p r a c e , zaczynają z u z n a n i e m patrzeć n a j e g o twórczość. Z a m a w i a j ą u n i e g o „domki"-kapliczki, świątki, rzeźbione k r z y ż e n a c m e n t a r z , sprzęty d o k o ś ­ cioła, jednakże n i e chcą mieć T ł u m a c z y l i m i , że „ t o nie pasuje w kościele abo w kapličce u siebie trzymać jego toto rzeźb. w to hej, ale nie w izbie; chałupie". Z j a w i s k o t o n i e j e s t w y j ą t k o w e . Dotąd n a c a ł y m P o d ­ halu n i e spotkałam świątka trzymanego M ó g ł o n stać w k a p l i c z c e z a w i e s z o n e j w domu. n a zewnętrznej ścianie chałupy, a l e n i g d y w e w n ą t r z i z b y — w izbie Ryc. 16. Józef Janos. Św. Hieronim. w drzewie. 24 X 58 c m . Kościół w (pow. rzeszowski). Płaskorzeźba Rzepienniku 171 �„Casamek ni móg to pisanie. A ino zaconek, dzień przysel, spać a jo abo jesce ogarniały go „pokusy" na czytania dodaje: co to bede belstwo mnie z wierszy Kiedy trzeba go ulegnie papier za nos" („bo pisem pomysł w i e r s z a go pote ros nie „Jakby na papierze napisol — w pomału go tyn ogień. zdajem To tak ros i zdajem, to pisanie, — — jo To som mi „ J o som sobie dowierzujem korzyść Wszystkie z tego wiem, to mi jako to letko idzie chwile zwątpienia. — m ó w i — cy to bę­ pisania." swe wiersze — a jest i c h chyba setka — przechowuje obok jak dongiem Podobnie jednak, j a k w twór­ jak pociong." jaka to sie wybucho nie idzie, i t u m a Janos dzie drugi rzeźby to samo czości p l a s t y c z n e j , nie napisol l i s t p i s e m , jednym i jest — i dodaje: idzie? razie nie jest?" wirsyk jako — tam­ to ja by go jus to tak przychodzi; o m u do g ł o w y , O s a m y m t w o r z e n i u m ó w i J a n o s : „Do tak dja­ tłumaczy przeciwnym jo zgubił, — сети ej po i myśleć wpadnie utrwalić, trakcie — i ołówek i jus ni mogem zapomnieniu. (w na mnie biere co r y c h l e j abo gdy m ó w i o t y m : „Gdy wtedy sie do roboty tym"). przysto — jus i pokusy „cose przychodzi wodzem tak i pisem Pisał też w t e d y , pisoł." djabelstwo robił?"), zajmujem to mi — z w ą t p i e n i a w wartość w ł a s ­ n y c h rzeźb. W j e d n y m przychodzi co ine, to jus pisem z górą J a n o s w k u f e r k u w białej izbie, i n n y c h s k a r b ó w — r u l o n ó w rysunków, p o k o s t u , oleju lnianego, „glaspapieru" i i n . Po tej dygresji wróćmy z kolei przypatrzmy Ryc. 17. Józef Janos. Chrystus. Wys. 45 cm. Rozpiętość stycznej Rzeźba w drzewie. ramion 31 cm. jednak do plastyki i tu się, j a k p r o c e s twórczości przedstawia się z p u n k t u widzenia arty­ przeżyć twórcy. J a n o s l u b i swą pracę. „ T o jus je praca nijso, ni mo przyjemnijsy i takie sklepotve rzecy. rzecy Som rzeźbiom, najprzyjem- tacy, ale mie co kasetki to jes zero." A l e n i e t y l k o ją l u b i — t r a k t u j e ją j a k o posłannictwo, trzyma się rzadko i t o zawsze f a b r y c z n e j Dla tylko uzyskania niezbędne jest obrazy, ostatnio pełnego obrazu przedstawienie zaś i f i g u r k i , ale produkcji. w osobowości jeszcze Janosa jednej gałęzi j e g o twórczości, a m i a n o w i c i e twórczości l i t e r a c k i e j — bo J a n o s t w o r z y Zaczął pisać poezje. dopiero r. 1947. N a wielkich, po­ pokry­ t y c h tłustymi p l a m a m i , n a k a w a ł k a c h k a r t o n u , pudeł wypisane tekturowych — wielkimi literami autor nazywa. Tematyka odczytujemy „wiersze", wierz­ mozolnie j a k je sam i c h j e s t dosyć b o g a t a . Wiele daje pełny J a k k o l w i e k d l a w s z y s t k i c h n i e m a l s w o i c h pomysłów daję interpretację praktyczną — b o „drogie", opłaca się", bo „ t o więcej nie pozostawiające czasu każe m u przekładać n i e j a k o świat s w y c h doznań n a j ę z y k c o ­ dziennej praktyczności, a w y ś m i e w a n e p r z e z o t o c z e n i e z a m i ł o w a n i e d o n i e znajdującego sowania czy praktycznego zajęcia tłumaczy j e g o opłacalnością. jednakże posłuchać pewnych jego bądź u t r w a l o n e zostały w n i e u d o l n y c h , a l e budzą w wierszem czy śpiew ptaków a u t o r z e . Są w i e r s z e o T a t r a c h , o J a n o s i k u , spisana legenda o powstaniu Dębnie, ale większość w i e r s z o w a n y c h kościółka w utworów obra­ ca się w o k ó ł z a g a d n i e n i a n a j b a r d z i e j d l a J a n o s a pasjo­ nującego sowanym — jego „artyzmu". słowem, gdzieś T y m uniwersalnie zasłyszanym, a nie a w ogóle w s z y s t k o , „wierszach". m u się w Przytoczę co się ze sztuką i t a l e n t e m wiąże. tutaj Jo sie bardzo casem mocni rzezbiarke — wiedzieli." nie tu jesce wiem, jako to worn piórem, pedzieć, Wola tempego moja jest goronca, pali sie jakby plomie[niem. Jo by chciol przejść przez tyn artyzm [dać, skryty jest przed i i ma­ Gdy bylo wtedy przychodzi biere na mnie papier ludźmi — j o by djabelstwo i ołówek i mój umysł jest zajenty, go nigdy tu odkryć. pokusy, i djabelstwo [dzem cobyście Tyn wybi- wydostać, [ c h c i o l go zeby z i m o w e i pisze n i e r a z aż d o r a n a . jeden [umysłu. ze te P o pióro, a ściślej p o o ł ó w e k — sięga o n w długie w i e c z o r y 172 sie tak widzi, piecentujem szczerych całości zem jest myncem, T w ó r c z o ś ć lileracką t r a k t u j e J a n o s j a k o dopełnienie jom w rozmowy, z najbardziej t y p o w y c h o „artyzmie": który twórczości r z e ź b i a r s k i e j : „Mi trakcie róż­ n y c h k o n t e k s t a c h oznacza u niego raz t a l e n t , raz s z t u ­ kę, wyrywają sto­ bardzo d l a n i e g o zrozumiałym, określa pojęcie, które w jego bądź zasto­ Wystar­ wypowiedzi, jakie las, r z e k a „nie i ciężkie życie chłopskie, na sentymenty, które roku, bo w istocie jest o n kupują", z n i c h mówi o przyrodzie, o nastrojach i refleksjach, różne p o r y wyraz wierszach. p r a w d z i w y m artystą. T w a r d e w strzępionych a r k u s z a c h p a p i e r u p a k u n k o w e g o , chach s w ó j o b o w i ą z e k i c e l życia, c z e m u on woza nos. tu nie [próżnuje, �pracuje Jo on jakby tu pisem, motor, te usługi jo sie myncem, tu oddaje. a nie kcem na [cie Šwientyk ludzi djabeł kusił, świe- próżnować. a mnie by tys po- [darował? Na mnie djabeł robi sidła i on sie tu na mnie [wścieka, ze jo świontki Lud tu wyrabiam na świecie kiedy figurki kolo O artyzmie! i satanowi ublizom. a djabeł dopiro co [powi, mi zazdrości, dróg tak ładnie o artyzmie! tyś jest robiem? tutej taki [tempy! trudno ciebie tutej pojone i wprowadzić cie do [pracy. Ty, artyimie, wejdź do głowy, tu do mojej, [sprawie żebym wszystko tu potrafił i wyrobił cuda [z Kiedy ku mnie djabeł przydzie w Bożej, drzewa. i zacyna mie tu [kusić, wtedy bierem papier i pisem słowa boskie kusa Ty artyimie, mój ty bracie, jo i zaroz cie kocham ser­ cem co byś kcioł, to bym ci wszystko matki, doł, żebyś [ino (W trakcie czytania dodaje: po­ zniknie. „nawet mie naucył. te chałupę — po c z y m z o b a w ą w głosie: — to ino tak we figlak dom... —• a p o z a s t a n o w i e n i u : — ale to troche cobyk i chałupę Ty o tobie se ty mie do mnie prowadzis świat ulubił mało tu kces towa- jak po i nauki sceblak, mi udzielas, jakby tutej po [grabinie, ci za to Najchętniej sem w dnie Adam i Ewa. drzewie. Płaskorzeźba J a k k o l w i e k J a n o s j e s t najgłębiej p r z e k o n a n y o s w o ­ wi, i ze mnom sie tu uśmichas mie serdecne Janos. w prawda, [rzysyć. Ty 18. Józef doł.") artyzmie, tylkoś Ryc. ga­ dzienki! p r a c u j e Janos w letnie wychodzi i m w i e l k i m t a l e n c i e i n i e t y l k o z dziecinną w o k u j e , t o j e d n a k m i e w a c h w i l e z w ą t p i e ń . „Jo myślem lem, — cy to warte ze warte, rozum ciszy W i spokoju. Cza­ ze s w y m a case, rzeźbach. I d o d a j e : 4 „warsztatem" radością słucha p o c h w a ł s w y c h dzieł, a l e w r ę c z p o c h w a ł y p r o ­ co, cy nie warte? ze nie warte" „Jo przekopyrtuje case z trakcie rozmowy jak Case tak se to myś- — mówi o swoich zgupiany, bo mi sie tego." pada z naszej strony pytanie, czy J a n o s myśli czasem o t y m , że p e w n e g o d n i a j e g o p r z e d d o m , n a słońce, a l e r o b i t o r z a d k o i niechętnie, „ a r t y z m " m o ż e go opuścić, że już n i e p o t r a f i t a k r z e ź ­ bo bić j a k t e r a z ? wieś jest gęsto a „ l e p i sie robi, trzyć kie skradłi; idzie ftej robota." nikogo ludzi zawsze — bo tak nima jus cłowiek jest Na co ino rozprosony, nako zygar seleści w wtedy robi. Mom telo „Kozdy zocente, i drugie niej, w t o k u rozmowy, to robiem." wyrywa twórczej, bo „jak ( z m a r t w i e n i e ) , t o j u s amen тот dobrze dzień mi m u się sie se jedno jed­ odłozem, A l e w chwilę póź­ m u się z d a n i e , jakom po rzeźbieniu, „Nie wiem, ny. Ino byk Po Rzeźbiarz chwili jakbyk zył byk sie zapar nie set, z ludziami Na razie jednak milknie, wyraźnie milczenia mówi bez tego, w izbie z byłbyk skonster­ przejęciem: het zgupia­ i tak byk siedział. Nika byk nie gadoł, ino byk tak twórczość Janosa nie które do śturbacyjom bo mi nerwy skocom". o d d a j e się o n u m i ł o w a n e j „rzeźbiarce". w twórczości nie pasją Dużą podnietą wartości j e g o dzieł są d l a niego k o n k u r s y i w y s t a w y , w których bierze udział, z a i n t e r e s o w a n i e się n i m M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i (z dumą p o k a z u j e otrzymane stamtąd l i s t y ) i w r e s z ­ cie z a k u p j e g o p r a c p r z e z i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e . U z y s ­ kana tą drogą większą pewność swobodę w siebie pozwala szukaniu nowych Janosowi na dróg, t y m r a ­ z e m ( j a k t e m a t y k a świecka c z y duże k o m p o z y c j e loosobowe) * Wiersz dyktował m i Janos. Pisałam fonetycznie, a n i e k o n s e k w e n c j e g w a r o w e w y n i k a j ą z tego, że J a ­ nos m i e s z a j ę z y k l i t e r a c k i z g w a r ą 'podhalańską i n a ­ w e t t e s a m e w y r a z y za k a ż d y m r a z e m w y m a w i a i n a ­ czej, zwłaszcza w w i e r s z a c h , r z a d z i e j w m o w i e p o ­ tocznej. i afirmacją zył." tylko słabnie, ale w p r o s t p r z e c i w n i e , z c o r a z większą świadczy, że j e d n a k n i e z a w s z e j e s t d y s p o n o w a n y pracy nowany. nawet izbie". p y t a n i e , czy z a w s z e j e d n a k o w o mi sie nudzi, dłu­ G d y dużo rzeźbi, s t a j e się u c z u l o n y pracuje, Janos odpowiada: jak pa­ pore na w s z e l k i e odgłosy, że „case to jus ni mogem słuchać, dużo, trza — j u s i tak mi chłopcy to tu, to tam tek nie zabudowana, wie­ szczęśliwych. Fotografie wykonali: Stefan Deptuszewski — ryc. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, U, 12, 15, 16, 17, 19. Wiesław Tomaszkiewicz — r y c . 2, 13, 14, 18. CAF-Wcmer — ryc. 1. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9217b31ecdc308b926ee6691445637d2.pdf 3b6352f7e96ef914fdddcfeb9358886b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3714 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.190-191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A N D A B O R U D Z K A : „ M A L O W A N E D O M Y " . Instytut Wudatimiczu „Nasza Księgarnia", D r u k a r n i a N a r o d o u a ш Кгакоиле, 1954. Nakład 30 000 egz Nie zem znam podobnej odpychająca, a zara­ reprodukowania a jednocześnie dyle­ która książki. Zachwycająca, mistrzowska, t a n c k a , rzecz w y s o k i e j k l a s y , a p r z y t y m poniżej p o ­ wypadła m i s t e r n y c h ażurów w tiulu i koronek, książce bez n a j m n i e j s z y c h przesu­ nięć, c z y s t o i dokładnie, choć s y n c h r o n i z a c j a ^ a raczej z i o m u . K a r t y t e j książki t o łąka, pełna r o d z i m y c h k w i a ­ syntopizacja tów o dorodnej skarbnicy sztuki l u ­ w a . W j e d n o b a r w n y c h w y c i n a n k a c h użyto k o l o r ó w n i e d o w e j w y d o b y t o w i e l e klejnotów i rozrzucono je h o j n i e m i e s z a n y c h , d l a t e g o k o l o r i c h j e s t z a w s z e c z y s t y . Słabą po w s z y s t k i c h zaś stroną krasie. Z bogatej stronicach. r y s u n k u n a d w ó c h w a l c a c h n i e była barwnej szaty „Malowanych łat­ domów" jest n i e j e d n o l i t a k o l o r y s t y k a o d b i t e k całego nakładu, co w y ­ Z w y c i ę s t w o o f f s e t u n i k a z trudności natężenia f a r b y w c a ł y m nakładzie. J e s t n a c z y m o k o zatrzymać. A z a m i e s z c z o n e w k s i ą ż ­ M a g a z y n ce b a r w n e i l u s t r a c j e są l e g i t y m a c j ą t e c h n i c z n y c h i a r ­ tystycznych Narodowej osiągnięć mistrzów offsetu w Drukarni w K r a k o w i e . M o ż e m y bez u c h y b i e n i a k s i ą ż ­ kę tę położyć n a stole, g d z i e z a p r e z e n t o w a n o w e współczesne dzieła I popiso­ offsetowe. Tą dobrze wyraziła opanowaną Drukarnia l u d o w e j dzieci techniką Narodowa druku pośredniego malowanki z Powiśla D ą b r o w s k i e g o , m a l o w a n y w k w i a t y d o m i stajnię, a n a ­ t o w ł a ś n i e j e s t dodatnią stroną „ M a l o w a n y c h d o ­ m ó w " . Dokładność zaś i w y t w o r n o ś ć . s z t u k i dla kolorystycznych w e t psią budę kwiecistą, a w s z y s t k o koronki koniakowskie i bobowskie, niuansów osiągnięto p r z e d e w s z y s t k i m w r e p r o d u k c j a c h skie, tkanin oszczypków, p i s a n k i r z e s z o w s k i e i białostockie, ludowych. Szmaciak kielecki z Wierzchowisk ( s t r . 63), s z m a c i a k m a z u r s k i z W i e l h o r s k a w p o w . m r ą gowskim ( s t r . 65), t k a n i n y dziuszka białostocka opoczyńskie ( s t r . 74), r a - ( s t r . 73), p a s i a k i ł o w i c k i e , czyńskie, p i o t r k o w s k i e , k i e l e c k i e , m a z o w i e c k i e ( s t r . 76 i 77) — t o r e p r o d u k c j e , k t ó r e piowskie kuwają i oczy n i e t y l k o s m a k o s z ó w s z t u k i grafia w obecnym stanie r o z w o j u technicznego przy­ foto­ nie m o ­ a częś­ c i o w o w p o z y t y w a c h u s u w a się z k l i s z z b y t e c z n e t o n y b a r w n e , p o p r a w i a błędy, podkreśla z b y t słabe t o n y o r a z i c h r y s u n e k . T e n właśnie zabieg t e c h n i c z n y , wany po mistrzowsku przez Narodowej, zadecydował reprodukcji offsetowej. sto zawodnej o wyrazie W miejsce sek — i t y m s p o s o b e m przy pomocy przez stosowanie kolorystycznym w i c k i , obraz na szkle m a l o w a n y nakładania m a ­ zaś k o l o r y s t y c z n e szmaciaku n p . żółcieni, d w ó c h c z e r w i e n i , t u również ceramika z Medyni Głogowskiej. cz3'ńskich, r a w s k i c h , ł o w i c k i c h i k u r p i o w s k i c h , o d h a f ­ t ó w l u b e l s k i c h , opoczyńskich, pułtuskich, k a s z u b s k i c h , w i e l k o p o l s k i c h , k u j a w s k i c h i podhalańskich. Wspania­ le wystąpiły t u t a j s z m a c i a k i k i e l e c k i e i m a z u r s k i e i w ogóle tkactwo: sokolska tkanina dwuosnowowa, pstrucha wielkopolska, b u r o n k a kurpiowska,' radziuszka białostocka, pasiak łowicki, tkaniny opoczyńskie i piotrkowskie, kieleckie, k u r p i o w s k i e i wielkopolskie. To wszystko zebrano zmagazynowano w w jednej sposób książeczce d l a d z i e c i , encyklopedyczny i rozse- g r e g o w a n o , ale j a k ? U k ł a d g r a f i c z n y uzyskano i czarnej I oto w k r a c z a m y się t e j p r a c y , n i e wszędzie metodę pracy, wzruszoną efekt wystarczy sama stosowania w y n i k a z samego c h a r a k t e r u szczęśliwe zmuszeni zasadę pomysły. jesteśmy graficznego Analizując przypomnieć układu książki: s k o m p o n o w a ć każdą stronę z osobna, się z ł o ż y " , czego bo w t e d y chce l e w i c a . obejmować p o w i n n y prawica Ramy n i e będzie układu strony b i j a n i u n i e bezpośrednio — z f o r m y d r u k a r s k i e j , l e c z z charakterem graficznym pośrednio — z g u m y . S k u t k i e m t e g o k o l o r y w t o j e s t n p . n a s t r . 6 1 , umieścić p i ę k n i e w wychodzą w d r u k u mało i n t e n s y w n e i wymagają zasi­ lenia k o l o r a m i dodatkowymi. „Malowanych domów" czterema b a r w a m i z dwie na rozwarciu, a potem parzenice n i c h daje P r z e w a ż n i e j e d n a k posługiwano się w i l u s t r o w a n i u zastosowa­ n i e m f a r b k r a j o w y c h . G o d n a u z n a n i a j e s t też precyzja ich nie­ nie „jak załamanego Takich więcej. tegoż w prostokącie kształcie, przeciwawgę w postaci fragmentu przykładów roślinnej jest obie układu całości. N i e w y s t a r c z y , j a k geometryczne się o b o k związek wie­ graficznego z zasady przede w s z y s t k i m o f f s e t u , j a k o d r u k u pośredniego, p o l e g a j ą c e g o n a o d ­ offsecie Czasznicka k a ż e D u c h B o ż y " , w t y m przeświadczeniu, że „całość działa, ilośfii k o l o r ó w mieli nadto i n f o r m a c j i , że konieczność doboru i H e n r y k Gaczyński, którzy podjęli d w ó c h błękitów, n a słońce w i ­ problematykę zarówno Zofia użyto — i osiągnięto tą skalą w materiału, j a k i układu g r a f i c z n e g o . dać w 190 boli­ Z a r o i ł o się o d w y c i n a n e k i n a l e p i a n e k s a n n i c k i c h , o p o - b r u j e s u b t e l n y m i t o n a m i , j a k oryginał. T u t a j n a l e ż y d o ­ większej Kozłowską. Jest z Wierzchowisk t a k i , że t o o f f s e t o w e d z i w o w y s t a w i o n e formie p r z e z chłopca z M a - m o w s k a , s i e r a d z k a , iłżecka, k a s z u b s k a , l u b e l s k a z P a ­ czę­ sześciu, a n a w e t s i e d m i u k o l o r ó w . W pięknym szarej Drukarni niezmiernie usprawniono i udo­ s k o n a l o n o pracę. B o g a c t w o barwy zastopo­ żmudnej, a do malo­ p r a c y ręcznej r e t u s z e r a z a s t o s o w a n o t u ­ taj retusz mechaniczny osobliwie pracowników formę w a n e p t a s z k i ż y w i e c k i e , „ k o z y prostyńskie", pająk ł o ­ włowa i Łążka, a rzeszowska że oddać bezbłędnie w s z y s t k i c h w y c i ą g ó w k o l o r o w y c h — przeto, j a k w i a d o m o , retuszem w negatywach, i lenę R o j fotografią filmów kolorowych. 2e jednak czerpak kur­ Miąższ t k a n i n o r a z i c h strukturę w y d o b y t o p r z y p o ­ z zastosowaniem łyżnik, niowów n a P o d h a l u , a d r u g i przez jego mistrzynię H e ­ ludowej. stosunek tonów b a r w n y c h uzyskano podhalański, opo­ m o c y f o t o g r a f i i o b i e k t ó w naświetlonych z b o k u , a w z a ­ jemny zydel z Zalipia. Także koszyki k u r p i o w ­ w jeśli dla hakowato malowanki. „Malowanych domach" �gęste stło­ czenie Gdzie próbek t k a n i n n a dwóch s t r o n i c a c h oraz indziej zbyt ciasne rozmieszczenie jednym daje zakwestionowałbym się koronek w zbyt mało zbyt tle, skutkiem „powietrza", Zresztą a u t o r k a z d a j e czego innym się t o rozumieć, b o p i s z e „ A w s z y s t k o , co t u w a m m ó w i ę , n i e w i e l e znaczy, bo tkaninę, j a k o b r a z , j a k rzeźbę, nie jest cić n a s t r o n i c y ( n p . s t r . 59). szczęśliwie wykonane zostały akwarelowe S z k o d a t y l k o , że d o t e g o w n i o s k u doszła a u t o r k a d o ­ p i e r o w t e d y , g d y skończyła s w o j e długie o p i s y i k o l o r z e , a n a o g ó ł przeżółcone, za c o n i e w i e m , czy odpowiedzialność p o n o s i m a l a r z , c z y drukarnia. W a d l i w y j e s t też s t o s u n e k a u t o r ó w układu ki. „Malowanych Potraktowano domów" ją jako specjalnie materiał l u b trudności kładaniec i z t e g o całkiem wycinanek i pisanek tkaniny dwuosnowowej Z względów obsługującymi graficz­ wycinan­ zapychania i n crudo wyci­ niepożądany prze­ ( s t r . 27), tych wycinanki ( s t r . 71), w y c i n a n k i i m a l o ­ w a n k i ściennej ( s t r . 78) i t p . nie zgadzamy Instytut Wydawniczy dzieci dyskretną harmonią p o s ł u g i w a n i a l u d o w ą j a k o n i a Zaczęliśmy strony „ — Nie, nie zgadzam omawianie „Malowanych i estetycznej, że technikę r e p r o d u k c j i o r a z układ barwnych uważamy za fundamentalną żeczek d l a d z i e c i . R e a l n e ka domów" dopiero wtedy, racjonalności które do niego wartość ksią­ któremu książ­ się n a t o , kazać m i czytać wiersze!" — m y też się n i e z g a d z a m y . „Nasza K s i ę ­ Propagowanie pięk­ w rzeczywiś­ tej książeczce się. D z i e c i szukają w zwie­ rząt, a w ogóle a k c j i , d l a t e g o w z r o k i c h s p ł y w a z w y ­ k w i n t n y c h w kształcie w y c i n a n e k i o r n a m e n t ó w geo­ metrycznych — k u koszykarzowi, ogrodnikowi, garn­ c a r z o w i , d r w a l o w i , prządce, p a s t e r c e i t d . Z a dużo w i ę c ślizgują obrazków, po się, poszukując których strawy oczy jemu dziecka ze­ właściwej. Książeczka dorośli, w i ę c e j tym właśnie „Puppenhuizen", koniakowskich l u b bobowskich. w jest do rozkoszowania okna ją l u ­ I na Przypominają których kochali pokojów, „ P u p p e n h u i z e n " stały n a c o ­ pokoju, w dziwiać l i l i p u c i e a d a m a s z k o w e którym dzieci Dziecko się w y k w i n t n ą har­ ramikę nych, z Delft, towaroznaw­ z rozróżniania gatunków już d a w n o płótna. G d y b y było inaczej, sprzedawano b y próbki w płócien l u b ogóle t k a n i n , j a k o z a b a w k i d l a d z i e c i . trzeba wychowania. wrażliwości przejść Wszakże kolorystycznej i m i n i a t u r o w y c h ludzi, inne karzełkowe jedynie W rodziców — za d r o g i e pieniądze, r z e k o m o i domkach klas u p r z y w i ­ lejowanych. ale w tych zakupowanych burżuazji przez d l a dzieci, istocie d l a siebie — odzwierciedlał obłuda stroj­ drogocenne się k u p i e c k i e j bez w z g l ę d u egoizm na to, w j a k i m k r a j u gromadziła b o g a c t w a . D o m y l a l e k b o w i e m były upodobaną zabawką naówczas także w Niem­ czech i F r a n c j i , a w w . X V I I I r ó w n i e ż w A n g l i i i W ł o ­ Między domami" tymi i domami nie ma wiele drugie więcej jakby lalek a „Malowanymi a n a l o g i i , a l e łączy bawiły starszych, przewidując j e t o , że niż dzieci. zainteresowanie s t a r s z y c h , umieściło n a końcu książeczki s p i s p o s z c z e ­ Szkoda Świadczą eksponatów zaopatrzonych j a k dotychczas, w w t y l k o , że spis t e n aż p s t r z y się o n e o co frasobliwym najmniej stosunku do metryki książkach od błędów. lekkomyślnym ludowego — dla dzieci artysty i nie­ i jego dzieła. P r z y t o c z ę w a ż n i e j s z e o m y ł k i . N a t o , a b y odczuć s z l a c h e t n e zestroję b a r w samodziałów, lub kurdybanowe obi­ d z i w y , które były m o n o p o l e m nie spotykana. t y c h , k t ó r e studiują sprzęty, uperuczonych, c i — z s t w o — n i e mają ż a d n e g o z a d o w o l e n i a przez j e g o ścian, b y p o ­ c i a ścian, l i l i p u c i e o b r a z y h o l e n d e r s k i c h m i s t r z ó w , c e ­ gólnych kształcenie w d o m k u l u b do w y j m o w a n i a rzecz r a c z e j , estetycznego gabinety, środku s p e c j a l n e g o pasiaków, i t o jeszcze p o d a n y c h w w y c i n k a c h . D z i e ­ drogę czyli sprzętów i l u d z i . T a k i e monią k o l o r ó w szmaciaków, r a d z i u s z e k , d y w a n ó w l u b chłopskich nieporozumienie. ły t o m i n i a t u r y d o m ó w , a w n i c h m i n i a t u r y Wydawnictwo, rych idzie. Kupują niż d l a d z i e c i . się b o g a c i k u p c y z U t r e c h t u , H a g i c z y H a a r l e m u . B y ­ ronczarek w d o m y " się n a m h o l e n d e r s k i e d o m y d l a l a l e k z w . X V I I , t z w . jedne sklepach C P L i A „M a l o w a n e d l a siebie, polega się k o r o n k a m i , a n i n i e p o d z i w i a m i s t e r n e j r o b o t y k o - wyjątkiem i „Malowane d o m y " dzie szech. Poza t y m należy z a u w a ż y ć , że d z i e c k o a n i n i e b a w i niezdolne stajemy n i e m o g ł y b a w i ć się s a m e . T u t a j p a n i l u b p a n d o m u o b r a z k a c h p r z e d e w s z y s t k i m człowieka, szukają tutaj tej sprawie kole pomieszczonymi Larwnościami. A l e n i e ł u d ź m y dano W po stronie dziecka. w p r o w a d z a l i gości i zachęcali i c h d o p o z i e r a n i a tę książeczkę? się radziuszek. środków, i że c e l t e n częściowo osiągnął, g d y ż d z i e c i interesują i służyć, ma na s z t u k i l u d o w e j wśród dzieci. N i e ulega wątpliwości, cie szmaciaków aprobatę wiodą. wydając Księgar­ uszczęśliwianie społeczną Co m i a ł n a c e l u I n s t y t u t W y d a w n i c z y garnia", ilustracji p r a w a b y t u posiada gdy otrzyma celu, od co b y n a j m n i e j n i e „Nasza żeby o s z m a c i a k a c h s z t u k ą w y c h o w a ­ e s t e t y c z n e g o technicznej oznacza, się ś r o d k i e m tkanin. pedagogami, T o t e ż g d y n a s t r . 63 d z i e c k o p r o t e s t u j e : P u p p e n h u i z e n P r o b l e m się z n i a " , a n i też z autorką, g d y c h o d z i o niedopowiedze­ układu zapełniono n a n k a m i . Powstał do do d z i u r , s k u t k i e m czego w s z y s t k i e l u k i , nia łatwo tłumaczyć." plansze f i g u r e k g l i n i a n y c h , n i e z d e c y d o w a n y c h w b r y l e nego doprawdy po p r o s t u o b c i n a się narożniki, g d y n i e mogą się z m i e ś ­ Niezbyt na s t r 74: niektó­ S t r . 84: Z o f i a Wiechno długą a nie w Łowiczu; gdyby życka, a n i e P y r z y c a ; rzeczywiście kowie, a nie w mieszka wydmuszki robi w Wierznowicach, Franciszka Elżbieta Ż a c z e k m i e s z k a w Łowiczu; Pawłów leży w PrzyZła- powiecie m o g ł o zaczynać się o d końca, n i e p r z e d s t a w i a ł o b y ż a d ­ Chełm, a n i e K r a ś n i k ; J a n W i e r z b i c k i m i e s z k a w B a r ­ nego p r o b l e m u wychowawczego. czewie, a n i e w Tymczasem, wiado­ m o , d z i e c i n i e uraczą się T y c j a n e m , M a n e t e m l u b R e ­ noirem. Sieradzu. S t r . 85: H e l e n a a nie w Kadzidle, Fąk mieszka zaś R o z a l i a we wsi Skrodzka Czarnotrzew, w Swidwi- 191 �borku; a María nie w Kołaczyńska mieszka Ł o w i c z u . Chustkę we wsi reprodukowaną ítetki, na stro­ n i e 60 w y k o n a ł a M a r i a P i s z c z e k , a n i e P i s z c z a k . nież p a r z e n i c e góralskie wykonał Rów­ J a n Jędrol, a nie Jędral, i Stanisław F a t l a , a n i e W a t l a . Str. Ni< zem tanci ziorr. tów 86: K a r o l i n a ( p o w i a t Szczytno), Bębenek mieszka Wycinankę kurpiowską stronie 79 w y k o n a ł a Maria kurpiowską w Wielbarku (powiat Mrą­ reprodukowaną Bałdyga a n i e M a r i a Bałon z K a d z i d ł a , ze wsi tak jak i ze s t r o n y 88 w y k o n a ł a Jak po \ To Jť ce t tyst wszystko, tycznia się nam w napisanym darzony o czym na Wach, wy przez Wandę G d y b y nieboszczyk we I moi niu tka (stí dzi CZ} : pic kuI się t a k i m z gwiazdami K o r o n k i Jest t a k , cieplej domów", było n a w i e t r z e Albo taki wiersze m u pod nim..." „ K i l o m e t r y i r z e k i , i szosy, w ą s k i e łany p s z e n i c y s i a k a . A n a l o g i ę tę wyjaśnić d z i e c k u n i e t r u d n o . t o p a s e k n i e b i e s k i , szosa t o p a s e k s z a r y , łan to Chwilowo tego zarówno wiadał m i z n a j o m y tów z synhendrion konsulen- Wydawniczego „Nasza fachowych Księgarnia" etnografów. Dla­ żółty, a kilometr? Jakiego zapomniałem, transatlantyckiej: pisarz swoje „Jechaliśmy, zobaczyłem n a h o r y z o n c i e jechaliśmy, było cie, t a k było d a w n i e j , b o dziś w i e s z a się k a l o s z e i śnie­ wierszach nie-wierszach gowce. m ó w i ą c j ę z y k i e m a u t o r k i , t r u d n o doszukać się p o e z j i , Od autorki dowiadujemy się, że „Górale w to był równik." — i Zdaje podobnie. W o m i się, że z tych rymach rzetelnego ( s t r . 40), a u w a g a t a j e s t o t y l e interesująca, że, j a k w i a d o m o , n a Mazow­ dla o p i s u , czy też r e a l i z m u c e l u , k t ó r e m u przykładu, a b y stwierdzić, że to c h y b a wyrabiają i w Wielkopolsce papierowej używa się lub bakelitu. A sprzętów ze w Beskidzie tymże szkła, „Na Śląsku, w Koniakowie, Jaworzynie, D o pajęczyny pr: naukowe, Jeżeli sieć pajęczą ci< n i g d y w d z i e j a c h n i e o r a n o sochą, jeśli pług w ba polsce z n a n y b y ł już w w . X I I I . znajdziesz bo n a w e t d r e w n i a n ą sochę, dotychczas sądziliśmy, że na oraczo­ Podhalu Mało­ k t ó r e N; k o r o n k i . D o czego — w lesie ujrzeć Podobne z a b a w k a c h , n i e są urodziła się n a k o r o n c z a r k ę z a b a w k a m i w a m się zdarzy, Małgosia, bo n a Śląsku każda Ślązaczka o d święta czółko z k o ­ odstępstwo o d p r a w d y c e c h u j e autorkę n a ­ wet wtedy, gdy dzieciom opowiada o zabawkach: „ A p i ­ r o n k i nosi. L i s t k i , gałązki, k o r z o n k i splatają se w kołnierzykach, m a n k i e t a c h , 1 koronka? Małgosia sanka? C z y t o n i e j e s t ładna z a b a w k a ? " — N i e , w c a ­ v jest podobna w i e d z c i e , że j e s t t o ś w i e t n e dzieło k o r o n k a r z a . le n i e , b o j a j k a n i e służą d o z a b a w y . D o z a b a w e k ř Istebnej — pająka! ta к nie dla s a m a o n i c i i o szydełko p r o s i , O w¡ 0 mają wiersz dzieci pisano: w i t w a r d e j z i e m i — macochę". J e s t t o w a ż n e o d k r y c i e v nie-rymach, o n e służyć. W y s t a r c z y przeczytać k t ó r y k o l w i e k mają" r e j szopie b i siejszy sprzęty z d r z e w a tymi arealistycznych B e s k i d z i e Śląskim, n a s k a l n y m P o d h a l u p o dzień d z i ­ gr; d nagle kilometrami ( s t r . 80). O c z y w i ś ­ że tí aż może? się u powały... k i e r p c e — t o są w s i e t a k i e górskie, p o d n i e b n e b; opo­ by 1 n a P o d h a l u o d k r y ć można jeszcze i n n e c u d a : „ W s t a ­ ni raz r ó ż o w y pasek... Co t o być masy pi Oí kilometr? że wrażenia z podróży z ; st jest Rzeka pszenicy t e g o a u t o r k a pisze, że w k u r p i o w s k i e j i z b i e d l a o z d o ­ wiesza A koloru ale pamiętam, jer st. ( s i r . 64). i p r o s a . . . " ( s t r . 65). szu re stylis­ M a t o b y ć a n a l o g i a układu b a r w w n a t u r z e d o p a ­ poetyckiej me icl nie wierszyk: wiedzy weny zaba­ nie-różami d o t e g o dodać należy s p o r o niezręczności dziłby, że u n a s k a ż d y c z ł o w i e k j e s t n i e t y l k o l e k a ­ Instytutu izby, Małgosi l a ­ i różami ale niewy- autorka, j a k i tego a u t o r k a „..siebie także p a s i a k i e m osłonił, uplas­ Stańczyk wstał z g r o b u , s t w i e r ­ się bez p o m o c y pająkiem, w" nie-różach". w y s u w a stół n a środek nie-gwiazdami r z e m , ale i e t n o g r a f e m — p o p r o s t u z u r o d z e n i a . D l a ­ obywa go\ bawi on braku pająkiem tycznych w rodzaju: oraz pedagogicznego u z d o l n i e n i a . kę dziecko z niedostatecznej 0 o p i s y w a n y m przedmiocie, Nai powyżej, „Malowanych Borudzką. z trzech przyczyn: z pod powała. Waśkie- e t n o g r a f i ą powiedziano tekście b y c kłopot n i e , a b y j e j się n a przyszłość odechciało t a k i e j wycinankę Julianna z może łek, a p o t e m p r z y c h o d z i tatuś i spuszcza A N i e p o r o z u m i e n i a większy nie mówi, ale j a w i e m : wicz, a n i e Daszkiewicz. dow jeszcze n a s t o l e s t a w i a stołek, a p o t e m w c h o d z i n a t e n s t o ­ a nie w Wielhorsku gowo). Á „ g w i a z d a c h — n i e - g w i a z d a c h i różach — licza a u t o r k a również weselne szyszki, którymi za­ obsy­ się ze sobą w k o r o n k a c h , połyskiliwych serwetkach. p u j e się młodą parę, o r a z d y n g u s o w y w ó z e k z k o g u t ­ Macie t u siatki, k i e m . Ż e zaś z w ó z k i e m t a k i m w ś w i e r k o w e gałązki, ezyńskiem, chodzili Rawskiem, dawniej Sieradzkiem, Opo- Skierniewickiem i dorośli parobcy, przeto świeczki, szyszeczki, Łowickiem koła, g w i a z d y , mowa W s z y s t k i e śląskie k o r o n k i są śliczne." ( s t r . 13—14). jest różyczki, śnieżyczki. t u c h y b a o z a b a w c e n i e t y l e d l a d z i e c i , i l e d l a rosłych Koronki drągali. N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że w P o l s c e j e s t dosyć wam A muszę potem czytamy: dzbanuszek „Z z jajka szek". D l a c z e g o w y d m u s z e k , kolei — teraz pokazać łowicki wydmu­ a nie wydmuszka? Otóż d l a t e g o w y d m u s z e k , że go „ n i e w o l n o ruszać, m ó g ł b y się stłuc a l b o z w i a t r e m polecieć, j a k p u s z e k " . A więc w w i e r s z y k a c h d l a d z i e c i w o l n o zmieniać r o d z a j rze­ c z o w n i k ó w , jeśli t e g o r y m w y m a g a ? być kłopot z małą czy jajko może 292 Małgosią, latać gdy Poza t y m może zapyta: Mamusiu, po p o w i e t r z u , jak puszek? ratów t a k , ale w i e r s z y k n i e ! z prawdziwego z rozkoszą p o d j ę l i b y wanych zdarzenia, którzy się n a p i s a n i a t e k s t u lite­ niezawodnie do „Malo­ domów". N i e s t e t y , t a k i e z a m ó w i e n i e » s p o ł e c z n e n i e dotarło d o nich. Zadecydowali o t y m l u d z i e p o n u r z y l u b zepsza- l i , l u d z i e , którzy a l b o z a p o m n i e l i o s w y m dzieciństwie, a l b o się d o d z i e c k a n i g d y n i e zbliżyli. Tadeusz Seweryn �C z a s o p i s m a P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i są d o n a b y c i a w w i ę k s z y c h k i o s k a c h P . P . K . „ R u c h " o r a z w księgarniach n a u k o w y c h „ D o m u K s i ą ż k i " . Z e w z g l ę d u n a n i s k i e nakłady w s k a z a n e j e s t z a m a w i a n i e c z a s o p i s m P.I.S. w p r e ­ n u m e r a c i e P . K . O . , k o n t o P . P . K . „ R u c h " n r 1-110-14000. N a b l a n k i e c i e P . K . O . należy podać tytuł i n u m e r y a b o n o w a n e g o czasopisma. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f80f78141c1973e19a4161713ae4709.pdf 499434d458639a1fc07f4f78c38e65ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:427 Title A name given to the resource Błotnica Strzelecka i Centawa / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.304-315 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Władysław Kwaśniewiczowa, Krystyna, Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA KWASN1EWICZ0WA i WŁADYSŁAW KW^AŚNIEWICZ BŁOTNICA STRZELECKA Z etnograficznych badań I CENTAWA stacjonarnych przeprowadzonych 1958-1959 w latach PRZEBIEG BADAŃ B a d a n i a we wsiach B ł o t n i c a Strzelecka i Centawa, pow. Strzelce Opolskie, prowadzone b y ł y w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w terenie w l a t a c h 1958 i 1959 4 B a d a n i a m i o b j ę t a z o s t a ł a , c h o ć w n i e w i e l k i m za­ kresie, r ó w n i e ż s ą s i e d n i a wieś W a r m ą t o w i c e . B a d a n i a realizowane b y ł y w oparciu o o b s e r w a c j ę i w y w i a d . D ą ż o n o do tego, b y na p y t a n i a kwestionariuszy m ó g ł o d p o w i e d z i e ć szerszy k r ą g r o z m ó w c ó w , z w ł a s z c z a starszych w i e k i e m , k t ó r z y b y l i b y w stanie u d z i e l i ć w y j a ś n i e ń , o d n o s z ą c y c h się z a r ó w n o do w s p ó ł c z e s n e j , j a k t e ż dawnej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . B o z m ó w c y , z k t ó r y m i z e t k n ę l i ś m y się, przedsta­ w i a j ą dla etnografa r ó ż n ą p r z y d a t n o ś ć j a k o i n f o r m a t o r z y . W y r a ź n i e j e d n a k z a z n a c z y ł a się grupa o s ó b , p o s i a d a j ą c y c h nie t y l k o d o b r ą p a m i ę ć i i n t e l i g e n c j ę , ale t a k ż e d u ż e zrozumienie dla celów b a d a ń . Z t y m i t e ż i n f o r m a t o r a m i (łącznie 10 osób) przeprowadzone z o s t a ł y m o ż l i w i e w y ­ c z e r p u j ą c e w y w i a d y . W y p o w i e d z i i n n y c h i n f o r m a t o r ó w , nieraz cenne w s z c z e g ó ł a c h , p o t r a k t o w a n e z o s t a ł y raczej j a k o droga do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w , u z y s k a n y c h u najlepszych i n f o r m a t o r ó w . 2 1 Punktem oparcia był Uniwersytet Ludowy w Błotnicy prowadzony przez Związek Młodzieży Wiejskiej, którego pracownicy, a zwłaszcza kierownik Włady­ sław Demków i wykładowca Helena Martyka, okazali daleko idącą i wszechstronną pomoc. Z żywą pomocą spotkały się również badania ze strony Piezy.dium Gromadz­ kiej Rady Narodowej w Błotnicy Strzeleckiej, a także miejscowej ludności. Wspo­ mnianym instytucjom i społeczeństwu obu wsi należą się za to słowa gorącego po­ dziękowania. Ogółem objęto badaniami 25 osób (nie licząc anonimowych rozmówców), w t y m 13 kobiet i 12 mężczyzn. Pod względem wieku najliczniejszą kategorię stanowili ludzie liczący 70 i więcej lat. Było ich ogółem 12, w t y m 3 osoby w wieku ponad •'80 lat. Rozmówcy w wieku od 60 do 70 lat obejmowali również 12 osób. Ponadto korzystano z wypowiedzi jednej informatorki 24-letniej. г �305 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A CHARAKTERYSTYKA ZEBRANYCH .MATERIAŁÓW TERENOWYCH W w y n i k u dotychczasowych prac badawczych zebrano t r z y rodzaje ź r ó d e ł : 1) m a t e r i a ł y u r z ę d o w e , p o c h o d z ą c e z Gromadzkiej E a d y N a r o ­ dowej, d o t y c z ą c e spraw n a t u r y demograficznej (liczba l u d n o ś c i ) i go­ spodarczej ( s t r u k t u r a gospodarstw r o l n y c h , zatrudnienie l u d n o ś c i ) , uzu­ p e ł n i o n e d a n y m i , p o c h o d z ą c y m i z powszechnego spisu l u d n o ś c i 1950 r . ; 2) m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y w i a d ó w , d o t y c z ą c e w y b r a n y c h d z i a ł ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y b a d a n y c h w s i ; 3) m a t e r i a ł y ikono­ graficzne, z a r ó w n o r y s u n k o w e , j a k i fotograficzne. P o m i j a j ą c b l i ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę ź r ó d e ł u r z ę d o w y c h (najmniej z r e s z t ą licznych), n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y ­ w i a d ó w z a w i e r a j ą dane d o t y c z ą c e n a s t ę p u j ą c y c h p o d s t a w o w y c h zagad­ n i e ń : a) t r a d y c j i z w i ą z a n e j z pochodzeniem w s i ; b) t r a d y c j i z okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o ; c) s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ; d) r o d z i n y c h ł o p ­ s k i e j ; e) u s t r o j u g r u n t o w e g o ; f) r o ś l i n u p r a w n y c h i p ł o d o z m i a n u ; g) na­ r z ę d z i i t e c h n i k u p r a w y r o ś l i n ; h) h o d o w l i z w i e r z ą t ; i ) o d z i e ż y ; j ) zwy­ c z a j ó w r o d z i n n y c h ; k ) z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h ; 1) ludowej w i e d z y meteoro­ logicznej (w o p a r c i u o kwestionariusz doc. dr .Jadwigi K l i m a s z e w s k i e j ) , oraz ł) w y b r a n y c h k w e s t i i z dziedziny k u l t u r y duchowej (w oparciu o kwestio­ nariusz prof, dr K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o ) . Poza t y m zebrano nieco m a t e r i a ł ó w do zagadnienia b u d o w n i c t w a mieszkalnego i gospodarczego oraz i n n y c h k w e s t i i , n a s u w a j ą c y c h się przygodnie w t r a k c i e b a d a ń (np. miejscowe podania, wierzenia i zabiegi magiczne i t p . ) . Trzeba d o d a ć , że nie wszystkie z w y m i e n i o n y c h z a g a d n i e ń z o s t a ł y przebadane w w y c z e r p u j ą c y s p o s ó b . D o t y c z y t o z w ł a s z c z a z a g a d n i e ń h o d o w l i z w i e r z ą t oraz o d z i e ż y , k t ó r e w y m a g a j ą jeszcze przeprowadzenia badań uzupełniających. M a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y d a w n y przedstawia się stosunkowo ubogo. Ł ą c z y się t o z f a k t e m , iż w s p ó ł c z e s n a k u l t u r a w s i jest j u ż w p o w a ż n y m s t o p n i u zmodernizowana. D a w n e z a ś u r z ą d z e n i a , z w ł a s z c z a b u d y n k i , s p r z ę t y i n a r z ę d z i a , u l e g ł y b ą d ź zniszczeniu, b ą d ź t e ż z o s t a ł y z a s t ą p i o n e nowoczesnymi. W t y m stanie rzeczy r e k o n s t r u k c j a ikonograficzna w i e l u e l e m e n t ó w dawnej k u l t u r y materialnej opiera się w y ł ą c z n i e na p a m i ę c i r o z m ó w c ó w i m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y nie m o ż e m i e ć b e z p o ś r e d n i e j w a r t o ś c i dokumentacyjnej. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z a r ó w n o B ł o t n i c a Strzelecka, j a k i Centawa zasiedlone są l u d n o ś c i ą p o l s k ą , pochodzenia rodzimego. N a p ł y w o w y element p o l s k i ł ą c z y się z m i e j s c o w y m nauczycielstwem, n i e k t ó r y m i funkcjonariuszami L a s ó w Etnografia Polska, t. I V 2 0 �К. K W A S N I E W I C Z O W A i W. KWAŚNIEWICZ P a ń s t w o w y c h i P a ń s t w o w e j S t a d n i n y K o n i . Procesy m i g r a c y j n e do Nie­ mieckiej R e p u b l i k i Federalnej, w ramach a k c j i ł ą c z e n i a r o d z i n , nie m i a ł y t u w ł a ś c i w i e miejsca, nie licząc k i l k u sporadycznych w y p a d ­ ków. W i e ś P > ł o t n i c a S t r z e l e c k a p o ł o ż o n a jest w odległości ok. 9 k m na w s c h ó d od Strzelec Opolskich, p r z y szosie B y t o m — S t r z e l c e Opolskie — Opole, p o s i a d a j ą c e j k o m u n i k a c j ę a u t o b u s o w ą . Przez wieś biegnie poza t y m l i n i a k o l e j o w a , ł ą c z ą c a Pyskowice (z o d g a ł ę z i e n i a m i na B y t o m i G l i ­ wice) z Opolem. W i e ś jest s i e d z i b ą k i l k u i n s t y t u c j i , j a k G r o m a d z k a Rada N a r o d o w a , Agencja Pocztowo-Telegraficzna, S z k o ł a P o d s t a w o w a i Przed­ szkole oraz U n i w e r s y t e t L u d o w y Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y W i e j s k i e j . Z i n s t y ­ t u c j i gospodarczych w y m i e n i ć n a l e ż y G m i n n ą S p ó ł d z i e l n i ę Samopomocy C h ł o p s k i e j , P a ń s t w o w ą S t a d n i n ę K o n i i k i l k a niewielkich z a k ł a d ó w , związanych z przemysłem budowlanym (m. i n . wapiennik). G r u n t y n a l e ż ą c e do wsi p o ł o ż o n e są na przestrzeni m i ę d z y l e ś n e j , o t w a r t e j j e d y n i e od wschodu. Gleby są piaszczyste i piaszczysto-gliniaste, c z ę s t o na p o d ł o ż u w a p i e n n y m , ś r e d n i o u r o d z a j n e . P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a m i e s z k a ń c ó w w s i b y ł o jeszcze w drugiej p o ł o w i e X I X w . gospodarstwo rolno-hodowlane. U b o ż s z a l u d ­ n o ś ć wsi u t r z y m y w a ł a się z p r a c y najemnej u bogatszych gospodarzy czy w m i e j s c o w y m m a j ą t k u z i e m s k i m , n a l e ż ą c y m do r o d z i n y Posado wskich ( z n i e m c z a ł y c h ziemian, p o c h o d z ą c y c h z P o z n a ń s k i e g o ) . Z n a c z n ą t e ż r o l ę o d g r y w a ł a praca w charakterze r o b o t n i k ó w l e ś n y c h . S t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i t w o r z y ł y w drugiej p o ł o w i e X I X w . kate­ gorie: siodłoków, c z y l i b o g a t y c h gospodarzy, z w a n y c h t e ż gburami względ­ nie pampóniami; zagroudników, c z y l i ś r e d n i c h gospodarzy; m a ł o r o l n y c h chałupników, wreszcie komorników, c z y l i wyrobników. Po r o k u 1870 przed­ stawiona s t r u k t u r a s p o ł e c z n a z a c z ę ł a u l e g a ć — wedle o p i n i i r o z m ó w c ó w — p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . Ł ą c z y ł y się one z k u r c z e n i e m się elementu s i o d ł a c k i e g o i zagrodniczego oraz z p o w s t a n i e m i narastaniem nowej kategorii społecznej, j a k ą stanowili robotnicy, głównie przemysłowi. W X X w . s t a l i się o n i p o d s t a w o w ą g r u p ą z a w o d o w ą w s i , p r a c u j ą c w są­ siednich o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , z w ł a s z c z a b y t o m s k i m , g l i w i c k i m i opolskim. W s p ó ł c z e ś n i e gospodarstwo rolno-hodowlane o d g r y w a , j a k o w y ł ą c z n a podstawa egzystencji, stosunkowo m a ł ą r o l ę . N a 901 m i e s z k a ń c ó w w s i ( w e d ł u g stanu na d z i e ń 1 I X 1 9 5 8 r . ) a ż 5 4 % m i e s z k a ł o poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i p r a c o w a ł o w zawodach nierolni­ czych. D o d a ć n a l e ż y , że w ś r ó d l u d n o ś c i , m i e s z k a j ą c e j w i n d y w i d u a l ­ n y c h gospodarstwach r o l n y c h , około 6 0 % ł ą c z y ł o p r a c ę w r o l n i c t w i e z zajęciami pozarolniczymi. �307 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A Struktura gospodarstw Wielkość gospodarstwa (ha) ilość gospodarstw % w stosunku do ogółu gospodarstw 0,25-2 80 67,8 2-5 5-10 16 13,6 17 14,3 Ponad 10 5 4,3 M o ż n a p r z y j ą ć , iż zaledwie 18,6 % gospodarstw, t j . p o s i a d a j ą c y c h po­ nad 5 ha obszaru, zapewnia e g z y s t e n c j ę w o b r ę b i e zawodu rolniczego, co z r e s z t ą nie jest r e g u ł ą . W i e ś C e n t a w a p o ł o ż o n a jest w odległości 3 k m na p ó ł n o c od B ł o t ­ n i c y , z k t ó r ą p o ł ą c z o n a jest d w o m a d r o g a m i , w t y m j e d n ą b i t ą . Pozba­ w i o n a k o m u n i k a c j i autobusowej i kolejowej, Centawa c i ą ż y k u B ł o t n i c y , do k t ó r e j n a l e ż y z r e s z t ą a d m i n i s t r a c y j n i e . Jest n a t o m i a s t s i e d z i b ą pa­ r a f i i , o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m t a k ż e l u d n o ś ć B ł o t n i c y Strzeleckiej i W a r m ą t o w i c . B o l n i c y centawscy m a j ą wiele k o n t a k t ó w z s ą s i e d n i m (4 k m ) miasteczkiem J e m i e l n i c ą . G r u n t y w s i p o ł o ż o n e s ą w enklawie ś r ó d l e ś n e j i w y k a z u j ą — wedle miejscowej o p i n i i — nieco lepszy p o z i o m n i ż w B ł o t n i c y . W y s t ę p u j ą n a t o m i a s t t a k ż e m o k r a d ł a i bagna. Podobnie j a k w B ł o t n i c y , z a j ę c i a rolno-hodowlane o d g r y w a ł y w d r u ­ giej p o ł o w i e X I X w . p o d s t a w o w ą r o l ę . T a k ż e s t r u k t u r a s p o ł e c z n a , w po­ r ó w n a n i u z B ł o t n i c ą , nie w y k a z y w a ł a w t y m czasie o d c h y l e ń . J a k się j e d n a k w y d a j e w ś w i e t l e o p i n i i r o z m ó w c ó w , o wiele silniej z a z n a c z y ł y się procesy m i g r a c y j n e do n i e m i e c k i c h o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( B e r l i n , Westfalia), j a k r ó w n i e ż do S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h . O d s c h y ł k u X I X w . t a k ż e i w Centawie z a c z ą ł p o j a w i a ć się element r o b o t n i c z y , k t ó r y jest w a ż n y m s k ł a d n i k i e m w s p ó ł c z e s n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . W i e l u t y c h r o b o t n i k ó w p r z y j e ż d ż a ł o do d o m ó w t y l k o na n i e d z i e l ę . Dopiero rozpowszechnienie się r o w e r u ( p o c z ą t e k X X w . ) , u ł a t ­ w i a j ą c e g o d o j e ż d ż a n i e do stacji kolejowej w B ł o t n i c y , z m i e n i ł o t e n stan rzeczy. J e ż e l i chodzi o a k t u a l n e z r ó ż n i c o w a n i e gospodarstw r o l n y c h , t o u t r z y m a ł o się d o t ą d sporo w i ę k s z y c h gospodarstw. P r o c e n t o w y u d z i a ł gospodarstw p o n a d 5 ha przedstawia się t u znacznie k o r z y s t n i e j n i ż w B ł o t n i c y i w y n o s i blisko 28 % . L u d n o ś c i m i e s z k a j ą c e j poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i u t r z y m u j ą c e j się z prac pozarolni­ czych jest t y l k o 13 % . T a sama kategoria l u d n o ś c i , ale m i e s z k a j ą c a w i n ­ d y w i d u a l n y c h gospodarstwach, jest r ó w n i e ż stosunkowo nieliczna i obej­ m u j e ok. 25 % w stosunku do o g ó ł u l u d n o ś c i . 3 3 Jeszcze w latach dwudziestych utrzymywano silny kontakt z emigrantami, jak świadczą m. in. zachowane listy. �308 К. KWASNIEWICZOWA i W . Tí W A Ś N I E W K I Z Centawa posiada bogate t r a d y c j e w a l k narodowowyzwoleńczych, z w ł a s z c z a g d y chodzi o u d z i a ł w powstaniach ś l ą s k i c h . W plebiscycie m i m o n a p ł y w u urodzonej t u , ale m i e s z k a j ą c e j i p r a c u j ą c e j w Niemczech l u d n o ś c i , g ł o s o w a ł o za P o l s k ą około 9 0 % m i e s z k a ń c ó w . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m d z i a ł a ł a w Centawie, m i m o r o z l i c z n y c h t r u d n o ś c i , m n i e j ­ s z o ś c i o w a s z k o ł a polska i c h ó r „ S ł o w i c z e k " . S z k o ł a istnieje r ó w n i e ż obec­ nie, o b s ł u g u j ą c , g d y chodzi o w y ż s z e klasy, t a k ż e s ą s i e d n i e (3 k m ) W a r mątowice. CHARAKTERYSTYKA K U L T U R Y WSI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW TERENOWYCH ZEBRANYCH Odtworzenie p r o c e s ó w k s z t a ł t o w a n i a się t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej w B ł o t n i c y i Centawie, w oparciu o ź r ó d ł a pochodzenia terenowego, na­ t r a f i a na pewne t r u d n o ś c i . W y n i k a j ą one w p i e r w s z y m r z ę d z i e z f a k t u , iż n i e k t ó r e dziedziny zjawisk k u l t u r o w y c h u l e g ł y p r z e o b r a ż e n i o m sto­ sunkowo dawno. T a k n p . o k r e s p a ń s z c z y ź n i a n y p o z o s t a w i ł j e d y n i e n i k ł e t r a d y c j e , w r o d z a j u n a s t ę p u j ą c e j w y p o w i e d z i : Poula przedtym nie były własnościom gospodourzy, bo ani dostali te pouła [ w r o k u ] uoziemset uoziem a śtyrdziejści [ = 1848], ale na tym były podoutki, to to wypłacili 60 — 70 lout nazoud, różnie. A przedtym było państwo [folwark pańszczyź­ n i a n y ] . Robili dla Pozadowskiego. Ino tela co wiym, że óni piyńć dni pra­ cowali dla tego państwa, a szósty dziyń sobie. Powiadali, że jak ludzie nie chcieli robić, to ich kładli na uociepka [snopek w y m ł ó c o n e j s ł o m y ] i tu ich bili . Podobnie n i k ł e przekazy d o t y c z ą dawnego u s t r o j u g r u n t o w e g o . N i e z a c h o w a ł y się n p . j a k i e k o l w i e k t r a d y c j e o u s t r o j u t r ó j p o l o w y m , k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i r o z m ó w c ó w jest z j a w i s k i e m z u p e ł n i e nie z n a n y m . Nieco d a n y c h p r z e c h o w a ł o się n a t o m i a s t w odniesieniu do u g o r o w a n i a : Ugory douwni leżały, bo starzy łudzie to byli próżnioki. Jak mój uojciec, to uóni ugorów nie uostawiouli nic. A chtóry był próżniok, to zostawił ugór..., bo padali, że poule musi odpoczonć jak człowiek i dopiyro po roku sioli . W s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j e w b a d a n y c h wsiach szachownica g r u n t o w a m i m o przeprowadzonej w ostatniej ć w i e r c i X I X w . komasacji. M i a r ą powierzchni, jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , b y ł a jutrzyna l u b jutrzysko, o k r e ś l e n i e „ m ó r g " b y ł o rzadsze. Obliczanie p o w i e r z c h n i pola na pranty [ p r ę t y ] u s t a ł o jeszcze z k o ń c e m X I X w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę t o u ż y w a ć j a k o m i a r y h e k t a r ó w [śtyry jutrzyny to je hektor). D o d a ć m o ż n a , ' że, dawne n a z w y topograficzne, w y ł ą c z n i e z r e s z t ą polskie ( j a k 4 b 4 5 Rozmówca z Centawy (1.62). Rozmówca z Błotnicy (1.81). �309 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A n p . Goj, Pod Borem, U Sikorki, Na Skałce, Opalenice, Niwa, Smolok, Krawcowa Zaramba — z Centawy), z a c h o w a ł y się powszechnie do c z a s ó w współczesnych . P r z e c h o d z ą c do n a k r e ś l e n i a bardziej systematycznego obrazu k u l ­ t u r y ludowej w b a d a n y c h wsiach w dziedzinie r o l n i c t w a , należy s t w i e r d z i ć , że n p . r o ś l i n y u p r a w n e p r z e s z ł y w okresie ostatnich 70—80 l a t d u ż e z m i a n y z a r ó w n o j a k o ś c i o w e , j a k i ilościowe. Terouz wiyncej te różne rośliny som nasioune, a douwniej było inaczy. Siouli wtedy dużo poganki [ g r y k a ] , z tego były krupy pogańskie do krupniouków [kiszek na­ dziewanych k a s z ą ] , proso, ale tak barzyj na nowinach, lyn, konopie, bo to prządli z tego. Douwniej siouli tyż wiyncej jynczmienio dla browarów. Terouz uprawio sie hnet pszenice wiyncej jako douwniej. I to na tych Iżyjszych glebach. Tak samo łowsa wiyncyj uprawiajom jak douwniej. Kartoflów a buraków cukrowych tyż . Bez p o r ó w n a n i a więcej wysiewa się t e ż r ó ż n e g o r o d z a j u r o ś l i n m o t y l k o w y c h i mieszanek paszowych, k t ó r e po­ j a w i ł y się p o d koniec X I X w . B o z m ó w c y p o d k r e ś l a j ą poza t y m znaczny wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w : terouz je rouz tela [ d w a r a z y więcej p l o n ó w ] co piyrwej. N p . przed m n i e j więcej 70-ciu l a t y w y d a j n o ś ć ż y t a z h e k t a r a w a h a ł a się w granicach 8 — 10 q, obecnie z a ś w y n o s i ok. 16 q . T e n wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w p o z o s t a w a ł w z w i ą z k u nie t y l e ze s t o s o w a n y m p ł o d o z m i a n e m , ile z udoskonaleniem t e c h n i k i u p r a w y i stosowaniem intensywniejszego n a w o ż e n i a , w t y m t a k ż e n a w o z a m i s z t u c z n y m i , k t ó ­ r y c h u ż y c i e r o z w i n ę ł o się na s z e r o k ą s k a l ę w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . S z c z e g ó l n i e silne p r z e o b r a ż e n i a o g a r n ę ł y w okresie m i n i o n y c h 70—80 l a t n a r z ę d z i a r o l n i c z e . W e d l e relacji r o z m ó w c ó w t r a d y c y j n e n a r z ę d z i a drewniane (ewentualnie n i e k i e d y u z u p e ł n i o n e c z ę ś c i a m i ż e l a z n y m i ) w y ­ szły z u ż y c i a o k o ł o r. 1880, w y s t ę p u j ą c p ó ź n i e j j e d y n i e sporadycznie. N a p r z y k ł a d d a w n y p ł u g d r e w n i a n y ( p o s i a d a j ą c y płóz z r o b i o n y z deski, do k t ó r e j p r z y t w i e r d z o n a b y ł a o d k ł a d n i c a i w d ł u b a n e r ę k o j e ś c i ) z a u t o p s j i zna zaledwie k i l k u r o z m ó w c ó w , w t y m jeden .tylko, p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t m a j ą c y , i n f o r m a t o r p o d a ł , iż rzekomo n i m się p o s ł u g i w a ł . B o w i e m w t e d y przeważnie już były takie skromne, ale żelazne pugi . Współ6 7 8 9 6 Mimo nadania zarówno wsiom, jak i różnym polom, lasom itp. mion (nazw niemieckich żadna z nich się nie przyjęła. Rozmówca z Błotnicy (1. 74). O stosowaniu płodozmianu mówił m. in. informator z Centawy (1. 62): w piyrszym roku nojwiyncy przyszły ziemnioki, a w drugim roku przyńdzie żyto abo łowies, a jak był jynczmiyń, to przyńdzie żyto, a dopiyro po nim — w śćwortym roku — łowies. Należy dodać, że w badanych wsiach nazwa socha nie jest związana ani z na­ rzędziami órackimi, ani ze sposobem budowania dachów. Oznacza ona lusnię (zwaną tu też podkułcem), łączącą wierzchołek tylnej kłonicy z osią wozu. Wyjątek stanowi wypowiedź jednego 74-letnięgo rozmówcy, nigdzie jednak nie potwierdzona. 7 8 9 �310 К . K W A S N I E W I C Z O W A i W. К WAŚNIE WICZ c z e ś n i e p ó ł d r e w n i a n e p ł u g i kowalskie u a l e ż ą do wielkiej r z a d k o ś c i (w o b u b a d a n y c h wsiach z n a j d o w a ł y się zaledwie dwa egzemplarze). D r e w n i a n e p o z o s t a ł y j e d y n i e t a k i e n a r z ę d z i a , j a k n p . grabie czy cepy ( w y j ą t k o w o j u ż z r e s z t ą i w o g r a n i c z o n y m zakresie stosowane). N a r z ę d z i a ż e l a z n e l u b t a k i e , k t ó r y c h części p r a c u j ą c e b y ł y ż e l a z n e , d o m i n o w a ł y j u ż w okre­ sie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . W t y m t e ż okresie w y s t ę p o w a ł y w b a d a n y c h wsiach r ó ż n e u r z ą d z e n i a o charakterze m a s z y n o w y m . W p e w n y m p r z y b l i ż e n i u m o ż n a s t w i e r d z i ć , że j u ż przed 1900 r. p o j a w i ł y się — o c z y w i ś c i e p o c z ą t k o w o j e d y n i e w go­ spodarstwach z a m o ż n y c h i p o s t ę p o w y c h r o l n i k ó w — t a k i e maszyny, j a k sieczkarnie, siewniki i m ł o c a r n i e , nie t y l k o r ę c z n e , ale i k i e r a t o w e (na gepel). W p i ę t n a s t o l e c i u 1900—1914 w k r o c z y ł y z k o l e i wialnie, ż n i ­ w i a r k i i k o p a r k i . Pierwsze m o t o r y spalinowe, a po przeprowadzeniu e l e k t r y f i k a c j i i elektryczne, wprowadzono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ( p e ł n a e l e k t r y f i k a c j a Centawy dokonana z o s t a ł a j e d n a k dopiero po 1945 г.). P r z e m i a n y w dziedzinie stosowanych n a r z ę d z i r o l n i c z y c h s p o w o d o w a ł y p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w dziedzinie t e c h n i k i u p r a w y i p r z e r ó b k i p l o n ó w . N a p r z y k ł a d orka zagonowa ( p i e r w o t n i e 4- l u b 6-skibowa) za­ s t ą p i o n a z o s t a ł a o r k ą w sMody (to było tak łoziemnouście skib, to sie ra­ chuje jeszcze na zogóny ), k t ó r e z k o l e i w y p a r ł a o r k a p ł a s k a , stosowana w n i e k t ó r y c h gospodarstwach przed 1914 r . W s p ó ł c z e ś n i e n a w e t g r u n t ó w p o d m o k ł y c h nie orze się w zagony l u b s k ł a d y , co u n i e k t ó r y c h gospodarzy m i a ł o miejsce jeszcze w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h . T e c h n i k a siewu r ę c z n e g o z o s t a ł a zarzucona w w i e l u gospodarstwach w pierwszych l a t a c h X X w . , z a s t ą p i o n a przez siew mechaniczny. Ż n i w a przeprowadza się, co najmniej od l a t 70, za p o m o c ą kos, p ó ź n i e j ż n i ­ w i a r e k . Żeby ludzie rżnyli siyrpami, to jo ino słyszoł. Zawsze kosili, jak jo pamiyntom, Siyrpy były gładkie, bez ząbków . Jedynie w mniejszych gospodarstwach k o b i e t y ż ę ł y sierpami, co nawet u s c h y ł k u X I X w . n a l e ż a ł o j u ż raczej do zjawisk z a n i k a j ą c y c h . 10 xx Podobnie m i a ł a się sprawa z t e c h n i k a m i p r z e r ó b k i p l o n ó w do s p o ż y ­ cia. N a p r z y k ł a d r ę c z n e m ł ó c e n i e i w i a n i e ziarna z w i ą z a n e b y ł o z okre­ sem p r z e ł o m u X I X i X X w . P ó ź n i e j w y s t ę p o w a ł o coraz bardziej spora­ dycznie, g ł ó w n i e w mniejszych gospodarstwach. Ż a r n a , t u i ó w d z i e jeszcze zachowane, w y s z ł y z u ż y c i a w t y m s a m y m okresie. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t o , że o s t ę p a c h nie z a c h o w a ł a się bodaj w ą t ł a nawet t r a d y c j a . J e ś l i c h o d z i o h o d o w l ę w gospodarstwach c h ł o p s k i c h , t o ł ą c z ą c e się z n i ą z m i a n y w o m a w i a n y m okresie d o t y c z ą przede w s z y s t k i m pro1 2 10 11 12 Rozmówca z Błotnicy (1. 81). Rozmówca z Błotnicy (1. 74). Stam-pa oznaczała mosiężny moździerz. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 311 porcji w rozmiarach pogłowia poszczególnych g a t u n k ó w zwierząt; zwięk­ szył się c h ó w k o n i , k r ó w i nierogacizny. J a k stwierdza jeden z r o z m ó w c ó w , Tcoużdy gospodourz miol piyrwej jednego konia. Jo to nie miol wcale konia w óne czasy. Terouz som ludzie barzej uoświecone, to ziemia wyrobiom, to sie udarzy, że wszyjstko ponabywało po drugim, koniu. To sie zaczynło tak po światowej wojnie [ p i e r w ­ szej]. I klacze na zżybki [ ź r e b a k i ] piyrwej mało chowali. Krowoma uorali i jeszcze do dziś tak robiom, a gdzieniegdzie to krowa do konia przyprzengli. Wołów gospodourze nie miali, ino majuntek [ f o l w a r k ] . R o z m ó w c y p o d k r e ­ ślają p r z y t y m , iż stan h o d o w a n y c h z w i e r z ą t nie b y ł n a d z w y c z a j n y . I c h waga czy m l e c z n o ś ć — g d y chodzi o k r o w y — p r z e d s t a w i a ł y się znacznie gorzej n i ż w czasach p ó ź n i e j s z y c h . P o w a ż n y m p r z e m i a n o m u l e g ł a wiedza z w i ą z a n a z h o d o w l ą . O ile bo­ w i e m n p . jeszcze z k o ń e e m X I X w . k o r z y s t a n o z u s ł u g t z w . uowcourzy (owczarzy), t o j u ż w X X w . na s z e r o k ą s k a l ę r o z w i n ą ł się a u t o r y t e t w e t e r y n a r z y , k t ó r z y w n i e ś l i na wieś r a c j o n a l n ą w i e d z ę w zakresie me­ dycyny zwierzęcej. U z u p e ł n i e n i e m gospodarstwa rolno-hodowlanego b y ł y r ó ż n e dzie­ d z i n y r ę k o d z i e l n i c t w a , k t ó r e g o w y r o b y przeznaczano g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k (gdy chodzi n p . o t k a c t w o ) . W y t w ó r c z o ś ć w t y m zakre­ sie z a ł a m a ł a się p o d koniec X I X w . , w d u ż y m s t o p n i u p o d w p ł y w e m narastania g o s p o d a r k i t o w a r o w e j . P r z e j a w i a ł a się ona z jednej strony w sprzedaży pewnych a r t y k u ł ó w roślinnych i zwierzęcych, produkowa­ n y c h w gospodarstwie, z drugiej strony w n a b y w a n i u w y r o b ó w prze­ m y s ł o w y c h ( n a r z ę d z i a rolnicze, odzież, s p r z ę t y ) i s p o ż y w c z y c h (np. k a w a , cukier, a t a k ż e chleb czy w y r o b y m i ę s n e , z c z y m ł ą c z y ł o się powstanie p i e k a r n i i masarni). N i e m a ł e znaczenie m i a ł t u n a p ł y w p i e n i ą d z a w z w i ą z k u z r o z s z e r z a j ą c y m się z a t r u d n i e n i e m l u d n o ś c i ( g ł ó w n i e m ę ż e z y z n ) w prze­ m y ś l e . P i e n i ą d z e m gospodarowano j e d n a k bardzo o s z c z ę d n i e , z b i e r a j ą c go ( p o c z ą w s z y od X X w . t a k ż e w r ó ż n y c h kasach o s z c z ę d n o ś c i o w y c h ) na zakup ziemi, wiano d l a c ó r e k i t p . Ó w c z e s n a tendencja do ssporowania ( o s z c z ę d z a n i a ) jest z r e s z t ą j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h r ó ż n i c , j a k i e się pod­ nosi w stosunku do e z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h , nacechowanych s z y b k i m o b r o t e m zdobytego p i e n i ą d z a (Dziś nouród jest pragliwy, kce ino mieć. Dzioucha, synek kce sie ino ustroić ). 1 3 14 1 5 16 1 3 Informator z Błotnicy (1. 76). Na uwagę zasługuje poza tym, iż zarówno zawołania na zwierzęta, jak i nazwy zwierząt (także w niemieckim folwarku) miały najczęściej polskie brzmienie. Np. krowy nazywano: Krasula, Nagietka, Burka, Jadzia, Kwiatula, Malina, Łysa; konie: Kaszton, Siwek, G-niady, Czorny, Kary, Bułanek. Zagadnienie rzemiosła wymaga dalszego przebadania. Rozmówca z Błotnicy (1. 81). 14 15 16 �312 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ Z m i a n o m w dziedzinie techniczno-produkcyjnej i gospodarczej t o ­ warzyszyły przeobrażenia instytucji r o d z i n y . Jak m o ż n a sądzić, b y ł y one stosunkowo od t a m t y c h wolniejsze. Z a r ó w n o w gospodarstwach z a m o ż n i e j s z y c h , j a k i biedniejszych rodzina z a c h o w a ł a d ł u g o jeszcze w X X w . p a t r i a r c h a l n y charakter, z szeroko r o z w i n i ę t ą w ł a d z ą r o d z i c ó w , a z w ł a s z c z a ojca. Stopniowe z a ł a m y w a n i e się jego a u t o r y t e t u ł ą c z y ł o się z k i l k o m a o k o l i c z n o ś c i a m i : p o d e j m o w a n i e m przez m ł o d z i e ż p r a c y w za­ j ę c i a c h pozarolniczych (szczególnie r o z w i n i ę t y m w okresie P o l s k i L u ­ dowej) i w y c h y l a n i e m się spod k o n t r o l i r o d z i n y ; r o z k ł a d o w ą r o l ą s z k o ł y h i t l e r o w s k i e j , siejącej r o z d ź w i ę k m i ę d z y d z i e ć m i a r o d z i c a m i ; d ł u g o ­ l e t n i m p o b y t e m na w o j n i e znacznego odsetka m ę ż c z y z n ; szerzeniem się ( z w ł a s z c z a w czasach ostatnich) n i e k o n t r o l o w a n y c h przez starszych f o r m s p ę d z a n i a przez m ł o d y c h wolnego czasu. I n n y m przejawem z a ł a m y w a n i a się t r a d y c y j n e j postaci r o d z i n y jest sprawa dziedziczenia z a w o d u rolniczego. W p r a w d z i e w z w i ą z k u z z a s a d ą m a j o r a t u jeszcze przed 1914 r . znaczna część m ł o d z i e ż y wiejskiej o d p ł y ­ w a ł a do z a j ę ć pozarolniczych, obecnie j e d n a k jest t o zjawisko nagminne. S ą gospodarstwa, w k t ó r y c h sprawa n a s t ę p c y gospodarza natrafia na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . Ł ą c z y się t o p o n i e k ą d z o c e n ą z a w o d u r o l n i k a j a k o nierentownego, w y m a g a j ą c e g o wielkiego w y s i ł k u fizycznego i t r a c ą c e g o uznanie s p o ł e c z n e . W y r a z e m tego jest m . i n . f a k t , że d z i e w c z ę t a , nawet z z a m o ż n i e j s z y c h d o m ó w , bardzo c h ę t n i e w y c h o d z ą za m ą ż za r o b o t n i k ó w . M ł o d z i p o s i a d a j ą b o w i e m obecnie o wiele w i ę k s z ą s w o b o d ę w dobieraniu sobie p a r t n e r ó w do m a ł ż e ń s t w a . O g ó l n i e t e ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , że n a s t ą p i ł o r o z l u ź n i e n i e szeregu t r a ­ d y c y j n y c h zasad w s p ó ł ż y c i a , z w i ą z a n y c h z d a w n i e j s z y m i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . G d y chodzi na p r z y k ł a d o zoulyty [ z a l o t y ] , t o c h ł o p i e c m u s i a ł b y ć po w o j s k u (a p r z y n a j m n i e j w w i e k u p o b o r o w y m ) i m ó g ł w i ­ d y w a ć się z w y b r a n ą d z i e w c z y n ą j e d y n i e w o b e c n o ś c i starszych. W s p ó ł ­ c z e ś n i e granica w i e k u m ł o d y c h u l e g ł a o b n i ż e n i u ; m ł o d z i m a j ą poza t y m o wiele więcej s p o s o b n o ś c i do przebywania sam na sam n i ż d a w n i e j . Zmówiny [ z a r ę c z y n y ] , k t ó r e o k r e ś l a ł y j u ż jasno s y t u a c j ę m ł o d y c h , i c h o b o w i ą z e k wzajemnej l o j a l n o ś c i i ż y c z l i w o ś c i , z a t r a c i ł y , z w ł a s z c z a w r o ­ dzinach m a ł o r o l n y c h i r o b o t n i c z y c h , charakter i n s t y t u c j i zwyczajowop r a w n e j . M i a ł a ona w p r z e s z ł o ś c i p o w a ż n e znaczenie. W czasie zmówin ustalano b o w i e m w y s o k o ś ć posagu m ł o d e j , k t ó r y p o w i n i e n b y ł b y ć od­ p o w i e d n i do w a r t o ś c i wnoszonego przez m ł o d e g o m a j ą t k u . D z i e w c z ę t a wianowano przede w s z y s t k i m p i e n i ę d z m i , o t r z y m y w a ł y t a k ż e k r o w ę , 1 7 1 7 Zdarza się jednak bardzo często, że chłopak aż do momentu ożenku oddaje rodzicom przeważającą część zarobku. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A 1 C E N T A W A 313 p o ś c i e l ( p i e r z y n y i zogówki, c z y l i poduszki), naczynia kuchenne, n i e k t ó r e sprzęty. O b r z ę d y , z w i ą z a n e ze ś l u b e m i weselem, b y ł y bardzo liczne i w p a m i ę c i r o z m ó w c ó w z a c h o w a ł y się jeszcze bardzo świeżo ( m i m o , że od co n a j m n i e j 30 l a t n a s t ą p i ł o w y d a t n e i c h ograniczenie). T o w a r z y s z y ł a i m obszerna szata l i t e r a c k a , a t a k ż e elementy muzyczne i taneczne. Szereg zwycza­ j o w y c h p r z e p i s ó w r e g u l o w a ł zachowanie się p o s z c z e g ó l n y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i . Jej czas t r w a n i a , ilość i w y s t a w n o ś ć p o t r a w b y ł y to oko­ liczności z a l e ż n e od z a m o ż n o ś c i , powszechnie starano się j e d n a k w y ­ p r a w i a ć bogate wesela, p r z e c i ą g a j ą c e się (przed 1914 r . ) nawet do 7 d n i . Po weselu o d b y w a ł y się przekludziny p a n i m ł o d e j do d o m u m ł o d e g o . J e ż e l i chodzi o inne zwyczaje rodzinne, n p . z w i ą z a n e z c h r z t e m , to b y ł y one j u ż bez p o r ó w n a n i a mniej rozbudowane n i ż wesela. T y m nie­ m n i e j i t u starano się, a b y u r o c z y s t o ś ć m i a ł a dostojny charakter. Poutkowie (rodzice chrzestni, w s p ó ł c z e ś n i e z w a n i chmotrami) m u s i e l i o f i a r o w a ć c h r z e ś ­ n i a k o w i o k r e ś l o n e p o d a r u n k i , z a l e ż n i e od stopnia z a m o ż n o ś c i . Z w y c z a j e d o r o c z n e , n a l e ż ą c e j u ż z r e s z t ą w d u ż y m s t o p n i u do p r z e s z ł o ś c i , b y ł y przed 1914 r . bardzo r o z w i n i ę t e . O d n o s i ł y się one przede w s z y s t k i m do okresu Godnich Świont ( B o ż e g o Narodzenia), k t ó r y odzna­ c z a ł się b o g a t ą o b r z ę d o w o ś c i ą i m a g i ą . W i e l e z w y c z a j ó w ł ą c z y ł o się z okre­ sem k a r n a w a ł o w y m (np. chodzenie z niedźwiedziem w ostatki, wystę­ p u j ą c e sporadycznie jeszcze obecnie), okresem W i e l k i e g o P o s t u (znany b y ł goik i marzanka, poulynie żuru i i n . ) i W i e l k a n o c y (np. dyngus). Wiele z w y c z a j ó w w i ą z a ł o się z B o ż y m C i a ł e m czy d n i e m ś w . A n d r z e j a i t p . Osobna k a t e g o r i a z w y c z a j ó w d o t y c z y ł a r ó ż n e g o r o d z a j u c z y n n o ś c i pro­ d u k c y j n y c h (np. pierwszy w y p ę d b y d ł a na pastwisko, u r z ą d z a n i e t z w . żniwnego, c z y l i o d p o w i e d n i k a d o ż y n e k , i t p . ) . Zachowane nieraz dobrze w t r a d y c j i zwyczaje te wspominane są c z ę s t o j a k o o s o b l i w o ś c i dawnego stylu życia społecznego wsi. 18 ZAGADNIENIE PERIODYZACJI 1 MECHANIZMU PRZEMIAN KULTUROWYCH Z e b r a n y m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y pozwala na w y d o b y c i e p e w n y c h u w a g o g ó l n i e j s z y c h , d o t y c z ą c y c h faz r o z w o j o w y c h i c z y n n i k ó w w a r u n k u j ą c y c h p r z e m i a n y k u l t u r y w b a d a n y c h wsiach. T a k więc m o ż n a s t w i e r d z i ć , że t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a w p e ł n i e j s z e j postaci i s t n i a ł a jeszcze na prze­ łomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Następne łata 1 8 Młodzi starostowie weselni w Warmątowicacłi po dzień dzisiejszy korzystają przy układaniu mów weselnych z popularnych wydawnictw (np. Józefa Gallusa, Starosta weselny), wydawanych w Bytomiu. , �314 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ p r z y n i o s ł y w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do cofania się p i e r w i a s t k ó w t r a d y c y j n y c h , z w ł a s z c z a w dziedzinie k u l t u r y materialnej i s p o s o b ó w gospodarowania. W w y n i k u tego sytuacja k u l t u r o w a w s i na p r z e ł o m i e X I X i X X w . b y ł a j u ż w z n a c z n y m stopniu r ó ż n a od t e j , j a k a w y s t ę p o w a ł a w trzeciej ć w i e r c i X I X w . W okresie mniej więcej l a t 1900—1914 z a z n a c z y ł y się w y r a ź n e z m i a n y i w p o z a m a t e r i a l n y c h d z i a ł a c h k u l t u r y , n p . w zakresie zasad w s p ó ł ż y c i a s p o ł e c z n e g o , z w y c z a j ó w r ó ż n e g o rodzaju i t p . Okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł dalsze p o g ł ę b i e n i e się tego procesu. W zakre­ sie sił w y t w ó r c z y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a ł y udoskonalone n a r z ę d z i a i t e c h n i k i , oparte w z n a c z n y m s t o p n i u na u r z ą d z e n i a c h maszynowych. Z a ł a m a ł się w y r a ź n i e d a w n y s t y l ż y c i a s p o ł e c z n e g o , j a k i t r a d y c y j n a kultura umysłowa. W procesie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okresu kapitalistycznego w y r ó ż n i ć m o ż n a k i l k a z e s p o ł ó w c z y n n i k ó w . N i e k t ó r e z n i c h m i a ł y charakter w y ­ r a ź n i e ż y w i o ł o w y i ł ą c z y ł y się z r o z w o j e m k a p i t a l i s t y c z n y c h s t o s u n k ó w p r o d u k c j i . N a t y m p o d ł o ż u d o k o n y w a ł a się modernizacja w y p o s a ż e n i a technicznego gospodarstw, podnoszenie się wiedzy zawodowej r o l n i k ó w , z m i a n y w dziedzinie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , analogicznie (choć w c z e ś n i e j i w ż y w s z y m tempie) j a k na obszarach P o l s k i centralnej czy p o ł u d n i o w e j . R ó w n o c z e ś n i e j e d n a k d z i a ł a ł y inne c z y n n i k i o charakterze n a r z u c o n y m i p r z y m u s o w y m , z w i ą z a n e z d z i a ł a l n o ś c i ą p a ń s t w a niemieckiego. N p . p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w s t y l u ż y c i a s p o ł e c z n e g o wsi, z w ł a s z c z a w okresie h i t l e r o w s k i m , ł ą c z y ł y się nie t y l k o ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , t j . narastaniem p o w i ą z a n i a m i e s z k a ń c ó w z z a w o d a m i p o z a r o l n i c z y m i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł y s k u t k i a n t y p o l s k i e j p o l i t y k i w ł a d z niemieckich. Represje wobec u c z e s t n i k ó w p o w s t a ń ś l ą s k i c h i d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , sianie wzajemnej n i e u f n o ś c i poprzez organi­ zowanie sieci k o n f i d e n t ó w , o d c i ą g a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a o d r o d z i c ó w przez i c h deprecjonowanie, wszystko to p r o w a d z i ł o do dezintegracji spo­ łecznej i do porzucania t r a d y c y j n y c h postaci w s p ó ł ż y c i a w s i . I c h l u d n o ś ć s k r u p u l a t n i e o d d z i e l a ł a sferę ż y c i a p r y w a t n e g o — bardzo c z ę s t o k o n ­ t y n u o w a n e g o z r e s z t ą w d u c h u p o l s k i m , ale ograniczonego do w ł a s n e j ro­ d z i n y — od sfery ż y c i a publicznego, nacechowanego wieloma z j a w i s k a m i p r z y m u s u , z w ł a s z c z a g d y chodzi o p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m n i e m i e c k i m , okazywanie l o j a l n o ś c i wobec p a ń s t w a niemieckiego i p a r t i i h i t l e r o w s k i e j i t p . I n n y m elementem p r z y m u s u , o d b i j a j ą c y m się w t y m w y p a d k u na sposobie prowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego, b y ł y n p . z a r z ą ­ dzenia d o t y c z ą c e e f e k t y w n o ś c i p l o n ó w , wydawane p o d r y g o r e m usu­ n i ę c i a z gospodarstwa i t p . W ł a d z a polska z a s t a ł a w 1945 r . wsie poniszczone i zrujnowane go­ spodarczo na skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h i s y t u a c j i p o f r o n t o w y c h . Okres o d b u d o w y m a j ą j e d n a k wsie dawno za s o b ą . M o ż n a s t w i e r d z i ć , w ś w i e t l e �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 315 o p i n i i r o z m ó w c ó w , iż p o z i o m gospodarczy w s i d o r ó w n a ł , a w p e w n y c h w y p a d k a c h p r z e w y ż s z y ł s y t u a c j ę z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . E t n o g r a f a , k t ó r y w k i l k a n a ś c i e l a t po wojnie p r z y c h o d z i do t y c h wsi, uderza przede w s z y s t k i m szeroki renesans m o w y polskiej. Ż y w a w t y c h okolicach, nawet w najczarniejszym okresie h i t l e r o w s k i m , od­ ż y ł a na o g r o m n ą s k a l ę , z w ł a s z c z a p o d w p ł y w e m s z k o ł y . M ł o d e pokolenie, k t ó r e u k o ń c z y ł o p o l s k ą szkołę, jeśli zna j ę z y k niemiecki, t o w bardzo o g r a n i c z o n y m zakresie. D o g w a r y miejscowej coraz w y r a ź n i e j przeni­ k a j ą elementy polskiego j ę z y k a literackiego. Jest t o z r e s z t ą w y c i n e k szerszego procesu k u l t u r o w e g o . O ile b o w i e m w okresie n i e m i e c k i m k u r ­ czenie się k u l t u r y t r a d y c y j n e j o z n a c z a ł o wchodzenie na t o miejsce pier­ w i a s t k ó w niemieckich, o t y l e w s p ó ł c z e ś n i e miejsce t o z a j m u j ą w y t w o r y p o l s k i e j k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . P r z e n i k a ona do w i e l u dzie­ dzin życia społecznego i kulturowego wsi pod w p ł y w e m miasta i pracy w p r z e m y ś l e , r a d i a , prasy, a ostatnio i telewizji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc3d5443dd2f7ddd35baeb580b25b34.pdf 9e2257aade5aafa9ded35902cc54fba8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:350 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.433 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Nazwiska wymienione w przypisach oznaczono kursywą A. K . zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Adamski A. 283 Aigner A. 292 Altman H. 120 Anczyc S. 259 Antoniewicz Włodzimierz 261, 261, 359, 392, 401, 403 Antonowiczowa Kalina 382 Arnold S. 330 Bałłaban J . 121 Bandtkie J . S. 86 Baranowie 243 Batko Józef z Nowej Wsi (poeta-górnik) 311, 311 Bazielichówna Barbara 90, 93, 382 Bazińska Barbara 316 Bąk S. 110, 396 Bernard L . L . 20 Biały Zbigniew 382, 384, 391, 417, 426 Biegeleisen L . W. 292 Bieńkowski W. 421 Biernacka M. 354, 405 Bittnerówna Halina 382 Błaszczyk Halina 382 Błaszczyk Stanisław 339, 382 Boas F . 43 Bohdanowicz Janusz 270, 383, 405 Bolesław Chrobry 290 Boner Jan 290 Bonikowska A. 426 Borowy Piotr z Rabczyc na Orawie (pi­ sarz ludowy) 36 Bożek (chłop-wynalazca) 423 Bronicz Stanisław 90, 93, 94, 316, 382, 384, 388, 389, 390, 392 Bruś Jerzy 382 Bruckner Aleksander 193, 342 Brzeska Wanda 382 Etnografia Polska I Bujak F r . 35, 292 Bukowski K . 292 Bukowski K . — Jackiewicz A. 292, 296 Burchard P. 61 Buschman J . O. 292 Byrska Helena 226 Bystroń J . S. 32, 367, 411, 411, 417 Cabała T. 283 Callier E . 330 Capiga S. 283 Cercha S. 260, 260, 262, 263, 293 Chałasiński Józef 52 Chałubiński Tytus .245 Cholewianka Krystyna 226 Chrząszcz J . 200 Chybiński A. 261, 261 Ciszewski Stanisław 293, 293 Ciszkiewicz Czesław 382 Cofałka A. 94 Cranjala D. 41 Cywińska I. 425 Czarnowski S. 42 Czekanowski Jan 58, 396, 401 Czubek J . 243, 261, 261, 262 D. Z. 259 Damrosz Jerzy 382 Dejna Karol 90, 397 Dekowski Jan zob. Dekowski J . P. Dekowski J . P. 354, 382, 405 Dessmann G. 118, 118 Dębski K . 105 Długoborski W. 118, 120, 120, 293 Długopolski Edmund 243, 258, 258, 264 Długosz A. 291 Dobrowolscy A. i T. 87 Dobrowolska Danuta 94, 294, 395, 405, 419, 426 28 �INDEKS 434 Dobrowolska T. 424 Dobrowolska D. i Myrcik D. zob. Dobro­ wolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta 169, 207, 423 Dobrowolski Kazimierz 35, 40, 41, 42, 72, 88, 243, 243, 244, 258, 258, 280, 286, 287, 316, 371, 372, 373, 374, 375, 379, 395, 403, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 419, 421, 426, 427, 427, 428, 430, 431 Dobrowolski T. 87 Domaszewicz Witold 382 Doroszewski Witold 396, 402, 408 Dubiel Ludwik 90, 93, 382, 405 Durko J . 120 Dydowicz Janina 382 Dygacz Adolf 234 Dygacz A. i Ligęza J . 23 4 Dygacz K l a r a 234 Dynowski Witold 370, 371, 374, 375, 380, 381, 385, 386, 390, 391, 393, 404, 405, 407, 431 Dziekoński Tadeusz 382 Dzięgiel L . 61 Engels 118, 428, Erixon 73, 426 430 Filipek J . 283 Fischer Adam 58 Flizak S. 38 Frankę H. 200 Frankowska Małgorzata 382 Frankowska Maria 323, 332, 375, 404, 409 Frankowski Eugeniusz 323, 371, 418, 422, 426 Fryczowa Maria 382, 404 Fryderyk Wielki 123 Fryś E w a 162 Gajek Józef 58, 68, 68, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 382, 385, 386, 387, 388,. 389, 390, 391, 392, 393, 394, 394, 395, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 405, 420, 421, 425 Gajkowa Olga 371, 385 Galas A. 120 Gargas Z. 259 Garyga Bolesław 382 Gąsina Stanisław ze Skawy (rzeźbiarz ludowy) 31 OSOBOWY Gąsiorowska Natalia 292, 293 Gentil-Tippenhauer W. 259, 262 German Marcin 290 Gieysztor Aleksander 397, 398, 399, 401, 402, 403, 411, 412 Gilewicz A. 291 Glapa Adam 382, 389, 390 Gloger Z. 330, 350 Gładysz Mieczysław 87, 88, 88, 89, 90, 200, 201, 226, 232, 232, 233, 293, 293, 375, 388, 390, 392, 393, 403, 404, 405, 406, 409, 418, 423 Gładyszowa Maria 88, 89, 91, 94, 382 Gniewosz J . 259 Goltz T. 118, 118 Goluzda Julia z Popielowa (pieśniarka ludowa) 234 Gołąb P. 111 Gołąb Zbigniew 241, 253, 254 Gołębiowski L . 342 Gorczyńska Halina 383, 405 Goszczyński Seweryn 264 Górska A. 283 Grabowski (teka G-go) 294 Grocholski Jerzy 383 Gródecki Roman 291, 291 Günther F . 232, 232, 233, 233 Handelsmann M. 291 Hayder F . A. 89, 94 Hellmich M. 200 Helmigk H. 200 Hensel W. 330 Hładyłowicz K . 330 Hoff Bogumił 86, 86 Hoffmann Henryk (von Fallersleben) 232 Hołuib-Pacewiczowa 244 Hołubowicz Włodzimierz 372 Hrdina Jan Nepomucen 290, 290 Hrdina L . E . 290 Husowczyk Jan 49 Itman Leszek 382 Jackiewicz A. zob. Bukowski K . — Jac­ kiewicz A. Jacobi L . 118, 118 Jałowiecki B. 425 Jałowiecki Bohdan 383 Janicki Klemens 49 Jankowska Anna 382 Jankowski Zenon 382 �INDEKS Janos z Dębna (rzeźbiarz ludowy) 241 Jaworska Bronisława zob. KopczyńskaJaworska Bronisława Jaworski Eugeniusz 145, 226, 382, 384, 390 Jaworski K . 94 Jażdżewski Konrad 105 Jeziorkowska Barbara 382 Jeż-Jarecki W. 405 Jońca K . 120 Jończyk J . 120, 120 Jostowa Wanda 241, 247 Judenko Konstanty 382, 405 K. Sebastian z Olszówki (myśliciel l u ­ dowy) 37 Kaleciak P. 283, 424 Kamiński Zdzisław 292, 292 Kampa Bartłomiej (zbieracz pieśni) 233 Kampa Wojciech 142 Kania Bronisław 154 K a n i a Jakub z Siołkowic (poeta ludowy) 160, 234 Kania Jan 206 Kantor J . 260, 260, 262 Karłowicz J . 342 Karwicka Teresa 382, 391, Kazimierz Wielki 291, 292 Kędzior Stefania 382 Kiedrow B. M. 422, 422 Klapper J . 226 K l a m e r C. 292 Klimaszewska Jadwiga 88, 89, 94, 270, 380, 382, 384, 386, 388, 389, 390, 391, 392, 394, 397, 402, 403, 408 Klonowski Alfons 382 Kmiecik Jan 316, 424 Knapp G. F . 118, 118 Knie J . G. 123 Kociołek Stefan 105 Kolago Władysław 262, 382 Kolberg Oskar 30, 30, 75, 232, 329 Kołaczkowski J . 259, 259 Kompa P. 107 Kopozyńska-Jaworska Bronisława 241, 244, 253, 254, 353, 354, 382, 405 Kopf K . 283 Korompay 387 Kostrzewska M. 106 Kostrzewski Józef 367 OSOBOWY Koszyk Szymon (zbieracz Kotula F . 405, 409 Kóvacs 387 Kowalska-Lewicka Anna 253, 254, 255, 382, 391 Kowalski Stanisław 382 Kozakiewicz E . 270 Kozówna Kazimiera 382 Krajewska Janina 382 Krzysz Marian 94 Krzyżanowski Józef 291, Kubiczek T. 93, 103, 106, Kucharska J . 354 Kuczkowski S. 125 Kuczyński J . 119, 119, 138 Kukier Ryszard 382 K u l a W. 258, 25S Kulczycki J . 372 Kulesza Teresa 354, 382 Kulig Maksymilian 160 Kulig Wawrzyniec 154 Kusociński Z. 259, 259 Kusznier P. I. 400 435 pieśni) 241, 233 246, 247, 291 107 Kutrzeba A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Kutrzeba-Pojnarowa Anna 88, 89, 371, 375, 380, 381, 382, 384, 385, 386, 389, 390, 391, 392, 394, 404, 405, 409, 418, 419, 422 Kuźniewiski J . 94 Kwaśniewicz W. 283, 286, 395, 405, 421, 424 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 382, 383, 405 Lengerke A. 118, 118 Leszczycki S. 242, 242, 258, 258, 259, 259 Ligendza Franciszek 234 Ligęza J . 88, 89, 90 zob. też Dygacz A. i Ligęza J . Ligęza J . i Stoiński S. M. 233 Linde S. 342 Lompa Józef 86, 232 Lorkiewicz Hanna 382 Ludkiewicz Z. 264, 264 (z) Ludziska Jan 49 Liibke S. 387 Łabęcki Hieronim 290, 2.90 Ładogórski T. 120 Łepkowski J . 293 Łysik Stefan 382 �436 INDEKS M. Andrzej z Rabki (myśliciel ludowy) 37 Maciejowski W. A. 259, 259 Macioszek 142 Macioszek Jan 154 Macioszek Jan (Polny) 153 Macioszek Józef (Polny) 155, 157 Majewski K . 372, 399 Majewski Stanisław 292, 292 Maleczyńscy E . i K . 121, 121 Maleczyńska E w a 121 Maleczyński Karol 293 Malewska Z. 380 Malicki L . 89, 405 Malinowski Bronisław 430 Malinowski Lucjan 86, 110, 110, 111, 111, 226 Malkiewicz K . zob. Zambrzycka A. i Malkiewicz K . Manninen F . 387 Marchlewski J . 119, 119 Marciniak Zbigniew 389, 391 Markowski Józef z Sierczy (rzeźbiarzgórnik) 293, 293, 310 Marks 61, 118 Maron F . 94 Mateja 179 Matejko A. 424 Matlakowski W. 260, 260, 262, 267 Matuszewska Sabina 382, 383, 405 Meres Magdalena 383 Meysner Magdalena 382, 383, 405 Michalewicz K . 283 Miętusów (ród) 45 Mikułowska Halina 344, 382 Mileski W. — Reychman J . 45 Misińska M. 94, 354, 382, 405 Młynek L . 293 Morawski 243 Morgan Ludwik 59, 430 Moritz 183 Moszyński Kazimierz .57, 88, 193, 195, 253, 257, 270, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 384, 387, 389, 390, 391, 393, 394, 395, 396, 400, 401, 403,- 413, 416, 417, 420, 421, 422, 425, 430 Mulkiewicz O. 270, 382 Myrcik Danuta 94, 422 Myrcłk-Markowska D. zob. Myrcik D a ­ nuta oraz Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta OSOBOWY Nachmilner R. 270, 272 Napierski Kostka 49 Nasz Adolf 371, 374, 380, 381, 383, 385, 388, 390 Natanson-Leski J . 330 Niedziela Jan z Chróściny (zbieracz pieśni) 233 Nitsch Kazimierz 57, 110, 110, 111, 111, 114, 115, 342, 386, 393, 394, 395, 396, 401, 403 Nizińska Irena 94, 127, 253, 255, 382, 384, 392, 393 Niżnik Józef 382 Nowakowski Stefan 420, 423, 428 O. G. zob. Gajkowa Olga Ogrodzka B. 426 Olesch R. 90, 110 Olędzki Jacek 382, 384, 390, 405 Olszowy Barbara 382, 383 Orynżyna J . 259, 259 Orzechowski K . 120, 123 Osmańczyk E . I. 121, 121 Palm H. 200 Pampuch 151 Pampuch P. 119 Panzram B. 92 Paszkowska Bożena 270, 271, 382 P a w ł o w s k a Jadwiga 380, 382, 383, 385, 388, 405 Pazdur Jan 291, 421, 428 Pelz E . 118, 118 Peuckert W. E . 430 Pfutzenreiter F . 105 Pieniążek J . 261, 261, 265 Pieniążków (rodzina) 244 Piestrak Feliks 290, 290, 293 Pietraszek Edward 286, 316, 422, 423 Piłatówna Maria 382 Piwarski K . 121 Płazak J . 270 Podgórecki Adam 316 Podwińska Z. 389 Podżorski A. 88 Pojnarowa zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Pokropek Marian 382, 384, 390, 405, 425 Polakiewicz Maria 382 Pomianowska Wanda 386, 396 �INDEKS Poniatowski S. 411, 411 Popiołek K . 119, 121, 293 Popiołek O. zob. Popiołek O. S. Popiołek O. S. 94, 121, 235 Popiołek S. i Sleziona J . 120 Popkiewicz J . 120 Poppe A. 49 Poproch T. 283 Potkański K . 243, 243, 244, 258, 258 Potrać Zygmunt 382 Priifferowa zob. Znamierowska-Prufferowa Maria Przesławska Helena 382 Przyboś A. 49 Ptasiński C. 259, 259 Radcliff — Brown 430 Radin P. 37 Radocki Marcin 49 Radzikowski E . 260, 260, 262, 264 Rafacz J . 243, 243, 244, 258, 258 Reinfuss Roman 88, 89, 262, 410, 420, 425 Reszke Adam 382 Reychman Jan 259, 262 zob. też Mileski W. — Reychman J . Reychmanowie J i S. 259, 259, 262 Roger Juliusz 232, 232, 233 Rompski Jan 382 Rosenberg Marian 290, 290 Roykiewicz L . 283 Rozwadowski 244 Rudolf (austriacki następca tronu) 47 Rutkowski J . 50, 258, 258 Rybarski Roman 291, 291, 300 Sabała Jan 25, 25 Samsonowicz H . 259, 259 Schaff er C. L . 118 Schneider (teka Schneidera) 294 Schuh G. 200 Schuck T. 126 Semkowicz W. 40, 88, 91 Setkowicz Jan 380, 383, 385 Seweryn Tadeusz-261, 261, 262, 264, 267, 293, 293, 405, 423 Sieciechowicz S. 260 Siedlak Stanisław 380, 382, 385, 389 Siemicek Franciszek 142 Simmons L . W. 32 Siudowska Teresa 382 OSOBOWY 437 Skibiński Franciszek 291, 291 Sobiescy zob. Sobiescy M. i J . Sobiescy M. i J . 236, 236, 238, 238 Spiśl Maria 94 Stasiak P. 88 Stasińska Teresa 382 Staszczak Z. zob. Staszczakówna Zofia Staszczakówna Zofia 377, 380, 382, 383, 385, 386, 387, 393, 405 Steffen A. 88 Stelmachowska Bożena 367—369, 382 Stieber Zdzisław 395 Stoiński S. M. 88 zob. też Ligęza J . i Stoiński S. M. Stopka A. 25 Strecke 106 Stumpe F . 151 Styś W. 40 Suboczowa M. 89 Swierc Piotr z Jełowej (pieśniarz l u ­ dowy) 2,34 Szajnocha Władysław 292, 292 Szczotka Stanisław 244 Szenic Maria 382 Szerer B. 120 Szewczyk Z. 260, 260, 262 Szmek J . 88 Szromba Zofia zob. Szrombówna Zofia Szromb.ówna Zofia 94, 226 Szul Kazimierz 313 Szwengrub L i i i Maria 382, 405 Szwengrub Maria zob. Szwengrub L i i i Maria Szyfelbeln Zofia 382, 385, 386, 390, 405, 425 Szyfer Anna 382, 405 Sleziona J . zob. Popiołek S. i Sleziona J . Ślipko T. 283 Świątkowski Henryk 382 Świętochowski S. 292 Tarko M. 380 Tesche W. 86 Tetmajer A. 260, 260, 262 Thurnwald 430 Tippenhauer W. zob. Gentil-Tippenhauer W. Tołstow S. P. 403 Tomaszkiewicz Wiesław 253 �438 INDEKS Toroński Zbigniew 382, 383, 385, 392, 405 T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a Maria 382, 383, 405 Triest F . 123, 151, 167, 170 Trotzig D. 387 Tyszkowa Aleksandra 316 Udziela S. 232, 261, 261, 262, 263, 393 Vuia R. 42 Waldau M. 86 Waligórski Andrzej 94, 316, 395 Wallis Łukasz z Komprachcic (zbieracz pieśni) 233 Wallis Stanisław 89, 293, 293 Warner 430 Wartalski L . 283 Warzecha Bolesław 94 Wasylewski S. 138 Weiss A. 233 Węgrzynowicz L . 262 Wilczewski Hubert 382 Wildt J . 293 Windelband W. 20 Władyczanka Maria 316 Wojciechowski Z. 330 Wolff W. 118, 118 Wolski K . 405 Woroniecka T. 283 Wosz A. 106 OSOBOWY Wróblewski Tadeusz 382 Wnześniowski A. 260, 260, '263, 264 Wyrodek Antoni z Przebieczan (rzeźbiarz-górnik) 310 Wysłouch S. 120, 120, 124 Zagórna B . 405 Zając R. 94 Zambrzycka zob. Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna Zambrzycka A. zob. jak w y ż e j Zambrzycka-Kunachowicz zob. jak wy­ żej Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna 165, 241, 253, 255, 270, 382, 404 Zambrzycka A. i Malkiewicz K . 241 Zaręba Alfred 94, 112, 384, 386, 391, 392, 393, 394, 397 Zawistowioz-Adamska Kazimiera 253, 364, 371, 375, 380, 381, 386, 392, 394, 397, 405, 408, 410, 419, 421, 423 Zborowski Juliusz 261, 261, 265 Zejszner L . 260, 260, 296 Ziekursch J . 118, 118 Zieliński H . 120 Zimmermann F . A. 123 Znamierowska-Prüfferowa Maria 375, 382, 404, 405, 418, 426 Żabko-Potopowicz A. 138 Żywirska Maria 293, 293 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60adcf5505553a952357b5ec69fc2a1f.pdf 2ce996dc909c867636933c24be28b67f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3552 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y POWSTANIE, O R G A N I Z A C J A 1 CHARAKTER PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA Państwowy Ludowej Instytut powstał w zarządzenia Ministra w Ministerstwa Kultury Potrzeba równo i naszej' jak też z jaką ktu go ków wśród sztuki tego do choTeologów czy warun istot­ związku badacza muzykologów, z specjalistów, świata z t y c h rodzai badaczy: wzajemnie cen­ powstawała innych jeden — tylko ona literatury, dowej listy od tej strony jest sztuki l u ­ łalność Państwowego Sztuki Ludowej i Nie jest rodzaju dziełem Ministerstwo przecież nowej tworzy sztuki sztuki mogą specja­ się tylko w s p o m a g a ć , n i g d y zaś zastę­ Badania badań twórczo p r z y p a d k u , że powołało i podstawy tego do życia Sztuki. Ono dla polskiej. Do rozwoju niego należy t r o s k a o ochronę zabytków oraz k i e r o w ­ nictwo nymi. kim nie i piecza n a d szkołami a r t y s t y c z ­ O n o więc lukę pozwala stwu w robku odczuło przede poprzednio dotąd brak jaką niewątpliwie Instytut oraz oprzeć artystycznego gdyż rzy wszyst­ zaznaczoną, która się M i n i s t e r ­ jego p r a c y n a całokształcie do­ jest była Narodu, sztuki sztuka mas, ludowa. Badania Sztuki Ludowej jednostkę Kultury wystawy, i jej wykłady, przy Sztuki. wiedzy szerzenie daniem: naszego znajomości samodzielną terstwie obydwu dzia­ zorganizowanie Kultury jest tworzenie Prace Instytutu artystycznej instytucję sztuki etnografa i ma ści l u d o w e j . sztuce nią. tego systematycznych całokształtem wiedzy o odpowiada­ j a k rozpiętości przez prowadzenie nad przejawów wogóle, na tle ogólnej w pun­ wszystkim history­ zjawiska oraz dla niemal nie i wyjaśnienie traktujących jako — i charakteru sztuki ludo­ wej, to praca przede sztuki, za­ może oczach określenia i bytowała. Poznanie ków Dokonać co o sztuce l u d o ­ których nych walorów zjawiska. wynikała naszych etnografowie materiałem tego zachowania w potrzeb nym Sztuki, Urzędowym l u d o w e j , dotąd z i skutkiem pisali znaczeniu f o r m o w a n i u się n o ­ nieznanej. To b o w i e m wej zarówno ogólnonarodowej ginącej z dziedziny sztuki i w skali jącej i S z t u k i N r 1. konieczności widzenia badanej w kultury i LUDOWEJ mocy sztuka ludowa sztuki potomności odrębnej Kultury utworzenia z roli, Sztilki 194G n a Dzienniku w i n n a odegrać wej Badania roku ogłoszonego SZTUKI Celem o sztuce przez two­ Minis­ wydawnictwa, kursy i t p . , zaś planowanie, inicjowanie, t nizowanie, jego ludowej przeprowadzanie i za­ orga­ wspoma­ p o w a ć . I n n e b o w i e m są w o b y d w u d y s c y ­ g a n i e badań d o t y c z ą c y c h s z t u k i ludowej plinach we a punkty wyjścia, inne kryteria s y s t e m a t y k i i wartościowania, i n n a nież m e t o d a pracy, a nawet w rów­ t y c h sa­ wszystkich budownictwie, rzeźbie, m u z y c e , rzędzie, w a n i a n a u k o w e g o . Stąd w c h w i l i o b e c n e ] szemu teatrowi. ki istniejącej dotąd z p o w o d u b r a k u b a ­ dań n a d sztuką l u d o w ą p r z e z 60 fachowców W więc malarstwie, tańcu, l i t e r a t u r z e i o b ­ odpowiadającym ramach zamierza przejawach, zdobnictwie, m y c h p r z e d m i o t a c h i n n a treść z a i n t e r e s o ­ w y ł o n i ł a się k o n i e c z n o ś ć w y p e ł n i e n i a l u ­ jej swej poniekąd działalności na­ Instytut być również o p i e k u n e m i cen­ tralą a r c h i w a l n ą d l a w s z y s t k i c h p r a c , d o - �t y c z ą c y c h s z t u k i l u d o w e j z której korzy­ Politechniki stać m o g l i b y z a r ó w n o b a d a c z e i n d y w i d u ­ 0 a l n i j a k też o r g a n i z a c j e przez działające w t e j badawcze Instytutu dokonywa­ ne będą z a r ó w n o p r z e z p e r s o n e l własny I n s t y t u t u , j a k też o s o b y a n g a ż o w a n e , n i e wchodzące w ników. Poza dziane są głównie stały z e s p ó ł j e g o Centralą przy muzeach, czy sieć starał przewi­ pomocnicze, szkołach instytucjach arty­ pokrewnych, informatorów-koresponden- tów, d o t w o r z e n i a stytut pracow­ Instytutu jego 'placówki stycznych a nadto której pozyskać b ę d z i e się I n ­ zarówno z a c j e społeczne, działające też nauczycielstwo, itp. Do w y k o n y w a n i a tworzone cze, w będą na wsi, więc oparciu ganizacja o Instytut. Instytutu zespoły zadań oparta jest Adolf or­ po­ kierownictwem się w następu­ Krzyżanow­ dr. 3) rozto­ zdobni­ Krakowie) Romana 4) tańca p o d k i e r o w n i c t w e m pod Reinfussa, nacz. Zyg- l e r a T a d e u s z a o r a z 5) m a l a r s t w a i r z e ź b y pod kierownictwem skiego. W cja d r . Józefa Grabow­ o r g a n i z a c j i jest j e s z c z e 6) s e k ­ b u d o w n i c t w a , n i e posiadająca kierownika pracy i działająca w ścisłej z Zakładem A r c h i t e k t u r y LINSTITUT NATIONAL DE ludowej oraz bibliotekę Władysława Kolago) wreszcie fotograficzną. zacyjnym kowej go Ostatnim będzie Ministra jako cej Sztuki, Instytutu Nau­ doradcze­ i opiniu­ czuwają­ n a d linią j e g o p r a c y i r o z w o j u . Dotychczasowe tutu prace prowadzone niepełny w i organi­ Rady organu Kultury jącej działalność pracownię etapem utworzenie Instytutu, (mgr. stan dziedzinie ctwa i badawcze były, zé organizacyjny, rzeźby, O na wyłącznie malarstwa, budownictwa. Insty­ względu ?dobni- przebiegu ich przyszłym po­ Chybiński, sztuki zamieszczo­ 1) l i t e r a t u r y i obrzędu, p o d (mieszczącej d o l s k a ) , A r c h i w u m m a t e r i a ł ó w d o badań roku pod kierownictwem mgr. Maria­ prof. jeszcze dalej n a S o b i e s k i e g o , n a d którą o p i e k ę czył Instytut ne s k i e g o , 2) m u z y k i ( m i e s z c z ą c e j się w Po­ ctwa lat Sekcji 1 r e z u l t a t a c h informują na powstały posiada Obok badaw­ Wewnętrzna k i e r o w n i c t w e m prof. Juliana znaniu) Sosnowskiego. oparciu szereg chociaż badawcze i organa Dotychczas jące Sekcje: specjalnych samoistnie, na sekcje mocnicze. duchowieństwo odrębne działające dziale prof. w przez Sekcję w y d a w n i c z ą ( m g r . B a r b a r a S u c h o ­ organi­ , , W i c i " , „Samopomoc Chłopska" i i n n e — jak Warszawskiej, gromadzone badawczych dziedzinie. Prace zbiory dotąd współ­ Polskiej sprawozdania. wszystkie rzej sekcje zakrojoną W podejmą znacznie działalność na całej P o l s k i , p r z y u ż y c i u n o w e g o sprzętu pomocniczego lokomocji ży szkół Młodzież oraz własnych środków i w o p a r c i u o pracę artystycznych ta będzie i młodzie­ akademickich. mogła tą d r o g ą t y l k o z e t k n ą ć się b e z p o ś r e d n i o w ze sztuką l u d o w ą , l e c z r ó w n i e ż nie terenie uzyskać środki m a t e r i a l n e n a d a l s z e s t u d i a . W miarę zdobywania i opracowań wzrastać będzie popularyzatorska wana w roku Instytutu, bieżącym mater.ałów działalność zapoczątko­ kilkoma wykła­ dami na uniwersytetach ludowych, sach nauczycielskich łecznych, oraz celniejszych wydania i działaczy przygotowaniem dzieł r z e ź b y l u d o w e j , pocztówek, głównie dla kur­ spo­ ^djęć celem przeznaczonych zagranicy. S E C H E R C H E S SUR L'ART P O P U L A I R E (SA C R E A T I O N , S O N NISATION sze­ terenie ORGA­ E T S O N CARACTÉRE) Cet Institut a été crśe en 1946 auprés du Ministěre de la culture et des beaux arts. C e s t une'unitě i n dipendante, dependant directement du Ministre. И posséde les sections suivantes de recherches: I. Sculpture et Peinture, 2. Ornamentation, 3. Littérature et coutumes populaires (ceremonies popu­ l a t e s ) , 4. Musique, 5. Dance, 6. Construction. Sou but est de (aire connaitre et de répandre l'art populaire Polonais, sa tache, l'élude et la defi­ nition de cet art. ы �j BADANIA I .1 W ZDOBNICTWA K R A K O W S K I M , NA Mimo, że dowego w w zagadnieniem Krakowskim czasach Kolberga zdobnictwa Udzieli, w literaturze etnograficznej z tych stron a nawet prac zdobnictwa się z tej luki. było mimo, że posiadamy działy sztuki Szczególnie fakt, jak że i i ludowej zawierały przykro zdobnictwo pod Krakow­ względem rzeczowym nierównomiernie, dawał co topo­ opracowane musiało 1 figurka). Koszta nia ilustracji wadzonych W badań zakresie tychczas go i sąsiedniej teriałami, Badania Sztuki Badania roku Romanowi prowadzone objęły Warszawie kierownictwo drowi te w od początkowo kute na wozach. koniec materiałów, tkactwa, pow oraz W związku z p r z e p r o w a d z o n y m i r działów nowotarskim, wyżej zbie­ obejmujące w y m i e n i o n y c h również n a o d z i e ż y męskiej. D o dzenia zaangażowano badań ozdo­ terenowe by haftowane Akademii szej Szkoły czy etnologii rących Sztuk Sztuk U. J . Z udział w Pięknych, pośród pracy okuciach wozów. na i do kowalskie bieżnej analizy się o d r ę b n y m i podstawie sze­ bio­ wyelimi­ cechami jest na badanym rozwijającym W że razy, przynosząc sporo podejmo­ kilkanaście wartościowego teriału. O g ó ł e m p r z e p r a c o w a n e ma­ zostało w t e ­ skrzynie malowane nim dwudziestoleciu, bogato wozów, innymi od n a których w y b i t a data 1947, o r a z przedwojennych jak i Z do zarówno interpretacją funduszów dyspozycji dawczego badania zebrano 206 skrzyń utrwalo­ oparciu przez i w wykonanych barwnie skich nin wykonanych innych 2.350 Ponad kopii p a r z e n i c i 37 p r ó b e k pasiastych. N a czonych 62 tuszem. w prac to zebrano nowych wyżej jeszcze zdobionych 46 góral­ wełnianych marginesie wykonano przedmiotów i ry­ rysunkach, tka­ wyli­ 3 rysunki (2 części meblowego. muzea Wałbrzychu. skrzyń i W mu­ Uniwersytetu się narazie ciągu do ludowego 8 dni ro­ dotychczas kosztem Jaworzu, Choinie w wyniku 16 s z t u k kilku prowadzone zakresu W ba­ również otrzymano i n n y c h mebli, kopie łącznie 42 i l u s t r a c j a c h a k w a r e l o w y c h . Dużą na Etnologii z Instytut zostały ograniczały opracowano, 10.720.— barw Ośrodka ludowego w materiałów zdobnictwa i n n y c h mebli w 25 obrazach b a r w n y c h wozów formy doborem udzielonych o Zakład zbierania 4 407 jes!, m i ę ­ nowe Krakowskiego przeprowadzone Wrocławskiego, n y c h w 3 2 9 o b r a z a c h a k w a r e l o w y c h , 15 s z t u k sunkach, ostat­ formy. zdobnictwa zł poszukiwań w ornamentowane h a f t ó w n a s p o d n i a c h góralskich, różniące się miejscowości. przeprowadzonych wciąż z b i o r a c h I n s t y t u t u znalazły się i l u s t r a c j e boczych wyniku i się działem s z t u k i p l a s t y c z n e j . przedstawiające r e n i e 133 d n i , w c z a s i e których z b a d a n o 154 W ludowe żywym w po i pól- zdobnictwo obszarze p r ó b o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy terenowe żywiecki, osiągnięciem b y ł o j e d n a ­ stwierdzenie, z e a c h D o l n e g o Śląska. P r a c e te, wyprawy wy­ następujące kowalskich: Najdonioślejszym kowoż Wyż­ słucha­ wyrobów po­ zebranych n o w a ł się z c z a s e m k i l k u o s o b o w y zespół w y ­ wali kwitnie przejawiające Na materiałów obszarze dziś nocno-krakowski. dzy 18 osób terenowej kwitło się okucia prowa­ i Góral­ badaniami p i e r w s z y , że n a zdobnictwo ozdo­ studentów Plastycznych Małopolski prócz regu wyższych u c z e l n i w K r a k o w i e , a w szcze­ gólności poraz bogate 1946 ozdobnego prace na w i l a m o w i c k i , m a k o w s k i , nadwiślański rozpoczęto wstępne pograniczu czy powie­ oraz dotyczących na naj­ mora- różniają r o k u bieżącym, p o d sezonu badawczego, ranie w W i Białej, w zespoły zagadnienia, udało (typ do grudnia 2 duże. badań Reinfussowi. a mianowicie: ludowe meblarstwo by ma­ Instytut systematycznych których zostało nowymi Państwowy Ludowej przeprowadzania rzone krakowskie­ Góralszczyzny przystąpił terenowych, ludu jak okolicy Łoch. o zdobnictwie są meblowego szczyźnie. odbić dotychczasowe kwocie przepro­ Krakowa kaszowski) w zakresu. uzupełnić w nowych, nieznanych do­ okolicach i Śląska, się rezultaty terenowych wykona­ t y p ó w skrzyń i i o z a r ó w n o bliższych wieki i zdobnictw i się w y s z u k a ć k i l k a stwierdzono Chcąc Naukowe mapa. badań zamykają zł. przebada­ i l u s l i u j e załączona przeprowadzonych 200.216.— ŚLĄSKU Rozmieszczenie miejscowości się z k o l e i n a p r a c a c h s y n t e t y c z n y c h z t e g o wiadomości I; 1 nych pewne dziedziny zarówno graficznym bardzo stroju już materiałów fragmentaryczne odczuwać skiego sporo publikowanych omawiających dosyć poważne lu­ się l u d o w e g o w sposób s y n t e t y c z n y , wiadomości były GÓRALSZCZYŹNIE I D O L N Y M zajmowano i LUDOWEGO usługę Dolnym sekcję w Śląsku czasie organizacji oddał, o p r a c o w a n y etnograficzną Oddziału znajdujących się przez Wrocławskie­ g o I n s t y t u t u Śląskiego, w y k a z z b i o r ó w graficznych badań w etno­ muzeach dolnośląskich. Mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa �'KIELCE WŁOSZCZOWA CHĘCINY CZĘSTOCHOW, JEDRZLJÓW PIŃCZÓW MIECHOM OLKUSZ KATOWICF CHRZANÓW WADOWICE f — 4 BADANIA ZDOBNICTWA Я В - skrzynie S / L U D O W E G O ***** inne wozy ' skrzynie * wozy przedmioty "¿30 zdobione ыЫп. tkaniny pasiaste с / JBBf / I parzenice SPIS MIEJSCOWOŚCI D O M A P Y pt. „ B A D A N I A Z D O B N I C T W A Wilamowice 2 Bestwinka 3 Hecznarowice 4 Kę­ ty 5 Pisarzowice 6 Międzyrzecze 7 Halcnów В Leszczyny 9 K a m i e n i c a 10 M i k u s z o w i c e 11 B y s tra/Slaska 12 W i l k o w i c e 13 Hucisko/Sl. 14 Łody­ gowice 15 Meszna 16 Szczyrk 17 Stary Żywiec 18 Pietrzykowice 19 Podlesie 20 Zablocie 21 R a ­ dziechowy 22 Wieprz 23 Bystra/Żywiec 24 K a ­ mesznica 25 Rajcza 26 Sól 27 R y c e r k a Górna 28 Ujsoły 29 G l i n k a 30 Gilowice 31 Jeleśnia 32 Hucisko 33 K o s z a i d w a 34 L a c h o w i c e 35 Biała LUDOWEGO 36 Bystra/Jordanów 37 Sidzina 38 Stróża 39 W i ę cierza 40 Krzczonów 41 Lubień 42 T o k a r n i a 43 Obidowa 44 K l i k u s z o w a 45 C z a r n y D u n a j e c 46 Łopuszna 47 Szlembark 48 Dębno 49 N o w a Biała 50 M a n i o w y 51 Krośnica 52 Grywałd 53 Z a ­ kopane 54 Brzozówka 55 Sułoszowa 56 J e r z m a ­ nowice 57 C i a n o w i c e 58 W i d o m a 59 Polekarcice 60 Zagórzyce 81 Michałowice 62 C z a j o w i c e 63 Racławice p. O l k u s z 64 Paczułtowice 85 Żbik 66 C z a t k o w i c e 67 Kleszczów 88 Burów 69 B a - 63 �'.ice 70 T o n i c 71 Z i c i o n k i 72 B i i i l c o ?3 /dz/eshiw i c e 74 W i ę c i a w i c e 75 Pleszów 70 W ę g r z c c 77 A l e k s a n d r o w i c e 78 S z c z y g l i c e 79 C l i o l c i z y n BO M o r a w i c a 81 Mników 82 R y b n a 83 Czulówek 84 Kaszów 85 L i s z k i 86 N o w a W i e ś Szlachec­ ka 87 Raczim 88 T y n i e c 89 S a m b o r e k 90 Ska­ w i n a 91 W i e l k i e D r o g i 92 Marcyporęba 93 K a c z y n a 94 ż y d ó w 95 W a w r z e ń c z y c e 96 Łaźnia 97 G r o b l a 98 N i e d a r y 99 Krzyżanowice 100 C i k o w i c e 101 Siedlec 102 Dąbrowica 103 Kurów 104 Buczyna 105 C h r o s l o w a 106 Wionięć 107 U s z e w 108 L i p n i c a Górna 109 L i p n i c o M u r o ­ w a n a 110 L i p n i c a D o l n a 111 Łakta Górna 112 k z e - TRACE BADAWCZE S E K C J I M A L A R S T W A I R Z E Ź B Y P. I . B. S. L. W p i e r w s z y m r o k u i s t n i e n i a I n s t y t u t u sek­ cja Badania m a l a r s t w a i rzeźby prowadziła b a d a n i a o k o l i c y K r o s n a i N o w e g o Sącza. W e w r z e ś n i u 194G r. w y p r a w a p r a c o w n i ­ ków s e k c j i rzeźby i m a l a r s t w a w powiat krośnieński miała na celu wyodrębnienie t y p o w y c h rzeźb, t w o r z ą c y c h p e w n e grupy, a szczególnie z a r y s o w y wującą się „szkolę krośnieńską" i z b a d a n i e i c h zasięgu. F o t o g r a ­ f o w a n o i o p i s y w a n o o b i e k t y w y r ó ż n i a j ą c e się zarówno cechami s t y l o w y m i j a k i poziomem a r t y s t y c z n y m . Z r o b i o n o j e d n a k również k i l ­ k a i n n y c h zdjęć d o celów porównawczych. S f o t o g r a f o w a n e z o s t a i / także o b r a z y z n a j d o ­ w a n e p r z y o k a z j i b a d a n i a rzeźby. W e w s i W i e t r z n o w kościele znaleziono nieznany do­ tąd d r z e w o r y t l u d o w y z w y o b r a ż e n i e m C h r y ­ stusa n a krzyżu, który z a k u p i o n o d o k o l e k c j i eksponatów p r z e z n a c z o n y c h n a w y ą t a w y za­ graniczne. W y m i e n i o n e obiekty sfotografo­ wano w następujących w s i a c h : Suchodół, Głowienka, Miejsce Piastowe, D u k l a , Zboiskn, W i e t r z n o , Łazy, W r o c a n k a , Szczepańcowa, Zręcin, Żarnowiec, S w i e r z o w a , Białobizegi, Odrzykoń, Bratkówna, Wojkówna, Łączki Jagiellońskie, W o j a s z o w i c e i miasto Kros­ n o . R a z e m s f o t o g r a f o w a n o i o p i s a n o 45 o b i e k ­ tów. W y p r a w a w okolice Ostrowca kieleckiego miała n a c e l u s f o t o g r a f o w a n i e i o p i s a n i e j e d ­ nej z najcelniejszych rzeźb l u d o w y c h — Chrystusa Frasobliwego znajdującego się w s t a r y m r o t u n d o w y m kościele w Grzegorzewicach. N i e mniej ciekawą od samej rzeźby jest k a p l i c z k a w y k u t a w k a m i e n i u , w y s o k o ś c i o k o ł o 50 c m z w n ę k ą n a f i g u r ę , stojąca u podnóża g ó r y , w której znajdowała się rzeźba przed zabraniem do kościoła. W drodze do Grzegorzewie sfotografowano i o p i s a n o w e w s i J ę d r z e j o w i c e interesującą figurę Chrystusa Frasobliwego wykonaną z c e r a m i k i , być może dzieło Kosiarskiego, zaś w e w s i S t i u p i c a c h — f i g u r ę z k a m i e n i a z w y k u t y m C h r y s t u s e m n a krzyżu. Następne b a d a n i a p r o w a d z o n e w paździer­ n i k u p r z e s z ł y n a t e r e n N o w e g o Sącza, o b f i ­ tujący w r z e ź b y w n i e m n i e j s z y m s t o p n i u niż krośnieńskie. Z rzeźb zupełnie n i e s p o t y k a ­ nych w okolicach Krosna, a charakterystycz­ nych nie t y l k o dla Nowosądeczyzny ale dla 6 4 (|(!(inn 11.1 Wojaków,) 114 Złola 115 Ruda Karnel a l n a 116 Kąty 117 Sechna 118 Strzeszyce 119 Las­ k o w a 120 U j a n o w i c e i21 Z b i k o w i c e 122 Łoso­ sina D o l n a 123 B i l s k o 124 K o b y l c z y n a 125 Zmiąca 126 M o r d a r k a 127 J a w o r z n a 128 Rojówka 129 Chełmiec 130 N a w o j o w a 131 Sucha Struga 132 Łomnica 133 Brzękowice 134 T o p o r o w i c e 135 Przeszyce 136 Ciągowice 137 Irządze 138 So­ k o l n i k i 139 Hucisko/Częstochowa 140 S t a r o n o l c 141 Podlesie 142 Psary 143 B i z o z o w a 144 Sece­ m i n 145 K o n i e c p o l 146 Przyrów 147 Chrząstów 148 Międzylesie 149 Łysiny 150 Kuźnica 151 Czec h o w i c c 152 B o r z y k o w a 153 Włoszczowa. w o j . k r a k o w s k i e g o należy C h r y s t u s upada­ jąc p o d krzyżem i Chrystus przy słu­ pie. J e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h z n a l e z i o n y c h obiektów była „Pieta" w e w s i Świniarsko. Poza rzeźbami sfotografowano i opisano k i l k a o b r a z ó w o l e j n y c h m a l o w a n y c h n a płót­ nie o o r n a m e n t a c h właściwych Sądeczyźnie F o t o g r a f o w a n o w y b r a n e o b i e k t y w następują­ c y c h wsiach: W i s k o w a , Chochorowice, Brzez n a - L i t a c z , B r z e ź n a o s i e d l e S t r z y g a n i e c , Dłu­ gołęki, Swierkla, Mokra Wieś, Olszanka, Wolicn, Czarny Potok, Łącko, Zabrzeż, Szczeiesz, G o s t w i c a , Podegrodzie, Barcenki, Stadło, Świniarsko. Ogółem zrobiono 42 zdjęcia i o p i s y . W miesiącach l i s t o p a d z i e i g r u d n i u b a d a ­ no m a l a r s t w o l u d o w e na szkle w muzeach: w Z a k o p a n e m , Rabce, S a n o k u , S a n d o m i e r z u , K r a k o w i e , Żywcu, Cieszynie i w zbiorach p r y w a t n y c h w T a r n o w i e , Krośnie i N o w y m Sączu, p r z y czym również fotografowano znajdujące siei w muzeach Wybitniejsze o b i e k t y rzeźby l u d o w e j . W 1947 r. w s t y c z n i u , l u t y m i m a r c u k o n ­ t y n u o w a n o rozpoczęte prace badawcze malar­ stwa na szkle w muzeach w B y t o m i u , G l i w i ­ cach, O p o l u , R a c i b o r z u i Jeleniej-Górze. Przej­ r z a n o p o n a d d w a tysiące obrazów, z t e g o sfo­ t o g r a f o w a n o o k o l o 3C0. We wrześniu w wyprawie terenowej w o k o l i c e Jasła, K r o s n a i R z e s z o w a b a d a n o w d a l s z y m ciągu zasięg g r u p , w y o d r ę b n i o ­ n y c h w r o k u ubiegłam. Z n a l e z i o n o w odle­ głych orl siebie w s i a c h te same t y p y rzeźb „szkoły krośnieńskiej". D o k o n a n o zdjęć foto­ graficznych w następujących miejscowoś­ c i a c h p o w . j a s i e l s k i e g o , krośnieńskiego i rze­ s z o w s k i e g o : Sobniów, W o l i c a , G l i n n i c z e k , Roz­ t o k i , T a r n o w i e c , W r o c a n k a , przysiółek Brze­ zina, Gąsowska, Czeluśnica, Sporne-Korczyna, Odrzykoń, Krosna, K o r c z y n a (w której z n a l e z i o n o t e n s a m t y p rzeźb Sw. J a n a i M Boskiej co we w s i Żarnowiec), — Zyznów. Godowo, Glinnik Charczewski i Glinnik Z a b o r o w s k i . S f o t o g r a f o w a n o r a z e m 48 o b i e k tów. W kapliczce nad Wisłokiem znalezio­ n o jedną z n a j b a r d z i e j interesujących rzeźb stylu ludowego, mianowicie Chrystusa Fra­ sobliwego, którego jedno zdjęcie zostało zamieszczone na okładce. В. В �•.'ОС. PAÑSTWOWY I N ST Y T U T B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24c9f2a7bfa1fccc00e4a785666fa0d9.pdf f915f885fdb0a636b4a51dd61508dbcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:708 Title A name given to the resource Brazylijski ruch "Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kula, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MARCIN K U L A BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" JAKO PRZYKŁAD SYNKRETYZMU KULTUROWEGO „Setki Murzynów z żonami i dziećmi ukrywało się w dżunglach i kniejach w poszukiwaniu m i e j s c , gdzie m o g l i b y zbudować szałasy. Po d r o d z e w r z u c a l i n a s i o n a b a r b a s c o do s t r u m i e n i i r z e k , b y otrute r y b y z a k a z i ł y w o d ę m i a z m a t a mi zgnilizny. Dalej, za t y m potokiem, za tą górą z wodospadami m i a ł a się n a nowo zaczy­ n a ć A f r y k a , p o w r ó t do z a p o m n i a n e g o języka, do r y t u a ł u o b r z e z a n i a , a d o r a c j i p i e r w o t n y c h B o ­ gów, dawniejszych niż Bogowie Chrystianizmu. Z a s u w a ł a się k u r t y n a kniei za ludźmi, k t ó r z y c o f a l i b i e g H i s t o r i i , b y d o j ś ć do c z a s ó w , w k t ó ­ rych wszelkim Stworzeniem rządziła płodna We­ nus o wielkich piersiach k a r m i ą c y c h i rozłoży­ stym brzuchu, adorowana w g ł ę b o k i c h piecza­ r a c h , gdzie c z y j a ś R ę k a n i e z d a r n i e nakreśliła pierwsze w y o b r a ż e n i a ł o w ó w i festynów ku czci gwiazd". Tak pisał Alejo Carpentier o ruchu zbiegłych niewolników w Cayen­ ne i . Sądzę, iż przy okazji prowadzonych na t y m seminarium rozważań o religiach synkretycznych warto wspomnieć o owych ruchach zbiegłych niewolników. Stanowią one wszak wyjątkowy przykład synkretyzmu nie tylko religijnego, ale synkretyzmu kulturowego — w jak najszerszym sensie tego słowa. Obciążeni podwójnym bagażem kulturowym, afrykań­ skim i nabytym wskutek przebywania w społeczeństwie zorganizowanym przez Europejczyków bądź ich potomków, zbiegowie znajdują się znów na swobodzie. J a k ą kulturę reprezentują? Jak przełamują się wspomniane nurty kulturowe? Wdzięcznym przykładem do studiowania tych problemów wydaje się brazylijski ruch ,,Palmares" — quasipanstwowa organizacja zbiegłych niewolników istniejąca w X V I I w. na terenie dzisiejszych stanów Per­ nambuco i Alagoas. Wśród ruchów zbiegłych niewolników „Palmares" 1 A. C a r p e n t i e r , Eksplozja w katedrze, Warszawa 1966, s. 466. �172 MARCIN KULA wyróżniało się zarówno rozmiarami zjawiska, jak stopniem skomplikowa­ nia organizacji społeczno-gospodarczej zbiegów. Na ogół datuje się początki „Palmares" na wczesne lata trzydzieste X V I I w., choć niektórzy badacze przesuwają tę datę na koniec pierwszego dziesięciolecia . Nazwa „Palmares" pochodzi od drzew palmowych w la­ sach Alagoas. Na rozwój ruchu istotny wpływ wywarły walki Portugal­ czyków z Holendrami, którzy zresztą też nie mogli sobie z n i m dać rady . Holenderskie źródło z 1645 r. tak opisywało jedną z osad zbiegów: „Ma milę długości i dwie bramy; ulica szeroka jest na sążeń, a w środku znajdują się dwie cysterny; miejsce, gdzie znajdowało się domostwo jej króla, było teraz dużym terenem, na którym król ćwiczył swoich ludzi; bramy tego »Palmares« były otoczone dwoma rzędami palisad połączo­ nych za pomocą krat". Inna z kolei osada, w której autor cytowanego źródła zastał tylko niewielu ludzi, większość z nich bowiem była „na plantacjach" i w lasach, rozciągała się na pół m i l i wzdłuż ulicy biegną­ cej ze wschodu na zachód. Osada ta liczyła 220 casas, wśród których stał kościół (sic!), cztery kuźnie i obszerna сащ de conselho. Wśród mieszkań­ ców znajdowali się według referowanego źródła rzemieślnicy wszelkiej specjalności. Nad całą tą społecznością panował „z surową sprawiedliwoś­ cią" król, który — jak pisze źródło — nie pozwalał rządzić się czarowni­ kom, a ewentualne ucieczki swych poddanych karał śmiercią. Źródło podkreśla, że wskutek tego wśród owych poddanych, a w szczególności wśród Murzynów z Angoli, panował strach. Król miał osobną casa, od­ ległą stamtąd o blisko dwie mile, i własne bogate pola. „Pytaliśmy M u ­ rzynów, i l u ma on ludzi — pisze cytowany autor — na co odpowiedzieli nam, że ma 500 mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci" . 2 3 4 Już z powyższego opisu widać, że „Palmares" nie było tymczasowym 2 Por. R. K . K e n t , Palmares. An African State in Brazil, „Journal of African History", t. 7: 1965, 2; E . C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares, Sao Paulo 1958. Opinia, że walki portugalsko-holenderskie przyczyniły się do wzmożenia zbiegostwa Murzynów, była sformułowana już przez współczesnych. Jeden z do­ k u m e n t ó w pisał: „Uważa się, że w Palmares byli mieszkańcy już od czasu, gdy tylko w tych kapitaniach pojawili się niewolni Murzyni; w czasach gdy Holandia zajęła te tereny, wzrosła ich liczba, bowiem to, co było trudnością dla panów, stało się ułatwieniem dla n i e w o l n i k ó w " (Relacao das guerras feitas aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida, de 1675 a 1678, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares). Są to wyjątki z tzw. dziennika podróży kapitana J . Blaer do „Palmares" w 1645 r. (Diario da viagem do capitao Joáo Blaer aos Palmares em 1645, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; N. R o d r i g u e s , Os Africanos no Brasil, Sao Paulo 1945). Nazwa dziennika wprowadza zresztą w błąd, z samego bowiem tekstu wynika, że J . Blaer na początku ekspedycji zachorował i zawrócił z drogi. Przy okazji warto zaznaczyć, że istnieje kilka opisowych źródeł tego typu doty3 4 �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 173 zgrupowaniem zbiegłych niewolników, lecz tworem o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej oraz o wysokim poziomie rozwoju sił wytwórczych. Autor przytoczonego wyżej źródła relacjonował, że w po­ bliżu odwiedzanych osad jego ekspedycja przemierzała pola i plantacje, a jego ludzie zabijali głód zbieranymi tam bananami i '— co ciekawe — trzciną. W 1671 r. gubernator Femao Coutinho pisał, że Murzyni „po­ siadają kuźnie i inne warsztaty, w których mogą produkować b r o ń " . Dzisiejszy badacz zagadnienia, E. Carneiro, twierdzi, że mieszkańcy „Palmares" uprawiali fasolę, pataty, maniok, kukurydzę, trzcinę cukro­ wą, bób, drzewa migdałowe, dynie, ananasy, tytoń, bawełnę, a nawet ryż. Powszechna była według niego hodowla kur, świń i innych z w i e r z ą t . Okoliczne osiedla portugalskie utrzymywały z „Palmares" regularne sto­ sunki handlowe. Organizacja polityczna ruchu rozciągała się nie na jedną wieś, lecz na szereg ośrodkóWj co wyraźnie widać z poniższego, pochodzącego z 1677 r. źródła, będącego chyba najciekawszym tekstem dotyczącym „Palmares". Źródło to następująco omawia rozmieszczenie osiedli murzyńskich: 5 6 7 „Na północo-wschodzie znajduje się 'mocambo' Zambi ulokowane w odle­ głości 16 mil od Porto Calvo; pięć mil na północ dalej znajduje się 'mocambo' Arotirene; wzdłuż niego dwa inne zwane Taboas; na północo-wschód od nich, w odległości 14 mil, 'mocambo' Dombabanga; 8 mil na północ inne, zwane S u bupuira; jeszcze 6 m i l na północ jest królewska siedziba Macoco; na zachód od niej, w odległości 5 mil, 'mocambo' Osenga; w odległości 9 mil od naszego Serinhaem, na północo-zachód, enklawa Amaro; w odległości 25 mil od Alagoas na północo-zachód 'palomar' Andalaguituche. P o m i ę d z y tymi wszystkimi zaś, które są największe i najlepiej umocnione, są i inne, które mają mniejsze znaczenie i mniej ludzi w nich żyje". czących „Palmares". Obok cytowanej w y ż e j relacji zatytułowanej Relacdo das guerras jeitos aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida..., na którą b ę d z i e m y się jeszcze kilkakrotnie p o w o ł y w a ć , warto w y m i e n i ć także opis J . Nieuhofa z 1643 r. i dużo późniejszy opis pióra Sebastiana da Rocha Pitta (J. N i e u h o f , Gedenkweerdige Brasiliaense Zee-en Lant Reize..., Amster­ dam 1682, s. 14; S. d a R o c h a P i t t a , Historia da America Portuguesa, Lisboa 1730, s. 471 п.). E . E n n e s, As guerras nos Palmares. Subsidios para a sua historia, t. I , Sao Paulo 1938, dok. 1; por. także C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. Nb. przytoczone w y ż e j źródło Relacao das guerras feitas aos Palmares... pisze o zbiegach: „Są bardzo pracowici, uprawiają wszystkie warzywa, z których o w o c ó w robią zapasy na zimę i na okres wojny. Ich g ł ó w n y m p o ż y w i e n i e m jest kukurydza [...] bardzo pomagają sobie po­ lowaniem, bo w tych lasach jest dużo zwierzyny". Termin trudny do przetłumaczenia. Żródłosłów wywodzi s i ę od krzaków. T u : osada. 5 e 7 �174 MARCIN KULA Według tego samego źródła mieszkańcy „Palmares" „uznawali się wszyscy za posłusznych jednemu z nich, który nazywa się G a n ­ ga-Zumba, co znaczy Wielki Pan; uważany jest on za króla przez wszystkich, za­ równo przez tych, którzy się w "Palmares' urodzili, jak i przez tych, którzy przy­ byli z z e w n ą t r z ; ma on rezydencję i casas dla swojej rodziny; towarzyszą mu strażnicy i urzędnicy, którzy zgodnie ze zwyczajem mają casas królewskie. Odno­ szą się do niego z całym szacunkiem należnym monarsze i wszystkimi honorami należnymi panu. C i , którzy znajdą się w jego obecności, klękają na ziemi i w r ę ­ kach podnoszą liście palmowe na znak uznania i c h w a ł ę jego doskonałości [sic!] zwracają się do niego jak do w ł a d c y i są mu posłuszni z oddaniem. Mieszka on w swoim k r ó l e w s k i m mieście zwanym Macaco, która to nazwa narodziła się od śmierci pewnego zwierzęcia w tym miejscu. To jest stolica dla pozostałych miast i osiedli". Stolica ta liczyła według cytowanego źródła ponad 1500 casas i była w całości umocniona. W dalszym ciągu tenże autor twierdził — a jest to szczególnie ciekawe z punktu widzenia tego seminarium — że chociaż ci „barbarzyńcy" robili wszystko, by zapomnieć o wszelkim poddaństwie, to jednak nie porzucili całkowicie swego przywiązania do kościoła. Gro­ madzili się, gdy tylko czas pozwalał, w istniejącej w Macaco kaplicy i kierowali swoje modlitwy do znajdujących się tam obrazów. Autor w i ­ dział w kaplicy „bardzo doskonały" obraz Dzieciątka Jezus, obraz Matki Boskiej i św. Błażeja. Wierni wybierali proboszcza, który ich chrzcił i udzielał ślubu. Chrzty nie były jednak zgodne z formułą przepisaną przez Kościół, a jeśli chodzi o śluby, to każdy miał tyle kobiet, ile chciał. Król miał trzy żony — dwie Mulatki i Kreolkę. Pierwsza dała mu wielu synów, pozostałe żadnego. Tak wyglądał główny ośrodek „Palmares". Pozostałe ośrodki były rządzone — ciągle według tego samego źródła — przez możnych i głów­ nych wodzów. Wśród nich najważniejsza była osada Subupuira, licząca 800 qasas, rządzona przez królewskiego brata. W niej to była wyrabiana broń i tu też Murzyni ćwiczyli się w walkach. Ciekawe, że autor omawianego źródła nie żywił jednoznacznej nie­ chęci do mieszkańców „Palmares". O Zarnibi, pierwszym władcy zbiegów, mówił пр., iż był to „Murzyn o szczególnej wartości, wielkiej duszy i rzadkiej stałości" . Plantatorzy Pernambuco różnymi sposobami próbowali rozprawić się z „Palmares". Próbowali zarówno układów, czemu sprzeciwiały się ze względów zasadniczych władze w Lizbonie, jak i walki zbrojnej. Jeśli chodzi o pierwszą drogę, jedno z orzeczeń Conselho Ultramarino z 1685 r. głosiło: „Nie wypada zaakceptować pokoju z t y m i Murzynami, doświadczenie bowiem pokazało, że ta droga jest zawsze drogą zwod­ niczą, i również dlatego, że uwłacza naszej godności [...] są to przecież 8 8 Relacáo das guerras feitas aos Palmares... �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 175 czarni zbiegowie i niewolnicy, a zatem należy powiedzieć gubernato­ rowi, by prowadził przeciw nim wojnę sposobami, jakimi posługiwali się jego poprzednicy" . Łatwiej to było jednak powiedzieć, niż wykonać w praktyce. „Sposoby poprzedników" zawodziły. Po niepowodzeniu sze­ regu wypraw w 1687 r. gubernator Pernambuco zawiadomił Lizbonę, że musi odwołać się do pomocy mających doświadczenie w walkach z I n ­ dianami „bandeirantes" z Sao Paulo . Ich przybycie opóźniło się jed­ nak do 1692 ir. Dwa lata trwały walki, nim udało się ograniczyć opór „Palmares" do jednego tylko ośrodka. Po 20 dniach oblężenia Macaco władze Pernam­ buco musiały wysłać dalsze posiłki na pomoc paulistańczykom. Decydu­ jąca faza oblężenia, w trakcie której użyto artylerii, t r w a ł a 22 dni. Koń­ cowy atak nastąpił w nocy z 5 na 6 lutego 1694. Niektóre świadectwa wskazują, że ruch „Palmares" tlił się jeszcze przez pewien czas. Jeszcze w 1703 r. Murzyn o imieniu Camuango, któ­ remu udało się uniknąć masakry, zdołał stworzyć mały ośrodek buntow­ niczy, z czasem zresztą również zlikwidowany. Inne grupki zostały osta­ tecznie wykończone dopiero w 1735 r . Nie miały one już większego znaczenia. Zniszczenie Macaco według opinii gubernatora Caetano de Melo e Castro miało nie mniejsze znaczenie niż wyrzucenie Holendrów o 40 lat wcześniej . Opisując ruch „Palmares" starałem się akcentować zjawiska, które świadczą o występującym w t y m przypadku synkretyzmie kulturowym. W zakresie kultury materialnej, w sferze produkcji, rzuca się w oczy wpływ społeczeństwa kolonialnego. Symbolem może być t u produkcja trzciny cukrowej przez Murzynów;, którzy przecież właśnie od pracy przy trzcinie uciekli. Jest to zresztą swoisty paradoks historii. W zakre­ sie produkcji i wymiany zbiegli Murzyni w gruncie rzeczy nigdy, nota­ bene, nie przestali być częścią społeczeństwa kolonialnego. Do ostatniej chwili utrzymywali kontakty handlowe z portugalskimi regionami cu­ krowymi. Przedmiotem obrotów była nie tylko potrzebna t y m regionom żywność, ale nawet broń. Władze lokalne przeciwstawiały się temu han­ dlowi, nie udawało i m się jednak przerwać go. 9 10 1 1 12 9 E n n e s, op. cit, dok. 4. O walce zbrojnej przeciw „Palmares" por. С a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; K e n t , op. cit; R o d r i g u e s , op. cit. W pol­ skiej literaturze por. w tej kwestii S. Z a b o r s к i , Cukier, złoto i kawa. Dzieje Brazylii, Warszawa 1965. Por. także W. I . J e r m о I a j e w a, (red.), Oczerki istorii Brazílii, Moskwa 1962, s. 44-47. Por. E n n e s , op. cit, dok. 16. T a m ż e por. układ zawarty pomiędzy „ P a u listas" a gubernatorem Joáo da Cunha (dok. 34). Por. R. B a s t i d e , Les Religions africaines au Brésil. Vers une sociologie des inter •penetrations de civilisations, Paryż 1960. Cyt. za C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. 1 0 1 1 1 2 �176 MARCIN KULA W zakresie organizacji społecznej widzę w ruchu „Palmares" wiele elementów afrykańskich. Mam na myśli opisany ceremoniał dworski czy też fakt obsadzania przez „króla" głównych funkcji krewnymi. Brat kró­ la zajmował się zapasami broni, inny jego bliski krewny był „ministrem wojny" itd. Pozostałością tradycji afrykańskich było też zapewne istnie­ jące w „Palmares" niewolnictwo. Wolnym w „Palmares" był ten, kto się przyłączył do ruchu sam; niewolnicy zaś, których odbijano Białym w trakcie walk, pozostawali przez pewien czas niewolnikami — aż do zdobycia innego niewolnika . Sfera kultury duchowej i obyczajowości wydaje się być w najwięk­ szym stopniu mieszaniną tradycji afrykańskiej i naleciałości kolonial­ nych. Symbolem — quasikatolickie (jeśli tak można powiedzieć) śluby, przy istniejącej poligamii. Pytanie tylko, z jakich regionów A f r y k i i z jakich kultur owe tra­ dycje afrykańskie zostały przyniesione. Można by to zapewne ustalić przy pogłębionych badaniach prowadzonych przez etnografów, któ­ rym — występując tu w roli historyka — nieśmiało chciałbym to pole poszukiwań zasugerować. Na nim, na przykładzie ruchów zbiegłych nie­ wolników, widać bowiem szczególnie dobrze, iż synkretyzm religijny jest tylko fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest synkretyzm k u l ­ turowy . 13 M 1 3 dos Palmares; A . M. C h a z a n o w , К woPalmares w Brazílii, „Nowaja i Nowiejszaja 1 4 był w druku, ukazał się artykuł: K . A. dwiżenije rabów w Brazílii XVII w. (isAmierika", 1971, nr 3. Por. C a r n e i r o , O quilombo prosu o niegritjanskom gosudarstwie Istorija", nr 2: 1958. Nb. gdy niniejszy komunikat K r a u t s , Palmares: oswoboditielnoje toczniki, trudy, problemy), „Latinskája � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30bd9861be3a15c9b3357eaf420c3a4.pdf 3b61480f55cb4cb7cbb18eb0ae631e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:259 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U·D ORGAN ORGANE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOlVl LI ZA ROK 1966 CZ. I WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196, �LUD TOM LI CZĘŚĆ [ �u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE Z A ł. O Ż O l D'ETIINOLOGIE Y W ROK U 1895 ('HZEZ ANTONIEGO KALINF; OG6LNEGO ZBIORU TOM LI ZA ROK 1966 Cz. I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE 1967 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, IJ. W. ANTONIEWICZ I, J. GAJEK, CZEKANOWSKI A. L. GODLEWSKI M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ~ ..~..-l. ~ (. t...·~ .M ~1Ś' \' .•.ti ..••••..• ~··· ,L '. ",1 ~. 1 'VI 4.,) 11") V I"'.') REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, Nakład Oddano LUDOZNAWCZE WROCŁAW, 1200 egz. Ark. wyd, 26,2, druk. 22. Papiel' do składania 12 X 1966 r. Druk ukończono Zam. 297'66 - D-12. WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA. - WROCŁAW NANKERA 1967 4 ilustr. kI. III. 70 g, 70xlCO. w lipcu 196, r. Cena zł 4'} WROCŁA\V. UL. LELEWELA 2?- �Spis rzeczy L Rozprawy O l g a G a j k o w a, Historia Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-lecia (Summary) . J a n M a n u g i e w i c z, Etnografia w Warszawskich Towarzystwach Naukowych i ich zastępnikach . W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności (Summary) T a d e u s z W rób l e w s k i, Rozwój zainteresowań ludoznawczych w Wielkopolsce (Summary) W. K. B a n d a r c z y k, Bielaruskaja etnografija u pracach polskich dasledczykow XIX L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dołęga-Chodakowskij (Adam Czarnockij) i jewo nasledije . K o n r a d W YP Y c h, Jan Stanislaw Kubary. W 70-tą rocznicę zgonu (Summary, Zusammenfassung) II. ETNOGRAFIA styna Kar POLSKA, z. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków 83 93 123 165 181 polskie w Kancjonale Mazurskim. "KomuOlsztyn 1963, nr 3 (81) s. 333-374 (Anto- Wozaczyńska) O. P o lon e c, Slovanske valasky fok os e a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Od boru w Martine. Wyd. Osveta n.p. Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż al o v, Va1asi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackianae Olomucensis, 1963 (Kazimierz S~qski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage wr Landesgeschichte. Wydal Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. Dybowskij, Osnovnyje etapy źizni i dejatelnosti, Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . ~-\.L. C e k a n o w s kij, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o jego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, z. l Jasiewicz) 70 1963 (Kry- Czerniewska) (Zbigniew 61 S p r a w o z d a n ia i r e c e n z j e o l H l a w i c z k a, Melodie nikaty Mazursko-Warmińskie", nina 7 185 187 188 191 193 195 197 �6 CISLENNOSTT' I RASSELENIE NARODOV MIRA. Moskwa 1962; S. J. Bruk (red.) Atłas narodov mira. Moskwa 1964 (Zygmunt KŁodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, nr 6 i 12 (Krzysztof Zielnica) C a l' l e t o n S. C o o n, The origin of races. New York 1962 (Wanda Stęślicka) CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. Paris 1964, r. II, nr 1 (Wanda Stęślicka) 201 203 206 T h e A n t h r o p o log y o f F r a n z B o a s. The American Anthropologist, vol. 61, No.5, 1959 (Tadeusz Milewski) G e o l' g P e t e l' M u l' d o c k, Africa. Its Peoples and Their Culture Histor.v. London 1959 (Krystyna Swierczyńska) JAHRBUCH DES MUSEUMS FaR VbLKERKUNDE ZU LEIPZIG. T. XX, Berlin 1964 i t. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Przegląd ważniejszych wydarzeń zagranicznych w zakresie folkloru tanecznego w roku 1963 (Roderyk Lange) . III. K l' XL Walnego Zgromadzenia, IV. B i b l i o g G a w i n, Bibliografia 211 212 215 Przemyśl l' etnografii 1965 (piotr 219 222 226 228 230 233 234 242 243 244 Kaleciak) 247 251 1959-1960 257 Kaleciak) Wyciąg z Protokołu 207 o n ik a Prof. dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. dr Tadeusz Milewski (WŁadysŁaw Kuraszkiewicz) Prof. dr Karol Koranyi - wspomnienie pośmiertne (Jerzy Pogonowski) Prof. dr Gerard Ciołek (Józef Gajck) . Prof. dr Stefan Nosek (Jan KowaLczyk) . Tadeusz Zygler (Rod eryk Lange) . Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. G.l Obrady S.I.E.E. (Tomasz Skarżyński) . Sprawozdanie z I Ogólnopolskiego Seminarium Afrykanistycznego w Krakowie (Tadeusz Milewski) . Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne w Poznaniu (Zbigniew Jasiewicz) Wyciąg z protokołu XXXIX Walnego Zgromadzenia, Wrocław 1964 (Piotr B ol esl a w 198 a f ia polskiej za lata V. Różne Spis ilustracji Spis treści w jęz~'ku angielskim. :H7 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41ccd7ad867244374c001de328085e67.pdf a677f674b8ed7a96f1932882d775dbbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:765 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:702 Title A name given to the resource Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.51-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE NA ANTYLACH Celem referatu jest szkicowe przedstawienie niektórych, wybranych zagadnień (autor świadom jest tego, że nie zawsze najważniejszych) do­ tyczących roli kościołów chrześcijańskich i przynależności wyznaniowej w powstawaniu więzi narodowych, w formowaniu się narodów, a zwłasz­ cza kształtowaniu się świadomości odrębności narodowych na Antylach. Zaprezentowanie zarysu syntetycznego okazało się niemożliwe, gdyż: 1) moja wiedza z zakresu religioznawstwa w ogóle, a problematyki religijno-antylskiej w szczególności, jest zbyt ograniczona; 2) zakres chrono­ logiczny i geograficzny referatu jest szeroki, literatura ogólna z różnych dyscyplin nauk społecznych dotycząca Antyli wprawdzie ogromna (nie zawsze w Polsce dostępna), lecz ściśle związana z naszym tematem dość marginalna, opanowanie zaś źródeł to robota ponad siły jednego badacza; 3) zagadnienie specyfiki procesów narodotwórczych na Antylach, zwła­ szcza Małych, jest tak kontrowersyjne i metodologicznie skomplikowane, że zwięzłe nawet jego naświetlenie wykroczyłoby znacznie poza ramy krótkiej wypowiedzi. Dlatego studium niniejsze jest zbiorem dość luź­ nych uwag, informacji, sugestii i propozycji. 1. Świat wysp antylskich jest, jak powszechnie wiadomo, mozaikowo zróżnicowany. Sama już natura wycisnęła decydujące piętno na losach archipelagu, zdeterminowała też w znacznej mierze wyspiarską dywersy­ fikację. Dzieje gospodarcze, etniczne, polityczne sprawiły, że omawiany region-kalejdoskop stał się tyglem ras, ludów, języków, kultur, obycza­ jów, systemów państwowych, politycznych i prawnych. Antyle to — do­ dajmy — scena wyjątkowo ostrych przedziałów i tarć klasowych, a ściś­ lej klasowo-rasowych i kulturowych (co w interesującym nas kontekście warto przypomnieć i podkreślić), konfliktów i antagonizmów wynikłych z długotrwałej dominacji kolonialnego, a później półkolonialnego systemu plantacyjnego, najczęściej monokulturowego 1 Zagadnienia procesów narodotwórczych na Antylach poruszałem, na ogół zresztą incydentalnie, w dawniejszych moich pracach, do których ustaleń n a w i ą - �52 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Gdy na tym mozaikowym tle przychodzi rozpatrywać sprawy religijno-wyznaniowe, to okazuje się, że — formalnie rzecz biorąc — zróżnico­ wanie jest stosunkowo niewielkie. Ponad 95% ludności to chrześcijanie, przy czym wyraźna jest wśród nich dominacja katolików (ponad 80 /o) nad protestantami (niespełna 20%). Szacunkowe to wyliczenie jest jed­ nak — wbrew pozorom — bardzo mało przydatne i poznawczo ubogie, gdyż, po pierwsze — znaczny odsetek ludności stanowią ateiści lub osoby religijnie indyferentne, po drugie — formalna przynależność do kościo­ łów i sekt chrześcijańskich nie bierze pod uwagę bardzo licznych rzesz wyznawców lub sympatyków synkr etycznych kultów afro-chrześcijańskich (lub hinduistyczno-chrześcijańskich), po trzecie wreszcie — w ło­ nie protestantyzmu obserwuje się ogromne i bynajmniej nie malejące wewnętrzne rozbicie. Gdyby spróbować wyliczać wyznania, religie, kościoły, organizacje i sekty chrześcijańskie działające na Antylach, to — ograniczając się t y l ­ ko do najważniejszych — wypadnie wymienić katolików, anglikanów, metodystów, luteranów, baptystów, prezbiterianów, kalwinów, świadków Jehowy. Dodajmy, dla uzupełnienia mozaiki wyznaniowej, religie nie­ chrześcijańskie: islam (Syryjczycy), hinduizm (Małe Antyle, głównie Try­ nidad), mozaizm (Curacao, Kuba). Wszystkie wymienione wyznania są oczywiście świeżo w skali histo­ rycznej importowane. Animistyczne wierzenia pierwotnych mieszkańców Antyli znikły bowiem wraz z konkwistą, późniejszą eksterminacją wię­ kszości krajowców i wymieszaniem etniczno-kulturowym resztek Indian z Europejczykami. 2. Podbój A n t y l i odbył się właściwie (z interesującego nas punktu w i ­ dzenia nie jest to bynajmniej obojętne) w dwóch fazach. Pierwsza przy­ padła na schyłek X V stulecia i na X V I wiek, objęła w zasadzie Wielkie Antyle i była katolicko-hiszpańska, druga zaś, głównie siedemnastowiecz­ na, doprowadziła do skolonizowania Małych Antyli (dodać tu trzeba wtór­ ny podbój Jamajki przez protestanckich Anglików), była ewangelicko-katolicka religijnie, narodowo zaś brytyjsko-francusko-holenderska (mar­ ginalnie również szwedzka i duńska), przy czym elementem bardziej ak­ tywnym i prężnym byli tu raczej protestanci. Chrystianizacja Wielkich A n t y l i przez Hiszpanów stała się nieodłącz­ ną częścią militarno-ekonomicznego podboju, a więc była przymusowa. u żuję w referacie: Haiti. Początki państwa i narodu, Warszawa 1964 (por. też nieco zmienione wydanie hiszpańskie pt. Haiti, t. 1-2, L a Habana 1968-1969); Archipelagu dzieje niełatwe. (Obrazy z przeszłości Antyli XV-XX w.), Warszawa 1964; zob. też artykuły publicystyczne: Ameryka Środkowa. W poszukiwaniu więzi, „Współczes­ ność", nr 19: 1970, s. 1, 8-9; Kolor skóry i świadomość narodowa, „Współczesność", nr 5: 1971, s. 6. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 53 Dlatego też, jak i dlatego, że katolicyzm ówczesny nie zapuścił korzeni wśród rdzennej ludności indiańskiej, jego wpływ na nowe procesy narodotwórcze sprowadził się do zera. Pamiętajmy, że wymieranie Indian „rozwiązało problem" ich chrystianizacji na zawsze. Zauważyć przy t y m wypada, że krótkotrwały opór Indian stawiany Hiszpanom był jednocześ­ nie — wobec symbiozy pojęć „zdobywca" i „katolik" („chrześcijanin") — antykatolicki. Symbolizuje go zbiegły z Haiti na Kubę kacyk Hatuey, który odmówił przyjęcia chrztu nawet w obliczu męczeńskiej śmierci. Opanowanie Małych Antyli, często zresztą bardzo słabo zaludnionych, wiązało się również z przymusową chrystianizacją, wydaje się wszakże, iż gorliwość nawracających nie była w X V I I w. tak intensywna, jak w przypadku Haiti, Kuby czy Jamajki sto lat przedtem. 3. Po opanowaniu przez Europejczyków kontynentalnej Ameryki, w praktyce od połowy X V I do niemal połowy X V I I w., Antyle stały się marginesem akcji kolonizacyjnej. Nie ujawniały się wówczas właściwie żadne procesy narodotwórcze na obszarach archipelagu. Wyspy zamie­ szkiwali po prostu Hiszpanie, Anglicy i Francuzi, a walki między n i ­ mi, w tym i religijne, były przeniesione niejako z metropolii. Trudno mówić wtedy o prenarodowej nawet świadomości kubańskiej lub domini­ kańskiej. Sprawa oczywiście komplikuje się i zmienia wraz ze wzrostem liczby pokoleń zrodzonych, osiadłych, a w końcu zasiedziałych już w koloniach, a ściślej na określonej wyspie. Mam t u na myśli pojawienie się „świado­ mości kreolskiej" (hiszpańskiej, francuskiej, brytyjskiej). Sądzę, że pierw­ sze przejawy tej świadomości można dostrzec już w X V I I w., jej rozwój natomiast i utrwalenie przypada raczej na X V I I I stulecie. Rosnący zwią­ zek z ziemią, teraz już jednoznacznie ojczystą, adaptacja klimatyczna, od­ mienność rytmu życia i profilu zajęć zawodowych, odrębność obyczajo­ wa wyspiarzy, stale rosnąca niechęć do ingerencji władz metropolii, uwa­ żanej już za czynnik zewnętrzny, opozycja wobec monopolu handlowego i polityki podatkowej, wszystko to wpływa na rozwój świadomości kreolskich, a nawet narastanie „autonomistycznego buntu". Historiografia kubańska zwraca na przykład uwagę na fakt, że w toku walki przeciw piratom i korsarzom formowała się solidarność grupowa, że w walce z Anglikami w obronie kubańskiej, ojczystej ziemi ujawniały się pierwsze zalążki „ducha narodowego" . 2 Czy kwestie wyznaniowe grały w procesie nabywania świadomości kreolskiej istotną rolę? Wydaje się, że dość istotną (co byłoby pewną pra­ widłowością, gdyż czynnik religijny gra na ogół rolę znaczną, zwłaszcza we wczesnych stadiach wyodrębnienia etnicznego i narodowego), lecz nie 2 Historia de Cuba, L a Habana 1967, s. 58-59. �54 TADEUSZ ŁEPKOWSKI byłbym skłonny do jej przeceniania. Jest rzeczą raczej bezsporną, że pod­ czas rozgrywającej się w X V I I w. walki o amerykańskie morze śródziem­ ne (M. Karaibskie), w starciach między ofensywnym protestantyzmem a defensywnym katolicyzmem wyraźnie akcentowany był czynnik w y ­ znaniowy, natomiast w X V I I I w. jego znaczenie już bardzo osłabło, wzro­ sło natomiast, jak się zdaje, znaczenie przynależności państwowej z jed­ nej, a związku z konkretną kolonią z drugiej strony. 4. Masowe sprowadzanie Murzynów w X V I I , a zwłaszcza X V I I I w. (na Kubę również w X I X stuleciu), nie tylko zmieniło sytuację demograficzno-rasową na Antylach, lecz postawiło na porządku dziennym dwie powiązane ze sobą sprawy: po pierwsze, kwestię celowości, użyteczności i form chrystianizacji i po wtóre, kwestię rnetyisażu w różnych jego as­ pektach, z formowaniem się — w perspektywie — nowego typu wspól­ not narodowych lub narodopodobnych. Chrystianizację (praktycznie sprowadzaną w większości wypadków do chrztu i ewentualnie pobieżnej katechizacji) uważano za rzecz bezwzględ­ nie potrzebną, lecz plantatorzy i władze kolonialne na ogół nie przywią­ zywali większej wagi do intensywnego rozwoju życia religijnego. Między chrystianizacją protestancką a katolicką (kwestia stopnia i n ­ tensywności) występowały dość wyraźne różnice. Względy teologiczno-doktrynalne (m. i n . rozumienie predestynacji) sprawiły, że ewangelicy nie wykazywali zbytniej gorliwości w krzewieniu wiary wśród Murzy­ nów. Pamiętać przy t y m należy, że w samym podejściu do niewolnictwa istniały zasadnicze odmienności między Brytyjczykami z jednej a Hiszpa­ nami i Francuzami z drugiej strony. Dla Brytyjczyka niewolnik nie był osobą w świetle prawa. Fakt ten rzutował na nikłe zainteresowanie bia­ łych kolonistów religijnym życiem Murzynów. Stąd też oficjalny Kościół anglikański nie dbał zbytnio o ewangelizację niewolników . Nie dotyczy to wprawdzie innych, dysydenckich grup protestanckich, ale ich wpływ datuje się właściwie dopiero od schyłku X V I I I w. Dodam, że w koloniach karaibskich Wielkiej Brytanii Kościół anglikański był organizacyjnie sła­ by, stanowił tradycyjne uzupełnienie władzy państwowej, reprezentował wyłącznie urzędników, wojsko i właścicieli plantacji . Status prawno-społeezny niewolników w posiadłościach hiszpańskich i francuskich był odmienny. Murzyn miał tu określone prawa, mógł się wykupić z niewoli, posiadał osobowość prawną. Niewolnik miał np. swo­ bodny dostęp do sakramentów z Chwilą, gdy został formalnie katolikiem. Teoretycznie zatem Hiszpanie i Francuzi powinni by byli przywią3 4 3 Caribbean Studies: a Symposium, edited by Vera Rubin, Washington 1960, s. 66 (wypowiedź Franka Tannenbauma). P. A b r a h a m s , Jamaica. An Island Mosaic, London 1957, s. 103. 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWOHCZE 55 zywać większą wagę do roli Kościoła i religii w swych koloniach, zwłasz­ cza że w posiadłościach państw katolickich metysaż biologiczny (z legal­ nym włącznie) odegrał znacznie większą rolę niż na terytoriach korony brytyjskiej (wystarczy porównać liczebność Mulatów i w ogóle wyzwoleń­ ców w tych dwóch kategoriach terytoriów kolonialnych). A jednak tak nie było. Dlaczego? Otóż, po pierwsze, nie opłacało się plantatorom — księża i zakony też należeli do uprzywilejowanej warstwy plantator­ skiej — rozwijanie życia religijnego Murzynów, skoro rzeczywisty okres przebywania niewolników w koloniach był z uwagi na wysoką śmiertel­ ność nader ograniczony, po wtóre zaś poziom moralny, intelektualny i re­ ligijny księży pozostawiał na ogół bardzo dużo do życzenia. Duchowni we francuskiej części Santo Domingo znani byli powszechnie z ignorancji i chciwości, a na Kubie z pijaństwa, próżniactwa, rozpusty i skłonności do uprawiania przemytu . Rezultat akcji ewangelizacyjnej był łatwy do przewidzenia. Chrzest w większości wypadków był zabiegiem czysto me­ chanicznym, a wymuszane na plantacjach modlitwy jednostronnie eks­ ponowały zasadę posłuszeństwa i pokory wobec panów. Starania o upo­ wszechnienie sakramentu małżeństwa, zresztą dość ograniczone, nie przy­ niosły wyników. 1 5 6 Klasowa użytkowość chrystianizacji nie była właściwie ukrywana. Do­ wódca francuskiego korpusu ekspedycyjnego na San Domingo, znający dobrze sytuację na Antylach przełomu X V I I I i X I X w., pisał o ówczes­ nym katolicyzmie kubańskim, że jest powierzchowny, dewocyjny i brak w nim głębszych zasad religijnych. Dodawał, że religia „uważana jest za broń w rękach bogatych właścicieli mającą utrzymać Czarnych w jarz­ mie" . W rozważaniach francuskiego kolona z San Domingo snutych u progu X I X w., a zmierzających do pogodzenia rewolucji z systemem kolonial­ nym, czytamy, co następuje: „Gdybym śmiał, to zaproponowałbym spisa­ nie Kodeksu Religijnego. Religia stanowi wielką potrzebę ludu murzyń­ skiego. Posługując się religią uczynicie z tego ludu to, co zechcecie. Reli­ gia to przesąd, ktoś powie. Cóż to ma za znaczenie, skoro jest to przesąd użyteczny?" Religia nie była oczywiście l i tylko zjawiskiem klasowo instrumental­ nym. Nie można wszak odmówić istotnych zasług w szerzeniu oświaty 1 8 5 H. В a n go u, L a Guadeloupe 1492-1848, Paris 1962, s. 121. V. P. M а 1 о u е it, Collection de mémoires sur les colonies et particuliěrement sur Saint-Domingue, t. 4, Paris 1802, s. 345-346; Kuba. Istoriko-etnografičeskie očerki, Moskwa 1962, s. 237-238. Archives Nationales (Paris), A F I V 1213 (list D. de Rochambeau do Napo­ leona Bonaparte). Archives des Affaires Etrangěres (Paris), Mémoires et Documents. A m é r i que nr 15, k. 115. 6 7 8 �56 TADEUSZ ŁEPKOWSKI niektórym zakonom i biskupom, a pomocy medycznej i ogólniej charyta­ tywnej określonym przedstawicielom duchowieństwa kolonialnego. Były to jednak raczej przysłowiowe wyjątki potwierdzające regułę. Jaki był stosunek niewolników do ewangelizacji i do Kościoła? W y ­ daje się, choć brzmi to z pewnością nader schematycznie, że w znacznej większości wypadków (mam tu na myśli przede wszystkim kraje kato­ lickie) był on nieufny, nieprzychylny, a nawet wrogi. Trzeba jednak podkreślić, że dotyczyło to przede wszystkim Murzynów świeżo przywle­ czonych z A f r y k i oraz niewolników bezpośrednio zatrudnionych w pro­ dukcji (a więc nie służby domowej). Tak więc wrogość wobec katolicyzmu (w wypadku anglikanizmu będzie to raczej wroga obojętność, gdyż — jak już wiemy — nacisk chrystianizacyjny był tu znacznie mniejszy) ogar­ niała przede wszystkim, choć nie tylko, jak jeszcze zobaczymy, te grupy murzyńskie, które w dalszej perspektywie mogły stać się substrátem, a zarazem podmiotem procesów narodotwórczych. Obcość i wrogość wobec katolicyzmu i protestantyzmu, jaką obserwu­ jemy wśród większości niewolników afrykańskich, daje się wytłumaczyć dość łatwo. Świat Białych, świat ucisku redukował się do k i l k u niero­ zerwalnie związanych ze sobą elementów. Plantator-właściciel, admini­ strator, strażnik-milicjant i ksiądz to były wszak filary, na jakich świat ów się opierał. Czarny niewolnik nie zapominał, że chrystianizm jest re­ ligią obcą, narzuconą, wspierającą jego niewolniczy status, religią plan­ tatora, religią białego człowieka. Nie mógł też zapomnieć, że reprezentan­ ci tej religii — o ich roli i postawie moralnej już wspominałem — byli również Biali, co na długo wznosiło nieprzekraczalną barierę we wzajem­ nej komunikacji . W miarę upływu lat spędzonych na wyspach antyłskich, a t y m bar­ dziej pokoleń, istnienie wciąż wizualnie obecnej religii katolickiej (koś­ cioły, kaplice, krzyże, tzw. święte obrazki rozdawane niewolnikom) w y ­ wierało wpływ na świadomość i podświadomość Murzynów. To przenika­ nie katolicyzmu do powszedniego życia niewolniczego uzewnętrzniało się w różnych aspektach codzienności (powierzchowne, ale stałe akcentowa­ nie przynależności do Kościoła, a także przyciągające uwagę steatralizowane formy kultu, dość chętnie przez niewolników, a głównie niewolnice akceptowane), zwłaszcza we wkładzie katolicyzmu (w mniejszym stop­ niu protestantyzmu) w tworzenie religii synkretycznych. 9 Synkretyzm religijny, wierzenia i obrzędy afro-antylskie, takie jak vodou lub shango, omawiane są na Seminarium naszym oddzielnie, to9 D. G u é r i n , Les Antilles décolonisées, Paris 1956, s. 99, pisze o czasach współczesnych, lecz liczne świadectwa z X V I I - X I X w. wskazują ma ostrzejszą jeszcze wrogość do „białej religii" w czasach niewolnictwa. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 57 też nie będę problemu tego rozwijał. Wydaje się, a dla moich rozważań jest to istotne, że tworzeniu się wspólnoty rasowej, klasowej i — to już sprawa bardziej skomplikowana — narodowej sprzyjały afrykańskie, mu­ rzyńskie religie synkretyczne, nie zaś chrześcijańskie. Oczywiście mam tu na myśli jedną z alternatyw narodotwórczych, a mianowicie tworze­ nie się narodów czarnych, postniewolniczyćh, a ściślej takich, w których dominantą etniczno-kulturową i ekonomiczno-społeczną byłaby społecz­ ność murzyńska. Vodou np. było religią integrującą społeczność niewol­ niczą m. in. dlatego, że elementy afrykańsko-animistyczne pozostawały jego rdzeniem, były jego istotą, co nie zmienia i nie zmniejsza roli chrystianizmu, bez poloru którego nie mógłby powstać system woduistyczny. Jest rzeczą interesującą, że niewolnicy antylscy niezmiernie rzadko odwoływali się do religii chrześcijańskich jako doktryn plebejsko-egalitarnych lub rewolucyjnych, choć nie brak przesłanek dla twierdzenia, że plantatorzy i władze kolonialne lękali się takiego pojmowania chrystianizmu. Oto bardzo wymowny przykład. Francuski ksiądz nazwiskiem Champroux, proboszcz jednej z parafii na Martynice, działał bardzo ak­ tywnie wśród niewolników na przełomie X V I I I i X I X w., osiągając w swej akcji duszpasterskiej niemałe sukcesy. On też zainicjował wzniesienie przez samych niewolników (i z ich dobrowolnych składek) kapliczki, w której umieszczono statuę Matki Boskiej. Kapliczkę, na której fronto­ nie wyryto napis „oparcie niewolników", uroczyście pobłogosławił pro­ boszcz. Odtąd do świątyni szły nie kończące się pielgrzymki niewolników, a zwłaszcza niewolnic. Murzyni składali przed ołtarzem kwiaty i datki. Ten drobny, zdawałoby się, fakt wywołał zaniepokojenie plantatorów. Ich porte-parole Henry Jacob Duibuc de Rivéry opracował obszerny memoriał-donos na proboszcza i skierował go do komisarza rządowego. Oto mianowicie, co pisał: „Ołtarz dla niewolników! Czyż może się mieścić w kolonialnym porządku politycznym? Ten ołtarz i te słowa «Sacra mentant, Appui des Esclaves» staną się pewnego dnia ośrodkiem sprzysiężenia, hasłem jednoczącym, fatalnym a nader mocnym węzłem splatającym wszy­ stkich niewolników kolonii". Dalej czytamy w memoriale, że Kościół jest jeden, a w modłach muszą brać udział wspólnie panowie i niewolnicy. „Niewolnicy — stwierdza z naciskiem Dubuc de Rivéry — nie powinni oddawać się kultowi tam, gdzie nie widzą ich panowie, zwłaszcza zaś w kaplicy, która doprawdy przeciwstawia jeden ołtarz drugiemu". Raport plantatora został uważnie przeczytany, zrozumiany i zaaprobowany. Re­ zultat? Proboszcza-„burzyciela" deportowano do F r a n c j i . 10 1 0 G. D e b i e n , Religion des esclaves et reaction des colons a la Martinique en 1802, „Revue de la Province du Maine" 1969, s. 239-240 (na podstawie Archives Nationales F19 6201). �58 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Porzućmy jednak na chwilę niewolników. Oto w X V I I I i X I X w. roś­ nie, zwłaszcza w koloniach hiszpańskich i francuskich, liczba wyzwoleń­ ców, Murzynów i częściej mieszańców. Są to najczęściej ludzie urodzeni w koloniach, nieraz związani z określoną wyspą jako ojczyzną (innej wszak nie znają) w drugim łub trzecim pokoleniu. Jeszcze w epoce nie­ wolniczej przenikają do handlu, rzemiosła, stają się drobnymi przedsię­ biorcami. Starają się odciąć — co jest ważne w t y m ściśle zreglamentowanym i hierarchicznym społeczeństwie kolonialnym — od niewolników, zwłaszcza produkcyjnych (niewolnicy służebni znacznie bardziej od po­ lowych ulegli wpływom białych panów). Wyzwoleńcy uważają się za bliż­ szych ludziom białym niż czarnym, podkreślają nieraz, że są solą swej ziemi. Otóż ta grupa najczęściej dystansuje się od wierzeń afro-chrześcijańskich jako prymitywnych i barbarzyńskich, a chcąc się upodobnić do Białych nierzadko manifestuje swą chrześcijańską (katolicką najczęściej) gorliwość. Jest to na ogół powierzchowne i instrumentalne, silniejsze oczy­ wiście w koloniach o małej liczbie czarnych niewolników (Santo Domin­ go, Puerto Rico), lecz dla naszych rozważań istotne, gdyż druga z alter­ natyw narodotwórczych bazuje na wyniesieniu średniej warstwy w y ­ zwoleńczej do pozycji i roli wiodącej. Nieraz wyzwoleńcy, podobnie jak część białej warstwy średniej, skłaniają się ku wolnomyślicielstwu. 5. Jednym z decydujących momentów w procesach narodotwórczych na Antylach był okres kryzysu systemu gospodarki niewolniczej i sa­ mej — stopniowej najczęściej — abolicji niewolnictwa (od schyłku X V I I I do schyłku X I X w.). Wspomniałem już o dwóch wariantach procesów narodotwórczych, które w uproszczeniu można nazwać modelem „czarnym" i modelem „kolorowym". Ale istniała też koncepcja narodu białego, koncepcja wy­ suwana na Antylach, która w niektórych krajach pozaantylskich okazała się w końcu dominująca (Stany Zjednoczone, Południowa Afryka). Kon­ cepcja ta opierała się m. in. na silnym podkreśleniu roli ehrystianizmu i Kościoła w przeciwstawianiu się „barbarzyńskiej" i rzekomo antybiałej wierze afro-antylskiej. Niemal wszystkie wielkie ruchy wyzwoleńcze omawianego okresu, a ruchy te nie tylko były społecznowyzwoleńcze, lecz przecież dążyły do uformowania na gruzach systemu niewolniczego wspólnot, które można by nazwać narodowymi, występowały przeciw Kościołom jako instytuc­ jom związanym ze znienawidzonym, starym porządkiem społeczno-ekonomicznym. Można nawet powiedzieć, że antykatolicyzrn i antyanglikanizm odegrały w wysokim stopniu rolę integracyjnonarodową, zwłaszcza że oficjalne Kościoły usztywniły swoje stanowisko w epoce wielkich re­ belii. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 59 Oto parę przykładów. Najczęściej cytowany, niemal już „klasyczny", jest casus Haiti. Powstanie niewolników północnej prowincji Saint Domingue w sierpniu 1791 r. zostało jeśli nie przygotowane organizacyjnie, to z pewnością zainicjowane — w sensie wpływu na wprowadzenie stanu społecznej irytacji i zbiorowego paramistycznego podniecenia — przez hounganów, czyli kapłanów vodou (np. słynny Boukman). Również na­ stępne akty rewolty oraz działania mas niewolniczych w toku wojny w y ­ zwoleńczej 1802-1803 r. pozostawały pod wpływem vodou. Ta „afrykań­ ska religia" ostro przeciwstawiana oficjalnemu a europejskiemu, kolonialistycznemu katolicyzmowi odegrała rolę integrującą różne pochodzeniem grupy Murzynów haitańskich, umacniała wolę walki, osładzała nawet chwilę śmierci . Nie należy jednak, jak się zdaje, przeceniać roli vodou , gdyż niemała część czołowych a popularnych przywódców murzyńskich („aktyw narodowy") prowadziła wojnę o niepodległość i organizowała państwo pod hasłami katolicyzmu, występując przy t y m zdecydowanie przeciw vodou. A szło t u o tak wybitnych ludzi, jak Toussaint-Louverture czy Henri Christophe. W ogóle większość pierwszych państwowych przywódców niepodległe­ go Haiti (wyjątek stanowi cesarz Faustyn I , czyli Soulouque), aż po Geffradra i konkordat z 1860 г., uważała, że państwo nowoczesne, chcąc być traktowane na równi przez inne organizmy państwowe, musi popierać — choćby pozornie — nowoczesną, europejską religię, a nie afrykańskie przesądy. Jednak katolicyzm w t y m czasie nie odegrał w żadnym stop­ niu roli narodowomtegrującej. Pamiętajmy, że: 1 — aparat kościelny był słaby, a księża bardzo nieliczni; 2 — Haiti było skutecznie izolowane od świata zewnętrznego; 3 — ogromna większość chłopów i żołnierzy aktyw­ nie sprzyjała vodou, które uważano za religię własną, katolicyzm zaś za wiarę elity, bogatej „arystokracji", choć w istocie mulacka haute société była religijnie indyferentna . W tych warunkach raczej vodou stało się u 12 13 11 L . D e n i s , F . D u v a 1 i e r, L'évolution stadiale du Vodou, „Bulletin du Bureau d'Ethnologie", nr 3: ,1944, s. 28; E . C . P a u l , Questions d'histoire, Port-auPrince 1955, s. 15; wg L . M o r i n L а с o m b e, he role émancipateur de la re-pu­ blique negre d'Ha'iti, Paris b.d. (1947?), s. 18, kult vodou reprezentował mistycyzm wojny w y z w o l e ń c z e j , chrystianizm natomiast kolonializm francuski; ciekawie o ro­ li vodou pisze w swej znakomitej powieści pt. El reino de este mundo s ł y n n y pro­ zaik kubański Alejo Carpentier. Religion and politics in Haiti, Washington 1966, s. 18. Konsul Generalny Francji w Port-au-Prince pisał w 1826 г.: „je declare que le peu qui reste ici de principes religieux marche rapidement á rentier abandon du cuite et des devoirs publics ď u n chrétien. L e President de L a République ne va á la messe, n'entend la messe que deux ou trois fois dans l'année". W stolicy kraju, dodaje, czynny jest tylko jeden kościół obsługiwany przez 2 księży. Na msze przychodzą tylko kobiety (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Commerciale Port-au-Prince nr 1, k. 134). 12 1 3 �60 TADEUSZ ŁEPKOWSKI czynnikiem zespalającym, narodotwórczym. Nie zmieniło to faktu dość oczywistego: w dalszej perspektywie vodou stać się musiało regresy w nym elementem świadomości społecznej, hamującym pełną integrację na­ rodową. Na Kubie środowisko niewolnicze związane było z katolicyzmem nie­ wiele silniej niż w Haiti. Religie synkretyczne odgrywały tu w procesie zespalania niewolników jako grupy etniczno-kulturowej pewną rolę, zda­ je się wszakże, że mniej istotną w aspekcie narodotwórczym niż w Haiti. Wprawdzie zbiegowie z plantacji, zgrupowani w tzw. palenques zwalcza­ ni byli tak przez administrację i wojsko, jak przez hierarchię kościelną, co z kolei zaostrzało ich nieufny i niechętny stosunek do duchowieństwa, lecz przyporządkowanie religijne i intensywność życia religijnego nie były na Kubie sprawą decydującą w procesach narodotwórczych. Zresz­ tą do 1868 г., czyli do wybuchu Wojny Dziesięcioletniej, geograficzna, społeczna i kulturowa separacja apalencados i ich brak kontaktu z gru­ pami świadomymi narodowo, z kubańskim „aktywem narodowym", spra­ wiały, że dość liczne grupy murzyńskie pozostawały poza ramami two­ rzącej się wspólnoty narodowej . Okres wojen o niepodległość Kuby (1868-1898) okazał się dla proce­ sów narodotwórczych decydujący. Obóz rewolucyjno-patriotyczny, do którego przyłączyła się czynnie (we wschodniej połowie kraju) lub za którym stała biernie (w części zachodniej) większość ludności m u r z y ń ­ skiej i mulackiej, był dość konsekwentnie laicki i tolerancyjny religijnie, natomiast niemal całe duchowieństwo katolickie stanęło po stronie Hisz­ panii, broniąc zażarcie tzw. integridad nacional. Dodać warto, że słaby związek z katolicyzmem większości białych chłopów kubańskich, wolnomyślicielstwo patriotycznych przywódców, niemal z reguły aktywnych masonów, powierzchowność chrystianizacji i indyferentyzm religijny śred­ nich warstw mulackich, wszystko to zdecydowało o tym, że katolicyzm nie odegrał żadnej roli jako czynnik integracji narodowej (nb. konstytucje Wolnej Kuby oddzielały Kościół od państwa). Pod koniec X I X stulecia to, co katolickie, było dla ogromnej większości świadomych członków tworzącego się narodu kubańskiego synonimem kolonialnego hiszpanizmu, wstecznictwa, arystokratyzmu i monarehizmu. Nie oznaczało to, by część społeczeństwa, zwłaszcza Biali, nie była przywiązana do powierz­ chownego ceremoniału licznie obchodzonych świąt katolickich . u 15 Inaczej niż na Kubie, ale też odmiennie niż w Haiti, układały się spra­ w y na protestanckiej Jamajce. Motorem murzyńskiego buntu, wymusza­ jącego przyspieszenie abolicji (a wszak abolicja stanowiła jeden z nie1 4 Zob. J . L . F r a n c o , Cuatro siglos de lucha por la libertad: Los Palenques, „Revista de la Biblioteca Nacional José Marti', nr 1: 1967. H. C a s t o n n e t d e s F o s s e s , Cuba et Puerto Rico, Lille 1889, s. 20. 1 5 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 61 NARODOTWORCZE zbędnych kroków na drodze ku integracji narodowej), była nie „własna", afro-antylska religia, lecz działalność wyrosłych z tzw. drugiej reformacji X V I I - X V I I I w. sekt i Kościołów protestanckich. Abstrahuję t u od miesz­ kających w niedostępnych, górskich siedzibach zbiegów (maroons), któ­ rzy żyli właściwie na marginesie rewolucyjnego ruchu abolicyjnego nie­ wolników z plantacji. Wśród Murzynów „polowych"' działać zaczęły od schyłku X V I I I w., zwłaszcza zaś w pierwszych dekadach X I X w., aktywne, a niechętnie na­ stawione wobec biernego, oficjalnego Kościoła, grupy misjonarskie wro­ gich wobec niewolnictwa kwakrów, metodystów, baptystów, braci mo­ rawskich i in. Na czoło wysunęli się rychło baptyści, którzy mieszkali razem z niewolnikami, pracowali z nimi, uczyli czytać i pisać. Pod wpły­ wem misjonarzy sami Murzyni budowali, najczęściej po nocach, swe świą­ tynie i kaplice. Dość szybko demokratyczne gminy baptystów stały się zaczynem i ośrodkiem wolnościowej agitacji i konspiracji. Powstanie nie­ wolników przełomu 1831 i 1832 r. aktywnie popierali baptyści. Plantator­ skie Zgromadzenie Kolonialne Jamajki potępiło ostro wywrotową działal­ ność sekt, a wojsko rozprawiało się ze szczególnym okrucieństwem z M u rzynami-baptystami. Żołnierze podpalili 14 kaplic baptystów i 6 świątyń metodystów. Represje te jeszcze silniej zjednoczyły niewolników wokół baptystów-misijonarzy. Ten stan trwał jednak dość krótko. Już w kilka­ naście lat po abolicji z 1833 r„ gdy minął bohaterski okres wzniesienia się fali rewolucyjnej, narastać zaczęły spory między misjonarzami a w y ­ zwoleńcami, m. in. o chrzest dzieci nieślubnych, o małżeństwa i t d . Od lat 60-70 X I X w., wraz z postniewolniczą stabilizacją stosunków społecz­ nych na wyspie, zaczęły się wolno zacierać antagonizmy i różnice między sektami i Kościołami protestanckimi w t y m sensie, że baptyzm stopniowo przestawał być demokratyczno-rewolucyjną, „murzyńską" religią. 1 6 O ile na Jamajce zróżnicowanie wyznaniowe dotyczyło problemów wewnątrz protestantyzmu, to na Trynidadzie sytuacja w X I X i częścio­ wo X X w. była znacznie bardziej skomplikowana. Katolicyzm reprezen­ towały osoby pochodzenia francuskiego, hiszpańskiego, portugalskiego i wenezuelskiego oraz część Murzynów, protestantyzm — Brytyjczycy i część ludności czarnej i kolorowej. Żadne z wyznań i sekt nie uzyskało dominującej pozycji i nie wpłynęło, jak się wydaje, w istotniejszy spo­ sób na niezmiernie tu złożone i nietypowe procesy narodotwórcze, które można raczej nazwać stopniowym przechodzeniem od modelu społeczeń­ stwa niewolniczego do kosmopolitycznego społeczeństwa pluralnego . Być 17 1 6 P. D. С u r t i n, Two Jamaicas. The Role of Ideas in a Tropical 1830-1865, Cambridge 1955; A b r a h a m s , op. cit., s. 66-73. i? a . P. M a i n g о t, From ethnocentric to national history writing plural society. ..Caribbean Studies", vol. 9: 1969, nr 3, s. 68-86. Colony in the �62 TADEUSZ ŁEPKOWSKI może dopiero ostatnie 10 lat, a więc okres po uzyskaniu niepodległości przez Trynidad-Tobago, stanowi czas stopniowego dojrzewania jednoli­ tej, chronionej własną tarczą państwową, wspólnoty narodowej, ale i to jest bardzo dyskusyjne. 6. W ostatnim stuleciu, a więc w dobie postniewolniczej, wpływ Koś­ cioła katolickiego na procesy narodotwórcze, zwłaszcza w toku walki o du­ sze z protestantyzmem, zredukowany został do minimum przez fakt naro­ dowej i rasowej obcości członków stanu duchownego. Na Kubie znaczna większość księży i cała niemal hierarchia rekrutowały się spośród Hisz­ panów, i to zarówno w epoce kolonialnej, jak w czasach Republiki. Hie­ rarchia katolicka, silnie powiązana z górną warstwą klas posiadających, wywierała niewielki wpływ na ogół ludności. Postacie takie, jak nie­ zwykle aktywny w X I X w. w akcjach ewangelizacyjnych i rozbudowie organizacyjnej Kościoła arcybiskup Antonio Claret y Clara, należały do rzadkich wyjątków . W Haiti po 1860 r. obserwujemy napływ księży Francuzów. Odegrali oni w ubiegłym i bieżącym stuleciu poważną rolę w budowaniu oświa­ ty i podtrzymywaniu związków kulturowych Haiti z Francją. Księża i zakonnicy wywarli wpływ przede wszystkim na mulacką elitę, stano­ w i l i szturmową grupę kulturalnej i politycznej rekolonizacji, a raczej swoistego neokolonializmu. Ich obecność uwydatniała podział społe­ czeństwa haitańskiego na dwa odłamy: katolicko-zeuropeizowany, miej­ ski, i woduistyczno-afrykański, wiejski, i przyczyniła się tym samym do narodowej dezintegracji. Kościół wywierał silną presję na kolejne rządy w kierunku intensyfikacji represji wobec zwolenników vodou. W rezultacie organizowano rządowo-kościelne kampanie antywoduistyczne (m. in. 1896, 1913, 1939) . Represje pobudzały nietolerancyjne, wsteczne, szowinistyczne i rasistowskie elementy w dawniej pozytywnej tradycji narodowointegracyjnej, jaką spełniało vodou, a to w dalszej perspektywie ułatwiało rozprzestrzenianie się demagogiczno-nacjonalistycznej propagandy duvalierowskiej. Należy tu wspomnieć o ujawnieniu się, prawda że na marginesie ży­ cia antylskiego, częściowo pozytywnych przykładów wkładu katolicyzmu do procesów narodotwórczych. Najbardziej znany z nich to casus Do­ minikany. Był to w początkach X I X w. kraj słabo zaludniony i bardzo słabo zagospodarowany, raczej wpatrzony w dawną przeszłość niż w nie­ pewną przyszłość. Dominikański immobilizm bazował na starej tradycji katolickiej i na odrębności swego patriarchalnego, hodowlano-pasterskiego trybu życia. Biedny, mały kraj stanął w X V I I I i X I X w. oko w oko 18 19 1 8 19 H . D a n i e l - H o p s , L'Eglise des Religion and politics in Haiti, s. 5. revolutions, Paris 1960, s. 735, 759. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE 63 z potężnymi wrogami i „przyjaciółmi", takimi jak Francja i Haiti. Szczególnie niebezpieczne było czarne, rewolucyjne, woduistyczne Haiti. Inwazje haitańskie 1801, 1805, 1822, 1844, 1849, 1855-1856 г., a zwłaszcza inkorporacja kraju i okupacja lat 1822-1843 postawiły Dominikanę w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa utraty narodowościowej oso­ bowości. Ratowali się Dominikańczycy obroną swego języka, religii i obyczaju. Katolicyzm zwłaszcza stał się ważkim czynnikiem zjednocze­ nia walczących o niepodległość Dominikańczyków. Symbioza pojęć „Dominikańczyk" i „katolik" dokonała się w toku haitańskich prześladowań. Haitańczycy zamknęli wszystkie kościoły, z wyjątkiem Katedry w Santo Domingo, oraz uniwersytet Św. Tomasza z Akwinu, odebrali Kościołowi jego dobra ziemskie, nie cofnęli się przed wygnaniem z kraju bohater­ skiego obrońcy praw katolików, arcybiskupa Valery. Nic dziwnego, że kierowany przez Juana Pabla Duarte spisek niepodległościowo-patriotyczny, zwany Trinitaria, za hasło przyszłego państwa dominikańskiego przyjął zawołanie „Bóg — ojczyzna — wolność" . Zresztą cały ruch na­ rodowy przesiąknięty był duchem religijnoTkatolickim . Nowa republi­ ka, ustalając w 1843 r. swój sztandar, wprowadziła na tło barw Haiti biały krzyż, a do swego herbu krzyż i otwartą księgę Ewangelii. 20 21 W Dominikanie, mimo sporadycznych konfliktów państwo—Kościół, katolicyzm korzystał z uprzywilejowanych pozycji ekonomicznych, k u l ­ turalnych i politycznych, pozycji tak silnych, że mógł sobie pozwolić na tolerowanie nielicznych protestantów, prawda że szybko się dominikanizujących . Do zjawisk epizodycznych, mimo to jednak znamiennych, bo niezmiernie rzadko spotykanych nawet w państwach ultrakatolickich, należy sprawowanie urzędu prezydenta w latach 1912-1913 przez arcy­ biskupa Adolfo Alejandro Nouel у Bobadilla. Hierarchia katolicka, w skład której wchodzili w X X w. nie-Dominikańczycy, stała się przez czas dłuższy podporą krwawej dyktatury Trujillo. Uważano ją powszech­ nie za jedną z najbardziej reakcyjnych w Ameryce Łacińskiej. Wspierany przez państwo wpływ Kościoła na naród dominikański, 22 2 0 R. M a r r e r o A r i <s t y, La República Dominicana. Origen y destino del pueblo más antiguo de América, Ciudad de Trujillo 1957, s. 269-271. W odezwie powstańczej J . M. Imberta z 5 ИТ 1844 г. czytamy na zakończe­ nie: „El gobierno que se ha formado en el Puerto Principe, no tiene Religion, puesto que no ha adoptado ninguna; y abandonareis vosotros la religion de vuestros padres, y el único bien y consuelo que nos quedaba después de veinte y dos años de sufrimiento? . . . No m á s sufrimiento, se acabo para siempre: mori­ remos por Dios, por nuestra Religion, por la patria y la Libertad" (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Politique, Dominicanie nr 1, k. 79). H . H o e t i n k, Materiales para el estudio de la República Dominicana en la segunda mitad del siglo XIX (parte II), „Caribbean Studies", vol. 7: 1967, nr 3, s. 4-6. 2 1 2 2 �64 TADEUSZ ŁEPKOWSKI zwłaszcza na zacofaną ludność wiejską, wydaje się również dziś najsil­ niejszy w całym regionie karaibskim. Losy katolicyzmu na Puerto Rico układały się odmiennie niż w są­ siedniej Dominikanie. Kościół do schyłku X I X w. był organizacyjnie słaby, a nieliczni księża nie ogarniali swym wpływem rozsianej ludności wiejskiej. Katolicyzm puertorykański adaptował sporo elementów afry­ kańskiego pochodzenia oraz spirytyzm i charakteryzował się ogromnie rozbudowanym kultem świętych. Natomiast hierarchia katolicka, ściśle związana z hiszpańską administracją kolonialną, obca była większości mieszkańców wyspy. Nic dziwnego, że podczas powstania niepodległościo­ wego w 1868 r. (tzw. Grito de Lares) szeregowi księża wiejscy aktywnie poparli ruch patriotyczny, podczas gdy cała hierarchia opowiedziała się za Hiszpanią. Po zajęciu wyspy przez wojska Stanów Zjednoczonych narzucone władze starały się ułatwić nową kolonizację przez usilne popieranie pro­ testantyzmu. Wywołało to opór, który jednak rzadko przybierał ostrzej­ sze formy. Szło raczej o obronę i zachowanie powierzchownie traktowa­ nych obyczajów, m. in. też modelu rodziny, nie zaś odrębności narodo­ wej. W ostatnich dziesięcioleciach nastąpiło społeczne odwrócenie lojal­ ności narodowo-religijnych. Współcześnie katolicyzm (łącznie ze społecz­ nym konserwatyzmem) popierają bardziej bogate, „wielkie rodziny" kreolskie niż lud puertorykański. Mimo postępów laicyzacji, a także ofensywy Kościołów i sekt protestanckich (nieco ponad 10% ludności), katolicyzm uważany jest w pewnym stopniu za wyraziciela i nosiciela wartości rdzennie puertorykańskich, a protestantyzm północnoamery­ kańskich . W ostatnich dziesięcioleciach obserwujemy ofensywę protestantyzmu z USA na katolickie Antyle. Jest to oczywiście jeden z aspektów dzia­ łania imperializmu w t y m regionie świata. Misje protestanckie są z re­ guły bogate, „nawracanie" wiąże się nierzadko z wydatną pomocą f i ­ nansową, wysyłaniem paczek, rozdawnictwem aparatów tranzystoro­ wych itp. Jednocześnie, biorąc pod uwagę fakt liczebnej słabości prote­ stantyzmu w Haiti, na Puerto Rico lub w Dominikanie, Amerykanie prag­ ną sobie podporządkować, choćby częściowo, katolicką hierarchię kościel­ ną. O ile w X I X w. biskupi byli najczęściej Hiszpanami, o tyle w X X w. zaczynają być nimi coraz częściej duchowni z USA . 23 2i 23 The People of Puerto Rico. A study in Social Anthropology, Urbana 1956. W 1960 r. Haitańczycy stanowili zaledwie 30,2°/o kleru w swym kraju. Na Puerto Rico blisko 50% d u c h o w i e ń s t w a świeckiego reprezentowali cudzoziemcy (głównie Hiszpanie i Włosi) a zakonnego niemal 100%. I . A l o n s o , G . G a r r i d o, La Iglesia en América Central y el Caribe. Estructuras eclesiásticas, Madrid 1962, s. 25, 51. 2 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 65 NARODOTWÓRCZE Nie należy jednak traktować wszystkich misyjnych akcji protestan­ ckich w aspekcie polityczno-propagandowym. Na Puerto Rico i w Haiti np. część chłopów i robotników chętnie przyjmuje „sekciarski" prote­ stantyzm (bo nie w jego formie luterańskiej lub prezbiteriańskiej) jako system bardziej demokratyczny, ludowy, pozytywnie odróżniający się od sztywnego, odległego, anonimowego i zinstytucjonalizowanego Kościoła katolickiego . Antylski dwudziestowieczny katolicyzm, nawet w stosunkowo gorli­ wej religijnie Dominikanie, wyraźnie słabnie, nie wykazując żadnej pręż­ ności. Maleje liczba praktykujących, w wielu krajach katolicyzm stano­ w i tylko powierzchniową warstwę wierzeń z proweniencji animistycz­ nych" , wielu formalnych katolików odwraca się od obcego, „arysto­ kratycznego", niechętnie odnoszącego się do reform Kościoła, rośnie indyferentyzm i nasilają się tendencje wolnomyślicielskie. Przyczyn tego stanu rzeczy szukać należy, jak się wydaje (a co już częściowo zostało powiedziane), w różnych zespołach zjawisk takich, jak słabość i obcość „aparatu" kościelnego i jego związki z klasami posiadają­ cymi, działalność masonerii, wpływ przesądów i wierzeń afro-antylskich, a także aktywność ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwo­ leńczych. , Katolicyzm antylski ostatnich lat nie wytworzył, w odróżnieniu od Chile, Wenezueli, Kolumbii i innych krajów latynoamerykańskich, nur­ tów polityczno-ideólogicznych rewolucyjnych lub reformatorskich. P r ó ­ by przejścia na lewą stronę areny politycznej i nawiązania kontaktu z masami wyzyskiwanych chłopów i robotników są tu słabe. Ujawniły się wprawdzie takie tendencje w haitańskiej studenckiej organizacji ka­ tolickiej, walczącej z dyktaturą Duvaliera, w chrześcijańskich związkach zawodowych i Partii Społeczno-Chrześcijańskiej. W Dominikanie nie­ wielka Partia Chrzęścijańsko-Społeczna sprzyjała reformom prezydenta Juana Boscha i poparła rewolucję konstytucjonalistyczną 1965 r . Ale np. na Puerto Rico powstała w 1960 r. Partia Akcji Katolickiej jest ugru­ powaniem skrajnie prawicowym, przeciwnym tak niepodległości, jak 25 26 2 7 2 5 Por. przykład s u k c e s ó w protestantyzmu (obecnie 65°/o mieszkańców) w m a ­ łej wiosce haitańskiej w górach L a Selle (H. de R o n c e r a y , Une micro-collectivíté rurale hażitienne: Furcy, „Revue de la Faculté d'Ethnologie", nr 7: 1963, s. 15-18. E . R e v e r t , De quelques aspects du folk-lore martiniquais (la magie antillaise), Paris 1951, s. 158, stwierdza, iż absolutna przewaga katolicyzmu na wyspie jest tylko zewnętrzna, a „le milieu martiniquais a réagi et continue de réagir á la facón du paganisme antique". S. M a r k i e w i c z , Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, s. 265. 2 6 2 7 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �66 TADEUSZ ŁEPKOWSKI autonomii wyspy, a żądającym przekształcenia Puerto Rico w kolejny stan Unii północnoamerykańskiej . Bardzo interesująco ułożyły się stosunki między Kościołem katolickim a rządem rewolucyjnym na Kuibie. Pierwsza faza (lata 1959-1961) to okres aktywnego zwalczania Rewolucji przez reakcyjne koła katolickie (demonstracje, kontrrewolucyjna działalność podziemna itp.). Władze k u ­ bańskie, podkreślając zasadę pełnej swobody sumienia i wolności religii, zmuszone były do kontrakcji, m. in. do deportowania poważnej grupy księży, zresztą nie-Kubańczyków (głównie Hiszpanie). Paruset obcych księży emigrowało z własnej woli. Druga faza (od 1962 r.) to poprawne, a nawet dobre stosunki Kościół-państwo i państwo-Watykan. Kler porzu­ cił działalność polityczną, uległ zresztą „kubanizacji", choć pozostało na wyspie sporo księży belgijskich i kanadyjskich. Katolicy lojalnie współ­ pracują z władzami rewolucyjnymi. Po śmierci Jana X X I I I prezydent Osvaldo Dorticos, rzecz znamienna, ogłosił na Kubie trzydniową żało­ b ę . Katolicyzm, wobec wysokiego stopnia laicyzacji społeczeństwa ku­ bańskiego, nie wywiera jednak większego wpływu ani na przeobrażenia socjalne, ani na świadomość narodową. Kilka uwag końcowych: 1. Specyfika etniczno-kulturowa rozwoju społeczności pluralnych na Antylach sprawiła, że formalne przynależności wyznaniowe często nie odpowiadają przynależności rzeczywistej i rze­ czywistemu rozwojowi życia religijnego. 2. Katolicyzm nie zapuścił głę­ biej korzeni w masach, a Kościół wiązał się i wiąże najczęściej z siłami reakcyjnymi, kolonialnymi i neokolonialnymi. 3. Miejsce religii kato­ lickiej w świadomościach narodowych jest drugo- lub trzecioplanowe; wyjątek stanowią nieraz synkretyczne religie afro-antylskie. 4. Niemal nigdzie katolicyzm nie odegrał roli samodzielnego czynnika w procesach narodotwórczych, a nierzadko je hamował. 5. Protestantyzm, w pewnych przypadkach i okresach silniej niż katolicyzm związany z masami l u ­ dowymi, nie stał się jednak istotnym czynnikiem wyodrębnienia naro­ dowego. 6. Współcześnie rola katolicyzmu i protestantyzmu w procesach tworzenia się i przeobrażania grup etniczych i narodów antylskich w y ­ raźnie maleje, a należy przypuszczać, że w przyszłości tendencja do „odreligijnienia" świadomości narodowej jeszcze bardziej się pogłębi. 28 29 2 8 N. T. P o j а г к o w a, Kolonialnaja politika SSzA w Puerto-Riko, Moskwa 1969, s. 164. J . D r o h o j o w s к i, Religie i wierzenia w życiu Ameryki Łacińskiej, War­ szawa 1964, s. 106. 2 9 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 67 Tadeusz Łepkowski C A T H O L I C I S M , PROTESTANTISM AND T H E FORMATION O F NATIONS IN THE A N T I L L E S A Summary The paper discusses some selected aspects of the historical role of Catholicism and of protestant denominations in the formation of national communities and their self-consciousness in the Antilles. The data refer mainly to the formally catholic countries. Particular stress is laid on the period from the 18th to the 20th century. Because of the highly specific ethnic and cultural features of development of the pluralistic societies in the Antilles during and after the epoch of slavery, the formal denominational affiliations did not reflect the actual religious awareness or the actual development of religious ideas and behaviour; this is particularly true about the period from the break of the 17th and 18th centuries. The positive or negative correlation between religion and national awareness depended upon concrete processes of nation formation ("white", "black", "pluralistic", "racially and culturally integrated" nations). During the colonial period Catholicism in general failed to take deeper roots among the "coloured" masses, and the Church as an institution (its hierarchy) has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French Antilles. The sole exception tionary, colonial and neo-eolonial forces, negatively influencing the processes of national consolidation. With one exception, Catholicism failed to play the role of an independent or significant factor in these processes, while quite often it has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French antilles. The sole exception is the case of' Dominicana, where the French and Haitian occupants assumed an anti-catholic policy during the first half of the 19th century and in effect the catholic faith and hierarchy became identified with national feelings. While Catholicism played only a minor role in the national awareness of the Antilles, the syncretic Afro-Antillian cults, like vodou, in part santería, shango etc., were much more significant in this respect. E.g., in Haiti described somewhat more extensively than the other countries in this paper, the national awareness has been very strongly connected with vodou. Catholicism, however, was linked with the French colonialism (and during the period of independence with cultural neo-colonialism) and its social basis remained narrow {the mulatto "aristocracy"). The evangelization of the masses by the big protestant churches was even more superficial than by the Catholic churches in the slavery and post-slavery societies. In effect Anglicanism and Calvinism failed to become important factors of national identification. I n the process of integration of the masses (the "co­ loured" model of nation, anti-colonial in its essence) some role was played by the Baptists in Jamaica in the first half of the 19th century. At present, the role of Catholicism and of protestantism, supported by the U S A for political reasons, becomes even lesser in the social and political life and in the processes of integration of ethnic groups into modern nations. I t can be expected that the tendency to secularization of national awareness will be more and more marked. Such a process is obvious in the socialist Cuba, though its revolutionary government does not interfere with the Church in its pastoral activities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5a88310df0019eb303d050a5174158.pdf 4f211f48957b3d36309b5d1102b68e22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:256 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.701-744 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u M z E A MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ETHNOGRAPHIC L INTRODUCTION MUSEUM COLLECTIONS AND GENERAL CHARACTERISTICS IN POLAND OF MUSEUMS The aim of the present article*) is to give an introduction to ethnographic museum directing in Poland as well as to give a general characteristic of the museums. The paper contains a short summary of information on the ethnographic museums existing, nowadays, in Poland, and on ethnographic sections in various multisectional museums, in small collections found in various museums of a regional type and finally in museums situated in the open. Ethographic museum collections in Poland suffered an enormous disaster during the Second World War. The Central Ethnographic Museum in Warsaw had been burnt, many coLlections were carried off, stolen, plundered or destroyed. After the war an action has been taken to resume the museum directing, to protect the extant collections, and to organize field research work the main purpose of the latter being gathering and protection of relics the state of which is in danger. In the area of the reconquered northern and weste,rn provinces a further development of museums already existing and creation of new ones has been carried out. The period between 1946 and 1963 marked an intensive development of the museum directing in Poland especially in the line of interior organization of the museums and of the spreading of their activity. Poland possesses in Warsaw the biggest Museum of Folk Culture and Art organised after the war and having the character of a central museum - a continuation of the pre-war Ethnographic Museum. Warsaw State Ethnological. Museum and the Museum of Folk Culture and Art in Poznań (a department of the National Museum in Poznań) are directly sugordinate to the Ministry of Culture and Art in Warsaw . • This article has been written on the initiative of the polish Ethnographic society in concordance with the Direction of the Museums and Relic Protection, Ministry of Culture and Art on the basis of questionnaires, ample correspondence and personal 'field interviews carried out and closed at the end of 1963. - �702 703 The total number of independent ethnographic museums in Poland amounts to 3 (in Warsaw, Cracow and Toruń). There is an Archaeologic and Ethnographic Museum (in Łódź). The Museum in Łowicz is a Department of the National Museum in Warsaw. The Ethnographic seum in Wrocław . Museum in Wrocław is a Section of the Silesian 1\1u- .There ~re 10 ethnographic sections of District Museums in province capItals ,(BIałystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Koszalin, Lublin, Olsztyn, Opole, Rzeszow, Szczecin, Zielona Góra). The number of regional museums possessing ethnographic collections and being subordinate to National Councils or to social institutions is 90. The t~tal amount of ethnographic museums, ethnographic departments a~d sectIOns as well as social posts having ethnographic collections together wIth mu.seums in the open amounted in Poland at the beginning of 1964 to 110 wIth a total number of 177.196 relic exhibits*) 1. MUSEUMS (EXCEPT MUSEUMS other Social institutions. Dissipated ethnographic collections are also found in various art-and artistic handicraft sections of National Museums a,nd Regional Museums, as well as in other ones, e. g. in museums of Techniq'ue and Textile Industry, in Museum of Musical Instruments in Poznań, in mining museums, in catholic diocesan museums and in private hands. IN THE OPEN). Te following collections have in this country an all-Poland range: Warsaw State. Ethnological Museum the Ethnographic Museum in Cravow, the ArcheologlC and Ethnographic Museum in Łódź as well as the Ethnographic M~zeum (Department of the National Museum) in Poznań. The Ethnograp.hlc Museum in Toruń has a northern-Polish range and, in the domain of fIshery a nation-wide range. T~e s~rvice. areas of the remaining museums embrace major or minor regIOns mhablted by particular ethnic groups. E~r?pean non·Polish collecions with a considerable material of Slav exhlglts are found in the Warsaw State Ethnological Museum and in the Ethnographic Museum in Cracow. Extra European collections are in the follorwing museums: the Museum of Fol~ Culture and Art in Warsaw and in Poznań, the Ethnographic Museum m Cracow, the Regional Museum in Pabianice (province of Łódź) and the Museum of Western Pomerania in Szczecin; the Museum in Bochnia (prov~nce of Cracow) has besides a collection of artistic handicraft. There IS also a small number of ethnographic collections in care cf lyce~ms, schools and various institutions such as the Polish Society for TourIsm, Central Office of Folk Industry and Folk Art Houses of Culture and • the total number of ethnographic relic exhibits in Poland amounted in 1955 to 112.000 (See Bibliography: M. Znamicrowska Priifferowa. Museums and ethnograpric 'l~ctlOns In Poland), whereas in 1958 their total was 115.000 (See BibliographY: ~•. Gładysz. The sCIentIfIc actlvlty of the museums after the war). . 2. MUSEUMS LOCATED IN THE OPEN There are at the present time in Poland 13 museums of the skansen type, located in the open. Apart from that, a fair number of such museums is in the stage of organization and of premilinary preparatory work. They arise not only on the initiative of ethnographic museum centres but also at the suggestion and the aid of Keepers of Monuments in Province Capitals. In the town of Sanok, province of Rzeszów, there is a Museum of Folk Architecture exclusively devoted to this problem. A fairly big space is occupied by sets of buildings arranged for the exposition in the Museum in Nowogród, District of Łomźa, province of Białystok, in the museum of Olsztynek, District of Ostróda, province of Olsztyn and in the Museum of Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ, province of Cracow. There are in Poland besides museums located in the open, in form of several buildings, farms or huts provided with authentic furniture originating from the same farm or purcn'ased in the nearest vicinity. With the category of sui generis museums in the open are also ranked regional museums, the so called Creative Dwelling Chambers inhabited by their owners and in which art and artistic handicraft is demonstrated, e. g. the Kurpian Creative Dwelling Chamber in Tatary near Kadzidło, District of Ostrołęka, province of Białystok in which the visitors are shown the manufacturing of cutouts and decoration of interiors, or the Beskid Creative Dwelling Chamber in Istebna, District of Cieszyn, province of Katowice, where folk musical instruments are exhibited, as well as the Łowicz Creative Dwelling Chamber in Złaków Borowy, District of ł,owicz, province of Łódź, where manufacturing of paper cutouts is demonstrated and also making of paper flowers, straw spiders and ornamented Easter eggs, together with the strewing of sand samples, etc. Active places: Province museums organized Province Province of Gdańsk: of Katowice: Province of Kielce: of Białystok: in the open are, in Poland, 1. Nowogród. District ings). 2. Wdzydze, District 3. Istebna, District of Chamber). 4. Bieliny, District of in the following of Łomża (a set of 7 buildof Kościerzyna (two huts) . Cieszyn (the Beskid Creative Kielce (one hut) �704 705 Province of Koszalin: Province of Kraków: Province Province of Kraków: of Kraków: Province Province of Łódź: of Łódź: Province Province of Olsztyn: of Rzeszów: Province of Warszawa: 5. Kluki, District of Słupsk (the Slovinian farm, a set of 5 buildings and household effects). 6. Kraków-\"'ola Justowska (small church, inn, actual presbitery and granary under the ca!.'e of the parochial office). 7. Zakopane, (a hut called "Tea"). 8. Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ (set of 12 buildings and household effects). 9. Łowicz, (set of 3 buildings). 10. Złaków Borowy (The Łowicz Creative Chamber), 11. Olsztynek (set of 13 buildings). 12. Sanok-Olchowce (Museum of Folk ArchItecture, set of 13 buildings). 13. Tatary, District of Ostrolęka (Kurpian Creative Dwelling). .. -----.~"' ~ Map 1. Museums of the Skansen Type. Furthermore, many museums in the open are in the organization stage, other museums of this kind are being planned. In some areas it has be~n decided to keep intact whole parts of hamlets as a sort of folk architecture reservation (e. g. village of Kościeliska District of Nowy Targ, Province of Kraków). In addition to that a great quantity of relic wooden churches, campaniles and huts in the country are under the protection of province monuments Keepers. Some churches still serve as places of religious worship. There also exists in Poland social monuments preservation provided for by law; either a natural person or a legal person, or else a collective of persons, as well as an institution may be the warden. This law does much to further the interest in folk-culture relics of the society at large. II. AIMS, PROBLEMS AND ACTIVITY OF MUSEUMS. Museums and ethnographic sections in Poland are centres of scientific research work and serve for social instructive purposes. They carry into effect their aims and accomplish their plans by means of field research and stationary investigations, the result of which is the gathering of collections, their documentation and scientific or scientific and popular publications in form of major or minor monographs, articles, inventories, catalogues, pamphlets, bulletins, communiques, etc. The Parliament Act of 15 February 1962 concerning the safeguarding of achievements of culture, particularly museums, not onIy provides a legal basis for the preservation of monuments. By asserting both the scientific Cind social value of monuments of culture, as well as by stressing the responsibility of State and society to preserve them, the Act just mentioned impels our society to hold them in due respect. The Act purports that, besides their didactic-educational activity, museums conduct scientific investigation, bring out the results of their research, and may rightly strive for recognition as institutions for scientific research. The general tendency of the Polish museum directing is to link the activity of museums with the life of the people, with the medium of a respective region and with its social aud cultural requirements, to engage the museums in a struggle for progress and to let them expand humanitarian ideas both on a national and world scale. In connection with this, the museums try to expand the range of their activities, they gather comparative material and aim to establish closer contacts and collaboration with other countries. The slogan launched by the Board of Museums and Protection of Monuments, Ministry of Culture and Art, voiced in this way: "Museums are universities of culture" demands adequate efforts. 45 �706 707 Map. 2 Museums and Ethnographic Collection.> in Poland. �709 708 The within ritual of the creist; craft. policy of the museums and of the ethnographic sections is to embrace, the limits of their possibilities, the whole of the folk material, spiand social culture, the stress being laid on the question of protection folk culture relics and of taking good care of the contemporary folk special importance is attached to the preservation of artistic handi- The question of linking the traditions of folk culture and handicraft with modern life is also given consideration. The social and instructive activity comprizes an organization of permanent and temporary exhibitions as well as ambulant ones for the circulation in the country and in foreign lands. The purpose of those exhibitions is either to characterize the culture and art of a particular region or to illustrate some chosen problems. At the same time the aim of the museums is to stress by means of such expositions the development processes and the dynamics of social and cultural changes seen against a historical background. Side by side with their own expositions the museums demonstrate circulated expositions from other cities of Poland and from abroad. When speaking of exposition one must emphasize the contribution of creative work carried out by coworkers practising plastic arts and photography. To the instructive activity of the museums belong numerous lectures and talks with demonstrations delivered in one's own museum, in other cities and in the country, matinees and evening shows specially devoted to youth and children, consultations and various kinds of courses, questionnaires, press, radio and television communiques, ethnographic accounts, demonstration of own films, competitions, etc. The ethnographic museums serve as a kind of laboratories for the university chairs. In the museum halls and especially in the demonstration stores lectures, seminars, classes and museum practice training are being held for students of university, schools, teachers, instruktors, specialists and for special chosen groups of youth, etc. In connection with the above mentioned considerations some museums are setting up archives on a more or less planned basis: they gather manuscript material concerning material culture, oral folklore, music and dance folklore as well as iconographic collections. The Ethnographic Museum in Toruń has, for example, a section devoted to researches in· the domain of folk dance as well as to the the training in the making of notation by mear.s of the kinetographic method (this museum has also a Dance Group giving, among others, performances and intending in the future to make a demonstration in the scheduled Ethnographic Park of a skansen type. A Song and Dance Group attached to the Ethnographic Park of Orawa exists also in Zubrzyca Górna). Independent ethnographic museums have their own conservation laboratories, whereas ethnographic sections are attended by a common laboratory of the respective museum. Small regional museums usually benefit by the help of other museums in a casual way. The maintenance of the ethnographic collections still suffering from considerable shortcomings, efforts are being made to remove them. The Museum ethnographic section libraries fall short of foreign museum literature. The museums have also iconographic collections but not all of the ethnographic sections are provided with their own photographic laboratories. The ethnographic museums and the ethnographic sections collaborate in the field of science with the university ethnography chairs in Cracow, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warsaw and Wrocław, with the centres of the Institute for Material Culture History of the Polish Academy of Sciences, with the Chair of Architecture and Village Planning in Gdańsk, with the Chair of Polish Architecture History, with the Chair of Architecture and Village Planning and the Chair of Country Architecture in Cracow, with the Chair of Architecture and Village Planning in Warsaw, with the Chair of Country Architecture in Wrocław, with the Plastic Arts, Architecture and Decorative Arts Research Institution in Cracow and with the Folklore Music Research Institution of the State Institute of Art, with the Province Offices for the Maintenance of Ancient Monuments, with the Polish Ethnographic Society and with other scientific societies. In the domain of social instructive works the Museums collaborate with the Culture Departments of the Province, District, Town and Community National Councils, with the School Inspector-General Offices, with the Polish Ethnographic Society with the Polish Teachers Association with the Polish Radio with the Polish Society for Tourism, with Musical Societies and with other institutions. III. SURVEY OF MUSEUMS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS The survey system of the ethnographic museums, ethnographic sections and other centres having museum collections is as follows: 1. The information on museums is classed according to administrative units- Provinces, the total number of these being 17; they embrace all Poland. 2. The provinces are scheduled in alphabetic order. The first number in a Province is always given to the biggest Central, District or autonomic museum' the next museums are listed in the alphabetic order of towns. Museu~s in the open are given at the end of the survey of the respective Province, exception being such museums which are located close to the basic museum building. They are quoted together with the basic museum. �711 710 In the survey text of the various museums in the column of Museums in the open there are mentioned all kinds of monumental buildings or sets of buildings which are destined to be transferred into Ethnographic Parks of a skansen type or to be left in place as an inception of future museums of this sort. Museums in the open which are in an organization stage have been also quoted. But as they are not yet active and officially opened they were not included in the total number of such museums. Attention must be given to the fact that various museums having ethno~ graphic collections are in stage of organization, of transferring their collections to other centres and of trying to augment considerably their collections, thus there is a possibility that some inexactitudes may occur in the quoting of their exhibits; it even may happen that some museum centre just springing up or even already existing will be involuntarily omitted in the register and on the map. The quantity of exhibits mentioned in the register concerns only ethnographic collections actual up to the end of 1964 . • • and 1 scientific worker. The collecting of exhibits began in 1945. The Museum was founded in 1949. Total amount of exhibits: 2360 (among others amber manufactured exhibits). The Museum carries out research work and collects folklore material. publications: Regional catalogues in preparation. Museum in Suwałki (Ethnographic Collections) Address: Suwałki, ul. Kościuszki 81, phone 280. Range of activity: the Suwałki Land. Staff: Zygmunt Filipowicz M.A. Manager and 1 assisting cational worker. The Museum was • Museums in Poland are closed on Mondays. informa:tion in foreign languages it is desirable in advance asking for entry hours. 1. Province Museum in Łomża (Ethnographic Section) Address: Łomża, Sadowa 10, phone 9-37. Range of activity: North-Eastern Mazovia, the Kurpian Virgin Forest and the ancient Łomża Virgin Forest. Staff: Janina Chętnikowa, managing director, docent dr Adam Chętnik founded Museum carries out research publication: catalogues. Because of the necessity of to telephone to the museum in 1958. Total number scientific-edu- of exhibits: 54 The work. Museum in the open in Nowogród Address: Nowogród, District of Łomża Range of activity: The Łomża Land (Kurpian architecture and apiculture). The Managing Body is the Museum in Łomża. The collecting was recommenced after the war in 1949. The Museum was reopened in 1963. The quantity of relic buildings: 7 (one hut dating from the XVIIIth-XIXth century, one granary dating from the XVII1th century, one windmill, one treadmill, two fulleries and one ancient gate). Total number of exhibits: 592 (an entire equipment of a hut and a granary about 150 exhibits, utensils for beekeeping and forest apiculture: 81 exhibits). Furthermore, a whole equipment of a windmill, tools, ~or amber treatment and for the manufacturing of musical instruments, lmplement of Białystok Museum in Białystok (Ethnographic Section) Address: Białystok, Rynek Kościuszki, Ratusz, phone 29-04, 29-93. Range of activity: Province of Białystok Director: Zofia Sokołowska M. A. Manager of the Ethnographic Section: Joanna Maciejewska M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1949. Total number of exhibits: 1727. The richest collections: weaving and ceramics. The Museum carries out research work. Publications: "Rocznik Białostocki" and catalogues of exhibitions. for wax candles manufacturing. 2. Province Museum of Forest and Natural Science of the Białowieża National Park (Ethnographic Collections) Address: Białowieża, pow. Hajnówka, phone Białowieża 24. Range: the Virgin Forest of Białov,;ieża Manager: Engineer Czesław Okołów. M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1920. 'Total number of exhibits: 83 (Białowieża forest apiculture). Publications: catalogues. of Bydgoszcz Ethnographic Museum in Toruń Former Ethnographic Section of the Municipal Museum Address: Toruń, Wały Sikorskiego 19, phone 50-91 and 36-49. Range: Northern Poland, Fishing: the whole of Poland. Comparative material from other countries. Director: Prof. Dr Maria Znamierowska-PrUfferowa. The total number of scientific wor!{ers is 11. '.lo.- �712 713 Collecting began in 1946. The Autonomous Ethnographic Museum dates from 1959. Total number of exhibits: 8044 (out of it about 200 pre-war exhibits). The richest collection: fisheryand the whole complex of the Kujawy folk culture. The museum is carrying out scientific research \vork and collects manuscripts, folklore, especially in the field of folk dance. The Museum has a Dance group called Oskar Kolberg's Dance Group. Iconographic archives. Publications: monographs, (in organization seum). pamphlets The collecting of ethnographic exhibits commenced in 1946. The Museum existed before the war. Total number of exhibits: 908. The richest collections are: garments, furniture, household utensils and folk art exhibits. The Museum is carryng out scientific research work and collects folklore material. Publications: Section catalogues. The Żnin Museum (Ethnographic Collections) - Polish Society for Tourism Address: Znin, Plac Wolności, Baszta Ratuszowa, phone 310 and 199. Range of activity: the historical Pałuki Protectors: Elżbieta Żurawska and Czesław Kawczyński. The collecting commenced in 1960. The Museum was founded in 1963. Number of exhibits: 150. The richest collections are: the Paluki dress, the equipment of the interior of a hut, decorative art, embroidery, folk sculpture, weaving, kermis spice cakes. and communiques. Museum in the open at Toruń stage, the basic institution being the Ethnographic Mu- Regional Museum (Ethnographic Collections) Address: Chojnice, Brama Człuchowska, phone 319 Range of activity: District of Chojnice Manager: Jan Rydzkowski The collecting commenced reactivated in 1960. Number before 1939. After of exhibits: 213. the war the Museum was Museum in the open in Pułkowo Wielkie Address: Pułkowo Wielkie, District Wąbrzeźno, (the museum nization stage) Museum in Grudziądz (Ethnographic Section) Address: Grudziądz, ul. Wodna 3/5, phone 31-39 Range of activity: The Land of Grudziądz and the vicinity Manager: Jerzy Feldman Manager of the Ethnographic Section: Józef Błachnio The collecting commenced in 1883. The Museum was founded in 1885. Number of exhibits: 811. The richest collections: treatment of flax, agriculture, fishing. The Museum is carrying out scientific research work. 3. Province of Mogilno and vicinities). Museum chamber in Kcynia Address: Kcynia, pow. Szubin, lVIiejska Rada Narodowa, Rynek 7. Range of activity: Pałuki (District of Szubin, Znin and vicinities). Patroness: Klara Prillowa Collecting was commenced about 1957. Quantity of exhibits: about of Gdańsk Museum of Pomerania in Gdańsk (Ethnographic Section) Address: Gdańsk, Rzeźnicka 25, phone 31-40-31 Range of activity: the Kashubians with the Slovinians, the inhabitants of the Tuchola Forest called Kociewiacy and Borowiacy, the inhabitants of the Lower Vistula (called Dolni Powiślanie) and of the Żuławy bay (called Żuławianie as well as Warmia - Mazury and Jamno groups for the purpose of comparison. Director: Dr Jan Chranicki. Manager and Custodian of Ethnographic Section: Dr. Longin Malicki. Total number of scientific workers 4 (one of them being docent). Collecting was initiated in 1958. The Museum was reactivated in 1946. Quantity of exhibits: 2.200. The richest collections concern: fishing, agriculture, ceramics, wickerwork, weaving, cabinetmaking and folk art. The Museum is carrying scientific research work and collects folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: folders Museum in the open in Oliwa, near Gdańsk (a windmill has already been erected as a beginning of a skansen type museum). Publications: Museum guidebook and catalogues. Private Collection in Głucha Puszcza Address: Głucha Puszcza, pow. Mogilno Range of activity: Pałuki Land (part of district Owner: Stanisław Pijanowski Quantity of relics: 100 is in orga- 400. Museum of the Kujawy Land in Włocławek (Ethnographic Section) Address: Włocławek, ul. Słowackiego la, phone 36-25 Range of activity: the Kujawy Land Manager: H. Królikowska, assistant-ethnographer: Zenobia WitczakPietrzykowska M.A. Kashubian Museum in Kartuzy (Ethnographic Section). Address: Kartuzy, ul. Kościerska 1, phone 78. Range of activity: Southern part of the Kashubian Land \ �714 715 Manager: Adjunct Franciszek Treder Collecting was initiated in 1932. The Museum was founded in 1947. Total amount of exhibits: 842. The richest collections concern: fishing, agriculture: ho~sehold utensils, plastic art, ceramics, articles made of horn, masks, musIcal Instruments; rarity - Kashubian brocade and pictures painted on glass. Publications: catalogue. Museum in Kwidzyn (Ethnographic 4. Province Upper Silesia Museum (Ethnographic Section) in Bytom Address: Bytom, Plac Thaelmana 2, phone 42-53 Range of activity: Upper Silesia Director: Docent Józef Ligęza Manager of the Ethnographic Section: Dr. Barbara Bazielich and scientific wOTker. The collecting began in 1937. The Museum was founded in 1927. The total number of exhibits: 7.583 The richest collection is: folk art. The Museum does scientific investigations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Museum yearbook, catalogues of exhibitions, communiqli'~s. Silesian Museum in the open (in organization stage). The Museum of the Upper Silesian Village of a skansen type is going to be organized in the grounds of the Province Park of Culture and Rest in Chorzów by care of the Upper Silesian Museum in Bytom and of the Province Custodian of Ancient Monuments. In an area of 72 hectares 72 constructions of ancient wooden architecture will be exhibited. Address: Katowice, Jagiellońska 25. Section) Address: Kwidzyn, ul. Katedralna l, phone 689 Range of activity: Lower Vistula Land Staff: Adjunct Alfons Lemański, man'ager; l assistant in the ethnographic section, one educational officer. Collecting began in 1925; in the same year the Museum was founded. It was reactivated in 1950. Amount of exhibits: about 550. The richest collections concern: fishing and agriculture, folk furniture, wickerwork artioles, ceramics, forms for textile printing, forms for gingerbread making. Rare exhibits: adorned distaffs. The Museum is cołlecting folklore material. Collections apart from museums in the Province of Gdańsk Address: Hel, District of Puck, National Town Council. Hel, pow. Puck. MRN Ancient, previously Protestant church. fishing of the Hel Peninsula" Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: about 120. Permanent exhibition Museum "Deep-sea Museum which is destined to be the in the open in Wdzydze Address: Wdzydze, District nian Museum in Gdańsk). of Kościerzyna Range of activity: Southern part the villages in the neighbourhood). (Departament of the Kashubian Land of the Pomera(Wdzydze and of the huts: (Ethnographic Section) Museum in Chorzów (Ethnographic Section) Address: Chorzów, ul. Powstal1ców 25, phone 401-14 Range of activity: Chorzów and its environs. Manager: Custodian Janusz Modrzyński M.A. Collecting had been started in 1925; the Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 1655. The richest collection: folk medicine. The museum is carrying out research work and collects folklore material. Collecting of the exhibits was commenced in 1906 and finished in 1958. Quantity of exhibits: 2 huts. Completely fitted out, an apiaryand a fishing boat. Quantity of exhibits in the interior Publications: folder. in Bielsko-Biała Address: Bielsko-Biała, ul. Wzgórze 16a, phone 53-53 Range of activity: city of Bielsko-Biała, District Bielsko and partiy district of Cieszyn, Oświęcim, Zywiec and Pszczyna. Manager of the Museum: Stanisław Oczko, M. A. Manager of the Ethnographic Section: Bernadetta Dubrawska-Turno M. A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1895; in the same year the museum was founded. It was reactiv~ted after the war in 1948. Number of exhibits: 722. The richest collections: guild and folk weaving. Wilamowice and Cieszyn folk-dress, garments of the Silesian mountaineers, works of modern painters and sculptors, lace making. The museum is carrying out scientific researches an collects folklore material. Publications: catalogue of the exhibition. Address: Starogard Gdański, Powiatowy Dom Kultury. The Dish-iet Culture House) Depository which is destined to be the beginning of the future museum Address: Sztum. Zamek (Castle). Depository beginniing of the future museum. of Katowice 175 .~ �716 717 Publications: catalogue Museum in the open (see Bytom and Katowice) Museum in Cieszyn (Ethnographic Section) Address: Cieszyn, ul. Tadeusza Regera 6, phone 15-77 Range of activity: Cieszyn Silesia Manager: Ludwik Brożek, and one scientific worker. Collecing of exhibits was started in 1901. The Museum about the beginning of the XIX th century. dates back to Number of exhibits: 2677. The richest collectiOn is the Silesian folk dress and its decoration. The Museum does research work and collects folklore material. Museum in Częstochowa Address: Częstochowa, 44-24, 17-92 and 59-35. (Ethnographic Plac im. dr. Władysława Section) Biegańskiego 45, phone Range of activity: CzęstOChowa and the following Districts: Częstochowa, Kłobuck, Pajęczno, Radomsko, Myszków, Zawiercie and Włoszczów. Manager of the Museum: Włodzimierz Blaszczyk M. A. Manager of the Ethnographic Section: Barbara Wolska M.A. Mgr. Piotr Owczarski (ethnographer) Collecting of ethnographic exhibit!': was started in 1959. The Museum was founded in 1909. Quantity of exhibits: 579. The richest collections are: agricultural and household tools. The Museum material. Publications: is carrying Museum out scientific Yearbook, investigations and collects folklore Częstochowa. Museum in Gliwice (Ethnographic Section) Address: Gliwice, ul. Dolnych Wałów 8a, phone 49-16 Range of activity: Upper Silesia Manager: phers. Dr Ludwik Dubiel; one scientific worker; both are ethnogra- The collecting began after the war in 1946. The Museum was founded in 1905. Number of exhibits: 2460. The richest collection is the Silesian folk art. The Museum is carrying out research work. ,Publications: "Zeszyty Gliwickie" a Gliwice Bulletin and a catalogue of the exhibition (in press). Museum in the open (in organization stage). Museum in PSzczyna Address: Pszczyna, Zamek Range of activity: District of Pszczyna Manager: mgr. Ignacy Płażek Collecting of exhibits began in 1956 Quantity of relics: 16 (peasant art) l\Iuseum in organization stage in Rybnik (Ethnographic Collections). Address: Rybnik, Rynek 17, phone 923 Range of activity: District of Rybnik and of Wodzisław. ::\Ianager: Ryszard Wenglorz Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1958. Amount of exhibits: 126 (the Museum has mining relics). The ::\luseum is collecting folklore material (folk music). Museum in Tarnowskie Góry (Ethnographic Collections) Address: Tarnowskie Góry Rynek l, tel. 26-07 Range of activity: The land of Tarnowskie Góry Manager' Janusz Modrzyński, custodian. collectin~ commenced in 1957. The Museum was founded in 1957/58. Number of exhibits: 298 (The Museum has mining relics). The Museum is carrying out research work. l\Iuseum in Zabrze Address: Zabrze, Plac Krakowski 9 Range of activity: Zabrze and the nearest vicinity Director: Fulczyk Franciszek, M.A. Head of the Ethnographic Section: Irena Bukowska M.A. Museum was opened after the war in 1945 Quantity of exhibits: 300 (costumes and customs, peasant art) The Museum is carrying out scientific researches. Museum in the open The Beskid Creative Chamber Address: Istebna, District of Cieszyn, house Nr. 163 Jana Kawuloka, phone Katowice CPLiA 396-48. Patl'0nage: The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft (CPLiA) Katowice and the Silesian Museum in Bytom. Range of activity: the village of Istebna. The manager of the Chamber is Jan Kawulok. The beginning of exhibits collecting took place in 1961. The Ch~mber is active since 1962. Quantity of exhibits: about 65 pieces. To the nchest collections belongs: the equipment of a mountaineer's hut. Musical instruments (demonstration). Museum in the open in Katowice In the Kościuszko Park there are: a small church and a wooden ~ampanile dating from 1510 transferred from Syrynia, District of Rybmk and a granary dating back' to the XVIIIth century. from Gołkowice, ~istrict of Wodzisław, a wooden church from Miku1czyce near Zabrze datmg from �718 719 1530 and a wooden fulling press; the above exhibits are destined for the Museum of Upper Silesian Village of a skansen type in Chorzów (See also Bytom and Chorzów). 5. Province Museum of Kielce T~e Świętokrzyskie Museum (Ethnographic Section) Address: Kielce, Plac Partyzantów 3/5 phone 67-64, Ethnographic phone 43-91 Range of activity: Province of Kielce Director: Alojzy Oborny M. A. Manager of the Ethnographic Section: assistant. Barbara Erber M.A. Aleksandra Dobrowolska Section M .A. and Collecting of the exhibits began in 1945; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 1326. The richest collection is: folk garments. ?h~ Museum is collecting folk songs. Archives of iconography. PublIcatIons: Yearbook of the Świętokrzyskie Museum. Museum in Radom (Ethnographic Section) Address: Radom, ul. M. Nowotki 12, phone 78-77 Range of activity: City and District of Radom Manager: Anna Apanowicz M.A. Mglr Stefan Rosiński (ethnographer). .The Mus~um was founded in 1923. Collecting of ethnographic exhibIts began in 1958. Quantity of exhibits: 279. The Museum is carrying out research work. Museum in Sandomierz (Ethnographic Address: Sandomierz, Rynek lO, phone 986 Range of activity: Former Province of Sandomierz. Manager: Kamila Załuska M. A. The Museum was founded is 1956. Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: 113 Section) of ethnographic Museum in the open at Bieliny Address: Bieliny, pow. Kielce. Ethnographic Centre skie Museum in Kielce. exhibits of the Świętokrzy- Active since 1957. Exhibits: a hut dating back from the XVIIth and interior of a hut dating from the XIXth century. 6. Province Director: Marian Sikora, M.A. assistant Maria Pocałujko-Kubielas Number of exhibits: 370. The richest collections are folk household and weaving. of Koszalin Museum in Koszalin (Ethnographic Collection) Address: Koszalin, ul. Czerwonej Armii 53, phone 37-30 Range of activity: Province of Koszalin century in Darłowo (Ethnographic M.A. effects Section) Address: Darłowo, District of Sławno, Zamkowa 4, phone 151 Range of activity: District of Sławno and a part of the seaside territory of the Koszalin and Słupsk Districts Manager: Hieronim Fiodorow and 2 scientific-educational officers. The collection of exhibits dates from 1923. The Museum was opened after the war in 1945. Total number of exnibits: 286. The richest collection are: household effects, ceramics, equipment of the weaving chamber. Publications: folder Museum of Middle Pomerania in Słupsk (Ethnographic Section) Address: Słupsk, Zamek KSIąŻąt Pomorskich, ul. Dominikańska 6. Range of activity: Province of Koszalin. Director: Janusz Przewoźny, M. A, assistant of Ethnographie Section: Hugona Ostrowska M. A. Collecting of exhibits began about 1920. The Museum was foun,ded in 1924. Total number of exhibits: 563. The richest collection of exhibits concerns the material culture of the Slovinians. Museum in Złotów (Ethnographic Section) Address: Złotów, Plac Zamkowy 5, phone 376. Range of activity: District of Złotów Manager: Bogumiła Traczyk M. A. with one scientific worker. The collecting commenced in 1962. The Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 332. The richest collection is: weaving (tools and textiles). The Museum is carrying out field research work. Museum in the open at Kluki (Slovinian farm) Address: Kluki, District of Słupsk, Province of Koszalin, phone Smołdzino 38. a branch of the Museum in Słupsk. Range of activity: the Land of the Slovinians Collecting of exhibits was started in 1959. The farm was opened to VISItors in 1963. Quantity of buildings: 5. Total number of exhibits 344. The richest of exhibits concern the material culture of the Slovinians. Publications: Guidebook. Museum in the open Jamno, District Koszalin (in organization). Museum in the open Stara Święta, District Złotów (in organization) �720 721 7. Province of Kraków Ethnographic Museum in Kraków Address: Kraków, Plac Wolnica 1, phone 571-53 Range of activity: the whole Poland and the Slav countries; furthermore, exhibits from Africa, Java, New Guinea and separate objects from other countries. Director: Prof. dr. Tadeusz Seweryn. There are 13 scientific workers in the Nluseum, one of them being a docent. Collecting of exhibits began in 1905 and in the same year the Museum was founded. The total number of exhibits amounts to 28671 (J5,950 Polish exhibits, 10011 exhibits from other European countries and 2539 from nonEuropean countries). The richest coJJection is folk art of the Province of Cracow. The Museum is carrying out research work and coJJects manu-' scripts, folklore and other materials. The inventory of the iconographic archives counts about 20.000 items. Publications: Works and Materials of the Ethnographic Museum in Cracow (a new publication in press) catalogues, guidebooks. National Museum in Kraków Address: AI. 3 Maja, Kraków. Main building and other buildings. Changeable expositions and storehouses with ethnographic exhibits: Kraków, Smoleńsk 9. Range of activity: All- Poland and world-wide range. Director: Dr. Andrzej Banach. Custodian of the Art Industry Section: Dr. B. Daszyńska. Custodian of the Weaving Section: Dr. Maria Rychlewsku. Custodian of the Ceramics: Dr. J. Taszycka. Collecting of exhibits began in 1879. Quantity of ethnographic exhibits: over 2000. The richest collections are: ceramics from Poland and from other Slav countires; ceramics from Kamerun, Peru and Bolivia, Tissues from Slav countries and Hungary. The Museum is carrying out research work. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow, monographs, catalogues, etc. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow. Museum in the open in Kraków Address: Kraków - Wola Justowska. The Museum contains a small church, a presbytery and granary under the care of the parish Office Number of ancient buildings: 3. Director: docent, dr. Jerzy Dobrzycki. The collecting of exhibits was commenced in 1899; the foundation of the Museum took place in the same year. Number of ethnographic exhibits: 47. Cracow creches and puppet hobbyhorses called lajkoniki. The richest ethnographic collection concerns the historyand culture of the City of Cracow in the domain of folk customs; Jewish folklore. The Museum cal'· ries out scientific investigations and collects folklore material. Publications: Kronika miasta Krakowa (HCronicle of the City of Cracow") and catalogues. Museum in Bochnia (Ethnographic Section). Address: Bochnia, Rynek 18, phone 495. Range of activity: District of Bochnia and the territory of Little Poland. Director: Prof. Stanisław Fischer, and 2 coworkers. (ethnographer wanted) Collecting of exhibits began about 1897. The Museum was founded in 1957. Quantity of exhibits: about 603. The richest collection is: folk art (painting and sculpture). The Museum has also a coUection of artistic handicraft from non- European Countries: 384 exhibits. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: Museum guidebook to be brought out soon. Regional Museum 0f the PTTK (Polish Society for Tourism). Muszyna. (Ethnographic Collection). Address: Muszyna, pow. N::-wy Targ, ul. Kity 16. Range of activity: City of Muszyna with vicinity. Social Custodian: Karol Rojna Collecting began in 1943. The Museu~ was founded in 1958. Number of exhibits: 39. The richest collection is folk aj:t. The Museum collects folklore material. Museum in Nowy Sącz (Ethnographic Section) Address: Nowy Sącz, ul. Lwowska 3, phone 83-67 Range of activity: the territory of Ziemia Sądecka. Manager: Zbigniew Borowski, and 1 scientific and educatioT1~1 coworker (ethnographer wanted). Collecting of exhibits began in 1909. The Museum was founded in t938 and reopened after the war in 1946. Total number of exhibits 695, The Museum is gathering folklore material. The Historical Museum in Kraków (Ethnographic Collections) Address: Kraków, Pl. SW. Ducha 5, phone 544-98 Range of activity: City of Cracow. Address: Attached Range of Manager: 46 Museum in Nowy Targ (Ethhnographic Collection). Nowy Targ, ul. Szaflarska 1, phone 334. to PTTK (Polish Society for Tourism) "Gorce" activity: The area of Nowy Targ and of the vicinity. Czesław Pajerski, Custodian �722 723 Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded is 1962. Quantity of exhibits: about 150. The richest collections concern the culture of the ancient guilds and old-time house interiors. The Museum is collecting folklore material. Publications: catalogues to be published shortly. Władysław Orkan's Museum in Rabka (Ethnographic Museum) Address: Rabka, ul. Krakowska 36, phone 12-32. Range of activity: District of Limanowa, northern part of the Nowy Targ District, southern part of the Myślenice District, eastern part of the Sucha District. Manageress: Maria Lechowska-Bujakowa M.A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1928. The Museum was founded in 1936. Number of exhibits: 1279. The richest collection is the folk art. Thc= Museum is carrying out research work and collects materials concerning shepherd folklore. Publications: Museum guidebook. Museum in Tarnów (Ethnographic Section) Address: Tarnów, ul. Kniewskiego 24, phone 194 Range of activity: Districts: Tarnów, Dąbrowa-Tarnów, Brzesko, Dębno. Manageress: Paulina Chrzanowska M.A. and 1 assisting coworker. (ethnographer wanted). Collecting of ethnographic exhibits began in 1957. The number of exhibits: about 100. The richest collections are paintings from Zalipie and toys from Dąbrowa, Tarnów District. Museum of the Cracow Salt Mines in Wieliczka (in organization stage) Address: Wieliczka, pow. Kraków, Park Kingi, skrytka pocztowa 20, phone 227. Range of activity: salt mines in Wieliczka and Bochnia, Carpathian submontane salt territories and other salt mines, both unactive and exploited. Director: Alfons Długosz. Total number of scientific worekrs 8. (ethnographers wanted). Collecting of exhibits was commenced in 1950. Number of exhibits 380 ancient tools and mining fittings; about 60 exhibits - sculptures carved in salt and in wood. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: "Studia i Materiały z Historii Górnictwa Solnego" (Studies and Materials on the Salt Mining History), catalogues, guidebooks, folders and albums (in preparation). (Attached to the Museum as its component part are 10 sets of ancient wooden machines and mining gear dating from the XVIth up to the XIXth century). The Tatra Mountains T. Cha lubiński Museum in Zakopane (Ethnographic Section) ul. Krupówki 10, phone 30-05. The Tatra Lower Highlands (Podhale), Spisz and Address: Zakopane, Range of activity: Orawa. Director of the Museum: Prof. Juliusz Zborowski (died June 1965) with his staff composed of 6 scientific workers, one of them docent. Collecting of exhibits was commenced in 1889. The Museum was founded in 1888. The "Tea" Department was opened in 1910. Total amount of exhibits: 5801. The richest collections concern shepherding, decorative art and pictures painted on glass. The Museum carries out scientific invest;gations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: guide books and a folder. Museum in the open Address: Zakopane, Tea, Bulwar Słowackiego 39. A hut fully equipped, dating from the XVUIth century. Patroness: Janina Szymańska Museum in Zywiec (Ethnographic Section) Address: Żywiec, ul. Kościuszki 5, phone 21-24. Range of activity: the Land of Żywiec. Manager: Jan Studnicki, and 1 ethnographer. Collecting of exhibits was begun in 1925. The Museum was founded in 1936. Total number of exhibits: 736. The Museum is carrying out research work and collects folklore materials. Museum in the open The Orawa Ethnographic Park in Zubrzyca Górna Address: Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ, Dwór Moniaków. Range of activity: 12 villages of the Polish Orawa Górna (Upper Orawa). Manageress: Wanda Jostowa M. A. Custodian of the Tatra Museum in Zakopane. Collecting of exhibits was commenced in 1955; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: the Moniaków manor, farm buildings, the inn from Podwik and other objects; the total amount of buildings and household fittings is 12; inner equipment of the houses counting 363 exhibits. A Song and Dance group is attached to the Museum. Publications: guidebook to the Museum. �724 725 Museum in the open Zakopane. Harenda. Ancient church dating from the XVIIIth century transferred from Zakrzów. District Wadowice Divine service is held there). Quanitity of ethnographis exhibits: 806. The richest weaving in the northern part of the Lublin Provrince. Museum 8. Province of Lublin Museum in Lublin (Ethnographic Section) Address: Lublin, Zamek, phone 25-53, 89-77, 89-79. Range of activity: Province of Lublin and the adjacent territories (Provinces of Warszawa, Kielce, Białystok and Rzeszów). Director: J. Iskrzycka M. A. Manager of the Ethnographic Section: Janusz Optołowicz M.A. The total number of scientific workers and educational officers is 20 (3 of them in the Ethnographic Section). Collecting of exhibits was started in 1901. The Museum was opened in 1906. Quantity of exhibits 9060. The richest collection is the folk art (ceramics, weaving, ornamented Easter eggs, paper cutouts, sculpture and treatment of wood) The Museum is carrying out scientific research and collects folklore and other materials. The iconographic archives contain about 4000 items. Publications: Studia i Materiały Lubelskie (Lublin Studies and Mate~ials). Catalogues. Museum in the open (in organization stage). Museum in Chełm (Ethnographic Section) Address: Chełm, ul. Lubelska 55 Range of activity: District of Chełm. Manager: Kazimierz Janczykowski The Museum was opened in 1919, the Ethnographic Section in 1935. Quantity of exhibits: 786. The Museum in Krasnystaw (Ethnographic Section) Address: Krasnystaw, ul. Nicznickiego 3. Range of activity: District of Krasnystaw. Manager: Zygmunt Tokarzewski Collecting of exhibits was commenced in 1930. The Museum was opened in 1958. Number of exhibits: 358. Publications: folder. Museum in Łuków (Ethnographic Section - in organization) Address: - the Museum has not got any premises of its own. Range of activity: northern part of the Lublin Province Manager: Longin Kowalczyk ethnographer Opening planned: 1964 Address: Zamość, Range of activity: mcść and Biłgoraj) Manageress: in Zamość ul. Ormiańska southern (Ethnographic 26, phone collection is the Section) 24-83. part of the Lublin Province (Districts of Za- Maria L.orentz M. A. Collecting of exhibits was commenced in 1925. The Museum was founded in 1937 and the Ethnographic Section also in the same year. Quantity of exhibits: 985. The richest collections concern the treatment of flax and clay, food preparation. Museum in the open (in organization 9. Province stage) of Łódź Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź Address: Łódź, Pl. Wolności 14, phone 279-08, 348-90, 322-97, 339-13 Range of activity: the whole Poland. Director of the Museum: Prof. dr. K. JaŻdŻewski. Manager of the Ethnographic Collective: J. P. Dekowski M.A. custodian, assistants are 8 scientrric workers and 2 scientificeducational officers. Collecting of the exhibits was commenced in the period between the two World Wars but the main part of collecting work was carried out in 1955-196:1. The Museum was founded in 1931 (up to 1956 it was an Autonomous Ethnographic Museum) The total amount of exhibits reaches 11.202. The most important collections are: folk art and folk clothing. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript materials. Folklore Archives. Publications: "Prace i Materiały Muzeum Archeołogicznego i Etr.ograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna" ("Works and Materials of the Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź, ("Ethnographic series"), guidebooks to exhibitions, catalogues. Museum Address: Range in Łęczyca Łęczyca, Zamek, of activity: Head of the Museum District phone 603, 24-09 of Łęczyca and Poddębice and of the Ethnographic Section: Jadwiga Gradzin Collecting of exhibits began in 1957. Quantity of relics (peasant art): The Museum is carrying out scientific researches. Folklore Archive 920. �727 726 Museum in Łowicz (Department of the National Museum in Warsaw Ethnographic Section) Address: Łowicz, Rynek Kościuszki 4, phone 928. Range of activity: the former Principality of Łowicz. Manager: Henryk Świątkowski, M.A. and one scientific-educational coworker. Collecting of exhibits was commenced in 1952; the Museum was opened in the same year. Quantity of exhibits: 3500. The richerst collection is composed of garments and paper cutouts. The Museum is carrying out research work. Publications: catalogues of the exhibitions. Museum in the open in Łowicz attached to the Museum of Łowicz. Quantity of ancient buildings: 3 (a hut, a stable and a storeroom dating from the XVlIIth century. Two peasant farms dating from the XVIIIth and XIXth century are going to be transferred in the future). Regional Museum in Pabianice (Ethnographic Section) Address: Pabianice, Pl. Obrońców Stalingradu 1, phone 25-02. Range of activity: Districts of Łask, Łódź, Bełchatów. Manageress: Maria Kepler M. A. and one scientific worker (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1962. Quantity of ethnographic exhibits: 203, (34 from Poland and 169 from Africa). The Museum is carl')'!ing out research work. Publications: catalogues. Museum in Piotrków Trybunalski (Ethnographic Section) Address: Piotrków Trybunalski, Plac Zamkowy 4, phone 24_53. Range of activity: District of Piotrków Trybunalski, and partly Districts of Bełchatów and Brzeziny and other territories of Poland. The post of the manager is vacant; 1 scientific-educational worker. Collecting of exhibits began in 1910; the Museum was founded about 1918 and the Ethnographic Section in 1956. Quantity of exhibits: 488. The richest collections are: the folk garments of the Piotrków region, ceramics (Opoczno, Iłża). Publications: guidebook to the museum and catalogue. Museum of Rawa Land in Rawa Address: Rawa Mazowiecka, Baszta Zamkowa Range of activity: Rawa District. Head of the Museum: Józef Prociow Collecting of exhibits began in 1960. Museum was opened in 1963. Quantity of exhibits: 165. The richest collection: weaving, costumes, papercutouts, painted eggs, paper decorations. Museum in Sieradz (Ethnographic Section) Address: Sieradz, ul. Dominikańsh:a 2, phone 639. Range of activity: District of Sieradz and Łask and partly Wieluń and Radomsko. Manageress: Zofia Neymanowa M. A. and Districts of scientific-educational 2 workers. Collecting of ethnographic exhibits was commenced and the ethnographic section organized in 1950. The Museum was founded in 1937. Quantity of exhibits: 1206. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: Studies Regional Museum and Materials to the history of the Sieradz of the PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Land. in Sulcjów Address: Sulejów na Podklasztorzu, phone 58. Range of activity: Sulejów and its nearest vicinity. Custodian: Zacheusz Misiurski (social worker). Collecting of exhibits was commenced in 1954. The Museum was founded in 1950. Total number of ethnographic exhibits: 24.4. The Museum is collecting folklore material. Museum in Tomaszów Mazowiecki (Ethnographic Section) Address: Tomaszów Mazowiecki, ul. Armii Ludowej 15, phone 748. Range of activity: Districts: Opoczno, Rawa Mazowiecka, Brzeziny and a part of the Piotrków District. Manager: Józef Jastrzębski M. A. and custodian, 1 adjunct (both are ethnographers) and 1 educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1927. Total number of exhibits: 2175. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript folklore materials. Museum in the open in the Park surrounding Museum The Łowicz Creative the Palace (in organization). in the open Chamber in Złaków Borowy Address: Złakaw Borowy, pow. Łowicz, dom Justyna Grzegary. Patronate: The Folish Union or Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft. (CPLiA) phone 853. Range of activity: Złaków Borowy and a part of the Łowicz District. The Chamber was opened 1962. Quantity of exhibits: about 250 items (interior of a hut). Demonstration of all kind of work e. g. handicraft, folk art etc. �729 728 10. Province Range of ativity: Mazuria, Warmia, and part of the Vistula Banks. Manager: Józef Wieczerzak M.A. and 1 scientific worker. The Museum was founded in Królewiec in 1909 and transferred to Olsztynek in 1938. The Museum was built up after the War. Quantity of ancient buildings: 13. Quantity of movables: 157. The most important collectio~s are: wooden architecture and equipment of the interiors. The Museum IS carrying out scientific research ..,\Tork. of Olsztyn The Mazurian Museum in Olsztyn (Ethnographic Section). Address: Olsztyn, ul. Zamkowa 2, phone 24-74. Range of activity: Warmia, Mazuria, aBnks of Lower Vistula. Director of the Museum: Hieronim Skurpski. Ethnographic Section: Dr. Franciszek Klonowski, manager; 11 scientificeducational workers (1 in the Ethnographic Section). Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945 and the Museum founded in the same year. The total amount of the ethnographic exhibits is 1405 items (including a pre-war collection). The main collection is folk art (including tissues and artistic tiles). The Museum is carrying out research work and collects manuscript folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Rocznik Olsztyński (Yearbook of Olsztyn), catalogues. Museum in Kętrzyn (Ethnographic 11. Province Museum of the Opole Silesia in Opole (Ethnographic Section) Address: Opole, Mały Rynek 7, phone 28-73, 46-11. Range of activity: Province of Opole Director: Ignacy Kuźniewski Manageress of the Ethnographic Section: Helena Jakubowska, M. A. Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945; the ~IUseum was founded in 1900. Total number of exhibits: 2208. The most Important part of the collection concerns the folk art and folk dress (a sma~l part of the garments was gathered before the war). T~e Museum IS carrying out scientific- investigations and, collects manuscnpt folklore and Collections) Address: Kętrzyn, ul. Powstańc6w Warszawy 1, phone 282. Range of activity: environs of Kętrzyn. Manageress: Zofia Licharewa, custodian. Collecting of exhibits was commenced before 1944/45. The Museum opened in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 42. was other materials. Iconographic Archives. publications: The Opole Museum Yearbook Museum of Lubawa Land in Nowe Miasto Lubawskie Address: Nowe Miasto Lubawskie, ul. 19 stycznia 12 Range of activity: the neighbourhood of Grunwald. Administration head: Maria N owińska Collecting of exhibits began in 1957; the Museum was opened in 1959 Quantity of exhibits: 89 The Mazurian Museum in Szczytno (Ethnographic Catalogues to exhibitions. Museum in the open: Birkowice, Museum Address: in the open Olsztynek, in Olsztynek (Section of the Olsztyn) pow. Ostróda, phone Olsztynek Section) Mazurian Museum District ("Opalski Rocznik Muzealny"). . ., of Opole (m orgamzatlOn). in Brzeg (Ethnographic Section) Address: Brzeg, Plac Zamkowy 1, phone 12-57 Range of activity: District of Brzeg. Manager: Jan Przała M. A. • Collecting of exhibits was commenced in 1901. The Museum was rounded in 1910. Quantity Address: Szczytno, Plac Juranda, phone 437 Range of activity: District of Szczytno, Mrągowo, Pisz, Nidzica and part of the Biskupiec Warmiński District. Manager: Jan Jałoszyński Collecting of exhibits was commenced about 1910. The Museum was opened in 1928. Quantity of exhibits: 588. Publications: a catalogue The Museum is planning to equip the interior of a l\'Iazurian hut with household effects for demonstration purposes in Szczytno. Museum of Opole of ethnographic Jan Dzierżon exhibits: Museum 283. in Kluczbork Address: Kluczbork, ul. 15 Grudnia 12, phone 707 Range of activity: territory of the Opole Silesia. . Manager: Roman Pastwiński, M.A. and one scientific-educatIOnal Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded Quantity of exhibits: about 50 (apiculture). Museum in Nysa (Ethnografic Section) Address: Nysa, ul. Marcinkawskiego l, phone 30-83. Range of activity: District of Nysa. Manager: Tadeusz Chruścicki, M. A. in 164. - :varkel'. m 1957. �730 731 Collecting of exhibits was commenced in 1945. The museum was founded in the same year. Number of exhibits: 350 (prewar collection). Publications: catalogues. Museum in Oleśno Śląskie, Department of the Museum of the Opole Silesia (Ethnographic Section) Address: Oleś no Śląskie, ul. Pieloka 18, telephone 398. Range of activity: District of Oleś n o Śląskie. Manager: Konrad Hanisch, M. A; one ethnographer. Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded in 1960. Quantity of ethnographic exihibits: 93. The richest collection: interior of a peasant hut completely set up. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Racibórz (Ethnographic Section) Address: Racibórz, ul. Chopina 12, telephone: 901, 28-41 Range of activity: Districts of Racibórz, Głubczyce, Koźle and Prudnik. Manager: Janusz Kozłowski, M. A., and two coworkers, one of them being an ethnographer and the other a scientific-educational officer. The Museum was opened in 1927 and reopened after the war in 1948. Total number of ethnographic exhibits: 668 (part of them being a pre-war collection of garments). The Museum is carrying ant research work. 12. Province Ethnographic of Poznań in Poznań. (Department of the National Museum in Poznań) Address: Poznań, Grobla 25, for correspondence: Aleje Marcinkawskiego 9, telephones: 13-04, 21-04, 612-01 (extention 341). Range of activity: al Poland with prevalence of exhibits from Great Poland and the Ziemia Lubuska territory, non-European cOllections from Mexico, Africa, New Guinea. Manager: dr Stanisław Błaszczyk, and three scientific workers. Collecting of exhibits was commenced in 1910. The ethnographic museum collections were initiated in 1911; the Museum was reopened in 1949. The tc'tal number of exhibits amounts to 4312, the Polish ones making 3196 and the non-European 1116 items. The principal collection: folk garments. The Museum is carrying out research work and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Address: of the National Museum guidebook and folders. Museum in Kalisz (Ethnographic Ul. Kościuszki 12, telephone: 36-62. Museum in Konin attached to PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Konin, ul. Słowackiego 8, private phones: 599 and 760. Range of activity: the District of Konin in its historical boundaries. Manager: Social Custodian Zygmunt Pęcherski. Collecting of exhibits was commenced in 1956 and the Museum was foun~ed in the same year. Quantity of ethnographic exhibits: 28. The Museum IS collecting folklore materials. Museum of the Krotoszyn Section) called "Museum Land (Ethnographic Section) Range of activity: District of Krotoszyn. " . Managers: address Krotoszyn, ul. Koźmińska 36: LudWIk KaczynskI. Collecting of the Museum exhibits began in 1958. The Museum. was founded in 1957. Number of ethnographic exhibits: 99. The Museum IS collectIng folklore materials. Museum Museum Publicatior:s: a periodical Studies" ("Studia Muzealne"), Range of activity: the former territory of the Kalisz Land. Manager: Bogumił Kunicki, M. A Collecting of exhibits after the war began in 1957. The Museum was founded in 1907. Number of ethnographic exhibits: about 250. ~he most important collections are: agricultural tools, tools for flax workmg, garments and folk art. in Leszno (Ethnographic section) Address: Leszno, Plac D-ra Metziga 17, phone 474. . Range of activity: Leszno, Wolsztyn, Kościan, Gostyń, Krotoszyn, RaWICZ, Wschowa. Manager: Stanisław Chmielewski M. A (ethnographer) _ Number of exhibits: 872. The principal collection is: Folk castume ana especially head-gear collection. The Museum is carrying out research work. Publications: folder (in the making). Regional Museum in Pyzdry (Ethnographic Collections) Address: Pyzdry, powiat Września, Plac Wolności 17, phone Prez. MRN nr 3. Range of activity: the town of Pyzdry and its vicinity. Manager: Kazimierz Kraska. . Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded m 1957. Quantity of exhibits: 15. The Museum is located in an arcaded house of the XVlIIth century. Museum of the Sulmierzyce Land. Attached to the F. S. Klonowicz' Society Land. (Ethnographic Collections) of Lovers of the Sulmierzyce �732 733 Address: Sulmierzyce, powiat Council nr 18. Range of activity: Manager: Leon Piątek. Krotoszyn, phone of the National Sulmierzyce and its vicinity. Town Collecting of exhibits was commenced in 1956. The Museum was founded in 1957. Quantity of ethnographic exhibits: 238. Museum of the Szamotuły Land (Ethnographic Section) Address: Szamotuły, Baszta Halszki, phone 601, extention 47. Range of activity: District of Szamotuły. Manager: Janusz Łopata M. A. and one ethnographer. Coll.ecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1957. ~u.anbty of ethnographic exhibits: 185. The Museum is carrying out scienbflc researches. Publications: catalogues. 13. Province Museum Address: Rzeszów, ul. Ran~e of a.ctivi ty: the of t~e mhabltants called DIrector: dr Franciszek !he. ~thnographic sCIentIfIc workers. of Rzeszów in Rzeszów (Ethnographic Section) 3 Maja 19, phone 39-78 and 44-17. whole Province and especially 3 regions: the regions Rzeszowiacy, Lasowiacyand Podgórzanie. Błoński. Section: Docent Dr Franciszek Kotula managEr a"d two .. Collecting of exhibits began and continued in ten years (between the. t:vo World Wars.). The Museum was founded in 1935. Quantity of eX~lblts: 7399. The most important collections are: folk garments embroiderIes, sculptures and pictures, ritual objects, household effects' and agricultural. tools. The Museum is carrying out research work and collects manus?rIp~ folklore and other materials. Iconographic Archives. Pub:lcatlOns: Papers of the Museum in Rzeszów and Annals of the Museum m Rzeszów ("WYdawnictwo Muzeum w Rzeszowie", "Roczniki Muzeum w Rzeszowie") (in the making). Regional Museum in Biecz (Ethnographic Address: Biecz, powiat Gorlice, ul. Kromera. Range of activity: the city of Biecz and its region. Manager: Tadeusz Sławski, M. A. Collections) ThLe~Museum .was founded in 1953. Quantity of ethnographic exhibits: aeou, :10. The rrchest collection concerns the handicraft and the spiritual culture of the middle class. The Regional Museum of the PTTK in Gorlice (POlish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Gorlice, ul. Wąska 11, phone 25. Range of activity: District of Gorlice, the Lower Beskid (Beskid Niski). Manager: Alfred Wacławski Collecting of exhibits began in 1918. The Museum was founded in 1958. Quantity of exhibits: 225. The most important collection concerns sculpture, garments and petroleum industry. The Museum is collecting folklore materials. Publications: catalogues. Museum in Jarosław (Ethnographic Section) Address: Jarosław, Rynek 4, phone 779 Range of activity: District of Jarosław and the villages in the neighbouhood. Manager and custodian: Dr. Kazimierz Gottfried, one scientific worker. Collecting of exhibits began in 1921. The Museum was founded in 1925. Number of exhibits: 117. The most important collection concerns the middle class ethnography. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Krosno (Ethnographic collections) Address: Krosno nad Wisłokiem, ul. Nowotki 16, phone 63-76, 65-71. Range of activity: District of Krosno Manager: Józef Janowski M. A. Colrecting of exhibits began in 1954; the Museum was founded in the same year. Number of ethnographic exhibits: 96. The richest collections: garments and folk art; petroleum industry. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: cataloguQs. Museum in Przemyśl (Ethnographic Section) Address: Przemyśl, Plac Czackiego 3, phone 23-35. Range of activity: District of Przemyśl, Jarosław and Lubaczów; some parts of the exhibits comes from the adjacent territories: the area of the Rzeszów Province, the land of the Bojki and of the Huzuls, Pokucie, Podolia and Volhynia. The director of the Museum is Antoni Kunysz M. A. and one scientific worker, Mgr Stefan Lew, ethnographer. Collecting of exhibits began at the end of the XIXth century. The M~seum was founded in 1909. The total number of exhibits is 1360. The mam collections are: fishing, beekeeping. agriculture, folk costumes, ornamented Easter eggs. The Museum is carrying out research work. �734 Address: 735 Museum in Sanok (Ethnographic Sanok, ul. Zamkowa 3, phone 708. Range of activity: District of the Krosno District. Collections) of Sanok, Lesko, Brzozów, Ustrzyki, and a part Manager: Stefan Stefański; three scientific-educational officers. Collecting of exhibits began in 1934; the Museum was founded in the same year. Total amount of ethnographic exhibits: 845. The main collection concerns material culture and garments. Museum in the open in Sanok The Museum of Folk Architecture in Sanok. Ethnographic Park borderline of the city of Sanok and the Olchowce village. Address of the Direction and Administration of the Museum: ul. Traugutta 3, phone 24-93. Address of the Exhibition phone Sanok 24-01. Center: Park Etnograficzny Dębica, District ciety. of Łańcut. of Ropczyce. The ethnographic Regional Sanok, Lubaczów, Tourism. Director: Aleksander Rybicki, custodian of the Museum. Four Scientific workers, three of them being ethnographers. . Collecting of exhibits was commenced in 1958; the Museum was founded In the same year. Exhibits transferred: an Orthodox church dating from the XVIIth cen_ tury with a small campanile and a charnel house; 2 peasant huts. Relics stored up: Orthodox church dating from the XVIIth century, small wooden chapel dating from the XIXth century, oil mill and the hut of an oil miller, granary dating from the XVIIIth century, 2 huts of Bojki peasants and a country house. The Museum is carrying out scientific investigations and collects script folklore and other materials. Iconographic archives. District Kolbuszowa, District of Kolbuszowa. Nature and Culture Relics Lovers. w Olchoweach of mobile exhibits: Białobrzegi, in a school. on the ' Range of activity: southern part of the Rzeszów Province _ of Ustrzyki Dolne, ~esko, Jasło, Gorlice, Strzyżów, Brzozów, a part of the District of P:-zemysl (terr~tories inhabited by Bojki, Łemki, Dolinianie and Podgórzame) and the hIghland area of the Nowy Sącz District (Province of Cracow) inhabited by the Łemki. Total number of relic buildings: 13. The number The richest collection: equipment of interiors. Bartne, District of Gorlice (Ukrainian Social - Cultural Society). Collections of the Łemki culture exhibited in a wooden orthodox church dating from the XVIIIth century. Collections of Łemki stonework exhibits in a stone granary dating from the XIXth cen tury and other ethnographic collections in the village of Bielanka. 1678. manu- Museum stations: Haczów, District of Brzozów - wooden church dating from the XVth century; Ułucz, District of Brzozów - wooden orthodox church dating from 1510; Blizno, District of Brzozów planned ethnographic re~ervation with relics dating from the XVth and XVIth century Furthemore, there are other ethnographic collections and reli~~ of folk architecture in the Province of Rzeszów which serve as museum buildings: they are situated in the following localities: Collections of various institutions: District of Lubaczów. Łańcut, District of Łańcut. (Collections of Dr. Władysław Przeworsk, Ropczyce, Society. District Museum Social Museum. Balicki). of Przeworsk. are located of the Social Cultural Goslar's Museum collections Museum of the Polish So- of the Society Polish Society Ethnographic of for Society Social Museum. District of Ropczyce. MUSeUlTIof the Regional Social-Cultural Strzyż ów, District of Strzyżów. Museum Liceum-SchooI. Szymbark, Presidium a Museum) District connected with of Gorlice. of the District National Council (ancient manor changed into Private ethnographic collections are also found in the following localities: Jasło (folk art icons). Pruchnik, District of Jarosław. Sanok (the Huzul folk art, especially ceramics, Rumanian ceramics-about 60 exhibits). Ustianowa Dolna, District Ustrzyki Dolne (household effects and tools- about 70 exhibits) Wyszatyce, District of Przemyśl. 14. Pr.ovince of Szczecin Museum of Western Pomerania, Maritime Section (Ethnographic Hall) Address: Szczecin, Wały Chrobrego 3, phone 422-56 Range of activity: Province of Szczecin Director of the Mmeum: Władysław Filipowiak M. A. Custodian of the Maritime Section: Dr. Wiktor Fenrych; One scientific worker. Collecting of the exhibits began in 1947. The Maritime Museum was founded in 1945. The Museum of the Western Pomerania was founded in 1950. Total number of exhibits: 1390 out of which 1100 are Polish and over 200 come from West Africa (some part of the Polish exhibits was collected �737 736 before the war). The richest collection: water transport an.d fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: West Pomerania Materials ("Materiały Zachodnio-Pomorskie"); catalogues. 15. Province Warsaw State of Warsaw Ethnographic Museum Address: Warszawa, ul. Szeroki Dunaj 5, phone 31-16-13. Range of activity: all Poland, and the culture of primitive peoples of the world. Director: Prof. dr. Ksawery Piwocki Assistant Director: Dr Kazimierz Pietkiewicz; total number of scientific workers 16, scientific- educational officers 2; two of the scientific workers are docents. Collecting of exhibits began in 1947; the Museum was founded in the same year. The total number of exhibits is 37.660, the Polish ones being 26.260, The rest i. e. 11.400 are exotic exhibits. The most important collection: folk artistic culture. The Museum is carrying out scientific investigations and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Publications: "Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie" (Ethnographic Papers of the Museum of Culture and Art in Warsaw), catalogues of exhibitions. Museum in Płock (Ethnographic Section) Address: Płock, ul. Narutowicza 2, telephone 25-93, 28-31. Range of activity: the Płock l\Iazovia. Manager: Marian Sołtysiak M. A, 3 scientific workers, one of them being an ethnographer. Collecting of exhibits began in 1912; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 564. The richest collection concerns: sculpture, painted chests, paper-cutouts, fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: "Kultura Ludowa Regionu Płockiego" (Folk Culture of the Płock Region in preparation). Museum in the open in Tatary The Kurpian Creative Chamber Address: Tatary pod Kadzidłem, pow. Ostrołęka, dom Czesławy Konopkówny. Patronage. The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft Kadzidło. The Chamber is run by Czesława Konopkówna, a famous expert in paper cutouts. Quantity of exhibits: about 50 including cutouts, chandeliers, ritual pastry. 16. Province of Wrocław Demonstration of cutouts making and of the decoration of interr'ors. Ethnographic Museum in Wrocław (Department of the Silesian Museum in Wrocław) Address: Wrocław, ul. Kazimierza Wielkiego 33, phone 345-24. Range of activity: Lower Silesia, Opole Silesia and Upper Silesia. Manager and Keeper: Dr Leszek Itmann - three scientific workers. Director of Silesian Museum: Mgr. Maria Starzewska. Collecting of exhibits began after World War II, in 1947. The Museum was founded in 1954. Total number of exhibits: 3035. The iconographic archives have aoout 10,000 items. (partly pre-war collections). The most important collections are: folk plastic art, cabinetmaking and blacksmithery. The Museum is carrying out research work and collects manuscripts, folklore and other materials. publications: "Roczniki Ethnografii Śląskiej," "Zeszyty Etnograficzne" (Annals of Silesian Ethnography, Ethnographic Papers), catalogues. Regional Museum in Chojnów (Ethnographic Collections) Address: Chojnów, pow. Złotoryja, Zamek Piastowski, Plac Zamkowy 3, phone 163. Range of activity: District of Złotoryja. Manager: Adam Kogut. Collecting of exhibits was commenced in 1959; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 103. The main collection is composed of furniture tools for flax working, gingerbread baking tins, pictures on glass, bonnets. Museum in Jawor Address: Jawor, ul. Armii Radzieckiej 18, phone 107. Range of activity: The Sudety submontane region and partly Lower Si- lesia. Manager: Włodzimierz Musiał. Collecting of exhibits was commenced before the war. After the war the Museum was opened in 1945. Quantity of ethnographic exhibits: 127 (partly pre-war collections). The richest collection: folk garments. Regional Address: Range of Manager: them being Collecting 1914. Total Museum (Ethnographic Section) Jelenia Góra, Matejki 28, phone 34-65. activity: the hollow of Jelenia Góra and Lower Silesia. Zbisław Michniewicz M. A, and two scientific workers one of an ethnographer. of exhibits was initiated in 1912. The Museum was founded in number of exhibits: 1300 items (partly pre-war collections). The �738 739 main collection concerns: glass painting seum is carrying out research work. Museum and folk cabinetmaking. in the open: a copy of a Lusatian hut from Karpacz, The Mu- in 1960. Num'cer of exhibits: 397 (including also pre-war Museum is carrying out scientific researches. Publications: catalogue of a temporal exhibition. dated 1914. Museum in Kamienna Góra (Ethnographic Collections) Address: Kamienna Góra, Plac Wolności 24, phone 275. Range of activity: District of Kamienna Góra, partly District and Jelenia Góra. Manager: Stanisław Sabak. A guidebook to the permanent exhibition of Jawor to appear shortly. Museum in Wałbrzych (Ethnographic Collection) Address: Wałbrzych, ul. 19o Maja 9, phone 48-45. Range of activity: Wałbrzych and its vicinity. Manager: Eufrozyn Sagan. Coll~cting was commenced in 1908. The Museum was opened in 1911. Quantity of eth~ographic exhibits: about 679. (Some of them belong to the pre-war collection). The Museum has mining relics. Publications: A guidebook to the Museum. Museum in Ziębice (Ethnographic Collections) Ziębice, powiat Ząbkowice Śląskie, ul. Przemysłowa Address: 378. Range: District of Ziębice Śląskie. Manager: Wacław Brejter M. A. Collecting of exhibits founded in 1931. after the 10, phone t. ł 1 I ! war began in 1950. The Quantity of relics: 477 (some of them were collected The richest collection: artistic handicraft. Museum was before the war). Museum in the open (a church where Divine Service is held). Address: Karpacz-Bierutowice, District of Karpacz, Province of Wrocław (The little protestant church called Wang dating from the XVIIth century was transported from Norway some 100 years ago). 17. Province of Zielona Góra. Central Museum in Zielona Góra (Ethnographic Section) Address: Zielona Góra, Al. Niepodległości 15, phone 11-47. Range of activity: Province of Zielona Góra. Director: Klemens Felchnerowski M. A. Manager of he Ethnographic Section: Barbara Kołodziejska M. A. Collecting of exhibits began after the war. The Museum was reopened The Museum in Gorzów Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Gorzów Wielkopolski, ul. Warszawska 35, phone 28-43. Range of activity: the City and the District of Gorzów, District of Strzelce Krajeńskie, and a part of the Sulęcin and Rzepin Districts. Manager: Henryk Przybylski Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quantity cf exhibits: 60 (including pre-war ones). The most important collection: gingerbread baking tins. C?l~ecting of exhibits was commenced in the XVIIIth century. Number of e~hlbltS: abou~ 69~ (part of them belonging to the pre-war collection). The rIchest collection IS weaving. Publication: collections). Museum in Międzyrzecz Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Międzyrzecz Wielkopolski, Podzamcze 1/3 phone 567. Range of activity: Dristricts of Międzyrzecz and Świebodzin and a part of the Sulęcin and Sulech6w Districts. Manager: Alfons Kowalski, and one scientific-educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quanity of exhibits: 536 (some part of them was collected before the war). Museum in Nowa Sól (Ethnographic Section). Address: Nowa S6l, ul. Świerczewskiego 26, phone 640. Range of activity: Districts: Nowa Sól, Szprotawa, Głog6w, Żary and Żagań. Manager: Aleksander Fudalej, and one scientificeducational officer Collecting of exhibits was commenced in 1946. The Museum was reopened after the war in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 223 (some part of them was collected before the war). Regional Souvenir Chamber in Babimost (The Society for Culture Ziemia Lubuska Territory) Address: Babimost, powiat Sulech6w, Dom Kultury. Range of activity: District of Babimost. Manager: Edward Rabiega M. A. Opened since 1963. Quąntity of ethnographic exhibits: 4.0. The collection: agricultural tools and folk garments. IV. BIBLIOGRAPHY OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC DIRECTING (CHOSEN WORKS AND ARTICLES) of the richest lVIUSEUM A n t a n i e w i c z W., The Problem of the regionaL museum system in PoMuseum memorandumbook 1947, part 8, pages 341-347. (Typy i sie¢ muzeów w PoJsce). land. �740 741 A n t o n i e w i c z W., The Problem of the regional museum system in Poland. Polish non-school education. Warsaw 1933 and 1924. (Zagadnienie sieci muzeów regionalnych w Polsce. Polska Oświata Pozaszkolna). C i o ł e k G., Problem of folk architecture preservation. Protection of Monuments H. V. nr. 4, Warszawa 1952. (Zagadnienie ochrony budownictwa ludowego, Ochrona Zabytków). na wolnym powietrzu. Lud Tom XLII). M o s z y ń s k i K., seums, their (Etnografia dania). Muzeum Ethnography Pomorskie in the aims and tasks. Regional w muzeach regionalnych, w Gdańsku, Regional Library. Muzea Oddział Museums, Wdzydze. Regional Volume I, Warszawa regionalne ich cele Mu- 1928. i za- C z e c h o w i c z o waN., On the History of Skansen in Poland. "Museum Directing" Nr. 6, 1957, page 10-28. (Z dziejów Skansenu w Polsce. "Muzealnictwo"). Museum E s t r e i c h e r K., Cultural Losses in Poland London 1944. pages XVII, 497. (Straty kultury Polskiej). F r a n k o w s k a M., Regional Ethnographic museums in Poland. "Lud", volume XXXVI, Wrocław 1946, pages 341-347 (Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce). P a z d u r J., Problem of protection and conservation of relics of technique. Protection of Monuments, Xth annual, nr. 2, Warsaw 1957. (H. Pazdur. Ochrona zabytków R X, nr 2, Warszawa 1957). G ł a d y s z. Scientific activity of the ethnographic museum centres after the war. Polish Ethnography, Polish Academy of Sciences, Wrocław 1959, pages 109-138. (Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnografia polska II. G ł a d y s z M., Upper Cultural ryzacją ukowy, Works on inventory making of the folk architecture in Silesian Scientific Institute, Bulletin. Series: Scientific and Life, nr 2, Katowice 1958, pages 16, tables 3 (Prace nad inwentabudownictwa ludowego na Górnym Śląsku. Śląski Instytut NaBiuletyn, Seria: (Zycie Naukowe i Kulturalne). Silesia. J o s t o w a W., The Ethnographic Park in Zubrzyca Górna, Orawa territory. The Fo'1k, Volume XLIV, Wrocław 1959, pages 479-:-480. (Park Ethnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Lud. Tom XLIV). K lon o w s k i F., The Ethnographic Park in Olsztynek. Olsztyn 1958. (Park etnograficzny w Olsztynku). K u n z L., Ethnographic tries, Brno 1958, Pages tel-und osteuropiiischen Museums 139-174 Staaten). of the Central and East European (Die ethnographischen Museen der Coun- mit- K u n z L., Investigations on the Polish Ethnographic Museums, The Czech folk, pages 150-156. (Zkusenosti a poznatky z polsky musei ethnografickych, "Cesky Lid". 1957, N. 4. L e c h J., Inventory making of folk architecture in the territory oJ the Province of Łódź. Łódź Ethnographic Studies, Volume IV. Łódź 1962. (Inwentaryzacja budownictwa ludowego na tere:lie Województwa łódzkiego. Łódzkie Studia Etnograficzne). Lorentz S., Museums and Collections in Poland. 1945-1955. Polonia Publishing House Warsaw, 1956. M a l i c k i L., Museum in the open. The Pomeranian Museum in Gdańsk. Department in Wdzydze. "Lud". Volume XLII. Wrocław 1956. (MU7:eum Directory. Collective work. Publication of the Museums Association in Poland, Cracow 1947. (Muzealnictwo. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Związku Muzeów w Polsce. Kraków 1947). P i e ń k o w s k a H., The farm of the Moniak family in Zubrzyca Górna. Protection of Monuments, 1955. (Zagroda Sołtysów Moniaków w Zubrzycy Górnej. Ochrona Zabytków, 1955). P i e t k i e w i c z K., The State of the museums and ethnographic collections in Poland. "Lud" XXXVI, Lublin 1946, pages 389-396 and "Lud" Cracow 1947, pages 409-412. (Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce). P i w o c k i K., Museums in the open. BuUetin (Muzea pod gOiJm niebem. Biuletyn Historii S e w e l' y n T., Among ruins page 5 and others (Na gruzach of the History Sztuki. 1957). of Art 1957. "Museum quarterly". Yearbook 1; "Kwartalnik Muzealny RI, 1948). 1948, Seweryn T., Folk Art. War losses in polish oollections in the Domain of artistic handicraft; volume 2, Warsaw 1953, pages 9-89, tables 1-49 (Sztuka ludowa. Straty wojenne zbiorów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego). S kur p s k i H., A Skansen Museum in Olsztynek, "Lud" Volume XXXVII, Cracow 1947, pages 412-415. (Muzeum Skansenowskie w Olsztynku). S ub ocz graphic Scientific Śląskim Instytut o waM., Works on the Silesian Skansen. Works and EthnoMaterials. Polish Ethnographic Society. Edited by the Silesian Institute. Katowice-Cieszyn 1957, pages nO-123. (Prace nad Skansenem. Prace i Materiały Etnograficzne P T L. Wyd. Śląski Naukowy, Katowice--Cieszyn 1957). T ł o c z e k L, The problem of ethnographic parks in Poland. Protection of Monuments, R X, nr 2, Warsaw 1957. (Zagadnienie parków etnograficznych w Polsce. Ochrona Zabytków R X, nr. 2 Warszawa 1957. Specification of wooden architecture elaborated by the Chair of Architecture and Village Planning. Annual reports. (Wykazy inwentaryzacji budownictwa drewnianego. Katedra Architektury i Planowania wsi. Sprawozdanie roczne). Z aw ist ow icz-A d am sk a K., An Ethnographic Park-Museum in �743 742 Łódź Ethnographic Studies. Volume I., Łódź 1959, page 7-19. (Park Etnograficzny - Muzeum pod otwartym niebem. Łódzkie Studia Etnograficzne, Tom I., Łódź 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Museums and ethnographic Sections in Poland, "Lud" Volume XLIV, Wrocław 1959, page 351-390. (Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. Tom XLIV, Wrocław, 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Protection of folk culture relics. Field guidebook, Toruń 1947. (Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik terenowy. Toruń 1947). Centralny Instytut Kultury. Current continuous museum publications of the Board of Museums and Monuments Protection. Ministry of Culture and Art. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa, Krakowskie Przedmieście, 15/17. 1. Information Bulletin (Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwo Kultury i Sztuki) A bimonthly edition. 2. Library of Museum Directory and Protection of Monuments (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków). 3. Museum Directing (Muzealnictwo). 4. Protection of Monuments (Ochrona Zabytków) A quarterly edition). Furthermore, permanent museum publications have been quoted in the surveys of particular museums (Białystok, Częstochowa, Gliwice, Grudziądz, Katowice, Kielce, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław). the open. . CURRENT CONTINUOUS .•. .•. ETHNOGRAPHIC PUBLICATIONS. Institute of Material Culture History. Polish Academy of Sciences. Instytut Historii Kultury Materialnej. Polska Akademia Nauk. Warszawa, Nowy Sw,iat 72, Pałac Staszica. 1. Library of the Polish Ethnography (Biblioteka Etnografii Polskiej). 2. Polish Ethnography (Etnografia Polska). 3. Polish Ethnographic Atlas (polski Atlas Etnograficzny). 4. Works of The Ethnographic Section. Institute of the Material Culture History. Polish Academy of Sciences (Prace Działu Etnografii IHKM, PAN). Polish Ethnographic Society (polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, ul. Nankera 4) 1. People LUD (Rocznik PTL) Dział III Muzea. 2. Ethnographic Archives (Archiwum Etnograficzne). 3. Atlas of the Polish Folk Costumes (Atlas Polskich Strojów Ludowych). (Biblioteka Popularna). (Literatura Ludowa). Bimonthly edition. Address of the editor's office: Warszawa, Nowy Swiat 72. 6. Ethnologic Works (Prace Etnologiczne). 7. Ethnographic Works and Materials (Prace i Materiały Etnograficzne). 8. Oskar Kolberg's Complete Works (Dzieła wszystkie Oskara Kolberga). Reedition containing the Polish verbal and musical folklore of the XIXth and of the beginning of the XXth century. Up to now 38 volumes have been published. The total number of volumes planned is 65. Editor's 4. Popular Library 5. Folk Literature office: Poznań, ul. Kantaka 2. 9. Łódź Ethnographic Stadi.es (Łódzkie Institute Studia Etnograficzne). of Art Polish Academy of Sciences (Instytu Sztuki PAN), Warszawa, Długa 26/28 ar Warszawa, Srebrna 12 "Ruch") 1. Polish Folk Art (polska Sztuka Ludowa) a bimonthly edition. 2. Bulletin of History of Art, A quarterly edition. 3. Monographs concerning the folk art. In adition to the publications mentioned above, dispersed ethnographic articles can be found in University Editions issued in parts (Zeszyty Uniwersyteckie) and publi"hed by the universities of Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa and Wrocław. A delay in publishing of this pamphlet,caused an unvoluntary omissio:1 of some newly organised or reorganised museums (e.g. in Borzestawo, provo of Gdańsk, distr. Kartuzy - (a museum in the open, one hut), in Sosnowiec, provo Katowice - (the Mining Museum of the Professional Unions), in Szreniawa, near poznań - (Agricultural Museum) etc., some inaccuracy in the quantity of given relics and names of new museum workers etc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f629fd3e2863d68d67a1845162e4980.pdf 3096927368ff4296e0f4e85e9161573c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4603 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4276 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.245-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I IV - VI Imprezy folklorystyczne i regionalne Kwiecień I V •— w pawilonie Cepelii w K a ­ towicach o d b y ł się w okresie przed­ ś w i ą t e c z n y m tradycyjny pokaz zdobie­ nia kroszonek i porcelany u ż y t k o w e j , w k t ó r y m uczestniczyły kroszonkarki z pow. opolskiego: Anna Mateja z Kolanowic, Ł u c j a Mazur z Dębskiej K u ź n i i Maria R u d z i k z Osowca. M a j 3— 13 V — w Starogardzie odby­ w a ł y się D n i Kociewia organizowane przez W y d z i a ł K u l t u r y P P R N i Z D K „ P o l f a " . Tegoroczna impreza m i a ł a charakter p r z e g l ą d u zespołów regio­ nalnych a z a k o ń c z o n a została Jar­ m a r k i e m Folklorystycznym, na k t ó ­ r y m a r t y ś c i ludowi sprzedawali swe wyroby. * 4— 6 V — w B a b i m o ś c i e t r w a ł y D n i Folkloru Ziomi Babimojskiej, zorganizowane z inicjatywy Towa­ rzystwa Miłośników Ziemi Babimoj­ skiej. W czasie imprezy otwarta zo­ s t a ł a nowa ekspozycja w Izbie Pa­ m i ą t e k Regionalnych oraz wystawa poplenerowa prac p l a s t y k ó w ama­ torów. O d b y ł się też przegląd zespołów ludowych. * 13 V — w Ł ą c k u odbyło się tra­ dycyjne Święto K w i t n ą c y c h S a d ó w , w czasie k t ó r e g o zaprezentowano regionalne widowisko z u d z i a ł e m Ze­ społu Pieśni i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " oraz zorganizowano kiermasz pa­ m i ą t e k regionalnych i w y r o b ó w garn­ carskich. * 17 V — w K w i d z y n i u rozpoczęły się D n i Ziemi K w i d z y ń s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano dorobek k u l ­ t u r a l n y tego terenu. M . i n . o d b y ł się I V Festiwal Pieśni i T a ń c a Dolnego Powiśla oraz całodzienny J a r m a r k Twórczości Ludowej. 20 V — w Łodzi, z i n i c j a t y w y Wydziału Kultury P D R N Bałuty i redakcji „ E x p r e s s u Ilustrowanego" o d b y ł się festyn p n . „ S t a r e i N o w e " . W programie, wśród licznych imprez zorganizowano przogląd twórczości ludowej. * 26 V — o d b y ł się tradycyjny Jar­ m a r k Opatowski. I m p r e z ę zainauguro­ K A 1973 wano sejmikiem k u l t u r a l n y m , po k t ó ­ r y m o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów artystycznych i pokazy sztuki ludo­ wej. * 27 V — w skansenie w Bierko­ wicach, w ramach D n i K u l t u r y Opol­ szczyzny o d b y ł się Opolski Jarmark Sztuki Ludowej i pokaz folkloru. W y s t ę p o w a ł y m . i n . : kapela F i l ó w z D a ń c a , Zespół Pieśni i T a ń c a „Bierawianio", zaprezentowano „Topienie Marzanny", w wykonaniu grup ob­ rzędowych z pow. krapkowickiego oraz „Chodzenie z g a i k i e m " i „ W o ­ dzenie n i e d ź w i e d z i a " . Zespół opolski Zofii Czech w y s t ą p i ł z inscenizacją wesela śląskiego. Równocześnie od­ b y w a ł się kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, na k t ó r y m a r t y ś c i ludowi demonstrowali swe umiejętności. • markowych pieców t o w a r z y s z y ł y w y ­ s t ę p y ludowych zespołów artystycz­ nych, odbywały się kiermasze w y r o b ó w ludowych. * 1— 1 0 V I — o d b y ł y się D n i Fol­ k l o r u B i a ł o s t o c c z y z n y , organizowane przez Białostockie Towarzystwo K u l ­ t u r y . W programie o d b y ł y się w y ­ s t ę p y kapel ludowych. * 2— 3 V I — o d b y w a ł się w Ostrołęco w i e l k i Festyn Folklorystyczny Mazowsza, K u r p i ó w i Podlasia, orga­ nizowany przez P W R N i Pow. K o ­ m i t e t K u l t u r y i Sztuki, a w t y m roku z w i ą z a n y z obchodami 600-lecia Ostrołęki. W ś r ó d licznych imprez o d b y ł y się spotkania z poetami ludo­ w y m i , w y s t ę p y zespołów pieśni i t a ń c a oraz g a w ę d z i a r z y , a t a k ż e wystawa prac m ł o d y c h t w ó r c ó w ludowych. * 27 V — na Placu Defilad w War­ szawie o d b y ł a się wzorem ub. r o k u wielka „Cepeliada", organizowana przez C P L i A i redakcję „ E x p r e s s u Wieczornego". Impreza zaczęła się b a r w n y m korowodem zespołów regio­ nalnych, poczem koncert na rogach i trombitach obwieścił otwarcie fe­ stynu. Na estradach w y s t ę p o w a ł y ludowe zespoły pieśni i t a ń c a : „ H a l ­ n y " z Zakopanego, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „ K o n i a k ó w " z Beskidu Śl. „ K a m i o n ­ k a " z Łysej G ó r y . O d b y ł się pokaz kolekcji „ M o d y D a m s k i e j " i „ J e r ­ seyu", p r e z e n t u j ą c y c h modele oparte na motywach ludowych. N a rozległym placu czynne b y ł y stoiska z wyrobami ludowymi z 17 regionów. Artyści ludowi prezentowali swoje umiejętności — tkaczki, garn­ carze, malarki, pisankarki, hafciarki, demonstrowano w y r ó b z ciasta, zo s k ó r y , kowale w y k o n y w a l i artystyczne przedmioty w autentycznej k u ź n i . Impreza, j a k w roku u b i e g ł y m zgromadziła t ł u m y W a r s z a w i a k ó w . 28 V — 3 VT — o d b y w a ł y się D n i Sandomierza, w czasie k t ó r y c h zorga­ nizowano m . i n . wystawy i kiermasze sztuki ludowej Kielecczyzny. Czerwiec 1—3 V I — w ramach V Łódzkiej Wiosny Artystycznej o d b y ł się pokaz folkloru Ziemi Ł ó d z k i e j , w k t ó r y m oprócz w y s t ę p ó w zespołów i kapel ludowych główną a t r a k c j ą b y ł zorga­ nizowany przez Cepelię kiormasz sztu­ k i ludowej. * 3 V I — w Nowej Słupi, wśród wielotysięcznych t ł u m ó w t u r y s t ó w za­ inaugurowano doroczne „ D y m a r k i -73". Tradycyjnemu rozpaleniu dy- 2—10 V I — w Ciechocinku od­ b y ł się I I Festiwal F o l k l o r u K u j a w p n . „ W i o s n a pod T ę ż n i a m i " , organi­ zowany przez P M R N , Towarzystwo Przyjaciół Ciechocinka, Branżowy Ośrodek Lecznictwa Uzdrowiskowego. I m p r e z ę zainaugurowano otwarciem wystawy p n . „Współczesna rzeźba ludowca w o j . bydgoskiego", przygoto­ w a n ą przez p r a c o w n i k ó w naukowych Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u . W czasie Festiwalu o d b y w a ł y się prelekcje poświęcone współczesnej pol­ skiej sztuce ludowej, a g ł ó w n y m p u n k t e m programu b y ł y w y s t ę p y zespołów regionalnych z p o w i a t ó w : włocławskiego, inowrocławskiego, ale­ ksandrowskiego i radziejowskiego. N a zakończenie Festiwalu, 9, 10 V I — zorganizowano kiermasz sztuki ludowej, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi oferowali swo wyroby i prezen­ towali swe umiejętności. * 6—10 V I — w ramach D n i Żywca o d b y ł y się D n i Polskie V I Między­ narodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizatorami b y l i : W y ­ dział K u l t u r y i P W R N w Krakowie, Wydział Oświaty i K u l t u r y w Żywcu oraz M D K . Spośród 16 góralskich zespołów folklorystycznych j u r y za­ kwalifikowało 6 najlepszych: „ G r o n i e " z Żywca, „ D o l i n a Dunajca" z Nowego Sącza, Zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, Zespół i m . Skupienia F l o r k a z Białego Dunajca, Zespół „ L i m i a n o w i a n i o " z Limanowej i „Maś n i a k ó w " z Zakopanego oraz 6 kapel góralskich. Zespoły oceniano w 3 grupach: autentycznych, artystycznie opraco­ wanych i stylizowanych, biorąc pod u w a g ę zarówno m u z y k ę , śpiow i t a ń c e j a k kostium. Fostiwal poprzedzał Jarmark Ży­ wiecki, na k t ó r y m sprzodawano ży­ wieckie wyroby ludowe. 245 �* 16— 17 V I — w W ł o c ł a w k u , z okazji 25-lecia „ G a z e t y K u j a w s k i e j " o d b y ł się wielki fostyn ludowy, w cza­ sie którego przeprowadzono konkurs tradycyjnego sypania wzorów pia­ skiem, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie wzięły udział 32 twór­ czynie ludowe z pow. włocławskiego, z których nagrodę I otrzymały: E . Adamska ze Świątkowie, Z. Szmajda z Gajówki, W . W ł o d a r z e w s k a i M . Zołnowska ze Świątkowie, oraz m ł o d a t w ó r c z y n i B . Adamska ze Świątkowie. Nagr. I I — M . Szew­ czyk ze ŚmiIowie, nagr. U l - - S. J a s i ń s k a , K . Gierkowska i G. Kasprzak z Żarowa. Ponadto 16 artystek dostało wyróżnienia. * 17— 24 V I — w B y t o w i o t r w a ł J a r m a r k Folklorystyczny będący pre­ z e n t a c j ą zespołów folklorystycznych, t w ó r c ó w ludowych i pamiątkarzy z regionu koszalińskiego i województw sąsiednich. W czasie trwania imprezy o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu Piośni i T a ń c a „ K a s z u b y " z K a r t u z , przegląd zespołów ludowych z w o j . bydgo­ skiego, widowisko sobótkowe w ple­ nerze oraz kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. * 22—24 V I — o d b y w a ł y się D n i Ziemi Wadowickioj. W bogatym pro­ gramie imprezy w y s t ą p i ł y zespoły regionalne, odbył się kiermasz wy­ r o b ó w ludowych i plenerowa wystawa plastyków' a m a t o r ó w . * 22—24 V I — o d b y ł się V I I Ogól­ nopolski Festiwal Folklorystyczny w P ł o c k u , organizowany przez P M R N i M D K . T y m razem na dorocznej imprezie prezentowane b y ł y zespoły widowiskowe z całego kraju, k t ó r y c h program oparty był na autentycznych wzorach ludowych własnego regionu. W d n i u I •— o d b y ł się Koncert Mazo­ wiecki, w d n i u I I — w y s t ą p i ł y zespoły folklorystyczne ZZCh., w dniu I I I — najlepsze zespoły z kraju oraz zespół jugosłowiański. Niezależnie od tego p r z e g l ą d u o d b y w a ł y się koncerty ka­ pel ludowych, spotkania z poetami l u d o w y m i , kiermasz sztuki ludowej i pokaz mody, na k t ó r y m zademon­ strowano kolekcję G r a ż y n y Hase o p a r t ą na wzorach ludowych. Od­ b y ł y się też wystawy kowalstwa artystycznego i plecionkarstwa oraz pokaz połączony ze s p r z e d a ż ą , pod hasłom „Sztuka, Ludowa we współ­ czesnym mieszkaniu". P a ł u k a c h " , w czasie której zaprezen­ towano regionalne zespoły ludowe oraz — na wystawach — sztukę i rę­ kodzieło ludowe. * 29 V I - 1 V I I — odbywał się V I I Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych w Kazimierzu nad Wisłą. Udział wzięło ponad 30 zespołów i wielu solistów z r ó ż n y c h stron kraju. Z okazji festiwalu zorganizowano w miejscowym muzeum w y s t a w ę sztu­ k i ludowej i rękodzieła artystycznego. Festiwal zakończył się koncertem l a u r e a t ó w . Nagrody o t r z y m a l i : W ka­ tegorii kapel — - nagr. I — kapela re­ gionalna z Zakrzewa, pow. wols z t y ń s k i , nagr. I I — kapela dudziarzy wielkopolskich z Poznania, nagr. I I I — Zespół Pieśni i T a ń c a przy Międzyzakł. Klubie M P G K w Rzeszo­ wie. N a g r o d ę specjalną Polskiego Radia — Zespół Pieśni i Tańca „ E c h o s t r u n " z Bogumiłowic, w o j . kra­ kowskie. W kategorii solistów — woka­ listów — nagr. I o t r z y m a ł a Walentyna P a k u ł a z Opola Lub., nagr I I — Joan­ na Rachowska z Ł u b c z y c y , pow. tomaszowsko-lubolski, nagr. I I I — Zofia Skupień z Zakopanego. W kate­ gorii solistów-instrumentalistów, nagr. I o t r z y m a ł Józef Broda, z Koniakowa, nagr. I I i I I I — soliści zespołu i m . Sa­ b a ł y z Zakopanego: W ł a d y s ł a w Obrochta i Florian Walkosz. Wystawy i Konkursy Kwiecień I V — w Węgorzewie otwarta zo­ s t a ł a doroczna wystawa sztuki ludo­ wej zorganizowana, przez P D K . Poka­ zano 320 prac 80-ciu t w ó r c ó w z terenu olsztyńskiego, m . i n . rzeźbiarza Alek­ sandra Słomi oskiego. * IV — w szczecińskim Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich otwarto w y s t a w ę kaszubskiej sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano prace ok. 50-ciu t w ó r c ó w ludowych z Wejherowa i powiatu. W ś r ó d e k s p o n a t ó w szczególne za­ interesowanie w z b u d z i ł haft ka­ szubski, rzeźba i malarstwo na szkle. 8 I V — w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto w y s t a w ę wyrobów wielkanocnych — pisanek, palm, w y r o b ó w ze słomy i pieczywa świątecznego dolnośląskich t w ó r c ó w ludowych. Pokazano pisanki k o n t y ­ n u u j ą c e tradycyjne formy z Suwal­ szczyzny, Lubelskiego, Polesia, Rze­ szowskiego i Huculszczyzny oraz pa­ l m y wileńskie. Po zakończeniu w y ­ stawy odbył się kiermasz. * 10 I V — w Zakopanem o d b y ł a się inauguracja obchodów jubileuszu 25-lecia Zakopiańskich Warsztatów Wzorcowych P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego. I c h dorobek — znany już w świecie — pokazano na wysta­ wie prezentującej t k a n i n y , hafty, w y ­ roby ze s k ó r y i drewna. Przed otwar­ ciem wystawy odbyła się konferencja prasowa, na k t ó r e j prezes Z W W Mieczysław Cieciora zapoznał zebra­ nych z h i s t o r i ą zakopiańskiej placówki a w dniu n a s t ę p n y m odbyło się sympozjum naukowe pod przewod­ nictwem prof, dr Reinfussa na temat roli Z W W w m i n i o n y m 25-leciu na Podhalu. Z okazji jubileuszu odznaki Za­ służonego działacza K u l t u r y otrzy­ m a l i : Maria Bujakowa, K r y s t y n a Szczepanowska, Mieczysław Cieciora, Edward K u c h t a , Maria B a c z y ń s k a , Tadeusz Bukowski. 16 I V — w Lysem, pow. Kolno r o z s t r z y g n i ę t y został doroczny kon­ kurs na, wyroby związano z świętami Wielkanocy - palmy, pisanki, gaiki, sikawki dyngusowe i t p . Konkurs zorganizowało Muzeum w Ł o m ż y . Nagrody ufundowali: M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Ł o m ż y i Kolnie, Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska w Ł y s e m oraz P D K w K o l ­ nie. Na konkurs n a d e s ł a n o 70 pisanek, 6 gaików oraz 4 k o g u t k i . Nagr. I o t r z y m a ł y : Marianna Szablak, Ł y s e , pow. Kolno, Jadwiga Szmigiel, Se­ rafin, pow. Kolno, Teresa Parciak, Serafin, pow. Kolno, Czesława K o ­ nopka, K a d z i d ł o , pow. Ostrołęka, Helena Banach, Pupkowizna, pow. Kolno. Za rzeźby nagr. I o t r z y m a ł Stanisław Pawelczyk z W y k u . Wzo­ rem lat wcześniejszych ciekawsze praco zostały zakupione do zbiorów m u z e ó w etnograficznych. * V I — w Markowicach o d b y ł o się ludowo Święto Pieśni i Melodii, zorga­ nizowane przez Pow. K o m i t e t K u l t u r y i Sztuki oraz P D K w Biłgoraju. W imprezie uczestniczyło 12 zespołów amatorskich wokalnych i instrumen­ t a l n y c h w repertuarze ludowym i m ł o ­ d z i e ż o w y m . Równocześnie o d b y w a ł a się. giełda miniaturek garncarskich z Bidaczowa. * V I — w Szubinie o d b y ł a się tra­ dycyjna impreza pn. „ W i o s n a na 246 П. 1. Konkurs na palmy w Ł y s e m , pow. Kolno. �161V — w P D K w Garwolinie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa p n . „Twórczość Ludowa Po­ łudniowego Mazowsza", zorganizo­ wana przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N i P D K w Garwolinie. 19 I V — w Muzeum N a r o d o w y m w Szczecinie otwarta została pokon­ kursowa wystawa pisanek wielkanoc­ nych z terenu w o j e w ó d z t w a . Nagr. I i n a g r o d ę specjalną ZO. Zw. Zaw. P r a c o w n i k ó w Rolnych o t r z y m a ł a Olga Szenejko ze Szczecina. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i 10 wyróżnioń. I V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na s z t u k ę l u d o w ą pow. brzeziń­ skiego. U d z i a ł brało 54 a u t o r ó w z 25 miejscowości, nadsyłając łącznie 773 prac. Najliczniej nadesłano w y ­ cinanki, k w i a t y z b i b u ł y , korony z mchu oraz p a j ą k i . Maj 7 V — w Muzeum Ziemi Rawskiej w Łodzi, z okazji t r w a j ą c y c h D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy otwarta została wystawa rzeźb ludowego arty­ sty, Mieczysława Zeglińskiego •/. kol. Rylsk Duży. 12 V — w N o w y m Targu roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs Współ­ czesnej Twórczości Ludowej Podhala, Spiszą, Orawy i Pienin, zorganizowany przez Referat K u l t u r y P P R N , D o m K u l t u r y , Cepelię i Muzeum Regionalno w N o w y m Targu. Komisarzem konkursu b y ł mgr A n t o n i K r o h , konsultantem — prof, dr R o m a n Rcinfuss. W konkursie wzięło udział 214 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 1200 prac. J u r y p r z y z n a ł o 66 n a g r ó d , w t y m : nagr. I otrzymali: S t a n i s ł a w B u d z y ń s k i z B u k o w i n y Tatrz. i Szcze­ pan Szczepaniak ze Szczawnicy za tradycyjne stroje męskie zdobione haftem. K a t a r z y n a Gruszka z Dzianisza za t k a n i n ę , Andrzej K u b i n -Opacian z R a t u ł o w a i W ł a d y s ł a w S t o p k a - K r ó l z Czerwiennego za w y ­ roby z metalu, Jan Michniak z Dzianisza za o z d o b n ą uprzęż, Mieczysław Rams z Zakopanego za mieszek i opaski bacowskie, A d a m K u c h t a z B u k o w i n y T a t r z . za dudy, Fran­ ciszek Dzirny z G r y w a ł d a - K ą t ó w za wyroby ze s k ó r y i metalu oraz Andrzej Konopacki z Zakopanego za rzeźbę. Ponadto przyznano 23 nagrody I I , 33 nagrody I I I i wyróżnienia. Nagrody specjalne za populary­ zację sztuki ludowej na swoim terenie otrzymali: Ludwik Młynarczyk z Lip­ nicy Wielkiej oraz Andrzej Gombos z Jurgowa. 21 V I — otwarta została w N o ­ w y m Targu wystawa pokonkursowa, z której najciekawsze eksponaty po­ kazano potem w lipcu na ogólno­ polskiej wystawie współczesnej sztuki ludowej w Krakowie. 14 V — w Kazimierzy Wielkiej rozstrzygnięty został konkurs p n . „Współczesna Sztuka Ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł wzięło 12 t w ó r ­ ców z Kazimierzy Wielkioj i powiatu, zgłaszając 130 prac z zakresu: rzeźby, malarstwa, metaloplastyki, wycinanki, w y r o b ó w ze słomy i haftu. Nagrody o t r z y m a l i : Bolesław Krygier z Bejsc, Eugenia Sowa z Kazimierzy W . Janina Waśkiewicz z Kazimierzy W . , Mieczysław Wójcik z Przemykowa, i Janusz Bienias z Kazimierzy W . * 29 I V — 1 6 V — na Z a m k u w Sztu­ mie czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a ludowa w o j . g d a ń s k i e g o " , na k t ó r e j pokazano rzeźby, wycinanki, ple­ cionki i hafty. * V — w W ę g r o w i e rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez Zrzeszenie Twórców Ludo­ wych, Cepelię i W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie. Na konkurs wpłynęło 200 prac, wśród k t ó r y c h d o m i n o w a ł a rzeźba. N a g r o d ę spec­ j a l n ą o t r z y m a ł Kazhniorz Makowski z Wierzbna, nagr. I — Honorata K o ­ walczyk ze Stoku Ruskiego, pow. Siedlce. Stanisław Kosiorek z Pierz­ chał, pow. Węgrów oraz Albina i Bolesław Ufnal z Żarnówki, pow. Węgrów. * 19 V — w Jędrzejowie rozstrzyg­ nięto konkurs pn. „Współczesna sztulia ludowa Kiolecczyzny", w k t ó r y m uczestniczyło 9 twórców, n a d s y ł a j ą c 195 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : Marian Porada z Sędziszowa za rzeźbę, nagr. I I — H a l i n a Blicharska z J ę d r z e j o w a za k w i a t y , palmy i pisanki. * 22 V — w Sandomierzu roz­ strzygnięty został konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielec­ czyzny", w k t ó r y m udział wzięło 10 twórców z 6 miejscowości n a d s y ł a j ą c w sumie 76 prac. * V — w Straszowie czynna b y ł a wystawa prac twórców ludowych pow. Staszowskiego, na k t ó r e j prezen­ towano plon konkursu pn. „Współ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny". U d z i a ł w konkursie; brało 10 a r t y s t ó w z 10 miejscowości n a d s y ł a j ą c łącznie 103 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Józef Franusiak z K o n i o m ł o t ó w i W ł a d y s ł a w Czapla z J a b ł o n i cy, k t ó r y c h prace zakwalifikowano na w y s t a w ę woje­ wódzką. V — w Tokarni i Myślenicach otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę bu­ k i e t ó w i pająków, zorganizowaną przez P D K . Referat K u l t u r y P P R N w Myślenicach, W y d z i a ł Kultury P W R N i Sp. Zrzeszenia P L i A w K r a ­ kowie. W konkursie uczestniczyły 23 go­ spodynie wiejskie z B o g d a n ó w k i , Krzyszkowic, L i p n i k a , P o r ę b y , Sieprawia. Skomielnej Czarnej i Tokarni, J u r y p r z y z n a ł o nagrody w kwocie 7 000 zł. Nagr. I o t r z y m a ł y : Eleonora Jurczak i Zofia Kluska z Tokarni, nagr. I I — Maria Maj erek z Tokarni i Maria Urbaniak z L i p n i k a , nagr. I I I — Anna K l u s k a i Maria K ą d z i o r z Tokarni oraz M a ł g o r z a t a Romaniak ze Skomielnej Czarnej. * 29 V — w Kielcach odbył się I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Ama­ torskiej, zorganizowany przez W y ­ dział K u l t u r y P P R N i W D K w K i e l ­ cach. W konkursie uczestniczyło 40 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c w sumie ponad 600 prac. 21 V — w Ł ę c z y c y w D o m u K u l ­ t u r y otwarta została wystawa pn. „ Ł ę c z y c k a r z e ź b a ludowa", na której zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l ­ t u r y P W R N w Łodzi, P P R N w Ł ę ­ czycy, łódzką rozgłośnię Polskiego Radia, redakcję tygodnika „ Z i e m i a Ł ę c z y c k a " oraz Muzeum w Łęczycy. N a konkurs n a d e s ł a n o 150 prac. Nagrody specjalne M K i S o t r z y m a l i : Ignacy K a m i ń s k i z Oraczowa i Bole­ sław Grabski z Leśmierza. P o z o s t a ł e — Filomena Robakowska z W i t o n i , Sta­ n i s ł a w Walczyk ze Szłap, S t a n i s ł a w Pawlak z Kozub, S t a n i s ł a w Szymczak z K a r k o t , W a c ł a w Czerwiński ze Świnic, W i k t o r Rysio ze Świnic i S t a n i s ł a w K o p k a z Dzierzbiętowa. Ponadto przyznano 7 w y r ó ż n i e ń . * 22 V — w Opatowie rozstrzyggnięto konkurs p n . „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 60 t w ó r c ó w z 35 miejscowości n a d s y ł a j ą c 580 prac. Nagr. I o t r z y m a l i : I z y d o r Lipiec z G a r b a c z a - S k a ł y za rzeźbę, Teodora Szewczyk z Groehocic za t k a n i n y , Zofia W o d y ń s k a z Piotrowa za pa­ j ą k i , Zofia Sobczyk / Groehocic za p a j ą k i . Ponadto przyznano w y ­ różnienia. P r z e g l ą d twórczości p l a s t y k ó w ama­ t o r ó w w Kielcach: I I . 2. rzeźba Bogu­ sława Porzucka. 247 �* 29 V — w Radomiu rozstrzyggnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział wzięło 25 t w ó r c ó w nad­ syłając prace z zakresu: rzeźby, kowalstwa, pisanki i zdobnictwa. Nagr. I o t r z y m a l i : Kazimierz Mar­ kiewicz, kowal z Wierzchowiny, pow. Radom, Franciszek Góraka, kowal z Wólki Lesiowskiej, pow. Radom, W ł a d y s ł a w Gruszczyński z Radomia. 7 V I — w P ł o c k u rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo ludowe woj. warszawskiego. U d z i a ł wzięło 56 arty­ stów z 19 p o w i a t ó w n a d s y ł a j ą c ogółem 192 prace. Konkurs o r g a n i z o w a ł y : W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Warszawie i Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . Nagr. I o t r z y m a l i : Piotr Suszczewicz z Zawidza Kościelnego, W ł a d y s ł a w Robak z Zalesia, A d a m K o p e ć z Mijakowa. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. * * 29 V — w Białobrzegach roz­ s t r z y g n i ę t o konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny", w k t ó ­ r y m udział b r a ł o 12 t w ó r c ó w ludo­ w y c h n a d s y ł a j ą c prace z zakresu: rzeźby, tkactwa, pisanki, kowalstwa i zabawki. Nagr. I nie przyznano. Nagr. I I o t r z y m a ł a Marianna No­ wicka z Białobrzegów za t k a n i n ę i S t a n i s ł a w Markiewicz za zabawki. * 31 V —- w Zalipiu został roz s t r z y g n i ę t y X konkurs na malowanie chat zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Krakowie. W kon­ kursie uczestniczyło 27 malarek oraz młodzież szkolna. Nagr. I o t r z y m a ł y m . i n . Felicja Curyłowa, Honorata Parka, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria W o j t y t o , Bronisława Bodnek. Czerwiec 6 V I —- w Muzeum Etnograficz­ n y m w Toruniu otwarta została wystawa pn. „ D a w n a polska tkanina ludowa". Zgromadzono na niej tka­ n i n y i fragmenty strojów z 16 mu­ zeów prezentując podstawowe rodzaje technik tkackich. A u t o r a m i wystawy b y l i : kustosz Halina Mikułowska i mgr Aleksander Błachowski. A u t o r e m ekspozycji —• art. piast. Olga Piotrowicz. Z okazji wystawy wydano folder. * V I — w Muzeum Regionalnym WH> Wrześni czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych tego regionu, k t ó ­ rzy zaprezentowali t u rzeźby w drew­ nie, k o r z e n i o p l a s t y k ę i s z t u k ę u ż y t ­ kową. * 6 V I — w ramach D n i Bielska- Białej otwarta została wystawa, na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu na rzeźbę ludową pod hasłem „ P r z e ­ szłość i Teraźniejszość" przez Dział Etnografii miejscowego muzeum. Konkurs ogłoszony był nie t y l k o dla woj. katowickiego ale obejmował swym zasięgiem również przyległo powiaty w o j . opolskiego i krakow­ skiego. N a d e s ł a n o 880 prac 105 a u t o r ó w , z tego 270 zakwalifikowano na wy­ s t a w ę . Nagr. I o t r z y m a l i : Anna F i c o ń z Wieprza, pow. Żywiec i Ignacy P a p i ó r e k z Górnik, pow. T a r n o g r ó d . Nagr. I I — W ł a d y s ł a w Sikora z Czę­ stochowy, Władysław Migacz z Koźla, J ó z e f H u l k a z Łękowca, pow. Żywiec, i Stefan Miechówka z Ustronia, pow. Cieszyn. Ponadto przyznano С n a g r ó d I I i 11 wyróżnień. 248 8 V I — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarta została wystawa pn. „Współczesna twórczość ludowa Wiel­ kopolski" zorganizowana przez W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Poznaniu, Dom Chłopa w Warszawie oraz Muzea w Kaliszu, Koninie i Losznie. Na otwarcie p r z y b y l i : członek Biura Politycznego Jan Szydlak, I se­ kretarz K W PZPR w Poznaniu Jerzy Zasada, przewodniczący P W R N w Po­ znaniu Tadeusz Grabski oraz kierow­ nik W y d z i a ł u Nauki i K u l t u r y К С Romuald Jeżewski. Otwarcia wystawy dokonał T. Grabski, k t ó r y w swym przemówieniu wskazał inspirującą rolę współczesnej twórczości ludowej i jej tradycji w rozwoju kultury Wielkopolski. Tradycje te, na wystawie obrazowała część historyczna, p r e z e n t u j ą c a zbiór p i ę k n y c h starych haftów. Współczesną twórczość ludową reprezentowały rzeźby w drewnie Macieja Cwierzyka i Zdzisława Staszaka oraz wyroby ceramiczne Izydora Czajczyńskiego. 9 V I — w Olsztynie, w ramach Olsztyńskich D n i Folkloru organizo­ wanych już po raz trzeci otwarta została wystawa wojewódzka sztuki ludowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu ogłoszonego przez M K i S , W D K , C P L i A i Muzeum Etnograficzne w Warszawie, oraz Spółdzielnię „ A r t Region". W kon­ kursie uczestniczyło blisko 400 twór­ ców, k t ó r z y nadesłali w sumio 2 500 prac. Z tego 572 wybrano na w y s t a w ę . Nagrodę specjalną otrzymał Aleksander Siemiński, pow. W ę g o ­ rzewo za świątki. N a g r o d ę M K i S przyznano Annio P i l m a n i Mariannie Kowalewskiej z „ T k a n i n y " w Miko­ łajkach. Nagr. I o t r z y m a ł a tkaczka Paulina Slobik i rzeźbiarz Piotr Woroniec. * V I — w Muzeum w Żywcu i z jego inicjatywy, przy współpracy z W y ­ działem K u l t u r y P R N zorganizowany został konkurs na ludowe k w i a t y i ozdoby bibułkowe regionu. Celem konkursu b y ł o zarówno ożywienie tej dziedziny twórczości j a k zaintereso­ wanie n i ą handlu. W konkursie uczest­ niczyły znane artystki ludowe z Cisca, Sopotni, Puszczy Wielkiej R y c h w a ł d u i Międzybrodzia. J u r y przyznało na­ grody. Nagr. I Katarzynie M o t y k a i M a r i i Madejczyk z Cisca, Magdalenie Gruszka i Annie Pindel oraz Annie K u p c z y k z Sopotni. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I i wyróżnienia. Prace konkursowe zaprezentowano na otwartej w czerwcu wystawie. 9 V I — w Muzeum Narodowym w Szczecinie otwarto w y s t a w ę pn. „ T k a n i n y i hafty ludowe Pomorza Zachodniego". Z okazji wystawy wy­ dano folder z tekstem M a r i i Pinińskiej poświęcony tej dziedzinie sztuki na Pomorzu. * 12 V I — w Wieluniu rozstrzy­ gnięto konkurs twórczości ludowej przygotowanj' przez Muzeum Ziemi Wieluńskiej » zorganizowany przy współpracy R B S CPLiA i W y d z i a ł ó w K u l t u r y w Wieluniu, Wieruszowie i Pajęcznie. Nagrody otrzymali: w dziedzinie tkactwa — Weronika Dworaczyk z D y m k u , pow. W i e l u ń , Stanisława Wawrzyniak z Okalewa, pow. Wieluń, Stanisława Dwornik z Nioturzyna, pow. Wieluń, Józefa K r u k z L i p n i k a pow. Pajęczno. W dziedzinie haftu — Antonina Fronia z Galewic, pow. Wieruszów. W dziedzinie kowalstwa — Stanisław Kraw czyk z Wierzbia, pow. Wioluń, Tadeusz Brozyna z Biedaszek, pow. Wieruszów. Wdziedzinie rzeźby —Jan Szynczewski z W r ó b l e w a , pow. Wieluń i A d a m Kolski z Wielunia. Za ozdo­ by z papieru — Helena Stochnialek z Praszki, pow. Wioluń. T W k r ó t c e po rozstrzygnięciu kon­ kursu otwarto w y s t a w ę prac. * 12, 13 V I — w Warszawie roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na malo­ w a n k ę l u d o w ą z woj. warszawskiego i lubełskiogo zorganizowany przez Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w War­ szawie oraz W y d z i a ł K u l t u r y P W R N . Ogółem wpłynęło 434 prace. N a g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a Weronika Ratyna z Tomaszowa L u b . za zestaw obrazów olejnych na płótnie. Nagr. I otrzy­ m a l i : Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu i J u l i a n Bajkiowicz z L u b ­ lina. Nagr. I I — P a w e ł Krzak, Wanda Tyszko, Maria Grabowska, Genowefa Zatryb, Wiesława W y r ą b e k , Danuta Śniadała. * 15 V I — w Biłgoraju rozstrzy­ g n i ę t y został konkurs na „ d ł u b a n k i " drewniane w o j . lubelskiego i rzeszow­ skiego, zorganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Lublinie i Zrzesze­ nie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c ó w Ludo­ wych CPLiA. * 18 V I — w Tomaszowie Maz. roz­ strzygnięto konkurs pn. „Współczesna sztuka ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j " , zorga­ nizowany z okazji 30-lecia P R L dla terenu pow. Rawa Mazowiecka i To­ maszów Maz. przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Łodzi oraz Muzeum w To­ maszowie. W konkursie uczestniczyło 161 twórców. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , Muzeum Ziemi Rawskioj, M u ­ zeum w Tomaszowie, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y w Rawie i Tomaszowie, W y d z i a ł K u l t u r y w Łodzi i Cepelia. Nagr. I o t r z y m a l i : Antonina Dziedzic z Żądłowic, Rozalia Koska z Ł ę k u , Maria Przybytek z Królowej W o l i , K a t a ­ rzyna Osiecka z Liciężnej. Ponadto przyznano nagrody I I i I I I oraz wyróżnienia. �18 V I — w ramach D n i Folkloru w Poznaniu otwarto w y s t a w ę pn. „Wielkopolska sztuka ludowa", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , Cepelię i Muzeum Narodowe. W konkursie uczestniczyło 78 a u t o r ó w n a d s y ł a j ą c 380 prac, z czego 222 prace 35 twórców zostały zakwalifikowane na w y s t a w ę . W ś r ó d e k s p o n a t ó w d o m i n o w a ł y rzeźby, po­ kazano też koronki, hafty, wyroby ze s ł o m y i instrumenty muzyczne. Nagr. I za haft snutkowy otrzy­ m a j : Helena Bernasowska z Jaro­ cina, K r y s t y n a G a ł c z y ń s k a z W i t a szyc, pow. Jarocin, Helena Grygiel z Goliny, pow. Jarocin. Za haft na t i u l u — S t a n i s ł a w a Chuda z K r o b i , pow. G o s t y ń , Pelagia Glapińska z Czeszewa, pow. Września, Cecylia R y ­ b i ń s k a z Pawłowic, pow. Leszno. Za rzeźbę I nagrody: H e n r y k Sommerfeld z W r z e ś n i , Ignacy Śtrzeszyński z Bugaja, pow. Września. Za malar­ stwo — nagr. I I — Wanda Sternel-Hepner z Leszna. Za p t a k i drewniane nagr. I — J ó z e f Wojciechoweki z Morakowa, pow. Wągrowiec. Za fajans malowany nagr. I I — Helena Majew­ ska z K o ł a . Za instrumenty muzyczne nagr. I — S t a n i s ł a w Grocholski z Po­ znania i I I E d w a r d H i r t z Chrośnicy. Za wyroby ze s ł o m y — wyróżnienie — Monika Maćkowiak z B u ł a k o w a , pow. Krotoszyn. Za wycinanki, p a j ą k i i p i ­ sanki o t r z y m a ł y w y r ó ż n i e n i a : Zuzan­ na Ł u k a s z e w s k a z Brudzynia, pow. Turek, B r o n i s ł a w a P r z y b y ł a z Plewni, pow. Kalisz, J u l i a Choszowska z Dam a s ł ó w k a , pow. Wągrowiec. W y d a n o ilustrowany katalog (bez t y ­ t u ł u ! ) z w s t ę p e m St. Błaszczyka. 19 V I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w o j . szczecińskiego", zorganizowany przez Cepelię, W y d z i a ł K u l t u r y PWRN w Szczecinie oraz W D K . W konkursie uczestniczyło 34 t w ó r c ó w ludowych ze Szczecina i województwa, nadsy­ łając w sumie 239 prac. N a g r o d ę specjalną (5 000 zł) o t r z y m a ł Marian Kozera za c a ł o k s z t a ł t twórczości rzeź­ biarskiej, nagr. I (po 3 000 zł) Sta­ nisław Ciszek z Pyrzyc, J ó z e f B a r y ł o z Ż a b o w a , E d w a r d K o ł a c z ze Szczeci­ na. Nagr. I I (po 2 000 zł) — St. Szulc z K o b y l a n k i , J . Strzelczyk z K u n o w a , H . K o c y k z Widuchowej, Z. Pietruska z I ń s k a , E . Pajewski ze Szczecina. Ponadto przyznano 3 nagrody I I I oraz 15 w y r ó ż n i e ń . Najlepsze prace b ę d ą eksponowane na centralnej wy­ stawie pokonkursowej w sierpniu. * 20 V I — w Domu Marynarza w Szczecinie o t w a r t a została V I I Doroczna Wystawa Ludzi Morza. Zgromadzono na niej 216 e k s p o n a t ó w wykonanych przez 60 marynarzy polskich s t a t k ó w handlowych i r y ­ backich. N a d e s ł a n o prace z zakresu: r z e ź b y , malarstwa, grafiki, rysunku, p a m i ą t k a r s t w a , metaloplastyki, mo­ delarstwa, fotografiki i f i l m u . * 21 V I — w Rabce rozstrzygnięto konkurs p n . „Współczesne ludowe i amatorskie malarstwo na szkle", zorganizowany przez Muzeum i m . W . Orkana w Rabce oraz Spółdzielnię Zrzoszenio „ M i l e n i u m " w Krakowie. Nagrody u f u n d o w a ł y : M K i S , P W R N , C P L i A . Nagr. I , w kategorii twórców ludowych otrzymali: W ł a d y s ł a w Wal­ czak z Zakopanego, J a k u b Królczyk z Kluszowiec, Stanisława Walczakowa z Zakopanego. W kategorii p l a s t y k ó w a m a t o r ó w : Ewelina P ę k s o w a z Zako­ panego, L u d w i k Gołąb z Nowego Targu, Franciszek Palka z Nowego Sącza. * 22 V I — za Z a m k u w Szydłowcu otwarta została wystawa p n . „ W s p ó ł ­ czesna sztuka ludowa Kielecczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano prace 426 twórców ludowych z tego terenu. Wystawa jest efektem k o n k u r s ó w , przeprowadzonych w 11 powiatach: Pińczów, Kazimierza Wiolka, Busko, Staszów, J ę d r z e j ó w , Sandomierz, Opa­ t ó w , Białobrzegi, Radom, Lipsko, Zwoleń. Organizatorami konkursu by­ ły: Wydział Kultury P W R N w Kiel­ cach, Powiatowe R N , muzea w K i e l ­ cach, Radomiu i Sandomierzu oraz CPLiA. W przygotowaniu — katalog wystawy pokonkursowej. * V I — w sali muzeum w N o w y m Sączu czynna b y ł a wystawa prezontuj ą c a dorobek X I Konkursu A m a t o r ó w P l a s t y k ó w Ziemi Sądeckiej, zorgani­ zowanego przez P D K i TPSP w No­ w y m Sączu. J u r y d o k o n a ł o przeglądu 447 prac 52 a u t o r ó w , zakwalifikowało 102 prace 25 twórców na w y s t a w ę oraz przyznało nagrody i wyróżnienia. N a wystawie rzeźbę reprezentowali: Nikodem Bołoz z Ł o m n i c y , Józef Citak z K r y n i c y , E d w a r d Grucela z Piwnicznej, J ó z e f Kuczaj z K ą c l o wej, Marian K a r o l Leja z Ł u k o w i c y , Andrzej Głód, Wojciech Oleksy i Mie­ czysław Piwko z Paszyna, Jan Niewola i Józef Sikorski z Muszyny oraz J a n W o j tarowi cz z Kąclowej, a drobne formy ceramiczne — Kunegunda J e ż o w s k a ze Złockiego. Grefikę i malarstwo prezentowali: Kazimierz Dagman, Joanna Elster, Matylda Kalinowska, Maria Niewiakowska, Wojciech Pazucha, Stanisław Śmiałek, S t a n i s ł a w a Węgierska, A n n a W i d e ł i Maria W n ę k z Nowego Sącza oraz A d a m Gąsiorek z Binczarowej, Anto­ nina Juszczak z Zawady, Ignacy Kasprzyk z Barcic i Jan Kuczaj z Garbonia. * V I — w Kielcach, w K l u b i e Sto­ warzyszenia „ P a x " otwarta została wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej p r e z e n t u j ą c a dorobek kon­ kursu zorganizowanego przoz „ P a x " . J u r y pod przewodnictwem art. piast. Jana Zamojskiego przyznało nagrody i wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby nagr. I o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ czyński z Radomia, nagr. I I — Zyg­ m u n t P u r c h a ł a z Kossowa, nagr. I I I — Aleksander Kucharski z Nowej Słupi. W ś r ó d w y r ó ż n i o n y c h znaleźli s i ę : J ózef P i ł a t (syn) zKawczyna i A d a m Zogadło z K r z y ż k i . W dziedzinie ceramiki nagr. I otrzymali: Stefan Kwapisz z R ę d o c i n a i Stefan Sowiński z C h a ł u p e k , nagr. I I — K r y s t y n a M o ł d a w a z R ę d o c i n a i Stanisław S e w e r y ń s k i z O d r o w ą ż a . W dziedzinie I I . 3, 4. Konkurs na l u d o w ą s z t u k ę s a k r a l n ą . R z e ź b y : Stanisław Seweryń­ ski ; Frasobliwy, Marian Brzeziński; Wypędzenie z Raju. kowalstwa artystycznego nagr I — Franciszek G ó r k a z D ą b r o w y , nagr. I I — Kazimierz Markiewicz z Wierz­ chowin. W dziedzinie malarstwa nagr. I — J ó z e f Franusiak z K o n i o m ł o t , nagr. I I — Maria Wiśnios z Bugaja. W y r ó ż n i e n i e dla m ł o d y c h t w ó r c ó w otrzymali: Leszek Celuch ze Stara­ chowic, A d a m L i t w i n z Cieśli, Bogdan Porzucek z Lesicy, E d w a r d Janowski z Jerzynowa i Jerzy Trafisz z Kielc. Polska sztuka ludowa za granicą Kwiecień I V — w Asnaos (Dania) otwarto w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej, w ę ­ drującą po D a n i i z inicjatywy amba­ sady P R L w Kopenhadze. Na nie­ wielkiej ekspozycji pokazano: wy- 249 �cinanki, lalki ludowe, c e r a m i k ę , stroje ludowe. W y s t a w ę obejrzało (wg do­ niesień duńskiej prasy) 80 % ludności miasta, a już n a s t ę p n e g o dnia po otwarciu wszystkie prace przezna­ czone na sprzedaż zostały wykupione. * 2 I V — w dzielnicy Lutten-Klein, w Rostocku otwarta została wystawa szczecińskiej sztuki ludowej i amator­ skiej, oraz odbyło się spotkanie dysku­ syjne polskiej ekipy z g r u p ą niemiec­ kich p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . V I — w Tomplinio ( N R D ) czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej Podhala zorganizowana przez Muzeum Ta­ t r z a ń s k i e . Zaprezentowano: malarstwo na szkle, rzeźbę, stroje góralskie, fotogramy W ł a d y s ł a w a Wernera oraz bogaty zestaw koronek i h a f t ó w uczennic Technikum Tkactwa A r t y ­ stycznego. I V — w Jarocinie o d b y ł y się powiatowe eliminacje konkursu na najlepsze w powiecie K o ł o G o s p o d y ń wiejskich. Uczestniczki w y k a z y w a ł y się m . i n . u m i e j ę t n o ś c i a m i gotowania i nakrywania do stołu wedle ludowych tradycji, a w ogólnej punktacji liczy ł y się t a k ż e noty za strój ludowy . Na okolicznościowej wystawie poka­ zano cały dorobek artystyczny K G W . I miejsce zdobyło K o ł o G o s p o d y ń Wiejskich z Goliny, o k t ó r e g o sukcesie z d e c y d o w a ł y piękne hafty, stroje i za­ stawy. I I . 5, 6. Wincenty Krajewski i jego „ K o p e r n i k " (fragm.) V — z okazji Dnia Działacza K u l t u r y o d z n a k ę Zasłużonego Dzia­ łacza K u l t u r y wręczono w Sierpcu rzeźbiarzowi ludowemu Wincentemu Krajewskiemu. * 1—14 V I — w stanicy wodnej P T T K w Znamierowicach k. Nowego Sącza o d b y w a ł się plener dla t w ó r c ó w ludowych z woj. krakowskiego zorga­ nizowany przez Z a r z ą d W o j . ZSMW w Krakowie. Celem pleneru jest roz­ wijanie twórczości ludowej, stanowi on też formę pomocy stypendialnej dla a r t y s t ó w . N a zakończenie pleneru otwarta została wystawa p o w s t a ł y c h tam prac. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz Fot. Jan Świderski E R R A T A W przekładzie art. Richarda Jefabka „ W i e l k o p o l s k a czy M o r a w y " (zamieszczonym w numerze 1/1973 naszego pisma) znalazły się błędy, k t ó r e — przepraszając gorąco A u t o r a — Redakcja c h c i a ł a b y w t y m miejscu p o p r a w i ć , s. 33 za przypisem brak cudzysłowu. s. 34 trzeci akapit. Udowodniony i bezsporny jest fakt istnienia związku m i ę d z y drzeworytami z Moraw (rodziny Maślików) a drzeworytem z M a t k ą B o s k ą na feretronie, a nie j a k p o d a ł t ł u m a c z „ m o r a w s k i e j t r a d y c j i " tego drzeworytu. N a tejże stronie przed przypisem 15. Jest r. 1889. Powinno b y ć — 1899. s. 35 lewa szpalta, wiersz 14. A u t o r o w i chodzi o „ K r a v a f s k o " , region etnograficzny w okolicach Nowego Jiczina. s. 35 prawa szpalta, wiersz 12. Winno b y ć „ p a r a f i a n i e " , a nie „ k s i ę ż a " . T a m ż e — wiersz 18: H o s t y ń znajduje się na Morawach, jest więc na Ziemiach czeskich, a nie w Czechach. T a m ż e —• wiersz 23: „ P a ń s t w o lukovskie" •—• chodzi oczywiście o p a t r i m o n i u m . T a m ż e — wiersz 28. Powinno b y ć w liczbie mnogiej —- m i a n o w a ł kaznodziejów, którzy...". s. 30 Ostatnie zdanie na lewej szpalcie winno b r z m i e ć : „ O b r a z M B Turskiej, k t ó r y Błaszczyk reprodukuje pod nr 12 i przypisuje jego autorstwo — słusznie czy niesłusznie —• Klijewskiemu, sam świadczy o t y m , że jego t w ó r c a nie mógł b y ć w y k o n a w c ą Przenoszenia Panny Marii, grafiki o wiele bardziej dojrzalej". s. 37 lewa szpalta, wiersz 24. Dawniejsza wersja stoi wyżej nie pod względem techniki —• jak p r z e t ł u m a c z o n o —• lecz opisowości. 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d8d7339c41a1d52263a947aefc6205.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4277 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.251-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a670c4ac41241a5e17c2a113993102cd.pdf f32ddb07f7f8716dcf61f90cbe268f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4278 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text US polskui SZtllKct шика lu i dowa S7TNKI N A U K . ROK X X V I . 1 9 7 2 . NR 1 5 ' ; �T R E Ś Ć Antoni Kroh Aktualny stan stroju Aleksander Jackowski F i l m , czyli o p o w i e ś ć najprawdziwsza . Norbert Lippóczy Wędrówki po pohalańskiego Węgrzech w w y c h o b r a z ó w na szkle . . Gier, rzeźbiarz . . . . . . poszukiwaniu . . ludowy . z . 3 . 11 ludo­ . . Rybnej 27 •Jerzy C z a j k o w s k i Michał . . 33 Bożena Kural Najstarsze m a l o w a n e skrzynie p o d h a l a ń s k i e . . 47 Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopkarze k r a k o w s c y a k o n k u r s y szopek . . . 57 MATERIAŁY Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — votum metalowe z Parczewa . . KRONIKA SUMMARY 60 OF ARTICLES 63 РЕЗЮМЕ Na @4 o k ł a d c e : Niebo, akwarela, collage, 129 X 84 cm, Wyk. Dorota Z a w o j a , p o w . S u c h a B e s k i d z k a . O b r a z n a z y w a n y t a k ż e „ S ą d O s t a t e c z n y " , co w 59 komentarzu namalowałam, do to filmu było prostuje Niebo, a w sposób ludzie następujący: uznali to za Sąd „Pierwszy Ostateczny bampart, autorka obraz, ale który to było Niebo". Fot. Stefan Deptuszewski. Na s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k ó w . Fot. Jan Świderski. Lajkonik, w y s . 56 c m , 1971 r . W y k . Z d z i s ł a w Dudzik, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc713e1b5a3bcb55250852601515d7.pdf 6a025ac70ddfa6605d4330ffca0708e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource stroje ludowe Podhale - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4279 Title A name given to the resource Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO „Góral, mieszkający w t a k ozdobnej chacie, mając nia się stroju. wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby halańskim, na łalnością sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a bez przesady p o ­ wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały — od kapelusza do k i e r p c ó w " . Słowa wicza p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a około 1905 г., c h o c i a ż j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j jak zresztą cała kultura Witkie­ bardzo patetyczne, ludowa Podhala, cieszy się s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e ­ ligencji polskiej. ścią w y o b r a z i ć guni, Każdy prawie Polak sobie p o s t a ć G ó r a l a kierpcach, kapeluszu, z cyjny lat podhalański, i niezmienny, w portkach, ciupażką temat mniej długą więcej ewolucję. Jest r z e c z ą niczych p r z e o b r a ż e ń , żeń jakim gospodarczych, społecznej funkcji kultury kultury ogólnonarodowej trady­ kilkudziesięciu danymi na — jego oczywistą, że wobec zasad­ społecznych, podhalańskiej — musiała We tak py specjalnych nej w okazjach, strój dycyjnego ubioru podhalańskiej, wyglądu wobec zmienić się zewnętrznego. szeregu dodatnich Podhalu i w zjawisk, Warto z tego znacz­ stanu jej przemian, ujemnych współcześnie. jest współczesnego kierunków podhalańską, Górali nych jest fakt, i inteligentów Podhalanach" towskich tara, zasadniczą cechą, jaka że jest z całej dziejących względu się zająć wymienia Obrochty, kulturę ona w s p ó l n y m Mówiąc się z a r ó w n o jak Pawlikowskich; Bartusia wyróżnia Polski. nazwiska Wojciecha np. „sław­ ród Krzep­ Szymona Roja czy Szymanowskiego, Mariusza i podhalańska ponad ścisłym znaczeniu i miejska; chłopi stron ludową. Jest poczuwają Spisz, Kliszczaków, jej Górali Zagórzan, Pienińskich Podhalan; Wit­ j u ż od słowa tylko strój, z Podhalem: portek, Nie o jej sile, o wy­ pod­ np. stroju kurtki na 4. S t y l noszone wojskowych sterczące na czubku szanymi z kożuszki zapinane bucówy, buty 5. E l e m e n t y nie-Podhalan związków drużyn Podhalańskiej pasterską. dla panującej niektórych lów nie związanych powyższy chyba najogólniejszych stroju Jedną A l e owo „wejście G ó ­ Portki i to tylko np. ze zdobniczych strojem. jest schematyczny, konieczne dla zjawiskach, dokonanie zorientowania składających utrzymywa- się go się na podhalańskiego. jest strój zmiana przyczyn żywotności jego funkcji stroju socjologicznej. był U B R A N I E M , współczesny z a ś jest KOSTIUMEM. podhalańskie jedynie przez starych niektórych wsiach, używane chłopów, są jeszcze n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a przyczyn o pod­ czy p a r z e n i c y , d o ce­ zanikającą. z ważniejszych przez masowe z klamrami skiej" jedną Brygady używane mody, rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l ­ jest przez n p . kapelusze strój elementów np. spinki z najważniejszych w używane podhalańskim, spinek, p a s k ó w podhalańskiego, jest czapki tzw. itp. j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez 7. A d a p t a c j a jednak brązowe zamanifestowania podhalańskiego powodu cech. jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter­ minowane gospodarką plecaków harcerskich, paradny i kobiety Podział bla­ podhalańskiego stroju z noszenie k i e r p c ó w stroju filcu, WP i in. 6. E l e m e n t y nie-Podhalan podha­ plakietkami błyskawiczny, Podhalem z regionalizmem „góralskich" j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h Surowce, z j a k i c h noszo­ zielonego lub tp.; krótkie noszenie stroju przede w s z s y t k i m strojem do w i e l k i e j mężczyzn, austriackiej młodzieży lub zdobione na zamek poza Tradycyjny ze armii narciarskiego dermy strzelbą „foki", stro­ należy starych co d z i e ń z głowy, szarotką, rodziny s i ę rzecz się na kapeulsze podhalańskim. ma on z tradycji, przez bluzach spodnie k r o j u ubierania np. podhalańskiego Podobnie ciupagi, spotykane lańskiej: jej ż y ­ wotności. Wyrósł i kapelusza, jako strój socjologię To stanowi portek współczesnego, współczesnego, w kul­ tradycyjnego stroju ne l a t e m i t p . Ochotnickich, Kamienickich. tra­ najbardziej na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w podhalańskiej. elementów elementów h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p . wielu świadomości on jakoby wiejska, z przy zespołów, kontynuacją zarówno szczególnie ty­ używany występach jest niektórych 3. E l e m e n t y sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób turze przy i Górali i następujące najczęściej „stro­ z nią się na tereny sąsiadujące tereny b y to współczesnych odświętny, mężczyzn jak i artyści elementy, Ta­ Klimka tego jednocześnie z Podhala, Niektóre rozprzestrzeniają Orawę, ona w s i ę do z w i ą z k ó w czy r o b o t n i c y Polski. kulturą — można wyróżnić nazywany np. jednocześnie noszenie łącznie Zaruskiego czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a stu l a t nie jest pieśni korali lub tp. dziełem o Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a kiewicza, Karola występami zespołach się ten jest b e z p o ś r e d n i ą 2. U ż y w a n i e stroju kul­ odbiciem się n i m bliżej. Pierwszą, z archaiczny. całokształcie także podhalańskiego mierze odzwierciedleniem tury na stroju zain­ a raczej to strój z okresu monarchii; stan z ubierania można Jest społecznej cji Aktualny stroju, podhalański, góralskim". halański, zmiany zakopiańskiego", amatorskich stylu Podhala 1. K o s t i u m jem wzorowane się przyczyną w dzia­ zjawisk: funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk­ stała — pod­ z inteligentów, w stroju wiązać turystyki. współczesnym nazwać mieszkańców przeszedł uległo Podhale — przeobra­ kulturowych, zmiany stu gdy dysponujemy dokładnymi scenach na na należy z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W Tatr. okresie t y c h Podhalan „stylu sympatią i tańca, z potrzebami łatwo­ w białych w świadomości — to znaczy od c z a s ó w , z nieodłączną w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y Strój potrafi i ornamentów męskim, propagatorów teresowaniem nie s ą podhalański, Ale rozwój szczególnie Warto przy tendencję okazji zauważyć, że portki jako �E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3 W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e �u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e dycjach czy turystycznych i letniskowych, Bukowina Tatrzańska, spodarczo z p r z e m y s ł e m Nowe Bystre). związanych z We i we turystyką (Dzianisz, równiny (np. na wsi chyba podhalańskiej Odrowąż, przyczyną jest chęć go­ Ciche, nowotarskiej nie Pieniążkowice, W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie Najistotniejszą tra­ Kościelisko wsiach związanych turystycznym wsiach wsiach o jak zanikł. żywotności zaznaczenia stroju „góralsko- ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą t r a d y c j ą . Z tego pewne dzień powodu halańscy w noszą strój cały s;zon, przez Bieszczadach. Z na co dzień podhalańscy, co także poza pasterze np. elementy Andrzej stroju powodu wybitni Opacian Kubin Międzyczerwiennego skich i g a w ę d z i a r z ; lutnik, snycerz, Andrzej Skupień — wytwórca Wojciech twórcy z „Florek" dzwonków Blaszak metaloplastyk, ze np. Ratu„Król" paster­ z Chochołowa rzeźbiarz, Stołowego — wicz, że — funkcje stroju nauczycielka straciła podhalańskiego, zjawiskiem sporo nie Domu z Bukowiny energii, Ludowego Bukowianie się do nie aby ze sądzili, pokazania na dziś dla każdego niedawnym. Michalina Tatrzańskiej przekonać dwudziestych) miejscowych górali, by swoimi że scenie (w końcu wystąpili strojami folklor Cwiże- wspomina, i się sce­ tańcami. podhalański i obawiali lat na nadaje ośmieszenia. B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z żą dozą prawdopodobieństwa zmiana funkcji stroju swego rodzaju noszą ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka z pod­ Podhalem, tego p r a w d o p o d o b n i e niektóre jak na za­ Te oczywiste, są można du­ przypuszczać, podhalańskiego była dla że wielu rewolucją. S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a także dla tylnych. skich, zaznaczenia Mam tu na sprzedawców kawicami i „góralskości" myśli na serkami celach m. in. dorożkarzy targu, w w handlarzy Krakowie, się merkan­ zakopiań­ kierpcami, Warszawie i rę­ innych m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po Zakopanem muzykant; góral kozie. poeta, to ż e b r a k . S t r ó j ga­ w pełnym stroju ma spiskim, grający s k ł o n i ć do na hojniejszych Jest datków. wędziarz i recytator. Inną nia do przyczyną odświętności kościoła, na noszenia chwili. wesela, Z stroju chrzciny np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e bory. Przy paradnych jest tego p o w o d u czy i kapeluszy członkowie Ochotniczej z Bukowiny Tatrzańskiej, Kościeliska stroje okazje, jak szkolnego, wy­ używają Straży i innych portek Pożarnej jasna w i ą ż ą się ze sobą i nie sposób ich halański, w rzecz mechanicznie często restauracji Kirach. (cuchy kach, w Dla i „Jędruś" kapelusza) Kuźnicach kantylnych XX pokracznie w ma celów uliczni i na mówiąc, swoją zdeformowany, Zakopanem podobnych Nawiasem wsi. O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " ) rozdzielić. P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j zaznacze­ nosi się inne roku wystąpieniach chęć „napytać" „Harnaś" części fotografowie na w stroju Krupów­ Gubałówce. noszenie długą klienta. W stroju tradycję. w. przewodnicy tatrzańscy łatwiej czy używają pod­ kelnerów w Już celach na mer­ początku s p r a w i a l i sobie s t r ó j , okresie by międzywojennym �władze Zakopanego wykonywania Aktualnie żądały swego obowiązek od zawodu zawodowych w noszenia stroju mają stroju. flisacy pie­ nińscy, pracujący przy Te niejszą nym. zasadnicze przyczyną z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż ­ zmian w jego w y g l ą d z i e zewnętrz­ W okresie portkach ich tradycyjnym i cusze b y ł y wcale. Na spływie fiakrów kompletnym hafty Dunajcem. (do poł. X I X w.) albo bardzo m a ł e , mogli pozwolić hafty sobie t y l k o gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m cie) w y s t ę p o w a ł y tylko w niektórych kopanem. Obecna f o r m a cej z lat na albo nie było bogaci schema­ wsiach, np. w Za­ parzenicy pochodzi mniej wię­ d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż bu­ dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą — mło­ dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e p o w s z e c h n i e za prastary się parzenic nie starszego t y p u jest noszą haft. Proces jeszcze w czy J ó z e f pełni zakończony. jeszcze n i e k t ó r z y G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k np. górale znany działacz z Haft Gronia, spółdziel­ Kamiński. Podobny był schemat przemian innych męskiego. Paradne kierpce z obcasami, części stroju nabijane ozdo­ b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y nalezione" się na były są rozpowszechniania w dobre latach dopiero o wiele węższe dwudziestych, po wojnie. a „wy­ rozpowszechniły Opaski XIX-wieczne i o wiele skromniej zdobione, niż w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę z kowiny haftem Tatrzańskiej. Męskie koszule z białym w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą Marię czesną Herchoć z Cichego są p o w o j e n n ą , innowacją. Żaden stary gazda nie w takiej koszuli w niedzielę przed z Białki prawie Bu­ czy współ­ pokazałby się kościołem. I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e . 7 Strój kobiecy zupełnie nie, wszystkim do bardzo j a s k r a w y m cekinami wzorami. przez przeładowane wzory podobną „farbanice" jednobarwnymi przede są przeszedł XIX-wieczne tle, wyszyte Materiał na ma ustaloną łem, że zem — to nie na materiał gląd, że jest kiedy Pewien najmniej połowa uszyta jest z m a t e r i a ł u Faktem jest, powszechne, nie że a produkuje tyczy na nie i skóry, i innych jest wyraził po­ podhalańskich przestępstwa. na w To — ra­ że są ma słysza­ innym znów drogą spinki haftów, podeszwy do k i e r p c ó w USA, spódnic miejscu. blachy noszą wełen­ razy informator s i ę go do w indziej tego włóczki srebrnymi kobiety „tybetkowe" na malinowym, i Kilka uzyskanego spódnice Chochołowa, „tybetka", cienka materiału mosiężnej kolorowej Starsze wyrabiana japoński. co z Na złotymi proweniencję. Słowacji; ręcz­ młode. spódnice, tzw. „tybetka" że są dziewięćsiłów. Zanikły wykonywane Krzysiak możliwości. gorsety o wiele rzadziej niż ka, Gorsety, Annę granic ewolucję. z drukowanymi Podhalu sklepach ani samo z r e s z t ą do­ ozdoby gumy kierpców, „mikro" reglamentowanych na ma­ teriałów. Spódnice Do roku miejskiej. skich podhalańskie 1970 W skracały 1970 „mini". Nie r. Nieodzowną biecego 6 są częścią i przechodzą zwężały widziałem umiem w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój także się na kilka powiedzieć, czy ewolucję. wzór mody spódnic góral­ moda „maxi" podhalański. podhalańskiego pończochy-nylony, latem zaś kostiumu ko­ — ela- białe �8 Ewolucja stroju m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P < ^ * « typu. 9 10 ^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^ �styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m Targu. Na wygląd podhalańskiego torów zewnętrzny ma zespołów różnego rodzaju znaczny pieśni i współczesnego wpływ tańca, „mecenasów" i „ludowe". Cepelii, ze w z g l ę d ó w działalność instruk­ konsultantów Cepelii, sztuki ludowej. mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i towne" K r a w c y i hafciarki, Aktualny ną halanie ny mają, tradycyjnego także na Wpływa lice, na to się rodzinnych miastach. rzeczoznawców, jakich „twórcy czynników. Zakopane Przyjezdni ubierają się t u Stanowią śladowania. Prawdopodobnie Podhalanie nie noszą inaczej długich stało płaszczy, lecz dobie­ sportowe aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach gazdy: tych portki; przez gazdo, kto do z n a j o m e g o wam szył te p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y ! Rzadko uświadamiamy sobie, k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y manie jaką nej go na dłuższą metę jest ż y w o t n o ś ć działalność tej podstawowej stroju, pochodzącego e p o k i gospodarczej mimo że ta nie do p o m y ś l e n i a przeobrażeń, sprzeczności, z zupełnie i n ­ faktu, dowej". środowiska, „twórcy woduje, że konsultacja zbędna nych wytwórcy, przedmiotów masowej. także rolę wnętrzna Na ludowego" strony Podhalu splatają kostium" d w i e jego się ściśle po­ jest kopie współczesnej „sceniczny stroju ludowego. Te i wewnętrzna, czy p l a s t y k a wykonywać potrzeb ten od wiejskiego odbiorcy etnografa usiłującemu dla jak nie­ daw­ na­ że krótkie, trzymają się pięćdziesią­ z kapturem wkładane ortalionowe na zamek latach aktualnie jest halan, szczególnie narciarskich, pumpach czapek Zakopiańczyków. W odznak, jest zarówno z mło­ pomponem, „marusarzówkami", Zresztą butach przybyszów narciarskich charakterystyczną taternickich. rodzaju mody Podhalan, pięćdziesiątych „bucówami". niach różnego przez podkreślanie swej cechą Pod­ stroju Chodzi się w turystycznych na dobrym jest tonie i m większych, spod­ wibramie, noszenie t y m lepiej. Na co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y . Wyraźną reminiscencją funkcji Zakopanego jako kultury o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie spełnia na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach wpusz­ czanych jeszcze funkcje, ze kurtki sportowej masowo starych, w „sportowości" sztuki „lu­ ze dych, zwanych a że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j kontroli noszenie utrzymywanie się uległo Podhalanie skafandry — Naśladownictwem także Podhale ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u Odrywanie obecnie i kulturowej, ciągu stałej głowę, jakim w brak nosili brezentowe do błyskawiczny. jest utrzy­ kurtki-wiatrówki. tra­ się przyczyną, świad­ Maria, oko­ swych oni pewien wzór to kolorów — Jezus i niż w r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m kiem, gdy pewna pani powiedziała Pod­ co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l ­ szereg finansowych podporządkowują gdy tzw. jedy­ stroju. Niewątpliwie to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej dycji. widok, schema­ styl ubierania się. dla Na postronnym ob­ niepotrzebnym k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k kontynuacją ar­ „gus­ rozdzielanie ich b y ł o b y tyzmem. pracujący robi duże wrażenie ludowi" zapytują Cała na cuchach b y ł y w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji. serwatorze kostiumu sztuczne sobą ze­ — można w buty-pionierki spotkać starszych I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o . lub przez kalosze. mężczyzn, mężczyzn Często noszących przez Paradne ubiory starych kobiet. �П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a okrągły rok spodnie narciarskie z czarnego sukna brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w pięćdziesiątych, skie spodnie są odzieżą z elastiku, póki nie zostały w y p a r t e przez z elastiku. Te spodnie roboczą. ale Młodzież tylko zimą, narciar­ narciarskie nosi spodnie traktując fa­ latach z sukna narciarskie je jako odzież z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien­ n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz­ l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e . Kobiety, a szczególnie młode dziewczęta, noszą kol­ czyki. „elegancką". Warto Ciekawym skowych czarne na wanym na odzież Innym Typowe i ta jest tego się Skalnym jednego od na sprzed jest Można na powiedzieć, elementem mimo, czy że Łącku nie tamtejsze podhalańskich. rodziny, że Do nie ple­ plecak nakryciem niewiele na przynajmniej szarotki, g ł o w ę Moda kobieca m i a n o w i c i e jest modne Przypinano były do „tyrolski" jelenia, strzelbę wykazuje te dermy. W kapelusze nich naśladownictwem cechy, mody ka­ końcu o parę ozdoby z liśćmi same mło­ nu­ blaszane, dębu co i in. męska, turystycznej młode jest na dziewczęta Pod­ złotych było w do­ się takie k o r o n y na zdrowe zę­ estetycznych. z zaliczyć modne przedziałkiem na Podhalu pośrodku głowy); uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k Rozprzestrzenianie siednie grupy i należą powszechna sześćdziesiątych można (gładko, są mały jest czarnej lub zakłada stroju także złożonym głównie pokolenia, małe. Do zjawiska głowy, sukna za często zaobserwowałem mające i średniego sześćdziesiątych Bardzo miejscowościach, warunki że przez b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u . jest współczesnego wyjątków dodać, zakładania k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h pasków plecaka. męskim jeszcze moda by, jedynie dla c e l ó w co d z i e ń ubrania z zielonego a wojny zdobienie noszenie pelusz jak I halu uczesanie dzieży merów noszą wzoro­ zanikający. typu Podhalu Żywcu Podhalu Typowym lat wyraźnie W innych, także górskich Rabce, zwyczaju, różnią charakter woj­ mężczyźni o kroju austriackich ma chlebaków. Podhalanina. w Starsi mundurów mundurów. charakterystycznym np. kurtki z j a w i s k i e m tego od wpływ Podhalan. mundurach Moda guzikami caków z j a w i s k i e m jest lub granatowe światowej. sześćdziesiąte. z etnograficzne jest wieloaspektowym. zaskakujące. Piekielnika styczny, się stroju p o d h a l a ń s k i e g o na Na Orawie, pożycza portki zagadnieniem Czasem tego pewien góral działacz Podhalan i się w nie m ł o d y m ludziom stości. Czyni przekonaniu, że p o r t k i od to w pradawna były noszone przez dowodem polskości Orawie pewna Gdy na już jesteśmy zaznaczyć tradycyjnie Góra tej część narodowościowe; można, że regionali- każe ubierać różnych uroczy­ podhalańskie Piekielniczan i że są w s i (jak w i a d o m o , na ludności ma północnej słowackie poczucie t y m tle z d a r z a j ą się antagonizmy). przy sprawach narodowościowych, strój mieszkańcy i Głodówka przy okazji są­ bardzo przyczyny przykład wybitny od młode. na (Sucha typu dwóch Hora, podhalańskiego orawskich Hladovka), wsi: noszą Sucha położonych �z cieńszej i d e t n e , ale gorzej za t o wyprawionej skóry, mniejsze, tan­ droższe. i s y m p t o m a t y c z n y m jest pro­ dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w Zjawiskiem koń­ cu pro­ lat ciekawym sześćdziesiątych dukcji spinek — Spinki ich n y c h ; s ą one Podhalan (np. noszone spinki ręcznie typy: przez P o d h a l a n kontynuacją kostiumu spinek męskiego. zamiast przez GOPR). Spinki i będące aktualnej następujące i stroju, Są dla z wykonywane ręcznie przez nie-Podhalan, także część noszone zaznaczenia GOPR-owców, „góral- nabitą odznaką nabywane są np. w latach także ostatnich modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c kupo­ w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na nie w mieszkaniu problematyką i robione t a ś m o w o zakłady — Spinki także nowe motywy, łeb kozicy, dwa w poza np. jelenia nie-Podhalan. Spinki, terenie C z e c h o s ł o w a c j i . bre zespoły pujące w na We folklorystyczne, wsiach tych popularne różnego rodzaju festiwalach Czechosłowacji. Spotkałem i często waka, niemile zdziwionego, że górale folklorystycznych nie Polacy filmów przysłali film Co najmniej skiego w Na dla elementy wykorzystywane są w Współcześnie zaś wśród miejskiej. wytwórczych kierpce, Cepelii wykonywane Grywałdzie czy dawane są na renie całej wzmiankę: „bardzo renesans m o d y paradnych swego w Ich na projektantem Dziurny, z opasków. rażą się w Dało to przeładowaniem dużym są Różnią przez się one tradycyjnej. ozdób, na za­ się są za­ i przez męskie, „Przekolac", fajki, tego są ostro już dawno powodu łańcu­ znacznie. galanterii broszki i przez pamiątek drewniane czy w i ę k s z y m podhalańskich i spoza i metalo­ stopniu na­ sprzedawane w wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych. Wyrabiane stare", i Z są także „zgrzebne" mi Poznania, o ozdobne, spinki pewnością konkretnych w innych stylizowane przez zajmujących o tym choćby Warszawy takich także „pra­ plastyków. z produkcją miastach przedmioty — świadczy na artystów plastykach się i zaczerpnięto Torby funkcjonalne, Niestety, Stefan utalentowany rezultat. produkcja Motyw zumiałego spinki, dla przedmiotów Krupówkach tów w nuje symbolu każdego, spinek. wyrabia się częstość ich kształcie się te wy­ na w spinka Sobczakówce w Spółdzielnia symbolu do Prywatny nadnaturalnej reklamą sklep wśród blachy. Wyko­ przezna­ kilkumetrowa, pracowni kowalskiej Zakopanem produkuje Zakopanem. „Zawrat" w modne Podhalan. * Jest rzeczą godną ubolewania, że Podhale, będące o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co naj­ m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i swe­ go s t r o j u . frag­ Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie nie matu cieszyły wielu spraw skończyła żonej problematyki, torby na lamp-kinkie- wielkości, ścianie. Wielka, jest zro­ produkowania sprzedaży spinek, z miedziowanej spinki czone d o p o w i e s z e n i a n a kuta asumpt „spinkopodobnych". specjalizuje się t a k ż e ręcznie góralszczyzny, dał one Cepelii. jest torbach dobry są ich Wyrabiane się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć Ubiór Podhalan z byłoby zakresu jej kultury kluczem do te­ zrozumienia podhalańskiej, niezwykle powtarzalnego charakteru. Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13. 10 wyłącznie Z są jak s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e spółdzielnię pomysłowy bardzo te­ wytwórczości z wykonawców tłoczeń powodzeniem. sprze­ na „góralskich". tamtejszą bardzo Motyw Np. Krościenku, rodzin, współczesnej sztuce po­ Krościenku. torby damskie. Nie m a j ą i jednym człowiek nazywane kierpców przez spinek tu Gie­ została zręcznie wykorzystana wytwórców do noszone stroju, czyszczenia skrócił Wykonywane wiązujące wy­ zakła­ handlu ulicznym te przykładem pierwowzoru i Rdzawce, kierpcami". są s k ó r z a n e Krościenku plastycznie. w przez wiele Kierpce sadniczo od są Zakopanem targowicach i w „pańskimi Ciekawym wiele jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h . masowo wytwórców podhalańskiej w spinki pa­ się stępowania. się Tylmanowej Polski. Już m i e s z k a ń c ó w miast. Spora Znaczna część p r o d u k c j i M o d a na Wiadomo podhalań­ d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m dów — chłopsku". obserwuje „przekolaca" prywatnych bez funkcję. we, plastykowe w mniejszym Spowodo­ stroju do Podhala. Dubli­ Słowacy modzie n a t r a f i a m y na roby podhalańskie w do najpo­ sklepach Pojawiają przez k o b i e t y . festi­ jurorów. lat p a ń p r z e b i e r a s i ę po szek swą masowo, typy stroju, noszą 1968 n a danego k r a j u " . stu przełęczy Sło­ podhalańscy Podhalu, konsternację od wisiorek pierwotną f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e ­ zentowały folklor „typowy w a ł o to z r o z u m i a ł ą wystę­ zakończony pry­ Zakopanem. itp. dawniej stracił folklorystycznych telewizyjnych o f i l m o Suchej G ó r z e . Oba do­ się z opinią pewnego s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u wal istnieją w prywatnych wymienione obecnie noszone t a k ż e na się starego g ó r a l a , s y l w e t k a r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y . ZWW Podhalem. głowa ostatnio np. wykonywane sprzedawane miątkarskich, Te ścia­ zajmującego s z t a n c ą przez osoby wytwórcze, odlewane, pularniejsze, wontu, historyka podhalańską. — Spinki watne pewnego w tradycyj­ n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą współczesnego skości" można wykonywane świadomości przez „parzenicami". W wyróżnić oryginalnego jej zło­ i nie­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca88207decd45e52bc2e3fe9b96e3d04.pdf 9b0ec3fa37d9ca7603e8f5d297b23a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2440 Title A name given to the resource Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.108-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego Wojciech Michera WSTĘP W jakim języku najlepiej mówić o ciele człowieka? Medycyny? Fizjologii? Seksuologii? Czy też etyki lub teolo­ gii, odwołując się przy tym do słownika zasad moralnych? A może raczej estetyki, wspomaganej fachową terminologią wizażystów i projektantów mody? Wydaje się, że w tym zgiełku rozmaitych narzeczy nie jest możliwe jakiekolwiek porozumienie. A jednak istnieje płaszczyzna, pozwalająca nie tyle uzgodnić poglądy, ile na wszystkie te dziedziny spojrzeć w jednej perspektywie. Jest nią wyobraźnia - przedmiot zainteresowania antropologii kultury. Wyobraźnia, jako narzędzie poznania, tradycyjnie nie miała dobrej opinii. Uważano, że - w przeciwieństwie do obserwacji i eksperymentu albo racjonalnie przeprowadzone­ go procesu wnioskowania - sprowadza myśl człowieka na manowce subiektywizmu i nie daje nigdy pewności poznaw­ czej; że jest źródłem złudzeń. Niemniej to właśnie dzięki niej, za jej pomocą, człowiek stworzył kulturę - środowisko, w którym żyje, ważniejsze nawet i bliższe mu od naturalnego. Wyobraźnia posługuje się modelami, podobnymi nieco do tych, które tworzą fizycy lub kosmologowie, starający się opisać zasady istnienia świata. Każdy model jest z konieczno­ ści uproszczeniem wobec samej rzeczywistości, ale właśnie prostota czyni z niego użyteczne narzędzie. Zdarza się nawet, że teoretyczna konstrukcja istotnie rozmija się ze stanem faktycznym, jest jednak przydatna w pewnych określonych sytuacjach. Antropologia kultury nie zastanawia się zatem, czy modele rzeczywistości, konstruowane przez wyobraźnię, są „praw­ dziwe". Tak jak nie jest dla niej ważne, czy znane z baśni krasnoludki istnieją „naprawdę". Owo „naprawdę" jest praw­ dziwą zmorą, upiorem wszelkich dociekań związanych z ludz­ ką kulturą (a także - prób ich popularyzacji). O jaką prawdę bowiem chodzi? W sensie przyrodniczym, empirycznym - krasnoludków raczej nie ma. Istnieją jednak jako wyob­ rażenie - fakt baśniowy i literacki. Badanie tego faktu jest nie mniej naukowe niż obserwacja laboratoryjnej muszki owoco­ wej. Nasza wyobraźnia tworzy więc praktyczne, egzystencjalnie użyteczne „modele rzeczywistości", dzięki którym świat wydaje się bardziej zrozumiały, nabiera ludzkiego sensu. Są narzędziem codziennej, nieustannej interpretacji wszystkiego, co nas otacza i co się wokół nas dzieje. W tym „modelowaniu" przejawiają się indywidualne skłonności, stylistyczne upodo­ bania każdego z nas, ale także - to, co w kulturze ludzkiej wspólne. Dlatego właśnie w y o b r a ż e n i a mogą stanowić budulec dzieł sztuki - literackich, malarskich, filmowych. Te z kolei - potraktować można jako ich swoiście dokumentalny zapis. Zwróćmy uwagę, że wyobraźnia, także ta artystyczna, jeśli ją rozumieć jako „modelowanie rzeczywistości", musi być zjawiskiem dynamicznym. Odwołuje się do trwałych wzor­ ców i zasad, ale na ich podstawie (jak gramatyka w każdym języku) pozwala kreować i rozumieć ciągle nowe wypowiedzi - wyobrażenia. Podobnie też jak gramatyka, funkcjonuje najczęściej poza świadomością użytkownika. Dlatego w pro­ gramie OWo i wyobraźnia dość często pojawiają się takie określenia, jak „wyobraźnia kulturowa" albo „gramatyka wyobraźni". Dynamiczny sposób funkcjonowania wyobraźni (jako „fab­ ryki" raczej niż „magazynu") sprawia, że jej twory - wyob­ rażenia, symbole - źle znoszą zamknięcie w słownikowych hasłach. Zdarza się często, że ten sam obraz w różnych kontekstach nabiera zupełnie odmiennego znaczenia. Z dru­ giej zaś strony obrazy historycznie i treściowo bardzo od siebie odległe w wypowiedziach symbolicznych pełnić mogą zbliżoną albo nawet identyczną funkcję. Ten pozorny niepo­ rządek można zrozumieć tylko poznając zasady ich tworzenia, niejako „proces produkcyjny". Słowniki symboli zatem, bardzo zawsze popularne i niewątpliwie przydatne, mogą łatwo zmylić niewprawnego czytelnika i należy korzystać z nich z dużą ostrożnością. Słaba znajomość „języka wyobraźni", jego „gramatyki", bywa też przyczyną, że zbyt pochopnie oceniamy rozmaite zjawiska kulturowe, szafując takimi epitetami jak „przesąd", „zabobon". Mówiąc tak o jakimś zjawisku, lekceważąco (na przykład o krasnoludkach albo odczynieniu uroku za pomocą plucia przez ramię), dobrowolnie rezygnujemy z próby jego zrozumienia. Rzecz bowiem nie w tym, by uwierzyć w jego empiryczne istnienie lub praktyczną skuteczność, ale by potraktować jako ślad, który - poddany detektywistycznej procedurze - ujawni ukryty sens. * * * Jeśli powstałaby praca poświęcona epitetom i obelgom, jakimi ludzie zwykli obdarzać swoich bliźnich, i gdyby opisano w niej środowisko naukowców, to zapewne na czołowym miejscu listy znalazłoby się lekceważące okreś­ lenie: popularyzator. Na uniwersytecie w każdym razie radzę używać go z dużą ostrożnością, jeśli nie chcemy się nikomu narazić. „Zdolny popularyzator" - taka etykieta bowiem brzmi dla niektórych jak degradacja i wyłączenie z eks­ kluzywnego „Klubu Bezinteresownych Poszukiwaczy Praw­ dy". Tak jak paranie się handlem groziło w dawnej Polsce pozbawieniem godności szlacheckiej. Albo - sięgając dalej w przeszłość - nauczanie za pieniądze było wystarczającym powodem, by usunąć kogoś z szacownego zgromadzenia pitagorejskiego w Grecji (wiemy, że kara taka spotkała wielkiego matematyka Hippokratesa z Chios). Niezwykle �adekwatnie brzmi zatem w naszych polskich uszach francus­ kie słowo określające popularyzację: WganWion. Bo prze­ cież CWi рго/длшп Wgwj ef arceo - zgodnie z wielokrotnie cytowanymi słowami Horacego. Przekonanie, że prawdziwa nauka ma coś z wtajemnicze­ nia, poczucie arystokratycznej godności i towarzyszące mu w pewnej mierze lekceważenie dla praktycznej przydatności wykonywanej pracy to cnota w nauce potrzebna i godna pochwały. Bez niej nie miałyby szansy jakiekolwiek badania podstawowe. Jak to jednak z cnotą bywa - nie zawsze jest ona skutkiem piękna naszej duszy; winę ponosi niekiedy szpetota ciała. Tak więc jak nie każde cnotliwe życie jest powodem do chwały, tak też nie każda naukowa praca musi zaraz uszlache­ tniać. Zdarza się niekiedy, że jedynym jej owocem jest potwór, który ojcowie pustyni z powagą i lękiem nazywali atedia, a co na polski przetłumaczyć można jako - NUDA. Nudy nie należy mylić z brakiem zrozumiałości, jaki może stwarzać trudny wykład - dobrze wiemy, że niejedno z fas­ cynujących arcydzieł filozoficznych i naukowych broni do­ stępu do siebie niczym sejf zamykany skomplikowanym kodem. Brak zrozumiałości nie jest jednak gwarancją, że w sejfie zamknięty został skarb. A popularyzacja? Nie określa jej bynajmniej praktyczna przydatność. Nie należy jej bowiem utożsamiać ze społeczną misją upowszechniania wiedzy, zaszczytną i pożyteczną, traktującą jednak naukę w sposób instrumentalny - jako narzędzie w procesie edukacji społeczeństwa, sposób na zdobycie kwalifikacji zawodowych, albo też źródło sądów i opinii pewnych i niepodważalnych, zawsze słusznych i moralnie poprawnych. Popularyzacja nauki nie ma z tym nic wspólnego. Nie jest też jedyną i wystarczającą, ani nawet najważniejszą właściwością utworu o charakterze populary­ zacyjnym sama przystępność. W sposób absolutnie konieczny musi jej towarzyszyć walka ze wspomnianym potworem nudy (co przecież nie jest głównym celem w wypadku upowszech­ niania wiedzy). Ten kategoryczny imperatyw każdego popularyzatora oznacza w istocie zawieszenie pomiędzy dwiema sferami: nauki i sztuki. Popularyzacja korzysta oczywiście z efektów badań naukowych (jest w dużym stopniu wobec nich wtór­ na) oraz z podstaw właściwej nauce metodologii. Nie jest jednak wyłącznie wymyślaniem dekoracji, „artystycznym" pakowaniem trudno zrozumiałych treści. Ze sztuki bierze bowiem także styl aktywnego penetrowania rzeczywistości, jej interpretacji, gdzie metafora i sama forma stają się narzędziem poznania. A także uwzględnianie kontekstu, jaki tworzy odbiorca - czytelnik, słuchacz, widz - kontekstu prowokującego niejako sytuację dialogu. Spotkanie z part­ nerem myślenia, nawet biernym partnerem, założenie jego obecności, konieczność liczenia się z nim, jest okolicznością twórczą. Tak rozumiana popularyzacja nie stanowi zaprzeczenia lub degradacji pracy naukowej, nie ma też charakteru działalności pomocniczej (nawet jeśli dla niektórych naukowców jest działalnością uboczną). Zachęta do odważniejszego korzys­ tania z wrażliwości znanej przede wszystkim ze świata sztuki może stać się nawet czynnikiem pobudzającym twórczość czysto naukową. Niewątpliwie zaś jest obiektywną wartością każdej pracy dydaktycznej, także na poziomie uniwersytec­ kim. Dlaczego więc w wyznaniu: „jestem popularyzatorem", obok pokory nie może zabrzmieć właściwie odmierzona duma? CIAŁO I WYOBRAŹNIA - scenariusze Odcinek: BYĆ KOBIETĄ Gaoinef przyrodniczy w dawnym, JHX-w. #у/и; na fcianac/i ryciny, faoiice, na р Ш а с л ekrponary i rozmaife preparafy, roiiinne i zwierzęce (z rycn osfamic/i szczegóWe Dogafo reprezentowane jerpenfi/олмел). Dwze, przgJzWong otna, przez W r e widać би/nq rof/iMnofc w ogrodzie, co fworzy we wngfrzw najfro} oranżerii. Przy Jfoie fiedzi J&zry gadacz, w oWaracA, z orodq, w jwrdwcie, z Wo_Z&a_ w re&w. Zajfanawia aig nad" fa/emnicĄ TVafwry i rym jfworzeniem, W r e może jfanowic do nie/ № c z - wezem. GWno przyłącza zawarfq w tfiqz'ce jego zooiogiczno. de/inic/g. STARY BADACZ Napis Węże: gady z rzędu łuskoskórych, o ciele silnie wydłużonym, pozbawione nóg, poruszające się ruchem wijącym. Najczęściej jadowite, a jeśli nie, to dusiciele. BYĆ KOBIETĄ Przyrodnik od%Wd Jbia^g i ¿ierze na rece ogromnego weza. STARY BADACZ Ależ to bestia! Jak to możliwe, że właśnie wężowi udało się skusić Ewę? Musiała mieć bardzo dziwny gust. Ж gaoinecie po/awia fig narrafor. Ta&ze frzyma w re&w sporego gada. Po cnwi/i oa%Wa do ferrariwm. NARRATOR Rzeczywiście, mało które ze stworzeń budzi tak powszechną niechęć i lęk. Ale możemy przypuszczać - na podstawie biblijnej Księgi Rodzaju - że w chwili kuszenia wąż wyglądał inaczej: znana nam dzisiaj jego postać (dość mało powabna) to skutek przekleństwa, jakie później dopiero rzucił na niego Bóg. Лага fabiiea zoo/ogiczna - maiowidio przedf&zwia/ace dwa fpiecione weze. 709 �GŁOS Z NIEBA NARRATOR „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych; na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia." Dopiero teraz będzie się czołgał. Jak zatem wyglądał wcześniej? Spqyrzem'e do pracowni z zewnąfrz, przez otno. Widać mfodą dziewczynę w fzare/, dfwgie/ fwkni, robiącą porządki. Bierze ze Jfofw jabfto i wycnodzi do ogrodu pefnego Ьи/пе/ rof/innofci. W kadrze po/awia fig narrafor. NARRATOR Wydarzenia, których scenerię tworzył ogród rajski, były wielkim wyzwaniem dla artystów. Nie jest przecież łatwo pokazać naraz tak złożoną sytuację moralną i egzystencjalną: niewinność łączy się tu z rozkoszą cielesną, czystość z grzechem. Ciekawe, że podobna dwuznaczność (przez niezwykły przypadek) wiąże się z samym jabłkiem: otóż po łacinie jego nazwa - maiwm (z gr. meion), brzmi tak samo jak przymiotnik „zły". Dziewczyna z _/a№iem podcnodzi do drzewa, z Wręgo zwwa ogromny wąz. Widot fen przemienia fig w obraz maiarjkiprzedffawia/ący Adama i Ewg oraz wefa z iwdzką fwarzą, ^fo/'ącego na czferecn nogacn (r/wgo van der Goej, GrzecA pierworod­ ny). NARRATOR (OFF) A zatem: kobieta - jabłko - i wąż. Oto wersja zaproponowana przez Hugona van der Goes z Gandawy (w X V w.). Jak widać, bestia nie czołga się jeszcze na brzuchu; przez co niewiele zresztą zyskuje na urodzie (te płetwiaste, nietoperzowate odnóża to cecha typowa, tradycyjnie przypisywana istotom demonicznym). Aonogrq/ía.- MicW Aniof, Wygnanie z ra/'w, MajWino da Panicaie, Grzecb pierworodny, Bracia z Łimbowrg, Pa/ ziemni. N A R R A T O R (OFF) Ale w dawnej sztuce spotkać można pomysł jeszcze ciekawszy, a nawet szokujący. Bardziej znana jego wersja to fresk Michała Anioła Wygnanie z ra/w. Ale podobne rozwiązanie stosowali już wcześniej inni twórcy: Massotino da Panicale w 1424 г., czy też - również na pocz. XV w. - słynni francuscy miniaturzyści, bracia z Limbourg. Proszę zobaczyć, kogo tu przypomina kusiciel! Wąż ma wyraźnie kobiece rysy; i to niedwuznacznie przypominające Ewę! Jest to niezwykłe oskarżenie. Kobieta nie ma tu szansy na jakiekolwiek usprawiedliwienie - że była na przykład niecnie oszukaną ofiarą przebiegłego kusiciela, uwodziciela (jak później wiele innych naiwnych dziewcząt). Kusicielką - źródłem wszel­ kiego zła - jest tu ona sama! Komnafa o dziwne/' arcnifekfwrze, przypomina/aca średniowieczny WafZfor.- ka­ mienne, grube jciany, mafe otno, fkiepione drzwi. Wrzyjf&o jednak iekko odreainione. Przy Jfoie, pekym jwiec, biedzi narrafor. Sfwdiw/e wieiką kjiegg Bib/ii. NARRATOR Така interpretacja tekstu biblijnego jest niewątpliwie sporym nadużyciem: opowieść o Grzechu Pierworodnym z pewnością nie uzasadnia tak radykalnego antyfeminizmu. Choć - trzeba przyznać - w tym fragmencie Biblia prezentuje raczej męski punkt widzenia. Podobnie zresztą jak opowiedziany przez Hezjoda, nawet jeszcze radykalniejszy grecki mit o pierwszej kobiecie - o Pandorze. Л/drrafor wffa/e od ffofw, bierze do rgki pocnodnig i wycbodzi z komnary. GŁOS Z NIEBA „Jest to prezent od wszystkich bogów, pułapka, od której nie ma ucieczki, przeznaczona dla mężczyzn... Z niej pochodzi ta rasa, przeklęte plemię kobiet, ta straszliwa plaga zesłana na śmiertelnych mężczyzn." �№%ггд(ог, z pocAWm'q w геЫ, idąc cie/wzym, tamiennym tory!arzem, docAodzi ¿o ^rzypiącyc/z ¿rzwi i zm'ta za nimi. NARRATOR Te dwie historie w bardzo wielu szczegółach są do siebie podobne. W obu kobieta zostaje zesłana ludziom przez bogów (to znaczy - zesłana mężczyznom, bo niewiast jeszcze przecież nie było). O ile jednak Ewa miała być pociechą dla osamotnionego mężczyzny (a nieszczęście sprowadziła dopiero później), to Pandora od początku pomyślana była jako kara dla ludzi i zemsta bogów za oszustwo Prometeusza. Ogromna, kamienna faia, a w nie/ jcnody, biafe i rozwiefione. №z icn wżycie z^awutowa dziewczyna, również w przejwiefione/ iprzefwifz«/a_ce/ bieii (/eff Го fa jama dziewczyna, Wrą apofWifmy yuz w gabinecie przyrodni/zz). Z ozdobne/ ftrzyntipefne/yabfeÁ: wy/ты/е jedno, Po cnwiiipowoinym rwcnem wywraca cafąjArzynte, a czerwone yab&a focza, fie ze jcnodów. NARRATOR (OFF) Wspólną cechą obu tych postaci jest też kobieca ciekawość: Ewa zerwała zakazany owoc, Pandora zaś (mimo przestróg Prometeusza) otworzyła puszkę (a dokładniej rzecz biorąc: beczkę), którą podstępni bogowie dołączyli do swego prezentu (jak wiadomo pojemnik ten zawierał wszelkie możliwe nieszczęścia). Jedno zjaWek Zoczy fie do nóg narrafora... Podobieństwo tych dwóch mitologicznych postaci jest tak duże, że chętnie je utożsamiano. Na przykład w roku 1549 francuski malarz Jean Cousin namalował alegorię kobiecości zatytułowaną Ewa, pierwsza Pandora. Aonogra/ia; Уеап Oowjin, Ewa, pierwsza Pandora. NARRATOR NARRATOR (OFF) Tym, co łączyło te dwie kobiety, był też niefortunny wpływ na mężów. Dlaczego jednak tak łatwo ulegali oni swoim żonom? Prawdopodobnie dlatego, że były piękne i ponętne. Hefajstos ukształtował Pandorę wzorując się na nieśmiertelnych boginiach. A Zeus miał wtedy rzec: GŁOS Z N I E B A „Uczynię ludziom dar ze zła, w którym wszyscy jednak znajdą upodobanie..." /ikonografia; maiarjfwo anryczne. NARRATOR (OFF) Sprawa ta wymaga krótkiego komentarza. Zarówno w świecie antycznym, jak i w chrześcijaństwie zawsze miał wielu zwolenników pogląd, że piękno jest nierozdzielnie powiązane z dobrem. Założenie to było podstawą greckiej pedagogii, pragnącej tak kształtować ducha i ciało młodego człowieka, by stał się каАод к т crym)og, piękny i dobry. Wnefrze cerkwi, w &fóre/ frwą/ą prace ma/ars&ie.' jciany potrywane ją/redami - i/eonami. Wgąszczw rwjzfowoń widać o r o d a f g g o mnicna-arryffg. NARRATOR (OFF) W chrześcijaństwie sformułowano nawet teologię piękna, traktowanego jako odblask boskości. Św. Dionizy, grecki mnich żyjący w VI w., pięknem nazywa samego Boga, on bowiem, Bóg, jak mówi Dionizy, każdej istocie nadaje jej właściwe piękno. W liturgii i sztuce sakralnej, za pomocą widzialnego piękna, starano się wyrazić chwałę nieba. W prawosławiu otaczano głębokim kultem święte ikony, których twórcy starali się nie tyle namalować piękny obraz, ile objawić boskie piękno wcielone w postać człowieka. ¡ygfgbi certwi widać ogromny trzyz zawierzony na iinacA, ya&by na cnwiig przed wciągnięciem &ы górze. № pierwszym pianie Kamera и/awnia obecnofc narrafora. Po cnwiii w fie wtazw/^ fig mnicn-maiarz czyfa_/ący ibigge BiWii. Zb/izenie yego fwarzy. NARRATOR A jednak... jak widać - równolegle funkcjonowało też przekonanie, że nie tylko dobro, ale i zło wcale nie musi być brzydkie i pozbawione uroku. Dlatego bardzo ceniono przestrogę biblijnego proroka Syracha MNICH „Odwróć oko od pięknej kobiety a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień." /tonogro/ża; fa/emnicze pojfacie tobiece z różnyc/z epok oraz prorok /zą/ajz. NARRATOR (OFF) Pierwowzorem kobiet fatalnych, obezwładniających mężczyzn pięknem ciała i nieprzeniknionym mrokiem duszy, była oczywiście Lilit: najstarsza znana z imienia upiorzyca, straszliwa лы&ЫЬа, opisywana w starożytnych tekstach semickich. W Epojie o Gi/gomejzw, sprzed 4 tys. lat, na glinianej tabliczce napisano: GŁOS Z N I E B A „W pośrodku drzewa gniazdo umościła upiorzyca Lilit wabiąca mężów." NARRATOR (OFF) Półtora tysiąca łat później biblijny prorok Izajasz tak opisuje świat po ostatecznej zagładzie, dotknięty karą boską. Mnicñ, z brodą i z dfwgimi wWami, rym razem y'a&o toznodzie/a. MNICH Zdziczałe koty spotkają hieny, A kosmate istoty będą się wzajemnie nawoływać. Będzie tam przebywać Lilit, by znaleźć w nim wypoczynek. Tam zgromadzą się węże... Zgromadzą się tam sępy. �Оетла, jreaniowieczna /со/ммдГд. Мак оАло z оаги/лулн izyoami. W /'ego роб/izw pw/ptf, а ла nim Wega. A/arrafor obrywa j/e oa" /e/cfwry przecAoazi w аггеле trafy ooWziefa/ące/ /лле pom/ejzczenie. WWacf zna/¿/w/qcq fig fam poífac totiecq. NARRATOR W średniowieczu kabaliści żydowscy utrzymywali, że Lilit była pierwszą żoną Adama, starszą od Ewy. Co więcej: miała powstać nie tak jak Ewa, z żebra mężczyzny - Bóg stworzył ją ponoć wprost z ziemi, jak Adama. Stąd jej pycha i niechęć do podporządkowania się mężowi (spór między nimi dotyczył m.in. pozycji w czasie aktu miłosnego: Lilit i tutaj pragnęła dominować nad mężem); którego w końcu porzuciła, wybierając demoniczną wolność. Przetrwało w niej jedno uczucie: zazdrość. Pasfac zza trafy fo We/'ме wc/eWie fe/ jame/ c/qg/e az/ewczyiy. Teraz гат/ем/к j/e w wptorzyce. Уеу cíafo А:ылр;еАлел1 t' zmyí/owq ла^одоа, a/e zarazem przeraża gwa/fotwKMcVq мге/гою i poffepw/qcym częściowo rozWać/em cia/a. N A R R A T O R (OFF) Mściła się na kobietach, dzieciach, mężczyznach. Sferą działania Lilit był przede wszystkim sen. Napadała na śpiących, zsyłając nieprzyzwoite sny i płodząc z nimi następne pokolenia demonów. Albo też kusiła ich, przybierając niezwykle powabne kształty. Prawdziwą swą postać ujawniała później, po osiągnięciu swego celu. Ranek po nocy spędzonej z Lilit - kiedy kochanka okazywała się truchłem - musiał być przykry; o ile w ogóle nadchodził. Kto zresztą wie, który z jej kształtów jest prawdziwy? /toMOgro/ia.' wia/arjtie tvyobraz'ema АоЫесусл denKwidw pofworów - L/Щ A/e&afe, Gorgony тлусл. NARRATOR (OFF) Postać Lilit przetrwała w kulturze europejskiej (w legendach, w literaturze, w tradycji ezoterycznej) przez wszystkie epoki, od starożytności do czasów nowożytnych. Trudno zliczyć wszystki kobiece demony i potwory, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia. Sięgając tylko do tradycji antycznej: Hekate, o trzech tułowiach i trzech głowach, opiekunka czarownic; jej córka Empuza, przerażająca, żywiąca się ludzkim mięsem, ale niekiedy przybierająca postać pięknej kobiety po to, żeby zwabić swe ofiary - mężczyzn; Gorgony (już mniej pociągające), z czuprynami w postaci kłębiących się węży; podobne do nich Erynie, boginie pomsty. I wiele innych. Czy zatem pierwiastek kobiecy wyobraża wyłącznie ciemną stronę rzeczywistości, siły destrukcyjne? Mówiąc metaforycznie: czy kobieta zawsze musi być przyjaciółką węża? Oczywiście - nie! A/arrafor ла f/e pWtorzeźoy przedrfawm/'acey Demefer. NARRATOR Wiemy przecież, jak silnie jest zakorzeniony w naszej wyobraźni obraz kobiety-matki, nosicielki sił życiowych. Dawne ludy rolnicze utożsamiały uprawianą przez siebie ziemię z kobiecym łonem, a samą uprawę (orkę) z aktem płciowym. Czciły też boginie płodności, będące źródłem wszelkich sił życiowych i wegetacji roślin. Takie, jak np. grecka Demeter, rzymska Ceres, za których atrubut uchodził kłos zboża. A i my przecież nie przez przypadek naturę nazywamy matką, a nie ojcem. Та/егмл/сгу, czarny &oryfarz, рггуролн'ла/Асу garazW /д/ctego^ «nota. Zyego g/e/w лааслоаг! naga dziewczyna. NARRATOR (OFF) 7/2 Kobiecość - nieprzenikniony żywioł, który nasza wyobraźnia przedstawia chętnie w obrazach takich jak noc, ciemna grota, niezbadana otchłań wody... Imię Lilit tradycyjnie łączono ze słowem /а/i/, w językach semickich oznaczającym noc. Ale noc to przecież także wyobrażenie początku. Grecy uznali noc (№f^) za boginię, i to najstarszą ze wszystkich. Widzieli w niej uosobienie kobiecości zrodzonej - wraz ze światem - z mroków �przedwiecznego chaosu. Z chaosem też spokrewnione były wszystkie owe mitologiczne potwory, którym przypisywano płeć kobiecą. Chaos jest jak kobieta - groźny, ale płodny. Ponownie wngfrze cer&wi; na rwjzfowaniw fezy oapoczyvva/qcy ma/arz. Za nim wiaqcprawie мбомсгомд &оме МаШ ВоШе/ N A R R A T O R (OFF) Wiele cech starożytnych bogiń płodności odziedziczyła, szczególnie w ludowej wersji chrześcijaństwa, Matka Boska, w teologii określanajako druga Ewa, nazywana też źródłem albo naczyniem życia i mądrości. Gabinef а/спелн'Ы, pe/ел кб/дмус/г naczyń i rozmaifycn przyrządów. 1Ус/го&; ao niego narrafor. NARRATOR Symbolikę tę przejęli alchemicy, usiłujący okiełznać w swym laboratorium siły życiowe - te siły, które (jak wierzono) dokonały kreacji świata. Otóż naczynia alchemiczne, retorty, alembiki, kuliste w kształcie, zawsze było utożsamiane z jednej strony - z wszechświatem, z drugiej - z kobiecym łonem. Ponownie kontnakz ze дслодолн. A/ie ma ywz Ponabry, a/e na ^cnoć/ac/t ciqg/e Zez'a_ /аб/Ы. A/arrafor. NARRATOR Ciekawe zresztą, skąd wziął się pomysł opisanej przez Hezjoda słynnej puszki Pandory, która zawiera w sobie wszystkie nieszczęścia, a na dodatek jeszcze - nadzieję. Czy nie mamy tu przypadkiem do czynienia z transformacją (pesymistyczną i antyfeministyczną) starszej koncepcji, w której chodziłoby raczej 0 zasobnik wszelkich właściwości, zarówno dobrych, jak i złych. Niejako wyniesione do wymiaru kosmicznego kobiece łono, w którym dojrzewa i z którego następnie wylania się świat. Ostatecznie imię Pandora oznacza: (n%%v-S(opa) wszech-darząca. Tak jak imię Ewa: dająca życie. /Á%)nogrqf7a." Weae/e Ре/еола i Tefyoy; Poryta (Дыбелд, Corne/ú Come/üz; Яелг/лА: ae C/erc, Малые/ А/Шаы^, Яепа"г;А: van Ba/ел лг., Яал^ von Доспел). Ьыса^ Сгамас/г ff., Жемм^ z ЛГыр;а'улет ^rać/nącym mióa". N A R R A T O R (OFF) Ową dwuznaczność kobiecości w ciekawy sposób pokazuje też postać - wydawałoby się - jednoznacznie zła. Grecka Eris (epiQ - Niezgoda, skrzydlata córka Nocy, nieodłączna towarzyszka boga wojny. Jako przyczyna zła miała niewątpliwie coś z demonicznych kusicielek. Szczególnie że i ona posłużyła się jabłkiem - stało się ono narzędziem słynnej prowokacji na weselu Peleasa i Tetydy. Gdy zjawiły się na nim olimpijskie boginie, Atena, Hera i Afrodyta, Eris rzuciła je (jabłko Niezgody!): dla najpiękniejszej - jak powiedziała. Konkurs piękności zwyciężyła Afrodyta, ale w konsekwencji - wybuchła wojna trojańska. /Аюлодга/ю.' &i/&a werayi лселу wo/Аз Owóc/i др/ес;'олусл ze jo6o_ голнолалн zapa^ni/:ow - m.in. nWowiaYo efrwitie, У;'//аг(/ ae Яоллесоып" X / / / w., F. von De/regger /870, Zapady w 7yro/w. N A R R A T O R (OFF) Zarazem jednak Grecy uważali (pisze o tym Hezjod w Prococ/i i ал/асл), że istnieje inna Eris, będąca silą twórczą (wbrew powiedzeniu: zgoda buduje, niezgoda rujnuje). I to dzięki niej możliwe są takie uczucia, jak ambicja, duma z wykonanego przez siebie dzieła. Bez niej, bez tak rozumianej Eris - gdyby nie istniał w świecie kontrast i antagonizm - niewiele by się w ogóle działo. Zwalcza ona obojętność, prowokuje, za­ chęca do pracy, walki, dyskusji (dlatego „erystyką" nazwano sztukę prowadzenia sporów, jakże czasem twórczych). WieZ&a ла/а z Á:oiümnami. A^arraforf fot przy fzWwgac/i, ла &fóryc/i wm obraz У. Miró, Macierzy/krwo. Po c/iwi/i zfWizenie jzczegófów обгагы. NARRATOR I ona więc ma w sobie siłę - swoiście macierzyńską, trudną i daleką od jakiegokolwiek sentymentalizmu. Taką, jaką przedstawił Joan Miró na obrazie z 1924 roku, zatytułowanym właśnie Macierzynjfwo. Zauważmy: jest tutaj pierś kobieca, jest też łono, mające jednak szokujący kształt ostro tnącego wahadła. /konogro/ia.- Wome i fciecie Av. /ала C/irzcicie/a. N A R R A T O R (OFF) O ty m, jak trudno o jednoznaczny wize­ runek kobiecości, niech świadczą dwie biblijne historie o dwóch kobietach, z powodu których mężczyźni tracili głowy. I to najzupełniej dosłownie. Pierwszą jest oczywiście Salome, która tańcem tak zauroczyła króla Heroda, że ten zgodził się spełnić jej życzenie: kazał ściąć głowę św. Janowi Chrzcicie­ lowi. Postępek Salome ma oczywiście wyob­ rażać grzeszne pożądanie, mściwość 1 przebiegłość, jaką niektórzy chętnie przypisują wężom i kobietom. /A%mogrq/ta; /wdyfa i Яо/о/ёглел, We/'ме epizody zda­ rzenia. 773 �N A R R A T O R (OFF) Postępek bohaterki drugiej historii jest pod wieloma względami podobny - jest w nim i podstęp, i erotyzm, a jednak spotkał się z zupełnie inną oceną. Działo się to (jak czytamy w bilijnej księdze Judyty) za panowania babilońskiego króla Nabuchodonozora. Jego wojska, pod dowództwem Holofemesa, oblegały miasto judejskle Betulię. Przewaga napastników była tak duża, że Izraelici stracili wiarę w sens dalszej walki. Wtedy jednak do działania przystąpiła Judyta, bogata, pobożna i niezwykle piękna młoda wdowa. W stroju podkreślającym jej urodę udała się do obozu wroga. Spotkała się z Holofemesem i skusiła go. Skusiła obietnicą, że wskaże mu nieznaną drogę do miasta i w ten sposób wydaje w jego ręce. Ale skusiła go także swoją urodą. Bogafe WMgfrze мдлно(ы wodza wo/j& 6aW;Wj&:c/z. f/oio/emej, jpoczywa/qcy na ioz'w, da/e ро/есегн'е jiuzącemw. N A R R A T O R (OFF) Aż wreszcie, czwartego dnia, Holofemes rzekł do swego sługi: HOLOFERNES Idźże i nakłoń tę hebrajską niewiastę, żeby do nas przybyła i z nami jadła i piła. Zaprawdę byłoby to hańbą dla nas, gdybyśmy taką kobietę puścili nie obcując z nią. Jeśli jej bowiem nie zwabimy do siebie, będzie z nas sobie drwiła. /wdyfa (Wre/' ryjy fwarzy przypomma/'q wjzyjfkie poprzednio widziane juz kobiery) zjawia fig przy iozu Яо/о/ёгп&га. Ten figga rgkq do jej ramienia, zrwwa z niego fzafg. Dakzy widok kryje jpujzczona zajfona. N A R R A T O R (OFF) Judyta przyjęła zaproszenie na ucztę, po której słudzy zamknęli namiot od zewnątrz. Holofemes jednak upił się winem i zasnął. /wdyfa wnoji nad gfowg, w оби rgkac/i, miecz. Biajk ognia pada na jej (warz. Odwraca fig кы iezącemw na ioz'u mgżczyźnie i bierze zamac/i. N A R R A T O R (OFF) Wówczas Judyta wzięła wiszący na słupie miecz Holofemesa i uderzywszy nim dwukrotnie z całej siły w kark mężczyzny - odcięła mu głowę. /konogro/ia.- dakze epizody nijfoni /wdyry i Яо/ofemefa. N A R R A T O R (OFF) Podała ją swej niewolnicy, po czym nie niepokojona przez nikogo opuściła obóz i powróciła do swoich. Rano Izraelici zaatakowali obóz Babilończyków. A ci dopiero wtedy odkryli śmierć swego wodza. Wpadli w panikę i w popłochu uciekli. /konogrq/га. kroi Lwdwik ХУ/ na giiorynie, ^w. Verzy i jmok; Dawid z fbem Goiiafa. N A R R A T O R (OFF) Ścięcie głowy to coś więcej niż zwykłe zabójstwo, pozbycie się przeciwnika. To także znak pokonania i opanowania reprezentowanych przez niego sił, mocy, lokalizowanych właśnie w tej części ciała. Dlatego w baśniach rycerz walczący ze smokiem zagrażającym miastu musi bestii odciąć łeb. Judyta przejęła tu rolę rycerza, mężczyzny: jest zdecydowana, odważna, ale nie straciła swej kobiecości: posiadła sztukę przymilania się, a niebłahą rolę w jej intrydze odegrał erotyzm i piękno jej ciała. A Holofemes? Jest tu właśnie takim smokiem, wcieleniem szatana, władcą ciemności. Całą więc historię Judyty można rozumieć jako wielką metaforę walki dobra ze złem. Zauważmy jednak, że nastąpiło tu swoiste odwrócenie ról: wcieleniem zła jest mężczyzna, jego pogromczynią zaś - kobieta. /konogra/га; Caravaggio, Madonna z maiym Cnryjfiwem, depczącym gfowg wgza N A R R A T O R (OFF) Nic dziwnego, że wiele cech Judyty teologia chrześcijańska przypisała później Matce Boskiej. Jest to również postać kobiety walczącej z szatanem. Określano ją także jako następczynię Ewy, która tym razem wężowi nie uległa. Ponownie gabinef przyrodnika z poczajku programu, a w nim narrafor. Ádmera jpogfodd przez okno, a na koniec powoii oddaia fig w mroczny ogród NARRATOR Kim zatem jest kobieta? Czy dokładniej: jaki obraz kobiecości ukształtował się w naszej wspólnej, kulturowej wyobraźni? Matka czy kurtyzana? Subtelna muza, zsyłająca poecie natchnienie, źródło duchowych uniesień, czy drapieżna i zmysłowa syrena? Skłonni jesteśmy radykalnie przeciwstawiać te dwa wizerunki. Ale przecież w namiętnym i zmysłowym śpiewie syren, zniewalającym mężczyzn, musiał zawierać się jakiś artyzm. Z drugiej zaś strony szlachetne natchnienie sprowadzane na artystę przez jego muzy nie mogło być pozbawione mocy i namiętności. Granica między zmysłowością a uduchowieniem niewątpliwie istnieje, ale nie zawsze jest wyraźna i ostra. Tak jak nie jest łatwo odróżnić natchnienie od pokusy. koniec odcinka 774 �Odcinek: BYĆ MĘŻCZYZNĄ Dwza o&Ziofeta. VKfród regofów z A^iążtami szpera narrafor. Co to znaczy: być mężczyzną? Jest to pytanie, na które nie można dać jednoznacznej odpowiedzi. Ma ono NARRATOR raczej coś z prowokacji. Szczególnie w ostatnich czasach, gdy to raczej kobiety poszukują swej płciowej tożsamości, organizując się w ruchy feministyczne. Pytanie to należy jednak stawiać, bo kolejne próby odpowiedzi tworzą obraz coraz ciekawszy, wielobarwny. Obraz, w którym być może odnajdziemy samych siebie. Napis BYĆ MĘŻCZYZNĄ &z/a гусеЫи,- ¿oro/e, na NARRATOR neroy. Л/drrafor. Wydaje się, że cechą - i cnotą! - określającą prawdziwego mężczyznę, powinno być męstwo. Już starożytni Grecy określali męstwo słowem ovSpeia, które pochodzi od a r ¡ E p , mężczyzna. Męstwo - męskość: to prawie to samo. Czy jest to jednak cecha odróżniająca mężczyznę od kobiety? Pojfac rycerza - ogromna, pofęzna, przejwier/ола promtcntam; f/ońca - W r y powo/i zaWada koic/ne części zbroi, po czym do^fo/Mym gejfem wnoji nao" g/owe miecz. N A R R A T O R (OFF) Wydaje się, że byłoby to zbyt duże uproszczenie, a nawet męska uzurpacja. Według jednej z definicji słownikowych męstwo jest to hart duszy, ważniejszy od hartu ciała. Hart duszy! A czy kobiety są go pozbawione? Dlaczego zatem - zamiast „męstwo" - nie mówimy: „żeństwo"? Ponownie narrafor w 6i6/iofece. Wobec tych wątpliwości odwołajmy się na początek do starej i konkretnej mądrości. Mówi ona, że prawdziwym mężczyzną jest ten, kto zbuduje dom, spłodzi syna, oraz- na samym początku - posadzi drzewo. NARRATOR Pofezne drzewa - w obrażać/; гид/агШсА i w nafwrze. N A R R A T O R (OFF) Drzewa w szczególny sposób poruszają naszą wyobraźnię. Potężne, stare - emanują dziwną świętością. Budzą szacunek. Wyrastają z głębokiego wnętrza ziemi, a konarami wznoszą się - do nieba. Stąd w wielu mitach i podaniach pojawia się myśl, że drzewo jest o s i ą ś w i a t a , na której wspierają się niebiosa. Tędy można wspiąć się do nieba, albo zstąpić do świata podziemnego. Na tym właśnie polega świętość drzew, tak często im przypisywana. Stanowią symboliczny środek świata, wyznaczają miejsce, w którym ów świat powstał. Albo przynajmniej - miasto, kraj albo naród. Tu zapisana jest pamięć początku. Nocny p/ener, magicznie owief/one drzewa. Miedzy nimi wbify w ziemię ki/, W r y w pewne; cAwi/i, nag/e, w cwdowny spojób, pokrywa fie /ijćmi. N A R R A T O R (OFF) W wielu opowieściach, z różnych części świata, spotkać można powtarzający się motyw bohatera, który sadzi drzewo w niezwykły sposób. Wtyka mianowicie w ziemię suchą gałąź (albo np. podróżną laskę). Na drugi dzień ten kawałek martwego drzewa pokrywa się zielonymi liśćmi. Z&onogrq/ia; Лоты/иг i Pemm, Aron, fw. РаГгу/с, krzyż jako drzewo życia („Żywy krzyż"). N A R R A T O R (OFF) Tak zrobił Romulus (wielki dereń wyrósł w Rzymie z ciśniętego przezeń oszczepu); ale także biblijny Aaron, i patron Irlandii święty Patryk. A przecież także krzyż Chrystusa (w topografii chrześcijańskiej wyznaczający środek świata) tradycja przedstawiała w postaci żywego drzewa, pokrytego zielonymi gałązkami. W tradycji biblijnej jest to swoista miniatura rajskiego drzewa życia. Moc, która ożywia martwy kawałek drewna, jest tą samą siłą, która dała życie pierwszemu drzewu, zasadzonemu w środku raju i która stworzyła świat. A/oc. Orwarfe otno wie/Ше/ cnary, przez tfóre widdc dziwnie ofwief/оле drzewa. W otnie ffoi narrafor. NARRATOR Przekonanie o świętości drzew - o mistycznej łączności z całym kosmosem - potwierdzała obserwacja, że każdej wiosny, od wieków, drzewa pokrywają się liśćmi, odmierzając w ten sposób bezwzględny rytm Natury. /konograjia; średniowieczne miniafwry poWu/ącc prace w po/u (m. in. ko/e/ne mieniące z/resku w ¿ a Torre de//'Agwi/a we W/ojzecn; Pja/ferz Kro/owe/ MariiХ/У i in.). N A R R A T O R (OFF) Tradycyjna wyobraźnia postrzegała świat natury w kategoriach erotycznych. Ziemia rodzi plony tak jak kobieta rodzi dziecko. Musi jednak zostać zapłodniona. Dlatego orka i siew były męską sprawą: traktowano je symbolicznie jako akt seksualny, a narzędzie zagłębiające się w ziemię utożsamiano z męskim członkiem. 775 �/Аллодгд/гд; Aín¿i»tie i'Wfrage o (стдгусе erofyczng/. üngom. NARRATOR (OFF) W hinduizmie na przykład to samo słowo (&ы#д/д) oznacza zarówno męski członek, jak i narzędzie do kopania w ziemi. Ale jest ono spokrewnione etymologicznie także ze słowem (mgam. A fwigom to element architektoniczny każdej hinduskiej świątyni - słup, który symbolizuje łączność ziemi z niebem: oś kosmiczna. Element ten jest umieszczony w podstawie, zwanej joni, czyli kobiece łono. Nie jest to pomysł wyjątkowy, egzotyczny, związany wyłącznie z kuturą Indii. W tym punkcie wyobraźnia religijna Hindusów spotyka się z europejską. /&OMogra/%z; Porfref M. Мш'егд i' ryciny aZcnemiczne. GŁOS Cała materia, jak kobieta, sama z siebie jest zimna i niezdolna do wydawania potomstwa - jeśli ciepłem i ruchem nie pobudzi jej i nie zapłodni męski czynnik. NARRATOR (OFF) Tak pisał w 1616 r. w dziele De Cirrido gwadWo Рпул'со słynny alchemik Michael Maier. A oto rycina z XIV-w. rękopisu alchemicznego, przedstawiająca pierwszego mężczyznę, praojca Adama - dość zaskakująco utożsamionego z rajskim drzewem. Piener. MWe drzewko. NARRATOR Kim jest więc człowiek, który sadzi drzewo? Czyniąc to mężczyzna wyznacza symbolicznie święte centrum swojego świata, zakorzenia ten świat i zapewnia mu kontakt z siłami Natury. A dom? - drugie zadanie stojące przed mężczyzną? P/ener. rVd po/anie lezą wie/kie pnie Ус/^гусл drzew. Wśród nieb wwi/'д fig дгырд mgzczyzn w różnym wiekw, wykonwjącycn roznwiife proce ciesieiskie. № jednym z pni przyfiddf młody wigfhićik i zabiera fig do inićidanM, kfóre przyniosia mw jego гопд. NARRATOR (OFF) Budowa domu zawsze miała w sobie coś z religijnego obrzędu. Wybór miejsca, czas, kiedy należało wycinać w lesie budulec i kiedy można było rozpocząć prace - to wszystko łączyło się ze zwyczajami i przekonaniami, których nie da się wytłumaczyć tylko praktycznymi potrzebami. /копо^гд/гд. mifimfura średniowieczna рокдгы/дсд ргдсе ciesieiskie. P/ener. Widok z iofw р(дкд; czworokątny zaryj przyizkgo domw. W jego środku wyroffa miode drzewko, pod nim zaś ieży z rgkami pod giową mfody wieśniak. NARRATOR (OFF) Niezwykle często powtarza się myśl, że cieśla budujący dom w istocie w małej skali powtarza to, co niegdyś, „na początku", uczynił sam Stwórca: wznosi fundamenty, tak jak Bóg stworzył podwaliny świata; zakreśla przestrzeń przyszłego domu, tak jak Bóg wyznaczył granice oddzielające świat człowieka od niebezpiecz­ nych zaświatów. Piener. Miode drzewko, wokói kfórego powjfafa Гутсгдлет drewniana коп#гикс/д - przestrzenny modei wznoszonego domu. Po wngfrzw przecnadza fig лдггдГог. NARRATOR Cztery ściany to zatem cztery strony świata; tak jak dach to nieboskłon. Dom wyobraża ów osobisty świat mężczyzny, którego centrum miało wyznaczać drzewo. Dlatego - zgodnie ze zwyczajem słowiańskim - od posadzenia drzewa zaczynano budowę (wyznaczało ono najważniejsze, centralne miejsce w przyszłym domu). I na tym w zasadzie budowę kończono: do dzisiaj przetrwał przecież zwyczaj wieńczenia tzw. wiechą szczytu nowo zbudowanego budynku. Wngfrze wiejskiej слдгу. Wigjnmk z zoną wiaszą/ą nad drzwiami zkioną gAŻązkg, a TKUfgpnie obejmw/ą sig i cafw/ą. NARRATOR (OFF) Dom chętnie też przy rozmaitych okazjach i świętach „majono" - ozdabiano zielonymi gałązkami, żeby przypominał drzewo, a przez to - otrzymał nowe siły, doznał niejako odnowienia. Ponownie drewniana коюггыкс/д wznoszonego доты iпдггдЮг. NARRATOR Kim jest więc ten, kto buduje dom? A syn? Czy spłodzenie syna także ma coś wspólnego z kreacją świata? Ме/дкд спдГа. ATobiefa w pofogw. ДдЬкд bierze zawinigfe w pieiwszki dziecko i kiadzie na podWze, skąd podnosi je miody ojciec. NARRATOR (OFF) Otóż istniał niegdyś zwyczaj, w różnych częściach świata, że noworodka, zaraz po umyciu i zawinięciu w pieluszkę, kładziono na ziemi (po łacinie obyczaj ten zwano nwmi posifio), i w ten sposób włączano go w świat człowieka i jego losy. Świat, który z ziemi przecież wyrasta, jak drzewo. I z ziemi dopiero, niczym z łona Matki, ojciec podnosił dziecko (de ferra foiiere), uznając w ten sposób za swoje. I ofiarowując światu. Jako owoc swoich płodnych sił. A zatem, kim jest ten, kto potrafi spłodzić syna? Pkner дпгусгпу; biaie дкдгу, resztki świązyni, ko/wmny. Widok na morze. 7/6 �NARRATOR Połączenie tych trzech symboli - drzewa, domu i dziecka (syna) - tworzy wypowiedź rzeczywiście bardzo logiczną - w ramach gramatyki naszej wyobraźni. Modelowym zaś przykładem mężczyzny, który wpisuje się w tę symboliczną konstrukcję może być postać opisana prawie 3 tysiące lat temu przez Homera - Odyseusz. Oto jak on zbudo­ wał swe domostwo: Pod wie/tim drzewem wznar; sig dziwna Aonjfrw&c/a przypo­ minająca ogromne foze. Spoczywa fam dwo/e m/odyc/i Aoc/ian&ów. ODYSEUSZ (OFF) „Pośrodku zagrody stało długolistne drzewo oliwne, mocne, wysokie i grube jak słup. Wokół niego zbudowałem naszą sypialnię ze ściśle przylegających kamieni i starannie okryłem dachem, a drzwi wpoiłem szczelne i mocne. Wtedy ściąłem włosy długolistnej oliwki, a pień spiżem obciosałem do samego korzenia, troskliwie i umiejętnie, równo pod sznur. Z niego zrobiłem podstawę łoża, wier­ cąc świdrem dziury wszędzie, gdzie trzeba. Idąc od tej podstawy zbudowałem całe łoże i upiększyłem je złotem, srebrem, kością słoniową." /tonogrą/ia.- onryczne i nowoźyme iiWrac/e do Mady i Odysei. NARRATOR (OFF) Proszę przypomnieć sobie, w jakich okolicz­ nościach Odyseusz opowiada tę historię. Otóż zgodnie z tekstem Homera wraca on do domu po długiej, pełnej przygód podróży, po 20 latach nieobecności. I teraz musi udowodnić swoją tożsamość; udowodnić wiernie czekają­ cej na niego Penelopie, że to on rzeczywiście jest jej mężem. Robi to ujawniając tajemnicę znaną tylko małżonkom. Tajemnicę budowy domu, Dom, którego sercem jest sypialnia i przy­ twierdzone do drzewa łoże małżeńskie. Jak można się domyślać - to tam, na tym prze­ dziwnym łożu (niczym drzewie życia) po­ częty został syn Odysa - Telemach, duma swego ojca. Jest to więc w pewien sposób także dowód jego męskości. P/ener. Dwie drewniane konsfrwkcje o zarysie domu. jedna sfara, zniszczona, drwga nowo wzniesiona. Miedzy nimi narrafor. NARRATOR Kim jest mężczyzna, który sadzi drzewo, buduje dom i płodzi syna? Jest to niewątp­ liwie definicja człowieka osiadłego, który wzoruje się na Stwórcy: pragnie wydrzeć dla siebie fragment przestrzeni i uczynić z niego swój świat. Świat, w którym zakorzeni się i wyrośnie jak drzewo - uczestnicząc w od­ wiecznym rytmie pór roku, nocy i dni, życia i śmierci. Ale czy to wszystko? Czy w tej definicji rzeczywiście wypełnia się całe męskie powo­ łanie? �P/ener grecki. Л/ad brzegiem sfoi mfoda Реме/opa z azicckiem na rgkw. A/adc/iodzi Odyfeftfz, kfóry zegna fig z rodzmq i wsiada na czcka/'qcq ;'wż /ód¿ NARRATOR Przecież Odyseusz - postać, w której chętnie odnajdujemy swoje własne rysy; którego historia często służy poetom jako obraz losów ludzkich w ogóle - Odyseusz zasłynął nie jako dbały i wytrwały gospodarz stworzonego przez siebie domu-świata, ale jako ten, który w pewnej chwili świat ten porzucił. Stał się podróżnikiem i tułaczem! Dlaczego? P/ener wie/jki. ŻVoc. №zrrafor wycbodzi z оуичег/опе;' cnafy w mrok. NARRATOR Jeżeli zbudowany przez nas dom jest symbolicznym obrazem świata (tego świata!), to czym będzie (również symbolicznie pojmowana) podróż? Czy - w ramach tej samej logiki - nie musi mieć czegoś z wyprawy w zaświaty, a zatem: z doświadczenia śmierci? A symboliczna śmierć jest nieodłączną częścią każdego wtajemniczenia. №z wysokie/', bia/е/ ska/e, niczym pojqg, sfoi wypafrw/aca meza Рсмс/ора. Łódz OayfCMfza na pe/nym morzw. N A R R A T O R (OFF) Mówimy: „podróże kształcą" - ale w szczególny sposób. Podróż to bardzo „męskie doświadczenie" (nawet dla kobiety). Prawdziwa podróż - daleka, w obce i niebezpieczne kraje - pojmowana była zawsze jako inicjacja, wtajemniczenie w „prawdziwe życie". Jej celem jest dojrzałość, która powinna owocować po powrocie do domu, do swoich. Ponownie narrafor w р/емеггс antycznym. NARRATOR Taki powrót to swoiste zwycięstwo nad Otchłanią, pokonanie śmierci, ponowne narodziny. Ale jak uczy jednak wiele opowieści - mitycznych, literackich, filmowych - za zwycięstwo to bohater płaci często wysoką cenę: powraca z nie zagojoną raną ciągłego odtąd niepokoju, nadwrażliwością słuchu - nie potrafi uciszyć głosów przyzywających go na powrót w mroki nocy - przerażających, ale i fascynujących. Лагу Ooyrewfz fezqcy па dry/w/ące/, па wpo? zniszczone/' Wzi. N A R R A T O R (OFF) Jak Odyseusz, który 10 lat wracał do domu, po to tylko, by znów go porzucić i zginąć gdzieś daleko, na morzu... OfcMań piekie/na; wngfrze ciemne/' jaskini. /Varrafor z pocnodnią w гекы. NARRATOR G Ł O S ODYSA Z ZAŚWIATÓW NARRATOR W 2 tysiące lat po Homerze, w średniowieczu, ok. roku 1300, usiłował wytłumaczyć postępowanie Odyseusza Dante Alighieri. W jego Boskie/ /fomedit Odys, teraz przebywający w piekle, tak wspomina swe życie: Nie mógł powstrzymać syn mój ulubiony N¡ cześć starego ojca, ni miłości Powinność, niegdyś szczęście lubej żony, Nie mogły zdusić we mnie ciekawości Zajrzenia w świata roboty misterne, Poznania błędów ludzkich i dzielności. Zapewne podobna ciekawość świata kazała porzucić dom innemu podróżnikowi: synowi marnotrawnemu. /konogrq/5a. А.Шгег, Powróf syna marnotrawnego. N A R R A T O R (OFF) Ewangelia św. Łukasza przedstawia go już w chwili powrotu do domu. I na tej właśnie sytuacji najczęściej skupiają się teologowie, malarze i poeci. Rozważają oni skruchę i żal powracającego, miłosierdzie ojca. P/ener. B/ofnijfa ścieżka wśród pó/. /ozie nia_ m/ody cz/owiek w /acnmanacn. N A R R A T O R (OFF) Co jednak było wcześniej; i później? Interesuje mnie, czego nauczył się w czasie swojej podróży; czy był to tylko szacunek dla spokoju i stabilności domowego życia? I co czuł, gdy w jakiś czas po powrocie żywa radość z serdecznego powitania stała się już wspomnieniem? /konogrq/га/ Pembrandf, Powróf дума marnotrawnego. NARRATOR Powrót syna marnotrawnego to temat bardzo wielu obrazów malarskich. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje dzieło Rembrandta - ostatnie, jakie ten niezwykły twórca namalował w swoim życiu. Było to więc jego swoiste pożegnanie, przed ostatecznym odejściem - z tego świata. Widzimy na nim młodzieńca, obdartego i naznaczonego trudami drogi, klęczącego przed ojcem, który - wyraźnie wzruszony - przytula dziecko do piersi. Л/arrafor w bib/iofece, przy reprodwkc/i obrazw ^embrandfa. NARRATOR Opowiada ten obraz przede wszystkim o uczuciu, które jest bezinteresowne. Ale jest w nim jeszcze coś (coś, co nie daje mi spokoju): oto młody podróżnik ma na nogach buty - znoszone saboty, które nie obejmują pięt. Nic dziwnego, że w pozycji, jaką przyjął (pokornie), lewy trzewik zsunął mu się z nogi. �Piener; mWy wędrowiec. /koMogro/ia; szczegófy облик Pembrandra. NARRATOR (OFF) Niby nic; może znak szacunku (bose stopy). Ciekawe jednak, że brak jednego buta na nodze (tak jak kulawość albo np. kopyto zamiast stopy) to motyw znany z opowieści mitycznych: cecha określająca pewne postacie, które przybywają z odległych krain, z zaświatów - znak, że z owymi zaświatami nie utraciły zupełnie kontaktu, że jedną nogą pozostają ciągle TAM. Czyżby Rembrandt sugerował, że powrót marnotrawnego syna nie jest ostateczny? Że przypomni sobie on jeszcze - tak jak każdy podróżnik, jak każdy prawdziwy mężczyzna - o owej nieznanej i tak kuszącej dali? А/д/rafor w saii rycerskie/. NARRATOR Co znaczy więc: być mężczyzną? Niezłomnym rycerzem, poetą, mędrcem, mieć niezmierzone bogactwa? Rzecz polega chyba na czymś innym. O ile kobiecość wydaje się czymś naturalnym („intuicyjnym"), o tyle męskość (w naszej wyobraźni) nie jest dana raz na zawsze. Jest czymś, czego mężczyźni muszą dopiero poszukiwać, zdobywać, tworzyć, a potem nieustannie potwierdzać. BiWiofebz. Mzrrafor od&Wa Węge, kfórq wy/qf z pófki na poczqfkw prograww. NARRATOR I prawdopodobnie nie zmieni się to do nigdy. Mimo że nasze czasy nie sprzyjają takim męskim próbom - żyjemy w świecie coraz bardziej zuniformizowanym, a kobiety coraz częściej przejmują w nim męskie role. Jest to w dziejach naszej cywilizacji zupełnie nowa sytuacja. Jakoś trzeba sobie z nią poradzić. Choć - w dawnych ludowych przepowiedniach - tak właśnie wyobrażano sobie koniec świata. koniec odcinka Odcinek: SZTUCZNA TWARZ ZWiżenie (warzy narrafora, oswieriane/' zmienia/ącym się, różnobarwnym świaffem. NARRATOR Tożsamość człowieka zapisana jest przede wszystkim w jego twarzy. Mówimy, żc dostrzegliśmy „znajomą twarz", nasz własna widnieje na zdjęciu w dowodzie osobistym; bandyci tymczasem przeciwnie - w czasie napadu twarz zakrywają, żeby nikt ich nie rozpoznał. Nic dziwnego, że ta część naszego ciała zyskała znaczenie metaforyczne. Mówi się, że ktoś „stracił twarz", albo przeciwnie: że jakiś obłudnik jest „dwulicowy". Twarz trzeba mieć jedną, i to swoją własną. Twarz dziewczyny robiące/' maki/aż, zwieiokrofniona wzwierciadfacn o rozmaife/ wieikosci i Wfaicie. Eterycznym pwnkfem odniesienia rej sceny może być" maiarsrwo szkory Fonfainebfeaw. N A R R A T O R (OFF) Napis Mimo to, od najdawniejszych czasów, od wielu tysięcy lat, człowiek usiłuje przekształcić swoje przyrodzone oblicze w sztuczny sposób, za pomocą masek lub kosmetyków. Dlaczego to robi? Dotykamy tu jednej z tajemnic ludzkiej wyobraźni. SZTUCZNA TWARZ /wź pod napisem (yfwfu odcinka srycnac szum morza. Z ciemności wy&znia sie sfara (warz wiosiarza, oswiedona w fearrainy sposób, zniszczona i pomarszczona. Towarzyszy mu równie sfara kobieta. Ж zmienionym oświedeniw yednak twarze fe wyda/a. jie m/ode, pefne biasku i powabu. N A R R A T O R (OFF) Ponad 2,5 tysiąca lat temu, w VII w. przed Chr., żył (ponoć) na greckiej wyspie Lesbos stary przewoźnik o imieniu Faon - stary i brzydki. Otóż zdarzyło się pewnego razu, że przewiózł za darmo na drugi brzeg ubogą staruszkę. Nie wiedział, że pod tą niepozorną postacią kryje się sama Afrodyta. /konogrq/ш. greckie maiarsrwo wazowe (np. Meidias); sceny z miru o Faonie. N A R R A T O R (OFF) W nagrodę otrzymał od bogini cudowny balsam. Nacierał nim codziennie swoje ciało i wkrótce stał się najpiękniejszym mężczyzną na wyspie. Tak pięknym, że zakochała się w nim największa grecka poetka - Safona z Lesbos. Dodajmy - zakochała się tragicznie: odrzucona przez Faona rzuciła się ze skały do morza. Ponownie twarz narratora w zmieniq/qcym sie oświeceniu, sprawia/acym wrażenie, yakby on także pfynqr Wziq. NARRATOR Opowieść o Faonie ilustruje marzenia wielu z nas (niezbyt urodziwych mężczyzn, a także kobiet). Pokazuje też zniewalającą siłę urody. Przypomina również tradycyjne przekonanie, że piękno jest rzeczą boską, pochodzi od bogów. Nie przez przypadek używamy przecież zwrotu: zrobić się na bóstwo! 779 �AoMogra/za." гслемлипуе rycwyarcAiretfowczMe ipío/iybwdbWi, M/awma/ące ic/z yymefng i /мгтош)'ларгорогд'омато^с. NARRATOR (OFF) Od starożytności dominował pogląd, że piękno to przede wszystkim harmonia kształtów; że zawiera się w doskonałej proporcji elementów współtworzących całość. Arcmfatfwra renesansowa, znietszfakona w oabiciw krzywyc/z /z/szer. NARRATOR (OFF) Jak opowiadają mity, piękno powstało wraz ze światem, wtedy gdy (na początku!) bogowie uporządkowali pierwotny chaos, ustalając kierunki świata, pory roku, następstwo nocy i dni, a także prawa obowiązujące mieszkańców ziemi. Nastał w ten sposób ład, który Grecy nazywali KOSMOSEM. W podobnym odbzcm krzywego zwi'grcWb pokazuje sze narrafor. NARRATOR I to on, boski kosmos, jest pięknem, który ludzie powinni odtwarzać ustalając swoje prawa, budując domy, tworząc dzieła sztuki. Znzzenza sze nzozyw muzyczny. W odbzcŻM wżdoc feraz arrysfg w sfrojw renesansowym. Po cnwiVi widzimy go, juz bez zniekształcenia, oporffgo o ba/uszradg baikonu renesansowego paiacu. Wraz z nim konfempzz{/'emy pzgkną przyrodg z spokojnie focza.ce szg w odda/z codzienne życie włoskiego miasfaХУ/ w. Arfysfa nie o fym jednak myśii. Za nim czeka juz m W a dziewczyna - modeika, kfórej posąg właśnie wykonzf/e. Szerszy pion pokazuje wsfgpnie ukształtowaną bryłg g/iny z rzeźbiarskie narzędzia. Twórca przysfgpzf/e do pracy. Po niebie bardzo szybko płyną c/zmury. NARRATOR (OFF) Odbiciem owej boskiej, kosmicznej harmonii miała być także uroda ludzkiego ciała, uważanego za swoisty mikrokosmos, miniaturę wszechświata. Rzeźbiarze (od Praksytelesa albo Lizypa w Grecji po twórców renesansu) szukali więc ideału, do którego zbliżał kanon doskonałych proporcji. Zawarte w tych wymarzonych proporcjach piękno niekiedy utożsamiali wręcz z tajemnicą życia (podobną do tej, której innymi metodami poszukiwali alchemicy i kabaliści). Oto na przykład, co mówił w XVI w. Giulio Gamillo z Bolonii. GŁOS Czytałem, zdaje się u Merkurego Trismegistosa, iż w Egipcie byli tak wspaniali wykonawcy posągów, że gdy nadali któremuś z nich doskonałe proporcje, okazywało się, że ożywia go duch anielski: albowiem taka doskonałość nie może być pozbawiona duszy. Oto ukończone dzieło arfyszy.- ieżąca na łożu rzeźba dziewczyny. Nadc/zodzi jej fwórca - poc/zyia sig nad nią, dofyka reki, brzuc/za, piersi, całzy'e. Wfedy rzeźba ożywa; drgają paice, zanoszą szg powieki. Wyciąga rekg. NARRATOR (OFF) Najbardziej znana jest historia Pygmaliona, z greckiej mitologii. Żyjący na Cyprze artysta wyrzeźbił w kości słoniowej posąg tak wspaniały, że sam się w nim zakochał (posąg Afrodyty). Bogini i tym razem doceniła dzieło człowieka i w zimny posąg tchnęła życie. /konogro/za; mozaika rzymska - kobiefy w sfroju bikini uprawiające gimnastyka z ćwiczenia kuifuryszyczne. NARRATOR (OFF) Zwykli śmiertelnicy, którym w cudowny sposób nie pomogła Afrodyta, rzeźbę swoich mięśni muszą poprawiać w sali gimnastycznej i na siłowni. Albo... Dziewczyna przed fwsfrem - ciąg daiszy foazefy... NARRATOR (OFF) Albo usuwać mankamenty urody za pomocą kosmetyków (mniej lub bardziej cudownych - jeśli wierzyć dzisiejszym reklamom). Nie przez przypadek nazwa „kosmetyki" spokrewniona jest ze słowem „kosmos". Ta sama dziewczyna, aie feraz zz^ełnie naga. Sigga po jiakonik wypełniony o/iwą, i namaszcza szyje, ramiona, piersi. 7Va koniec, na pierwszym pianie po/awid sig reka, kfóra zapaia płomyk iampki oiiwnej. W fej samej cnwiii daje sig słyszeć mgskie głosy śpiewające sakrainą pieśń, zapowiadające nasfepną sceng. NARRATOR (OFF) Najpopularniejszym w starożytności specyfikiem służącym do codziennej pielęgnacji ciała była oliwa wyciskana z oliwek. Ciało namaszczano oliwą dla zdrowia i urody (na przykład po kąpieli). Bo piękne ciało jest nie tylko proporcjonalnie zbudowane, ale także gładkie i błyszczące. Przenosimy sig na dziedziniec jakiejś świątyni. Ognik iampki zamienia sig w płomień świecy, frzymanej przez jednego z uczestników obrzędu. Podwójny szereg posfaci ubranyc/z w biaie, ceremoniaine szafy. Wśród nic/z dziewczyna sprzed iusfra. NARRATOR (OFF) Zarazem jednak namaszczanie olejami było także symbolem wykorzystywanym w obrzędach religijnych, aktem wyróżnienia i uświęcenia- miejsc (np. kamieni, ołtarzy) oraz ludzi: kapłanów, proroków, królów, czyli - bożych pomazańców. Tak było zarówno w tradycji antycznej, jak i biblijnej. Po grecku słowo oznacza olejek. Namaszczony nim człowiek to Pomazaniec; po hebrajsku - Mesjasz. хрютод, %ршца Z rozświefionej, podziemnej krypty wynurza sig, idąc po sc/zodac/z, mnic/z w kapfwrze. Docnodzi do krzyża, co dopiero feraz potwierdza przypuszczenie, że mamy do czynienia z obrzędem c/zrześczjarźskim. KAZNODZIEJA 720 Piękno nadprzyrodzone udziela każdej konkretnej rzeczy jej właściwego piękna, jest też przyczyną proporcji i blasku, jako że na kształt światła oświetlając wszystkie rzeczy i zalewając je swymi promieniami daje im udział w tworzeniu piękna. �Mzrmfor idzie км ысяу/олуш drzwiom ozdobne; bromy. Bi/e przez nie biosA, w tfórym no koniec narrator znika, ^łycnać cbóry anie/skie. NARRATOR Wizja ta prowadzi nas do drugiej z klasycznych koncepcji piękna: jako blasku, ciari&zj. Harmonia bowiem i doskonałe proporcje - wprawdzie stworzone zostały przez bogów - są jednak porządkiem tego świata; są czymś skończonym i zamkniętym. Pochodzą od bogów, ale sami bogowie - porządek ten przekraczają. /konogro/ia; świefiiści aniołowie; Zwiastowanie/ Przemienienie Pańskie (ikony prawosławne, Beiiini, Pa/deł). Zbłiżenie szczegółów." jaśniejący Chrystus, porażeni jego biaskiem apostołowie. NARRATOR (OFF) Ich piękno, piękno istot niebiańskich, kojarzono więc z mocą; której wyobrażeniem stało się światło - blask (w sztuce oddawany często jako kolor złota). Blask widzialny, porażający zmysły, ale nieuchwytny. Wizja boskiego blasku - piękna i potęgi zarazem - pojawia się w wielu tradycjach. W chrześcijaństwie przykładem może być Przemienienie na górze Tabor. Wówczas Chrystus, w białych, lśniących szatach, ukazał swe prawdziwe, boskie oblicze. Widok ten powalił apostołów. Maiarska bie/ szaty Chrystusa ze sceny Przemienia przechodzi w ośiepiającą jasność inscenizacji. Z jasności tej wyłania sig narrator. Po chwiii obraz znów znika w ognistym biasku. NARRATOR Mitologia grecka opowiada, że ziemska kobieta Semele (matka Dionizosa) spłonęła żywcem, gdy Zeus ukazał się jej w całym swym świetlistym majestacie. Tak komentuje to zdarzenie Owidiusz: GŁOS Śmiertelne ciało nie zniosło niebiańskiego ognia. Narrator schodzi po schodach staroświeckiej kiafki schodowej i otwiera drzwi jakiegoś pokoju. NARRATOR Piękno, które jest nie tylko ładem, ale też mocą, bywa zatem niebezpieczne. Niekiedy zresztą trudno odróżnić piękno niebiańskie od demonicznego - jedno i drugie przecież pochodzi nie-z-tego-świata. .Sypiainia.- łóżko, kominek, foaieta z łwsfrem. Na łóżku łeży kobieta w szła/roku. Przygłądd się frzymanemw w rgku jZokonikowi, jakby się nad nim zastanawiając. W wjeciw z projiłw wydaje sig, ze ogień w kominku wydobywa sig z jZakonu, niczym z ałchemicznego naczynia. W pewnej cbwiłi kobieta wstaje, podchodzi do łusfra. Widać twarz pemą zmarszczek. Naciera jedną strong twarzy, która sta/e sig gładka i pigkna. Małgorzata (bo to ona przecież) zrz«ca szła/rok i zaczyna nacierać całe ciało. NARRATOR (OFF) Faon otrzymał swoją maść od bogini z Olimpu. Tymczasem w powieści Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, bardzo podobny krem tytułowej Małgorzacie ofiarował szatan - Azazello. Dzięki diabelskiemu kosmetykowi Małgorzata odmłodniała i stała się olśniewająco piękna. Ale oto co napisała mężowi w pozostawionym liście. Zbiiźenie zapisanej kartki z (ekstern; „Zapomni/ o mnie. Opuszczam cig na zawsze. Me szukaj mnie, zostałam wiedźmą. Żegnaj. Małgorzata". Okazuje sig, że kartkg tg trzyma w rgku narrator. Czyta idąc korytarzem, wreszcie odkłada i otwiera koiejne drzwi. NARRATOR Być może dlatego sprawa „malowania się" przez młode dziewczyny od niepamiętnych czasów była źródłem konflik­ tów pokoleniowych? Narrator wychodzi na wysoki taras. W tie widać łamane płaszczyzny stromych dachów, w doie zaś wficg z iatarniami, gdzie przechadza sig dziewczyna w jaskrawym stroju. NARRATOR Ostry makijaż uchodził bowiem za demonstrację braku przyzwoitości, znak wyróżniający kobiety swobodnych oby­ czajów. Ich piękno było demoniczne; strażnicy moralności utrzymywali, że złudne i fałszywe. Prawdziwy wygląd wszetecznicy (wygląd jej duszy) przy­ wracano więc niekiedy za pomocą kosmetyku jawnie piekiel­ nego: smoły i pierza. Oziewkg uiiczną widzimy teraz Z biiska. /est wieczór, mijają ją przechodnie. Wreszcie nadchodzi jakiś podpity mgżczyzna, w długim, czarnym płaszczu (niezwykłe podobny do znanego już nam renesanowego arrysty-rzeźbiarza, choć od famfycb czasów mingło ponad trzysta łat - jest koniec X7X wj. Dziewczyna szybko wiec poprawia makijaż i po chwiii razem już odchodzą w mrok. 727 �NARRATOR (OFF) Makijaż może więc nas odróżniać od demonów, mieszkańców piekielnego chaosu - jeśli samo piękno potraktujemy jako mistyczne odwzorowanie boskiej harmonii świata, odblask kosmosu. Jeżeli jednak piękno będzie przejawem nieziemskiej mocy, to i zabiegi kosmetyczne staną się sposobem na przekroczenie granicy tego świata. Sposobem stosowanym wbrew naszej woli (kiedy ktoś chce nas odesłać do diabla), ale czasem - całkowicie dobrowolnie. Лолодго/гд. dawne, X/X-w/eczne Worowe ryciny przed^fawia/дсе pwnaiowane indiańskie fwarze. Obrazy te przem'ka/'<% w wizerunki współczesnych żołnierzy, a następnie kibiców sportowych w „barwacb wo/ennycb". NARRATOR (OFF) Wystarczy przypomnieć sobie nakładanie barw wojennych przez wojowników indiańskich (zwyczaj stosowany także przez wiele innych społeczeństw plemiennych). Nie były one zwykłym wojskowym kamuflażem; przypominały raczej balsam Azazella - za ich sprawą wojownicy doznawali magicznej przemiany: stawali się demonami, dzięki czemu mogli posiąść straszliwą, nieludzką moc. Była ona potrzebna dlatego, że i przeciwnik wojenny zawsze i niezmienie traktowany był jako wysłannik piekieł. Pomieszczenie przypominające X/X-w. gabinet iekarski. Przez okrągłe, małe okno bi/e ośłepiający biask. Na stołe łeżą zwłoki mężczyzny o ostrych rysach twarzy i wydatnym nosie. Pochyła sig nad nimi błada postać w surducie, z gładko uczesanymi włosami. Nakłada na twarz zmarłego jakąś miksfurg, którą przygotowała mu /ego asystentka, młoda dziewczyna, tym razem w białym /artwcbw. NARRATOR (OFF) Ową moc próbowano niekiedy pochwycić. Właściwym do tego momentem była prawdziwa śmierć obdarzonego tą mocą, wybitnego człowieka - gdy wydaje on ostatnie tchnienie. Wówczas na twarz zmarłego nakłada się glinę i tworzy w ten sposób maskę pośmiertną. Zwyczaj jej zdejmowania znany jest w wielu częściach świata, w Afryce, a także w Europie. Jest to swoista pułapka na duszę, uwolnioną w chwili śmierci. Unieruchomiona - nie może się błąkać po świecie i szkodzić żywym. Ale przede wszystkim - w takiej postaci można z zawartej w niej mocy skorzystać, /konogrą/ia; zamaskowane postacie - od szamana z jaskini pałeołitycznej po karnawałową maskg błazna. NARRATOR (OFF) Każda maska ma coś z maski pośmiertej. Podobnie jak magiczny makijaż, ale jeszcze wyraźniej - przez to, że można ją zdejmować, zakładać, przekazywać - tworzy w naszej wyobraźni byt swoiście samodzielny, niezależny od człowieka. Gdy człowiek pierwotny zakładał maskę, nie tylko przebierał się, ale w sensie religijnym s t a w a ł postacią boga, przodka, zwierzęcia albo demona, zdobywał jego nadzwyczajną moc i mógł wkroczyć w niedostępny zwykłemu człowiekowi świat. Pozbudowana scena karnawału. Wica miasta renesansowego, pełna rozbawionego tłumu. Korowody szałeńczo bawiących sig, zamaskowanych postaci w strojach renesanowych - zbiegają ze schodów, tańczą, siedzą przy stołach jedząc i pijąc. Na koniec zastygają wokół stołu, tworząc coś w rodzaju żywego obrazu. NARRATOR (OFF) Ale w tradycyjnych społeczeństwach maska nigdy nie była używana na co dzień, poza czasem świątecznym, obrzędowym. Istniała bowiem groźba, że nie będzie można się od niej uwolnić (motyw, który w rozmaitych transformacjach do dziś powraca w literaturze i w filmie). Że zakłóci zwykły porządek ludzkiego świata. Dlatego po obrzędzie maski często niszczono albo bardzo dokładnie ukrywano. Święto to swoisty czas i swoista przestrzeń, wyrwane niejako z codzienności, gdy nie obowiązują codzienne, ludzkie prawa i normy, gdy ten świat otwiera się na tamten. Z tak rozumianego święta wywodzi się też teatr, cyrk albo szalony karnawał - gdzie wszystko jest możliwe, a nic nie jest pewne. Są to sytuacje, w których człowiek w sztuczny sposób kreuje nową rzeczywistość. Nic dziwnego, że także tam - jako niezwykle ważny rekwizyt - pojawia się „sztuczna twarz" - maska. Wieczorne przedstawienie ułicznego teatrzyku w sfyiu de/i'arfe. Дсепа otoczona przez tłum gapiów, /konogrą/ta.' przykłady maiarskich przedstawień masek i zamaskowanych postaci. NARRATOR (OFF) Stosunek do maski zawsze był bardzo ambiwalentny. Z jednej strony wyobrażała ona nową, doskonalszą tożsamość człowieka. Przez to, że jest trwała, że nie ulega zmianom (jak żywa twarz) - dawała nadzieję na przekroczenie ludzkiej kondycji, uwolnienie się od dramatu przemijania. Była - utrwaloną ekstazą. Z drugiej strony - jako zasłona skrywająca tajemnicę, a może ciemne moce, kryjące się w człowieku - budziła lęk. W średniowieczu Kościół katolicki widział w niej narzędzie niebezpiecznych praktyk magicznych, w wyniku których człowiek przemieniał się w demona. Za jej używanie groziła nawet ekskomunika. A dzisiaj? Narrator dochodzi do komnaty pełnej masek i łuster. W głgbi widać dziewczyng siedzącą przed iustrem. NARRATOR 722 Dzisiaj chętnie pouczamy innych, żeby wreszcie zdjęli wszystkie maski i pokazali swoją prawdziwą twarz. Maska stała się przede wszystkim metaforą fałszu, dwulicowości, obłudy, nieszczerości, �konformizmu-wymagających zdemaskowania i odważnego ukazania prawdziwej twarzy. Ten postulat autentyczności (wyrażony najsilniej chyba przez romantyków: bądź sobą, nie obawiaj się wyrażać swoich uczuć) stał się niewątpliwie motorem wielu bardzo pozytywnych przemian, jakie dokonały się w świadomości Europejczyków w ciągu ostatnich 200 lat. Twarz dziewczyny widoczna w zWiz'emw. f owo/i zdejmii/e z twarzy f/asfycznq maskę, Wre/ Łrzfafr przypomina maskę z lealrw greckiego. N A R R A T O R (OFF) A jednak w dawnych kulturach maska również pomagała człowiekowi zbudować tożsamość. Nie­ przypadkowo starożytni Grecy określali ją słowem persona, które oznacza także osobę. Jeśli więc założenie maski (metaforycznej maski), potraktujemy jako nasze zobowiązanie i deklarację o nas samych - czy nie będzie to przejawem odwagi? Także to, a nie tylko zdzieranie masek. Ogromna komnata pefna rozmaitycn masek Narrator siedzący przed Wirem. NARRATOR Warto więc pamiętać, że maska może być instrumentem nie tylko obłudnie fałszującym nasze oblicze, ale także - pomagającym, czy wręcz umożliwiającym jego wyrażenie. Forma (a nie tylko ekspresja) - jest warunkiem komunikacji między ludźmi. Być może sztuka - każda sztuka, także sztuka życia, sztuka bycia sobą - polega nie tyle na odrzuceniu wszelkich masek, ile na umiejętności wyboru tej odpowiedniej. koniec odcinka CIAŁO I WYOBRAŹNIA - program TY Wojciecha Michery: Scenariusz, prowadzenie, oprawa muzyczna - Wojciech Michera Reżyseria - Filip Kovcin Zdjęcia - Artur Radźko Scenografia - Bogdan Sólle Kierownictwo produkcji - Jolanta Filipowicz Produkcja - Spectrum /iim dla Redakcji Edukacyjnej TYP Realizacja i emisja: 1996-1997 Cykl został także wydany przez MEN na kasetach YHS Cykl składa się z 12 odcinków: Czfowiek i wszecnświat; Kwadratura kofa; Cnoroba; Kqpiei; Nagość; f iciowość; Być kobietą,Być mężczyzną,- sztuczne ciato; &rwczna twarz; Taniec; I/czta Współautorką scenariusza odcinka Nagość jest Monika Sznajderman. 723 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4be4d58c6218fd210c22a280b312d978.pdf 37d77a97199c49dec295f9f7cdb78285 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2443 Title A name given to the resource Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.132-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów Czesław Robotycki Kultura masowa jest naszą codziennością. Nie ma już miejsc, w których można by się przed nią schronić na dłużej. Dociera wszędzie. Nie istnieje przy tym gdzieś poza nami, jest jak powietrze, którym wszyscy oddychamy. Jej cechy fas­ cynują jednych, odpychają innych. Z tego powodu piszący 0 niej wymieniają bez żadnego porządku - ale także i bez oceny - to, co tworzy estetykę kultury popularnej: wizualność, mozaikowość, nieustanny cytat, przekraczanie granic obycza­ jowych. Równocześnie kultura ta pełna jest banału powtórzeń, stereotypów i ciągłej perswazji. Znawcy powiadają, że to trend postmodernistyczny (trwający już blisko 30 lat) do­ prowadził w kulturze współczesnej do zatarcia poziomów 1 granic sztuk, rozmył wręcz różnice między życiem i sztuką (Featherstone 1997; 302-303). W procesie estetyzacji życia codziennego, jaka dokonywała się w tymże czasie, sztuką zostawała rzecz dowolna. W reklamie pojawiły się strategie znane z ruchu dada i surrealizmu. Życie codzienne przenik­ nęły ogromne ilości znaków i symboli, a sposoby ich użycia i świat ich referencji to realność nierzeczywista - symulowana (Featherstone 1997: 304-307, Baudrillard 1997: 181). Megaplakat, jak nazywa się po polsku billboard, jest formułą perswazyjną, która szybko wrosła w nasze polskie, codzienne, współczesne życie. Warto jej się przyjrzeć, by uświadomić sobie rozmaitość odniesień tej formuły do plas­ tyki, pragmatyki komunikacyjnej i funkcji społecznej. Można przy tym abstrahować od treści - dowolnych przecież - jakie przekazuje megaplakat. Przy takich rozważaniach obojętny jest komercyjny lub niekomercyjny charakter użycia formy, ciekawa natomiast jest sama forma, którą wyróżnia spośród innych rozmiar: „mega". Pierwszym naocznym doświadczeniem, jakie wywołuje megaplakat, jest to, że już swoim rozmiarem „organizuje" on kontekst, w jaki został „włożony". Jeżeli jest to krajobraz, przestrzeń przyrodnicza, to odnosimy dojmujące wrażenie dominacji formy spoza przyrody nad nią samą. Takie motywy kierowały zapewne kiedyś pomysłami przedstawicieli кло" arfw, gdy jak Christo i inni zasłaniali czerwoną kurtyną dolinę w Ameryce Północnej lub opakowywalil wybrzeże Australii. Bo przecież krajobraz postrzegamy inaczej, wędrując zmie­ niamy punkty widzenia. To samo oglądamy z różnych stron, krajobraz jest opowieścią, a nie zdarzeniem szokującym i jednorazowym. Wydaje się, że interior miejski jest odpowiednim środowis­ kiem dla megaplakatu. Galimatias stylistyczny miasta, prze­ strzenie i płaszczyzny niczyje (place, „ślepe" ściany budyn­ ków, prześwity w blokowo-osiedlowej zabudowie) łatwo podlegają organizacji wizualnej, jaką kreuje się przez użycie megaform (Featherstone 1977: 303). Miejskie bytowanie wyrobiło już w nas sposób widzenia zurbanizowanego otocze­ nia, akceptowania go i dostrajania naszych możliwości per­ cepcji do odczytywania pojedynczych obrazów, komunika­ tów nieciągłych, raczej schematów, struktur niż narracji. Nasze spostrzeżenia są nieuporządkowane, a nowoczesny 732 charakter miasta ukształtował nas jako oglądaczy-spacerowiczów. Na takie aspekty miasta zwracał już uwagę Charles Baude­ laire i Walter Benjamin pisząc o paryskich pasażach, wy­ stawach i centrach handlowych (Benjamin 1975: 171-180). Tenże autor przewidział z ogromną intuicją, że przestrzeń miejska zostanie zagarnięta przez plakat reklamowy, sztuczną rzeczywistość zagęszczonej ilości towarów i przedmiotów modnych - dzisiaj tą zaczarowaną imaginacyjną realność chętnie nazywamy „Disneylandem" (Baudrillard 1977: 187-189). Powyższe prowadzi do kolejnej kwestii, jaką można zwią­ zać z megaplakatem. Pytanie o to, czy spełnia on choćby w części warunki wypowiedzi estetycznej, nabiera zasadności w kontekście tendencji sztuki współczesnej. Niewątpliwie megaplakat tworzy się jako autonomiczne dzieło sztuki o zamierzonej treści (apelu) dostosowanej do formy. Nadto w sztuce plakatu pojawiły się różnorodne strategie perswazji i budowy wypowiedzi znane z innych obszarów twórczości. Przede wszystkim megaplakaty powstają jako wynik mani­ pulacji istniejącymi już dziełami. Cytaty, zawłaszczenia bywa­ ją tak wykorzystywane, by pierwotne sensy i referencje dzieł zostały unieważnione na rzecz nowych znaczeń odwołujących się do codziennych doświadczeń odbiorcy. To znamy z praktyk współczesnego malarstwa (Dziamski 1997: 125). Równie popularnym zabiegiem w realizacji megaplakatów jest świadome zacieranie granic między słowem a obrazem. Słowa, czasem całe frazy, traktowane są jak obrazy, a obrazy pełnią funkcję zaszyfrowanych tekstów. Inne ciekawe kwestie związane z megaplakatem można dostrzec z punktu widzenia semiotyki. W jaki sposób istnieją tak hybrydyczne formy jak megaplakaty w procesie komuni­ kowania. Wiadoma jest przecież różnica między znaczeniem a informacją. Znaczenie tym bardziej jest oczywiste, im bardziej prze­ strzega się w komunikacie reguł prawdopodobieństwa, zna­ nych zasad i odniesień do uznawanych wartości. Informacja natomiast w komunikacie rośnie wraz z wieloznacznością, strukturami otwartymi i nieuporządkowaniem. Celem aktu komunikacji może być znaczenie - gdy chodzi, na przykład, o cel praktyczny, skutek. W innych przypadkach celem może być wartość informacyjna i bogactwo asocjacji, jak to ma miejsce choćby w przekazie artystycznym (Eco 1994: 175). Czy więc forma megaplakatu jako medium tak samo skutecz­ nie spełnia swoją rolę w obydwu przypadkach procesu perswazyjnego? Ile to już lat temu Marshall McLuhan stwierdził, że środek przekazu też jest przekazem. Ta znana formuła autora GWa&ryt; Gwfenperga została skomentowana przez Umberto Eco, który podkreślał, że przekaz jest jeszcze pustą formą, której adresat może nadać rozmaite znaczenia, a zależeć to będzie od kodu, jakiego użyje. Medium przekazuje czy �wyraża? Czy medium jest przekazem? Te odradzające się co pewien czas pytania można stawiać także wokół kwestii megaplakatu (Eco 1996: 165). Powiada się czasem, że środek przekazu jest ideologią. Mówi się dalej, że na przykład telewizja jest: „...formą komunikacji wyrażającą ideologie społeczeństwa przemys­ łowego..." Eco komentuje to stwierdzenie istotnym przekona­ niem, że nikt nie reguluje sposobu, w jaki adresat posługuje się przekazem (Eco 1996: 164). To samo można odnieść do megaplakatu. Treść przekazywaną przez megaplakat adresat odczyta zgodnie ze swoją sytuacją antropologiczną okreś­ lającą jego kompetencję kulturową. Autorzy, pomysłodawcy, projektanci megaplakatów dzia­ łają z przekonaniem, że mogą wpływać na sposoby od­ czytywania komunikatów. W samej istocie tego nośnika informacji są zawarte, choć ukryte, tendencje kultury maso­ wej końca X X wieku: kicz, hiperrealizm, szok, nieustanny spektakl i apel kierowany do każdego, tym samym do nikogo. Reklama jest pasożytem żerującym na „muzeum wyobraźni" - naszej zbiorowej pamięci, w której została utrwalona mapa europejskiej sztuki. W megaplakatowej reklamie dochodzi do fabularyzacji rzeczywistości. Oto bowiem cytaty z realności, które często pojawiają się w reklamach, nie będące przecież opowieściami, są wplątane w schematy narracyjne od baj­ kowych po przysłowia i żarty słowne. Powstają tym samym narracje slowno-obrazowe, przenoszące apel w świat nie­ rzeczywisty - wyobrażeniowy. Typowy billboard-megaplakat ma wymiary 238x504 cm. Taka płaszczyzna „włożona" w dowolną przestrzeń wyraźnie w niej dominuje. W tej wizualnej dominacji istnieje rodzaj przemocy, zmuszający „przechodnia" do uznawania reklamo­ wanego sposobu widzenia świata. To już wiemy, kultura masowa jest swoiście totalitarna, nie z założenia, ale ze świadomej i nieświadomej praktyki. Ten, kto wykorzystuje megaplakat do zabiegów perswazyj­ nych, może zastosować jedną z dwóch strategii, które Mieczy­ sław Porębski tak objaśnia: „...każdy komunikat - niezależnie od medium i jego struk­ tury morfologicznej - ma warstwę referencyjną, czyli określone motywy przedmiotowe i ich historyczne lub mityczne zaplecze. Z drugiej strony każdy komunikat jest w pewien sposób przekazywany - według uznanych formuł i konfiguracji. Wybór formuły to właśnie strategia komuni­ kacyjna. Może to być formuła 'maksymalnej pewności', czyli zastosowania powszechnie znanego 'decorum', lub też może to być 'strategia maksymalnego ryzyka', czyli działanie na zasadzie zaskoczenia, łamania reguł." (Porębski 1986: 76) Można przypuszczać, że megaplakat jako forma powstawał przy użyciu strategii ryzyka, obecnie stosuje się w nim obydwie strategie wskazane przez Porębskiego. Megaplakaty pojawiają się w każdym miejscu. Jako forma odwołują się do ciągle zmieniających się przestrzeni i figur kultury współczesnej. W przedstawionym wyżej wyborze problemów, jakie nasu­ wają się na myśl, gdy mówi się o zjawisku megaplakatu, pominąłem kwestie treści, bowiem te mogą być dla nośnika dowolne. To, co je ogranicza, to są normy moralne, obyczajo­ we i prawne. Dla mnie intrygujące pozostaje samo zadawanie pytań. Nasza współczesna kultura falująca niezliczoną ilością powierzchownych objawów wydających się dziełem kapryś­ nego przypadku, iluzji lub widowiska dostarczać będzie ciągle problemów do namysłu. Mieczysław Porębski napisał kiedyś: „...Aspekt antropologiczny, fenomenologiczny, egzysten­ cjalny faktu pojawienia się i zadomowienia obrazów w świecie człowieka możemy uznać w zasadzie za rozpo­ znany. Co natomiast do postawienia i przeprowadzenia dojrzało i co w tej chwili staje się najbardziej aktualne i pilne, to zwrócić się ku samej esencji określonego w jego ludzkich relacjach fenomenu, ujawnić istotę jego struktury, rozszyfrować formułę..." (Porębski 1986: 84-85). I oto megaplakaty, grafika komputerowa, „CD-romy", rzeczywistość wirtualna, cala postmodernistyczna kultura również tego się domaga. LITERATURA Baudhllard, Jean 1997 f r g c « / o jymwkWw, (w:) Л м т к м к г п к т (antologia przekładów red. R. Nycz), wyd. Baran i Gliszczyński. Kraków, s. 175-189 Benjamin, Walter 1975 TWrca wyrworco (tl. H. Orłowski, J. Sikorski), Wyd. Poznańskie, Poznań Dziamski, Grzegorz 1993 Лбйдб/Мос/а д/egorii. Дел/длнложйЬ mofyw... (w:) Drobne ryjy w ciqgk/ 6z&»(rq/M... ОббслаА? WWfera Дел/о/млд w Wfwrze iwpdkzaMg/, (praca zbiorowa, red. A. Zeidler-Janiszewska), Inst. Kultury, Warszawa, s. 121-129 Eco, Umberto 1994 Dzrgfo ofwürfe, Czytelnik, Warszawa 1996 Semio/ogiü życiu codziowfgo, Czytelnik, Warszawa Featherstone, Mike 1997 foffmodgfTÜzm i «fgfyzac/a życia codziennego (w:) fojfmodfrnizm (antologia przekładów, red. R. Nycz), Wyd. Baran i Suszczyński, Kraków Porębski, Mieczysław 1986 &fwbz i in/огтдс/'д, W L , Kraków 733 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c486cb4204b0c74361ec1960426a61f.pdf e20f8666353eb3742f2d59e5a942b67a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1439 Title A name given to the resource Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Badania nad ludnością białoruską zamieszkującą w latach 1918-1939 wschodnie tereny Rzeczypospolitej muszą uwzględniać wiele aspektów życia politycznego, gospodarczego i społecznego kraju w tym okresie. Miały one bowiem bezpośredni wpływ na stosunek do mniejszości narodowych i kie­ runki stosowanej wobec nich polityki. Ważniejsze wydarzenia polityczne towarzyszące tworzeniu się państwo­ wości polskiej, związane niejednokrotnie z działaniami zbrojnymi (wojna polsko-bolszewicka) oraz różne opozycyjne względem siebie koncepcje w za­ kresie polityki wewnętrznej i zagranicznej znajdowały odbicie w podejściu do spraw mniejszości narodowych. Oddziaływało to w sposób bezpośredni na formy współżycia i układ stosunków między ludnością polską a społecz­ nościami mniejszościowymi. Dla oceny sytuacji w zakresie spraw narodowościowych w Polsce poza analizą stosunku Państwa do tych problemów konieczne jest prześledzenie działalności ugrupowań politycznych, organizacji gospodarczych oraz insty­ tucji społeczno-kulturalnych i oświatowych, działających w ramach bada­ nych mniejszości narodowych i wzmacniających ich narodową jedność. Należy również pamiętać o roli i znaczeniu podpisywanych przez Polskę traktatów o ochronie politycznych, kulturalnych i ekonomicznych praw mniejszości, jak np. traktatu wersalskiego z 1919 r. I Trudno jest o jednoznaczne określenie stosunku Państwa do problemów narodowościowych. Polityka mniejszościowa była zależna od wielu czynników, m.in. takich jak: liczebność grup czy rola, jaką pełniły w życiu politycznym i gospodarczym kraju. Duży wpływ na kierunek tej polityki miał stosunek �6 WANDA PAPROCKA partii i stronnictw politycznych do problemów mniejszościowych; był on często różny w odniesieniu do poszczególnych grup narodowych. Ponieważ przedmiotem artykułu są stosunki między ludnością polską i białoruską zamieszkującą wschodnie tereny Polski (określane w okresie międzywojennym jako Ziemie Wschodnie lub Kresy Wschodnie) do nich przede wszystkim odnosić się będzie analiza polityki Państwa w stosunku do mniejszości narodowych . Podstawowe kierunki polityki narodowościowej kształtowały dwie zasad­ nicze koncepcje polityczne, jedna wywodząca się ze Stronnictwa Demokratycz­ nego, druga - prezentowana przez Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników. Główną rolę w formułowaniu programu Narodowej Demokracji w kwestii mniejszości narodowych w tym mniejszości białoruskiej odegrali Roman Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Koncepcja polityczna sformułowana przez ruch narodowo-demokratyczny głosiła nadrzędność interesu narodowego w stosunku do Państwa i spraw społecznych. W kwestiach mniejszościowych przyznawała supremację narodowi polskiemu wyłącznemu dysponentowi zasobów gospodarczych kraju i jedynemu dziedzicowi kulturowych wartości narodowych. Jeden z przedstawicieli tego kierunku, prezentując program polityki kresowej pisał: „Oni (przedstawiciele narodu polskiego - przyp. W.P.) od wieków są organizatorami i administratorami ziem kresowych, oni byli ich obrońcami przed nawałami wscłiodnich najeźdźców, oni je uprawiali, przepro­ wadzali ich kolonizację, pozakładali na nich miasta, pobudowali drogi komuni­ kacyjne. Oni pozyskali te ziemie dla cywilizacji, pootwierali na nich szkoły i uniwersytety [...] Prawa wynikające z ich siły liczebnej uzupełniane prawami opartymi na zasługach i przewadze kulturalnej oraz na tradycji przodownictwa politycznego - dają Polakom moralne uzasadnienie postulatu supremacji polskości w życiu Kresów" (Giertych 1932, s. 7). Idea ta, kładąc nacisk na historyczną odpowiedzialność narodu za losy własnego państwa, głosiła konieczność zaktywizowania polskiego społeczeń­ stwa w celu rozszerzenia i umacniania wpływów kultury polskiej. Odrzuca­ jąc centralizm jako zasadę rządzenia postulowała program rozbudowy in­ stytucji samorządowych i usprawnienia administracji państwowej (Grabski 1923, s. 37-39; Bartoszewicz 1924, s. 4-5; Rybarski 1926). W 1924 r. J. Bartoszewicz pisał: ,,Oświata musi być prowadzona w duchu polskim [...] Języki miejscowe mogą być oc2,ywiście uwzględnione bądź jako przedmiot wykładu, bądź jako środek pomocniczy przy nauce [...]. W dziedzinie religij1 1 Podstawę terytorialną kresów wschodnich stanowiły województwa b. zaboru rosyjskiego: wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie w całości a także powiaty Grodno i Wołkowysk w województwie białostockim oraz województwa b. zaboru austriackiego: tarnopolskie i stani­ sławowskie w całości wraz z tą częścią województwa lwowskiego, która dawniej zaliczana była do Galicji Wschodniej tj. całym obszarem województwa bez ośmiu zachodnich powiatów: Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Nisko, Rzeszów, Przeworsk, Strzyżów, Tarnobrzeg. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: poleskim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7%, białostockim - 16,3%. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 7 nej pamiętać należy o tern, iż zasada sprawiedliwego, godnego traktowania wyznania prawosławnego nie wyklucza bynajmniej konieczności przywróce­ nia i podniesienia na ziemiach wschodnich powagi kościoła katolickiego" (Bartoszewicz 1924, s. 30-31). Również ważne zadanie stawiano przed sądownictwem polskim. Uwa­ żano bowiem, że jego rozwój na ziemiach wschodnich winien wzmacniać prestiż Państwa. Narodowy charakter Państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykłado­ wym. Mniejszości miały prawo do zakładania własnych szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami. Gwarancję oby­ watelskiego równouprawnienia dawała całkowita lojalność mniejszości naro­ dowych wobec państwa. W opinii narodowych demokratów brak wyraźnej „fizjognomii narodo­ wej" Białorusinów (wielu przedstawicieli tego kierunku negowało ich odręb­ ność etniczną podkreślając brak aspiracji politycznych i narodowych) ułat­ wiał proces ich asymilacji, który miał się dokonywać przez oddziaływania kultury polskiej oraz rozwój osadnictwa polskiego (Popławski 1920, s. 229; Dmowski 1937, s. 171). Kolonizowanie województw wschodnich realizowa­ no już przez osadnictwo wojskowe bezpośrednio po 1920 r. W myśl założeń programu Narodowej Demokracji, powinno ono mieć jednak charakter naturalnego procesu ekonomicznego. „Osadnictwo polskie na ziemiach wschodnich jest niewątpliwie koniecznością narodową i państwową - pisał Bartoszewicz. Ale formy i sposoby ich urzeczywistnienia muszą być inne niż dotychczasowe. Trzeba aby ludność polska osiadła na Kresach bez wywoływania niepotrzebnego rozgoryczenia wśród ludności miejscowej [...] Miejscowa ludność uważała osadnictwo wojskowe za karę wymierzoną nam niesłusznie, albowiem ona wojsko polskie witała nie jako wrogów ale wy­ bawców od bolszewickiego ucisku" (Bartoszewicz 1924, s. 32). Założenia programowe Narodowej Demokracji podzielało wiele innych kierunków politycznych w Polsce, zarówno reprezentowanych przez ugru­ powania mieszczańsko-inteligenckie, jak i partie chłopskie, jakkolwiek nie głosiły one tak skrajnie nacjonalistycznych postulatów jak endecja. 2 2 Ustawy osadnicze ogłoszone 17 grudnia 1920 r. były realizowane od wiosny 1921 r. Ogólnie zostało przyjętych i oddanych na osadnictwo wojskowe 785 majątków o obszarze 137 000 ha. Osadzono tam 7918 osadników wojskowych. Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Stosunek ludności miejscowej do osadników był wrogi, gdyż w osadnikach widziano przybyszów zagarniających ziemie, które uważali za swoje. Stosunek zaś miejscowego społe­ czeństwa polskiego również był nieżyczliwy ponieważ osadników uważano za sprawców prze­ jęcia ziemi bez odszkodowania. W 1922 r. powstał Centralny Związek Osadników przekształ­ cony w 1929 r. w Związek Osadników (Bocian 1935, s;. 272-276). W 1938 r. jeden z osadników Wł. Kamiński podawał liczbę osadników nieco wyższą, wynoszącą 8 988 osób, przy tej samej ogólnej liczbie przyjętych majątków (Kamiński 1938, s. 165-170; por. też Bocian 1992, s. 3-10). �8 WANDA PAPROCKA Odmienny program, opozycyjny w stosunku do stanowiska obozu naqonalistycznego, postulujący rozwiązanie kwestii narodowej w duchu tole­ rancji i współistnienia, głosili przedstawiciele koncepcji federacyjnych. Orientacje te reprezentowały organizacje, grupy nieformalne oraz indywi­ dualni działacze uznający polityczne zwierzchnictwo Józefa Piłsuskiego. Podstawę głoszonego programu stanowiło przekonanie o wciąż istniejącej jedności narodowości tworzących Pierwszą Rzeczypospolitą. Uważano za możliwe reaktywowanie dawnego związku państwowego w nowej, odpowiada­ jącej chwili bieżącej federacyjnej formie (Grünberg 1971; Chojnowski 1979). Zespolenie zamierzano osiągnąć poprzez stworzenie mniejszościom do­ godnych i atrakcyjnych warunków zarówno narodowego, jak gospodarcze­ go i kulturalnego rozwoju, co byłoby argumentem świadczącym o politycz­ nej celowości trwałego związku z Państwem polskim. Publicystyka piłsudczykowska zgodnie występowała o zapewnienie mniej­ szościom narodowym pełni obywatelskiego równouprawnienia na drodze przestrzegania odpowiednich przepisów konstytucyjnych (Chojnowski 1979, s. 22-23). Idee federalistyczne były propagowane powszechnie już w latach 1918-1919, m.in. w tygodniku „Rząd i Wojsko" redagowanym przez Andrzeja Struga, z którym współpracowali: Tadeusz Hołówko, Adam Skwarczyński i Wincenty Rzymowski, oraz w piśmie „Droga", na łamach którego Hołówko przedstawił program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach (Hołówko 1924; por. też: Bukowiecki 1922 i Pszczółkowski 1924). W późniejszym okresie bardziej umiarkowane programy głosiły zasady językowego równouprawnienia w szkolnictwie i administracji, postulowały przeprowadzenie reformy rolnej oraz podjęcie polityki inwestycyjnej, kre­ dytowej i celnej uwzględniającej potrzeby gospodarcze tych ziem. Odrzu­ cając nacjonalistyczne hasła asymilacji narodowej konstruowano program asymilacji państwowej. Przekonanie mniejszości o konieczności trwałego związku z Państwem polskim, które stworzy im właściwe warunki rozwoju gospodarczo-kulturalnego i narodowego leżało u podstaw koncepcji prome­ teizmu - idei wyłonionej z szerokiego programu federacyjnego . Założenia ideowe prometeizmu stanowiły istotną przeciwwagę dla polityki Związku Radzieckiego w stosunku do mniejszości narodowych (Mikulicz 1971). Wytyczne polityki obozu piłsudczykowskiego w stosunku do Kresów Wschodnich jak wspomniane już wystąpienie Hołówki stawały się pod3 4 3 W odniesieniu do Białorusi zwyciężyły w Rydze koncepcje Narodowej Demokracji, jakkolwiek kilku delegatów opowiedziało się za rozwiązaniem federacyjnym. Pozostawienie Mińska i wschod­ niej Białorusi poza granicami Polski definitywnie przekreślało to rozwiązanie. J. Piłsudski potrakto­ wał upadek szerokich planów federacyjnych, które budował przede wszystkim w oparciu o Litwę jako osobistą porażkę: „...ja przegrałem swoje życie. Nie udało mi się powołać do życia dużego związku federacyjnego, z którym świat musiałby się liczyć" (cyt. za: Mikulicz 1971, s. 48). Poglądy T . Hołówki, jedego z głównych publicystów piłsudczykowskiej „Drogi" i aktyw­ nego działacza ruchu prometejskiego, stanowiły również jeden z nurtów Polskiej Partii Socjali­ stycznej przed rokiem 1926. 4 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 9 stawą określonych programów działania. Potrzeba ich konstruowania wyni­ kała z coraz bardziej uświadamianej sobie przez społeczeństwo i władze państwowe potrzeby wszechstronnego uporządkowania stosunków na Kre­ sach Wschodnich. W tym celu powołano m.in. Komisje Rzeczoznawców, organ o funkcjach czysto doradczych przygotowujący dla rządu propozycje uregulowania poszczególnych kwestii narodowościowych. W skład jej weszli: Tadeusz Hołówko, Henryk Lowenherz i Leon Wasilewski . Poglądy związane z asymilacją państwową znajdowały poparcie w szero­ kich kręgach liberalnej inteligencji uznające nadrzędność idei Państwa w ży­ ciu politycznym. Na rzecz obrony mniejszości występowało szereg wybit­ nych osób odgrywających ważną rolę w życiu naukowym, społecznym i po­ litycznym kraju. Marceli Handelsman np. pisał w 1921 г.: „Zagadnienie samodzielnego bytu narodowego, sprawa choćby teoretycznego stanowienia 0 swoim losie, pytanie co do własnego państwa samodzielnego, federacyj­ nego czy autonomicznego w granicach takiego czy innego związku państ­ wowego, ta kwestia z chwilą rozpadnięcia się dawnej Rosji musiała wystąpić na Białej Rusi. Podnosi ją młoda inteligencja białoruska, dziś jedyna przed­ stawicielka aspiraqi narodowych Białej Rusi a podchwyciły ją w swe ręce wszystkie czynniki międzynarodowe (Handelsman 1921, s. 37). Handelsman postulował też stworzenie jak najszerszego samorządu komunalnego, rów­ nouprawnienie języka białoruskiego i utworzenie gimnazjów białoruskich. Inny wybitny uczony Jan Baudouin de Courteney, szczególnie ostro podkreślał konieczność unikania bezwzględnego unarodowienia państwa 1 upaństwowienia narodowości: „Państwo powinno stać poza narodowo­ ściami i zapewnić równouprawnienie wszystkim związanym z nim narodo­ wościom (Baudouin de Courteney 1921, s. 4). Zgromadzone przez K. Srokowskiego, jednego z aktywnych przedstawi­ cieli koncepcji prometejskich i znawcy spraw wschodnich materiały terenowe z Kresów północno-wschodnich dały mu podstawę do opisu aktualnej sytuaqi. Na ich podstawie Srokowski sformuował szereg konkretnych postu­ latów związanych ze zmianami w dziedzinie gospodarczej i społecznej, oraz w oświacie i kulturze (Srokowski 1924, s. 4-32). Bezpośrednie zetknięcie się ze społeczeństwem białoruskim pozwoliło Srokowskiemu na dokonanie oce­ ny stosunku ludności białoruskiej do Państwa polskiego i relacji między obu narodowościami. Pisał on m.in. „Samowiedzy narodowościowej pozytywnej lud białoruski ma mało. Na Polesiu mniej niż w dwóch innych wojewódz­ twach tern silniejsza jednak świadomość odrębności od innych narodów, w szczególności od Polaków. Dominuje jeszcze ciągle pojęcie «russkosci» 5 6 5 Рог. T . Hołówko, Kwestia narodowościowa w Polsce, Warszawa 1922; L . Wasilewski, Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa 1925. K . Srokowski przeprowadził inspekcję służbową na kresach płn.-wsch. z polecenia pre­ miera W. Sikorskiego. Materiały przedstawił w pracy Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków 1924. 6 �10 WANDA PAPROCKA jako najszerszego kolektywu narodowo-kulturalnego. Język rosyjski jest ce­ niony wyżej niż białoruski z m o t y w ó w u t y l i t a r n y c h , (podkr. W.P.) ponieważ można w tym języku więcej przeczytać i większy kawał ziemi przejść. [...] Fakt że szkoła powszechna uczy prawie wyłącznie po polsku, odczuwany jest jak brzemię i krzywda nie tyle z m o t y w ó w n a r o d o ­ w o ś c i o w y c h , (podkr. W.P.) ile dlatego że korzyści z władania językiem polskim nie są dość widoczne" (Srokowski 1924, s. 9). Ten interesujący materiał źródłowy zgromadzony przez Srokowskiego zawiera również pewne elementy etnograficzne. Do nich należy zaliczyć m.in. „Litanię narodu białoruskiego" krążącą wśród ludności i świadczącą o nastrojach pewnej jej części . Jest rzeczą charakterystyczną, że żaden z obozów politycznych połowy lat dwudziestych nie posiadał pełnej możliwości realizacji swoich koncepcji programowych w stosunku do mniejszości narodowych. „W większym jed­ nak stopniu - jak pisał Chojnowski - «rząd dusz» nad nastrojami aktyw­ nych politycznie odłamów społeczeństwa polskiego sprawowała Narodowa Demokracja (Chojnowski 1979, s. 67-68). Należy również pamiętać, że niezależnie od programów głoszonych przez stronnictwa i partie polityczne, oddziałujących na politykę narodowościową Państwa, istniały jeszcze prawne zasady postępowania (jakkolwiek nie zawsze przestrzegane), wynikające z konstytucji, a także z podpisanych przez Polskę traktatów międzynarodowych o ochronie mniejszości narodowych. Z umów tych największe znaczenie miał traktat zawarty między Polską a Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią 28 czerwca 1919 r. (Zaleski 1932; Jeziorański 1933; Kierski 1933). Zawierał on określenie obowiązków narodu polskiego względem wszystkich zamieszkujących Państwo mniejszości oraz uprawnień należących do nich obywateli. W stosunku do wewnętrznego ustawodawstwa dotyczącego mniej­ szości narodowych podstawą w tym okresie były postanowienia Konstytucji 7 8 7 Litania narodu białoruskiego: „Nad Białorusią rozdartą ojczyzną naszą / Nad ludem wiernym Tobie, zmiłuj się Panie / Od naszej długiej ciężkiej pokuty / Od kajdan niewoli / Od jarzma polskiego / Od ducha niezgody / Od kapłanów obszarniczych, zdrajców ludu białoruskiego / Od kapłańskich podszeptów zdrady / Od wrogów naszych złości / Od gnuśności polskiej / Od pokuty w więzieniach Polski / Od złości, nienawiści i wszelkiej złej woli / Wybaw nas Panie [...]" (Srokowski 1924, s. 25-26). Art. 8 traktatu tego brzmiał: „Obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych gwarancji ustawowych oraz faktycznych jak inni obywatele polscy. Mianowicie będą mieli równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dob­ roczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz praw swobodnego używania w nich własnego języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk swojej religii". Ustęp zaś pierwszy Art. 9 głosi: „W miastach i okręgach zamieszkałych przez znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Rząd polski udzieli w sprawach nauczania publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzie­ ciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku" (Łysiak 1927, s. 19). 8 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 11 z 17 marca 1921 г., w których zawarte były zapowiedzi stworzenia auto­ nomicznych związków mniejszościowych o charakterze publiczno-prawnym w obrębie samorządu powszechnego (Zieleniewski 1935). Artykuły tej konstytucji (88, 95, 109, 110, 111, 113, 115) zapewniały mniejszościom bez różnicy narodowości, języka, rasy i religii - ochronę życia, wolność mienia. Dodatkowe gwarancje ochrony języka, rasy, religii, swobody działal­ ności własnych organizacji posiadały mniejszości słowiańskie. Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini uprawnieni byli bowiem do korzystania z ochrony z tytułu postanowień artykułu 7 traktatu ryskiego zapewniających swo­ bodny rozwój kultury, języka oraz wykonywanie obrządków religijnych (Łysiak 1927, s. 18). Od połowy lat dwudziestych w ustawodawstwie polskim następowały pewne zmiany powodujące uszczuplenie sw obód demokratycznych. Konstytucja Kwietniowa 1935 r. choć potwierdziła równość obywateli wobec prawa wysunęła na czoło zasadę lojalności wobec Państwa i nietolerowania działalności żadnej grupy lub organizacji mniejszościowej, która zagrażałaby jego interesom. Mniejszości narodowe domagały się przestrzegania praw gwarantowa­ nych konstytucyjnie i na mocy traktatów międzynarodowych, przez cały okres międzywojenny kierując skargi do Ligi Narodów (Jeremicz 1927, s. 18; Michowicz 1963, s. 16). W 1934 r. zmienione zostało stosowanie artykułu 12 traktatu mniejszościowego, który uprawniał organy Ligi Narodów do kon­ trolowania sposobu wykonywania przez Polskę postanowień dotyczących systemu ochrony mniejszości . Polska uniezależniła się od kontroli między­ narodowej. W latach trzydziestych duże niezadowolenie mniejszości narodowych wy­ wołały ograniczenia liczby ich reprezentantów w Sejmie i Senacie. Pierwsze wybory do Sejmu I kadencji odbyły się 5 listopada 1922 г., a do Senatu 12 listopada 1922 r. Z tej okazji powołany został do życia Białoruski Cent­ ralny Komitet Wyborczy, który miał duże wpływy w społeczności białoru­ skiej. Jego postulaty wyborcze (ziemia dla chłopów bez wykupu, szkoła w języku ojczystym oraz autonomia terytorialna) były szczególnie popularne r r 9 9 Na konferencjach wersalskich podjęto zobowiązania mniejszościowo-ochronne, którymi objęto Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję, państwa bałtyckie oraz państwa tzw. zwyciężone oprócz Niemiec. Zobowiązania te imane pod nazwą traktatów i deklaracji mniejszościowo-ochronnych miały gwarancje międzynarodowe, w myśl których wszystkie za­ rzuty niedotrzymania zobowiązań powodowały interwencję czynnika międzynarodowego. Zostały również stworzone dla poszczególnych obywateli i grup możliwości wnoszenia skarg do instytucji międzynarodowych. Rząd Polski, uznając brak podstaw do dzielenia państw na kontrolowane i niekontrolo­ wane, złożył 13IX1934r. za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka de­ klarację odmawiającą współpracy z organami międzynarodowymi i kładącą kres kontroli międzynarodowej w dziedzinie mniejszości i tym samym ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej (Włodarski 1936, s. 14-18). �12 WANDA PAPROCKA wśród białoruskich wyborców, z których 94% utrzymywało się z pracy na roli. Białoruski Centralny Komitet Wyborczy przystąpił do Bloku Mniej­ szości Narodowych. W wyniku wyborów w Sejmie I kadencji znalazło się 11 posłów białoruskich z listy tego Bloku. Do Senatu wybrano 3 Białorusi­ nów. Białoruscy posłowie i senatorzy utworzyli Białoruski Klub Poselski. Wystąpił on w dyskusji nad exposé premiera Władysława Sikorskiego w 1923 r. z następującymi żądaniami: „Stojąc na gruncie terytorialnej autono­ mii z Krajowym Sejmem do czasu wprowadzenia statusu autonomicznego wymagamy: 1) natychmiastowego zaprzestania sztucznej kolonizacji i likwi­ dacji osadnictwa wojskowego, 2) przejęcia wszelkich lasów na rzecz pań­ stwa i wydania niezwłocznie odpowiedniej ustawy normującej wyrąb lasów, 3) wprowadzenie w życie reformy rolnej, zabezpieczającej przede wszystkim interesy miejscowej ludności małorolnej i bezrolnej, nadzielającej ziemią bez wykupu, 4) zwrotu repatriantom ziemi skonfiskowanej przez państwo, 5) odbudowy zrujnowanych przez wojnę wsi i miasteczek, tudzież pomoc repatriantom, 6) podnoszenia kultury rolnej, a przede wszystkim krajo­ wej przez założenie szkół agronomicznych, technicznych i rzemieślniczych, 7) wolności organizowania się na polu życia ekonomicznego, 8) natychmiasto­ wego wydania ustaw zapewniających ludności autonomię kulturalną i oświato­ wą, 9) dopuszczenie języka białoruskiego do samorządu, administraqi i sądow­ nictwa, 10) nie wtrącanie się władz administracyjnych do życia religijnego, 11) administracji z elementów miejscowych, 12) wprowadzenia demokratycz­ nych samorządów, 13) sądów przysięgłych i wybieralności sądów pokoju, wreszcie 14) terytorialnej organizacji wojska (Bełcikowski 1925, s. 607-608). W 1925 r. część posłów BKP założyła nowy samodzielny klub pod nazwą Klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady. W drugich wyborach do Sejmu i Senatu w 1928 r. do Sejmu weszło 11 posłów białoruskich, m.in. 4 z listy Bloku Mniejszości Narodowych, 3 z listy „Zmahannie za interesy włościan i robotników", 2 z listy „Białoruscy Włościanie i Robotnicy". Do Senatu w wyniku wyborów weszło 2 Białorusinów. W 1928 r. Bia­ łorusini wystąpili z Klubu Ukraińskiego, do którego należeli w tej kadencji Sejmu, i utworzyli własny Klub Białoruski. W wyborach w 1930 r. Bia­ łorusini uzyskali tylko 1 mandat w Sejmie z listy Bloku Ukraińsko-Białoruskiego, z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zostało wybranych 2 Białorusinów oraz 1 poseł białoruski do Senatu. Sejm I I I kadencji opracował i uchwalił nową konstytucję (tzw. kwietniową) i nową ordynację wyborczą do Sejmu i Senatu, w wyniku której Białorusini zostali pozbawieni swojej reprezentacji w parlamencie. Jedyny reprezentant z Bloku Ukraińsko-Białoruskiego w I I I Kadenqi Sejmu FJaremicz tak określał nową ordynację wyborczą w swoim przemówieniu: „Twierdzę, że projekt obecnej ordynacji wyborczej skierowany jest przede wszystkim przeciw mniejszościom narodowym, a zwłaszcza przeciw Białorusinom, bo we wsi białoruskiej policja jest panem życia i śmierci ludności wiejskiej [...] (Głogowska 1994, s. 139). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 13 Wśród posłów wybranych w 1935 r. znalazł się 1 Białorusin z listy BBWR. Związany jednak dyscypliną klubową nie mógł bronić praw Biało­ rusinów. W 1938 r. w nowym wybranym Sejmie i Senacie nie znalazł się już ani jeden przedstawiciel Białorusinów. Po zamachu majowym 1926 r. kolejne rządy starały się realizować zasadę państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Sprowadzało się to do działalności na rzecz rozwoju kultury narodowej tych grup i kształtowania u nich postaw lojalistycznych. Zaktywizowana została działalność Komisji Rzeczoznawców. W swoich wystąpieniach jej członkowie (przede wszyst­ kim T. Hołówko) kreślili programy polityki kresowej. Odrzucając myśl utworzenia terytorium Galicji Wschodniej podnoszono ideę przekształce­ nia należących do Polski ziem białoruskich i ukraińskich w swego rodzaju „Piemont narodowo-kulturalnego odrodzenia" tak aby jego mieszkańcy dostrzegli w Polsce właściwego sojusznika w walce z Moskwą o swe narodo­ we wyzwolenie. Konkretne zadania, jakie dla realizacji tych założeń należałoby podjąć sprowadzały się do reformy administracji, szkolnictwa oraz regulacji kwe­ stii wyznaniowych. Dużą wagę przywiązywano do zmian w administracji państwowej na ziemiach wschodnich, do udziału w niej przedstawicieli grup mniejszościowych, do rozwoju samorządów, który dla wielonarodowościo­ wej ludności województw wschodnich byłby miejscem zbliżenia i wzajem­ nego poznania oraz szkołą pracy państwowej i społecznej. Głoszone poglądy streszczają się w słowach Hołówki, wypowiedzianych w Sejmie Rzeczypospolitej w dniu 9 lutego 1931 г.: „[...] My nie chcemy żadnej asymilacji narodowej, nie chcemy polonizować siłą, my chcemy wychować ich na dobrych obywateli państwa polskiego [...]" (Włodarski 1936, s. 52). Z szerokim programem zmian struktury administracyjnej występował po przewrocie majowym również Stanisław Srokowski głosząc, że szeroka autonomia zlikwidowałaby odczuwaną przez mieszkańców ziem wschodnich obawę przed polonizacją i zlikwidowałaby ograniczenia w zakresie rozwoju grospodarczego i kulturalnego (Srokowski 1930, s. 36n). Wagę problemów narodowościowych doceniał nie tylko rząd ale i szero­ kie kręgi społeczeństwa. Wyrazem tego było powoływanie do życia organów opiniotwórczych i doradczych dla władz państwowych. Do takich należał 10 11 12 1 0 Nie datowany (najpewniej z 1926 r.) memoriał Hołówki pt. Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, nr 43 mpis. Hołówko sprzeciwił się realizacji ustawy z 31 lipca 1924 r. (Dz.U.R.P. Nr 79) o szkolni­ ctwie narodów niepolskich, która w art. 2 głosiła w d2iedzinie szkolnictwa mniejszości narodo­ wych wprowadzenie w Polsce szkół mieszanych utrakwistycznych, znosząc dotychczasowy typ państwowej szkoły czysto-narodowej, co stanowiło wg działaczy białoruskich pogwałcenie wszystkich zaciągniętych zobowiązań międzynarodowych (Łysiak 1927, s. 20-21). Stanisław Srokowski geograf, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Nauk Politycznych w Warszawie, w 1923 r. wojewoda wołyński. 1 1 1 2 �14 WANDA PAPROCKA Komitet do Spraw Narodowościowych, który ukonstytuował się w 1934 r. a zatwierdzony został przez Radę Ministrów 19 grudnia 1935 r. Stałym organem wykonawczym Komitetu zostało tzw. Biuro Polityki Narodowościowej przy Prezydium Rady Ministrów. Dla jego potrzeb praco­ wała też Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich powstała z iniqatywy gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego. Od czasu odrodzenia Państwa Polskiego do roku 1926 nie prowadzono w Polsce zorganizowanych badań naukowych poświęconych całkowicie zie­ miom wschodnim. Dopiero w tym roku powstał przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. Instytut ten przetrwał trzy lata. Od 1929 do 1933 r. istniała przerwa w systematycznych zorganizowanych badaniach. Dopiero w 1933 r. powstaje Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich i prawie równocześnie w początkach 1934 r. - wspomniana wyżej Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich. Towarzystwo od pierwszych dni swego istnienia zajęło się sprawami gospodarczymi Ziem Wschodnich. Przy Towarzystwie zorganizowano aka­ demickie kursy jednoroczne pod nazwą „Studium o Ziemiach Wschodnich". Głównym zadaniem Towarzystwa określonym w statucie był rozwój kul­ turalny i gospodarczy Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej w ramach pań­ stwowości polskiej realizowany przez „podejmowanie i prowadzenie wszech­ stronnej działalności dla utrzymania i rozwoju polskiego stanu kulturalnego i gospodarczego na obszarze Ziem Wschodnich" (Jarocki 1939, s. 224-225). W wyniku porozumienia Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich i Ko­ misji Naukowej Badań Ziem Wschodnich w 1936 r. powołano do życia Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich {Instytut Gospodarczy..., s. 236-250). Instytut współpracował z szeregiem instytuqi naukowych, m.in. Instytutem Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie oraz Instytutem Naukowo Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie . Ten ostatni podzielony był na cztery sekcje, z których jedna (etnograficzno-geograficzna) kierowana była przez wybitnych etnografów: prof. prof. Cezarie Ehrenkreutzową i Marię Pruflferową. Organem wydawniczym Towarzystwa był „Rocznik Ziem Wschodnich". Na jego łamach drukowano sprawozdania z prowadzonych prac a także opracowania wyników badań. Jak wspomniałam na wstępie, rozwój i charakter stosunków polsko-białoruskich w I I Rzeczypospolitej zależny był w znacznym stopniu od omówionej powyżej w generalnym zarysie polityki Państwa Polskiego w sto­ sunku do mniejszości narodowych i sposobów jej realizaqi, jak również od 13 1 3 Inauguracja prac Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej nastąpiła 23 lu­ tego 1930 r. Prezesem Instytutu został prof. Jan Rozwadowski, rektorem prac Instytutu - prof. Stanisław Ehrenkreutz. Poza sekcją etnograficzno-geograficzna powołano sekcje: historyczno-prawną, literatury i językoznawstwa, gospodarczą. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 15 charakteru grupy narodowościowej, stopnia jej konsolidacji i wewnętrznej dynamiki. Te cechy określały jej aktywność we wszystkich dziedzinach życia, stanowiły o miejscu grupy wśród zróżnicowanej narodowościowo ludności Kresów Wschodnich. Zgodnie z tym stwierdzeniem, konieczne jest przedstawienie w dalszej części artykułu najważniejszych form działalności politycznej, gospodarczej i kulturalnej Białorusinów w relacji do kierunków polityki mniejszościowej Państwa w tym okresie. II Jak przedstawiała się liczba ludności białoruskiej mieszkającej w grani­ cach Polski? Z obliczeń dokonanych na podstawie materiałów statystycznych przez A.Krysińskiego (1929, s. 447-448), wynika, że w dniu 1 I 1928 r. liczba Białorusinów zamieszkałych w Polsce wynosiła 1 430 000 osób; na Kresach Wschodnich - 1 384000 osób. Jak stwierdza autor powyższych obliczeń, mimo że oparte są one na oszacowaniach odpowiadają rzeczywistym stosunkom, skoro uzyskane zupełnie inną metodą dane dotyczące liczby Białorusinów w Polsce wykazują błąd w wysokości 0,4% ogółu Białorusinów w Polsce. Działacze polityczni i publicyści białoruscy ustalili natomiast w tym okresie liczbę swych rodaków na 2,5 miliona (dane Instytutu Kultury Białoruskiej w Mińsku) a nawet 3 milionów, jak podaje Białoruski Klub Poselski w petyqi przesłanej w 1929r. do Ligi Narodów (Ełski-Łaniewski 1931, s. 55-56). W drugim spisie powszechnym w 1931 r. przyjęto jako zasadę reje­ strowania ludności kryterium językowe. Na tej podstawie określono liczbę Białorusinów w Polsce na 990 tys., tj. 3,1% całej ludności Polski. Wyniki spisu ludności 1931 r. - chociaż poddawane krytyce - ukazywały w naj­ większym przybliżeniu liczebność poszczególnych grup mniejszościowych w Polsce okresu międzywojennego. Dokonywane przez badaczy korekty danych statystycznych, przy zastosowaniu metody porównania danych spisu uzyskanych według kryterium wyznaniowego, podwyższały wysokość tych liczb. Różnice były wynikiem następujących operacji: 1) zaliczenia prawie 300 tys. spośród 497 tys. prawosławnych Polaków do Białorusinów, około 50 tys. - do Ukraińców i około 150 tys. do Polaków; 2) doliczenia do Polaków 20% Polaków „greko-katolików", czyli 97 tys. osób; odliczenia od Polaków wyznania rzymsko-katolickiego Białorusinów tego samego wy­ znania, czyli 78 tys. osób. Prezentując i uznając zasadność tych operacji W. Michowicz (1982, s. 311) dokonał dodatkowo podziału 706 tys. Poleszuków, określających się jako „tutejsi", na: 415 tys. Białorusinów i 292 tys. Ukraińców, zgodnie z obliczeniami Krysińskiego (1933, s. 387). Po dokonanych korektach liczba Białorusinów zamieszkałych na tere­ nie Polski przedstawiała się następująco: wg spisu z 1931 r. - 990 tys.; �16 WANDA PAPROCKA wg szacunku J. Żarnowskiego - 1 365 tys.; wg szacunku W. Michowicza - 1780 tys. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: pole­ skim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7% i białostockim - 16,3%. Interesująco przedstawiała się również struktura zawodowa i klasowa tej mniejszości narodowej. Specjaliści badający strukturę klasową mniejszości narodowych zgodnie podkreślają słabe zróżnicowanie społeczności białoru­ skiej. Białorusini stanowili w Polsce ludność o najwyższym odsetku zatrud­ nionych w rolnictwie. Na 20 osób tej narodowości prawie 19 pracowało na roli. Na wsi białostockiej dominowały małe i średnie gospodarstwa, stosu­ jące ekstensywną metodę uprawy ziemi oraz naturalną formę wymiany. Istniała dość znaczna grupa robotników rolnych. Białoruska klasa robot­ nicza była stosunkowo nieliczna. Szacunkowe dane wymieniają 30 tys. osób zatrudnionych w drobnych zakładach produkcyjnych i rzemiośle. Niewielki procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Mała grupa inteligencji białoruskiej składała się głównie z duchownych, nauczycieli, nikły procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Grupa ta wykazywała jednak w okresie międzywojennym znaczną tendencję wzrostową. Białoruski ruch polityczny w Polsce w porównaniu z życiem politycznym innych mniejszości narodowych był znacznie słabszy i w stosunku do innych w znacznie mniejszym stopniu obejmował całość reprezentowanej społecz­ ności. Wynikało to niewątpliwie ze słabego uświadomienia narodowego, małego wyrobienia politycznego przywódców i młodości kulturalnej narodu białoruskiego. Charakterystyczną cechą wszystkich niemal ugrupowań białoruskich był znaczny nacjonalizm. Jest to cecha dominująca w politycznym życiu naro­ dów rozwijających swoje poczucie tożsamości kulturowej. Towarzyszył temu najczęściej radykalizm społeczny, widoczny w działalności większości orga­ nizacji politycznych i społecznych. Początku krystalizacji białoruskiej narodowej myśli politycznej należy szukać w powstaniu w 1902 r. Białoruskiej Hramady Rewolucyjnej przemia­ nowanej w roku następnym na Białoruską Hramadę Socjalistyczną. Cechą charakterystyczną białoruskiego ruchu politycznego było szukanie oparcia ideowego w najstarszych formach ruchu odrodzenia białoruskiego, który w swych zaczątkach był ściśle zespolony z ruchami wyzwoleńczymi polskimi na Kresach. Działacze białoruscy nie tylko „opierali się w tworzeniu swej ideologii o ideologię demokratyzmu polskiego, ale niejednokrotnie tkwili głęboko w wyzwoleńczych organizaqach polskich" (Trejdeński 1930, s. 514). Białoruska Hramada Socjalistyczna krystalizowała swój program i ideologię pod wpływem Polskiej Partii Socjalistycznej. Stała się ona rzeczniczką interesów ubogiego włościaństwa białoruskiego głosząc żądania reformy agrarnej na zasadzie konfiskaty większej własności bez odszkodowania. Szczególną uwagę zwracała na pracę wśród robotników �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 17 folwarcznych. Żądała autonomii terytorialnej Białorusi z Sejmem Krajo­ wym w Wilnie. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych 1905 r. działacze tej organizacji, rezygnując z radykalnych metod działania, skupili się na pracy kulturalno-oświatowej. W 1906 r. zaczęła wychodzić pierwsza legalna gazeta białoruska „Nasza Dola". Po jej zamknięciu zastąpiła ją „Nasza Niwa", mniej radykalna od swej poprzedniczki, która zajmowała się przede wszyst­ kim zagadnieniami społecznymi. Głównym ośrodkiem białoruskiego ruchu narodowego w tym czasie było Wilno. Również przed I wojną światową odbył się pierwszy (nielegalny) zjazd nauczycielstwa białoruskiego, na którym uchwalono utworzenie „Białoru­ skiego Związku Nauczycieli" w celu rozwijania szkolnictwa białoruskiego. Okres okupaqi niemieckiej zachodniej Białorusi w czasie I wojny świato­ wej pozwolił na krótkotrwałą aktywizację działaczy białoruskich, którzy w tym czasie uzyskali możność organizowania się i wydawania pism. Rewolucja październikowa spowodowała powrót do radykalnych tendenqi w ruchu politycznym. Inicjatywę wzięła w swe ręce odrodzona „Białoruska Hramada Soqalistyczna" żądając: 1) szerokiego rozwoju kultury białoruskiej; 2) upaństwowienia szkół; 3) całkowitej autonomii Białorusi z Radą Krajową jako organem ustawodawczym na czele; 4) równouprawnienia mniejszości narodowych zamieszkujących Białoruś (Ochota 1928, s. 4). Obok Hramady Socjalistycznej powstały także inne organizacje polityczne. Dla uzgodnienia ich działalności zorganizowano w Mińsku w maju 1917 r. zjazd białoruskich organizacji narodowych. Wynikiem obrad Zjazdu było utworzenie Białoruskie­ go Komitetu Narodowego przekształconego na drugim zjeździe organizacji białoruskich w Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii. Przewrót bolszewicki na Białorusi dokonał się jednak bez aktywnego udziału ludności miejscowej. Zaskoczone przewrotem organizacje zwołały do Mińska Zjazd Wszechbiałoruski, na którym wyłoniły się dwa kierunki: moskalofilski i nie­ podległościowy. Po ponownym zajęciu Mińska przez Niemców powołano Komitet Wykonawczy Rady i Wszechbiałoruskiego Zjazdu, który powołał organ wykonawczy pod nazwą Sekretariatu Ludowego. Sekretariat wydając I I Ustawnuju Hramotu zapowiedział utworzenie na etnograficznym obszarze Białorusi - Republiki Ludowej oraz przeprowadzenie nacjonalizacji ziemi i wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy. Trzecia Hramota z dnia 25 marca 1918 r. głosiła, że „odtąd Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepod­ ległym i wolnym państwem" (Wróbel 1990, s. 44). Po zajęciu Mińska przez bolszewików podjęto zadanie utworzenia Ko­ munistycznej Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki. Ostatnim aktem działania bolszewików przed pochodem wojsk polskich na wschód i zajęciem Wilna było proklamowanie w tym mieście Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Zmienne losy kampanii antybolszewickiej na krótko przywracały do władzy zarówno zwolenników idei unii z Polską, jak i proklamowania „Nie­ zależnej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Białorusi". �18 WANDA PAPROCKA Podpisanie traktatu ryskiego pomimo formalnego uznania przez strony niepodległości Białorusi rozwiązało faktycznie kwestię białoruską w sensie podziału kraju pomiędzy Rosję i Polskę. W I I Rzeczypospolitej społeczeństwo białoruskie cechowało dość znacz­ ne zróżnicowanie polityczne, co znalazło odbicie w profilu partii poli­ tycznych o orientacjach: proradzieckiej, propolskiej, prolitewskiej. Ponie­ waż działalność wielu partii była krótkotrwała w prezentowanym artykule omówione zostaną tylko te, które odegrały znaczniejszą rolę w życiu poli­ tycznym i społecznym mniejszości białoruskiej. Do takich należała organi­ zacja „Białoruska Chrześcijańska Demokracja". Kierunek chrześcijańsko-demokratyczny powstał w 1915 r. wśród młodzieży białoruskiej kształcącej się w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Petersburgu oraz w tam­ tejszej Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej. Duży wpływ na jego powstanie miał odrodzeniowy ruch białoruski rozwijający się wśród mło­ dzieży akademickiej. Pierwszym przejawem pracy zbiorowej było stworzenie własnego organu prasowego „Krynica", który pod późniejszą nazwą „Białoruskaja Krynica" wychodził do końca okresu międzywojennego. Ściślejsze formy organizacyjne ruch ten przybrał w 1924 r. kiedy po­ wstało Białoruskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, które na­ stępnie przybrało nazwę Zjednoczenie Białorusinów Katolików, przekształ­ cając się w 1926 r. w Białoruską Chrześcijańską Demokrację i ogłaszając swój program. BChD uważało się za najbardziej skrystalizowane i jednolite stronnictwo polityczne i usiłowało prowadzić politykę konsolidującą, zmierzającą z jed­ nej strony do porozumienia wszystkich ugrupowań białoruskich o podłożu narodowym, z drugiej zaś do nawiązania ścisłego kontaktu z Litwinami i Ukraińcami. W programie tego stronnictwa sprawy polityczne zostały wysunięte na plan pierwszy. Dotyczyły one niezależności ludu białoruskiego na wszystkich jego ziemiach zjednoczonych w jedną demokratyczną republikę. Programo­ wo wyznaniowe, wprowadzało pewien dualizm głosząc równolegle postulaty w stosunku do kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej. Negatywnie ustosunkowało się do osadnictwa polskiego na ziemiach wschodnich. Stojąc na gruncie własności prywatnej za podstawę gospodarki rolnej stronnictwo uznawało tworzenie małych gospodarstw opartych na tzw. nor­ mie pracowniczej, tj. takiej ilości ziemi, którą gospodarz może uprawiać sam wraz z rodziną i co najwyżej jednym pracownikiem. Białoruska Chadecja podporządkowała sobie takie organizacje jak: „Białoruski Związek Włościan", „Białoruskie Zjednoczenie Prawosławne", „Wileński Białoruski Komitet Narodowy". Duży nacisk kładziony był na akcje wydawnicze. Regularnie ukazywała się „Białoruskaja Krynica" oraz inne reprezentujące ten obóz pisma: „Chrestjańska Dumka", „Cerkwa i Naród", „Szlach Mołodi" {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 19 Tak jak i inne organizacje BChD nie uniknęła rozłamów wewnętrznych oraz zmian w kierunkach swej działalności. W początku lat trzydziestych np. zarówno w naradach prywatnych, jak i enuncjacjach prasowych stwierdzała konieczność zaprzestania szerszej działalności politycznej przy jednoczesnym skierowaniu uwagi na życie ekonomiczne, kulturalne i oświatowe. Wyrazem zmiany kierunku polityki było zainteresowanie i objęcie swymi wpływami Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Instytut ten powołał w 1937 r. kwartalnik „Kłosy" poświęcony zagadnieniom literackim i nauko­ wym wydawany w Wilnie. W artykule wstępnym czytamy: „O ile społeczeń­ stwo nasze dużo uwagi poświęca życiu polityczno-społecznemu, o tyle nie docenia rozwoju kultury własnej, jakby zapominając o tern, że wartość tej ostatniej posiada ogromne znaczenie. Brak głębszego zainteresowania roz­ wojem białoruskiej literatury, sztuki i nauki stwarza ten smutny stan, że owe gałęzie życia duchowego znajdują się w Białorusi Zachodniej w stanie prymitywnym, a inteligencja nasza w znacznej mierze posługuje się kulturą obcą [...]" („Kłosy" nr 1:1937, s. 1-3). W 1936 r. nastąpiła reorganizacja BChD. Na zebraniu zorganizowa­ nym w Wilnie 26 stycznia tego roku Rada BChD podjęła następujące uchwały: 1) Białoruską Chrześcijańską Demokrację znowelizować, zrewi­ dować program i poprawić statut; 2) znowelizowaną BChD nazwać „Biało­ ruskie Zjednoczenie Ludowe" i przyjąć program zaproponowany przez Komitet Centralny BChD {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 6:1936, s. 643-644). Analiza nowego programu pozwala stwierdzić, że działacze dotychczaso­ wej BChD dążąc od szeregu lat do podporządkowania swym wpływom całego białoruskiego społeczeństwa z wyeliminowaniem zeń jedynie elemen­ tów komunistycznych i komunizujących oraz zdecydowanych ugodowców, usuwają z nazwy przymiotnik „chrześcijańska", dając programowi charak­ ter możliwie szeroki a jednocześnie radykalny. Najbliżej spokrewniony ideologicznie z BChD był „Białoruski Związek Włościański" współpracujący z nią czy to na terenie sejmowym, czy też na gruncie pracy społeczno-kulturalnej zogniskowanej w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury. Ogłoszony w „Sialanskiej Niwie" w 1926 r. program głosił hasła niezależnej republiki ludowej i zjednoczenia ziem z ludnością białoruską. BZW dążył do zrealizowania narodowych i kulturalnych dążeń ludności białoruskiej i rozwoju rodzimej kultury ludowej. W swoim programie społeczno-ekonomicznym wysuwał żądania wywłaszczenia bez wykupu wszystkich ziem większej własno­ ści, państwowych, kościelnych, cerkiewnych na rzecz białoruskiego włościaństwa mało- i bezrolnego. Występował przeciw osadnictwu wojskowemu i kolonizacji. Domagano się ponadto bezpłatnej oświaty w języku macierzystym, szerokiego samorządu, utworzenia sądów przysięgłych, rozwoju spółdzielczości itp. Stron­ nictwo we wszystkich swoich postulatach stało na gruncie popierania klasowych interesów włościaństwa białoruskiego {Białoruskie ugrupowania..., 1927). �20 WANDA PAPROCKA Duży wpływ w społeczeństwie białoruskim miała „Białoruska Partia Włościańska" . Stronnictwo to wyraźnie podkreślało swój klasowo-ludowy charakter. Program tego stronnictwa wysuwał na plan pierwszy sprawy rolne. Dla odrodzenia gospodarczego - głosił program - niezbędne jest przeprowadzenie reformy rolnej, zgodnie z którą wszystkie ziemie dworskie, państwowe i inne winny być podzielone bezpłatnie pomiędzy małorolnych i bezrolnych a koszty przeprowadzenia reformy państwo winno wziąć na siebie (Trejdeński 1930, s. 521). W dziedzinie politycznej największe moż­ liwości rozwoju białoruskiego włościaństwa i narodu stronnictwo widziało w stworzeniu niezależnej zjednoczonej Białorusi. W 1928 r. program stronni­ ctwa wysunięty został przez tzw. Komitet Wyborczy Białoruskich Włościan i Robotników w wyborach do Sejmu. Uzyskanie znacznej liczby zwolen­ ników pozwoliło stronnictwu wprowadzie 2 posłów do Sejmu. Poparcie przez społeczeństwo białoruskie tego stronnictwa świadczy o dużym znacze­ niu głoszonych w programach haseł gospodarczych. Do partii umiarkowanych, określanych jako „polonofilskie", należała „Białoruska Rada Narodowa" wyłoniona w 1926 r. z „Tymczasowej Rady Białoruskiej". Prezentowała ona pozytywistyczny program, który realizowa­ ny był w organizacji oświatowej „Praświeta" (Trejdeński 1930, s. 518-519; Białoruskie ugrupowania..., 1927). W dziedzinie politycznej i gospodarczej żądała ona urzeczywistnienia praw przyznanych mniejszościom narodowym w Konstytucji Polskiej. Organem BRN był tygodnik „Biełaruskoje Słowo". Najbardziej natomiast radykalnie skrajne ugrupowanie białoruskie repre­ zentował „Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski". Był on kontynuacją „Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady", istniejącej od 1925 do 1927 r. Podczas swej dwuletniej działalności Hramada potrafiła skoncentrować wokół siebie niemal wszystkie lewicowe organizacje. Stwo­ rzyła na ziemiach wschodnich 1 800 kół lokalnych. Głosiła radykalny pro­ gram zjednoczenia wszystkich ziem białoruskich w niezależną republikę pod władzą rządu robotniczo-włościańskiego, parcelację bez wykupu, zanie­ chanie osadnictwa polskiego, rozdział kościoła od państwa, ścisły sojusz gospodarczy i polityczny z ZSRR, itd. Działalność Hramady uznano za antypaństwową. Zdelegalizowano ją w 1927 r. a jej przywódcy zostali osadzeni w więzieniu {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe" nr 4:1927, s. 160). Członkowie tego stronnictwa nadal działali aktywnie w ramach wspom­ nianego Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, gło­ sząc radykalny program. Zarówno Hromada jak i Klub, rozwijając szeroką działalność społeczną, objęły swoimi wpływami Towarzystwo Szkoły Bialo14 1 4 Twórca i ideolog Białoruskiej Partii Włościańskiej dr J. Stankiewicz wyprowadzał genezę tego stronnictwa od organizacji studentów Białorusinów na Universytecie w Pradze, powstałej w roku 1922 pod nazwą Związku Włościańskiego. W 1927 r. Zjazd Stronnictwa zmienił jego nazwę na „Białoruską Partię Włościańską". Organem stronnictwa była jednodniówka „Naród". �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 21 ruskiej, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Związek Studentów Białorusi­ nów, Białoruski Bank Spółdzielczy (Białoruskie ugrupowania..., 1927). Organami prasowymi tego ugrupowania były „Sprawozdania Sejmowe Klubu, »„BSR Hramady«", „Nasza Wola" oraz „Narodnyj Zwon". III Bardzo ważną dziedziną polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było szkolnictwo. Reorganizacje, dokonywane w podstawowym i średnim szkolnictwie bia­ łoruskim były wyrazem zmian w polityce narodowościowej kolejnych rzą­ dów i odbiciem kierunków programowych głównych partii politycznych. Szkolnictwo białoruskie nie miało długiej tradycji. Jego początki można wiązać z okresem rewolucji rosyjskiej 1905 r. Działacze białoruscy podjęli wówczas próbę zorganizowania tajnego nauczania w języku białoruskim. W. Iwanowski napisał elementarz białoruski w alfabecie łacińskim następnie prze transliterowany na „grażdankę" przez K. Kostro wickiego. Upadek re­ wolucji i prześladowania, jakie dotknęły głównych działaczy na polu oświaty - poetę K. Mickiewicza (pseud. Taras Huszcza) i filologa I . Losika - zaha­ mowały dalszy jej rozwój. Następny okres w historii szkolnictwa białoruskiego związany był z oku­ pacją niemiecką w czasie I wojny światowej. Liberalna i wspierająca biało­ ruskie ruchy narodowościowe polityka władz niemieckich pozwoliła na roz­ wój szkolnictwa białoruskiego na szeroką skalę. Powstało wówczas około 400 szkół (inne źródła podają od 300 do 350), seminarium nauczycielskie w Swisłoczy, pow. wołkowyski oraz dwa prywatne gimnazja białoruskie w Wilnie i Budsławiu pow. wilejski (Srokowski 1924, s. 11-12; Szkolnictwo... 1927, s. 48-50). Likwidacja tych szkół przez władze polskie w 1919 r. była przez białoruskich działaczy politycznych uważana za akt wrogi wobec spo­ łeczności miejscowej. W opinii władz polskich, szkoły te - powołane przez Niemców z przyczyn politycznych - były jedynie z nazwy białoruskie. W rze­ czywistości bowiem nie przestawały być szkołami rosyjskimi z braku pod­ ręczników szkolnych w języku białoruskim oraz braku nauczycieli przygoto­ wanych do pracy w tym języku. Bezpośrednio po wojnie polsko-bolszewickiej liczba szkół białoruskich ponownie znacznie wzrosła. Jak podaje Srokowski, założono 186 szkół i semi­ narium nauczycielskie w Borunach, pow. oszmiański (Srokowski 1924, s. 12). Następne lata przynoszą zahamowanie rozwoju szkolnictwa białoruskie­ go. Stosunek mniejszości narodowych w Polsce do oświaty i języka stanowił ważną część polityki wewnętrznej Państwa i istotny punkt w programach poszczególnych orientacji politycznych. Narodowy charakter Państwa, w myśl programów endecji, należało osiągnąć poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim �22 WANDA PAPROCKA języku wykładowym. Mniejszości miały utrzymać prawo do zakładania własnych szkół tylko siłami społecznymi. „Jednym z najważniejszych czynników polityki narodowościowej jest szkolnictwo [...]. Dla zapewnienia polskiego kierunku wychowawczego kreso­ wemu szkolnictwu wskazane jest utrzymanie go w ręku państwa i niedopusz­ czenie do zbyt silnego rozwoju szkolnictwa prywatnego ożywionego duchem separatyzmu" - pisał J. Giertych w siwoim programie polityki kresowej. W odniesieniu do języka postulował on, aby wszystkie władze administracyjne, sądowe, samorządowe i inne przeszły stopniowo na system wyłącznego posługiwania się językiem polskim. To rodziło dalszy postulat wprowadzenia alfabetu łacińskiego do piśmiennictwa (Giertych 1932, s. 71-75). Podobne stanowisko prezentował inny przedstawiciel kierunku narodowo-demokratycznego - J.Bartoszewicz. Pisał on: „Oświata musi być prowa­ dzona w duchu polskim. Za zasadę ogólną przyjąć należy, iż szkolnictwo państwowe na ziemiach litewsko-ruskich winno być polskie [...]. Oczywiście prawodawstwo polskie nie może wzbraniać zakładania prywatnych szkół litewskich, białoruskich i ruskich, ale władze rządowe obowiązane są poddać je ścisłej kontroli na to aby nie stały się one narzędziem wrogiej agitacji" (Bartoszewicz 1924, s. 31). Troska o uwolnienie białoruszczyzny spod wpływów języka i myśli rosyj­ skiej dominowała w rozważaniach przedstawicieli nauki. Ostrzegając przed rusyfikacją M . Handelsman podkreślał, że „używanie języka białoruskiego musi się stale odbywać pod osłoną przed przemycaniem pod pozorem biało­ ruszczyzny czystej mowy wielkorosyjskiej" (Handelsman 1921, s. 44). Podobne obawy rusyfikacji wysuwano w stosunku do prywatnego szkol­ nictwa które mogło by ulegać wpływom moskiewskim narzucanym dawniej przez carat, a obecnie przez bolszewizm. Określony kierunek nadała polityce oświatowej ustawa z 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich. Artykuł 2-gi tej ustawy wprowadza szkołę mieszaną, czyli utrakwistyczną., z dwoma językami wykładowymi: polskim i danej mniejszości narodowej, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszości narodowych. Przed wprowadzeniem ustawy, stan szkolnictwa białoruskiego w 1923 r. przedstawiał się (wg raportu Srokowskiego) następująco: w woj. wileńskim - 36 powszechnych szkół białoruskich i 3 gimnazja, w woj. nowogródzkim - 1 szkoła powszechna i 2 gimnazja, w woj. poleskim nie zarejestrowano żadnej szkoły (Srokowski 1924, s. 11-17). Stan szkół ludowych, jak wynikało z zebranych przez Srokowskiego materiałów, szczególnie po wsiach był bardzo zły. „Przede wszystkim brak pomieszczeń, które zastępują zwykłe izby w chatach wiejskich. Za­ opatrzenie w pomoce naukowe minimalne. Przede wszystkim jednak według zgodnej opinii wszystkich organów nadzorczych personel nauczycielski w znacznej większości nieodpowiedni i do skomplikowanej roli polityczno-polonizującej jaką się mu tutaj wyznacza, przeważnie pod żadnym wzglę- �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 23 dem nieprzydatny [...]. Nauka w polskim języku wykładowym, którego dzieci nie rozumieją i w którym poza szkołą nie mogą się ćwiczyć redukuje się do mechanicznego wyuczania abecadła, recytowania różnych wierszy" (Srokowski 1924, s. 15). Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek przeprowadzania tzw. plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców . Ustawa ta spotkała się ze sprzeciwem społeczności białoruskiej i była tematem inter­ pelacji posłów białoruskich w Sejmie (Ario 1927, s. 12-14). Budziła ona także zastrzeżenia m.in. polskich przedstawicieli ruchu prometejskiego. T. Hołówko np. pisał: „ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego i może doprowadzić do zwinięcia już istnieją­ cych szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą czy spełniają należycie swoje zadanie (Hołówko 1924, s. 12). Próbę rozwiązania kwestii oświatowych widział Hołówko we wprowa­ dzeniu do szkół polskich języka białoruskiego lub ukraińskiego, tak jak język polski obowiązujący jest w szkołach białoruskich. Eksperyment szkoły utrakwistycznej powinien, jego zdaniem, być przede wszystkim zastosowany w seminariach nauczycielskich. Dane z 1927 r. pozwalają określić charakter i stan liczebny w trzy lata po wprowadzeniu ustawy. Szkół publicznych z wykładowym językiem białoru­ skim było 24, publicznych szkół utrakwistycznych - 51. Z tego w okręgu szkolnym poleskim - 1 szkoła białoruska, 9 szkół utrakwistycznych; w okrę­ gu warszawskim (Grodno) - 1 szkoła białoruska; w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowogródzkie) szkół białoruskich było 22, utrakwistycznych 42. Oprócz tego w okręgu szkolnym wileńskim było 9 prywatnych szkół biało­ ruskich. Istniały również 4 gimnazja: w Wilnie, Radoszkowicach, Nowo­ gródku i Kłecku (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s. 408-409). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z po­ wodów zaostrzenia się konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. W ad­ ministracji państwowej utwierdzał się bowiem pogląd o możliwościach zasy­ milowania ludności białoruskiej, czemu sprzyjał brak aspiracji narodowych znacznej chłopskiej części społeczeństwa. Inteligencja białoruska natomiast (główny nosiciel idei narodowych) nie tworzyła skonsolidowanej grupy, uwi­ kłana w spory między partiami i wewnątrzpartyjne. 15 1 5 W myśl tych przepisów, jeżeli rodzice przynajmniej 40 dzieci w wieku szkolnym żądają nauczania w języku białoruskim, wówczas nauka w szkole prowadzona jest w języku białoru­ skim, a równocześnie jeśli w tym samym rejonie szkolnym rodzice najmniej 20 dzieci wypowia­ dają się za językiem wykładowym polskim - nauka w szkole tej udzielana jest w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewiduje połowę ogólnej liczby lekcji w każ­ dym z języków. Przepis wymagał również, aby podpis białoruski na deklaracji szkolnej był zalegalizowany bądź przez notariusza, bądź przez urząd gminny, bądź starostwo. �24 WANDA PAPROCKA Nie bez wpływu na białoruski ruch narodowy pozostało rozpoczęcie w ZSRR walki z tzw. odchyleniami nacjonalistycznymi, co spowodowało negatywny stosunek komunizujących ugrupowań prosowieckich do ruchu narodowościowego. Wzmożone zainteresowanie zagadnieniami szkolnymi oraz polityką oświa­ tową rządu znalazło odbicie w prasie. Wprowadzenie nauki języka polskiego i historii polskiej w niższych klasach szkół z językiem wykładowym białoruskim przyjęte było jako „wskrzeszenie polityki Stanisława Grabskiego". Jeszcze bardziej pogłębiło niezadowolenie usunięcie ośmiu nauczycieli z gimnazjum białoruskiego w Wilnie oraz odmowa koncesji udzielona gimnazjum w Radoszkowicach („Sialanskaja Niwa", nr 25:1927, s. 2). Władzom oświatowym zarzucano ignorowanie deklaracji szkolnych ludności białoruskiej, które - zło­ żone w latach 1925-1928 w liczbie 20 tys. - zostały przez władze odrzucone {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 241-242). W „Białoruskiej Krynicy" z dnia 10 V I I I 1933 r. drukowane było oświadczenie Walnego Zebrania Komitetu Narodowego dotyczące sytua­ cji szkolnictwa białoruskiego. Czytamy w nim: „W dziedzinie kulturalno-oświatowej przeprowadza się systematyczną polonizację młodego pokolenia białoruskiego [...]. Po zamknięciu białoruskich szkół średnich - gimnazjów prywatnych w Budsławiu, Gródku, Nieświeżu, Radoszkowicach i Kłecku oraz prywatnego seminarium państwowego im. Fr. Bohuszewicza w Wilnie, dwa ostatnie gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie przekształcono w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych, w których prze­ prowadza się obecnie polskie państwowe wychowanie dzieci białoruskich". Z silnym protestem spotykały się stwierdzenia kuratora wileńskiego okręgu szkolnego o braku u Białorusinów świadomości narodowej. Za­ przeczają tym stwierdzeniom - składane deklaracje, których liczba tylko w latach 1926-1930 wynosiła 412. W opinii władz polskich, likwidaqa m. in. filii białoruskiej przy gimna­ zjum państwowym w Nowogródku została spowodowana znikomą frekwenq ą uczniów lub - jak w przypadku gimnazjum w Kłecku - niskim pozio­ mem nauczania i uznania go za jeden z ośrodków akcji komunistycznych. Przedstawione dane liczbowe dotyczące szkół białoruskich obrazują pogar­ szający się stan oświaty w połowie lat trzydziestych. Dla około 2,5 miliona Białorusinów w Państwie Polskim istniało jedynie 69 szkół, w których - według twierdzenia kuratora - „została wzięta pod uwagę mowa białoruska" {Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Protesty przyjmowały formę oficjalnych rezoluqi. Przykładem może być rezoluqa, złożona w ramach akcji szkolnej, opublikowana w „Białoruskiej Krynicy" 15 I X 1936 г., której fragmenty (bardzo zbliżone w treści swej do ogłaszanych w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych) brzmiały następująco: „1. Początkowe nauczanie białoruskich dzieci w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których według kuratora Wileńskiego Okręgu �25 LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA Szkolnego białoruski język wzięty jest pod uwagę, odbywa się po polsku; rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nauczania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę; 2. Jedyna w kraju filia białoruskiego gimnazjum im. J. Słowackiego w Wil­ nie nie zaspokajała potrzeb Białorusinów w dziedzinie szkolnictwa średniego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Akcje na rzecz szkolnictwa narodowego pozostawały bez odzewu ze strony rządowej, a jak wynika z oficjalnych enuncjacji władz - uznawano te działania za podsycane przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadające rzeczywistym nastrojom wsi białoruskiej. Dlatego też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego a następnie i do głównych oficjalnych organizatorów akcji, a więc Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Protesty i działania na rzecz szkoły białoruskiej nasiliły się w końcu lat trzydziestych. Ta aktywność społeczeństwa białoruskiego uległa znacznemu zahamowaniu w związku z zawieszeniem a następnie rozwiązaniem Towa­ rzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kul­ tury, które nastąpiło w styczniu 1937 r. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Polski było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Istniało ono od 1921 r. W pierwszym okresie swojej działalności Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim sprawami szkolnictwa. W latach następnych tak jak i inne stowarzyszenia białoruskie, stało się ono terenem walk poszczególnych odłamów politycznych. Ostateczną przewagę w Towarzystwie osiągnęła Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hramada. Towarzystwo wydawało szereg podręczników, orga­ nizowało domy ludowe, czytelnie, biblioteki, prowadziło akcje oświatowe skupiając najbardziej radykalne grupy ludności białoruskiej. W ocenie władz państwowych, ulegając wpływom komunistycznycm sta­ ło się ono agendą Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Działalność polityczna Towarzystwa, której następstwem było likwidowanie szeregu jego kół przez władze polskie, powodowała wewnętrzne konflikty (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 273). Część człon­ ków Towarszystwa dążyła do zawieszenia działalności politycznej . Naj­ większa liczba kół Towarzystwa istniała na terenie województwa poleskiego 16 1 6 Na Zjeździe Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w 1932 r. część delegatów wystąpiła prze­ ciw działalności politycznej i antypaństwowej Towarzystwa uchwalając następującą rezolucję (fragmenty): „Zjazd delegatów T-wa Szkoły Białoruskiej podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciw Państwu i władzom godzą w interesy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzialnych zmierzajęce do wprowadzenia do działal­ ności T-wa Szkoły Białoruskiej momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków T S B do bezwzględnej walki z temi usiłowaniami i odchyleniami zastrzegając, że działalność T-wa Szkoły Białoruskiej nie może wykraczać poza ramy statutu" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1932, s. 675). W rezolucji powyższej zjazd zalecił zgodne współżycie z ludnością polską i współpracę z polskimi organizacjami społecznymi. �26 WANDA PAPROCKA i białostockiego. W 1936r. doszło do prób współpracy Towarzystwa z Bia­ łoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury w ramach akcji szkolnych. Jed­ nakże w roku następnym obie organizacje zostały rozwiązane. Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury założony został w 1926 r. przez umiarkowanych działaczy białoruskich. Celem Instytutu było jak głosił sta­ tut - popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego przejawach oraz krzewienie i popieranie kultury narodowej . Instytut, którego centrala mieściła się w Wilnie, od początku swego istnienia pozostawał pod dominu­ jącymi wpływami Białoruskiej Crześcijańskiej Demokracji. Okres najbar­ dziej ożywionej działalności tej placówki przypada na 1927 r. Wiązało się to, jak należy przypuszczać, z okresem liberalnej polityki w stosunku do mniej­ szości narodowych po przewrocie majowym 1926 r. (w 1927 г., jak przed­ stawiano na zjeździe delegatów Oddziału Wileńskiego, ogólna liczba kół wynosiła 50, a liczba członków - 800 osób. Zorganizowano 22 biblioteki, otwarto 1 prywatną szkołę białoruską. Sprawozdania z dziesięcioletniego okresu działalności Instytutu do chwili jego zawieszenia świadczą o małej aktywności tej placówki; zarzuty bezczyn­ ności były z resztą formułowane w stosunku do kolejnych zarządów na wielu posiedzeniach Instytutu {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowo­ ściowe", nr 6:1932, s. 674). W 1930 r. Instytut liczył 69 kół, 36 bibliotek oraz 2 prywatne szkoły białoruskie. Większą aktywność wykazał Instytut biorąc udział w tak zwanej „akcji szkolnej", która dotyczyła składania deklaracji w sprawie otwierania szkół białoruskich. Walka o oświatę w języku białoruskim była zgodnie podej­ mowana przez wszystkie ugrupowania niezależnie od kierunku politycznego. Utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, który kierował akcją rozsyłania ankiet, instrukcji itp. Instytut gromadził materiały dotyczące spraw związanych z deklaracjami szkolnymi, które były przez Białorusinów uznane za nadużycia. W 1937 r. został on rozwiązany wraz z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej. W dziedzinie gospodarczej działalność wśród społeczności białoruskiej prowadził Białoruski Związek Gospodeirczy. Jednym z jego zadań było za­ kładanie kooperatyw. Ruch spółdzielczy miał przeciwstawiać się poczyna17 1 7 Szczegółowe cele Instytutu przedstawiały się następująco: a) zakładanie i prowadzenie gospodartsw wzorowych, otwieranie składów narzędzi rolniczych i wytworów gospodarstwa; b) zakładanie i prowadzenie pracowni narzędzi i przetworów rolnych i pasiecznych; c) prze­ prowadzenie melioracji rolnych; d) popieranie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa; e) orga­ nizowanie wycieczek celem poznania gospodarki rolnej, pszczelniczej, ogrodniczej, mleczar­ skiej, przemysłu ludowego, rzemiosła i techniki; f) wysyłanie instruktorów, udzielanie porad, wskazówek i pomocy zawodowej tak pod względem naukowym jak i materialnym; g) zwoły­ wanie zjazdów członków; h) urządzanie wystaw, odczytów, wykładów, pogadanek i zebrań dyskusyjnych, przedstawień teatralnych, koncertów; i) urządzanie odczytów, wykładów, poga­ danek i zebrań dyskusyjnych; j) Instytut wydaje i rozpowszechnia książki, broszury, pisma; k) zakłada, utrzymuje czytelnie, biblioteki, księgarnie, muzea i domy ludowe; 1) otwiera i utrzymuje zakłady naukowe wyższe, średnie i statystyczne ( Z życia... 1927, s. 76). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 27 niom rządowym w dziedzinie gospodarczej które miały służyć - zdaniem części społeczności białoruskiej - polonizacji miejscowej ludności. W spół­ dzielczości i w szkole białoruskiej widziano jedynie placówki zdolne do przeciwstawienia się zamysłom denacjonalizacyjnym. W 1930 r. Białoruski Związek Gospodarczy posiadał 40 kół prowincjonalnych oraz prowadził 5 Domów Ludowych (w Mołodecznie, Horodziszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Ponadto związek prowadził 2 prywatne szkoły powszechne (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 385) oraz pewną działalność oświatową mającą na celu rozwój świadomości na­ rodowej wśród ludności białoruskiej. Niewątpliwie, osiągnięciem związku był udział w pierwszych Targach Północnych w Wilnie. Ruch spółdzielczy wśród Białorusinów rozwijał się bardzo słabo. Brak szczegółowych danych pozwala jedynie przyjąć, że istniało kilkanaście spół­ dzielni. Так п р . , w 1928 r. z a ł o ż o n o 2 kooperatywy w woj. w o ł o ż y ń s k i m , w 1931 r. 2 placówki spółdzielcze we wsi Uhryń Mały, pow. S ł o n i m s k i i Rachkany, pow. baranowicki. Istniał również Białoruski Bank Spółdziel­ czy. Ogólnie m o ż n a jednak stwierdzić, że białoruskie organizacje gospodar­ cze nie m i a ł y większych osiągnięć i w stosunku do organizacji politycznych przejawiały bardzo małą aktywność. Z innych organizacji na uwagę zasługuje Związek Studentów Białorusi­ nów i powstała po rozłamie ideologicznym, jaki w nim nastąpił, korporacja pod nazwą „Skarynia" o programie wzorowanym na polskim pozytywizmie. Celem jej było działanie na rzecz oświaty, badanie świadomości narodowej, konsolidacja społeczności białoruskiej. Organizacja ta została rozwiązana w 1934 r. Dłużej działał Związek Studentów Białorusinów. W 1937 r. skupiał on jednak zaledwie 65 członków. Związek dzielił się na dwie wyraźnie różniące się od siebie grupy: nacjonalistyczną i jednolitofrontową. Istniały również Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Oświaty Białoruskiej oraz Związek Kobiet Białoruskich. Jednakże niewielka ilość członków i mała aktywność tych organizacji, co potwierdza brak doku­ mentacji dotyczącej efektów ich działalności, świadczy o ich niewielkim wpływie na życie społeczno-gospodarcze mniejszości białoruskiej. * * * Przedstawiony w artykule materiał nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z sytuacją mniejszości białoruskiej w Polsce w okresie międzywo­ jennym. Problem ten jest szczególnie złożony i wymaga wielostronnych studiów nad poszczególnymi dziedzinami życia mniejszości narodowych. Powyższe opracowanie stanowi pewną próbę przedstawienia tylko niektórych zagadnień związanych ze stosunkami polsko-białoruskimi kształtującymi się w warunkach określonej polityki mniejszościowej państwa. Charakter tych stosunków w znacznej mierze determinowało zwycięstwo koncepcji inkorporacyjnej. Poza �28 WANDA PAPROCKA okresem bezpośrednio po przewrocie majowym polityka państwa kierowała się wobec mniejszości białoruskiej tendencjami asymilacji narodowej zgodnej ze stanowiskiem Narodowej Demokracji. W stosunku do pozostałych grup narodowościowych Kresów Wschod­ nich - Litwinów i Ukraińców mniejszość białoruska osiągnęła znacz­ nie gorsze efekty w realizaqi swych celów społecznych czy kulturalno-narodowych. Powszechnie uznaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy (szczególnie akcentowali to endecy) był brak aspiracji politycznych i narodowych Bia­ łorusinów oraz podatność na działania rusyfikacyjne. Wybitnie społeczny charakter emancypacyjnych dążeń czynił tę grupę także w opini innych orientaqi (m.in. dawnych zwolenników idei federalistycznej) obojętną na hasła narodowe i polityczne. Przeświadczenie o niskim poziomie uświadomienia narodowego Biało­ rusinów i ich naturalnej podatności na asymilacyjny wpływ kultury polskiej nadawały kierunek polityce narodowościowej rządu. Należy jednak podkreślić, że wprawdzie polska polityka narodowościo­ wa zrealizowała swoje zadanie wygrywając walkę z białoruskimi szkołami i towarzystwami to jednak do końca lat trzydziestych nie doprowadziła do narodowej asymilacji Białorusinów. Problematyka dotycząca polityki narodowościowej władz polskich w okresie międzywojennym (szczególnie Kresów Wschodnich) oraz relacji między mniejszościami a ludnością polską nie była przedmiotem szerszych studiów naukowych po I I wojnie światowej. W odniesieniu do Białorusinów, tak jak i innych mniejszości na Kresach Wschodnich, dopiero do końca lat osiemdziesiątych powstają obszerniejsze prace poświęcone życiu politycznemu, społecznemu i gospodarczemu mniej­ szości białoruskiej w I I Rzeczypospolitej. Sprzyjają rozwojowi wiedzy w tym zakresie nowe możliwości dotarcia do źródłowych materiałów archiwalnych w kraju i za granicą. Wzbogaci to niewątpliwie dotychczasową wiedzę i umożliwi pełniejsze zrozumienie tego okresu. LITERATURA Ario K. 1927 Położenie narodowości niepolskich w Polsce w świetle debaty budżetowej, „Natio", nr 5, s. 2-16. B a l c e r a k W. 1994 Sprawa białoruska a polityka odradzającej się Rzeczypospolitej [w:] Polska— -Białoruś 1918-1939, Warszawa, s. 6-31. B a r t o s z e w i c z J. 1924 Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa. B e a u d o u i n de C o u r t e n a y C. 1921 O zasadzie etnograficznej w ogóle i o Polsce etnograficznej w szczególności, „Przy­ mierze", nr 19, s. 3-5. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 29 Bełcikowski K. 1925 Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa. B e r g m a n A. 1984 Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa. Białoruskie ugrupowania... 1927 Białoruskie ugrupowania polityczne w Polsce w dniu 1 kwietnia 1927. Tabela sporządzona przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do użytku wewnętrznego. B o c i a n Fr. 1931 Osadnictwo wojskowe, „Kalendarz Ziem Wschodnich", R. 1, s. 3-10. Bohm T. 1992 Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej, „Dzieje Naj­ nowsze", R. 24, nr 1-2, s. 4-12. B u k o w i e c k i S. 1922 Polityka Polski Niepodległej. Szkic programu, Warszawa. C h o j n o w s k i A. 1979 Koncepcje polityki narodwościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. D ę b s k i J. 1931 Pokój Ryski, Warszawa. D m o w s k i R. 1937 Pisma, t.3, Częstochowa. E ł s k i - L a n i e w s k i S. 1931 Sprawa białoruska. Zarys historyczno-polityczny, Warszawa. Giertych J. 1932 O program polityki kresowej, Warszawa. G ł o g o w s k a H. 1994 Białorusini w parlamencie II Rzeczypospolitej [w:] Przemiany społeczne i kwestie narodowościowe i polonijne, Warszawa, s. 123-141. Gomółka K. 1992 Sprawa białoruska w koncepcjach Narodowej Demokracji w latach 1918-1922 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 255-268. 1994 Między Polską a Rosją, Warszawa. G r a b s k i S. 1932 Z codziennych walk i rozważań, Poznań. G r ü n b e r g К. 1971 Polskie koncepcje federalistyczne 1864-1918, Warszawa. H a n d e l s m a n M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, (Wschód Polski), nr 1-3, s. 34-45. 1926 Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, 43, mpis. H o ł ó w k o T. 1924 Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach, „Droga" nr 10, s. 4-17. 1926 Metody i drogi sanacji stosunków we Wschodniej Galicji i województwach Wschod­ nich, „Droga", nr 6-7. Instytut Gospodarczy... 1938 Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 236-256. J a r o c k i P. 1939 Rzut oka na 5-letnią działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocz­ nik Ziem Wschodnich", R. 5, s. 224-238. �30 WANDA PAPROCKA Jeremicz F . 1927 Białorusini ich obecne położenie polityczne i ich dążenia, „Natio", nr 1-2, s. 16-24. Jeziorański K. 1933 Istota problemu mniejszościowego na terenie międzynarodowym. Warszawa. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a m i ń s k i Wł. 1938 Osadnictwo wojskowe, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 165-170. Kęsik J. 1992 Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej władz polskich na Kresach Wschodnich w latach 1937-1939, „Dzieje Najnowsze", R. 24, nr 1-2, s. 180-183. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 3, s. 413-450. 1933 Ludność polska w świetle spisów ludności 1921 i 1931, Warszawa. Kurski K. 1933 Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań. Ł y s i a k P. 1927 Szkolnictwo powszechne narodowości niepolskich w Polsce, „Natio", nr 3-4, s. 12-22. M a t e r s k i W. 1994 Traktat ryski a Białoruś [w:] Polska-Białoruś, Warszawa, s. 91-104. M i c h o w i c z W. 1963 Walka dyplomacji polskiej przeciwko traktatowi mniejszościowemu w Lidze Naro­ dów w 1934 r. 1982 Problemy mniejszości narodowych [w:] Polska Odrodzona 1918-1939, Warszawa, s. 308-348. M i k u l i c z S. 1971 Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa. Mniejszości... 1928 Mniejszości narodowe w wyborach do Sejmu i Senatu w 1928, Warszawa. Mniejszości narodowe... 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927; nr 2:1929; nr 2:1930; nr 4-5.1931; nr 2-3 oraz nr 6:1932; nr 3 i 6:1936; nr 1-2:1937. Ochota I. 1928 Z historii państwowotwórczych poczynań białorusinów, „Sprawy Narodowościo­ we", nr 1, s. 1-21. O r n i c k i W. 1929 Życie gospodarcze Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Polska... 1994 Polska-Białoruś 1918-1945, Warszawa. P o p ł a w s k i J. 1920 Pisma polityczne, t. 2, Kraków. P s z c z ó ł k o w s k i M . (Wasilewski L . ) 1924 Polska dla Polaków czy Polska dla wszystkich obywateli? Sprawa mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. R y b a r s k i R. 1926 Naród, jednostka, klasa, Warszawa. Sialanskaja... 1927 „Sialanskaja Niwa", nr 25. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 31 Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków. S r o k o w s k i S. 1930 Podział administracyjny państwa a zagadnienia ustrojowe polskiego Wschodu, Warszawa. Szkolnictwo... 1927 Szkolnictwo powszechne białoruskie, "Natio", nr 3-4, s. 48-62. T r e j d e ń s k i P. 1930 Białoruskie stronnictwa polityczne w Polsce i ich ideologia, „Sprawy Narodo­ wościowe", nr 5-6, s. 513-343. U r b a ń s k i Z. 1932 Mniejszości narodowe w Polsce, Warszawa. Wasilewski L. 1925 Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. 1933 Skład narodowościowy państw europejskich, Warszawa. W ł o d a r s k i P. 1936 Zagadnienia narodowości w Polsce Odrodzonej, Warszawa. Wojnicka M. 1995 Związki Polski z Białorusią w świetle prasy polskiej w latach 1918-1921, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej", t. 30. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej, Warszawa. Z a l e w s k i W.J. 1932 Międzynarodowa ochrona praw mniejszości, Warszawa. Zieleniewski L. 1935 Zagadnienie mniejszości narodowych w Konstytucji Rzeczypospolitej, Warszawa. Z życia... 1927 Z życia białoruskiego. Białoruski Instytut Gospodarstwa i Kultury, „Natio", nr 1-2, s. 76-78. Ż a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa. WANDA PAPROCKA THE BYELORUSSIAN MINORITY AND T H E MINORITY POLICY OF T H E POLISH STATE B E T W E E N T H E TWO W O R L D WARS Summary The article deals with the situation of the Byelorussian population living in Poland in the years 1918-1939. The minority policy of the I I Polish Republic, especially concerning the Eastern Territories resulted from many factors: the Polish-Soviet war of 1920, political pro­ grammes of ruling parties (some of them opposing each other) and the resolutions of interna­ tional treaties concerning national minorities (e.g. Versailles 1919). The author analyses the position of the Byelorussian minority group, its socio-economic and cultural status along with activities of its political, economic and cultural institutions and organizations. In the inter-war period there were twoi main orientations defining the policy towards national minorities in Poland. One of them was connected with the views of the National-Democratic Party (represented among others by Roman Dmowski and Jan Ludwik Popławski). The other one referred to the policy of the state leader Józef Piłsudski and his followers. �32 WANDA PAPROCKA The national-democratic doctrine pronounoed the economic and cultural supremacy of the Poles in the state. Its adherents sometimes denied the Byelorussians their national distinctness pointing at the minority's lack of political and national aspirations. The assumed lack of nationalism among the Byelorussians was supposed to contribute to their potential easy assimilation and integration into Polish culture and state. Another political conception was that of Józef Pilsudski's federalism referring to the 17th and 18th Polish multinational state. Both conceptions were respectively developed by numer­ ous political parties and orientations of pre-war Poland, both bourgoisie and agrarian ones. Besides the party programmes ethnic policy was influenced by the constitution of 1921 which ensured the security of life and property of minority groups. Article 7 of the Riga Treaty with Russia secured the protection of language, race, religion and freedom of organization of the eastern minorities. In the pre-war Poland there were several institutions dealing with the ethnic problems of the Eastern Territories: the Society for the Development of Eastern Territories, The Institute of Economy of Eastern Territories and the Institute for Studying the Economy of Eastern Territiories affiliated to the Museum of Industry and Agriculture in Warsaw. The second part of the article discusses the problems of demographic and socio-economic structure of the Byelorussian minority before 11939 and describes the Byelorussian political, social and economic organizations. Nationalistic attitudes were characteristic for almost all Byelorussian associations in Poland then, what is common for ethnic groups in the stage of developing their cultural identity. It went together with social radicalism as exemplified by the "Biełaruska Hramada Socjalistyczna" ("Byelorussian Socialist Party), founded in 1902 and transformed later into the Byelorussian Peasants and Workers' Party (1925-1927) and then the Byelorussian Peasants' and Workers' Parliamentary Club. Considerable was also the role of the Byelorussian Christian Democratic Party together with numerous other political organizations. The Byelorussian Agrarian Party with its pro­ gramme of economic revival was very popular among the Byelorussian society in Poland too. The third part of the paper is dedicated to educational system - one of the most meaning­ ful factors of minority policy. The development of the ethnic educational system was not alike within all the discussed period changing with actual tedencies in the policy of the state. The main orientation was given by the 1921 bill concerning the ethnic minorities' educational systems. It introduced bilingual schools as a rule. That roused protests both of the Byelorussian population and of the politicians supporting the federalistic orientation at the same time closing down the majority of schools with Byelorussian language. Apart from state educational system there were also: the Society of Byelorussian Schools and the Byelorussian Institute of Economy and Culture. Economic activity of the Byeloru­ ssians was promoted by the Byelorussian Economic Association. Concluding it should be admitted that, compared to other ethnic and national minorities of the Polish Eastern Territories the social and cultural achievements of the Byelorussians were inconspicuous. On the other hand, although the Polish minority policy turned out to be successful in its struggle against Byelorussian schools and organizations, it had not led to full national assimilation of that minority within the pre-war Polish state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c22363f17bce30c03038d7ffc6df60.pdf 888507cacc772785b2a93c552e0e07d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1438 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XXXIX Zeszyt 1-2 Warszawa 1995 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Państwowego Мш.ешп Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All Papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 60/95. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a - Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym The Byelorussian minority and the minority policy of the Polish state between the two world wars Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w War­ szawie Poles in Byelorussia Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna" On the tradition of the concept of "common knowledge" Jarosław K o l c z y ń s k i - „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda . . . . "Scapegoat" and ethnology. On the theory of Réne Girard Ryszard T o m i c k i - Wczesne źródła wiedzy o Ameryce w Polsce: Jan Dantyszek i Dekady Nowego Świata (1516) Pietra Martire'a D'Anghiery Early sources of knowledge about America in Poland: Jan Dantyszek and De orbe novo Decades (1516) by Pietro Martire D'Anghiera Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część III Competitions in liminal situations. Part П1 Franciszek М. R o s i ń s k i - Ruchy ekstatyczno-charyzmatyczne na Nowej Gwinei Ekstatisch-charismatische Bewegungen in Neuguinea Michael A b d a 11 a - Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie Milk in folk culture of the contemporary Assyrians of the Near East Andrzej К I o n der - Wyżywienie ubogie i dostatnie w miastach Prus Królewskich w X V I I wieku Armliche und reichliche Ernáhrung in den Stádten des Kóniglichen PreuBens im 17 jh 5 31 33 48 51 62 65 75 77 106 109 140 143 157 159 179 181 212 KRONIKA O potrzebie badań nad konfliktami etnicznymi - Piotr Kraszewski, Krzysztof Wawruch Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Pogranicze - Kultura - Tożsamość. Dzie­ dzictwo przeszłości i współczesne problemy", Kraków, 25-21X 1994 r. - Urszula Kaczmarek II Międzynarodowa Konferencja „Ekologia i folklor", Łódź, 3-6 VI1994 r. - Maria Łukowska, Violetta Przerembska Nowe spojrzenie na małe ojczyzny i historię Europy Środkowo-Wschodniej. Z obrad X V Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, Gdańsk, 19-21 I X 1994 r. - Edward Pietraszek V Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", cz. I I I , Lublin, 24-27 I V 1995 r. -- Iwona Kabzińska-Stawarz . . . . „Po prostu. W białoruskich wioskach 1993-1994" - Katarzyna Dolęgowska Żydowski Wiedeń - Bronisława Kopczyńska-Jaw orska 213 220 223 225 229 234 239 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwersytet Jagielloń­ ski, ss. 147 - Barbara Olszewska-Dyoniziak Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydaw­ nictwo UW, ss. 354 - Tomasz Szlendak Shamans and cultures, M.Hoppál, K.D.Howard (eds.), I S T O R Book 5, Akadémiai Kiadó Budapest 1993, International Society for Trans-Oceanin Research, Los Angeles, ss. 302 - Iwona Kabzińska-Stawarz Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 - Maria Wojnicka, Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Świat imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład Wydawniczy „Nomos", ss. 231 - Tomasz Biernat Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Południowej X V I - X X w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 - Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszło­ ści i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 - Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris. The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis 1991, Indiana University Press, ss. X I I + 195 - Adam Walaszek „Rocznik muzułmański", R. I , Т. I : 1413 h (1992), ss. 123; R. I l l , T . 2: 1414 h (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej, ss. 111 - Andrzej Woźniak Wiesława Korzeniowska, Codzienności społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1994), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib 1 - Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kraków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 4- 48 - Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 - Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, ss. 263 - Konrad Górny, Mirosław Marczyk Ubiory w Polsce. Materiały I I I Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, paździer­ nik 1992, Warszawa 1994, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Wydawnictwo Kopia, ss. 216, ryc. 80 - Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fél, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 - Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, 1.1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów -f- 16 barwnych - Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Mińsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 tab. rysunków i wykrojów - Irena Turnau 243 250 254 257 267 270 274 276 278 280 282 284 288 290 292 294 295 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5877924a48ffafac8f283b1c84a9dc52.pdf 7027e5c65e3b973e2b91b66ad9c41497 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1431 Title A name given to the resource Jeszcze o "Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1993, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) JESZCZE O „TYGODNIKU POLSKIM" I TYFLISKIEJ POLONII Na kilka lat przed I wojną światową, w 1910 г., w stolicy Gruzji i ad­ ministracyjnym centrum Zakaukazia - Tyflisie, mieszkało 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). Było to największe skupisko Polaków na Kaukazie, drugi bowiem ośrodek polski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób. W skali Cesarstwa jednak kolonię polską w Tyflisie można było zaliczyć zaledwie do średnich, największa bowiem, w Petersburgu, liczyła w tym okresie około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Moskwie było ich 20 tys., zaś 7-8 tysięczne skupiska istniały w kilku miastach (Łukawski 1978, s. 91). W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli się w tym czasie na terytorium Gruzji. Według danych ze spisu powszech­ nego 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w obu guberniach gruzińskich - tyfliskiej i kutaiskiej żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznane zostały za Polaków. Większość tyfliskich Polaków pochodziła z Królestwa Polskiego. Najwięcej było ich z guberni warszawskiej, kaliskiej i piotrkowskiej. Z liczby 3181 Polaków zawodowo czynnych, największą, ponad 50% grupę stanowili wojskowi, bardzo liczna była służba domowa, liczni pracownicy administracji, sądownictwa i policji, wielu było kolejarzy. Nieco mniejsze, choć znaczące były grupy lekarzy i nauczycieli (Mądzik 1981, s. 48-49)., Charakterystyczna była struktura wieku tyfliskiej Polonii - ponad poło­ wa to ludzie młodzi, od 20 do 29 lat, wśród których grupę przeważającą stanowili żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mało natomiast miesz­ kało w Tyflisie kobiet w tym wieku. Jeśli idzie o wykształcenie, to społecz­ ność polską w Gruzji charakteryzował z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś istnienie znacznej (zwłaszcza w Tyflisie) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy (Mądzik 1987, s. 36-37). �108 ANDRZEJ WOZNIAK Polscy mieszkańcy Tyflisu skupiali się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary" kościół katolicki służył ludności gruzińskiej i ormiańskiej). W latach dziewięćdziesiątych X I X stulecia powstało przy tym kościele Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności, które w latach następnych prowadziło działalność zarówno społeczną jak i kulturalną, ale statutowe możliwości tej działalności, zwłaszcza kulturalnej, były ograniczo­ ne. Dopiero w 1907 r. mogło powstać towarzystwo, którego statut dawał większe możliwości realizacji potrzeb kulturalno - oświatowych środowiska polskiego. Było to Stowarzyszenie „Dom Polski". Stowarzyszenie zamie­ rzało m.in. podjąć wydawanie książek i broszur oraz gazet i czasopism, ale plany te nie zostały zrealizowane, podobnie jak nie doczekało się realizacji czasopismo kulturalno - literackie, które kilkadziesiąt lat wcześniej zamie­ rzał wydawać w Tyflisie poeta Tadeusz Łada Zabłocki. Znaczne ożywienie w życiu kolonii polskiej w Tyflisie nastąpiło po rewo­ lucji lutowej 1917 r. Powstało wiele nowych organizacji polskich, rosła po­ trzeba wydawania czasopisma w języku polskim. Mimo, że już w maju 1917 r. Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji w Tyflisie podjął decyzję o powołaniu do życia polskiej gazety, to jak się wydaje, pozostała ona w sferze projektów. Jedynym czasopismem polskim wydawanym w Gruzji, które dotychczas udało się odnaleźć, jest wychodzący w Tyflisie od czerwca 1918 r. „Tygodnik Polski" (Woźniak 1991, s. 155-162). Pierwszy numer czasopisma „Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ukazał się w niedzielę 2 czerwca 1918 r. Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami zaś bracia W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz. „Tygodnik" zwierał 4 do 6 stron niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowany był w dwu szpaltach. Numer 2, z 9 czerwca wyszedł, podobnie jak i następne, już bez podtytułu. Od nr 3 redaktorem czaso­ pisma przestaje być W. Jordański i zastępuje go M . Musiał, który wraz z J. Blichiewiczem jest również wydawcą „Tygodnika". Podporą czasopisma, autorem najczęściej w nim pisującym i w znacznej mierze nadającym mu kierunek ideowy był Ludwik Piekarski (Woźniak 1991, s. 162-163). Przed kilku laty, kiedy ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł o „Ty­ godniku Polskim", jego autorowi znane były tylko cztery numery tego pisma (nr 1-3 i 5 z 1918 r.) znajdujące się z zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Brak było tego tytułu w innych bibliotekach polskich, nie było go także w bibliotekach gruzińskich. Nie wiadomo było z czyjej inic­ jatywy „Tygodnik" powstał, za czyje pieniądze, jak długo wychodził, kim byli ludzie, którzy czasopismo redagowali, wydawali i którzy w nim pisywa­ li. Jedynie o W. Jordańskim, pierwszym redaktorze „Tygodnika", zastępcy członka Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji i o po­ ruczniku Janie Blichiewiczu udało się znaleźć jakieś okruchy wiadomości. Niczego nie było wiadomo o braciach W. i M . Musiałach ani o najaktyw­ niejszym współpracowniku pisma - Ludwiku Piekarskim. �/TYGODNIK T Y F L I S K I " I T Y F L I S K A POLONIA 109 Dopiero niedawno, dzięki opublikowanemu w pierwszym numerze periodyku „Niepodległość i Pamięć" artykułowi Macieja Piekarskiego Glosa do Przedwiośnia udało mi się dotrzeć do nieznanych dotąd numerów „Ty­ godnika Polskiego" oraz poszytu dokumentów i fotografii pozostałych po Ludwiku Piekarskim. Są one dziś własnością jego wnuka, redaktora Macieja Piekarskiego, wieloletniego pracownika programu I I TVP. Jeden z dwu posiadanych kompletów „Tygodnika" M . Piekarski przekazał Biblio­ tece Narodowej. Materiały te pozwalają dorzucić nieco wiadomości do tego, co już wcze­ śniej napisałem o twórcach „Tygodnika Polskiego" i pełniej zarysować sylwetkę jego najaktywniejszego współpracownika - Ludwika Piekarskiego. Zarówno pierwszy redaktor pisma - Wincenty Jordański, jak i jego wydaw­ cy, bracia W. i M . Musiałowie oraz por. Jan Blichiewicz nie należeli, jak się wydaje, do tego kręgu Polaków, którzy związani byli z Tyflisem od dawna, niekiedy od paru pokoleń. Nie znajdujemy ich wśród setek znanych nam nazwisk rodzin polskich mieszkających tu przed I wojną światową. Jak już wiemy, jeden z wydawców „Tygodnika", Jan Blichiewicz w 1918 r. był oficerem w stopniu porucznika, a więc człowiekiem stosunkowo młodym. Na Kaukazie znalazł się być może, dopiero w czasie wojny. Ze zdjęcia wydawcy i redaktora pisma, M . Musiała, ofiarowanego w 1918 r. L. Piekar­ skiemu, również spogląda na nas człowiek młody, dwudziestoparoletni zale­ dwie, w mundurze oficera [?] marynarki. Stosunkowo niedawnym mieszkańcem Tyflisu był też inż. Ludwik Roch Piekarski, który osiadł tam wraz z rodziną około 1911 r. Miał wówczas lat nieco ponad 40, pochodził z Warszawy i był specjalistą od urządzeń wodo­ ciągowo-kanalizacyjnych. Przed przyjazdem do Tyflisu przebywał w innych miastach imperium, m.in. w Twerze i w Saratowie, gdzie w 1900 r. zawarł związek małżeński z Zofią Konstancją Ruszczykowską. Od 1908 r. państwo Piekarscy mieszkali w Kijowie. Pan Ludwik pracował tam w Miejskim Biurze Technicznym, a jego żona była działaczką Polskiego Towarzystwa „Oświata" (Piekarski 1994, s. 143). Jak wynika z rodzinnych dokumentów, po przybyciu do Tyflisu L. Piekarski podjął pracę w tutejszym przedstawi­ cielstwie specjalizującego się w instalacjach wodociągowych, kanalizacyjnych i sanitarnych, Warszawskiego Biura Technicznego K. Mateckiego, którym kierował Wiktor Rossman. Inżynier Piekarski musiał być nie tylko dobrym specjalistą w swojej dziedzinie, lecz również człowiekiem rzutkim, energicz­ nym i pełnym inicjatywy, bo oprócz kierowniczego stanowiska w firmie zdobył szybko pozycję w tutejszej społeczności i zaufanie władz miejskich. 1 2 1 Panom red. M . Piekarskiemu i dr. A. Stawarzowi, dyrektorowi Muzeum Niepodległości wdzięczny jestem za umożliwienie mi skorzystania z tych materiałów i tekstu Glosy do Przed­ wiośnia jeszcze w trakcie korekty oraz za wszelkie informacje. Naramiennik munduru rysuje się na zdjęciu niezbyt wyraźnie, widoczna jest tylko jego górna część ze skrzyżowanymi kotwicami i biegnącym przez środek paskiem. 2 �110 ANDRZEJ WOŻNIAK W 1917 r. został członkiem Kaukaskiego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Należał do Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Piotra i Pawła i do Stowarzyszenia „Dom Polski". Prowa­ dził ożywioną działalność również w innych organizacjach i stowarzysze­ niach polskich w Tyfusie, tak licznych w czasie wojny i współtworzył nie­ które z nich. Od 1915 r. był korespondentem wydawanego w Petersburgu „Głosu Polskiego" (Piekarski 1994, s. 143). W czerwcu 1918 r. występuje z powodzeniem jako jeden z przedstawicieli Polaków - pracowników Kolei Bakińskiej (Zakaukaskiej) w rozmowach z ministrami nowopowstałego rzą­ du gruzińskiego - Kandelaki i Żuruli („Tygodnik Polski" - dalej „TP" - 1918, nr 3, s. 4). Kiedy został pracownikiem kolei - nie wiadomo. W styczniu 1919 r. L. Piekarski przeniósł się wraz z rodziną do Baku, gdzie także zyskał sobie wkrótce opinię „wielkiego społecznika" (Chodubski 1984, s. 98). Wyjeżdżając zabrał ze sobą parę kompletów „Tygodnika Polskiego", kończących się na numerze 6 z 7 lipca 1918 r. Również M . Piekarski pisze, że „ukazało się 6 numerów" tego czasopisma (Piekarski 1994, s. 144). Mamy podstawy przypuszczać, że tyfliski „Tygodnik Polski" był dziełem ludzi na tym gruncie nowych. Nie było wśród nich nikogo z kręgu daw­ nych, znanych działaczy Stowarzyszenia „Dom Polski" czy Towarzystwa Dobroczynności. „Tygodnik" powstał w momencie dla tutejszej Polonii przełomowym, kiedy podstawy jej stabilizacji materialnej, a nierzadko wręcz dobrobytu, zaczęły się gwałtownie załamywać, a perspektywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty ekonomiczne, bytowe, w roku 1918 były powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Tyflisie, choć na tle chaosu, nędzy i cierpienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium objętym rewolucją, Gruzja była oazą spokoju i obfitości. Kłopoty te znala­ zły odbicie we wszystkich numerach „Tygodnika", jeśli nawet nie w arty­ kułach, to w zamieszczanych na ostatniej stronie drobnych ogłoszeniach o sprzedaży odzieży, obuwia, o kursach zawodowych. Od pierwszego nu­ meru redakqa pisma dostrzegała powagę sytuacji i rozmiary zagrożenia, zwłaszcza w związku z „unaradawianiem" i reorganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego kraju. Instytucje, które od niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości Gruzji (26. V. 1918) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znaczna liczba Polaków zatrud­ nionych często na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia, a zwłaszcza w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie było to możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia wielu, a być może nawet większości polskich rodzin. Niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligenckich, których możliwości w tym względzie były bardzo �„TYGODNIK T Y F L I S K I " I TYFLISKA POLONIA 111 ograniczone, wyprzedaż dobytku stawała się czasem jedynym sposobem zdobywania środków do życia. Powrót do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Temat ten, o czym pisałem już wcześniej, przewija się przez wszystkie niemal numery „Tygodnika", a w niektórych zdecydowanie dominuje nad innymi. Z powrotami do kraju wiązało się również wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środ­ ków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłaszcza w rodzinach zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z terenów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspekty­ wach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające, zawodowe, o których stale pojawiają się w „Tygodniku" ogłoszenia lub obszerniejsze informacje. 2'nacznie rzadziej natomiast ukazywały się artykuły takie jak ten w numerze 6, w którym zastanawiano się nad perspektywami tych, co w Tyfusie zostają (D.J., Walka o byt, „TP" nr 6, s. 1). Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się kwe­ stia znajomości języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokole­ nia przedstawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd w nr 3 i 4 „Tygodnika" hasło: „Uczcie dzieci swe po polsku" i kursy dokształcające w „Domu Polskim" („TP" nr 2, s. 4). W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor podpisujący się D.J. apeluje aby nie wydawać pisemnych dowodów obywa­ telstwa, polskiego ludziom, „którzy poza nazwiskiem polskim, nic wspólnego z Polską nie mieli." Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca." („TP" nr 4, s. 3). Dodać jednak należy, że tego rodzaju akcenty, jak ten w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko. Problemy bytowe tyfliskiej Polonii, tematyka związana z wyjazdami, zajmują w dwu nieznanych dotąd numerach „Tygodnika Polskiego" (4 i 6) sporo miejsca, ale podobnie jak i w innych pozostaje go trochę na materiały historyczne, patriotyczne wiersze, kronikę i ogłoszenia. W obu numerach pisał oczywiście i L. Piekarski - o wiecu zwołanym przez redakcję „Tygodnika", o plantacjach herbaty w okolicach Batumu, o Pawle Różańskim, dowódcy oddziałku Polaków - zesłańców, którzy w latach trzydziestych XIX w. przedostali się z Kaukazu aż na Białoruś („TP" nr 6, s. 3). Podobna różnorodność zainteresowań charakteryzuje zresztą cały dorobek tego autora drukowany w „Tygodniku" - kilkanaście pozycji rzadko podpisanych pełnym imieniem i nazwiskiem, częściej inicjałami, czasem niesygnowanych . 3 3 Spis materiałów L . Piekarskiego zamieszczonych w „Tygodniku Polskim" znajduje się w posiadaniu red. M , Piekarskiego, �112 ANDRZEJ WOZNIAK LITERATURA C h o d u b s k i A. 1984 „Dom Polski" w Baku, „Przegląd Polonijny", R . X , nr 4, s. 95-109. Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. Mądzik M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Polonijny", t. 2, s. 47-62. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Piekarski M. 1994 Glosa do Przedwiośnia, „Niepodległość i Pamięć", R . I , nr 1, s. 143-158. „T P " 1918 „Tygodnik Polski", (R.I), nr 1 - 6 . W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. ANDRZEJ WOŹNIAK M O R E ABOUT " T H E POLISH W E E K L Y " A N D T H E POLISH C O L O N Y I N T B I L I S I Summary Three years ago ("Etnografia Polska" vol. 35; 1991) I published an article presenting the periodical "The Polish Weekly" which was issued by the Polish colony in the capital of Georgia in 1918. By then I had know only four copies (no-s 1, 2, 3, 5) which I found in the stores of the main University Library in Warsaw. Not much was known about the editorial staff or authors contributing to it. Some time ago I succeeded in finding some more issues and information about the editors. This article is the review of the contents of the newly discovered issues. In connection with it the problems of Polish colony in Georgia are discussed concerning the period of their coming back to independent Poland after the World War I . Translated by Anna Kuczyhska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1800df940de85ba49ed8b5ec77abc36.pdf c21882ae92b866368b406b0dd0d91ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1430 Title A name given to the resource "I po co ta granica?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.79-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) „I PO CO TA GRANICA?" Wy nie przekraczaliście żadnych granic, to one was przekroczyły... Lech Wałęsa na spotkainiu z Polakami w Wilnie, 26 kwietnia 1994 r. GRANICA - NOWY ELEMENT KRAJOBRAZU „[...] Mam zawsze jakieś bardzo przykre uczucie - napisał jesienią 1992 r. ks. prof. R. Dzwonkowski - gdy przekraczam granicę między Litwą i Biało­ rusią koło Bieniakoń i Solecznik, coraz bardziej teraz umacnianą betonem i drutem kolczastym. Tą granicą arbitralnie wyznaczoną przez Stalina ta sama pod każdym względem ludność - w ponad 80% polska - została nie tylko boleśnie i bez sensu podzielona, ale i odcięta od kultury i państwa, 0 które walczyła w czasie I I wojny światowej" {Za wschodnią granicą... 1993, s. 132). Podobne odczucia towarzyszą samym mieszkańcom Bieniakoń . Są one reakcją na powstanie granicy państwowej między Litwą i Białorusią. Granica ta, biegnąca północną krawędzią wioski, nie jest obecnie tak łatwa do przekroczenia jak wówczas, gdy dzieliła dwie socjalistyczne republiki radzieckie: litewską i białoruską. Druty kolczaste, szlabany, budki wartow­ nicze, wydzielone stanowiska dla kontroli celnej i paszportowej pojawiły się w krajobrazie Bieniakoń na początku lat dziewięćdziesiątych. Przecięły szosę wiodącą m.in. do Wilna, a od strony Litwy - do Lidy, Nowogródka, Pińska 1 innych miejscowości leżących na terenach obecnej Białorusi, wciąż jeszcze stanowiąc obcy, nie do końca zaakceptowany i zrozumiały element nowej 1 1 W X - X I 1992 oraz V I I 1993 r. w Bieniakoniach (a także w kilku innych miejscowościach grodzieńszczyzny: Poleckiszkach, Konwaliszkach, Baranowiczach, Iszkołdzi, Darewie, Tarta­ kach, Porozowie, Wołkowysku, Rosi, Lidzie, Białohrudzie, Trokielach, Mochawiczach i in.) przeprowadziłam badania terenowe, których celem było m.in. określenie wyznaczników iden­ tyfikacji etnicznej i warunków, w jakich kształtowała się świadomość narodowa Polaków mieszkających na Kresach północno-wschodnich. W samych Bieniakoniach przeprowadziłam 60 wywiadów. Prace realizowane były w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeo­ logii i Etnologii P A N a Instutitem Iskusstvovedenija, Etnografii i Foklora A N Białorusi. Ich wstępne wyniki opublikowałam w „Przeglądzie Wschodnim" (Kabzińska-Stawarz 1992/93). �80 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzeczywistości. Niektórzy z moich informatorów mówili ze zdziwieniem: „Też coś! Granica! I po co ta granica?" (kobieta, lat 38); „Teraz to granica. Co to się robi! Granica!" (mężczyzna, lat 40). Posterunek graniczny był jedną z pierwszych widomych oznak nowych czasów. Ich początek wyznacza moment przekształcenia dawnych socja­ listycznych republik radzieckich: litewskiej i białoruskiej, w samodzielne państwa (suwerenność Białorusi została ogłoszona 19 IX 1991 г., Litwy zaś - 11 I I I 1990). Wydarzenia te, aczkolwiek zaburzyły pewien ład, do którego ludzie zdążyli już przywyknąć, są nieporównywalne np. z innym granicznym momentem, jakim było wkroczenie wojsk radzieckich na Kresy (czy też na tzw. w nomenklaturze radzieckiej - Zachodnią Białoruś) 17 września 1939 r. oraz przekazanie Wilna Litwie 10 października tegoż roku, zgodnie z usta­ leniami paktu Ribbentrop-Mołotow. Trzeba jednak podkreślić, że fakty, które dziś określa się - bez eufemizmów - mianem eksterminacji polskiej mniejszości narodowej i ludobójstwa , w znacznym stopniu przyspieszyły krystalizaqe świadomości narodowej ludności żyjącej na oderwanych od Polski terenach. Także jeden z moich informatorów stwierdził: „Przed wojną, to wszyscy tu byli «tutejsi». Dopiero wojna zmusiła ludzi do określenia się, kim są. Niektórzy dopiero jak przyszła władza radziecka zrozumieli, że za Polski było im lepiej, choć wcześniej nieraz na Polskę pluli [...]. Dopiero jak się zaczęło wywożenie, represje, ludzie zrozumieli, że są Polakami, uświadomili to sobie" (mężczyzna, lat 64) . Inny informator natomiast powiedział, że jeszcze dziś „ludzie są tutaj [tj. w Bieniakoniach - I . K-S] bez narodowości". Jego zdaniem, większą świadomość mają np. Polacy w Lidzie i jej okolicach (mężczyzna, lat 70). Z opinią tą nie zgodziły się jednak cztery inne osoby uczestniczące w wywiadzie. N i potwierdzają jej też wyniki wielu rozmów przeprowadzonych przeze mnie z innymi miesz­ kańcami wioski . 2 3 e 4 2 Na ten temat ukazało się już wiele prac. Ich przytaczanie w tym miejscu nie jest - moim zdaniem - konieczne. Chciałabym natomiast zwrócić uwagę na wypowiedzi ks. Dzwonkowskiego w sprawie eksterminacji (Za wschodnią granicą... 1993, s. 145-152). Por. uwagi na temat kształtowania się świadomości narodowej, zwłaszcza zaś uświada­ miania sobie ojczyzny ideologicznej, w artykule Ciesielskiego i in. (1992, s. 17). Jak piszą autorzy, według skrajnych opinii, wspomniany proces trwał niekiedy do lat okupacji. Z moich badań wynika jednak, że dziś jeszcze w niektórych przypadkach można mówić o braku świadomości narodowej. Odrębnych badań wymaga problem tzw. „tutejszych" (por. też uwagi J. Jurkiewicza na ten temat; Jurkiewicz 1992, s. 235). Zdaniem A. Sadowskiego natomiast, przywiązuje się zbyt mało uwagi do stanu świadomości narodowej mieszkańców pogranicza (Sadowski 1994, s. 231). Według danych przytoczonych przez Eberhardta, w 1989 r. w Lidzie mieszkało 140739 Polaków, tj. 40,2% ludności. Białorusini stanowili 43,7% mieszkańców, Rosjanie - 12,7%, inni - 3,4% (Eberhardt 1992/93, s. 553). Zdaniem jednego z działaczy polonijnych z Lidy nato­ miast, znaczna część ludności pochodzenia polskiego, stanowiącej - jak powiedział - ok. 37% mieszkańców miasta, nie identyfikuje się już z polskością. Niektórzy prowadzą nawet działal­ ność antypolską. Symptomatyczne jest i to, że na 35 000 Polaków mieszkających w Lidzie zaledwie w 20-30 rodzinach rozmawia się po polsku (wywiad przeprowadziłam w lipcu 1993 r.) 3 4 �„I PO CO TA GRANICA? 81 Znamienne są natomiast słowa W. Nowickiego, który pisał o tym prze­ łomowym momencie dziejów, gdy dawni towarzysze dziecięcych zabaw, a potem - walk z Niemcami, stali się nagle politycznymi przeciwnikami, wrogami: „Poznałem świat, jego ludzi i przywódców, nie rozumiejąc ich słów, gier, dążeń i aspiracji. Dowiadywałem się, że moja ojczyzna, to nie żadna Polska, albo Litwa, ale jakaś Zapadnaja Białoruś czy Grodzieńska Gubernia" (Nowicki 1993, s. 130). Działania wojenne, których odczuwalną konsekwencją była zmiana przynależności państwowej znacznej części lud­ ności kresowej, stały się zarazem cezurą, datą graniczną, którą dziś jeszcze operują Polacy mieszkający na dawnych Kresach, gdy mówią o tym, co działo się „za polskie czasy", „gdy tu była Polska". Wszystko, co wyda­ rzyło się potem miało już miejsce „tutaj, na Białorusi", „za Sowietów", „za (lub w - ) ruskie czasy". W wyniku przeprowadzonych w okresie wojennym podziałów polityczno-administracyjnych ówczesnego Związku Radzieckiego Bieniakonie znalazły się tuż przy północnej granicy republiki białoruskiej. Stąd już tylko ok. 50 km do Wilna i zaledwie 5 do słynnych dziś m.in. z walki o prawa mniej­ szości polskiej na Litwie Solecznik. Przypomnę, że w rejonie solecznickim Polacy stanowią, według różnych szacunków, od 79,6% do 81,3% miesz­ kańców . W rejonie wileńskim mieszka 63,5% Polaków, w samym Wilnie zaś - 18,8% . Jak wynika z relacji mieszkańców Bieniakoń, istnienie granicy między republikami nie było tak wyraźnie odczuwalne jak obecnie, gdy zamiast republik sąsiadują ze sobą dwa odrębne państwa. Konsekwenqa ich pow­ stania jest nie tylko wytyczenie i wyraźne wyznacznie granicy w przestrzeni. Efekty nowych podziałów są bardziej znaczące dla lokalnych społeczności. Powodują określone zmiany w świadomości, decydując też o zachowaniach mieszkańców Bieniakoń, Solecznik i innych miejscowości przygranicznych. Stopniowo będą one zapewne wpływać na kształt stosunków białorusko-litewskich i losy mieszkańców tych państw. Okaże się też z czasem czy granica stanie się otwarta - jak to ma miejsce dzisiaj np. na zachodzie Europy, czy też zasieki z drutu pozostaną trwałym elementem krajobrazu i na dobre zapadną w ludzką świadomość. Ważny jest tu również tzw. czynnik psychologiczny. Przekraczanie granicy - ze względu na obecność umundurowanych celników, długie godziny oczekiwania na kontrolę i konieczność posiadania dokumentów upoważniających do przejazdu, u wielu osób budzi lęk, niekiedy zniechęca do podróży.Trudno też przy­ zwyczaić się do nowych porządków i przepisów związanych z przekracza­ niem granicy, którą do tej pory bez najmniejszych trudności pokonywano rowerem, samochodem lub autobusem, wioząc dowolne produkty. Jedną 5 6 5 Mniejszą liczbę podaje T.S. Szayna (1993, s. 8). O ponad 80% mieszkających w rejonie solecznickim pisze natomiast P. Łossowski (1992, s. 76). Szayna (1992, s. 8-9). 6 �82 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ z przyczyn, dla której kontakty między mieszkańcami Bieniakoń i Solecz­ nik czy Wilna ulegają stopniowemu ograniczeniu są rosnące ceny biletów i benzyny, a także trudności z jej zdobyciem, nieregularnie kursujący transport autobusowy itp. P O S T R Z E G A N I E RÓŻNIC Jeden z informatorów T. Szayny powiedział: „Za czasów Związku Ra­ dzieckiego nie było żadnej granicy między Białorusią i Litwą, a poza tym to są ci sami ludzie po obu stronach - Polacy". Inny informator zaś stwierdził: „To jest efekt tych wszystkich lat, że dzisiejsi ludzie robią różnice między Polakami z Białorusi i Polakami z Litwy" (Szayna 1993, s. 28). Jednakże od początku okresu „pieriestrojki", a także powstania samodzielnego państwa białoruskiego oraz litewskiego sytuacja po obu stronach granicy państwowej różnicuje się coraz bardziej. Odmienne jest m.in. tempo realizacji reform ekonomicznych i ich efekty. Zmiany te są postrzegane także przez mieszkań­ ców Bieniakoń. Ich zdaniem, kiedy Litwa i Białoruś istniały w ramach jednego państwa, poziom życia ludności był podobny. Obecnie zauważalna staje się przede wszystkim poprawa zaopatrzenia sklepów na Litwie, w tym również w atrakcyjne towary importowane. Ceny są jednak bardzo wysokie, a zarobki niewielkie. W porównaniu z Litwą - sklepy na Białorusi wyglądają ubogo, a wiele podstawowych towarów można nabyć tylko „po spiskach", tj. na tzw. kartki, talony. Dla ochrony rynku wewnętrznego Litwa wpro­ wadziła ograniczenia wwozu i wywozu określonych produktów, zwłaszcza artykułów spożywczych. Decyzje te, jakkolwiek na ogół zrozumiałe - przyjmowane są krytycznie, m.in. przez rodziny mieszkające po obu stro­ nach granicy, które do tej pory bez ograniczeń (najczęściej dla zaspokojenia indywidualnych potrzeb) wymieniały między sobą np. produkty rolne na towary zakupione w sklepach. Obawa przed kontrolą celną i nieznajomość przepisów powodują, że nawet przewóz niewielkich ilości mleka, śmietany, jajek czy ziemniaków z własnych gospodarstw z Bieniakoń do krewnych w Solecznikach rodzi stres, niepewność. Moi informatorzy podkreślali też, że nowe przepisy uderzyły w samych Litwinów. Wielu z nich zaopatrywało się bowiem dotąd w podstawowe artykuły na Białorusi, gdzie ceny są dużo niższe w porównaniu z Litwą. Na marginesie dodam, że kiedy późną jesienią 1992 r. rozmawiałam z mieszkańcami Bieniakoń, bardzo często spotykałam się z postawami współ­ czucia dla ludności litewskich miast, która - ze względu na kryzys energetyczny - mimo pierwszych mrozów, musiała przebywać w nie opalanych domach i urzędach, przypłacając to utratą zdrowia. Cieszono się natomiast, gdy rodzina lub znajomi mogli przyjechać do Bieniakoń, znajdując tu gorącą wodę i prawdziwe ciepło domowego ogniska. Wiejskie budynki, opalane grubymi bierwionami drewna, funkcjonowały niezależnie od kryzysów paliwowych. �„I PO CO TA GRANICA? 83 Poza różnicami w obecnej sytuacji ekonomicznej Litwy i Białorusi po­ strzegano także i podkreślano w rozmowach różnice między dzisiejszym poziomem życia mieszkańców państwa białoruskiego, a okresem istnienia w ramach ZSRR. Zdaniem większości informatorów, w tamtych czasach żyło się łatwiej, podaż towarów była zdecydowanie większa, ceny zaś - ni­ skie. Pod tym względem warunki życia 2mieniły się wyraźnie na gorsze, stały się bardziej uciążliwe. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Wpierw było lepiej, lżej było co kupić czym teraz. Chleb wpierw buchanka była za 20 kopiejek, 18 i 14, a teraz to 9 rubli, ale po niedzieli będzie droższy [...] po 30" (kobieta, lat 65) . Tego typu wypowiedzi powtarzały się bardzo często, a rosnące ceny pieczywa były najczęściej wymienianym wskaźnikiem negatywnie ocenianych zmian ekonomicznych. Mieszkańcy Bieniakoń odczuli także inne skutki prowadzonej w szybkim tempie reformy gospodarczej na Litwie. Przede wszystkim poraz pierwszy zetknęli się z nieznanym w okresie istnienia ZSRR problemem bezrobocia. W samych Bieniakoniach możliwości pracy poza rolnictwem zawsze były niewielkie: szkoła, sklep, urząd gminny, poczta, transport, szpital. Najwięcej chętnych mógł przyjąć kołchoz, jednak wielu starych i nowych mieszkańców broniło się przed pracą w nim, za co zresztą byli w różny sposób szykano­ wani przez władze . Przez wiele lat największym ośrodkiem zapewniającym pracę mieszkańcom Bieniakoń było Wilno. Według szacunków miejscowej ludności, od okresu powojennego do lat; 1992-1993 pracowało tam regular­ nie 80% mieszkańców wioski. Znaleźli oni zatrudnienie na kolei, wykonując rozmaite prace od maszynisty, tokarza, tragarza do sprzątaczki wagonów, a także w wileńskich zakładach przemysłowych, m.in. w fabryce urządzeń grzejnych, w handlu i usługach, na lotnisku, gdzie przede wszystkim sprzą­ tali samoloty oraz budynki. Zdaniem jednego z informatorów: „nasi tam czarną pracę wykonują, tylko kilku jest na lepszej pracy, nasi - czarnoroboczy" (mężczyzna, lat 62). Moi informatorzy byli jednak najczęściej zadowoleni ze swoich zajęć. Codziennie też specjalny pociąg dowoził ich, a przy okazji - także wielu podróżnych, do Wilna. W taki sam sposób najczęściej wracali do domu. W ostatnich latach sytuacja jednak zmieniła się dla nich niekorzystnie. W ramach reformy zaczęto bowiem m.in. zwalniać pracowników. Bezrobocie dotknęło kilka rodzin bieniakońskich, których członkowie pracowali dotąd w Wilnie. Mówiono mi również o znajomych i krewnych stale mieszkających na Litwie, którzy także stracili pracę. Część z tych osób przyjechała nawet do Bieniakoń, by szukać tu zatrudnienia, niektórzy zadeklarowali chęć wyjazdu na stałe na Białoruś. Znalezienie 7 8 7 W lipcu 1994 г., bochenek dotowanego chleba kosztował 200-300 rubli białoruskich, w listopadzie tegoż roku - 613 rubli. Poza naciskami ekonomiczno-politycznymi próbowano wywierać presję na ludzi wy­ śmiewając się np. z ich przywiązania do polskości, tradycji itp. Jak wspominała jedna z infor­ mátorek, przedstawiciele nowej władzy szydzący z jej ojca, który odmawiał pracy w kołchozie, mówili: „Co, biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony" (kobieta, lat 66). 8 �84 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pracy staje się jednak poważnym problemem. W Bieniakoniach bowiem, podobnie jak w całym rejonie werenowskim, do którego należy wioska, i w wielu innych regionach Białorusi bezrobocie dotyka coraz więcej osób. Nawet kołchoz boryka się z trudnościami, nie mając zbytu na produkty, które dotąd wysyłano do Rosji. W najtrudniejszej sytuacji, co zgodnie podkreślali wszyscy informatorzy, znajduje się młodzież i średnie pokolenie. Młodzi nie wiążą zresztą najczę­ ściej swojej przyszłości z Bieniakoniami. Pragną się uczyć, zdobyć zawód, znaleźć pracę w mieście. Wyjeżdżają do Mińska, Grodna, Lidy, Homla i Witebska, a nawet do Moskwy. Wybierają najczęściej studia medyczne, ekonomiczne, techniczne. Dlaczego jednak nie studiują w pobliskim Wilnie? Odpowiedzi udzieliła mi jedna z kobiet (lat 65), która powiedziała: „Wilno naszych nie przyjmuje." Trudno powiedzieć, czy tak jest w istocie. Faktem jest natomiast, że wśród osób studiujących na Litwie Polacy stanowią zale­ dwie 2% (Łossowski 1992, s. 70). Mieszkańcy Bieniakoń i innych badanych miejscowości z uwagą śledzą wydarzenia polityczne na Litwie i Białorusi. Niepokój budzi przede wszyst­ kim zaostrzający się coraz wyraźniej konflikt między Litwinami i Polakami. Wielu stwierdza, że po początkowym okresie nadziei, jaki obudziła „pieriestrojka" oraz powstanie samodzielnego państwa litewskiego i białoruskiego, a także np. prowadzona z rozmachem działalność Związku Polaków na Białorusi, sutuacja ludności polskiej na Litwie i Białorusi wyraźnie się po­ gorszyła . Z wypowiedzi badanych osób wynika jednocześnie, że nowym, nieznanym wcześniej zjawiskiem są dla nich konflikty etniczne. Idealizuje się przy tym najczęściej lata dzieciństwa, „polskie czasy", przedstawiając je tak, jakby były okresem utraconego raju. 9 STOSUNKI E T N I C Z N E Dla wielu moich informatorów z Bieniakoń nowym zjawiskiem jest też bezpośrednie sąsiedztwo mieszkających w wiosce przedstawicieli innych na­ rodowości. Ich zdaniem, w Bieniakoniach zawsze żyli Polacy. Dopiero w czasie wojny i po niej przybyli tu przedstawiciele innych narodowości: Rosjanie, Białorusini , Ukraińcy, Ormianie. Większość informatorów, re­ prezentujących ludność pochodzenia polskiego, podawała, że w Bieniako­ niach mieszka ok. 80% Polaków (informację tę potwierdziła także urzęd­ niczka z rady gminnej - „sielsowietu"). W tej grupie informatorów były jednak również osoby, które twierdziły, że w wiosce przeważa ludność 10 9 Por. opinię P. Łossowskiego na ten temat (Łossowski 1992). Są oni zazwyczaj utożsamiani z Rosjanami i określani tym samym terminem. Zjawisko to odnotowano już we wcześniejszych okresach historycznych: patrz пр.: Kubiak 1992, s. 25-26. 1 0 �„I PO CO TA GRANICA? 85 niepolska: „Teraz to tu są wszyscy. I Polacy i Ruskie i Bielorusy. Ruskich teraz więcej jak Polaków. Powychodzili za mąż w Rosji, teraz tu wracają i domy budują. Było 3088 rodzin, teraz jest więcej" (kobieta, lat 65) . Według opinii dwóch Białorusinek natomiast - liczba ludności polskiej w Bieniakoniach stanowi ok. 50% mieszkańców. Jedna informatorka-Białorusinka powiedziała zaś, że Polaków jest tu mniej niż połowa. Wymieniany przez większość informatorów pochodzenia polskiego pro­ cent ludności polskiej w Bieniakoniach, a także - okręgu werenowskim, jest bardzo zbliżony do ofíqalnych wyników spisu ludności. Wynika z nich m.in., że okręg werenowski należy do tych okręgów obwodu grodzień­ skiego, w których liczba ludności polskiej jest szczególnie wysoka. Według spisu z 1959 г., w obwodzie grodzieńskim mieszkało 332,3 tys. Polaków, tj. 46,3%, w okręgu werenowskim zaś - było ich 18654, tj. 86,4% ludności. Białorusini stanowili 7,2%, Rosjanie - 5,0%, inni - 1,4% (dane te przytacza Eberhardt 1992/93, s. 548; por. też informacje o liczbie Polaków na s. 544, 546-547). Spis z 1989 r. wykazał natomiast, że w obwodzie grodzieńskim było 300,8 tys. Polaków, w okręgu werenowskim mieszkało 38671 osób narodowości polskiej, tj. 82,9% ogółu ludności. Białorusini stanowili tu 10,9% mieszkańców, Rosjanie - 3,2%, inni - 3,0 (Eberhardt 1992/93, s. 553-554). Według informacji kilku mieszkańców Bieniakoń, wśród „innych" znajdują się m.in. rodziny ormiańskie. Generalnie, zdaniem Eberhardta, „gdyby spis ludności był przeprowadzony dwa lub trzy lata później, w okresie rozbudzenia się polskiej tożsamości narodowej, wyniki byłyby inne". Prawdopodobnie ok. 600 tys. mieszkańców Białorusi, a nie 418 tys., jak to wykazał spis, deklarowałoby w sposób jednoznaczny narodowość polską (Eberhard 1992/93, s. 554). Dodam tu, że według niektórych szacun­ ków działaczy Związku Polaków na Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas swoich badań, liczba ta wynosi nawet ok. dwóch milionów. Zaledwie kilku informatorów, mówiąc o przedwojennych mieszkańcach Bieniakoń spontanicznie wymieniło Żydów. Inni mówili o Żydach dopiero w odpowiedzi na moje bezpośrednie pytanie. Wszyscy jednak twierdzili, że Żydzi i Polacy żyli ze sobą w zgodzie. Ze współczuciem mówili też o tych, którzy zostali wywiezieni i zamordowani w czasie wojny. Nikt z wywiezio­ nych nie powrócił do Bieniakoń, a synagoga została zamieniona na klub. Świadectwem występujących obecnie antagonizmów - nie przybierają­ cych, na szczęście formy otwartego konfliktu, są wypowiedzi wskazujące na sposób postrzegania przedstawicieli innych narodowości, przypisywanie im określonych cech, układających się w pewien stereotypowy obraz Litwina, Białorusina lub Rosjanina. (Z drugiej strony powstaje podobna 11 1 1 Według danych udostępnionych mi w bieniakońskim „sielsowietie", na początku 1993 r. w samych Bieniakoniach mieszkało 1578 osób (liczba gospodarstw - 545), w całej gminie było 4113 osób (liczba gospodarstw - 1442). W urzędzie nie dysponowano jednak danymi z ostat­ niego spisu ludności, w którym znajdują się m.in dane na temat narodowości mieszkańców. �86 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ stereotypowa sylwetka Polaka). Do podstawowych cech przypisywanych Litwinom należy przede wszystkim zły stosunek do Polaków; stało się to widoczne zwłaszcza w ostatnich latach. Mówiono o odmawianiu Polakom mieszkającym na Litwie od dziesiątków lat prawa do stałego pobytu w tym państwie. Zarzucano też Litwinom, iż pousuwali polskie napisy, zastępując je litewskimi, że zabraniają Polakom wstępu do Katedry wileńskiej , nadto - o czym już była mowa, zwalniają ich z pracy i wprowadzają rygorystyczne przepisy dotyczące wywozu i wwozu określonych towarów. (Według opinii jednej z Białorusinek mieszkającej w Bieniakoniach natomiast, Litwini zwal­ niają z pracy przede wszystkim Białorusinów). Podkreślano również, że Litwini często nie chcą rozmawiać z Polakami udając, że nie rozumieją polskiego, a przecież na terenach, gdzie ludność polska sąsiaduje z litewską wielu Litwinów zna ten język dość dobrze. Dodatnią cechą w obrazie Litwinów jest natomiast wysoki poziom ich kultury, dobra organizacja pracy, oszczędność, czystość oraz to, że nie ulegli rusyfikacji w takim stop­ niu jak np. Białorusini. Zdaniem niektórych moich informatorów, mówiąc o dych stosunkach litewsko-polskich nie należy generalizować. Wiele osób bowiem nadal zachowuje się wobec Polaków pozytywnie, mimo zmian ofic­ jalnej polityki. Zanotowane przeze mnie wypowiedzi nie odbiegają zasadniczo od tych, jakie zarejestrowali inni badacze (np. Kuśmierz 1991; Szayna 1993), w wie­ lu przypadkach są nawet łagodniejsze, bardziej wyważone, mimo napiętej sytuacji etnicznej na Litwie. T. Szayna np. przytacza wyniki badań i cytaty z rozmów, które bardzo wyraźnie wskazują na negatywny stosunek Litwi­ nów do ludności polskiej. Pisze on, że Polacy traktowani są tu wręcz jak okupanci, element niechciany, wrogi, destrukcyjny, pośrednie narzędzie sowietyzaqi i kontroli Litwy. Oficjalna propaganda głosi, że na Litwie nie ma Polaków, są tylko Litwini spolonizowani w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomina się m.in., że chrzest został pierwotnie przyjęty od Krzyżaków, nie od Polaków, o czym wiele osób nie wie. Działacze litewscy mówią nawet o kompleksie antypolskim Litwinów, który zarazem jednoczy ich niezależnie od innych przekonań. Panuje też przekonanie, że ci, którzy nie uczą się litewskiego są polskimi szowini­ stami. Niektórzy informatorzy Szayny przyznawali, że trudno im zmienić nastawienie do Polaków nawet jeśli w bliskich kontaktach okazują się oni mili, kulturalni i inteligentni. Szayna podkreśla, że ze szczególną ostrością występują napięcia w rejonach wiejskich. W miastach są one nieco słabsze (Szayna 1993, s. 9-19). Zdaniem Szayny, stosunki etniczne na Litwie różnią się od stosunków na Białorusi. Tu bowiem kontakty między Polakami i Białorusinami ocenia się na ogół jako dobre, normalne, choć zdarzają się pojedyncze sytuacje kon­ fliktowe, budzące irytację. „Wyczuwalne są - jak pisze Szayna - podskórne 12 1 2 O niszczeniu symboli polskości na Litwie pisze też np. Szayna (1993, s. 12-13). �Д PO СО ТА GRANICA? 87 napięcia, a antypolski jad sączony przez prasę rzutuje na relacje inter­ personalne" (Szayna 1993, s. 44). Zdaniem moich informatorów natomiast, na znanych im terenach nie ma przejawów otwartego konfliktu polsko-białoruskiego. Najczęściej podkreślano, że wszyscy żyją ze sobą w zgodzie. Także w samych Bieniakoniach „ludzie się nie kłócą, dużo pracują, nie mają czasu na kłótnie" (kobieta, lat 65). „Z Polakami na Białorusi mają lepiej. Tu są wszyscy równi. Tam na Litwie Polaków nie lubią" (mężczyzna, lat 69). Warto jednak oddać również głos przedstawicielom innych narodowości, by poznać ich opinię o sytuacji etnicznej i sposób postrzegania Polaków. Jedna z mieszkających w Bieniakoniach Białorusinek powiedziała np. [w tłum.]: „Jak nastała swoboda religijna - Polacy shardzieli, podnieśli głowy i zaczęli mówić, że Rosjanie [Ruscy] nie są u siebie, że my jesteśmy tu obcymi ludźmi, że przyjechaliśmy na ich ziemie, polskie". Dodała też, że Polacy nie uznają małżeństw mieszanych i otwarcie występują przeciw już istniejącym związkom tego typu. „Rodzice nie pozwalają np. córkom wy­ chodzić za mąż za Białorusina lub Rosjanina, chcą żeby Polacy żenili się z Polkami i brali śluby kościelne [...]". Kiedy wtrąciłam, że są przecież również Bialorusini-katolicy kobieta zawołała [w tłum.]: „Nigdy o takich nie słyszałam! Białorusin zawsze jest prawosławny. Może kiedyś jak był przymu­ szony, to się deklarował jako katolik, ale tak to Białorusin jest prawosław­ ny, a Polak to katolik. [...] W ogóle, po co te podziały: katolik, prawo­ sławny? Bóg jest jeden i powinien być jeden kościół i jedna religia." (kobie­ ta, lat 46). Po dłuższej rozmowie kobieta złagodziła nieco pierwotną opinię i powiedziała, że nie wszyscy Polacy są niechętni Rosjanom. Jej zdaniem, zależy to od kultury człowieka i wykształcenia, jak wszędzie. Przytoczonej tu opinii informatorki, wedle której Białorusin = prawo­ sławny, nie potwierdzają np. księgi parafialne, prowadzone w bieniakońskim kościele od 1990 r. Wynika z nich m.in., że wśród osób, które zawarły ślub kościelny - obok Polaków wyznania rzymskokatolickiego, stanowiących zdecydowaną większość, było również kilka osób narodowości niepolskiej, reprezentujących to wyznanie. W 1990 r. np. na 74 osoby, które wzięły ślub w kościele przy 7 widniała informacja „ochrzczony w cerkwii" (z podaniem miejsca chrztu). Jedna z tych osób była narodowości białoruskiej, dwie - rosyjskiej, przy pozostałych brak było informacji o narodowości. W 1991 r. na 70 małżonków 9 osób nie było Polakami - 5 osób to Biało­ rusini, 2 - Ukraińcy, przy 2 brakowało informacji o narodowości; 6 z tych osób reprezentowało wyznanie rzymskokatolickie, 3 - prawosławne. W 1992 r. na 35 ślubów (zawartych do 4 X I tego roku) przy 2 osobach widniała informacja: „prawosławny, przyjął wiarę katolicką". Mówiąc o stosunkach polsko-litewskich lub polsko-białoruskich nie­ którzy informatorzy wskazywali dla porównania na charakter relacji między Litwinami i Białorusinami, a Rosjanami. Zdaniem wielu z nich, Rosjanie są traktowani przez Litwinów gorzej niż Polacy, z większą niechęcią. „Litwini gorzej się odnoszą do Rosjan. Jak ktoś mówi po rosyjsku, to są gorsi niż �88 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dla Polaków, lepiej mówić po polsku" (kobieta, lat 50). Czy można jednak mówić o konflikcie? Z badań Szayny wynika, że nie istnieje konflikt rosyjsko-litewski, ani rosyjsko-białoruski. Niektórzy Litwini twierdzą tylko, że Rosjanie zachowują się mniej kulturalnie (Szayna 1993, s. 34-44). Także niektórzy spośród moich informatorów podkreślali, że Rosjanie są mniej kulturalni, pracowici i gospodarni niż np. Litwini i Polacy. Nie umieją też oszczędzać. Cechy te znalazły wyraz w powiedzeniu: „Iwan zarobił, Iwan prorobił" (mężczyzna, lat 68). Z badań Szayny wynika natomiast, że nie­ którzy Białorusini uważają, iż „byłoby lepiej gdyby Rosjanie opuścili Biało­ ruś, ponieważ kultura białoruska ma silniejsze związki z kulturą polską" (Szayna 1993, s. 40). Niektórzy spośród moich informatorów twierdzili, że nie ma wyraźniej­ szych różnic między Polakami i Rosjanami: „Rosjanie są jak i my. Nie wyróżnia się ich, kto jest Rosjanin, kto Polak. Początkowo jak oni tu zaszli, to się źle odnosili, ale teraz się nie wyróżniają, to nie gra roli, kto Polak, a kto Rosjanin. Rosjanie są teraz, jak i my [...] tylko, że po rosyjsku mówią. Rosjanie mówią też i po białorusku, nawet i po polsku mówią. [...] Są kulturalne rodziny, np. lekarze, grzeczni, inteligentni" (mężczyzna, lat 69). Dla większości jednak podstawową różnicę między Polakami i Rosjanami (a także Białorusinami i Ukraińcami) stanowi wyznanie: „Oni [Rosjanie] się nie uważają za katolików. Jak są nasze święta to pracują, ale się więcej przytrzymują niż Polacy, starsi przychodzą do kościoła, się modlą, stara Rosjanka-Ukrainka przychodzi do spowiedzi do księdza" (kobieta, lat 67). Proboszcz bieniakoński próbuje walczyć ze stereotypem Rosjanin = prawo­ sławny tłumacząc, że kościół katolicki jest kościołem ponadnarodowym, dla Polaków - zwłaszcza starszego pokolenia - pozostaje on jednak najczęściej kościołem polskim. 13 I N T E G R A C Y J N A F U N K C J A W I A R Y I K W E S T I A JĘZYKA Wiele wypowiedzi wskazywało na integrującą rolę kościoła w Bienia­ koniach, do którego przychodzą nie tylko Polacy, lecz także Białorusini, Rosjanie i Ukraińcy. Zdaniem niektórych informatorów, modlą się oni „po swojemu", a więc inaczej niż Polacy. Żegnają się też jak prawosławni. Wszystko jednak rozumieją. Księża zaś znają rosyjski i białoruski, mogą więc spowiadać osoby nie mówiące po polsku, udzielać im sakramentów. Nikt z informatorów-Polaków nie wspominał natomiast o obecności w Bie­ niakoniach prawosławnych-praktykujących, choć - jak twierdziła informatorka-Białorusinka - niektórzy prawosławni jeżdżą na nabożeństwa do Lidy. Według niej, wszystkie osoby reprezentujące to wyznanie czekają na otwarcie cerkwii w Werenowie. Tzn. powstrzymują się od działań, które mogłyby urazić uczucia katolików. �„I PO CO TA GRANICA?" 89 Choć dostrzegano, że do kościoła przychodzą osoby różnych naro­ dowości, jak też i to, że wielu Rosjan przyjęło katolicyzm, ochrzciło się i wzięło ślub kościelny, co potwierdzają wpisy w księgach parafialnych, to jednak najczęściej okazuje się, że stereotyp Polak = katolik jest silnie zakorzeniony w świadomości mieszkańców. Wskazują na to bezpośrednie rozmowy. Znamienna jest także wypowiedź jednej z kobiet, która po­ wiedziała: „Tutaj nie liczy się nikt Białorusinem, każdy jest Polakiem. Tutaj jest takie pojęcie między ludźmi prostymi, że jak katolik to Polak" (kobieta, lat 65). Stwierdzenie to nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistości, jednakże jest istotne dla badania sposobu jej postrzegania i funk­ cjonowania wspomnianych stereotypów . Moi informatorzy uważali też najczęściej wyznanie za podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Warto tu dodać, że - zdaniem niektórych badaczy, dla określenia świadomości narodowej kryterium wyznaniowe jest o wiele bardziej wiarogodne niż językowe . Tym większe znaczenie dla obecnych i przyszłych pokoleń Polaków ma - jak sądzę - swoboda wyznania i nieograniczony dostęp do praktyk religijnych. Istotne jest zarazem kształtowanie i upowszechnianie postaw tolerancji wobec innych wyznań i narodowości. Ostatnio sporną kwestią staje się język nabożeństw w kościołach na Litwie i Białorusi. Polacy najczęściej chcieliby zachować język polski. Jak powiedział jeden z informatorów Szayny: „Nie chcemy mszy po białorusku. Kościół jest bastionem polskości i nawet w czasach carskich nie było problemu z używaniem języka polskiego w kościele" (Szayna 1993, s. 40; por. też: Eberhardt 1992/93, s. 554). Wielu spośród moich informatorów - zwłaszcza należących do starszego pokolenia - również twierdziło, że do kościoła nie powinno się wprowadzać białoruskiego: „Są takie plany. To dla młodzieży, żeby zrozumiała, ale niech się uczy! Są polskie szkoły, mogą się uczyć!" (kobieta, lat 62). Inna informátorka powiedziała: „A komu to potrzebne? Rosjanie i Białorusini chodzą do kościoła, po 14 15 1 4 Należy dodać, że mimo utożsamiania Kościoła rzymskokatolickiego z Kościołem pol­ skim są na Białorusi Białorusini-katolicy, a także nieliczne przypadki Polaków wyznania prawosławnego. Osoby te - jak pisze Eberhard, pochodziły przede wszystkim z małżeństw mieszanych prawosławno-katolickich. „Zgodnie z antypolskim ustawodawstwem rosyjskim dzieci z takich małżeństw nie mogły być wyznania katolickiego" (Eberhardt 1992/93, s. 531). Por. też informacje o działalności Białoruskiej Katolickiej Hromady, istniejącej od 13 I V 1991 г., skupiającej świadomych Białorusinów wyznania katolickiego, podane przez Sadowskiego, 1994, s. 234. Na temat stereotypu Polak = katolik, Białorusin = prawosławny patrz też пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kaczan (1927); Waldenberg (1992, s. 119) i in. R. Dzwonkowski zwraca natomiast uwagę, że badacze zachodni zajmujący się historią Kościoła w Z S R R nierzadko nie dostrzegają obecności Polaków na tych terenach po I I wojnie światowej. Nie­ którzy, пр. E . Milcent, twierdzą nawet, że „prawie wszyscy Polacy zostali odesłani do Polski" (Dzwonkowski 1992, s. 114). Na temat języka i wyznania jako wyznaczników świadomości narodowej mieszkańców Białorusi szerzej pisze m.in. Eberhardt (1992/93, s. 527-556). 1 5 �90 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ polsku się modlą, rozumieją, różaniec odmawiają, młodzież niech się uczy" (kobieta, lat 66). Tylko nieliczni uważali, że msze można odprawiać w kilku językach, zwłaszcza tam, gdzie mieszkają większe grupy przed­ stawicieli różnych narodowości. Na terenach zamieszkałych w większości przez ludność polską - nabożeństwa powinny być jednak odprawiane w języku polskim, tym bardziej, że jest on zrozumiały dla innych, miesz­ kających od dawna wśród Polaków narodowości. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Są takie plany, że biskup chce wprowadzić białoruski do kościoła, ale to może na wschodniej Białorusi... Tutaj to by było nie­ możliwe" (kobieta, lat 65). Inny informator stwierdził: „Język nie powinien być białoruski w kościele, bo my Polaki, więc trzeba po polsku. I on musi być w kościele" (mężczyzna, lat 68). Wskazywano też często na przykład księdza z pobliskich Konwaliszek, który próbował wprowadzić zwyczaj streszczania kazań wygłaszanych podczas mszy i przekazywać ich treści - przede wszystkim nie znającej polskiego młodzieży - po rosyjsku. Spotkał się on z negatywnymi reakcjami ludności i musiał zaniechać tego typu działań. Niektóre osoby doszły nawet do wniosku, że ksiądz nie jest pewnie Polakiem, a Białorusinem. Na konflikty wokół kwestii języka nabożeństw zwraca uwagę Eberhardt. Pisze on m.in., że choć „wśród katolików narodowości polskiej mieszkają­ cych na Białorusi panuje powszechne przekonanie, że w Kościele rzymsko­ katolickim powinien dominować język polski, nawet jeśli nie wszyscy wierni go znają", to „władze białoruskie ciągle widzą w Polakach «skatolicyzowanych» Białorusinów i dążą do całkowitej białorutenizacji Kościoła rzymskokatolickiego. Ostatnio wysuwany jest [też] projekt usunięcia z Biało­ rusi pracujących tam księży polskich" (Eberhardt 1992/93, s. 554). Trzeba poza tym zaznaczyć, że dla Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi zachowanie języka polskiego w kościele ma ogromne znaczenie także z innych względów. Nie chodzi tu wyłącznie o przekaz treści reli­ gijnych - te bowiem, wobec słabej znajomości języka polskiego, zwłaszcza wśród młodego pokolenia Polaków na Białorusi - nie przez wszystkich mogą być odbierane - lecz o identyfikację z kościołem, który określany jest jako „polski" oraz o zachowanie poczucia tożsamości, więzi z pol­ skim etnosem i kulturą, w czym kościół odgrywa zasadniczą rolę mimo swego ponadnarodowego charakteru. Bardzo często moi informatorzy podkreślali właśnie tego typu zależności mówiąc: „Jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła". Jeden z mieszkańców Bieniakoń stwierdził natomiast: „Ludzie przyznają się do kultury polskiej. Niektórzy liczą, że kultura polska jest wyższa niż kultura białoruska [...] Nie ma taki człowiek jakiejś samoświadomości swojej, ale jeśli u niego jest tam zapisane, że on jest Polak, to on będzie dążył do tamtej kultury polskiej, przede wszystkim przez kościół. Jaka to może być inna kultura tu, na naszych terenach? Tylko przez kościół [...] Jeżeli liczy, że on Polak, to znaczy, że kultura polska. Jeśli z kościoła zabiorą język, to znaczy część kultury, to co pozostaje się? �Д PO СО ТА GRANICA?" 91 Pozostaje się tylko pozostać się Białorusinem. Dlatego, że nie czyta w języku polskim [...]" (mężczyzna, lat 43). Przez wiele lat dla znacznej części Polaków na Białorusi kościół był jedynym miejscem, gdzie można było usłyszeć polską mowę. Najstarsi mieszkańcy Bieniakoń np. podkreślają, że nawet pracujący tu w okresie międzywojennym ksiądz Stragas - Litwin mówił po polsku i odprawiał msze w tym języku. Dziś jeszcze, obok swej zasadniczej funkcji, kościół pełni rolę nauczyciela języka polskiego, przyczyniając się do jego ożywia­ nia. Podstawową instytucją powołaną do nauczania języka powinna jednak być przede wszystkim szkoła. W tym przypadku sytuacja ludności polskiej na Litwie zawsze była znacznie lepsza niż na Białorusi. Przez cały okres powojenny dzieci miały bowiem możliwość nauki polskiego, aczkolwiek i w tym przypadku nie obeszło się bez konfliktów, a liczba szkół z językiem polskim stopniowo malała . Na Białorusi natomiast w okresie władzy radzieckiej zamknięto szkoły polskie, wprowadzając nauczanie w języku rosyjskim (por.: Łossowski 1992, s. 7(3-71). Do rzadkości należały pla­ cówki, gdzie nauczano dzieci po białorusku. Rosyjski pełnił też funkcję języka państwowego. Dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięć­ dziesiątych, z inicjatywy działaczy Związku Polaków na Białorusi, roz­ poczęto proces reaktywowania polskiego szkolnictwa w miejscowościach zamieszkałych przez ludność Polską. Otwarto klasy z wykładowym języ­ kiem polskim, stworzono też dzieciom i młodzieży możliwość nauki w ra­ mach tzw. zajęć fakultatywnych . W Bieniakoniach rozpoczęto nauczanie polskiego w szkole w 1991 r. Z możliwości poznania tego języka sko­ rzystało wówczas ok. 100 z 300 uczniów. Stopniowo jednak liczba uczących się polskiego zmniejszyła się. Niektóre dzieci zrezygnowały z powodu kłopotów z nauką, inne uległy pośrednio naciskom władz oświatowych na rodziców, których przekonywano, że nauczanie dzieci polskiego jest działaniem bez przyszłości. Tylko bowiem dobre opanowanie języka państwowego może zapewnić młodym ludziom naukę zawodu, zdobycie wykształcenia, a co za tym idzie - zajęcie wyższego miejsca w hierarchii społecznej. 16 17 1 6 Na pewne uprzywilejowanie szkolnictwa polskiego na Litwie w stosunku do innych obszarów Z S R R , zwraca m.in. uwagę Łossowski. Podaje on jednak również, że stan szkolni­ ctwa w języku polskim, osiągnięty na Litwie w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, jest systematycznie ograniczany. W końcu lat osiemdziesiątych działały na Litwie tylko 92 szkoły z polskim językiem wykładowym, w porównaniu z 263 szkołami tego typu czynnymi w latach 1953-1954. Oprócz tego istniały jeszcze 83 szkoły z klasami, w których prowadzono zajęcia w języku polskim (Łossowski 1992, s. 70-71; na ten temat patrz też пр.: Koprukowniak 1992). Dokładniejsze dane na temat organizacji szkolnictwa polskiego na Białorusi w latach 1990-1993 można znaleźć m.in. w „Głosie znad Niemna", 19-25 kwietnia 1993 г., s. 2. Inte­ resujące materiały statystyczne przytacza również G . Hlebowicz w opracowaniu pt. „Szkol­ nictwo polskie na Białorusi", mpis. opr. na zamówienie Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" (w posiadaniu autorki). 1 7 �92 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wydaje mi się jednak, że dla Polaków na Białorusi i Litwie, a także w innych państwach powstałych w wyniku rozpadu b. ZSRR, nauka języka polskiego jest dziś po prostu koniecznością. Nie tylko dlatego, że język zaliczany jest często do podstawowych wyznaczników samoidentyfikacji narodowej, aczkolwiek nie jest to jedyne i niezawodne kryterium (por.: Eberhard 1992/93; Kabzińska-Stawarz 1992/93 i in.). Nie popełnię chyba pomyłki mówiąc, że jeśli nie zostaną stworzone dalsze- lub chociażby utrzy­ mane istniejące już instytucjonalne możliwości nauki języka polskiego - za jakiś czas kolejne pokolenia Polaków mieszkających w sąsiednich państwach, w których rolę języka państwowego pełnią dziś najczęściej inne języki niż obowiązujący do niedawna rosyjski, nie będą się mogły ze sobą porozumieć, oddalając się coraz bardziej nie tylko od siebie, lecz i od wspólnych, rodzinnych korzeni. Niemożliwy stanie się też kontakt za pośrednictwem języka polskiego z Polakami, którzy mieszkają na stałe w Polsce, jak również z rozsianą po całym świecie Polonią. Konieczny jest przede wszystkim rozwój szkolnictwa polskiego na Biało­ rusi. Jak bowiem podaje Szayna, tylko 13,3% mieszkających tu Polaków uważa język polski za język ojczysty, 63,9% - białoruski, 22,6% - rosyjski. Na Litwie sytuacja jest inna. Aż 85% Polaków uważa bowiem język polski za rodzimy, 9, 2% wymieniło rosyjski, 5% zaś - litewski (Szayna 1993, s. 8, 33). Jak każda mniejszość narodowa, tak i Polacy mieszkający na Litwie i Białorusi muszą oczywiście nauczyć się języka państwowego. Trzeba jed­ nak powiedzieć, że większe trudności sprawia dobre opanowanie litew­ skiego. Białoruski bowiem należy do tej samej rodziny języków słowiańskich i - jak wykazują przytoczone tu dane - znany jest większości Polaków na Białorusi. Nie jest to jednak najczęściej język literacki, lecz tzw. „mowa prosta", gwarowa odmiana białoruskiego. Niektórzy mieszkańcy Bieniakoń mówili o niej także: „nasza mowa", „tutejsza". Moi informatorzy podkreślali, że stopień znajomości języka polskiego na Litwie i Białorusi jest różny. Dodawali też, iż przez cały okres powojenny Polacy na Litwie mieli dostęp do szkół z językiem polskim, podczas gdy na Białorusi przekaz tego języka następował wyłącznie w niektórych rodzinach i poprzez nieliczne, czynne kościoły. Jak powiedziała jedna z informátorek: „W Solecznikach mówią więcej po polsku, tu - «po prostu». To to samo, co białoruski, ale trochę zmieniony" (kobieta, lat 63). Dostrzegano też pewne różnice w brzmieniu, melodii samego języka: „Na Litwie Polacy inaczej mówią, śpiewnym językiem, więcej ostrym tutaj" (kobieta, lat 65) . Wska­ zywano także na pewne różnice lokalne, np. na lepszą znajomość języka polskiego wśród ludności mieszkającej w dawnym zaścianku szlacheckim Brażelce, leżącym w pobliżu Bieniakoń. 18 1 8 O języku Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi patrz пр.: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1992, s. 149-152; Kurzowa 1992, s. 127-132; Zielińska 1993, s. 19-28 i in. �Д PO СО ТА GRANICA?" 93 SWOBODA R E L I G I J N A - C E C H A N O W Y C H CZASÓW Znamienne, że wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam, mówiły o obec­ nych kłopotach z zaopatrzeniem, zatrważającej drożyźnie, bezrobociu, braku perspektyw dla młodzieży i innych negatywnych zjawiskach obecnego okresu, zarazem jednak stwierdzały, że dawniej żyło się wprawdzie lepiej pod wględem ekonomicznym, ludzie nie mieli jednak swobód religijnych, poniszczono kościoły, prześladowano księży i wiernych. Moi informatorzy często też porównywali sytuację Kościoła na Litwie i Białorusi. Ich zdaniem, była ona znacznie korzystniejsza dla mieszkańców Litwy. Nie ograniczano tam dostępu do kościoła, odprawiano msze w języku polskim, czynne było ponadto seminarium duchowne w Kownie. „Na Litwie nie było tak strasznie, jak tutaj. Rosjanie wprawdzie rządzili, ale ludzie swoje mieli" (kobieta, lat 66). „Na Litwie było inaczej. Do pionierów i do Komsomolu - musiał, ale nie prześladowali ich, że chodzili do kościoła" (kobieta, lat 40). Trzeba jednak wyjaśnić, że choć istotnie w porównaniu z Białorusią sytuacja ludzi wierzących na Litwie była mniej tragiczna, nie oznacza to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną niezależnością. Swoboda działania była pozorna. Istnieją też dowody na prześladowanie Kościoła, niszczenie jego struktury, walkę z religią. Wystarczy chociażby przypomnieć fakt zlikwidowania seminarium duchownego w Wilnie w mar­ cu 1945 г., deportacje ok. 1/3 litewskiego kleru na Daleką Północ w latach 1945-1951 i wysiedlenie ogromnej większości duchowieństwa narodowości polskiej z Wilna w 1948, akty zastraszania wiernych i osób duchownych, karania ich więzieniem, a także przypadki mordowania szczególnie nie­ wygodnych osób, odgórną likwidację zakonów męskich i żeńskich w 1947 г., inflitragę środowiska księży, zamykanie kaplic oraz niektórych kościołów w miastach i doprowadzanie ich do ruiny. (Na początku lat sześćdziesiątych wysadzono np. w powietrze wileńskie Trzy Krzyże). Zdaniem A. Hlebo­ wicza, z którego pracy zaczerpnęłam wspomniane tu przykłady, „kościół katolicki na Litwie w okresie powojennym przeszedł prawdziwą Drogę Krzyżową. Z pewnością na Litwie trudniej byłoby całkowicie, jeżeli to w ogóle możliwe, zniszczyć katolicyzm niż na Białorusi czy Ukrainie, nie wspominając o Rosji bądź Syberii. Z drugiej jednak strony ze względu na posiadaną moc i siłę Kościół ten podlegał bardzo intensywnym repre­ sjom, objawiających się w wielotysięcznych aresztowaniach, konfiskatach majątków kościelnych, desakralizacji świątyń [...]" (Hlebowicz 1993, s. 9-46; cyt. ze s. 38) . Informacje o prześladowaniach i aktach zabójstwa księży objęte były jednakże głęboką tajemnicą i nie docierały do ludności tak na Litwie, jak w sąsiednich krajach czy republikach. Stąd też - być może - wrażenie większej swobody, zwłaszcza jeśli za jej wskaźnik przyjmie się jedynie możliwość udziału w nabożeństwach w Ostrej Bramie czy kościele 19 Autor pisze także o historii kościoła na Białorusi i w kilku innych republikach b. Z S R R . �94 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ solecznickim i porówna ten nieskrępowany - jak by się mogło wydawać - dostęp do kościołów z losem świątyni w samych Bieniakoniach (i wielu innych okolicznych miejscowościach). O D B U D O W A KOŚCIOŁA Początki kościoła bieniakońskiego sięgają 1634 r. Tu brali ślub: Andrzej Kalinowski i Zofia Puttkamerówna, córka Wawrzyńca i Maryli z Wereszczaków, matka bł. Rafała Kalinowskiego. W 1900 r. stary budynek kościel­ ny rozebrano i zbudowano nowy kościół dekanalny. Proboszczem był wów­ czas ks. Tadeusz Zahorski. W okresie międzywojennym w Bieniakoniach pracował ks. dziekan Dominik Gajlusz. Wikarym był ks. Apolinary Zubelewicz. W połowie 1947 r. ks. Zubelewicz został powołany na stanowisko proboszcza w Konwaliszkach, gdzie nie było kapłana. Ksiądz Gajlusz nato­ miast 8 czerwca 1951 r. został bezpodstawnie aresztowany, osądzony i ska­ zany na 25 lat łagrów. (Jak mówią w Bieniakoniach, wydały go dwie miejscowe kobiety, które pojechały do władz w Grodnie z fałszywym oskar­ żeniem, jakoby ksiądz występował przeciwko władzy radzieckiej i przecho­ wywał broń). Zmarł w 1953 r. w Irkucku i tam został pochowany. W Bienia­ koniach jest jego symboliczna mogiła. W 1955 r. władze wyraziły zgodę na dojazdy ks. Zubelewicza (raz w miesiącu) do Bieniakoń i odprawianie mszy św. Sytuacja ta trwała do 1961 г., kiedy to zezwolenie cofnięto. Kościół obłożono wysokimi podatkami, których mieszkańcy nie byli w stanie spłacić mimo wielkiej ofiarności. (Niektórzy mówią, że pieniądze zebrano, jeden z członków komitetu kościelnego przepił je jednak w restauracji w Grodnie). Wobec tego władze przejęły kościół na własność, zabierając klucze od niego komitetowi kościelnemu. Na początku lat siedemdziesiątych w plebanii i drugim budynku przykościelnym urządzono szpital psychiatryczny, kościół zaś zamieniono na skład opału: węgla, koksu i torfu . Taka sytuacja miała miejsce do 1988 r. Mieszkańcy Bieniakoń znają historię kościoła i opowiadają ją chętnie. Wspominają też z wielkim szacunkiem i uznaniem obu księży, którzy byli z nimi w najtragiczniejszym okresie stalinowskich prześladowań, tj. „w same trudniejsze czasy". Obaj mają tu wręcz opinię świętych. W okresie „pieriestrojki" w Bieniakoniach, podobnie jak w wielu innych miejscowościach znajdujących się na terenach b. ZSRR, rozpoczęto walkę 0 odzyskanie zamkniętej w czasach stalinowskich świątyni. Mieszkańcy wio­ ski spontanicznie, z nieukrywaną dumą i radością mówili mi o niełatwych 1 żmudnych zabiegach, w wyniku których - w X I I 1888 r. - władze zdecydo­ wały się wreszcie na oddanie kościoła. Od tego tematu zaczynało się wiele 20 2 0 Podstawowe dane ukazujące historię kościoła widnieją m.in. na tablicy umieszczonej w przedsionku świątyni; patrz też: Lisiak 1993, s. 14. �J. PO CO ТА GRANICA? 95 Rye. 1. Odnowiony kościół w Bieniakoniach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 rozmów. Wspominano też o straszliwej dewastacji obiektu, zniszczonego nie tylko w wyniku użytkowania budynku niezgodnie z przeznaczeniem, lecz także w efekcie kradzieży i rozmyślnych aktów wandalizmu. Z dawnego wyposażenia świątyni ocalały jedynie trzy relikwie, przechowane przez kogoś w Wilnie, a także krzyż, schowany w domu p. Edwarda Klusewicza i monstrancja, którą dwie miejscowe kobiety zdołały wynieść z kościoła i - owinąwszy w płócienne ręczniki - przekazały p. Ignacemu Wojsznisowi. Przechował on ponadto 9 ornatów. Kiedy w grudniu 1988 r. kościół został otwarty - mężczyzna ten przyniósł przechowywaną przez lata monstrancję. Odzyskano też część schodów wiodących niegdyś do ołtarza. Jeden z miesz­ kańców zwrócił też oryginalną pieczątkę kościelną z napisem: „Decani Bieniaconensis + sigillum + ". Nie udało się jednak odzyskać większości rozkradzionych lub przekazanych do innych kościołów paramentów litur­ gicznych i elementów wyposażenia wnętrza. Budowa kościoła połączyła mieszkańców Bieniakoń i 29 innych na­ leżących do parafii wiosek. Przyjeżdżano kolejno, według ustalonego planu, nie żałując czasu, pieniędzy ani wysiłku. Na placu budowy codziennie przebywało ok. 100 osób. Pracowano bez względu na pogodę. W ciągu dwóch dni oczyszczono wnętrze świątyni, umyto ściany i - jak wspominają wszyscy informatorzy - wywieziono kilka przyczep ptasiego nawozu. W ciągu dwóch i pół miesiąca uporano się ze zniszczeniami, brudem. Odmalowano ściany, położono nowy dach, oszklono okna. Przywrócono zdewastowanemu kościołowi wygląd godny świątyni. Moi informatorzy �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podkreślali, że w odbudowie brali udział nawet ci, którzy wcześniej przy­ czynili się do grabieży kościoła i jego zniszczenia, a także ci, którzy obecnie nie chodzą na msze. Pomagali także Rosjanie i modlili się razem ze wszystkimi o odzyskanie kościoła. Na prośbę mieszkańców Bieniakoń zakonnice z wileńskiego klasztoru wykonały ornaty i szarfy. Z Wilna sprowadzono też kilka obrazów. Obecny ksiądz przywiózł z Polski żłóbek i obrazy przedstawiające kolejne stacje drogi krzyżowej. Zakupiono je ze składek mieszkańców. Część wyposażenia kościoła ufundowały osoby prywatne z Bieniakoń, a także wywodzące się stąd rodziny mieszkające w Polsce. Tak więc współdziałanie przy odbudowie bieniakońskiego kościoła miało nie tylko wąski charakter lokalny, lecz wybiegło znacznie poza granice wioski i samej parafii . W opinii miejscowej ludności, otwarcie kościoła parafialnego w Bieniakoniach podniosło rangę miejscowości. Dla ludności polskiej proces odzys­ kiwania kościołów ma także znaczenie symboliczne. Jak bowiem wiadomo, kościół katolicki jest dla Polaków podstawowym symbolem polskości, a za­ razem - jej bastionem. W okresie, w którym kościół bieniakoński był nieczynny i kiedy usilnie walczono z różnymi przejawami wiary w Boga, część ludności nie zarzuciła praktyk religijnych. Niektórzy dorośli mieszkańcy Bieniakoń jeździli na msze do pobliskich Konwaliszek lub Solecznik, w większe święta zaś (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało) - do Ostrej Bramy w Wilnie; niektórzy jechali do Lidy. Czasem brano ze sobą dzieci, było to jednak wielkie ryzyko. Specjalna ustawa zabraniała bowiem katechizowania dzieci i młodzieży do lat 18 oraz chodzenia do kościoła . Obecność dziecka w kościele mogła spowodować cofnięcie zgody księdzu na wykonywanie posług kapłańskich. Niemal wszyscy moi informatorzy wspominali, że w czasie nabożeństw nauczyciele stali na drogach wiodących do kościoła i pilnowali, by żaden uczeń nie wszedł do świątyni. Tych, którzy nie przestrzegali zakazu - wyprowadzali za ucho, ośmieszali w szkole, dokuczali im w różny sposób. Bez względu na ewentualne represje wożono natomiast małe dzieci do kościołów na Litwie lub do Konwaliszek, by je ochrzcić. W świątyniach tych zawierano także liczne małżeństwa i odprawiano msze za zmarłych. Chowa­ no ich natomiast na bieniakońskim cmentarzu, bez obecności księdza, Od p. Klusewicza wypożyczano jedynie komżę i krzyż ocalały z przedwojennego kościoła. Starsze osoby czytały okolicznościowe modlitwy, grób kropiono wodą święconą. Zapraszano też członków orkiestry dętej z Domu Kultury 21 22 2 1 O losach bieniakońskiego kościoła piszę szerzej w artykule pt. Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, złożonym do druku w Redakcji „Literatury Ludowej". Rozporządzenie zabraniające nauczania religii dzieci i młodzieży do lat 18 zostało wydane w 1919 r. i - jak pisze R. Dzwonkowski - była „konsekwentnie aplikowane przez 70 lat i jeszcze na początku panowania Gorbaczowa usiłowano je stosować." Od 1921 r. natomiast obowiązywało cenzurowanie kazań (Za wschodnią granicą... 1993, s. 57). 2 2 �97 Д PO СО ТА GRANICA? w Werenowie, którzy grali na cmentarzu marsza żałobnego. Dopiero w 1989 r. urządzono w Bieniakoniach pierwszy od wielu lat w pełni katolicki pochówek z udziałem księdza, który na miejscu odprawił mszę za duszę zmarłego i poprowadził kondukt pogrzebowy z kościoła na cmentarz. Pierw­ szy raz od lat zabrzmiał też głos dzwonów. W czasach poprzedzających „pieriestrojkę" zabraniano bicia w dzwony. Nie zmusiło to jednak Kościoła do milczenia. Dzięki odzyskaniu i odbudowie świątyni mieszkańcy Bieniakoń nie mu­ szą już jeździć na msze na Litwę lub do Konwaliszek, jak to czynili przez lata, „urywając guziki w autobusach" i licząc na przygodnych kierowców. Mają teraz kościół na miejscu. Po wielu latach Bieniakonie znów stały się znaczącym ośrodkiem kultu religijnego. (Rekompensuje to również w ja­ kimś stopniu utratę statusu miasteczka, jakim były przed wojną). Kościoły w Solecznikach lub Wilnie mają jednak stałe miejsce w tradycji rodzinnej. Pozostały także symbolem polskości. Na szczególne podkreślenie zasługuje rola starszych kobiet w podtrzymaniu wiary w rodzinach i tradycji religijnych. Tak w Bieniakoniach, jak innych miejscowościach, uczyły one dzieci modlitw i pieśni, katechizowały . Nie­ rzadko zmuszały wręcz swoich dorosłych synów czy córki do wzięcia ślubu w kościele w Solecznikach lub Wilnie, nie bacząc na ich opory. Wprawdzie - jak podkreślano - nie było formalnego zakazu brania ślubów kościelnych, wiele osób obawiało się jednak, że mogłyby stracić pracę lub usunięto by je ze studiów, gdyby wzięły ślub w kościele lub tylko poszły na mszę. 23 „MY, BIENIAKOŃCY" Historia obszaru, na którym znajduje się dzisiejsza Białoruś jest - jak wiadomo - burzliwa. (Podobnie jak w przypadku Polski, trudno tu mówić o stabilności i dłuższych okresach pokoju). Wielokrotnie zmieniała się jego przynależność państwowa, przeprowadzano też rozmaite podziały admini­ stracyjne w ramach jednego państwa (patrz P - Eberhard 1992/93; Kosman 1979 i in.). Zmiany te decydowały o losach ludności i musiały kształtować świadomość mieszkańców poszczególnych terenów, podobnie jak dzieje się to współcześnie. Niestety, z braku odpowiednich materiałów, które pozwo­ liłyby spojrzeć szerzej na określone procesy historyczne oczyma ich bezpo­ średnich świadków i uczestników możliwość realizacji badań nad świadomo­ ścią jest bardzo ograniczona. Ograniczenia te są tym większe, im dalej chcielibyśmy się cofnąć w czasie i ukazać sposób postrzegania wydarzeń historycznych przez członków określonych społeczności. n 2 3 Zdaniem ks. Dzwonkowskiego, „należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie kościoła w Z S R R , bo była ona zasadnicza [...]"; Z a wschodnią granicą... 1993, s. 256. �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Kiedy mieszka się na pograniczu, mając za sąsiadów przedstawicieli różnych narodowości, w naturalny sposób pojawia się pytanie: kim ja jestem? Dziś zadaje je sobie przede wszystkim młode pokolenie. Jak powie­ dział nauczyciel historii w bieniakońskiej szkole, p. Ryszard Gryszko, niektórzy uczniowie dociekają nawet czy są Słowianami, czy Litwinami. Pytania te dotyczą - rzecz jasna korzeni, odległych, nieznanych przodków, etnogenezy ludności Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny oraz okresów, których nie obejmuje rodzinna tradycja i pamięć. Pojawienie się pytań 0 ewentualne litewskie pochodzenie wśród młodych mieszkańców Bienia­ koń nie powinno budzić zdziwienia. Miejscowość ta nie tylko leży na granicy z Litwą. Znajduje się tu również wiele śladów świadczących o obec­ ności Litwinów na tych terenach. Jednym z nich jest m.in. nagrobek byłego proboszcza bieniakońskiego, na którym napisano po litewsku: Kunigas Jonas Stragas, mire 1921 M . Kovo 12 G. Amziads 50 metu. Nieopodal spoczywają księża o polskich nazwiskach: Tadeusz Zahorski, proboszcz bieniakoński, który zmarł we wrześniu 1907 г., Kazimierz Kulbacki, pro­ boszcz bieniakoński i dziekan raduński (ur. w 1796 - zm. w 1856 г.), Broni­ sław Iwaszkiewicz, który - podobnie jak ks. Stragas - zmarł na tyfus w 1921 r. Na przykościelnym cmentarzu pochowani zostali także dobrodziejowie kościoła: Józef at Górski (zm. w 1952 r.) i Jan Jankowski (zm. w 1928). Na miejscowym cmentarzu znajdują się natomiast mogiły z napisami w ję­ zyku polskim, litewskim i rosyjskim. Nierzadko przy tym informacje o oso­ bach z tej samej rodziny podane są w różnych językach. Za pośrednictwem prasy np. do młodzieży docierają też koncepcje badaczy, wedle których pierwotnie ziemie te były zamieszkałe przez ludność pochodzenia litew­ skiego, która przyjęła wyznanie rzymskokatolickie, a następnie uległa slawizacji. Z drugiej strony uczeni białoruscy twierdzą, że ludność mieszkająca na terenach historycznej Ziemi Wileńskiej i Ziemi Grodzieńskiej „była od zara­ nia białoruska, tyle że zamiast prawosławia przyjęła katolicyzm"(na ten temat patrz пр.: Eberhardt 1992/93, s. 533, 537-538). Na lekcjach historii uczniowie poznają dzieje ziem, na których mieszkają 1 procesy etniczne, jakie miały tu miejsce. W szkole otwarto też muzeum regionalne. Jest tu dział archeologii, etnografii, literatury, historii. Więk­ szość eksponatów, zebrały same dzieci, wyciągając je ze strychów i zakamar­ ków wiejskich domostw. W muzeum szkolnym wiele miejsca zajmują materiały prezentujące sylwetkę i twórczość A. Mickiewicza, który - podobnie jak jego wielka miłość Maryla z Wereszczaków Puttkamerowa - był związany z Bieniakoniami (miejscowość leży na trakcie mickiewiczowskim i jej zwiedzanie znajduje się w programie wycieczek podążających śladami Wieszcza, którego narodowość jest dziś także przedmiotem sporów). W pobliżu Bieniakoń, w Bolcienikach, w tzw. gaiku, znajduje się głaz narzutowy, zwany „ka­ mieniem miłości". To tu - jak głosi miejscowa legenda - poeta siadywał codziennie przez tydzień, czekając na Marylę, a gdy nie przychodziła �,1 PO CO TA GRANICA? 99 Rye. 2. Bieniakonie, groby rodzinne Puttkamerów Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 - uwięziona w domu przez zazdrosnego męża, wyciął nożem w kamieniu widoczny do dziś krzyż . W okresie stalinowskim i przez wiele kolejnych lat miejsce to skazane było na zapomnienie, jak większość innych pamią­ tek przeszłości. Nieliczni już starzy mieszkańcy Bieniakoń wspominają minione piękno tego zakątka, rosnące tu wspaniałe drzewa i z żalem dodają, że z czasem wszystko to zamieniło się w „dzikie chaszcze"... W ostatnich latach sytuacja jednak poprawiła się, gdyż o porządek wokół kamie­ nia i na terenie gaiku zaczęli dbać pracownicy pobliskiego Kołchozu im. J. Gagarina. Znakiem nowych czasów jest też odnowienie zaniedbanego grobu Maryli oraz mogił członków jej rodziny: hr. Felicji z Kieniewiczów Puttkamerowej, Karoliny z Puttkamerów Janowej Rychle wieżowej, uczest­ niczki Powstania 1863 г., a także innych osób, które zostały pochowane przy kościele i na bieniakońskim cmentarzu. Wróćmy jednak do kwestii świadomości narodowej. Młodzi ludzie, z którymi rozmawiałam uważali się przeważnie za Polaków. Decydowała o tym świadomość polskich korzeni: „Dziadowie i pradziadowie byli Pola­ kami, to i my jesteśmy" - mówiono najczęściej. Znajomość języka polskiego natomiast rzadko była wyznacznikiem tożsamości etnicznej dla młodego 24 2 4 Informacje o „kamieniu miłości", a także historii romansu Mickiewicza i Maryli można też m.in. znaleźć w książce białoruskiego pisarza Lewkowa (Ljaukou 1992, s. 194-196). �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pokolenia. Inaczej natomiast twierdzili na ogół ludzie starsi, którzy mówili: „Co to za Polak, który nie mówi po polsku!" Często utożsamiano polskość z katolicyzmem, mimo że dostrzegano, iż do kościoła chodzą też przed­ stawiciele innych narodowości (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Można się jednak zastanawiać nad tym, w jakim stopniu w przypadku poszczególnych osób reprezentujących młode pokolenie o stwierdzeniu: ,jestem Polakiem" decyduje własny, świadomy wybór, na ile zaś jest to deklaraqa ukształtowana przez naciski rodziny, poczuwającej się do polskości. Prowadziłam badania przede wszystkim wśród dorosłych, z młodzieżą szkolną zaś rozmawiałam najczęściej w obecności rodziców, dziadków, co powodowało, że moi rozmówcy czuli się skrępowani i raczej niechętnie udzielali odpowiedzi. Zaledwie kilka razy mogłam porozmawiać z małymi dziećmi i efekty tych rozmów wydają mi się szczególnie ciekawe. Wskazują bowiem na mogące istnieć w poszczególnych przypadkach różnice pokole­ niowe w kwestii poczucia tożsamości narodowej. Podczas gdy wielu doro­ słych, a także część młodzieży podkreśla swoją polskość, wskazując na korzenie rodzinne, przodków, to już w przypadku dzieci świadomość ta - j a k się okazuje - nie zawsze istnieje. Dziecko może też deklarować przyna­ leżność do innej grupy niż np. uczyniliby to jego rodzice. Posłużę się tu dwoma przykładami. Przykład pierwszy: Odszukałam dom kobiety, która - zdaniem osób, wskazujących mi jej adres - jest Polką. Drzwi otworzyła 8-9-letnia dziewczynka (jak się okazało - córka kobiety, z którą chciałam porozmawiać). Zapytała opryskliwie: ,,kawo nada?" Spytałam o mamę lub innych dorosłych członków rodziny. Odpowiedziała, że mama jest w pracy, a mieszkająca z nimi babcia - w szpitalu. Zamieniłam jeszcze kilka zdań z dziewczynką (cały czas rozmawiałyśmy po rosyjsku). W pewnym momen­ cie zapytałam, jakiej narodowości są osoby mieszkające w tym domu. Dziewczynka wzruszyła ramionami i odparła - „zdies, żiwut normalnyje ljudi!" - A twoja mama kim jest? - „Ona russkaja" (jak już wspomniałam, według innych osób kobieta ta jest Polką) - A ty? Dziewczynka nie udzieliła odpowiedzi, lecz widać było, że pytanie sprawiło jej kłopot. Drugi przykład. Siedziałam na dziedzińcu kościoła, czekając na księdza proboszcza. Podeszła trójka dzieci w wieku 5-7 lat. Spytałam, czy nie widziały księdza. Najstarsza dziewczynka odpowiedziała po rosyjsku, że ksiądz właśnie przyjechał. Potem pochwaliła się, iż chodzi z babcią do kościoła. Dowiedziałam się, że młodsi nie chodzą na msze, nie umieli jednak wyjaśnić, z jakiego powodu. Kiedy po dłuższej rozmowie zapytałam dzieci, jakiej są narodowości - nie wiedziały, co odpowiedzieć. Wówczas powiedziałam: „Wiem, że w Bieniakoniach mieszkają Białorusini, Rosjanie, Polacy, a także inne narodowości. Kim wy jesteście?" Odpowiedziały zgodnie: „My nie Poljaki, my Bieniakońcy!" Mogłam więc zarejestrować jeden z niewielu wprawdzie, ale jakże znamienny przypadek istnienia tzw. „tutejszych". Kategoria ta wystąpiła też w wypowiedziach kilku osób dorosłych. �, J PO CO TA GRANICA? 101 Najczęściej jednak dorośli informatorzy podkreślali, że zachowali na­ rodowość polską i że mają odpowiedni wpis w dowodzie dokumentujący ich polskość. Być może, w niektórych przypadkach podawane mi informacje o zachowaniu polskiego obywatelstwa nie były zgodne z prawdą. W tym momencie jednak nie chodziło o weryfikację danych, lecz o rejestraqe deklarowanego poczucia więzi z określoną grupą, narodem. O tym, że nie wszystkie informacje dotyczące narodowości mogły odpowiadać sytuacji faktycznej niech świadczy następujący przykład. W autobusie jadącym z Bieniakoń do Lidy rozmawiałam z kobietą, która powiedziała, że jest Polką. Dodała też, że każde z jej czworga dzieci jest również Polakiem, co widnieje w dokumentach. W tym momencie do rozmowy włączyła się kilkuletnia wnuczka kobiety, mówiąc: „Moja mama ma napisane Bia­ łorusinka!" Jak wiadomo, tego typu wpisy były często dokonywane przez urzędników wbrew deklaracjom właściciela dokumentu. Myślę też, że można zrozumieć dramat osób zmuszonych do wyrzeczenia się swej naro­ dowości, a także wiary i języka z powodu nacisków politycznych, za­ straszenia, troski o życie własnych dzieci. Jak zauważył Eberhard, analizując wyniki spisu ludności z 1959 г., według którego na Białorusi mieszkało 538,9 tys. Polaków, ,,[w końcu lat pięćdziesiątych] przyznanie się do polskości przed urzędnikiem spisowym wymagało dużej odwagi. [...] Uzy­ skany w takiej sytuacji wynik dowodzi w pełni ukształtowanej świadomości narodowej polskiej wśród ludności katolickiej mieszkającej na pograniczu białorusko-litewskim" (Eberhard 1992/93, s. 549; zob. też ogólne informacje o sytuacji ludności Polskiej na Białorusi; zdaniem autora, była ona naj­ bardziej tragiczna w porównaniu z położeniem Polaków w innych re­ publikach ZSRR; s. 552). Kilkadziesiąt lat rusyfikacji sprawiło, że w jakimś stopniu ulegli jej nawet ci, którzy nigdy nie wyrzekli się polskości (proces ten objął także inne narodowości mieszkające na terenach b. ZSRR). Kobieta w średnim wieku, spotkana w autobusie, powiedziała o tym ze smutkiem: „Jakie my Poljaki... orusiwszijesja Poljaki..." Nieco ironicznie zabrzmiała nato­ miast wypowiedź ok. 50-letniego mężczyzny, który powiedział, że w Bie­ niakoniach mieszkają Polacy „z ruskim ukłonem". Z pewnością opinii tej nie można odnieść do znacznej części mieszkańców wioski. Znamienne jest natomiast to, że informacje w pewnym stopniu kwestionujące polskość miejscowej ludności, negatywnie określające Polaków lub potwierdzające istnienie kategorii ludzi „tutejszych" otrzymywałam wówczas, gdy - „nie uzbrojona" w magnetofon, długopis i notes - rozmawiałam z osobami spotkanymi na ulicy, na progu domu, w autobusie. Nie znaczy to oczy­ wiście, że wywiady z umówionymi na spotkanie informatorami zawierają nieprawdziwe dane. Ważne jest tylko to, że ludzie zaskoczeni rozmową nierzadko spontanicznie, otwarcie wypowiadają opinie, których być może nigdy by nie powiedzieli mając świadomość, że rozmawiają z badaczem. Nie jest natomiast prawdą to, co pisze G. Hlebowicz, jakoby „żyjący tu �102 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 25 [na Białorusi] Polacy zatracili poczucie polskiej świadomości narodowej" . Nie potwierdzają tego m.in. przeprowadzone przeze mnie badania (por. też wyniki badań P. Eberhardta na temat kształtowania się świadomości narodowej Polaków na Białorusi; Eberhardt 1992/93). W prezentowanym tu szkicu na przykładzie badań przeprowadzonych wśród mieszkańców jednej z wiosek leżących na pograniczu białorusko-litewskim ukazałam pewne zjawiska, będące efektem rozpadu b. ZSRR i utworzenia samodzielnych państw (Litwy i Białorusi), bezpośrednio zaś - wynikiem przeprowadzenia granicy państwowej między tymi dwoma były­ mi republikami radzieckimi. Istotna była dla mnie także reakcja na po­ wstanie samej granicy i sposób jej funkcjonowania w świadomości miejsco­ wej ludności, postrzegania tego, co znajduje się po „naszej stronie granicy" i poza nią. Nie mniej ciekawym problemem, zasługującym na odrębny szkic oparty również przede wszystkim na wynikach przeprowadzonych badań terenowych, jest funkcjonowanie granicy polsko-białoruskiej w świadomości mieszkańców dzisiejszej Białorusi m.in. po przyłączeniu do ZSRR części jej terenów należących w okresie międzywojennym do Polski, sposób widzenia Polski współcześnie i np. w okresie przedwojennym, gdy dla wielu mieszkań­ ców dzisiejszej Białorusi była ona ojczyzną. Zagadnienia te będą jeszcze przedmiotem szczegółowych opracowań. Jak wiadomo, poza granicami państwowymi i rozmaitymi podziałami administracyjnymi, przebiegającymi przez terytorium poszczególnych państw, istnieją również granice umowne, nie pokrywające się z wyznaczo­ nymi odgórnie podziałami. Przykład takiej granicy znajdujemy na terenie Puszczy Nalibockiej, gdzie prowadzone są obecnie badania etnograficzne. Można tu m.in. wyznaczyć granicę między wsiami zamieszkałymi przez ludność katolicką i prawosławną. Szczególną rolę w obserwowanych tu do dziś podziałach pełni Niemen. Rzeka ta nie tylko w sposób naturalny rozdziela terytorium, przez które przepływa na dwie części: prawo- i lewo­ brzeżną, lecz jednocześnie stanowi oś podziału na „swoich" i „obcych", „nas" i „ich". Oddziela ona ludność osiadłą w Puszczy Nalibockiej od tych, którzy mieszkają za Niemnem. Obie grupy określają się nawzajem mianem „zaniemońców" i przypisują rozmaite cechy, które świadczą o funkcjonowa­ niu określonych stereotypów . Do szczególnie interesujących obszarów, na których prowadzone są obecnie badania należą Rubieżewicze. Jest to nie tylko jedna z wielu miejscowości na Białorusi, przez które dziś jeszcze - aczkolwiek nie tak wyraźnie jak to miało miejsce przed wojną - przebiega 26 Hlebowicz, Szkolnictwo polskie na Białorusi, mpis, s. 1. Por. też artykuł D . Demskiego w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �J PO CO ТА GRANICA?" 103 granica między osadami zamieszkałymi w większości przez ludność katolic­ ką i prawosławną. W wyniku ustanowienia granic państwowych po I wojnie światowej znalazły się one na pograniczu polsko-radzieckim (po stronie polskiej), a zarazem na granicy między tzw. Zachodnią i Wschodnią Biało­ rusią. Wstępne badania przeprowadzone w samych Rubieżewiczach, a także w 6 okolicznych (byłych) zaściankach szlacheckich, przyniosły ciekawy materiał ukazujący m.in. funkcjonowanie granicy i sposób postrzegania zasadniczych różnic cechujących np. warunki życia ludności mieszkającej po obu jej stronach. Kwestia rozmaicie rozumianych i doświadczanych granic rysuje się też niezwykle wyraźnie w gromadzonych obecnie przeze mnie wypowiedziach repatriantów z terenu Puszczy Nalibockiej, ukazujących proces ich adaptacji do nowej ojczyzny (polskie Ziemie Zachodnie, USA, Kanada i in.) gdzie zamieszkali po wojnie. Wyniki prowadzonych badań będą tematem szczegółowego opracowania i zostaną przedstawione w jed­ nym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". LITERATURA C i e s i e l s k i S., F r a s Z., K a w a l e c K . , K u l a k T . 1992 Naród i narodowość polska lat 1795-1945 w badaniach historycznych, [w:] Polska — Polacy — Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 7-29. D z w o n k o w s k i R., S A C 1992 Stan badań nad historią Kościoła i życiem religijnym katolików obrządku łaciń­ skiego w ZSRR (1917-1990), [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 103-118. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G r e k - P a b i s o w a I . , M a r y n i a k o w a I. 1992 Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in.(red.), s. 149-152. H l e b o w i c z A. 1993 Kościół odrodzony. Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad polską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 35-43. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921-1939, [w:] Polska - Polacy - Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3(7), s. 681-4595. 1994 Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa" nr 4—5. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katolików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. �104 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ K o p r u k o w n i a k A. 1992 Zmiany programowe w polskojęzycznych szkołach na Litwie, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 165-180. K o s m a n M. 1979 Historia Białorusi, Wrocław. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja, rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, s. 17-33. K u r z o w a Z. 1992 Język polski na kresach wschodnich po II wojnie światowej, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 127-132. K u ś m i e r z J. 1991 Między „Wschodem" a „Zachodem". Stosunki etniczne na Wileńszczyźnie w wy­ powiedziach jej mieszkańców, „Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3, s. 505-525. Lisiak J., S A C 1993 Z dziejów parafii w Bieniakoniach, „Posyłam Was", nr 9-10, s. 14. Ljaukou E.A. 1992 Mauklivyja svedki minuuščyny, Minsk. L o s s o w s k i P. 1992 Mniejszość polska na Litwie, „Sprawy Międzynarodowe", nr 7-12, 1992, s. 69-88. N o w i c k i W. 1993 Żywe echa, Komorów. S a d o w s k i A. 1994 Białoruś — Odrodzenie narodowe — przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. Szayna T.S. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current Situation and Migration Potential, praca wydana przez European-American Center for Policy Analysis, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa. Za wschodnią granicą 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993. O Polakach i Kościele w dawnym ZSRR z Ro­ manem Dzwonkowskim SAC rozmawia Jan Pałyga SAC, Warszawa. Z i e l i ń s k a A. 1993 Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, „Etno­ grafia Polska", t. 37, z. 2, s. 19-28. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ "IS T H E F R O N T I E R R E A L L Y N E C E S S A R Y ? " Summary In 1991-1992 a state frontier appeare dividing two newly established independent repub­ lics, Lithuania and Byelorussia, both formerly belonging to the USSR. The frontier went across the territory of the historical region of Wilno and its appearance became a remarkable event in the lives of people living close to it. The author studies the attitudes of the inhabitants of the village Bieniakonie (now Byelorussia). At the sight of barbed wire, sentry boxes and barriers appearing in the hitherto familiar landscape the villagers became confused and astonished. To go to nearby Lithuania (as they �, J PO CO TA GRANICA? 105 always used before) they must now undergo customs and pass control. That is why their first reaction was the question: "What is this frontier for"? Soon they realized that the establishment of two separate states together with the general transformations of the system was followed by many changes, not known before. Inequality in economic standard between Byelorussia and Lithuania is increasing, Lithuania's development is much quicker, but un­ employment appeared in the city of Wilno. That is where about 80% of the inhabitants of Bieniakonie used to find employment. Nowadays many of them have already lost their jobs, the others are afraid that the same can happen to them in the nearest future. Since most of the villagers in Bieniakonie are of Polish nationality, the sacks are commonly attributed to the Lithuanian anti-Polish chauvinism. Let's notice, that the villagers of Byelo­ russian nationality maintain that these are the Byelorussians who are deprived of employment in the first place. The Polish inhabitants of Bieniakonie are worried and upset by the situation of Polish minority in Lithuania. They accuse the Lithuanians of chauvinism and hostility towards Poles, of discrimination of Polish language and culture (in church, for example). Polish national historical symbols, numerous on those areas are being removed and replaced by Lithuanian ones. The relations between the Poles and the Byelorussians are a little better, but there, too, Polish language is replaced by Byelorussian in God's service. People could agree for Byelorus­ sian in church but only along with Polish, not instead. In eastern Byelorusia where the Polish minority is not so numerous it would be quite reasonable, but where a considerable part of population is Polish, introducing Byelorussian to church leads to unnecessary conflicts and destabilization of ethnic relations. Polish in church is the more important as Roman Catholic church has always been associated with Polish national identity on those multi-etnic areas. Catholicism is a symbol of national tradition. Popular stereotypes associate the Russians, Ukrainians and Byelorussians with Russian orthodox faith, although some people of those nationalities attend Catholic churches as well. The author expresses her opinion concerning conditions of preserving national identity of the Polish minorities in Byelorussia and Lithuania. It seems indispensable to leave Polish as the language of liturgy in churches attended by the Poles. They should also have every possibility to acquire education in their native language, both in Byelorussia and Lithuania. That is the problem of the future of the Polish minorities in those countries - they will be able to preserve their identity and sense of community only if they are able to communicate in their own language, the more that Russian is being replaced by obligatory official languages: Lithuanian and Byelorussian respectively. Studying local community problems in Bieniakonie the author concentrated on the revival of religious lifё there. The village Catholic church had been closed in the sixties by communist authorities and used as a timber store. Now the people in Bieniakonie have their church again. Owing to regaining the church Bieniakonie became a parish village and centre for religious life for the surrounding villages. They do not have to go a long way to other churches in Wilno (about 50 km away) or nearer, to Soleczniki as they used to before. In both cases they would have to cross the Lithuanian frontier now. All the same those churches in nearby Lithuania remain in family traditions since most of the baptisms and weddings took place there when religion was persecuted in the USSR. In the next part of the study the author presents the problems of national self-identity of the inhabitants of Bieniakonie. Most of them define themselves as Polish, referring to their Polish ancestors, Polish roots and Catholic traditions of their families. Some of them, however, pointed out that there were also many people of Polish origin already russified (the local term defines them: "the Poles with Russian inclination"). There is also a group of younger people who define their self-identity as "local people", "people from Bieniakonie" not referring to a particular nationality at all. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, łucznictwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na te i wiele innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KABZIŃSKIEJ-STAWARZ GAMES OF MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b4038228a19c3bbd4651b2be1c3cbb.pdf 0678732bf0dbb728b13a874c39e8b2f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1433 Title A name given to the resource Psychoterapia w kultach zaar w Sudanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.161-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A C I E J ZĄBEK (Instytut Krajów Rozwijających Się, WGiSR UW, Warszawa) PSYCHOTERAPIA W KULTACH ZAAR W SUDANIE W Afryce północno-wschodniej, zarówno w społecznościach muzułmań­ skich jak i chrześcijańskich, spotykamy się z wierzeniami w tzw. duchy zaar. Są one przedmiotem zorganizowanego kultu noszącego tę samą nazwę. Duchy te uważa się za przyczynę chorób o charakterze psychicznym. Przy­ pisuje się im jednocześnie zdolności do ich leczenia dzięki opętaniom, do których są w ramach organizowanych obrzędów prowokowane przez zna­ chora noszącego tytuł szejcha. Adept do bractwa kultowego musi przejść chorobę i zostać z niej wyleczony podczas zorganizowanej przez niego ceremonii, która jest jednocześnie jego inicjacją na czciciela duchów zaar. Celem tego artykułu jest przedstawienie zasad organizacji kultu i opis obrzędów stanowiących jego element, wraz ze wskazaniem najbardziej widocz­ nych funkcji terapeutycznych. Nie jest natomiast moim celem szersze wyjaś­ nianie zjawiska, choć wierzenia te można by zapewne opisać w szerszym kontekście magii i szamanizmu. Przyjęte ograniczenia są spowodowane ciągle niedostatecznym stanem badań na ten temat. Opis tu zamieszczony opiera się natomiast na moich własnych obserwacjach z miejscowości Umm Keredim w Sudanie, w prowincji Kordofan i dotyczy tylko jednego z wielu typów obrzędów. Skorzystałem także z materiałów zebranych przez pana Bakriego Mirghani któremu, zawdzięczam wprowadzenie w tę tematykę . Prace innych autorów badających zaar mają, moim zdaniem, również charakter powierz­ chowny . Być może jedną z przyczyn są trudności w obserwacji kultu przez osoby z zewnątrz. Udział w ceremonii wymaga zazwyczaj wprowadzenia przez osobę zaprzyjaźnioną ze znachorem, lub zdobycia jego wcześniejszego zaufa­ nia a istotne momenty leczenia mają miejsce tylko między szęjchem i chorym. Szejchowie zaar są obecnie z reguły nieufni w stosunku do obcych, nie dlatego aby obrzędy te otaczano szczególną tajemnicą, ale ze względu na wzrost 1 2 1 W 1988 r. obronił on pracę doktorską pt. „Obrzędy Zár w północno-wschodnim Suda­ nie", napisaną pod kierunkiem prof. Z. Sokolewicz; Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej, Warszawa. Na końcu zamieszczam listę najważniejszych publikacji dotyczących kultów zaar. 2 �162 MACIEJ ZĄBEK nastrojów fundamentalistycznych we współczesnym Sudanie. Obawiają się, że wkrótce zostaną one zakazane przez prawo, a zwiększająca się ilość nieprzy­ chylnych tym kultom artykułów w prasie świadczy, że ich obawy mogą okazać się zasadne. Potępia się je zarówno z powodu samej dogmatyki (wiary w ten rodzaj duchów), jak i praktyk obrzędowych (np. „nieprzyzwoitych" tańców kobiet, zabijania ofiary nie w imieniu Boga, picia krwi i alkoholu) niezgodnych z regułami islamu. Dochodzą do tego jeszcze nawoływania „postępowych racjonalistów" wskazujących na wysokie koszty, jakie muszą ponosić najbied­ niejsze warstwy społeczeństwa przy organizaqi tych obrzędów i zagrożenia dla zdrowia, jakie stwarza leczenie nieprofesjonalnych znachorów. Stosunkowo łatwiej niż w mieście obcy może wziąć udział w tych obrzędach na wsiach. Ale i tam, jak już wspomniałem, niezbędne jest uzyskanie zaufania szejcha. Osobiście miałem możność wielokrotnie rozmawiać z różnymi szejchami zaar na terenie moich badań w Dar Hamid w Kordofanie. Osoby, które były moimi przewodnikami w terenie (najczęściej nauczyciele lokaných szkół) nie cieszyły się jednak, jak sądzę, zbytnim zaufaniem uzdrowicieli zaar. Ponadto osoby te, ze względu na opinie w środowisku, nigdy nie chciały wziąć udziału w obserwaqi samych obrzędów. Tak więc właściwie mogłem uczestniczyć tylko w jednej ceremonii. Niemożliwe okazywało się uzyskanie informacji o czasie i miejscu następnych. Z drugiej strony na wyrażaną z mojej strony chęć ujrzenia zaar, proponowano mi odpłatnie zorganizowanie tańców specjalnie dla mnie. To oczywiście też nie wchodziło w rachubę. Innym razem w miejscowości Tayba uroczystość, którą obserwowałem przerwała policja pod pozorem zakłócania ciszy nocnej. Jedynie w Umm Keredim miałem możliwość obserwacji całego cyklu obrzędów. Było to możliwe, gdyż w miejscowości tej przebywałem kilka razy przez długie okresy podczas całego mojego blisko dwuletniego pobytu w Sudanie. Z miejscową szejchą i jej córką miałem wielokrotnie wcześniej kontakt przy okazji wywiadów na różne tematy i wydaje się, że zostałem przez nią zaakceptowany. Jednak brak tłumacza (który nie chciał w tym uczestniczyć) i niedostateczna znajomość przeze mnie arabskiego uniemożliwiła mi zrozumie­ nie wszystkich wypowiadanych tam kwestii. Nagranie magnetofonowe (dostęp­ ne w archiwum autora) okazało się także trudne do tłumaczenia ze względu na miejscowy dialekt, jak i używanie tam słów przedarabskiego, zapomnianego już języka określanego w Sudanie mianem rotana. Mimo tych ograniczeń, uważam za celowe podjęcie tego tematu. Zjednej strony ze względu na niewystarczającą, jak sądzę, znajomość przez polskich badaczy istotnej roli jaką spełniają kulty zaar w muzułmańskich społeczno­ ściach, a z drugiej - z powodu braku poważniejszych polskich publikacji na ten temat. W kulturze islamu bowiem nie jest to zjawisko marginalne. Choć występuje ono głównie wśród kobiet z niższych warstw społecznych to jednak spełnia tyle istotnych funkcji, że trudno pomijać je milczeniem. Niemal we wszystkich wioskach i miastach Sudanu mieszkają szejchowie zaar i chyba prawie wszyscy Sudańczycy słyszeli bądź uczestniczyli choćby biernie w tych obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 163 P O C H O D Z E N I E KULTÓW ZAAR Istnieje wiele mitów na temat powstania duchów zaar. Jeden z nich (pochodzenia etiopskiego) mówi: „Ewa miała trzydzieścioro dzieci. Pewnego razu Bóg zapragnął je zobaczyć. Ewa jednak, obawiając się uroku, po­ stanowiła ukryć najładniejsze z nich. Obraziła tym zachowaniem Boga, który za karę uczynił schowane dzieci niewidzialnymi. Odtąd nazywano je dziećmi nocy i one to właśnie są tymi duchami zaar, które mogą się wcielać w ludzi wywołując u nich choroby. Sami zaś ludzie są potomkami tych brzydszych dzieci Ewy" (Messing 1958 s. 1120-1125). Mit ten znany jest również w Sudanie, choć częste są tam opowieści o przyniesieniu obrzędów zaar z zagranicy. Jedna z nich powiada że, roz­ powszechniła go żona tureckiego dostojnika w okresie okupacji tego kraju przez Turcję. Kobieta była przez dłuższy czas chora i nikt nie mógł jej pomóc, aż przybył pewien obcy, który śpiewał dla niej różne pieśni. Gdy ich słuchała - zdrowie powróciło. Obcy wówczas wyjaśnił, że został wysłany do niej przez duchy zaar z Nigerii. Potem duchy już same przychodziły do niej w snach, ucząc ją śpiewu i sztuki władania nimi, aż sama zaczęła leczyć chorych. Wielu też szejchów zaar twierdzi, że ich ojciec lub dziadek przybył z Etiopii lub z Egiptu i stamtąd przyniósł swą wiedzę na temat zaar, którą upowszechnił w Sudanie. Być może stąd liczne wśród niektórych badaczy teorie o etiopskim lub egipskim pochodzeniu tych wierzeń (Messing 1958, s. 1120-1125). Niejasna jest również geneza samej nazwy zaar. Niektórzy badacze poda­ ją mało prawdopodobne hipotezy pochodzenia tego słowa od nazwy miasta Zara w północnym Iranie lub arabskiej wsi Zar we wschodnim Jemenie (Walker 1935). Na większą uwagę zasługuje przypuszczenie, że nazwa ta wywodzi się od arabskiego słowa zaara lub zaar (odwiedzać), co może być interpretowane jako odwiedziny przez duchy (Fakhouri 1968 s. 111-117). Ale i ta hipoteza wydaje się myląca, gdyż słowo to w Sudanie (zwłaszcza na wsiach) nie jest używane . Po drugie słowo zaar jest czasownikiem, gdyż rzeczownik brzmi ziyaara (wizyta). Najbardziej prawdopodobne jest, że słowo to pochodzi z amharskiego i oznacza złe duchy (Trimingham 1965 S.174; do tej hipotezy skłania się większość badaczy). Nie oznacza to jednak etiopskiego rodowodu samego kultu, który występował w Sudanie już w okresie starożytności (Bakri 1988). Popularna dziś nazwa zaar może pochodzić z Etiopii, ale dawniej prawdopodobnie używano innnego słowa dla tych obrzędów. Być może było to będące do dzisiaj w użyciu słowo dastur*, również trudne do zinterpretowania. Ponadto czciciele duchów zaar nie uważają za stosowne nazywać ich po imieniu. Mówiąc o nich używają sformułowania aasyaad (panowie). Jest w zwyczaju nie wymawiać imion 3 3 4 Częściej zamiast niego używa się słowa jazuur. Dastur dosłownie znaczy konstytucja, forma lub struktura. �164 MACIEJ ZĄBEK vzzczy i osób, przed którymi należy czuć respekt lub się ich obawiać. Na przykład żona nie wymienia imienia swego męża, nazywając go tylko abw al-awlad (ojciec dzieci) lub al-hadż (pielgrzym). Jakby nie było, kulty zaar mieszczą się w systemie afrykańskich wierzeń rodzimych. Cechuje je m.in. wiara w magiczne siły i moce, które czarownicy potrafią sobie zjednać i posługiwać się nimi dla własnych celów. Moce te są jednocześnie czymś bardzo konkretnym, tak samo rzeczywistym jak świat materialny. Tak też rozumiany jest zaar przez swoich wyznawców, którzy mówią o nim jako o sile wcielającej się w człowieka i czyniącej sobie z niego niewolnika, czego zewnętrznym przejawem jest choroba. Arabskie słowo duch - ruh lub dżinn nie jest używane w stosunku do zaar. Stosowane tu przeze mnie określenie z braku innego, lepszego ułatwia tylko mówienie o tym zjawisku. Kulty noszące nazwę zaar występują w Etiopii, Sudanie, Egipcie i na półwyspie Arabskim. Jednak kulty tego typu pod pod innymi imionami są obecne w całej Afryce (np. w Somalii - sar, w Nigerii - bori, w Senegalu - holej). Także kulty synkretyczne znane m.in. z terenów Ameryki Łacińskiej takie jak np. voodu lub umbandyzm mają tą samą strukturę i cele jak wyżej wymienione obrzędy afrykańskie (Kowalak 1986). Być może więc, w sudańskich mitach mówiących o pochodzeniu nie­ których szejchów zaar z innych krajów, jest przysłowiowe ziarno prawdy. Jedną z cech afrykańskiej religijności jest łączenie różnych idei religijnych, które mogą przenikać z jednej grupy do drugiej na znacznych nieraz ob­ szarach (Piłaszewicz 1992, s.14). Obok bowiem etnocentrycznego charakteru większości wierzeń występuje duża tolerancja umożliwiająca przekraczanie granic grup etnicznych poszczególnym ideom i instytuqom. Dotyczy to na pewno kultów zaar, w których udział przedstawicieli różnych grup etnicz­ nych, zwłaszcza w miastach, jest wręcz normą, przyczyniając się do integraqi wieloetnicznych społeczności. Syntezą elementów wielu kultur są np. pieśni i tańce stanowiące element obrzędów zaar. Obecność tych kultów w społecznościach muzułmańskich nie powinna dziwić, jeśli uwzględniamy - zjednej strony - fakt pierwotnej elastyczności islamu, a z drugiej - dużą zdolność Afrykańczyków do przyswajania nowych zjawisk religijnych. Umożliwiło to stosunkowo bezkonfliktową islamizację części ludności afrykańskiej bez naruszania wielu rodzimych praktyk ma­ gicznych i religijnych. Z kolei występowanie obrzędów zaar w krajach na Półwyspie Arabskim jest rezultatem przeniesienia ich przez niewolników afrykańskich (Bakri 1988). 5 5 6 Ruh - duch, w znaczeniu duszy człowieka. Diinny - według arabskich wierzeń istoty niewidzialne, stworzone przez Boga przed ludźmi, znajdujące się pod władzą proroka Salomona. Mają szereg cech ludzkich, mogą być dobre i złe, sprzyjają człowiekowi lub mu szkodzą. W muzułmańskiej „czarnej" Afryce liczba dżinnów została rozszerzona o rodzime bóstwa i duchy afrykańskie. 6 �165 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR Kulty zaar nie są jedynymi przedislamskimi wierzeniami wśród zislamizowanej ludności. Należy tu wspomnieć o muzułmańskich świętych awliya lub fugara*, obdarzonych nadprzyrodzoną mocą baraka jako o głównych postaciach afroislamskiego synkretyzmu. Obok szejchów zaar są oni naj­ ważniejszymi specjalistami od nieprofesjonalnych praktyk medycznych. Ich metody leczenia są bardziej dostosowane do muzułmańskiej formuły i mają szerszy zakres. Szejchów zaar traktują jako konkurencję. Z drugiej jednak strony zachowują wobec nich tolerancję, uznając ich kompetencje w przeciwieństwie do ortodoksów i fundamentalistów muzułmańskich, któ­ rzy negują w ogóle istnienie duchów zaar. Fugara uważają go za jeszcze jeden rodzaj muzułmańskich dżinnów, obok Qarin i Umm-assubjan , na­ zywając zaar - rich ahmar (czerwony wiatr). Sądzą tylko, że choroby, które wywołuje powinny być leczone przez nich samych słowami Koranu. Jednak zwykli ludzie w razie choroby zgłaszają się zarówno do jednych, jak i do drugich. Również różnego rodzaju znachorzy zazwyczaj najpierw usiłują leczyć sami, dopiero gdy ich terapia nie skutkuje - odsyłają pacjentów, do innych znachorów, a także do profesjonalnych lekarzy. 1 9 10 T Y P Y DUCHÓW 11 ZAAR Obrzędy zaar mogą występować w wielu wariantach. W Sudanie spoty­ kamy kilka ich odmian. Jednak podstawowe elementy struktury kultu są wszędzie takie same. Najważniejsze z nich to: 1. Wiara w szczególnego rodzaju duchy (siły), mogące wcielać się w czło­ wieka i wywołujące u niego choroby; 2. Wiara w możliwość wyleczenia przez „uspokojenie" duchów krwawy­ mi ofiarami, muzyką, perfumami i kadzidłem; 3. Konieczność pośrednika, mediatora między duchem, a chorym; I Wali (lm. awliya) - w Koranie strażnicy, przyjaciele lub sprzymierzeńcy Boga, w popular­ nym sensie od I X w. jako „najbliżsi Bogu" - święci. Ludzie uhonorowani przez Boga przywi­ lejem baraki - specjalnej siły dającej możliwość sprawiania cudów. Mianem tym określani są również sufi - mistycy muzułmańscy, tworzący tzw. bractwa sufickie. W Sudanie nie należy ich jednak mylić ze sobą gdyż sufízm rozwijany był przez ortodoksów, kult awliya zaś powstał wokół pojedynczych szejchów religijnych na gruncie religijności ludowej. Faki (hn. fugara) - pierwotnie prawodawcy. W Sudanie termin ogólnikowy, dla uczonych muzułmańskich, mistyków, nieprofesjonalnych kapłanów, uzdrowicieli, choć ostatnio próbuje się wrócić do pierwotnego znaczenia. Religijność ludowa niektórym z nich, najczęściej po śmierci, przypisuje moc baraki, zostają wtedy uznani za awliya. Baraka - łaska, świętość. Błogosławieństwo od Boga za zasługi. W „czarnym" islamie identyfikowana z wiarą w cudowne siły. Qarin (ż. carina) - dosłownie towarzysz. Dżinn, powodujący niemożność zawarcia związku małżeńskiego przez człowieka, którego opętał. Umm-assubjan - dosłownie matka dzieci. Dżinn brzydkich kobiet, powodujących poro­ nienie i choroby dzieci. 8 9 1 0 II �166 MACIEJ ZĄBEK 4. Obrzędy ku czci duchów, będące terapią i zarazem inicjacją na człon­ ka bractwa kultowego, obejmujące: a) specjalną symbolikę reprezentującą różne postacie duchów, określone ofiary, stroje i rekwizyty, napoje, i potrawy, b) śpiewy, grę na bębnach i tańce prowadzące do transu, c) rozmowy z duchem za pośrednictwem opętanej osoby; 5. Obowiązek stałego uczestnictwa w obrzędach zaar z chwilą wy­ leczenia. Znane mi są dwa typy obrzędów zaar w Sudanie, tzw. zaar bore i zaar tumbura, choć tylko pierwszy z nich mogłem obserwować w całości. Zaar tumbura jest o wiele rzadszy i uczestniczą w nim głównie mężczyźni, w bore natomiast biorą udział prawie same kobiety. Obrzędy tumbura odbywają się zawsze w domu szejcha, co nie jest konieczne w bore. Tumbura jest trudniejszy do obserwacji, gdyż nowicjusze podczas ceremonii są od­ separowani od pozostałych uczestników. W bore mogą oni brać udział we wszystkich rytuałach. Oprócz wymienionych typów obrzędów występują ponadto określone postacie duchów. Są one zwykle przedstawiane jako osoby pochodzące z różnych grup etnicznych, religijnych lub zawodowych. Jest ich wiele, można je jednak podzielić na kilka podstawowych grup. Wszystkie, które tu wymieniam znane były w Umm Keredim. 1. Habaszi, czyli zaar etiopski W grupie tej znajdują się takie postacie jak: Sułtan al Habasz, Sułtan Kasa, Nas Rumni i Baszir. Uważa się, że duchy etiopskie lubią czerwony kolor, picie kawy oraz napojów alkoholowych. Dlatego ich symbolem jest czerwona narzutka, kawa, merissa (piwo z prosa) i aragi (wódka z daktyli). Ofiarę należy zabić w niedzielę, a powinien nią być „czerwony" (tzn. brunatny) baran. Duchy „etiopskie" należą do najbardziej popularnych w Sudanie. Przyczyna tej popularności kryje się prawdopodobnie w tym, że mężczyźni w Sudanie lubią korzystać z usług prostytutek, przeważnie etiopskiego pochodzenia. Co więcej, z powodu tzw. obrzezania „faraońskiego" (tahur faraoni) preferują je niekiedy bardziej niż własne kobiety. Wydaje się, że Sudanki opętane przez „etiopskie" duchy uważają się za nie dość atrakcyjne dla swych mężów. 12 2. Zuruk lub Abid, tzw. „czarny" zaar Są to postacie Murzynów - niewolników. Do grupy tej należą: Szakir Manzu, Nakiri, Kamtir, Kulita, Abu Dżandara, Sirkin Bardża i Fellata. 1 2 Zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu łechtaczki, warg sromowych mniejszych i większych oraz^częściowym zaszyciu pochwy do ujścia cewki moczowej. Powszechnie prak­ tykowany na obszarze południowego Egiptu i północnego Sudanu. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 167 Uważa się ich za przyczynę wielu groźnych i szczególnie złośliwych chorób, np. ślepoty. Ten rodzaj duchów symbolizują tanie ubrania, włócznie i piwo z prosa. Ofiarę dla nich zabija się w sobotę i jest nią czarny kozioł. 3. 'Arab, rozumiany najczęściej jako koczownik W grupie tej są m.in.: Dżazar Mekka (Rzeźnik z Mekki), Nimir al-Chala (Tygrys pustyni) i Nimir al-Kindu. Poza nimi do tej grupy można zaliczyć innych zaar-koczowników pochodzących z plemion Bedża, takich jak: Suliman al-Bedawi, Ahmed al-Beszir al:Hadendawy, Dar Sollili i inni. Ich symbolem jest biała dżalabija , bat, turban i miecz. Ofiarą - biały baran zabijany w sobotę. 13 4. Chawadzia lub Nasrani (Nazareńczyk) - potocznie Europejczyk lub chrześcijanin Grupę tę reprezentuje m.in.: Nazir al-Zira (inspektor rolny) i Ali bej Hakimbaszi (ordynator). Symbolem tych postaci są części europejskiego ubrania, np. kapelusz, spodnie, skarpety, ponadto papierosy, piwo lub whisky, kon­ serwy, np. sardynki w puszce. Ofiarą powinien być biały indyk lub biały baran zabity w niedzielę. Europejczyk uchodzi za bogatego, jego duchy biorą więc w posiadanie przede wszystkim osoby mające poważne kłopoty finansowe lub pragnące mieć więcej pieniędzy. 5. Banaat zaar dziewczęcy Są to przeważnie ideały pięknych młodych dziewcząt, pochodzących z różnych krajów np. z Etiopii (Lolija, Mariam, Tibri), Sudanu (Nari, Amuna) i „czarnej" Afryki (Sirura, Miruda, Sabah). Symbolami tych du­ chów są elementy stroju panny młodej, henna, perfumy i inne kosmetyki, a wszystkie te rzeczy mają swoją erotyczną implikację. Kobieta opętana przez te duchy potrzebuje tych rzeczy, aby wyglądać ładnie i pociągająco dla swego męża. Na ofiarę dla duchów zabija się w niedzielę czerwonego koguta. Są jeszcze duchy starych kobiet jak haboba Arzagi, która jest przyczyną wzdęcia żołądka i haboba al-Sabur, sprawiająca, że człowiek jest zawsze zmęczony i śpiący. U C Z E S T N I C Y KULTÓW ZAAR Jak już wspomniałem, uczestnikami zaar typu bore są przede wszystkim kobiety. Nie jest jednak zabroniony udział w nich mężczyzn. Co więcej, mężczyzna stale uczestniczący w ceremoniach przeważnie zostaje szejchem. Równie często można spotkać mężczyzn, którzy są szejchami zaar, jak 1 3 Dżalabija - biała koszula długa po kostki. Narodowy strój mężczyzn w Sudanie. �168 MACIEJ ZĄBEK kobiety, mimo że jako zwykłych uczestników obrzędu widzi się ich niezmier­ nie rzadko. Mężczyzna opętany przez zaar uważany jest powszechnie za niemęskiego. Ponadto mężczyźni są o wiele bardziej niż kobiety związani z oficjalnymi praktykami muzułmańskimi, сю nie sprzyja ich udziałowi w kultach potępianych przez ortodoksyjny iskim. Bractwo kultowe zaar jest zorganizowane hierarchicznie i zgodnie z tą hierarchią przedstawiam poniżej wszystkich uczestników kultu. 14 1. Szejch lub szejcha zaar Jest to osoba pełniąca rolę pośrednika między duchami, a pacjentami, stojąca na czele całego kultu i będąca jego organizatorem. Podobnie jak wszyscy czciciele zaar musi być ona powołana przez duchy, tzn. zachorować na chorobę przez nie wywołaną, następnie - zostać wyleczoną i przez długi okres brać udział w praktykach zaar. Aby jednak awansować w hierarchi zaar należy spełnić kilka innych warunków. Trzeba być osobą budzącą zaufanie, umiejącą wczuwać się w sytuację innych, inteligentną, wykazującą umiejętność kierowania ludźmi. W dodatku - posiadać pewną wiedzę z zakresu medycyny ludowej, a także mieć dobry słuch i głos. Na koniec kandydat na szejcha musi zdać rodzaj egzaminu przed kilkoma znanymi szejchami zaar, którzy oglądają jak kieruje ceremonią i ewentualnie potem dają mu swoje błogosławieństwo. Często zdarza się, że tytuł szejcha przecho­ dzi np. z matki na córkę, nie oznacza to jednak, że staje się automatycznie dziedziczny. Wszyscy kandydaci podlegają tym samym warunkom. Szejcha zaar w Umm Keredim była 50-letnia kobieta o imieniu Nastura. Wyszła ona za mąż za swojego kuzyna w wieku 19 lat. Była jego drugą z kolei małżonką i musiała zamieszkać z pierwszą żoną w tej samej za­ grodzie, co jest praktyką rzadko spotykaną. Stało się to oczywiście powo­ dem licznych kłótni między obiema kobietami. Po urodzeniu drugiego dziec­ ka Nasturę opanowała długotrwała depresja, bez żadnego powodu zanosiła się płaczem. Zaprowadzono ją na początku do faki, lecz poprawa samopo­ czucia nie następowała. Wówczas matka postanowiła zaprowadzić córkę do szejchy zaar, u której sama była nagibą (pomocnicą). Mąż zgodził się i dał pieniądze na ceremonię. Nastura wyzdrowiała, ale po dwóch miesiącach zachorowała znowu. Skończyło się to rozwodem i zamieszkaniem u matki. Odtąd już stale brała udział w obrzędach u swej matki, która tym czasem awansowała na szejchę. Potem sama została jej pierwszą asystentką, a po 15 latach szejcha. Obecnie jedna z jej córek Fatma także bierze udział w ceremoniach zaar i jest jej pierwszą nagibą. 1 4 Szejch (ż. szejcha) - pochodzi od słowa szach - stary. Tytuł nadawany starszym ludziom, przede wszystkim tym ogólnie szanowanym, cieszącym sie autorytetem, wybitnym nauczycie­ lom i liderom grup politycznych i religijnych. W stosunku do kobiet rzadko używany, instytu­ cja zaar jest tu wyjątkiem. Na określenie szejchów zaar używa się również terminów ummija, kudija lub usta. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 169 2. Nagiby (pomocnice) Nagiby są następnymi osobami po szejchu co do ważności sprawowa­ nych funkcji w obrzędzie zaar. W zależności od funkcji, które pełnią są także hierarchicznie podzielone. Awans na nagibę zależy od czasu praktykowania, ale przede wszystkim od osobistych predyspozycji do tego zajęcia. Nagiba musi mieć cechy charakteru podobne do szejchy, poza tym nie może być obciążona obowiązkami rodzinnymi, gdyż stałe uczestnictwo wymaga duże­ go zaangażowania. Jest to właśnie powód częstszego awansowania mężczyzn w hierarchi zaar. Przeważnie jednak nagibami są starsze kobiety mające dorosłe dzieci, lub kobiety samotne, rozwiedzione, w tym również prosty­ tutki. Muszą one posiadać własne źródło utrzymania gdyż ich praca w zaar, w przeciwieństwie do szejcha, nie jest wynagradzana, w Umm Keredim nagibami były kobiety, które prowadziły na targowisku restauracje gahwa. Najważnieszą funkcją nagib jest zbieranie informacji dla szejcha dotyczą­ cych chorych osób, ich sytuacji rodzinnej i majątkowej. To zwykle za ich pośrednictwem chorzy kontaktują się z szejchem. Te nagiby, które przynoszą najcenniejsze informacje mają najszybszą możliwość awansu. Poza tym wy­ konują polecenia szejcha dotyczące organizacji obrzędu. W Umm Keredim szejcha miała do dyspozycji trzy nagiby, których historie przedstawiam poniżej: - Fatma - córka szejchy, ok. 28 lat, rozwiedziona W wieku 23 lat wyszła za mąż za kupca z Umm Keredim. Jej mąż wyjeżdżał na długie okresy i zostawiał ją samą. Pewnej nocy miała sen, w którym zobaczyła się w intymnej sytuacji z mężczyzną. Później nękały ją nieustępujące bóle głowy. Matka zinterpretowała to jako nawiedzenie przez zaar. Zdecydowała się na leczenie. Mąż jednak tego nie zaakceptował i roz­ wiódł się z nią. Odtąd stale uczestniczy w obrzędach, a niedawno awan­ sowała na nagibę swe] matki. - Amuna - ok. 40 lat Kiedy zmarła jej matka, zgodnie ze zwyczajem założyła tanie, proste ubranie ze zgrzebnej bawełny jako znak żałoby. Wkrótce jednak na całym jej ciele pojawiła się piekąca wysypka. Była u lekarza w El Obejd i zaczęła używać maść, którą jej przepisał. Nic to jednak nie pomogło. Faki, do którego też poszła, poradził jej aby udała się do szejchy zaar. Po inhalacji kadzidłem wpadła w obłąkanie. W tym stanie duch powiedział jej, że ta odzież jest dla niej zabroniona. Zorganizowała więc ceremonię i wysypka zniknęła. Odtąd, już od około dziesięciu lat stale uczestniczy w obrzędach. - Asza - ok. 60 lat, wdowa Kilka lat temu jej mąż i matka zmarli nagle w tym samym tygodniu. Spowodowało to u niej silny szok. Popadła w długotrwałą depresję, a w do­ datku pojawiły się silne bóle brzucha. Jej krewni zaprowadzili ją do znanej �170 MACIEJ ZĄBEK im szejchy z Saaty (wieś w Dar Hamid). Podczas obrzędu nie wpadła ona jednak w trans i jej stan jeszcze się pogorszył. Dopiero gdy poszła do szejchy Nastury, rozmawiała z duchem. Wyzdrowiała i zaczęła regularnie brać udział w obrzędach. 3. Mudify Mudifą zostaje każda osoba powołana przez duchy i wyleczona w ra­ mach obrzędu zaar, a przez to zobowiązana do stałego uczestnictwa w kul­ cie. Musi ońa przejść przez cały obrzęd, który jest dostępny tylko dla mężatek i wziąć udział w jego sfinansowaniu. Większość uczestników kultu to przede wszystkim mudify. Teoretycznie wszystkie mogą zostać nagibami lecz z powodów rodzinnych są przeważnie niezbyt zaangażowane i rzadko awansują. Niektóre z mudif w Umm Keredim: - Zahra, ok. 30 lat, rozwiedziona, troje dzieci Zmuszona była wyjść za mąż za kuzyna wbrew swej woli. Ten zabronił jej wychodzenia do swych przyjaciółek. Kłócili się bez przerwy aż w końcu zachorowała, popadając w depresję i przygnębienie. Matka zaprowadziła ją do szejchy, a po ceremonii samopoczucie się jej poprawiło, z mężem się jednak rozwiodła. Obecnie dość często uczestniczy w obrzędach. - Zainab 28 lat, mężatka, troje dzieci W Dar Hamid jest obca, gdyż pochodzi z plemienia Szajgija. Do Umm Keredim przyjechała z mężem, który jest policjantem. Początkowo miesz­ kała ze swoją teściową, z którą stosunki układały się fatalnie. Przez trzy lata cierpiała na nienormalne bicie serca i depresje. Lekarz, u którego była niczego nie stwierdził. Faki odkrył w niej złego ducha i próbował egzorcyzmów, także bez rezultatów. Dopiero jej krewna poradziła aby spróbowała zaar. Sekretnie konsultowała się z szejcha, gdyż mąż jako policjant nie mógłby jej pozwolić na udział zaar. Po ceremonii jej samopoczucie się poprawiło, ale depresja od czasu do czasu wraca. Obwinia o to teściową, która wtrąca się w jej prywatne życie. - Naffisa, 39 lat, od niedawna zamężna Przez długi czas była zaręczona ze swym kuzynem, który wielokrotnie odwlekał małżeństwo z mało ważnych przyczyn. Stawała się coraz starsza, a ciągle nie była zamężna. Zaczęły dokuczać jej bóle głowy. Lekarz nic jej na to nie mógł poradzić. Dopiero szejcha, do której poszła uznała, że posiadł ją jeden z duchów i powinna spełnić jego żądania. Po inhalacji kadzidłem duch nakazał jej zainteresować się jednym z mężczyzn z sąsiedztwa. Zrobiła to, a sąsiad zaproponował jej małżeństwo i przyrzekł sfinansować ceremonię zaar. W trzy miesiące po ślubie zorganizowała ceremonię i obecnie stale uczestniczy w obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 171 - Katiera, 25 lat, rozwiedziona Opuściła męża za zgodą swego ojca, gdyż ten nie był w stanie jej utrzymać. Próbowała zarabiać sprzedając kawę i herbatę, ale zachorowała popadając w stan stałego przemęczenia, apatii, skarżąc się przy tym również na bóle brzucha. Matka zaprowadziła ją do szejchy. Mimo braku pieniędzy obiecała, że jeżeli córka wyzdrowieje zapłaci za ceremonię. Po leczeniu kadzidłem Katiera wyzdrowiała i zorganizowała ceremonię. Z czasem zarę­ czyła się z innym mężczyzną. - Mariam, 38 lat, mężatka Po ślubie najstarszej z córek dostała skurczu i drżenia rąk, a potem częściowego paraliżu. Zawieziono ją do szpitala w El Obejd. Po leczeniu w szpitalu jej kondyqa fizyczna trochę się poprawiła, ale depresja pozo­ stała. Siostry zaprowadziły ją do szejchy i po ceremonni poczuła się lepiej. Jednak po kilku miesiącach znowu miała atak jak poprzednio. Szejcha poradziła jej aby poszła do foki, gdyż przyczyną może być zauroczenie. Jednocześnie jednak nadal kazała jej brać udział w obrzędach. Stan kobiety poprawił się. 4. Inni uczestnicy obrzędów Jak już napisałem, mudifą nie może zostać kobieta, która nie była zamężna. Nie oznacza to jednak, że leczenie ich jest całkowicie wykluczone. Mogą one brać udział w niektórych ceremoniach i biernie uczestniczyć w obrzędzie. Poniżej przedstawiam przykład osoby, dla której zorganizowano opisaną dalej ceremonię leczniczą oraz innych osób, mających również swoje pro­ blemy, które jednak nie przeszły jeszcze przez pełną ceremonię leczenia, tzn. nie były inicjowane na członków bractwa kultowego zaar. - Amna, ok. 38 lat, zamężna, troje dzieci Mężem jej jest biedny zawodowy pasterz, spędzający cały okres pory suchej daleko od domu. W dodatku był już raz żonaty i ma z poprzedniego małżeństwa córkę, która mieszka razem z Amną. Amna miała z tego powo­ du wiele kłopotów, ale najwięcej cierpi z powodu braku środków do życia. Po urodzeniu ostatniego dziecka poważnie zachorowała. Objawiało się to uczuciem prześladowania, obojętnością i unikaniem towarzystwa ludzi, nawet własnych dzieci. Rodzina zaprowadziła ją do szejcha religijnego, który próbował (bez rezultatu) egzorcyzmów. Po miesiącu jednak krewne namówiły jej męża, aby mogła udać się do szejchy zaar i zorganizować obrzęd. Zgodził się i zapłacił za ceremonię. Szejcha Nastura stwierdziła, że opętał ją zaar chawadzia. W zorganizowanej ceremonii przywoływano więc przede wszystkim tego ducha. Po zakończeniu obrzędów już jej nie widzia­ łem, słyszałem jednak, że jej stan się poprawił. �172 MACIEJ ZĄBEK - Sajda, 35 lat, mężatka, sześcioro dzieci Mieszka w zagrodzie swego męża razem z jego rodzicami. Gdy zmarła jej matka, Sajda zaczęła się skarżyć na kłopoty żołądkowe i złe sny. Faki polecił jej szejchę zaar. Mąż jednak nie zgodził się zapłacić za ceremonię. Obecnie Sajda skarży się na bóle głowy i przychodzi do szejchy na inhalacje kadzi­ dłem. Stale kłóci się ze swoją teściową i sądzi, że ten konflikt jest przyczyną jej złego samopoczucia. - Amal, 30 lat, zamężna Mimo że od dawna jest mężatką ciągle nie ma dzieci i cierpi psychicznie z tego powodu. Jej mąż stara się o nową żonę. Poza tym drażni ją i wy­ śmiewa. Amal popadła w depresję i stany lękowe. Ludzie poradzili jej, aby spróbowała zaar. Poszła do szejchy i obiecała zorganizować ceremonię jeżeli będzie miała dzieci. - Sarnia, 17 lat, panna Sarnia chodziła jeszcze do szkoły. Na miesiąc przed końcem roku szkol­ nego zaczęła się czuć przemęczona, nie miała apetytu i motywaqi do nauki, czasami wpadała w histeryczny płacz bez powodu. W tym czasie przyjechały do niej kuzynki z El Obejd. Przy nich czuła się upokorzona, gdyż dziew­ czynki mieszkały w lepszych warunkach, miały telewizję, nosiły ładniejsze ubrania. Została zaprowadzona przez matkę do szejchy, która znalazła w niej znaki zaar i przeprowadziła częściowe leczenie (odpowiednie dla niezamężnych dziewcząt). Zaczęła się czuć lepiej i wróciła do szkoły. Ponadto w zaar biorą również udział małe dziewczynki, które śpiewają i klaszczą w ręce oraz pewna grupa tworząca publiczność. Osoby te nie są jeszcze zdecydowane na stałe uczestnictwo w obrzędach. Przychodzą ze względu na ogólną atmosferę relaksu i zabawy. Są jednak mile widziane przez szejcha, gdyż stanowią pewną bazę rekrutacyjną dla instytucji zaar. P R Z Y G O T O W A N I A D O OBRZĘDU 1. Fath el-'elba („otwarcie pudełek") Tak nazywa się spotkanie szejcha z pacjentką, na którym dochodzi do postawienia diagnozy. Nazwa pochodzi od otwarcia pudełek z kadzidłem, które spełnia główną rolę w diagnozowaniu choroby. Każdy rodzaj kadzidła jest przechowywany w oddzielnym pudełku, gdyż nie wolno dopuścić do ich pomieszania. Otwarcie pudełek jest znakiem rozpoczęcia praktyk zaar. „Zamknięcie pudełek" (golf el-'elba) znakiem zakazu ich praktykowania np, w okresie Ramadanu. Zasadnicze znaczenie ma odpowiedź na pytanie czy przyczyną choroby jest zaar. Niekiedy też szejch stara się ustalić, w jakich częściach ciała ulokował się duch. Daje on pacjentowi specjalnie przygoto­ wane kadzidło (bahur), którego dym wciąga on głęboko do płuc. Pacjent �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 173 płaci za nie dowolną sumę pieniędzy, tzw. bajaad (białość). Nazwa bierze się stąd, że pieniądze powinny być dane dobrowolnie, hojnie, bez żalu, „z białego", tzn. ze szczerego serca. Tylko wtedy badanie może być skutecz­ ne. Diagnoza zależy od reakcji pacjenta na atmosferę stworzoną przez kadzidło i odpowiedzi na pytania. Jeżeli szejch stwierdzi, że nie zaar jest przyczyną choroby, wówczas radzi pacjentowi, aby udał się do faki lub lekarza (hakim). Może też zabrać jedną z osobistych rzeczy pacjenta tzw. 'alak i spać z nią pod głową przez noc. We śnie przychodzi do niego zaar i rano można powiedzieć chorej, jaki rodzaj ducha ją posiadł. 2. Wadżbat al-gahwa (danie kawowe) Jest to rodzaj zebrań szejcha ze swoimi pomocnicami, organizowanymi systematycznie co jakiś czas, zwłaszcza przed mającą nastąpić ceremonią. Na spotkaniach tych nagiby zdają sprawozdanie z wykonanych poprzednio poleceń i przekazują opinie o chorej osobie, przeprowadzając wcześniej coś w rodzaju wywiadu środowiskowego. Ustalają też daty spotkań i ceremonii oraz dzielą między siebie związane z nimi prace: przygotowanie pożywienia oraz odpowiednich strojów i rekwizytów. Spotkanie to ma także swoją oprawę ceremonialną. Odbywa się zawsze w domu szejcha, po śniadaniu ok. godziny 11.00. Przed wejściem do pomieszczenia, w którym ma miejsce zebranie ustawia się glinianą kadzielnicę (mubhar) z kadzidłem i filiżankę na kawę. Każda z osób uczestniczących w spotkaniu dostaje najpierw od szej­ cha do powąchania kadzidło, a potem perfumy do natarcia twarzy i rąk. Po zakończeniu tej części ceremonii jedna z nagib podaje szejchowi dzbanek z kawą. W momencie podawania napoju całują oboje swoje własne dłonie, szejch rozlewa kawę do filiżanek, a nagiba rozdaje ją innym zebranym. Kawę pije się w milczeniu, powoli, z namaszczeniem aż do ostatniej kropli. Po wypiciu napoju oczyszczają palcami filiżanki z fusów i nacierają nimi swoje twarze. Szejch wstaje i błogosławi obecnych. Dopiero wtedy wszyscy mogą swobodnie rozmawiać na tematy, z powodów których się zebrano. Kadzidło i kawa są materialnym symbolem duchów zaar, dowodem ich obecności na zebraniu. Tak więc, całowanie rąk trzymających dzbanek kawy jest wyrazem hołdu dla zaar. Wdychanie zaś dymu kadzidlanego, picie kawy i natarcie twarzy jej fusami to czynności, dzięki którym przechodzi na człowieka baraka, czyli część tajemniczej siły zaar. 3. Osobiste przygotowania kobiet Mężczyźni, jeżeli nawet uczestniczą w zaar, nie są zobowiązani do niżej opisanych zabiegów. Co więcej, poza sytuacjami, gdy są one stosowane w celach leczniczych, udział w nich przynosi mężczyznom wstyd i jest w zasadzie zabroniony. Kobiety uczestniczące w ceremoniach zaar powinny być natomiast atrakcyjne, odpowiednio do wzorów piękności obowiązują­ cych w tej kulturze. Zabiegi kosmetyczne, które w tym celu stosują, związa­ ne są także z rozpoczęciem życia seksualnego. To z tego powodu aktywny �174 MACIEJ ZĄBEK udział we wszystkich ceremoniach jest dozwolony wyłącznie mężatkom, gdyż tylko one mogą wykonywać te zabiegi. Kobiety, które nie były jeszcze zamężne mogą być leczone, ale inhalacją kadzidłem lub namaszczeniem krwią z ofiary tzw. tasfirą i są biernymi obserwatorami obrzędu. Pierwszy z tych zabiegów to depilacja włosów z całego ciała. Nazywa się on halowa (dosłownie: cukierki), gdyż polega na przygotowaniu gęstego syropu z cukru z dodatkiem soku cytrynowego, który w postaci plastrów nakłada się na skórę porośniętą włosami, a następnie - gdy już zastygnie - zrywa się, usuwając wraz z nim włosy. Drugi z nich to rodzaj sauny dymnej zwanej duhan (dym). Rozebrana kobieta kuca nad dołkiem wypełnionym kawałkami drewna sandałowego, skropionego wodą, który paląc się wydziela dużo dymu o przyjemnym zapachu. Okryta jest dookoła aż po szyję tzw. szamlą (rodzaj koca z wełny wielbłądziej) i pozwala, aby ciało nasączyło się tym dymem. Gorący dym powoduje pocenie się i przenika przez pory skóry dając bardzo trwały zapach. Jest on znakiem przychylności seksualnej kobiety dla mężczyzny. Zabieg ten praktykowany jest przez kobiety nie tylko przed ceremonią zaar, ale przed prawie każdym stosunkiem seksualnym. Przez mężczyzn - tylko w celu leczniczym. Po duhan obowiązuje tzw. dylka, czyli masaż ciała kulkami ciasta z mąki prosa nasączonego dymem kadzidlanym. Jedna z kobiet macza te kulki w oleju sezamowym i naciera nimi drugą. W ten sposób przyjemny zapach zostaje jeszcze wzmocniony. Następny etap to barwienie palców oraz wewnętrznych części dłoni i stóp henną. Do proszku z henny dodaje się trochę wody i w postaci pasty nakłada na wcześniej posmarowane oliwą ręce i stopy, po czym czeka się aż pasta wyschnie. Po kilku godzinach usuwa się hennę, a w miejscach gdzie była położona, skóra zostaje zabarwiona na kolor pomarańczowoczerwony. W celu wzmocnienia koloru, aż do czarnego, najbardziej cenionego, należy te czynności powtórzyć kilkakrotnie. Dawniej zabarwiano na czarno całe powierzchnie dłoni i stóp. Obecnie coraz częściej barwi się dłonie i nogi, aż po kolana, w różnorodne wzory, przeważnie o motywach kwiatowych lub geometrycznych. Na wcześniejszy rysunek na skórze nakłada się pastę z hen­ ny, wyciskając ją z tubki papieru lub jednorazowej strzykawki. Kobiety zamężne używają henny dość często przed wszystkimi większymi uroczysto­ ściami. Chłopcy i mężczyźni - tylko z okazji ceremonii obrzezania i wesela, a także w celu leczniczym. Ostatni z zabiegów to ułożenie tradycyjnej fryzury zwanej muszat. Polega ono na zapleceniu dużej ilości cienkich warkoczyków (im są cieńsze tym fryzura będzie ładniejsza). Warkoczyki układa się na głowie w różny sposób w zależności od regionalnych lub plemiennych tradycji. Można je np. roz­ dzielić przedziałkiem do połowy głowy, tak aby z przodu swobodnie spa­ dały, z tyłu zaś były podniesione do góry i rozstawione w kształcie wachlarza lub ustawić pionowo na całej powierzchni w kształcie „antének". Wzory �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 175 piękności przywiązują także dużą wagę do długości włosów, z tego też względu przedłuża się je czasami za pomocą zakupionych włosów natural­ nych lub sztucznych. Kobieta idąca na ceremonię zaar powinna założyć odpowiednie ubranie. Od czasów Mahdiego obowiązującym strojem dla kobiet w Sudanie jest tzw. tob. Jest to jeden kawałek materiału, długości czterech i szerokości dwóch metrów, najczęściej kolorowy. Kobiety zarzucają jeden z jego rogów na lewe ramię, a resztą owijają plecy, przesuwając materiał najpierw pod prawą pachą, potem w poprzek lewego ramienia, podnosząc do góry ponad głowę i spuszczając w poprzek piersi. Ten prosty ubiór ma wiele odmian, a sposób jego noszenia nie jest jednakowy. Idąc na zaar kobiety wkładają najład­ niejszy, najlepiej nowy tob, za pomocą którego eksponują swój wdzięk, np. poprzez ścisłe naciągnięcie pierwszego zawinięcia poniżej pośladków, tak aby je wraz z biodrami uwydatnić. Pod spodem noszą fustán - prostą sukienkę za kolana, z otworem wokół szyi i krótkimi rękawami, gdyż podczas szybkich tańców toby czasami z nich spadają. Ponadto często wkładają na siebie swoją złotą biżuterię, w tym kolczyki na nos (zuman) i bransolety na ręce (ghuwaiszat). Wszystkie te upiększające zabiegi są wymagane przez szejcha. Celem ich jest stworzenie atmosfery święta podczas obrzędów - odpowiednie uhonoro­ wanie zaar. Daje to również satysfakcję mężowi, a wówczas łatwiej kobiecie zdobyć środki na tego rodzaju wydatki. OPIS C E R E M O N I I Ceremonie mają na ogół miejsce w zagrodzie chorej osoby. Wyjątkiem od tej reguły są sytuacje, gdy nie ma ona odpowiednich środków finan­ sowych lub praktycznych możliwości przyjęcia wielu gości. Wówczas ob­ rzędy odbywają się w domu szejcha. Raz do roku 27 ragab (7 miesiąc kalendarza muzułmańskiego) odbywają się ponadto obrzędy w domu szej­ cha poświęcone nie leczeniu konkretnej osoby, ale uhonorowaniu samego szejcha i oddaniu czci wszystkim duchom zaar. Czas, w którym się mają odbyć jest ustanawiany poniekąd przez zaar, gdyż określone duchy mają wyznaczony dzień składania dla nich ofiar. W dzień ten wypada kulminaqa obrzędów i musi być on zsynchronizowany z dniem ich rozpoczęcia. Mogą się one obywać w ciągu całego roku, z wyjąt­ kiem Ramadanu, aby uniknąć konfliktów z muzułmańskim stylem życia obowiązującym w tym miesiącu . 15 1 3 Według wierzeń muzułmanów, w świętym miesiącu Ramadan znikają szatany, złe duchy, itp. Nie ma więc miejsca i na zaar. Poza tym sam styl życia ludzi w tym miesiącu (wzrost żarliwości religijnej, ścisły post, przygotowania do wieczornego posiłku) uniemożliwia or­ ganizację obrzędu. �176 MACIEJ ZĄBEK Kolejność zdarzeń w różnych odmianach zaar bywa rozmaita, ponadto niektóre elementy występujące w jednym rodzaju ceremonii, nie występują w drugim. Obrzęd, który obserwowałem w Umm Keredim składał się z 6 oddzielnych ceremonii, trwających od 2 do 3 godzin w ciągu 4 dni. Ceremonie odbywały się w zagrodzie chorej osoby dwa razy w ciągu dnia - w południe pod wiatą ze słomy (w tzw. rakubie) oraz wieczorem na środku zagrody (hoszu). Tańczono zawsze na rozłożonym dywanie, przed którym na poduszkach siedziała szejcha wraz z nagibami, grając na bębnach zwanych deluka. Wokół dywanu siedziały inne kobiety i dziew­ czynki śpiewając, klaszcząc w ręce i potrząsając grzechotkami. Dalej stała lub siedziała publiczność. Wszystkie ceremonie były w swej zasadniczej formie podobne do siebie. Zaczynały się intonacją pieśni do określonej postaci ducha zaar oraz grą na deluce, którą podejmowała szejcha. Kobiety opętane przez ducha, którego wzywano w pieśniach wydawały z siebie jęki i przeciągłe okrzyki i nagle wypadały na środek dywanu, tańcząc jeden z bardzo szybkich tańców. Kulminacją większości tańców był trans. Potem przyłączały się następne, ale zawsze większość kobiet pozostawała na miejscu. Celem pieśni jest przywołanie określonego ducha. Zaczynają się one zwykle wolno, a kończą szybko, słowa powtarzają się w celu utrzymania szybkiego rytmu. Tańce zaar w początkowej fazie najczęściej nawiązują do ludowych tańców plemiennych, niekiedy z elementami pantonimicznymi. Wyrażają one za pomocą gestu charakterystyczne czynności i cechy ludzi z określonych grup, np. pracę na roli, żebractwo, ostentacyjne bogactwo, urodę i przebiegłość - symbolizując określone postacie duchów. Niezależnie od rodzaju tańca w pewnych momentach wykonawcy gwałtownie przyspie­ szają, aż do osiągnięcia transu. W Umm Keredim tańczono kilka rodzajów tańców. Dwa z nich, które najczęściej się powtarzały, spróbuję tu opisać. Pierwszy taniec zaczynał się wolno. Kobiety stały w jednym miejscu i poruszały ciałem, zgodnie z rytmem melodii. Następnie, gdy muzyka stała się szybsza, zarzucały na głowy swoje toby, poruszając coraz szybciej rękami zgiętymi w łokciach, tak jakby naśladowały trzepot skrzydeł ptaka. W tym samym czasie pochylały głowę na dół, uginając nogi w kolanach. Drugi z tańców wykonywany jest także podczas innych świąt i uroczy­ stości. Nazywa się tańcem gołębia i jest w Sudanie bardzo popularny. Nazwa pochodzi stąd, że wykonawcy naśladują taniec godowy gołębi. Ko­ biety trzymają dłońmi końce topu, i szeroko rozpościerają ręce na kształt ptasich skrzydeł. Ciało od pasa w górę przechylają natomiast możliwie najbardziej do tyłu, tak że włosy niemal dotykają ziemi. Głowę również mocno odchyloną do tyłu, trzymają sztywno, obracając nią powoli w obie strony. W tym czasie, na lekko ugiętych nogach, przesuwają się w rytm muzyki powoli do przodu nie odrywając stóp od podłoża. W momencie transu kobiety padają na kolana z wyciągniętymi do przo­ du rękami, gwałtownie bijąc o ziemię pokłony, niemal podskakując na �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 177 klęczkach. Potem zawsze następuje krótka przerwa, w czasie której kobiety zastygają w nieruchomych pozach, leżąc na dywanie lub wracają na swoje miejsca. Każda jednak ceremonia charakteryzuje się właściwymi tylko dla siebie wydarzeniami. Poniżej opisuję w skrócie te, których byłem świadkiem. Ceremonia pierwsza, po godzinie 18:00 Ceremonia rozpoczęła się od wprowadzenia chorej Amny na środek dywanu, nakrycia jej tobem i podania kadzielnicy z kadzidłem w celu in­ halacji. W tym czasie szejcha przywołała zaar dodając: „Ty przebaczasz i akceptujesz, panie!" Matka chorej podeszła wówczas do szejchy i zapłaciła jej bajaad. Szejcha spojrzała, czy tzw. kursi jest przygotowane. Kursi znaczy dosłownie krzesło, ale w obrzędzie zaar chodzi raczej o tron, albo ołtarz, po prostu o uhonorowanie ducha symbolizującymi go ofiarami. Na ofiary przeznacza się zwykle jakiś rodzaj pożywienia, który kładzie się na stoliku. Symbolizują one określonego ducha na cześć, którego odbywa się ceremo­ nia. W tym wypadku na tacy stojącej obok szejchy leżały orzeszki ziemne, daktyle, pestki arbuza, perfumy oraz papierosy. Rzeczy te przykryte były kawałkiem białego materiału. Szejcha odsłoniła je, pytając obecnych czy kursi jest kompletne, czy nie, na co wszyscy odpowiedzieli chórem.: „tak". Wtedy uderzyła dłonią w bęben i rozpoczęły się tańce. Pierwszego dnia tańczyły tylko te osoby, które miały już własną ceremo­ nię zaar i które przyszły z obowiązku towarzyszenia chorej lub dla zabawy. Był wtedy obecny także jeden z mężczyzn. Gdy trans mijał, wszystkie kobiety wydawały z siebie chrapliwe krzyki i starały się zwymiotować, jakby chciały z siebie coś wyrzucić. Ceremonia druga, następnego dnia o godzinie 13:00 Rozpoczęto ją od wypicia kawy przygotowanej przez nagiby. Potem szejcha zapaliła papierosa i uderzyła w delukę. Na początku było niewiele kobiet, zaczęły się one schodzić dopiero na odgłos bębnów. W pewnym momencie niektóre kobiety wyskoczyły z przeraźliwym krzykiem na środek dywanu, tańcząc jak oszalałe. Wkrótce upadły na kolana i wpadły w trans. W tym czasie chora początkowo leżała na macie, kaszląc i jęcząc. Po chwili zaczęła wywijać rękoma nad sobą, wreszcie wstała i w rytm muzyki przestępowała powoli z nogi na nogę. Obserwujące to kobiety wydały z siebie dźwięki zagharit . Chora jednak zrezygnowała z tańca, usiadła obok szejchy wyciągając ręce, jakby się przeciągała. Szejcha powiedziała jej: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic", więc znów zaczęła tańczyć, przestępując wolno z nogi na nogę i podnosząc rękę do czoła, jakby salutowała. Kobiety wzniosły na ten widok ręce do abszir i znów wydały z siebie głośne 16 11 1 6 Zaghruta (lm. zagharit) - przeciągłe dźwięki modulowane językiem wydawane przez kobiety w chwilach podniosłych lub w dowód czyjegoś uznania. Abszir - pstryknięcia palcami, także w dowód czyjegoś uznania. 17 �178 MACIEJ ZĄBEK zagharit. Zaczęto wówczas śpiewać do zaar Nimir (tygrysa). Amna jednak przewróciła się i zaczęła jęczeć, a potem wymiotować. Nagiba podała jej do picia piwo z prosa (merissę), po którym zwymiotowała ponownie, położyła się i jęczała. Szejcha natarła ją mocnymi perfumami richa, a nagiba przysy­ pała piaskiem wymiociny i wyniosła je z rakuby. Tańce transowe innych kobiet trwały nadal, aż do końca. Śpiewano pieśni do zaar hakim baszy (szefa doktorów), powtarzając słowa: „razem, razem z hakim baszą". Ceremonia trzecia, tego samego dnia o godzinie 20:00 Wraz z uderzeniem deluki kobiety natychmiast przystąpiły do tańców. Zaczęła się schodzić publiczność. Nagiby wzywały w pieśniach kolejne du­ chy. Po krótkiej przerwie szejcha razem z kobietami, które nie tańczyły zaśpiewała pieśń o nazareńczyku. W przerwach między tańcami kobiety kładły się na dywanie wydając z siebie syczące dźwięki. Po pewnym czasie nastąpiła dłuższa przerwa, a szejcha poszła do rakuby aby - jak się potem okazało, przebrać się w strój Europejczyka (chawadzia). Wyszła jednak owinięta w swój normalny tob i zaintonowała pieśń o nazareńczyku (jest on także odpowiednikiem chawadzi - Europejczyka-chrześcijanina). W pew­ nym momencie spadł z niej tob i pojawił się „wcielony w nią" chawadzia. Szejcha ubrana była w koszulę, spodnie, na nosie miała okulary, a na głowie słomkowy kapelusz i papierosa w ustach. Wcielony w nią duch chrapliwym głosem powiedział: „dzień dobry" po angielsku. Następnie szejcha chawa­ dzia usiadła na przygotowanym dla niej krześle, zapaliła kolejnego papiero­ sa, a osoby, które w przeszłości były opętane przez tego ducha podchodziły do niej i rozmawiały już po arabsku. Niestety, tego już nie słyszałem. Gdy skończyli - jedna z nagib uderzyła w bęben, szejcha nałożyła na siebie z powrotem tob i kobiety przez jakiś czas znowu tańczyły. Przerwano nagle, szejcha powiedziała: ,,koniec, wystarczy!" Bębny zamilkły i wszyscy zaczęli się rozchodzić, choć kobiety, które wcześniej tańczyły nadal leżały na dywa­ nie i zwijając się jęczały. Ceremonia czwarta, następnego dnia o godzinie 12:00 W tym dniu miał miejsce ważny rytuał zwany dżertig. Występuje on także podczas innych obrzędów przejścia takich jak: wesele, obrzezanie i narodzenie dziecka. Wydaje się być ich symbolem, ponadto oznacza czys­ tość i cnotliwość. Chora przyszła na uroczystość już z zabarwionymi henną na czarno dłońmi i stopami. Dżertig bowiem musi poprzedzać ten i inne zabiegi kosmetyczne opisane wyżej. Na przegubie ręki chorej szejcha zawią­ zała harir - pęk z jedwabnych czerwonych nici, a na głowę założyła jej mindil - czerwoną opaskę z trzema przyszytymi muszelkami wedia. Następ­ nie przygotowała tzw, dariire * z mielonego drz;ewa sandałowego nasączone1 18 Dariira - dosłownie przesiewanie, odzielenie ziarna od plew. Symbol czystości w ob­ rzędach przejścia. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 179 19 go tradycyjnymi perfumami humra i tą mocno pachnącą papką posmaro­ wała jej wierzch głowy. Śpiew szejchy przywołujący niektóre z duchów zaar rozpoczął ceremonię. Gdy uderzono w bębny kobiety natychmiast zaczęły tańczyć. Nagiby w tym czasie podały piwo. Chora wstała dopiero po przerwie. Była ubrana w białą sukienkę. Tańczyła powoli podnosząc co jakiś czas rękę do czoła. Zaczęła jęczeć. Kobiety mówiły, że odezwał się w niej wreszcie duch, który ją dręczył. W chwilę potem rozmawiała po cichu z szejcha, która następnie podała jej do powąchania kadzidło. Znów zaczęła tańczyć z rękami sple­ cionymi na czole, tym razem bardziej raptownie, po chwili padła na ziemię i uderzając rękoma o nią wprowadziła się w trans. W tym czasie inne kobiety dołączyły do tańców. Jedna z nich również wpadła w trans, a szej­ cha później podała jej kadzidło. Kobiety tańczyły, aż szejcha dała znać, że już koniec. Ceremonia piąta, o godzinie 20:00 Rozpoczęła się ona jak poprzednia. Kobiety wraz z uderzeniem w bębny przystępowały kolejno do tańców. W przerwach wszystkie podchodziły do szejchy, aby inhalować się kadzidlanym dymem. Pochylały głowy nad kadzielnicą, okrywały się górną częścią tobu aby skupić wokół siebie dym i mocno wciągały go do płuc. Potem znów tańczyły jak oszalałe, wpadając w trans na klęcząco. Chora także wstała i zaczęła tańczyć, lecz szybko przestała. Szejcha, uderzając w bęben tkwiący między nogami, śpiewając, jednocześnie spacerowała wśród tańczących. Wyskoczył także na dywan jeden z mężczyzn, który tańczył bardzo szybko aż do końca ceremonii. Po jej zakończeniu kobiety przez długi czas leżały nieruchomo w zastygłych pozach. Ceremonia szósta, następnego dnia o godzinie 11:00 Na początku szejcha zagotowała wodę z liśćmi z drzewa nim, którą następnie obmyła chorą, po czym zaintonowała pieśń na cześć ofiary (karamy). Mąż chorej wprowadził barana przykrytego białym workiem do raku­ by. Szejcha najpierw przepłukała starannie usta, wstała, wzięła za rękę chorą i powiedziała uroczyście: „Niech ta ofiara przyniesie nam pokój, szczęście i błogosławieństwo. Wzywam Ali bej hakimbaszi aby przebaczył wszystkim tu obecnym i wiedząc jaka jest nasza sytuacja przestał dręczyć Amnę. Amen." Wszyscy obecni wstali i powtórzyli po niej te słowa. Teraz akcja potoczyła się błyskawicznie. Nagle wyprowadzono barana przed rakubę, mężowi chorej zawiązano usta szmatą (aby nie mógł powiedzieć zgodnie z nakazem religii, że zabija go w imię Boga, gdyż słowo to przestraszyłoby duchy i chora nie zostałaby wyleczona) i ten jednym ruchem poderżnął 1 9 Humra - miejscowe perfumy z proszku drzewa sandałowego z dodatkiem kwiatów goździka i śluzu tchórza jako utrwalacza, gotowane z olejem o bardzo mocnym zapachu. �180 MACIEJ ZĄBEK baranowi gardło. Gdy krew chlusnęła, szejcha nabrała jej szybko do miski. Następnie nalała do filiżanki i wycisnęła trochę soku z cytryny, po czym wzięła chorą za rękę i chodząc z nią w kółko tłumaczyła jej coś po cichu. Na koniec podała jej filiżankę z krwią mówiąc dobitnie: „wyzdrowiejesz!" Chora wypiła krew powoli, z namaszczeniem, w absolutnej ciszy i nagle zaczęła szybko tańczyć. Wówczas przyłączyły się do niej inne kobiety. Szejcha zaś rzuciła między obecnych orzeszki ziemne, które każdy łapał i zjadał. Nagiba natomiast posmarowała wszystkim obecnym czoła i policzki pozostałą krwią barana. Była to tasfira stanowiąca fundament ceremonii leczniczej w zaar. Z kolej druga nagiba posmarowała humrą wszystkich pod nosem i na czole. W tym czasie oprawiano barana. Szejcha wyszła tylko na chwilę po flaki, które starannie nałożyła chorej na głowę jako znak, że ofiara została zabita. Chora tymczasem założyła skarpety i buty jako symbol ducha chawadzi i zaczęła tańczyć. Szejcha zaś zrzuciła tob i zmieniła się w jednej chwili w chawadzię tak jak poprzednim razem. Jako chawadzia ujęła chorą za rękę i wyprowadziła ją z rakuby, obeszła wokół jej własną zagrodę, bez przerwy coś do niej mówiąc. Następnie wprowadziła ją do jej chaty {gotiji) i długo rozmawiała z nią sam na sam. Po wyjściu rozmawiała jeszcze z jej mężem. W tym czasie bez przerwy trwała muzyka i taniec części kobiet. Inne natomiast smażyły mięso z barana. Po powrocie do rakuby chora siadła na specjalnie dla niej przygotowanym fotelu, a kobiety, wspólnie z szejcha w roli chawadzi, tańczyły. Kiedy mięso było już gotowe, szejcha wraz z chorą powróciły do swych normalnych strojów i rozpoczęła się uczta, na której spożywano smażone mięso ofiarnego barana z chlebem i warzywami. Na tym ceremonia została zakończona i - jak mówiono potem - chora wyzdrowiała. PRÓBA OKREŚLENIA P S Y C H O T E R E P E U T Y C Z N T C H F U N K C J I OBRZĘDÓW Kulty zaar mają wiele aspektów i omówienie ich wszystkich nie jest tu możliwe. Wymagałoby to zarówno większej ilości materiałów źródłowych jak też studiów specjalistów z różnych dziedzin, nie tylko antropologów, lecz również arabistów, religioznawców, psychiatrów i psychologów. Zwrócę więc uwagę tylko na niektóre najbardziej widoczne sprawy. Według miejscowych wierzeń, znakiem wcielenia się zaar w człowieka jest choroba. W ten sposób duchy biorą go w posiadanie, czyniąc z niego swego niewolnika. Jedynym sposobem wyleczenia jest „uspokojenie" zaar, m.in. za pomocą krwi z ofiary, kadzidła, perfum, muzyki i tańca. Mimo wyleczenia zaar zostaje jednak w człowieku na zawsze i aby zachować zdrowie nie wystarczy organizacja jednej ceremonii, ale trzeba w nich brać udział przynajmniej co jakiś czas. W ten sposób duchy zmuszają ludzi do stałej organizacji kultu na ich cześć. Osoby, które miały już raz swą własną �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 181 ceremonię, nadal czują się zobowiązane do brania w nich udziału. Innymi słowy, poprzez chorobę są inicjowane na czcicieli zaar i wchodzą do hierar­ chicznego bractwa kultowego pod przywództwem szejcha. Tak więc choroba i jej leczenie są głównymi aspektami kultów zaar. Dla znachora najważniejsze znaczenie ma tylko to czy choroba jest spowodowa­ na przez duchy, czy też nie. Odpowiada to z grubsza przyjętemu w medycy­ nie naukowej podziałowi na choroby psychiczne i somatyczne. Podział ten nie jest przy tym ostry, gdyż niektóre z chorób leczonych w ten sposób lekarze może uznaliby za somatyczne. Z drugiej strony wiadomo już, że wiele chorób cielesnych ma wyraźnie charakter psychosomatyczny, tzn. w ich etiologii znaczną rolę odgrywają powtarzające się stany napięcia emocjonalnego. Do takich schorzeń powszechnie zalicza się wrzody żołądka, nadciśnienie, astmę (Fraczek, Kofta 1976, s. 667). Przytoczone tu przypadki chorób są dobrze znane jako reakcje na przed­ łużający się stres. Wynika z tego, że terapia - o ile miałaby być skuteczna, powinna przebiegać podobnie zarówno w gabinetach psychiatrycznych, jak i podczas obrzędów u szejchów zaar. I jest tak w istocie, gdyż techniki terapii są na całym świecie zbliżone, a porównując psychiatrów i czarow­ ników więcej stwierdzamy podobieństw niż różnic (Torrey 1981, s. 107). Obserwacja obrzędów zaar tylko to potwierdza. Współcześnie do leczenia nerwic, psychoz, zaburzeń psychoseksualnych i innych zachowań uznanych za odstępstwo od normy, wykorzystuje się uznaną za najbardziej racjonalną i efektywną psychoterapię grupową. Są to sposoby oddziaływania psychologicznego, stosowane w grupach od 7-15 osób, polegające na podnoszeniu wiary pacjenta we własne siły za pomocą różnych technik, uspokajaniu go i wywoływaniu w nim nadziei na możliwość skutecznego leczenia (Mala Encyklopedia Medycyny 1988, s. 1026-1027). Odpowiednie techniki są wykorzystywane na wszystkich etapach obrzę­ du zaar. Większość technik psychospołecznych rozpoczyna się od wywiadu. Przeprowadzenie go już samo w sobie jest zabiegiem o działaniu leczniczym. Fakt, że pacjent może się wypowiedzieć, a terapeuta potrafi go wysłuchać, często prowadzi do ustąpienia symptomów. Szejcha podczas Fath al-elba wypytuje paqenta o jego zachowanie i sny, z odpowiedzi zaś wnioskuje czy choroba jest na tyle poważna, iż wymaga pełnej ceremonii leczniczej. Wia­ domo też, że interpretacja marzeń sennych to podstawowa technika psycho­ analizy. Ponadto już podczas samego obrzędu dochodzi do czegoś w rodzaju spowiedzi, kiedy to duch przemawia ustami kobiety wyznając wszystkie jej złe uczynki. Skuteczność spowiedzi w usuwaniu symptomów psychiatrycz­ nych jest powszechnie znana. Ma ona miejsce również podczas terapii gru­ powej, gdzie jej zalety się zwiększają. Celem jest tu zmniejszenie poczucia winy i lęku. Następną z form terapii psychospołecznej jest sugestia. Jej efekt może być wzmocniony przez inne równolegle działające czynniki, jak np. fizyczne �182 MACIEJ ZĄBEK wyczerpanie tańcami. Może też ona przybierać rozmaite formy, m.in. bez­ pośredniego nakazu, pod postacią zapewnienia: „wyzdrowiejesz!", lub zba­ gatelizowania kłopotów, z których chora nie widzi wyjścia: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic". Sugestia może mieć także postać symboliczną np. przez rytualne mycie - oczyszczenie chorej i zabicie ofiary podczas ostatniej ceremonii. Innym sposobem oczyszczania jest wywołanie torsji i wymiotów. Formą sugestii związaną z wiarą pacjenta w skuteczność leczenia jest też użycie placebo - substancji pozbawionych jakiegokolwiek działania farmakologicznego, lecz podawanych w charakterze lekarstw. Środki te działają, gdyż ludzie tego działania oczekują. W zaar środkami tymi są różnego rodzaju kadzidła, perfumy, pomazanie krwią, picie krwi ofiary jak również szereg ziół używanych również przez szejchów. Niektóre z ziół mają właściwości lecznicze, ale większość; to tylko placebo. Kolejną techniką stosowaną w grupach psychoterapeutycznych i cere­ moniach zaar jest „odegranie". Pozwala ono w sposób społecznie usan­ kcjonowany, przedstawić zachowania, które inaczej byłyby nieakceptowane. Temu wydaje się służyć zgoła teatralne wcielanie się uczestników zaar w po­ stacie z różnych grup etnicznych i zawodowych. Towarzyszy temu picie alkoholu i palenie papierosów, lub manifestowanie pewnych oczekiwań seksualnych poprzez zabiegi kosmetyczne i pieśni. Łączy się z tym także odreagowanie, czyli powtórne przeżycie jakiegoś emocjonalnego doświad­ czenia. Ma to miejsce w tańcu, podczas którego następuje wyrzucenie tych emocji z siebie w postaci przeraźliwych krzyków. W terapii tego typu wykorzystuje się ponadto w znacznie większym stopniu niż w psychiatrii oficjalnej manipulacje czynnikami środowiskowymi i procesami społecznej integracji. Szejch jest zwykle dobrze zorientowany w sytuacji rodzinnej pacjenta, nie tylko dzięki bezpośredniej rozmowie z nim i jego rodziną, lecz także dzięki informacjom uzyskanym od swych pomoc­ nic. Pozwala mu to wpływać skutecznie także na bezpośrednie środowisko chorej. Napomina np. męża i innych członków rodziny, aby zachowywali się wobec siebie poprawnie i życzliwie. Zalecone zachowanie obłożone jest sankcją - groźbą ponownego ataku duchów, które mogą zaatakować także innych członków rodziny. Angażując rodzinę w proces terapeutyczny osiąga się bardzo wiele. Rodzina, a mąż w szczególności, musi ponosić koszty leczenia, co zwiększa prawdopodobieństwo jego współdziałania z terapeutą. Często nawet sąsiedzi partycypują w ceremoniach. Najbliżsi przyjaciele peł­ nią podobną rolę. Jeżeli mężczyzna jest przeciwny organizacji ceremonii, oficjalnie z powodów religijnych, a w rzeczywistości raczej z uwagi na koszty, to starają się go przekonać i obiecują udział w wydatkach imprezy. Zwykle jednak mężowie kapitulują gdy teściowa rozłości się i powie, że duch weźmie w posiadanie także innych członków rodziny. Wyjaśnienia wymaga także fakt niemal wyłącznego uczestnictwa kobiet w tych obrzędach. Wydaje się, że przyczyny leżą tu w kulturowej dominacji mężczyzn nad kobietami. Sytuacja, gdy kobiety są zamknięte w domu, zajęte �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 183 wyłącznie gotowaniem i opieką nad dziećmi jest na dłuższą metę wystar­ czająco stresująca. Mężczyzna jest bardziej ruchliwy, ma większe szansę na zróżnicowaną aktywność i jeżeli nawet jego obowiązki i zadania są trudniej­ sze to również ma większe możliwości przezwyciężania sytuacji stresowych. W przypadku kobiet dochodzą ponadto inne kłopoty, które są przyczynami tego typu chorób, takie jak: sytuacja, gdy mąż bierze sobie drugą żonę, albo kiedy muszą dzielić dom z drugą kobietą, bezdzietność, lub kłopoty we współżyciu płciowym, co zdarza się często z powodu zabiegu obrzezania, jakiemu zostały poddane w dzieciństwie. Kulty zaar w Sudanie są więc główną, choć nie jedyną formą rekompen­ saty niższej pozycji kobiet. Uczestnicząc w grupie kultowej mają one możliwość przełamania izolacji, szanse na społeczną aktywność oraz rozryw­ kę, okazje do zabawy: tańców, śpiewów i plotkowania, co oczywiście także ma właściwości terapeutyczne. Pomiędzy kobietami powstają przyjaźnie, szczególnie między tymi, które są w posiadaniu tego samego ducha. Uczestnicząc w ceremonii, zwłaszcza po raz pierwszy, czują się ważne, cała uwaga bliskich skupiona jest na nich. Mają też możliwość zaspokojenia swoich materialnych potrzeb. Z okazji obrzędów muszą dostać od męża nową sukienkę i kosmetyki. Nierzadko duch może żądać złotej biżuterii i innych podobnych rzeczy. Na to wszystko mąż musi się zgodzić, gdyż żona zaspokaja tylko życzenia swego ducha. Trudno powiedzieć, do jakiego stopnia kobiety wykorzystują tę sytuacje, gdy chcą dostać np. nową sukienkę. Faktem jest jednak, że koszty obrzędów zaar mogą doprowadzić męża do takich wydatków, że ten zrezygnuje np. z zamiaru ożenienia się z drugą kobietą. Może także osiągnąć zmianę postępowania swojego męża w stosunku do żony, gdyż szejch przekona go, że to właśnie po kłótniach z nim duch ją niepokoi. Mąż wychowany w tej samej kulturze wierzy w to i na ogół ustępuje. W innym wypadku szejch może doprowadzić do społecznie aprobowanego rozwodu, co także bywa dla kobiety dobrym wyjściem z sytuacji. Tak więc kulty zaar, oprócz funkcji psychoterapeutycznych są także jednym z ważniejszych czynników zachowania równowagi między płciami. Ich wielka popularność w Sudanie bierze się stąd, że zaspokajają potrzeby i rozwiązują problemy, których nie można rozwiązać w inny sposób. W Su­ danie jest tylko jeden szpital i jedna klinika psychiatryczna w Chartumie, a więc w gruncie rzeczy profesjonalne leczenie chorób psychicznych na terenie tego olbrzymiego kraju jest nieznane. Lukę tę doskonale wypełniają kulty zaar. Ponadto terapia może być tylko wtedy skuteczna gdy pacjent i terapeuta „mówią tym samym językiem", czyli mają ten sam obraz świata albo - inaczej mówiąc - zachodzi między nimi zgodność w sferze poznawczej (Torrey 1981, s. 63-64). Psychiatra wykształcony w Europie niewiele miałby do powiedzenia prostej kobiecie z Kordofanu. Znacznie skuteczniejszy od niego jest tu szejch zaar, na którego sugestie jest ona podatna, gdyż wspólna jest im wiara w przyczyny choroby. �184 MACIEJ ZĄBEK LITERATURA A b b a s A. M o h m o d 1969 Al-Rih al Ahmer, Khartoum. Bashar Taha 1967 Al-Zar, Khartoum. Behman Francine 1953 The Zar Cult in Egypt, Cairo. Boddy J. 1989 Wombs and alien spirits; women, men and the zar cult in northren Sudan, Wisconsin. Falkhouri Hanni 1968 The Zar Cult in an Egyptian village, „Anthropological Quarter", vol.41, no 2, s. 111-117. F a t i m a A. I b r a h i m 1963 Das tur ya Asyady, Khartoum. F r a c z e k A., K o f t a M . 1976 Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Psychologia, T.Tomaszewski (red.), War­ szawa. Hamer T.I. 1977 Spirit possesion and its Sociopsychological implications among the Sidamo of Southwest Etiopia, in David Landy Culture, „Studies in medical Anthropology". K e n n e d y J. 1977 Nubian Zar Ceremonies as Fpsyhotherapy in David Land, New York. K o w a l a k S. 1986 Umbandyzm. Nowa religia w Brazylii. Z zagadnień etnologii i religioznawstwa, Warszawa. L e i r i s M. 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de Gondar, Paris. 1988 Opętanie w kulcie zar, tłum. M . Mazurkiewicz, „Dialog", nr 2, s. 131. L e w i s I. 1971 Extatic Religion, „An Anthropological study of spirit possession and shama­ nism". Mala Encyklopedia Medycyny 1988 Hasło: Psychoterapia grupowa, Warszawa, s. 1026-1027. Messing D.S. 1958 Group Therapy and social status in the Zar cult of Etiopia, „Afričan Anthro­ pologist", vol. 60, s. 1120-1125. Mussa Issa 1962 Al-Zar, Khartoum. P i ł a s z e w i c z S. 1992 Religie Afryki, Warszawa. Sarnia E l N a g a r 1977 Al-Zar, Khartoum. Tayyash Fahd 1987 On the Relationship between the Zar songs and the Samiri dances, an appreciation of the recreation aspect, Doha - Qatar. Torrey E.F. 1981 Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa. T r i m i n g h a m J.S. 1965 Islam in the Sudan, London. Walker J. 1935 Folk Medicine in Modern Egypt, London. �185 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR MACIEJ ZĄBEK P S Y C H O T H E R A P Y I N T H E ZÁR C U L T S I N S U D A N Summary The article presents the principles of organization of a cult worshipping certain spirits and supernatural beings together with the description of the ceremonies and rituals belonging to it. The spirits called Zár are worshipped in the organized cult of the same name in Sudan as well as in all North-Eastern Africa. Causing psychic ans psychosomatic illnesses is attributed to the Zar spirits, but, at the same time they are believed to be able to cure them in the states of possession provoked by witch-doctors (called Zár sheikhs) during special rituals. The author's description concerns one ceremony witnessed by him personally in the place Umm Keredim, the province of Kordofan, Sudan. In the first part probable origins of the cult are considered. Then the author presents essential elements of it and main categories of spirits which, according to native classifications are defined as coming from different ethnic, religious and occupational groups. Participants of the ceremonies, case studies of particular persons whose treatment was observed by the author are presented in the next part of the study. Concluding, the author tries to explain real psychotherapeutics function of the ritual. The Zar rituals are focused on treatment of mental and psychosommatic illnesses. All the cases connected with the Zar cult could have been defined as response to prolonged psychological stress. Therefore, assuming that the therapy is efficient, it must be comparable to those performed by psychiatrists and analysts in European culture. Hawing compared respective elements of both psychiatric methods the author proves that in their essence they are of the same kind. The importance and popularity of the Zar cult in Sudan result from the fact that it fulfills real needs solving successfully the medical problems which could not be solved in any other way. Official European psychiatry is almost absent in Sudan as well as in other countries of North-Eastern Africa. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Podobnie jak Siva-Nataradża, człowiek jest owym „tańczącym centrum" emisji ruchu a zarazem punktem odniesienia, wobec którego ruch jest waloryzowany JOLANTA KOWALSKA TREE OF LIFE DANCE CULTURAL UNIVERSALS I N MOTION Biblioteka Etnografii Polskiej nr 46 Letter Quality, Warszawa 1991 Polska wersja książki Jolanty Kowalskiej zatytułowana TANIEC DRZEWA ŻYCIA. UNIWERSALIA KULTUROWE W TAŃCU ukazała się w Serii Monografii Instytutu Archeologii i Etnografii PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0e267cd308a142c4fd188e910485bba.pdf 9a4bbb28e455d957a12696ef0140fff5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1432 Title A name given to the resource Korzenie i współczesność polskich badań etnologicznych w Afryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.113-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I ANTONI KUCZYŃSKI (Instytut Nauk Politycznych UW, Wrocław) KORZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ POLSKICH BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W AFRYCE* We współczesnej antropologii kulturowej, sięgającej po wielokroć do różnorodnych starych opisów kultur ludowych i plemiennych świata coraz powszechniej podkreśla się ich znaczenie dla studiów z zakresu etnogenezy, akulturacji czy religioznawstwa. Wraz z poszerzaniem się horyzontu w Euro­ pie, związanego z odkryciami geograficznymi w XVI i XVII stuleciu, oczywi­ stością stawała się kwestia wielkiej różnorodności kultur ludów mieszkających z dala od siebie, w tym także różnorodności tychże ludów postrzeganych jako dzikie, barbarzyńskie i prymitywne. W takim poglądzie zawierało się wiele snobistycznego europocentryzmu pozbawionego zrozumienia kodu właściwego dla danej kultury, obejmującej w Tylorowskim rozumieniu wiedzę, wierzenia, prawo, obyczaje, sztukę, moralność i inne „zdolności i przyzwyczajenia, zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa" (Tylor 1896, s. 13). Przegląd historii badań nad wieloma elementami kultur ludowych i plemien­ nych z różnych kontynentów przekonuje nas dowodnie, iż coraz częściej w studiach tych wykorzystywane są wielorakie relacje pochodzące od różnych autorów, często nieprofesjonalistów, którzy z dużą dozą dokładności opisali obserwowane przez nich tubylcze kultury w momencie gdy pozbawione one jeszcze były wpływów tzw. wyższej cywilizacji, czyli sprzed impaktu obcej kultury. Zbyteczne jest dodawać jak ważne są to relaqe ze stanowiska antropologii kulturowej (etnologii), wypada natomiast podkreślić, iż ocena zawartej w nich faktografii wymaga uciążliwej interpolaqi źródłowej i stałego doskonalenia warsztatu krytycznego. Jest to główna zasada obowiązująca badaczy korzystających z takiego zasobu źródłowego. Ona też leży u podstaw omawianych tu polskich badań etnologicznych w Afryce, które dostarczają nam także wielorakich opisów kultur tubylców Czarnego Lądu. * Dokładniejsze omówienie sygnalizowanej tu problematyki znajdą Państwo w książce pt. Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, i. 2, Ameryka, Australia i Oceania, przygotowywanej obecnie do druku przez Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. �114 ANTONI KUCZYŃSKI Związki Polski i Polaków z Afryką to temat bardzo rozległy, mający wiele historyczno-kulturowych kontekstów. U źródeł tej tradycji stoi już bowiem postać ojca geografii polskiej Jana Długosza, który w swym dziele zatytułowanym Chorographia Regni Poloniae wymienia znane wówczas od­ ległe kontynenty - Azję i „wrzącą skwarem słoneczną Afrykę". Niczego ponadto nie dowiadujemy się o tej „skwarnej ziemi", która dopiero w okre­ sie późniejszym stała się bliższa wąskim kręgom naszego społeczeństwa. Na mapach Afryki zawartych w siedemnastowiecznych atlasach można prze­ śledzić ówczesny stan wiedzy Europejczyków o tym kontynencie. Ujawniają one bowiem nieznajomość prawie całego interioru Afryki, względnie po­ prawnie natomiast określają obraz wybrzeży i przyległych mórz, zbadanych przez kolejne wyprawy portugalskie. Do poznania Afryki przyczynili się ludzie różnej profesji. Bez wątpienia pierwszymi Europejczykami, którzy zetknęli się z jej ziemiami byli żeglarze poszukujący drogi do Indii. Ich opowieści o bogactwach tego kontynentu nęciły wszelkiej maści awanturników, kupców śniących o wielkich fortu­ nach, różnego rodzaju obieżyświatów i handlarzy niewolników. Lukratywność tego handlu spowodowała, że Portugalczyków wspomagali w tym Holendrzy, sadowiąc się mocno na południu Afryki oraz na Złotym Wy­ brzeżu i w Gwinei. Potem różni misjonarze wypełniając posłannictwo niesie­ nia „dzikim światła nowej wiary" docierali w głąb Afryki poszerzając wiedzę o jej tajemnicach kulturowych i geograficznych. Były to kontakty niezwykle powikłane i złożone, w których nie zabrakło także polskich epizodów. Jakkolwiek dzieje naszego podróżowania po świcie mają stosunkowo obfitą literaturę - zwłaszcza w odniesieniu do Azji i obu Ameryk, to wyraź­ nie zaznacza się w niej brak tematyki afrykańskiej. Opracowania z tego zakresu są dość rozproszone, na co zwracałem już uwagę (Kuczyński 1990), a ponadto, to co dotychczas napisano na ten temat było często bezkrytycz­ nym powtarzaniem faktografii zawartej w różnym opracowaniach popular­ nych, encyklopediach czy słownikach podróżników. Zupełnie brak jest na­ tomiast opracowań dotyczących dziejów polskich badań etnologicznych w Afryce, skromnych wprawdzie, ale jednak istniejących i funkcjonujących w międzynarodowym obiegu naukowym. Sytuacja ta stwarza pilną potrzebę kazania korzeni i dziejów polskich zainteresowań kontynentem afrykań­ skim. Łączy się z tym fundamentalne pytanie, czy dorobek polskiej afrykanistyki etnologicznej zyskał jakieś uznanie w nauce światowej? Jeżeli tak to w jakim stopniu rezonuje on w naukowym obiegu? Z tych też powodów kreśląc monograficzny zarys problemu, nie można pominąć owych korzeni, sięgających nieraz w czasy odległe. W całokształcie krajowego piśmiennictwa ujmującego mniej lub bardziej kompleksowo ten problem na wyróżnienie zasługują prace Jana St. Bystronia (1930), Stefana Gołąbka (1968; 1970; 1971; 1974; 1978), Andrzeja Klomineka (1991), Antoniego Kuczyńskiego (1990), Wacława Słabczyńskiego (1974), Wacława i Tadeusza Słabczyńskich (1992), Wiktora Szczerby (1974) i Henryka Zinsa (1978 a, b; 1986). Ponadto �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 115 istnieje wiele innych książek i artykułów powstałych w rezultacie pobytu ich autorów w Afryce, traktujących o złożonych problemach kulturowych, społeczno-gospodarczych i politycznych, w tym także sporo tzw. prozy narracyjnej upowszechniającej kulturę Czarnego Lądu. Zbliżenia polsko-afr у kańskie to nie tylko pobyty Polaków na Czar­ nym Lądzie, lecz również przyczyny tych kontaktów i złożone konteksty historyczno-polityczne. A było ich wiele: chęć poznania świata, obrona chrześcijaństwa przed Saracenami (muzułmanami), pielgrzymki do Ziemi Świętej, działalność misyjna, poszukiwanie majątku, wyprawy badawcze, kontakty handlowe, wojny, niewola i wiele innych. Tak więc od Ziemi Świętej do Przylądka Dobrej Nadziei sp>otkać można Polaków, którzy pene­ trowali afrykański kontynent. Należeli do nich ludzie różnego autoramentu i różnych zawodów: misjonarze i rycerze maltańscy, mistyfikatorzy i bada­ cze, oczajdusze i obieżyświaty, myśliwi i żołnierze, uczeni i eksperci. Różne więc intencje przyświecały tym ludziom, generalnie jednak na formowanie się polskiej afrykanistyki - zwłaszcza w XIX i początkach X X w. - wpływały z jednej strony tendencje ogólnoeuropejskie, z drugiej natomiast specyficzne warunki spowodowane utratą niepodległości i będące jej konsekwencją róż­ ne formy działalności zmierzającej do odzyskania bytu narodowego. Podobno już w początkach XV stulecia rycerze polscy wspomagali Portugalczyków w próbach podboju Maroka. Później widzimy ich w skła­ dzie Zakonu Rycerzy Maltańskich, którzy swe posłannictwo traktowali jako zaszczytne zadanie, w służbie chrześcijaństwa i bez wahania gotowi byli oddać życie w walce „z pogańskimi Saracenami". Wiek XVII i X V I I I to zaledwie epizodyczne stykanie się Polaków z kontynentem afrykańskim, z drugiej jednak strony - zwłaszcza pod koniec XVIII w. - zaczęło się pojawiać piśmiennictwo podróżnicze poszerzające znacznie pole widzenia świata. Ten fakt nie wymaga z pewnością komentarzy, dodać jedynie wypa­ da, iż rozwój nauczania geografii w szkołach tamtego okresu przyspieszył zdobywanie wielu nowych wiadomości o świecie, w tym także o Afryce (Harasymiuk 1985; Majorek 1974; Malicki 1973; Piasecka 1985). Na wiek XIX przypada początek kształtowania się pełniejszej wiedzy o Afryce. M i ­ mo, iż są to lata związane z licznym wychodźstwem polskim, jednak kon­ tynent afrykański leży generalnie na uboczu emigracyjnego szlaku. Podobnie było w X X stuleciu - zwłaszcza do okresu drugiej wojny światowej, kiedy odnotowaliśmy w polsko-afrykańskich kontaktach dwa znamienne fakty. Pierwszy to kontakty związane z nadzieją na polskie kolonie, drugi to wyróżniające się osiągnięcia polskiej afrykanistyki etnologicznej - badania Jana Czekanowskiego i Romana Stopy. Lata dwudzieste okresu międzywojennego w X X stuleciu zaznaczył się w naszym życiu społeczno - politycznym przygotowaniem się do wejścia na teren afrykańskiego kontynentu w roli kolonizatorów. Koncepcjom tym patronowała Liga Morska i Kolonialna. Sen o białym kasku mamił wizją przejęcia przez Polskę byłych kolonii niemieckich w zamian za dawne �116 ANTONI KUCZYŃSKI Mapa 1. Miejsca badań etnologicznych prowadzonych przez polskich badaczy w Afryce �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 117 rozbiorowe rachunki. Inni proponowali, by kolonią taką uczynić Madaga­ skar, który jakoby słusznie się nam należał (za sprawą mitu Maurycego Augusta Beniowskiego). Wrzawa wokół tej sprawy panowała ogromna, wydano nawet decyzje o tworzeniu oddziałów wojskowych do służby kolo­ nialnej, ubranych w tropikalne hełmy i przewiewne mundury na wzór angiel­ ski. Równocześnie z tym propagandowym nurtem realizowano projekty wychodźstwa polskiego do krajów afrykańskich, przede wszystkim o cha­ rakterze rolniczym. W sumie jednak ten kierunek polskiej emigracji pozostał mało popularny, chociaż według szacunkowych danych w drugiej połowie lat trzydziestych przebywało na terenie Afryki ponad 4200 osób polskiego pochodzenia. Najwięcej było ich w krajach Francuskiej Afryki Kolonialnej, tj. Algierii i Maroku, inni natomiast rozrzuceni byli po różnych krajach kontynentu. Polacy posiadali też własne lub dzierżawione obszary ziemskie w Angoli, prowadzili gospodarstwa plantacyjne w Liberii, w krajach Afryki Wschodniej lub pozostawali w służbie belgijskiej w Kongo, angielskiej w Kenii lub innych krajach afrykańskich, zatrudnieni na kontraktach jako ekonomiści, lekarze, agronomowie, inżynierowie. Trzeba też wspomnieć o misjonarzach, którzy od początku europejskich kontaktów kolonizacyjnych z Afryką dążyli tam jako nosiciele nowej wiary, a także uczyli zasad higieny, nowych rzemiosł, upowszechniali oświatę. Księga misyjnych posług była znacznie obfltsza i jakże często obejmowała ona także obserwacje typu etnograficznego, które nie zawsze ukazały się drukiem. Dla polskiego badacza zajmującego się kulturami i religiami spo­ łeczności afrykańskich te niepublikowane do dzisiaj zapisy misjonarzy stano­ wią wielką wartość, gdyż rejestrowały one zachodzące przemiany kulturowe i zjawiska, dzisiaj już po wielekroć nie występujące. Wiemy, że większość tych zapisów pozostaje w archiwach zakonnych. W takiej sytuacji rodzi się refleksja o konieczności rychłego zinwentaryzowania takich zapisów, ich opracowania i udostępnienia w formie drukowanych katalogów informują­ cych o zawartości tych relacji. To samo można odnieść do innych relacji rozproszonych często po czasopismach i różnego rodzaju publikacjach. Od tego zależy w pewnym stopniu powstanie pełnej bibliografii polskiej afrykanistyki, a następnie kompleksowa ocena jej przeszłości, teraźniejszości oraz wizji przyszłości. Misyjne kroniki zawierają wiele faktów i zdarzeń, a niejeden z misjo­ narzy - np. Marcin Czermiński czy Alojzy Majewski, poczynił interesu­ jące obserwacje typu etnograficznego. Jezuita Jan Beyzym, przebywając na Madagaskarze w latach 1898-1912, poświęcił się niesieniu pomocy trędowatym, żyjącym tam w rozpaczliwych warunkach na wydzielonych im terytoriach. Dążąc do zapewnienia swym „czarnym pisklętom" możliwie dobrych warunków życia, zbudował w miejscowości Ambatuwuri ośrodek dla trędowatych. Jego korespondencja jest wspaniałą lekturą, pełną hu­ manizmu, odznaczającą się szerokim zakresem tematycznym. Wiadomo również iż misjonarz ze zgromadzenia oblatów św. Franciszka Salezego, �118 ANTONI KUCZYŃSKI Władysław Malinowski, pracował przez wiele lat wśród plemion Herero i posiadał dużą wiedzę o ich kulturze, a także ich uznanie i autorytet co pozwoliło mu na zażegnanie w 1906 r. krwawego buntu przeciwko niemie­ ckim kolonizatorom. Stanisław Nowicki, czyli brat Józefat, długie lata dzia­ łał w Kenii, gdzie zaskarbił sobie przyjaźń tubylczej ludności za wspomaga­ nie jej w codziennym życiu. Był jej reprezentantem wobec białej administ­ racji. Istnieją domniemania, że to on wprowadził w Kenii uprawę kawy! W sprawach ochrony tubylczej kultury wypowiadali się inni misjo­ narze polscy pracujący w Afryce. Prowadzili oni - i prowadzą nadal - swą wieloaspektową działalność, układając ją w sensowny ciąg przedsięwzięć nie wolnych od dobroczynnych zabiegów. Dążąc do wciągnięcia tubylczej lud­ ności w nurt nowej wiary polscy misjonarze pracując np. wśród Indian Ameryki Południowej czy Nowej Gwinei, tak i w Afryce zasłużyli się jako ludzie bezinteresowni i ofiarni, budowniczowie misji i szkół misyjnych, pio­ nierzy nowych form gospodarowania, nauczyciele rzemiosła, badacze i ob­ serwatorzy tubylczych społeczności (Perczak 1981, s. 572). Zasygnalizowany już temat osadnictwa polskiego w Afryce, mającego swój szczyt w okresie międzywojennym, wypada tutaj poszerzyć. Chodzi tu 0 osadnictwo na terenie Wschodniej Afryki w okresie drugiej wojny świato­ wej, będące efektem układu zawartego między Iwanem Majskim a Włady­ sławem Sikorskim, w efekcie którego część ludności polskiej wywiezionej z terenów Kresów Wschodnich za Ural w latach 1940-1941 opuściła tereny Związku Radzieckiego wraz z armią generała Władysława Andersa. Roz­ lokowano ją w Tanganice, Ugandzie, Kenii, Rodezji Północnej i Południo­ wej, tworząc normalne warunki do czasowego zamieszkania. Młodzieży stworzono warunki kontynuowania nauki w szkołach zawodowych i ogól­ nokształcących, utworzono szkoły podstawowe i przedszkola, biblioteki, ośrodki kultury. Dorośli mieli możliwość pracy, starsi przebywali w domach opieki. Były przychodnie i szpitale. Ten okres polskich kontaktów z Afryką nie został jeszcze w pełni opracowany, jakkolwiek zagadnienie to sygnali­ zowano już w polskiej literaturze (Królikowski 1949, s. 9; 1961, s. 1-2; Ostrowski 1947; Korabiewicz 1980; Achmatowicz-Otok 1985, cz. 2; E. Wróbel 1 J. Wróbel 1992, s. 142-204). Po repatriacji z lat 1947-1950 niewielu z tych przymusowych emigrantów powróciło do kraju. Rozproszyli się szeroko po świecie, część natomiast pozostała w Afryce i mieszka tam do dzisiaj. Wspomniano poprzednio, iż w staropolskim myśleniu o świecie już w po­ czątkach X V I stulecia pojawiło się mgliste wyobrażenie o Afryce, będące prostą recepcją piśmiennictwa zachodnioeuropejskiego, dotyczącego przede wszystkim Afryki Północnej (Tazbir 1971; Zajączkowski 1978). Epoka Odrodzenia to bez wątpienia ważny etap przemian światopoglądowych, których wyrazem było m.in. poszerzenie się horyzontu geograficznego. Wia­ domości o wyprawach morskich Hiszpanów i Portugalczyków docierały do Polski drogą pośrednią poprzez dobrze zorganizowaną instytucję kościelną. Nie bez znaczenia były także wyjazdy polskich szlachciców na studia �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 119 do Włoch, gdzie zapoznawali się oni z nowinkami dotyczącymi szerokiego świata. Zamorskie kontakty Gdańska też były istotnym staropolskim kanałem, przez który przepływał nurt geograficznych informacji o świe­ cie. Pod wpływem tych wiadomości pozostawało ówczesne piśmiennictwo geograficzno-historyczne, które poszerzało znacznie zakres wiedzy o krajach odległych i zamorskich. Autor poczytnej wówczas Kroniki wszystkiego świata..., wydanej w Krakowie (1551), a później wielokrotnie wznawianej, pisał m.in., iż „Ma w sobie Afryka wielką żyzność i urodzaj zboża, gdzie ludzie mieszkają, zwłaszcza przy rzece Nilus koło Egiptu", i że „tej części świata jest większa połowica pustej, częścią dla wielkiego gorąca, częścią też dla zwierząt jadowitych, które się tam rodzą w pustyniach jako lwowie, wsloniowie, kokodryle, pardowie, małpy, osłowie rogaci i rozmaity naród smoków, takież wężów, które całe lato nie piją, bo tam wody nie masz lada gdzie, przeto są jadowite jako piszą, iż tam więcej ludzi zemrze jadem zwierzęcym niż wrzodem, a śmiercią przyrodzoną, zwłaszcza gdzie tórrida zona w pośrodku Afryki. Przeto ta część świata nie była dobrze znajoma pierwej starym kosmografom przez wielkie pustynie [...]". Dalej mowa o Portugalczykach wyprawiających się do Afryki, o żyznej dolinie Nilu i jego wylewach, skałach Gibraltaru i morzu oddzielającym ten kontynent od Europy. Wszystkie te wieści fascynowały czytelników, oży­ wiały wyobrażenie o czynach portugalskich żeglarzy i zdumiewały ludzi nie oswojonych z morzem. Ponadto dawały one wiedzę o krainach afrykań­ skich, gdzie dzikie „kokodryle" i „rozmaity naród smoków" budziły strach i grozę. Zdawano sobie też sprawę z tego, że dalej rozciągał się afrykański interior określany na ówczesnych mapach jako „terra incognita" lub „terra ubi leones". Mieszkać tam mieli ludzie mający „czarną skórę od nadmiaru słońca", dzicy i żyjący gromadnie, u których jedyną odzieżą był „kolczyk w nosie", a gdy brakowało im jedzenia, to „zjadali się nawzajem", oddawali cześć różnym bożkom i budzili odrazę. Taki był ówczesny stereotyp mieszkańca Afryki, a pewne wyobraże­ nia o nim przenikały do staropolskiego świata poprzez naukę kościelną i sztukę. Bo oto na ołtarzu Wita Stwosza w Krakowie, powstałym w latach 1477-1489, widzimy czarną postać murzyńskiego króla, a rzeźbione i ma­ lowane postaci „czarnych ludzi" znalazły się w owym czasie także w szop­ kach bożonarodzeniowych. W późno średniowiecznej sztuce polskiej spoty­ kamy wizerunki czarnych ludzi, raz w roli szatanów, kiedy indziej znowu jako świętych - np. postać św. Maurycego. Prawili też o nich autorzy epoki Renesansu ukazując dzieło misyjnych posług kościoła katolickiego w różnych częściach świata. Tak np. skryba królewski Augustyn Rotundus (Mielecki) pisał, że kto przestrzega zasad Ewangelii, nawet gdyby był „z murzyńskiej ziemi godniejszy będzie miłości i zacniejszy", aniżeli bogaty, który jest bezbożnikiem. Z tych samych kół autorskich wywodziły się inne wiadomości o Afryce i jej mieszkańcach. Nieraz informowały one o fan­ tastycznych bogactwach, jakie zdobywali w Afryce portugalscy żeglarze, �120 ANTONI KUCZYŃSKI którym bulla papieska z 1455 r. przyznawała panowanie nad wszystkimi pogańskimi ludami afrykańskimi. Dziełka dewocyjne, druki ulotne, prze­ kazy misjonarzy, które drukowano w klasztorach poszerzały wizję świata leżącego za morzami. Z czasem ten zakres informacji wzbogacała litera­ tura świecka, zwłaszcza czasopiśmiennicza z XVIII stulecia, np. „Magazyn Anagdotów", pierwsze polskie pismo humorystyczne, „Magazyn Warszaw­ ski" i inne. Uważna kwerenda staropolskiego piśmiennictwa pozwala na wprowadzenie do złożonego wówczas obrazu Afryki także twórczość litera­ cką. Bo oto w początkach XVII stulecia Jan Jurkowski, ukazując imperium tureckie pisał, iż Turek Jedną nogą Azyją, druga zaś Afrykę Depce, zaś lewą ręką chce zgnieść Amerykę. Wacław Potocki natomiast, wielbiąc cześć Jana I I I Sobieskiego w swych Transakcjach wojny chocimskiej, informował: W tymże obłoku stali Murzyni cudowni Jako się błyszczy iskra w opalonej głowni Tak i z tych warg napuchlých, z czerniejszej nad szmelce Paszczęki bielsze niż śnieg wyglądały kielce. Wojciech Miaskowski konstatował natomiast, że: W Egipcie piramidy obłoków sięgają, Cóż po nich, kiedy wewnątrz i lochów nie mają. Owe piramidy wyobraźnia ludzka przekształcała w niebosiężne budowle i czyniła z nich już wówczas swoisty symbol Egiptu, Przeto nie należy dziwić się poecie Renesansu Stanisławowi Grochowskiemu, który pisał, iż: Z drogiego marmuru kowane Egipskie piramidy, cudowne kolosy, które sława wynosi ponad swe niebiosy. W kręgach ludzi oświeconych powtarzano sobie po wielekroć jeszcze inne wiadomości o Afryce, często o fantastycznym zabarwieniu, mającym rozbudzać ciekawość świata. Charakteryzowano Nil, opowiadano o mu­ miach pokątnie wywożonych ze względu na ich lecznicze właściwości, przywoływano różnych wielkich ówczesnego świata, którzy właśnie dzięki sproszkowanym mumiom zostali cudownie wyleczeni, charakteryzowano porty i życie miejskie, a nie szczędzono też obrazów o handlu niewolnikami. Egipt wchodzący w owym czasie w skład imperium otomańskiego, był w zasadzie zamknięty dla Europejczyków. Wyjątkowo tylko kupcy i piel­ grzymi mogli tu przybywać ze specjalnymi zezwoleniami. Pierwsi zatrzymy- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 121 wali się w portach, drudzy pielgrzymujący do Ziemi Świętej nie przejawiali większego zainteresowania krajem. Do portu w Aleksandrii przybywało wielu pątników. Do Kairu natomiast docierali tylko nieliczni, nie mówiąc już o wyprawach w głąb kraju. Przez cały wiek X V I I I Afryka pozostawała więc nadal pojęciem mgli­ stym, w którym na plan pierwszy wybijał się jej czarny mieszkaniec zwany Murzynem. Mimo iż powszechnie uważano owych Murzynów za dzikich i kanibali, już w X V I I stuleciu zapanowała jakaś swoista moda na mu­ rzyńską egzotykę. Murzyn usługiwał na dworach ówczesnych polskich władców, ubarwiał magnackie rezydencje, dworskie bale i maskarady nie pogardzały afrykańskimi motywami, strojono się więc w różne dziwaczne ubiory, malowano ciało na czarno, przyozdabiano w pióropusze, wysta­ wiano sztuki o afrykańskiej tematyce. Przebrani za Murzynów aktorzy uświetniali magnackie uczty rodzinne, a nawet oficjalne uroczystości na dworach królewskich. Na weselu Zygmunta I I I z Anną Habsburżanką (1592) występowali m.in. „Murzyni", zaślubiny Jana Zamojskiego z Gryzeldą Batorówną (1583) uświetnione zostały natomiast całym pocztem ubranym na murzyńską modłę, jadący 2 a i na trzech wielbłądach „Murzyni" trzymali tkane złotem baldachimy. Dopełnieniem tych staropolskich kontekstów afrykańskich są też pewne motywy w rodzimej heraldyce szlacheckiej, a także piśmiennictwo geograf! czno-historyczne, które wniosło nieco nowej wiedzy o egzotycznym kon­ tynencie. Oczywiście był to nadal obraz skrzywiony zlepkiem stereotypów oraz schematycznych uproszczeń, kiedy jeszcze w X V I I I w., za przyczyną Nowych Aten, kijowskiego kanonika Benedykta Chmielewskiego funkcjono­ wał w wyobrażeniach czytelników tej poczytnej „Encyklopedii". Informo­ wała ona o wszystkich krajach świata, w większości jednak w bałamutny sposób, który np. w odniesieniu do Afryki eksponował takie sprawy jak to, że „lud tamtejszy jest czarny, kosmaty, grubiański, okrutny, bestialski", „im który dalej od morza, tym dalej od Boga i rozumu", „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Jest tam też wiele innych tematów afrykańskich, m.in. wzmianka o Pigmejach i Hotentotach, których mowa „non articulata, jakieś mruczenie i piszczenie". Obieg tych informacji nie był rozległy zważywszy, że osiemnastowieczne czytelnictwo nie obejmowało szerokich kręgów społecznych. Byli jednak ludzie, którzy już wówczas chłonęli wszystkie nowinki z szerokiego świata, sprowadzali do Polski dzieła zawierające opisy egzotycznych krajów, ludzi i zwierząt. Zdawać by się mogło, że w Polsce, która nie prowadziła bez­ pośredniego handlu z ludnością afrykańską, nikłe było zainteresowanie tym kontynentem. Tymczasem oprócz różnych dzieł „geograficznych" spro­ wadzanych wówczas z zagranicy, które dochowały się w bibliotekach do naszych czasów, wydawano podobne prace polskich autorów lub tłuma­ czenia dzieł obcych. Oto np. w 1718 r. wydano w Krakowie broszurkę �122 ANTONI KUCZYŃSKI 0 wydarzeniach politycznych w Wielkiej Kabylii (Algieria), autorstwa wło­ skiego franciszkanina, zatytułowaną Rzetelna relacja o nader okrutnej śmierci..., przeznaczoną dla mieszczańsko-szlacheckiego czytelnika, nie umiejącego czytać po łacinie. Do tego samego kręgu odbiorców adresowana była encyklopedia o świecie Władysława Łubieńskiego, zatytułowana Świat we wszystkich jego częściach (1740). Dołączona do dzieła mapa Afryki ukazuje prawdziwy obraz jej wybrzeży, natomiast opis kartograficzny ziem na południe od Sahary jest mylny, chociaż na poziomie panującej w owym czasie wiedzy o tej części kontynentu. „Afryka ma cztery religie - pisał W. Łubieński - pogańska najobszerniej­ sza, mahometańska obszerna, chrześcijańska bardzo szczupła i żydowska się znajduje. Są także ludzie bez Boga i bez wiary. Afrykanie generalnie są mocni, ale bestialscy i prostacy, w sciencjach żadnych ani kunsztach nie są biegli, nie wojenni, wyjąwszy pogranicznych medyterrańskich z przyczyny bliskiej Europy, są źli, niewierni, okrutni, niestateczni i daleko odmienniejsi od dawnych Augustynów i Annibalów. Dawni tylko niektóre części Afryki widzieli, Barbaryją, Suare, Egipt, Nubią i wyższą Etiopię, o inszych nie wiedzieli rozumiejąc, że to kraje puste z przyczyny ciepła nieznośnego. Afryka żywi wielbłądy, słonie, tygrysy, lwy, krokodyle, rysie, jednorożce, smoki, bazyliszki, które spojrzeniem każdego zabijają i węże wielkie; przeciw jednemu wężowi, historia rzymska nadmienia, Attilius Regulus wojsko spro­ wadził, którego długość miała być na 120 kroków geometrycznych; prócz tak wielu zwierzów najokrutniejszych i najzjadliwszych Afryka wydaje z sie­ bie stada koni, słonie, małpy i dzikie kozy. Rzeki pryncypalniejsze Afryka ma w sobie: Nil i Niger. Nil początek swój bierze od 12 fontann z między gór Abisyńskich i wpada do Medyterran przez 7 wpadków rozdzielających na wiele rzek, które formułują trianguł zwany Delta Egipska. Niger zaczyna się od jeziora tegoż imienia w Etyjopii 1 oblawszy Gwineę, wpada w Ocean Atlantycki sześcioma odnogami zwany­ mi Rio Grande, Rio s. Daomingo, Rio Casamanca, Rio dos Ostros, Rio Gambia i Rio Senega". Fragment cytowanego tekstu przekonuje nas, iż ówczesny obraz Afryki był na ogół udziwniony, owe „plujące bazyliszki" przyprawiające o śmierć, dziwne węże, źli niewierni mieszkańcy, po wielekroć zakrzątały umysły ów­ czesnych. Autorzy takich dzieł dysponowali różnym zasobem wiedzy geo­ graficznej oraz ogólnej, reprezentowali także różne systemy wartości, nic przeto dziwnego, że i ich dzieła stały na różnym poziomie merytorycznym. Nie bez znaczenia w tej edukacji geograficznej pod koniec X V I I I stulecia była programowa rola Komisji Edukacji Narodowej, która inspirowała roz­ wój piśmiennictwa geograficzno-historycznego, korzystającego m.in. z wie­ dzy zachodnioeuropejskiej na temat krajów zamorskich. W owym czasie pojawiało się coraz więcej materiałów na temat Afryki, stanowiących rezul­ tat jej stopniowego odkrywania. Zachodnia Europa zrozumiała potrzebę penetracji dotąd nie znanych obszarów i to zarówno pod względem nauko- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 123 wym, jak i gospodarczym. Na niektórych terenach powstawały skupiska kolonistów europejskich, zakładano gospodarstwa plantacyjne, wydobywa­ no drogocenne kruszce i inne bogactwa naturalne, bogacono się na handlu niewolnikami. Informowało o tym względnie poprawnie polskie piśmienni­ ctwo, przekazujące przy okazji obraz afrykańskiego tubylca. Pewnych zwia­ stunów pełniejszego ujmowania etnograficzno-geograficznej problematyki doszukać się należy gdzieś pod koniec X V I I I i w początkach X I X stulecia. Pisząc o tym charakteryzowano nieraz „Murzynów", podając iż: „włosy mają krótkie i kręcone", „kolor skóry czarny", „nos Murzyna jest płaski, nieraz przykłyty obręczą", kobiety zaś „bezwstydne bo tors swój nagi na oglądanie wszystkich wystawiają". Rzecz charakterystyczna, że na ogół były to informacje eksponujące przede wszystkim dzikość krajowców, która mia­ ła wprowadzać w zdziwienie czytelnika „cywilizowanej Europy", by kształ­ tować w nim poczucie wyższości w stosunku do innych ras i „czarnych dzikusów". Nieraz występowały też stwierdzenia z gruntu szydercze w ro­ dzaju: „Murzyni żyją bez Boga i jakiejkolwiek wiary", „żon u nich tyle, że trudno ustalić, które Murzyniątko do kogo należy", „dzicy odżywiający się szarańczą" lub, że „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny", czy: „największym przysmakiem murzyńskich królów jest mięso swych podda­ nych". Z czasem te wiadomości ulegały sensownej segregacji, zastąpiły je informacje obiektywniejsze, zwłaszcza epoka Oświecenia wniosła tutaj ożyw­ czy nurt wiedzy. Nie brakowało opisów przedstawiających obraz straszliwej niedoli tubylców, stanowiących przedmiot handlu niewolnikami. Wiele było o tym informacji w ówczesnym czasopiśmiennictwie i przyznać trzeba, że czytelnik tych pism otrzymywał obiektywny obraz niewolniczych rynków, na których biali handlarze osiągali krociowe zyski, depcząc na każdym kroku ludzką godność czarnoskórego, nie szczędząc mu razów i pogardy. Pisali też o tym, wyrażając swe oburzenie i współczucie, znakomitości in­ telektualne ówczesnego środowiska: Ignacy Krasicki, Karol Wyrwicz, ks. Dominik Szybiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Stanisław Staszic. Staszic surowo potępiał handel niewolnikami i wyrażał zdecydowaną dezaprobatę dla praktyki przysłowiowego polowania na czarnych mieszkańców Afryki. Tadeusz Kościuszko cały swój majątek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeznaczył na uwolnienie i poprawienie losu sprowadzanych tam z Afryki czarnych niewolników. Ów czyn, jakich wówczas a także i potem nie było, zyskał szeroki rozgłos, kiedy kraj nasz był w niewoli. Na przełomie X V I I I i X I X stulecia, gdy wywożono z Afryki czarnych niewolników, nie było już niepodległego państwa polskiego. Może to właśnie brak owej niepodległości, a także doświadczenia własne skłoniły Kościuszkę do podjęcia takiej humanitarnej decyzji, z której przebijało zrozumienie dla walki o uwol­ nienie i poprawienie doli sprowadzonych do Ameryki afrykańskich tubylców. O fundacji tej pisał „Kurier Warszawski" (1823), informując, że „Pomiędzy czynami ogłoszonymi przez Towarzystwo Amerykańskie zawiązane w celu osadzania ludzi czarnych wolnych daje się postrzegać mało znany czyn �124 ANTONI KUCZYŃSKI Jozef Rostafiński (1850-1928). Według: B. Hryniewiecki, Józef Rostafiński (1850-1928) w setną rocznicę urodzin, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae", 1950, s. 20. sławnego Polaka, Kościuszki. Zapewnił on fundusze 200 000 talarów, które złożył na ręce prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki, Jeffersona, a to na wykup z procentów od tej sumy młodych niewolnic, które następnie mają po daniu im stosownego wychowania zyskiwać wolność. Funduszem tym zarządza pan Koke, jenerał zamieszkały w Wirginii". Suma ta użyta być miała również na założenie szkól „dla dzieci niewolników czarnych i na koszt okupu ich wolności, aby tak były wychowane iżby z nich byli lepsi ojcowie, lepsze matki, lepsi synowie i lepsze córki". Wkrótce potem europejskie państwa zaprzestały handlu niewolnikami surowo karząc tych, którzy uprawiali to lukratywne zajęcie. Prawdę jednak mówiąc, to jeszcze nieomalże przez cały wiek XIX arabscy handlarze wycią­ gali olbrzymie fortuny z tego zajęcia, mimo formalnych zarządzeń państw kolonialnych zabraniających tego kompromitującego procederu. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 125 Próba spojrzenia na kontakty polsko-afrykańskie łączy się z koniecz­ nością sformułowania pewnej periodyzacji tego zjawiska. Nie można tego oddzielić od kwestii szczególnego zainteresowania się tymi obszarami ze strony państw europejskich - przecie wszystkim Anglii i Portugalii, we wcześniejszym okresie oraz Francji i Niemiec w okresie późniejszym. Skoro mowa o tzw. kierunku portugalskim, nacechowanym w pierwszym okre­ sie wielką ekspansywnością w penetrowaniu „czarnych ziem", to wypada wspomnieć, iż związana z nim jest postać poznańskiego Żyda, Gaspara da Gamy. Do historii polskiego poznawania świata postać tę wprowadził Joachim Lelewel, później natomiast inni autorzy uściślili wiele faktów przy­ dających tej postaci jaśniejszych barw i konkretniej szych danych biograficz­ nych (Olszewicz 1931; Documents... 1962; Zins 1978, s. 71). Badacze por­ tugalscy wyszperali np. w swych archiwach dane nie budzące wątpliwości, iż istotnie Żyd ów pochodził z „Królestwa Polskiego, z miasta Poznania, stolicy Wielkopolski i siedziby biskupa, znacznego i silnie obwarowanego miasta". Ponadto dostarczyli przekonujących dowodów na to, iż był on właścicielem statków i prowadził rozległe kontakty handlowe. Podróżo­ wał wiele po różnych krajach, a w chwili przybycia Vasco da Gamy do Indii Wschodnich (1498) Gaspar znajdował się tam na służbie władcy Goa. Miał też z jego polecenia szpiegować portugalskich żeglarzy, lecz oceniwszy szanse na wzrost swej roli związał się z tymi, których miał inwigilować. Widocznie słusznie oceniał swoją sytuację, skoro w niedługim czasie przybył do Portugalii, gdzie zaskarbił sobie względy dworu królewskiego. Przyjął chrześcijaństwo - co jeszcze bardziej wzmocniło jego pozycję - i ponoć sam Vasco da Gama był jego ojcem chrzestnym. Portugalski król Emanuel przyznał mu rangę „cavallerio de sua casa", co jednocześnie promowało go na postać znaczącą i wpływową. Odtąd podróżował często do Afryki Wschodniej, której porty opanowane były przez Portugalczyków, kontrolu­ jących tym samym drogę do Indii. Źródła potwierdzają, że Gaspar był szanowanym doradcą w sprawach podróży na Wschód. Z jego informacji i opisów korzystali liczni żeglarze i odegrał on niepoślednią rolę w dziejach portugalskiego panowania w Afryce Wschodniej oraz wypraw do Indii. Tropienie początków polskich wypraw do Afryki prowadzi ku czasom odległym. Z przekazów literackich wynika, że w połowie X V I w. kaszte­ lan gnieźnieński Erazm Kretkowski odbył podróż do Indii i odwiedził także tereny północnej Afryki. Świadectwem tych peregrynacji ma być wiersz napisany przez Jana Kochanowskiego, zdobiący grób Kretkowskiego w Padwie: Tutaj grób Kretkowskiego, tu port jego nawie, Gdy wszystką niemal ziemię zwędrował ciekawie Niezmordowany pielgrzym, ciekawy ochoczy, Był gdzie Dniepr szumnie pędzi, gdzie się Ganges toczy. Widział Istr dwuramienny, Ren i Tungus sławny, Oglądał przy źródlisku Nil siedmiorękawny. �126 ANTONI KUCZYŃSKI Szczegółów tej podróży nie znamy. Jeśli natomiast istotnie miała ona miejsce, to z całą pewnością peregrynując do Indii był Kretkowski także w portach Afryki Wschodniej. Był to bowiem ów korzenny szlak, którym kursowały statki udające się do Goa na wybrzeżu malabarskim Indii. Wąt­ pić jednak należy czy kasztelan gnieźnieński dotarł do „siedmiorękawego" Nilu, zwłaszcza do jego źródeł, tzn. daleko w głąb Afryki, tam gdzie leży jezioro Wiktoria. Tak daleko sięgające wyprawy podejmowane były przez Europejczyków dopiero w X I X stuleciu, gdyż kwestia „skąd Nil swój po­ czątek bierze" należała do istotniejszych problemów w dziewiętnastowiecz­ nej geografii. Uznajmy więc strofy wiersza Mistrza z Czarnolasu za poetycką fantazję, mającą kreować „kasztelana Erazma" na podróżnika i tęgiego obieżyświata. Gdy mowa o pierwszych podróżniczych związkach Polaków z afrykań­ ską ziemią, niepodobna nie wspomnieć o tym, że drogą morską zawędrował do Indii szlachcic polski Krzysztof Pawłowski. W liście pisanym do bliżej nieznanego adresata podał on, że płynął wokół Afryki Wschodniej i za­ trzymał się w Mozambiku. Tą samą trasą biorącą swój początek w Lizbonie, a kończącej się w Goa, gdzie Portugalczycy założyli swoją kolonię, płynęli także inni Polacy. Byli nimi ojcowie jezuici podążający na misyjne pla­ cówki do Azji. Kilku takich misjonarzy znamy z nazwisk. Pierwszym z nich był Andrzej Rudomina, który w 1625 r. wysłany był z posługą duszpaster­ ską do Indii, drugim Wojciech Męciński w 1631 r. (zamordowany później w Japonii). W jego liście wysłanym do zakonu czytamy, iż płynęli szczęśli­ wie, „aż przejechawszy pół świata między gorącem i zimnem i rozmaitymi przypadkami zajechaliśmy do miejsca, kędy się kończy Afryka" - tj. Przy­ lądek Dobrej Nadziei. Z innych jezuitów, którzy otarli się o porty Afryki Wschodniej wymienić należy Gabriela Łętowskiego, Jana Ignacego Lewi­ ckiego, Mikołaja Smogulickiego i Michała Boyma, który jest postacią wyróżniającą się w dziejach polskiego opisania świata. Pomijając tutaj jego zasługi w poznaniu Chin wspomnieć trzeba, iż przyjętym na tym szlaku zwyczajem, statek którym płynął Boym zatrzymał się na dłużej w Mozam­ biku, by dokonać drobnych napraw, uzupełnić zapasy pitnej wody i żyw­ ności. Korzystając z tej sposobności Boym odbył kilka wycieczek po okoli­ cy, a nawet przypuszcza się, że oddalił się od Mozambiku w granicach 200 km bacznie obserwując przyrodę i krajowców. W dniu 11 stycznia 1644 r. wysłał on z Mozambiku list do zakonu, w którym sporo jest infor­ macji dotyczących krajowców, zwiedzanych okolic. Wspomina też Boym o tzw. państwie Monomotapa, które wówczas istniało i rozciągało się na obszarach pomiędzy Zambezi a pustynią Kalahari (Krzyszkowiak 1933). Księga polskich podróży do Afryki jest obszerna, chociaż wiele w niej faktów nie dopowiedzianych do końca. Wiemy jednak, że Polacy służyli w portugalskiej flocie. Także armatorzy holenderscy chętnie zatrudniali ich na swoich statkach. Niestety, o czynach tych żeglarzy historia prawie nie mówi. Jedną z ciekawszych postaci w gronie żeglarzy na obcej służbie był �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 127 pod koniec X V I stulecia Jan Bocian, potomek kupieckiej rodziny poznań­ skiej. Pozostając w służbie portugalskiej zarządzał on kilkoma statkami. Pływał też do Indii, zawijając po drodze do afrykańskich portów. Wiemy też o Polakach pozostających na żołdzie rządu holenderskiego, związanych z tzw. Wschodnią, jak i Zachodnią Indyjską Kompanią, z Krzysztofem Arciszewskim na czele. Pisał o nim Jerzy Pertek (1981, s. 86, 470-471), 0 K. Arciszewskim natomiast ukazała się ostatnio interesująca książka Marii Paradowskiej (1987), doskonalej znawczyni dziejów Polaków w Ameryce Południowej. Co się zaś tyczy innych afrykańskich peregrynacji Polaków w początkach XVII stulecia, niektóre ustalenia współczesnych badaczy no­ szą znamiona faktów źródłowo udokumentowanych, inne natomiast tkwią w sferze przypuszczeń, a nawet legendy. Należy do nich np. wiadomość przywoływana przez J. Perteka, jakoby pozostający w służbie holenderskiej Jan Rybka założył w 1652 r. osadę, która z czasem przemieniła się w ludny Kapsztad. W dzieje innych związków polsko-afrykańskich wpisują się też nazwiska takich osób jak: Antoni Wodzicki, który często pływał do Indii Holenderskich pozostając w służbie wspomnianej już Kompanii Indyjskiej, Michał Dzierżanowski - związany w XVII stuleciu ze służbą w Indiach (zasłynął jako awanturnik parający się korsarstwem), Maksymilian Wikliński, który dwukrotnie żeglował do Indii oraz Ksawery Karnicki, służący przez 17 lat pod obcymi banderami, autor wspomnień zawierających m.in. opis Kapsztadu. Z całą pewnością potrzeba jeszcze wielu żmudnych kwerend archiwalnych, by ukazać wszechstronny obraz pierwszych kontak­ tów polsko-afrykańskich. Oto np. do niedawna uważano, że nie zachował się do naszych czasów pamiętnik Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, po­ zostającego w służbie holenderskiej. Okazało się jednak, ze mimo auto­ rytatywnych zapewnień o zaginięciu rękopisu tego pamiętnika, przetrwał on różne zawieruchy wojenne i został opublikowany (Dzwonkowski 1985). Są w tym pamiętniku sprawy interesujące współczesnych badaczy polskich peregrynacji po świecie. Przybliżając tu jedynie afrykańskie treści przyznać trzeba, że jest ich wiele. Bo oto pisze Dzwonkowski, że wzdłuż wybrzeży afrykańskich mieli Anglicy ,,swe osady i niewolników najwięcej zakupywali. Kraj ten afrykański pod ekwatorem leżący nie ma nic więcej, jak tylko same pustynie i drapieżne zwierzęta. Ludzie 2&Ś, których my zowiemy Murzyna­ mi, dalej w głąb kraju mieszkają. Mocniejsi słabszych łapią i na okręty za starą broń, noże, cynę, którą nad złoto więcej szanują, zaprzedają. Dostać także przy tym można i słoniowej kości lub piasku złotego, czego tam jest pod dostatkiem. Wody jednak dla obcych okrętów dostać jest trudno. [...] Hotentoci są ekstra szpetni, żółtawi, włosów na głowie afrykańskich, to jest murzyńskich kędzierowatych, twarzy płaskiej, wargów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać, tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż klą­ skaniem i krząkaniem tylko rozumieją się. Niewiasty wyżej macierzyństwa swego mają jakowyś flak, który podczas bawienia się niejako się zmarszczą 1 wolnego wnijścia dozwala, wszyscy zaś niby w krzyżu są przełamani �128 ANTONI KUCZYŃSKI i nadzwyczajnie śmierdzą, dla czego podobno od wilków pojedynczo napa­ dani bywają pożerani. Z tym wszystkim dla Europejczyków są ekstra szcze­ rzy, a osobliwie dla rządu, gdyż wszystkich zbiegów w najodleglejszych pustyniach ukrytych wyszukują i oddają. Odzieży oni nie potrzebują, jedynie tylko dwiema skórami baranimi z przodu i z tyłu pokrywają się. Kafry są zaś ekstra ogromnego ciała, czerniawi i kształtni ej si, prawie do Murzynów podobni, powyższych przydatków wcale nie mający i do społeczeństwa, jako też wszelkich robót zdatniejsi. Co się tyczy Buschmenchów [Buszmenów - A.K.], ci trzy stopy wzrostu swego ledwie tylko mają, lecz są najdzikszym narodem, mają swego wynalazku łuki, z których nigdy nie chybią, biegają po kraju małymi kupami i co tylko gdzie napadną, zabierają i w najdalsze pustynie uprowadzić zwykli [...]. Woły w tym kraju są na wysokich nogach, smagłe, używają ich do transportów po sześć i osiem par do jednego za­ przęgając, do których dwu tylko niewolników dodają, z których jeden przed wołami bieży, a drugi z tyłu pogania, i tak w cwał równo z końmi i wszyscy biegną bez zmordowania się. Co do opisu samego miasta Kapu, nie widać tam nic szczególnego. Leży ono pod najwyższą górą, która nazywa się Stołowa. Domy najwyższe o jed­ nym piętrze z dachami krytymi, gdyż wyżej budowane od wichrów zapewne mogłyby być tak burzone jak kamienie, które z powyższej góry zrywają. Z tejże góry płynie do miasta źródło najzdrowszej wody. Zgoła mówiąc, iż to miejsce ze wszystkich innych dla Europejczyków nie tylko jest zyskow­ nym, ale i najzdrowszym". Kompozycja tych wspomnień jest bardzo luźna. Składają się na nią drobiazgi, zaobserwowane scenki, refleksje, rzeczywistość oglądanych kra­ jów, problemy ich mieszkańców, obyczajowość wypełniają karty wspom­ nień. Sprawy przedstawione przez Dzwonkowskiego pozostały pasjonujące do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i swoista zaduma nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. Wszystko to wzbogaca etnohistoryczny dorobek o dawnej Afryce i jej mieszkańcach. Wspomniano poprzednio, iż jednym z czynników sprawczych bezpośred­ niego kontaktu ze skrawkiem ziemi afrykańskiej były pielgrzymki Polaków do Ziemi Świętej. Nie o wszystkich zachowała się pamięć historii, do wy­ jątków w tym względzie należy natomiast pątnicza wyprawa Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła przypadająca na lata 1582-1584, autora diariusza zatytułowanego Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582-1584, którego najnowsze wydanie ukazało się w 1962 r. w Warszawie, pierwsze natomiast pochodzi z 1601 r. (wersja łacińska) i 1607 r. (wersja polska). Mający wszechstronne wykształcenie autor nadał swej książce kształt literacki wzo­ rowany na najlepszych pisarzach tego okresu. Swoistym zapleczem tej pere­ grynacji był intelekt pątnika i jego uprzywilejowany status. Podobnie jak wielu jego poprzedników miał on możliwość zetknąć się z innymi kulturami zmieniającymi się co jakiś czas na podróżniczym szlaku. Dał zresztą temu �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 129 wyraz na kartach diariusza, w którym wiele kulturowych realiów - opisy piramid, handel niewolnikami, codzienność egipskiego życia, zwyczaje i oby­ czaje, religia, stosunki społeczne i gospodarcze. Wśród odmian staropol­ skiego pisarstwa diariusz Radziwiłła zajmuje miejsce szczególne, sam autor zaś prezentuje się jako osoba o zainteresowaniach geograficznych, nie stro­ niąc także od postrzegania innych realiów otoczenia. Raz po raz spotykamy więc w diariuszu interesujące fakty, jak chociażby prezentację polskiego Żyda z portu Bulak, który był tam „nad cłem starszy", a „zrozumiawszy naszą mowę, jeszcze dalej - Turkom od nas kazał odstąpić mówiąc do nas po polsku, że jest nasz ziomek z Chełma ruskiego". A oto jak Radziwiłł opisuje Ramadan: „Aż i tego dnia miał się ukazać nowy księżyc październik, tedy janczarowie, którychem miał trzech i flisów i Arabów dwadzieścia, cały dzień już nie jedli, czekając księżyca, który pilnie upatrywali, gdy zachodziło słońce; jednak widzieć go nie mogli i prosili nas, gdy obaczym, abyśmy im ukazali. Po małej chwili potem obaczyliśmy nowy księżyc, gdy się lepiej zmierzkło [!], bo iż był po nastaniu dzień trzeci, tedy go jeszcze z trudna było widzieć, jednakeśmy go potem zobaczywszy, ukazali im, za co bardzo dziękowali i zaraz patrząc na księżyc, rozłożywszy ręce, poczęli swoje modły odprawiać. Zatem zaraz jedli mięso, ryby i cokolwiek im się dało, tak, że całą noc aż do dnia siedzieli, opowiadając, że w poście grzech jeść we dnie, ale w nocy nie." Książka Radziwiłła miała wielu czytelników i prawie przez półtora wieku była dla Polaków podstawowym źródłem wiedzy na temat muzułmańskiego Lewantu. Dzisiaj z perspektywy czterech stuleci można stwierdzić, iż fakty kulturowe zapisane w tej książce należą do tego zespołu naukowego, który służy do interpolacji innych źródeł. Kolejne etapy polskiego podróżowania do Afryki znaczą nazwiska, które weszły na trwałe do historii. Pod koniec wieku X V I I I ks. Józef Drohojowski z Krakowa podróżował po Bliskim Wschodzie i Egipcie {Pielgrzymka... 1812). Po powrocie do Polski, w niewielkiej książeczce poświęconej tej podróży przedstawił czytelnikom nieznany świat Lewantu. W zespole realiów tyczących się Egiptu pisze o różnych zwyczajach i oby­ czajach, weselach i pogrzebach, wspomina o ubiorach mężczyzn i kobiet. Pisząc o Egipcjaninach podaje, że , jedni są całkiem czarni, inni ogorzali, włosa czarnego krótko kędziorowatego, nosa jedni płaskiego, rosnącego, drudzy pociągłego, warg grubych kolorowych, oczu czarnych, zębów białych a twarzy babiastej." W epoce Oświecenia, w której znaczny zasób informacji o afrykańskich realiach pochodził nieraz z drugiej, a nawet trzeciej ręki, pojawiają się także teksty oparte na własnych doświadczeniach podróżniczych, jakkolwiek równo­ legle z nimi funkcjonowała wielka ilość różnych form piśmienniczych, będących apoteozą oświeceniowych pryncypiów. Sprawiło to, że wiedza o Afryce stawała się powszechniejsza, podobnie jak i o innych częściach świata, co przynosiło zmianę w postrzeganiu zamorskich terytoriów. Szczególnie ważne były tu fakty �130 ANTONI KUCZYŃSKI prezentowane przez polskich autorów, którzy peregrynując po świecie korzy­ stali z bezpośrednich doświadczeń poznawczych, dyskredytujących nieraz wcześniejsze fantastyczne przekazy, pełne rozmaitych „coriositates", w rodzaju „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny" lub „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Tak więc zniekształcone obrazy, tworzące zakorzenione w opinii społecznej stereotypy, ulegały powolnym modyfíkaqom za przyczyną polskiego podróżowania po świecie. Jeśli idzie o wiek XVIII, to w odniesieniu do Afryki Północnej liczące się w sensie poznawczym są podróże Jana Potockiego, autora głośnej powieści Rękopis znaleziony w Saragossie, będącej tzw. romansem szkatułkowym, która weszła do literatury światowej, zyskując szczególną poczytność. Potocki odbył trzy podróże: pierwszą do Tunisu (1778), drugą do Egiptu (1784) i trzecią do Maroka wespół z geografem angielskim J. Hamiltonem w !791 r. (Potocki 1959). Wszystkie zaowocowały publikacjami o dużych walorach poznawczych, autor bowiem chcąc mieć swobodniejsze pole obser­ wacji umiejętnie nieraz wtapiał się w tubylczą społeczność, pilnie bacząc na otaczającą go rzeczywistość. „Jużbyś mnie nie poznała - pisał w jednym z listów - noszę wielki turban sposobem Druzów, mam głowę ogoloną i suknie egipski, które różne są wcale od tureckich". Później podróżował na Kaukazie (1797-1798), a w latach 1805-1806 brał udział w rosyjskiej misji dyplomatycznej do Mongolii, podczas której kierował grupą uczonych. Po­ siadał rozległe zainteresowania naukowe - zajmował się geografią historycz­ ną, historią powszechną, filozofią religii i archeologią. Pierwszy sformułow ał teorię autochtonizmu Słowian i prowadził rozległe badania nad dziejami pierwotnej Słowiańszczyzny (Kotwicz 1935). Podróżnikiem współczesnym Potockiemu był Maurycy August Beniow­ ski. Zesłany na Kamczatkę jako konfederat barski, uciekł stamtąd po zor­ ganizowaniu buntu i opanowaniu statku. Po przybyciu do Francji przyjęty został do służby państwowej w randze pułkownika. W 1773 r. wysłano go na Madagaskar, by rozwinął tam przedsięwzięcia kolonizacyjne. Akcja ta początkowo przebiegała pomyślnie, mimo iż wypełniał ją wśród różnych kłopotów, niedostatku, intryg i osobistych wyrzeczeń. Nieprzychylne ra­ porty francuskiego gubernatora wyspy spowodowały, iż odwołano go do Francji (1776). Przez następne dziesięć lat tułał się po Europie i Ameryce, stale zabiegając o realizację swoich projektów kolonizacyjnych na Madaga­ skarze. Uzyskawszy dla nich poparcie angielskie i amerykańskie wyprawił się ponownie na wyspę. Ekspedycja zakończyła się dla Beniowskiego tragicz­ nie, zginął bowiem w potyczce z francuskimi wojskami (Lepecki 1986; Orłowski 1981; Kajdański 1991). Beniowski pozostawił interesujący czterotomowy pamiętnik, który urywa się na jego wyjeździe z Madagaskaru (1776). Po raz pierwszy opublikowano go w Anglii (1790). Później miał on około trzydziestu wydań różnojęzycz­ nych, nie licząc skrótowych wyborów. Po polsku ukazał się po raz pierwszy r �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 131 w 1797 r. Trzeba wyraźnie podkreślić, iż nie jest to źródło bardzo wiarygod­ ne, jeśli idzie o fakty i zdarzenia oplatające postać Beniowskiego. Tam jednak gdzie Beniowski pisze o realiach kulturowych i geograficznych ota­ czającego go świata, są to informacje nader wartościowe, z których wyłania się egzotyka odległych krain. Tak np. rysuje obraz tubylców odległej Kam­ czatki, taki też jest on, gdy spoglądamy na Madagaskar. Na koniec warto może zacytować opinię francuskiego historyka L. Pouliata, który uważa, iż Beniowskiego zaliczyć należy do , jednej z najbardziej niezwykłych postaci i - kto wie - może jednego z wielkich charakterów XVIII wieku." W okresie gdy od konfederaqi barskiej (1768) do śmierci na Madagaskarze (1786) Beniowski podróżował po lądach i oceanach świata, w Polsce dokony­ wały się przemiany społeczne i polityczne., których ostatnim akordem był trzeci rozbiór. W dziejach polskiej diaspory, będącej rezultatem utraty niepodległości i polityki zaborów, wyraźnie rysują się związki polsko-francuskie, które owocowały także rozlicznymi kontaktami z Afryką. Rozpoczynają się one wojenną wyprawą Napoleona do Egiptu (1798), w której uczestniczyli Józef Sułkowski, adiutant wodza, generałowie Feliks Łazowski i Józef Zajączek, oficerowie Józef Szumlański i Józef Grabiński oraz kilku prostych żołnierzy. Sułkowski władający kilkoma językami, w tym arabskim, wchodził w skład tzw. Instytutu Egipskiego i gdyby nie tragiczna śmierć w Kairze (1798), jego dorobek naukowy byłby zapewne znaczny. Wcześniej bo­ wiem opublikował dwie niewielkie rozprawki, rzec można socjologiczno-ekonomiczne, w których zawarł ważne konstataqe o sytuacji społeczno-gospodarczej egipskich fellachów. Ponadto czynił odkrywki archeologiczne i odnalazł popiersie bogini Izydy oraz płyty kamienne pokryte egipski­ mi hieroglifami. Jako doradca Napoleona do spraw polityki społecznej nie podzielał jego poglądu, że likwidując feudalizm mamelucki należy opierać się później na arabskich posiadaczach, im pozostawiając rozstrzy­ ganie o kwestii biednego chłopstwa. Widział bowiem konieczność równo­ ległego rozwiązania tego problemu na mocy regulacji państwowych. Słusznie więc pisano o Sułkowskim, że trudził się nad „poprawą losu egipskich fellachów, skoro nie było mu dane, jak marzył, ulżyć doli polskiego chłopa" (Koźmiński 1935; Brandys 1964; Szymański 1969). Inny z kręgu napoleońskich dowódców, generał Łazowski, gdy przypłacił ranami walkę o francuskie interesy nad Nilem, zajmował się później pracami topograficznymi. Nadzorował też budowę fortów oraz rekonstrukcją kana­ łów nawadniających z epoki faraonów. W czasach późniejszych w tym rejonie pojawili się inni Polacy. Niektórzy z nich, często nawet nieznani z imienia i nazwiska, wywodzili się z grona przypadkowych wędrowców. Byli wreszcie i tacy, którzy docierali tu w celach wojskowych, dyplomatycz­ nych, handlowych czy poznawczych. Omawianie całokształtu tych kontak­ tów przekracza ramy tego tekstu, wspomnimy tylko tych, którzy dzięki owym zainteresowaniom przyczynili się do pogłębienia wiedzy o Afryce i wnieśli znaczny wkład w jej poznanie. �132 ANTONI KUCZYŃSKI Na początku tej drogi jawi się postać Wacława Rzewuskiego, mickie­ wiczowskiego Farysa, człowieka zakochanego w Oriencie, sponsora nauki 0 wszechstronnych i głębokich zainteresowaniach humanistycznych. W 1817 r. wyruszył on na Bliski Wschód, gdzie przebywał do 1820 r. zmienia­ jąc często miejsca pobytu (Reychman 1965, 1972). Przyjął on, jak pisze W. Słabczyński, „całkowicie obyczaje arabskie, został przyjęty do trzynastu plemion, mianowano go emirem i szejkiem. Pozwoliło mu to gruntownie poznać kraje, przez które podróżował oraz wczuć się doskonale w psychikę 1 życie ludów Wschodu". Podróżował po terenach obecnej Syrii, Iraku, Libanu, Palestyny, docierając nieraz do przysłowiowego jądra arabskiego życia. Brak jest natomiast jednoznacznych danych czy był także w Afryce. Jakkolwiek w napisanym po francusku raporcie z tych wypraw, w którym charakteryzuje konie Maroka, Tunisu, Etiopii, daje szkicową mapę Afryki, pisze o jej klimacie i charakteryzuje sudańskie królestwo Longola, nie można autorytatywnie stwierdzić, czy był tam osobiście. A skoro już o Rzewuskim mowa, to niejako przy okazji wspomnijmy, że autor Dumy 0 Wacławie Rzewuskim Juliusz Słowacki miał także swe bliskowschodnie doświadczenia podróżnicze oraz zwiedził skrawek ziemi afrykańskiej odwie­ dzając Aleksandrię, Kair, Teby i robiąc wycieczkę w górę Nilu. Po wyprawie do piramidy Cheopsa pisał: Jak dwaj czarni - z białymi skrzydłami Anieli Dwaj Araby na rogach pomnika stanęli, Ja na głazie najwyższym chciałem zebrać wzrokiem Cztery ściany, spadzistym lecące potokiem, I nie mogłem ogarnąć bo na to potrzeba Być słońcem... i na królów groby patrzeć z nieba. Kontynuując egipski wątek niepodobna nie wspomnieć o Ludwiku Sobotowskim, który w latach dwudziestych X I X stulecia wysłany został przez Komisję Oświecenia Publicznego Królestwa Kongresowego na Bliski Wschód, by opanować tamtejsze języki. Do kraju już nie wrócił, przyjął bowiem służbę na dworze wielkorządcy Egiptu Mohammeda Alego jako tłumacz dzieł europejskich. Z czasem kierował zorganizowanym przez siebie zespołem tłumaczy i uważany jest za twórcę profesjonalnej służby prze­ kładowej w Egipcie. W latach 1820-1822 po Egipcie i Nubii podróżował młody wówczas arabista, Józef Sękowski wysłany tam przez Uniwersytet Wileński, by przysposobił się do wróżonej mu kariery naukowej. Podróż tę zrelacjonował na łamach „Pamiętnika Warszawskiego", koncentrując się przede wszystkim na kulturowych realiach otoczenia. „Trudno sobie wy­ obrazić - pisał - jak wszystko na wschodzie w różnych krajach, odległych wiekach było do siebie podobne. Obyczaje prawie też same, taż sama leniwość, okrucieństwo i srogość dawnych rządów, nie różniły się wcale od dzisiejszych. Podłość, niewolniczy charakter i chciwość zysku, gościnność 1 razem prawość duszy w niektórych okolicznościach, gust, sposób życia, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 133 wszystko słowem przetrwało tu wieki. Zdaje się, iż na wschodzie raz cokol­ wiek uczynić potrafiwszy, przestali na tym wynalazku i nie troskali się bynajmniej o doskonalenie" (Sękowski 1822). Po zakończeniu wyprawy, osiadł Sękowski w Petersburgu, gdzie na tamtejszym uniwersytecie był profesorem arabistyki. Jego związki z krajem ojczystym były jednak luźne i raczej nie manifestował swej polskości. Peters­ burskiej orientalistyce przybył wówczas jeszcze jeden Polak z Uniwersytetu Wileńskiego, Antoni Muchliński (1859), który także miał podróżnicze doświadczenia po Bliskim Wschodzie i Egipcie. Z uniwersytetem w Peters­ burgu związany był także Ignacy Pietraszewski, orientalista i sinilog, który w latach trzydziestych X I X stulecia przebywał w Egipcie. Jako pracownik rosyjskiego konsulatu miał możność swobodnego poruszania się, a ponadto nie ograniczały go względy natury finansowej, które doskwierały jakże często Polakom przebywającym nad Nilem. Poznał więc ów kraj i jego mieszkańców, o czym pisał w książce Lata moje młode w podróży, wydanej w Warszawie w 1852 r. Z petersburskiego kręgu polskich uczonych wywodził się także Leon Cienkowski, profesor botaniki na miejscowym uniwersytecie, który brał udział w wyprawie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Nubii i Sudanu w latach 1847-1848. Wyprawa zainspirowana przez namiestnika Egiptu Mohammeda Alego miała na celu rozpoznanie możliwości eksploa­ tacji złota i miejsc zalegania tego kruszcu. Formalnym kierownikiem wy­ prawy był Rosjanin Jegor Kowalewski, inżynier górniczy, a zarazem literat. Cienkowskiemu przypadło w udziale zbieranie okazów przyrodniczych i na­ pisanie dzieła charakteryzującego środowisko geograficzno-przyrodnicze ob­ szarów objętych wyprawą. Niebawem Kowalewski podupadł na zdrowiu i zmuszony został powrócić do Petersburga. Cienkowski natomiast na wła­ sną odpowiedzialność pozostał na terenach objętych wyprawą. Przebywał tam przez dwa lata dokonując ciekawych obserwacji przyrodniczych, geo­ graficznych i etnograficznych. Niestety po powrocie do Petersburga zapla­ nowanej pracy nie ukończył, a jedynym śladem opisującym wyprawę są dwa krótkie sprawozdania ogłoszone po rosyjsku i po polsku (Cienkowski 1850, 1851, 1853). W wyprawie tej brał udział bliżej nieznany polski lekarz o na­ zwisku Hermanowicz. W służbie egipskiej pozostawał on po powstaniu listopadowym. Nad Nilem pełnił funkcję lekarza wojskowego i wiele po­ dróżował po kraju. Niestety szczegółów o nim brak, podobnie jak o innych Polakach pozostających wówczas w Egipcie: lekarzach - Gustawie Hagge, Adamie Dobrowolskim, Wincentym Kruszyńskim; wojskowych - Józefie Puszyckim, Adamie Szulcu, Józefie Żabie, o których nie wiemy prawie nic, prócz tego że poprzez Francję wiodła ich droga do kraju faraonów. Z francuskimi badaniami poszukującymi źródeł Nilu wiąże się także pobyt w Egipcie Tomasza Bartmańskiego, byłego powstańca z 1830 r. Był on zdolnym inżynierem i w latach 1842-1844 kierował budową największego podówczas tunelu we Francji, liczącego prawie 5 km. Projektował też kanały �134 ANTONI KUCZYŃSKI i mosty. Przez kilka lat prowadził roboty portowe w Algierii. W Egipcie natomiast zasłynął jako specjalista od fortyfikacji i urządzeń hydrotechnicz­ nych. Jego autorstwa były założenia terenowe od budowy linii kolejowej na trasie z Kairu do Suezu. Wysłany z francuską ekspedycją naukową (1843) na poszukiwanie źródeł Nilu, zwiedził Górny Egipt, Nubię, Etiopię i Sennar, gdzie obok prac inżynieryjnych prowadził także badania naukowe. Opisał to w swym pamiętniku, który spłonął podczas pierwszej wojny światowej, a skromną prezentacją ich zawartości jest ogłoszony na łamach „Biblioteki Warszawskiej" artykuł omawiający zagadnienia transportu i komunikaqi w Afryce Północnej (Bartmański 1852). Po zakończeniu wyprawy w 1844 r. wyjechał Bartmański do Hiszpanii, gdzie intensywnie działał na polu prze­ mysłowym i agronomicznym. Badawcze kontakty Polaków z Egiptem nie znajdowały żywego echa w ówczesnej świadomości społecznej nad Wisłą. Wiedzy o egipskich realiach dostarczała natomiast twórczość podróżopisarska owych czasów. Tematyka kulturowo-etnograficzna obecna jest m.in w książce Władysława Wężyka (1842), który parokrotnie bywał w Egipcie. Relacje z tych podróży publi­ kował systematycznie w prasie, później natomiast zebrał je w formie książ­ kowej. Ten pasjonat podróży i Egiptu wędrował nieraz w przebraniu, wta­ piał się w uliczny tłum, przysiadywał na targach i w jadłodajniach ulicznych, by pełniej obserwować interesującą go kulturową odmienność. Jakością pióra przewyższał Wężyk innych współczesnych mu pisarzy-podróżników (Tracz 1992). Wspomnijmy tu jeszcze o podróży do Egiptu, którą w połowie X I X stulecia odbyli wspólnie Adam hr. Potocki z małżonką, malarz Franciszek Tepa i Maurycy Mann, publicysta i polityk, wieloletni redaktor krakow­ skiego „Czasu", na łamach którego ukazywały się pierwsze relacje z tej podróży, zapowiadające później wydaną książkę (Mann 1854). Książka zawierająca ponad 1500 stron wypełniona jest; różnymi informacjami i sta­ nowi godny uznania tytuł na miarę czasów, w których Mann funkcjonował jako pisarz i publicysta. Anonsowaną poprzednio kwestię kontaktów polsko-francuskich, w re­ zultacie których pod napoleońskimi sztandarami w Egipcie służyli także Polacy, wzbogacić należy o późniejsze fakty składające się na polską obecność w Algierii. W początkach X I X stulecia Francja uwikłana w podbój tego kraju przedsięwzięła pewne przygotowania, aby po części polskimi rękami go zniewolić. Wówczas bowiem na terenie Francji przebywali po­ wstańcy listopadowi. Zamierzano wysłać ich do Algierii częściowo jako osadników, częściowo jako najemnych żołnierzy do Legii Cudzoziemskiej. Opinie w tym względzie były krańcowo różne. Jedni uważali, że był to wielki gest Francji wobec ludzi, którzy musieli uchodzić z kraju po powstaniu listopadowym, aby uniknąć zesłania na Sybir, inni natomiast dowodzili, że hańbą byłoby ujarzmiać inny naród, skoro jeszcze nie tak dawno walczono o wolność własnego. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 135 W ostateczności splot różnych okoliczności sprawił, że część Polaków kierując się względami osobistymi zaciągnęła się od francuskiej służby w Algierii, niektórzy jako osadnicy, inni natomiast jako żołnierze Legii Cudzoziemskiej. Według badań Heleny Kasznik (1977a) w latach 1832-1858 przebywało w Algierii około pięciuset Polaków, emigrantów cywilnych. Wykształceni pracowali w tutejszych urzędach francuskiej administracji. Ludzie z przysłowiową żyłką do interesu wkomponowali się w miejscowy handel, inni przyjęli nadziały ziemi i nieraz w pocie czoła uprawiali ka­ mienisty grunt. Dodajmy, że w dziejach kontaktów polsko-afrykańskich fakt ten jest pierwszym naszym przedsięwzięciem kolonizacyjnym w Afryce. Z tego okresu pochodzi opis Algierii pióra Ludwika Tadeusza Bystrzonowskiego, majora wojska polskiego z czasów powstania listopadowego, który od 1839 r. przebywał w Algierii w sztabie wojsk francuskich, zapoznając się z taktyką walki partyzanckiej Arabów (Kuczyński 1990). Do interesującego nas kręgu zjawisk należą prace badawcze prowa­ dzone przy okazji wypraw myśliwsko-podróżniczych, organizowanych przez polskich arystokratów Aleksandra i Konstantego Branickich, Benedykta Tyszkiewicza, Jana Potockiego. Brali w nich udział polscy przyrodnicy, jak: Antoni Waga - entomolog, przebywający w 1863 r. w Egipcie w Nubii, a w latach 1866-1867 w Algierii, Władysław Taczanowski - ornitolog gro­ madzący w latach 1866-1867 w Algierii kolekcję dla Gabinetu Zoologicz­ nego w Warszawie, Henryk Dziedzicki - lekarz i entomolog oraz Ignacy Wysocki - preparator przebywający w Sudanie i Egipcie w 1874 r. w ramach wyprawy zorganizowanej przez Branickich. Oni też finansowali wyjazd Jana Sztolcmana (1902) - ornitologa, prowadzącego badania nad Nilem Niebie­ skim. Z innych wypraw przyrodniczych wspomnieć trzeba penetrowanie wybrzeży Somalii przez Konstantego Rembielińskiego (1880). Należy tu wspomnieć o Adamie Sierakowskim (1871), podróżniku i geo­ logu o zainteresowaniach etnograficznych. Pod koniec lat sześćdziesiątych prowadził on językoznawczo-etnograficzne badania nad berberyjskimi szcze­ pami górskimi w północno-wschodniej Algierii. W tym samym kręgu co badania Sierakowskiego tkwią także w dziejach nasze etnografii obserwacje Alfa Pomiana-Hajdukiewicza (1895) nad plemionami Dahomeju, poczy­ nione pod koniec X I X stulecia. Tutaj też należy umieścić działalność poznawczą Henryka Jabłońskiego na terenie Zanzibaru, gdzie od 1861 r. kierował on konsulatem francuskim. Z francuską służbą naukową w Afryce związana jest także postać kolejnego Polaka, dziś zupełnie u nas zapom­ nianego, etnologa Zygmunta Zaborowskiego, który pod koniec X I X stulecia zajmował się badaniami madagarskiego plemienia Howasów (Zaborowski 1896, 1897, 1898). Trzeba też wymienić Jana Dybowskiego i Kalasantego Motylińskiego, urodzonego w ojca Polaka, którego cały dorobek badawczy obejmujący problemy języka i kultury Tauregów opublikowany został po francusku. Motyliński służył w młodości w Legii Cudzoziemskiej, później zaś dzięki znajomości języka arabskiego i języków berberyjskich został �136 ANTONI KUCZYŃSKI tłumaczem w wojsku francuskim. Ciągły kontakt z ludnością tubylczą sprzyjał rozwojowi jego lingwistycznych uzdolnień i zainteresowań kulturą Tauregów. W 1892 r. mianowano go dyrektorem szkoły i wykładowcą języka arabskiego w Konstantynie. Zdobył duże doświadczenie badawcze, umiał współżyć z tubylcami Sahary, co ułatwiało mu czynienie obserwacji. Zmarł tragicznie w 1907 r. podczas kolejnej wyprawy na Saharę w sąsiedz­ twie francuskiego fortu, któremu później nadano nazwę „Fort Motyliński" {Polacy w historii... 1981, s. 324-325). Zapoczątkowane przez niego badania lingwistyczne i religioznawcze nad muzułmańską sektą Ibadytów konty­ nuował później znakomity polski orientalista Zygmunt Smogorzewski, a w czasach nam współczesnych zgłębiał ten problem krakowski arabista Tadeusz Lewicki. Z polsko-francuskich związków wywodzi się także pisarska działalność żołnierza Legii Cudzoziemskiej z końca X I X stulecia Władysława Jagniątkowskiego. Brał on udział w podboju Senegalu, Dahomeju i innych operaqach kolonialnych wojsk francuskich w Afryce. Żołnierska materia wypeł­ nia jego książki, ale ubarwiają je opisy podróży, tubylców i ich kultury. Francuskim wojskom podbijającym Sudan towarzyszył inny Polak, kapitan Feliks Szymański. Dokonywał on pomiarów topograficznych i sporządzał na bieżąco szkice do przyszłych map. Jest autorem pracy Essai sur la querré dans le Soudan par..., wydanej w Lyonie w 1888 r. Wiemy też, że w latach osiemdziesiątych X I X stulecia inny Polak, Piotr Zboiński uczestniczył w bel­ gijskiej wyprawie na teren Konga, prowadząc rozpoznanie geologiczne na podbitych obszarach (Zboiński 1887). Pozostająca pod francuskim panowaniem Algieria stanowiła obszar sto­ sunkowo łatwo dostępny dla Polaków. Część z XIX-wiecznych emigrantów osiedliła się tam wspomagając francuską administrację i gospodarkę. Z okręgu tych kontaktów można też wyprowadzić podróże do Algierii Józefa Rostafińskiego, profesora botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1884-1890 przebywał tam kilkakrotnie prowadząc badania bota­ niczne na obszarze Atlasu Saharyjskiego. Przy tej okazji poznał dobrze miejscowe stosunki etniczne i kulturę tubylczej ludności. Ogłosił drukiem relaqe ze swych podróży (Rostafiński 1886, 1896). Algierskie podróże Rostafiń­ skiego wynikały z jego zainteresowań przyrodniczych i stałych starań o pozy­ skiwanie zbiorów do Ogrodu Botanicznego w Krakowie, którego był dyrekto­ rem. Rzecz jasna, że przekazywał je także innym krajowym placówkom naukowym, a także wykorzystywał w swej pracy. Jeśli mielibyśmy porównać go z którymś z naszych dziewiętnastowiecznych badaczy, to najbliższym mu typem uczonego był Antoni Rehman, geobotanik i geograf zarazem. On również swe naukowe pasje realizował poprzez bezpośredni kontakt ze światem przyrody. Podróżował więc wiele, a afrykańskie wyprawy sam finansował, pozbawiony instytuqonalnego wsparcia w urzędniczej Galicji. Spraw algierskich dotyczy także książka Obrazki Afryki, pióra Jana Finkelhausa, warszawskiego publicysty, która ze względu na duże wartości �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 137 Stefan Rogoziński (1861-1896) Źródło: Zbiory Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu poznawcze ukazała się nakładem Filipa Sulimirskiego (1881). Autor dedyko­ wał ją „Doktorowi Edwardowi Landowskiemu, naczelnemu lekarzowi stacji leczniczych w Algierze i Tipizie w dowód szacunku i przyjaźni...", który namówił go do odbycia tej podróży. Książka zawiera interesujące spo­ strzeżenia etno-historyczne i oddaje stosunek tamtejszej ludności do koloni­ stów francuskich, a ponadto informuje o mieszkających tam Polakach. Idąc dalej traktem polskich związków z Afryką, trzeba choć na chwilę zatrzymać się nad szczególnym przedsięwzięciem, jakim była wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Przypomnijmy tu tylko, że przygotowania do wyprawy poruszyły mocno opinię społeczną. Podniecała ją publicystyka prasowa. Przeciwko wyprawie występował np. Aleksander Świętochowski, walczył o nią natomiast Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz. Jako pierwsi z materialnym wsparcie pospieszyli możni protektorzy: Konstanty �138 ANTONI KUCZYŃSKI Branicki i Benedykt Tyszkiewicz. Dzięki uporowi Rogozińskiego i wszystkim innym dobrym ludziom, „Rogoziński Expedition" - jak określano wyprawę w zagranicznych kołach naukowych - doszła do skutku, chociaż przyznać trzeba, że nie miała ona dużego znaczenia na tle innych zachodnioeuropejskich wypraw na Czarny Ląd. Niemniej jednak badania Rogozińskiego przyniosły ważne ustalenia geograficzne i etnograficzne. W sumie jest to materiał zróżnicowany tematycznie. Najciekawsze są monografie poświęcone ludom Bakwiri, Bakundu i Duala, słabsza jest praca o Bubisach z Fernando Po. Największą jednak zasługą badaczy było zgromadzenie unikalnej kolekcji przedmiotów charakteryzujących kulturę badanych grup etnicznych. Uzupeł­ nia ona w pewnym stopniu materiał opisowy odnoszący się od Bubisów z Fernando Po, Duala z rejonu ujścia rzeki Wuri i z części wybrzeża, Fang znad rzeki Ramboue oraz Bakwiri z Gór Kameruńskich i z pogórza. Kole­ kcja ta liczyła 370 przedmiotów, do dziś natomiast zachowało się z niej 303 sztuki: 216 w muzeum Etnograficznym w Krakowie, 86 w Muzeum Narodowym w Krakowie i jeden eksponat w Muzeum Narodowym w Szcze­ cinie (Zachorowska, Kamocki 1983). Projektu badawczego wielkiej wyprawy kameruńskiej nie udało się Ro­ gozińskiemu zrealizować do końca. Zajęcie Kamerunu przez kanonierki niemieckie zmusiło polskich badaczy do opuszczenia tego kraju. Rogoziński przegrał więc swą afrykańską partię ulegając silniejszym zdobywcom, którzy nie uszanowali prawa pierwszego odkrywcy. Przegrali ją także, płacąc śmier­ cią w interiorze dwaj bracia, odważni młodzieńcy ze Lwowa, Kazimierz i Stanisław Steblewscy, którzy wraz z trzecim lwowianinem Antonim Pisulińskim zorganizowali w 1884 r. wyprawę w dorzecze Zambezi i krain przy­ ległych. Wiedzieć bowiem trzeba, że poznawania Afryki w XIX stuleciu to równocześnie bezwzględna rywalizacja o kolonie. Eksplorator, za którym nie stała potęga militarna i pieniądze przegrywał swą szansę już na początku drogi. Przegrywał po dwakroć. Nie mając środków na opłacanie tragarzy, na wynajmowanie łodzi, na prezenty dla kacyków, na ochronę osobistą tracił w oczach krajowców autorytet. Bywało, że porzucali oni swych bia­ łych panów, gdy tylko zorientowali się, że przybysz nie dysponuje większą gotówką, że nie ma silnej straży i jest uzależniony od nich. Z drugiej strony nowicjusz taki, jeśli nie potwierdzał w zdecydowany sposób swej siły, nikł w otoczeniu tzw. silnych eksploratorów, nieraz różnych złoczyńców i hultajów przybywających tu za łatwym zyskiem. A ponadto przegrywał on zawsze z badaczami i podróżnikami, którzy misję odkrywców i badaczy wypełniali w imieniu państw liczących się w kolonialnym podziale Afryki. Wspomniałem poprzednio, że znacznym źródłem informacji Polaków w X I X stuleciu stała się wiedza o świecie udostępniana poprzez różne formy piśmiennictwa. Jest to bowiem okres, w którym wrastała liczba książek o tematyce podróżniczej, zaczęły ukazywać się specjalne pisma poświęcone podróżom, np. „Kolumb", natomiast w już wychodzących - tworzono warunki do publikowania relacji ze świata. Romantyczna „teoria podróży" �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E Klemens Tomczek (1860-1884) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik polskich, Warszawa 1992 139 podróżników kontynuowana także w latach następnych owocowała artykułami na łamach „Biblioteki Warszawskiej", „Tygodnika Mód i Powieści", „Kuriera War­ szawskiego" i innych czasopism przyczyniając się do znacznego pogłębienia wiedzy naszych rodaków o wielu odległych krajach. Sybiracy publikowali pamiętniki z zesłania bądź krótsze relacje w czasopismach, a liczne rzesze emigrantów z grona polskiej inteligencji znalazły się z dala od podzielonej przez zaborców ojczyzny. Oddając swą pasję badawczą i twórczy talent krajom, w których wypadło im żyć słali jednocześnie do Polski relacje o miejscowych społecznościach, zawierające wiele interesujących materiałów etnograficznych dotyczących kultury i życia ludów Azji, Ameryki czy Af­ ryki. Nie ma potrzeby rejestrowania tutaj tych przelotnych bądź trwalszych kontaktów Polaków z różnymi krajami świata, które owocowały takimi relacjami. Nie można jednak pominąć pobytu w Afryce w 1890 r. młodego Józefa Conrada Korzeniowskiego i powstałej po podróży do Konga noweli Jądro ciemności, o której sam twierdził, że jest „przeżyciem, ale przesunię­ tym trochę (choć bardzo nieznacznie) poza fakty, które zaszły istotnie". Udał się tam w charakterze belgijskiego agenta handlowego, co dało mu �140 ANTONI KUCZYŃSKI możliwość bezpośredniego spojrzenia na sprawy tego kontynentu i euro­ pejskiej ekspansji kolonialnej. Był świadkiem licznych upokorzeń ludności tubylczej, okrucieństwa białych kolonizatorów, ich zachłanności i bez­ względności. Wypowiedział się na ten temat w Jądrze ciemności. Skoro o pisarzach mowa, wspomnijmy, że w 1891 r. Henryk Sienkiewicz udał się do Afryki z zamiarem dotarcia do Tanganiki. Literackim efektem tej podróży są jego Listy z Afryki, stanowiące piękny opis niewielkiego fragmentu wschodniej części kontynentu, w którym współegzystują ze sobą sprawy natury osobistej, politycznej, gospodarczej, przyroda i kultura tubyl­ cza. Inna rzecz, iż brzmią w nich nuty paternalistycznych poglądów, tak typowych dla ówczesnej Europy, względem ludów kolorowych. Dziewiętnastowieczny Zanzibar, gdzie w hotelu prowadzonym przez wy­ wodzące się z Polski małżeństwo Lazarewiczów zatrzymał się Sienkiewicz, stanowił w Afryce Wschodniej ważny punkt wymiany handlowej. Sienkie­ wiczowski ogląd afrykańskiego kontynentu zostałby zapewne poszerzony, gdyby nie nagły atak febry, który zmusił pisarza do powrotu do Bagmoyo i udania się do zanzibarskiego szpitala. Literackim efektem tej podróży stała się napisana po latach (1911) powieść pt. W pustyni i w puszczy, której bohaterowie staś i Nel do dziś fascynują młodych czytelników. Wiek X X przynosi zdecydowaną zmianę w zainteresowaniach etnicznymi problemami Czarnego Lądu. Postęp wiedzy w tym zakresie przybliżył znacznie Afrykę dostarczając pełniejszych opisów o zróżnicowaniu kulturo­ wym określonych plemion. Pojawiły się pierwsze prace mówiące o złożonej strukturze etnicznej Afryki jako wynik specjalistycznych badań prowa­ dzonych przez etnografów i uczonych innych specjalności. Dodajmy, że z każdym rokiem intensyfikowało się międzynarodowe zainteresowanie etnografią Afryki, które w czasach nam współczesnych nosi charakter interdyscyplinarnych studiów. Abstrahując w tym miejscu od oceny świa­ towej etnologii w zakresie afrykanistyki, odwołamy się do polskich studiów w tej dziedzinie. Powstanie w ten sposób obraz głównego nurtu zainte­ resowań polskich afrykanistów, ich dotychczasowych osiągnięć i nowych perspektyw badawczych. Gwoli kronikarskiej dokładności wspomnijmy tu również o obfitej twórczości literackiej związanej z ową „Czarną Matką" i o etnograficznych kolekcjach polskich muzeów. Ważnym polem aktyw­ ności polskiej afrykanistyki są także badania archeologiczne, antro­ pologiczne, orientalistyczne, językoznawcze czy socjologiczne. Również w pracach polskich geografów znaleźć można istotne konstatacje naukowe, podobnie jak i w innych dziedzinach nauk przyrodniczych. Historia ma tutaj również znaczne osiągnięcia. Przejdźmy teraz do prezentacji najważniejszych przedsięwzięć poznaw­ czych, badań i obserwacji etnograficznych, które są polskim udziałem na przestrzeni X X w. Wypada je rozpocząć od Jana Czekanowskiego, etno­ grafa i antropologa, członka słynnej ekspedycji księcia Adolfa Meklemburskiego do Afryki Środkowej w latach 1907-1909. Pod niemieckimi sztan �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 141 Antoni Rehman (1840-1917) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik podróżników pol­ skich, Warszawa 1992 darami prowadził więc swe afrykańskie studia terenowe nasz znakomity uczony i w języku niemieckim ukazała się jego monografia pt. Forschungen im Nil-Zwischengebiet, wydawana w Lipsku przez wiele lat (1911-1927), która nadal liczy się w światowej afrykanistyce. Daje ona bowiem an­ tropologiczny, etnograficzny i soqologiczny obraz obszaru określanego Międzyrzeczem Afrykańskim. Badania Czekanowskiego zamykają właściwie jeszcze dziewiętnastowieczną epokę wielkich eksploratorów afrykańskich R. Burtona, D. Livingstone'a, G. Schweinfurtha, H. Stanleya. Jego zadanie polegało na zgromadzeniu materiałów do monografii Ruandy, dokładnym zbadaniu antropo-etnograficznym Pigmejów z górnego dorzecza Aruwimi i ogólnej penetracji obszaru między Nilem a Kongiem, gdzie rywalizowały o swe wpływy Anglia, Belgia i Niemcy. Zadania te całkowicie i - jak sam mówił po latach, ta jego Wielka Przygoda Naukowa zaczęła się �142 ANTONI KUCZYŃSKI w początkach X X stulecia, gdzieś z dala od cywilizowanej Europy, w mię­ dzyrzeczu Konga i Nilu. Ten wybitny, uzdolniony uczony nie zawiódł więc swoich niemieckich sponsorów, chociaż etnologia stanowiła jego ubocz­ ne zainteresowanie, a etnologia afrykańska była związana z młodzieńczą epoką „heroicznych" badań terenowych. Postać tego uczonego jest tym cenniejsza dla polskich tradycji afrykanistycznych, że w naszej historii mamy stosunkowo niewielu etnografów, którzy prowadzili badania na Czarnym Kontynencie. Pewne doświadczenia badawcze w Afryce miał także wcześniejszy eks­ plorator Melanezji - konkretniej Wysp Trobriandzkich i Nowej Gwinei - Bronisław Malinowski, wybitna postać nie tylko w etnologii polskiej, ale i światowej, współtwórca kierunku funkcjonalnego. Do Afryki Wschodniej przybył on w 1934 г., gdzie przy okazji wizytacji badań terenowych, które prowadzili jego uczniowie z Uniwersytetu Londyńskiego, interesował się stosunkami społeczno-kulturowymi wśród plemion Kikuju, Chagga, Masajów i innych mieszkających na obszarach Kenii, Tanganiki i Swazi. Bacznie też obserwował rozwój miejscowych kultur i rezultat ich zderzenia z na­ pływową kulturą europejską. Ów problem zderzeń międzykulturowych przy­ brał w ujęciu Malinowskiego naukową formułę teorii kontaktu kulturo­ wego, której pełne rozwinięcie znajduje się w pracy The Dynamics of Culture Change. An Inquiry into Race Relations in Africa (1945). Dobrą passę etnograficznych badań rozpoczętych przez Czekanowskiego kontynuował w latach 1935-1936 krakowski językoznawca Roman Stopa. W Afryce Południowo-Zachodniej prowadził on studia terenowe, których problematyka obracała się wokół spraw językowych etnograficznych i an­ tropologicznych plemion buszmeńskich, hotentockich i bantuskich (Herero, Owambo, Czauna). Podjął też pracochłonne obserwacje nad tańcem, poezją i innymi przejawami tubylczego folkloru. Nade wszystko jednak cenne są jego badania nad językiem Buszmenów zwanym też , językiem mlasków" i w tym zakresie osiągnął światową sławę. Wyróżniające się w skali światowej osiągnięcia badawcze nad kulturą ibadycką i historią Mzabu oraz innych oaz Sahary należą do polskiego orientalisty Zygmunta Smogorzewskiego. Początkowo (1913) jako rosyjski wicekonsul w Algierze zajął się badaniami historii Ibadytów, pozyskując dla tego przedsięwzięcia miejscową inteligencję. Potem w latach 1925-1926 odwiedził ponownie znane strony Mzabu, gdzie uzyskał stare kroniki tej krainy, a także wiele wartościowych innych rękopisów ibadyckich. Znaczny udział w rozwoju badań afrykanistycznych mają polscy archeo­ logowie. Temat to obszerny i pasjonujący, w którym nazwiska „klucze" - Tadeusza Smoleńskiego, Kazimierza Michałowskiego, Jerzego Manteuffela, Romualda Schilda, łączą się z niejedną tajemnicą starożytności, zwła­ szcza egipskiej. Starożytność czarnej Afryki z powodzeniem zgłębia nato­ miast zespół szczecińskich archeologów pod kierunkiem Władysława Filipowiaka (1962), od 1962 r. realizujący różne prace badawcze. Dzięki nim �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 143 zlokalizowano np. dawne „miasto" Niani, stolicę imperium Mali, które w okresie swego rozkwitu w X I X w. rozciągało się od Atlantyku na zachodzie, po ziemie Howasów na wschodzie, od Sahary na północy po rejon sawann i lasów w kierunku południowym od Nigru. Twórca tego państwa, Sundiata Keita, jest do dzisiaj barwną postacią afrykańskich legend. Państwo Mali było zasobne i bogate, o wysokim stopniu rozwoju społeczno-gospodarczego, a jego stolica budziła podziw ówczesnych kro­ nikarzy arabskich. Jak już wspomniałem, polskie poznanie Afryki to także działalność ba­ dawcza geografów, geologów, przyrodników, którzy w okresie do drugiej wojny światowej wielokrotnie gościu na tym kontynencie. Tak więc w 1910 r. na zlecenie rządu angielskiego Rudolf Zuber, profesor Uniwer­ sytetu we Lwowie prowadził badania geologiczne na terenie Nigerii i Złote­ go Wybrzeża. Ekspertyzy geologiczne w Algierii i Tunezji zlecone przez rząd francuski przeprowadzał w 1923 r. uczony o światowej sławie, Karol Bohdanowicz. Zdzisław Pazdro z penetracji geologicznej w Maroku (1930) dostarczył uniwersytetowi kilka tysięcy okazów skamieniałości. W latach 1924-1929 trzykrotnie gościł w Algierii Józef Czekalski interesując się geo­ morfologią. Klimatolog i meteorolog Władysław Gorczyński odbył kilka podróży badawczych po krajach Afryki - Magherbie, po wyspach w zatoce Biafra i w Kongo Belgijskim. Studyjny charakter nosiły także afrykań­ skie penetracje Jana Moniaka w Algierii i Tunezji oraz prace Mariana Książkiewicza. Kontakty te dawały asumpt do napisania wielu artykułów, przeważnie o tematyce geograficznej lub przyrodniczej. Przy okazji Kongresu Geologicznego w Pretorii (1929), dwaj jego uczestnicy Walery Goetel i Jerzy Loth odbyli podróż przez cały kontynent z Kapsztadu do Aleksandrii. Po drodze zbierali okazy geologiczne i przyrodnicze oraz interesowali się życiem krajowców. Podobną podróż przedsięwziął w latach 1931-1936 Kazimierz Nowak, pokonując trasę z Kairu do Kapsztadu i z powrotem, wykonując bogatą dokumentaqe fotograficzną wykorzystywaną później w publikacjach. Z biologów interesującą poznawczo podróż odbył na własny koszt w latach 1909-1910 Antoni Jakubski, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Terenem jego eksploracji była Kenia i Tanganika. Był szóstym zdobywcą szczytu Kilimandżaro i pierwszym Polakiem, który dokonał tej sztuki. Ważnym przedsięwzięciem poznawczym stała się interdyscyplinarna wypra­ wa do Gór Księżycowych - Ruwenzori w latach 1938-1939. Jej program zakładał także prowadzenie badań antropologicznych, czym zajmował się kierownik wyprawy, warszawski lekarz i antropolog Edward Loth (1938, 1939). Nieco wcześniej, bo w latach 1927-1930 prowadził je również wśród plemion Bambala, Bapende, Barn buda, Bawazi, Bambutu i innych z terenu Konga Belgijskiego lekarz Henryk Gordziałkowski, kontraktowy pra­ cownik firmy Olejarnie Konga Belgijskiego. Z tą samą firmą związany był w latach 1925-1927 Antoni Dębczyński pracujący w Kongo w charakterze kierownika sekcji eksploatacyjnej. Osiadł on wśród pierwotnego szczepu �144 ANTONI KUCZYŃSKI Baszilele i dokładnie poznał ich kulturę. Jego książka jest zbiorem intere­ sujących obserwacji o tubylcach tudzież ważnych szczegółów i opisów, od­ twarzających tło codziennego życia białych osadników. Duży stopień realizmu cechuje także nie pozbawioną elementów dzien­ nikarskich, niskiego zresztą lotu, książkę pt. W sercu Sahary. Algier - Mzab - Tidikelt - Hoggar, Ludwiki Ciechanowieckiej (1933), która w 1931 r. wędrowała przez pewien czas po Saharze. Interesujące są także relacje 0 charakterze etnograficznym autorstwa Leona Sapiehy. Fascynował rów­ nież czytelników swoją książką o Afryce Kamil Giżycki (1927), literat i po­ dróżnik. Dobrym znawcą problemów socjo-etnograficznych byłej Francu­ skiej Afryki Podzwrotnikowej okazał się także Jerzy Mikołaj Giżycki, który podróżował po jej obszarach w latach 1925-1932. Na zlecenie rządu francu­ skiego wykonał on bogatą dokumentację filmowo-fotograficzną tamtejszego życia, a przy okazji przeprowadzał obserwacje etnograficzne. Opublikował parę popularnych książek, wśród których na wyróżnienie zasługuje Biali 1 czarni. Fragmenty kolonialne (1934), książka ta bowiem jest dokumentem świadczącym o losie tubylczych społeczności murzyńskich; została ona prze­ tłumaczona na język niemiecki (1936). Poszerzając krąg lektur podróżniczych wspomnieć trzeba o pisarstwie Ferdynanda Ossendowskiego (1926a, b, 1927a, b, 1928), wprawdzie pełnym różnych zniekształceń, ale sugestywnym i pochłaniającym czytelnika. Zręcz­ nością pióra odznaczał się także Mieczysław Lepecki (1925a, b, 1938, 1986), który trzykrotnie przebywał w Afryce i walczył nawet w składzie wojsk hiszpańskich z plemionami Riffu i Dżebali w Maroku. Stanisław Mycielski, wicekonsul Polski w Kapsztadzie - Związek Afryki Południowej - napisał parę artykułów i książkę o tematyce afrykańskiej (Mycielski 1931, 1932a, b). Oprócz prywatnych wypraw w busz brał on także udział w różnych dyplomatycznych safari, będących stosowną okazją do poznania Czarnego Lądu. Z myśliwsko-poznawczych pasji biorą swój rodowód książki Hen­ ryka, Jerzego i Józefa Potockich, które poszerzały znacznie wiedzę o Afryce (Potocki Józef 1897, 1900, 1921, Potocki Jerzy 1932, Potocki W. 1928). Powstała też w owym czasie bogata lektura mająca służyć realizacji osadni­ ctwa kolonizacyjnego w Afryce. Patronowała tym koncepcjom Liga Morska i Kolonialna, w czym wspierał ją zespół specjalistów zgrupowanych wokół Naukowego Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego, działającego aktywnie w sferze wydawniczej. Od 1926 r. wydawał on „Kwartalnik Naukowy Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego" i „Przegląd Emigracyjny", a także promował wiele innych działań edytorskich o charakterze propagando­ wym. Od 1937 r. działał Instytut Naukowy Ligi Morskiej i Kolonialnej, którego organem wydawniczym był kwartalnik „Sprawy Morskie i Ko­ lonialne" oraz seria „Prace Instytutu Naukowego LMiK". Jednostki te inspirowały wiele różnorodnych przedsięwzięć o charakterze projektów kolonizacyjnych, szkoleniowym, organizowały wyjazdy ekspertów poszu­ kujących dogodnych rejonów osiedleńczych. Z ich inicjatywy powołano �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 145 Jan Czekanowski (1882-1965) Źródło: Zbiory Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu w 1936 r. przy Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie podyplomowe Studium Migracyjno-Kolonialne. Lobby bylo tak duże, że nawet Uniwer­ sytet Jagielloński miał Międzywydziałowe Studium Kolonialne, z progra­ mem szkolenia specjalistów w zakresie medycyny tropikalnej i rolnictwa. Niebawem jednak rozpoczęła się wojna i wszelkie kolonialne plany w Afryce legły w gruzach. Od początku zresztą wydawały się one nierealne. W okresie powojennym rozpoczął się nowy rozdział polskich kontaktów badawczych, społeczno-politycznych, ekonomicznych, informacyjnych, a na­ wet emigracyjnych z Afryką. Ukazała się wówczas m.in. olbrzymia liczba artykułów polskich dziennikarzy, którzy jak nigdy wcześniej objechali nieo­ malże całą Afrykę. Są też książki mniej lub bardziej udane, ukazujące Czarny Ląd pełen różnorakich konfliktów społecznych i politycznych ple­ miennych społeczeństw, zadziwiających egzotyką zwyczajów i obyczajów. �146 ANTONI KUCZYŃSKI Także sami Afrykanie przybywają do nas, by zdobywać tu specjalistyczne wykształcenie, rodzą się nowe formy kontaktów, w tym nieustannie zbliża­ jącym się do siebie świecie. Mamy też w naszym piśmiennictwie prace o naukowym profilu dotyczące problemów historycznych, społecznych, po­ litycznych czy gospodarczych Afryki. Wreszcie w polskich muzeach znajdują się kolekcje afrykańskie, a na czoło tych placówek wysuwa się Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie. Znajduje się w nim m.in. kolekcja sztuki plemiennej Zairu, obej­ mująca 182 eksponaty, dar Aleksandry i Cypriana Kosińskich. Podczas ponad dwudziestoletniego pobytu w Zairze zgromadzili oni zbiór dzieł arty­ stów wywodzących się z miejscowych plemion - broń, maski, rzeźby, fetysze, wyroby z kości słoniowej. Dar państwa Kosińskich jest największą kolekcją sztuki afrykańskiej przekazaną polskiej placówce od czasów słynnych wy­ praw Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego pod koniec ubiegłego stulecia. Bogate zbiory mają także Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. Ponadto wiele mniejszych pla­ cówek muzealnych posiada także eksponaty z Afryki, poza tym istnieją zbiory prywatne oraz misyjnych zgromadzeń 2:akonnych. Wróćmy jednak do interesujących nas badań etnograficznych, które w pełni tego słowa znaczeniu rozwinęły się po drugiej wojnie światowej Rozpoczął je Andrzej Waligórski, który w latach 1946-1948 prowadził badania terenowe w Kenii, w prowincji Ayanza, pośród plemion Luo. Waligórski reprezentował antropologię ekonomiczną, a badania które podjął miały na celu opis i analizę procesów przemian i modernizacji, jakie dokonały się w plemieniu Luo na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy znalazło się ono w orbicie intensywnego oddziaływania kultury europejskiej (Dzięgiel 1987). Jego zdaniem, zmiany te zasługiwały na szczególną uwagę, gdyż w nich znaleźć można było źródła tych tendenqi, które obudziły w społeczeństwie afrykańskim wolę walki 0 niepodległość. Uczony prowadził prace wśród społeczności Luo. Szczegółowe obserwacje zagrody zamożnego wieśniaka Obarę i otaczającego ją regionu rolniczego miały pozwolić na wychwycenie pewnych nieprawidłowości i powta­ rzających się zjawisk społeczno-gospodarczych występujących w całej Afryce Wschodniej. Waligórski skupiał raczej uwagę na tendencjach przemian i syste­ mach stosunków międzyludzkich niż na szczegółowych opisach inwentarza kulturowego. Znając język Luo, w stopniu pozwalającym na samodzielne prowadzenie badań, miał ułatwioną możliwość pełnienia nieustającej obserwacji uczestniczącej. Uczony wyjechał z Kenii w 1948 г., a więc tuż przed powstaniem Mau-Mau i wstrząsami nacjonalistycznymi, które doprowadziły do odejścia Brytyjczyków z Afryki Wschodniej. Samo plemię Luo, liczące 2 miliony 1 stanowiące obok Kikuyu najważniejszą siłę polityczną niepodległej Kenii, doczekało się naturalnie dalszych opracowań naukowych. Tym niemniej polski uczony był pierwszym, który opisał plemię Luo w momencie, kiedy zaczynało stawiać samodzielne kroki gospodarcze i wyszło z izolacji plemiennej, ażeby włączyć się w szerszą orbitę gospodarki i polityki. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 147 W latach 1967-1968 obserwacje typu etnograficznego prowadziła na terenie Senegalu, Gambii i Mauretanii Anna Kowalska-Lewicka (1973, 1976), korzystając ze stypendium francuskiego. Zgromadziła wówczas sporo materiałów na temat kultury tzw. półnomadów i wielkich nomadów Maure­ tanii oraz porównawczego do kultury Murzynów Fulbe, nad rzeką Senegal. Prócz tego dwukrotnie (1978 i 1985) przebywała w Algierii, zajmując się społecznością berberyjskich etnicznie Ibadytów, zamieszkujących oazy Mzabu na terenie środkowej Sahary. Towarzysząc swemu mężowi, znakomi­ temu orientaliście Tadeuszowi Lewickiemu miała dostęp do domów prywat­ nych, nadal absolutnie zamkniętych przez przybyszami z zewnątrz. Miesz­ kała także w świętym mieście Ibadytów - Beni Isuguen oraz zgromadziła interesujący materiał dotyczący hermetycznej społeczności ibadyckiej. W ramach programu badawczego seminarium etnologicznego Uniwer­ sytetu Fryburskiego w Szwajcarii badania na wyspie w Tanzanii prowadził etnolog Henryk Zimoń z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zajmując się problematyką ceremonii religijno-magicznych związanych ze zjawiskami atmosferycznymi. Rezultaty badań zostały częściowo opublikowane (Zimoń 1968, 1971, 1974, 1976, 1987, 1992). Kwestią przemian społeczno-ekonomicznych i kulturowych w Kenii, Tanzanii, Ugandzie i Etiopii zajmował się także Edmund Wilemski. Badania te rozpoczął w 1968 r. i kontynuował je w latach następnych, korzystając ze środków finansowych zachodnioniemieckich kół naukowych. Tak sformułowany temat badań nawiązuje do prowadzonych przez inne ośrodki naukowe Zachodniej Europy studiów nad możliwością rozwoju tradycyjnych systemów społeczno-gospodarczych mło­ dych afrykańskich organizmów państwowych kosztem najmniej destrukcyj­ nych zmian w tradycyjnym modelu kultury (Wilemski 1987). W ramach stypendium algierskiego w 1974 r. do kraju Tuaregów Kel Ahaggar i Kel Adjjer udał się etnolog z Warszawy Adam Rybiński. Chociaż plany jego badań nad pasterskimi społecznościami Sahary nie natrafiły na rzeczowe poparcie ze strony algierskich władz naukowych, które odmówiły także dodatkowego poparcia finansowego, Rybiński przedsięwziął wyprawę na pustynię na własną rękę. Już sama podróż, często w towarzystwie przy­ godnych znajomych, dostarczyła mu masę informacji. Później z tuareskimi przewodnikami oraz arabskimi przemytnikami wędrował po pustyni aż do granicy Mali. Śpiąc pod gołym niebem lub w przygodnych szałasach, żywił się tym, co jego pustynni towarzysze, stał się na pewien czas wędrowcem zmuszonym przez okoliczności do porzucenia europejskich zwyczajów i na­ wyków. Przyznać trzeba, że trudności te pokonywał z konsekwentnym upo­ rem, korzystając z każdej nadarzającej $;ię okazji, by zgłębić wiedzę o struk­ turze społecznej tuareskich pasterzy, ich kulturze materialnej i duchowej. W sumie zgromadził interesujący materiał stanowiący podstawę później­ szych publikacji (Rybiński 1987, 1989, 1990). Podobny charakter stypendialny nosił dziesięciomiesięczny pobyt etnolo­ ga Marka Tracza w Egipcie w latach 1975-1976. Jako pracownik Instytutu �148 ANTONI KUCZYŃSKI Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie przedmiotem swych studiów uczynił Tracz problema­ tykę zmian w kulturze materialnej wsi egipskiej, a zwłaszcza w technicznym wyposażeniu gospodarstw chłopskich, w których na równi z nowoczesnymi narzędziami i technikami rolniczymi współwystępują formy archaiczne. Terenowe obserwacje wzbogacone materiałem etnohistorycznym wykorzy­ stał później badacz w pracy doktorskiej z tego zakresu (Tracz 1987). Należy również wspomnieć o badaniach i obserwacjach etnograficznych, będących efektem tzw. wypraw studenckich. Pierwszą z nich, zakrojoną na szeroką skalę, była Studencka Ekspedycja Etnograficzna - „Afryka '76" zorganizowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej uczestnicy prowadzili badania nad ludem Dogonów i Mali oraz grupą plemion zwanych „Kirdi" w Kamerunie (Łapott 1977). Materiał zgroma­ dzony podczas wyprawy wskazywał, iż celowe było prowadzenie dalszych studiów nad kulturą poznanych ludów. Podjął je w 1982 r. etnolog Ryszard Vorbrich, uczestnik tej wyprawy, badając plemiona Daba w Kamerunie i koncentrując się nad systemem ekonomiki tych rolników-kopieniaczy. W badaniach nie chodziło tylko o technologiczne aspekty prymitywnej uprawy roli, lecz o różnoraki zespół kulturowych norm określających proces produkqi i zbytu (Vorbrich 1987). Ten sam współczesny nurt zainteresowań afrykanistycznych reprezentują Akademickie Wyprawy Afrykanistyczne - „AWA" organizowane przez śro­ dowisko warszawskie. Innym przykładem jest wyprawa biologów z Uniwer­ sytetu Łódzkiego, która przez 6 miesięcy 1979 r. przebywała w północnej Nigerii i północnym Kamerunie. Zebrano wówczas wiele eksponatów etno­ graficznych, które wzbogaciły kolekcje łódzkich muzeów. Potem na afrykań­ ski szlak wybrali się studenci etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (1984), a studencki nurt wypraw objął także inne kontynenty. Przykłady takie można by zresztą mnożyć. Każda z wypraw przyczyniła się w jakiś sposób do pogłębienia wiedzy o Trzecim Świecie. Wprawdzie ich rezultat poznaw­ czy był bardzo różny, lecz tam gdzie wśród członków ekspedycji znajdowali się profesjonalni badacze, można mówić o ewidentnych korzyściach poznaw­ czych. Inne wyprawy, pozbawione takiego kierownictwa, legitymowały się mniejszymi rezultatami, a wreszcie były i takie, które śmiało można określić jako etnograficzne wycieczki. Aktywną działalność w zakresie terenowych eksploraqi etnograficznych przejawia od lat zespół etnografów z Muzeum Narodowego w Szczecinie. Już w latach 1973-1974 podjęli oni badania rekonansowe nad plemieniem Malinkę w rejonie tzw. Górnej Gwinei, na pograniczu Mali. Później były inne przedsięwzięcia podejmowane przy współpracy z Instytutem Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego. Uważna obserwacja rezultatów tych wypraw pozwala mieć nadzieję, że takie kontakty badawcze z wybranymi obszarami Czarnego Lądu będą coraz efektywniejsze. Wiemy пр., że wspomniany już R. Vorbrich przedmiotem swych stałych zainteresowań naukowych uczynił �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 149 Antoni Jakubski (1885-1962) Według: S. Nowakowski, Geografia jako nauka i dzieje odkryć geograficznych, Warszawa b.r. w. tematykę afrykanistyczną. Po badaniach w Kamerunie, których wyniki opu­ blikował w interesującej pracy zatytułowanej Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, „Prace Etnologiczne", t. 13 (Wrocław 1989) skierował swe zainteresowania na problematykę struktury plemiennej i etnicznej Maroka, gdzie również prowadził wielomiesięczne badania terenowe (1990), których rezultaty udostępnił w najnowszym artykule (Vorbrich 1992). Również wspomniany H. Zimoń SVD, z Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie od lat prowadzi terenowe badania etnograficzne w Afryce, nawiązując tym samym do wielkiego wkładu polskich księży misjonarzy w poznanie afry­ kańskich kultur. Ostatnio opublikował on pracę zatytułowaną Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży �150 ANTONI KUCZYŃSKI Werbistów", t. 39 (Warszawa 1992). Dodajmy przy sposobności, że nieco źródłowych materiałów dotyczących Konkombów znajduje się w pracach S. Piłaszewicza, zatytułowanych Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej (1978) oraz W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,Jilozofia" ludów Afryki Zachodniej (1986). Gwoli pełniejszej doku­ mentacji podać też należy, iż w ostatnim okresie ciekawe badania nad plemionami Dar Hamid w północnym Kordofonie oraz na terenie centralnej i wschodniej części Sudanu przeprowadził Maciej Ząbek (1993), na terenie Egiptu natomiast przebywała Teresa Fałkowska, interesując się rolnictwem nubijskim (Kuczyński 1990, s. 124-125). Godny odnotowania w dziedzinie poznawania Afryki jest dorobek pol­ skiej socjologii, która wkomponowała się świetnie w światowe badania socjologiczne aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich. Procesy etnopolityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych, wchłanianie nowych elementów kulturowych, różne nasilenie akulturacji, tworzenie się nowych państw afrykańskich, ruchy religijne - to w najszerszym ujęciu przedmiot rozważań polskich specjalistów z zakresu nauk społecznych. Badania te, rozpoczęte u nas niedawno, mają już wartościowe osiągnięcia. Dokumen­ tują je prace Sz. Chodaka (1963, 1967), Z. Komorowskiego (1969a, b, 1970, 1973, 1976, 1977, 1978), A. Zajączkowskiego (1961, 1965, 1967, 1970) i in­ nych (Kaczyński 1975, 1979; Krasnowolski 1978; Majchrzak 1975, 1977; Świderski 1975). Przy okazji wspomnieć tu można studyjny wyjazd (1981) krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla, który z grupą polskich uczonych przebywał w Libii, w Trypolitanii, oazach Fezzanu i Cyrenajce, zapoznając się z libijską polityką państwową wobec wsi i chłopstwa. Interesujące są także badania afrykanistyczne specjalistów zgrupowanych w Zakładzie Roz­ woju Społecznego Instytutu Geografii Krajów Rozwijających się Uniwer­ sytetu Warszawskiego, których część tylko wymieniono poprzednio. Na mapie tych studiów tkwią także prace wykonane w ramach byłego Instytutu Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Podobną uwagą opatrzeć należy powojenny dorobek polskiej orientalistyki, w ramach której mieszczą się badania nad historią, językami i kulturą ludów afrykańskich. Łączą się one z nazwiskami takich autorów jak: T. Andrzejewski, S. Jakobielski, T. Lewicki, J. Mantel-Niećko, I . Puszczykowa, S. Strelcyn. Oprócz książek wymienionych autorów wiele artykułów, tych oraz innych orientalistów opublikowano na łamach specjalistycznych czasopism „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Dorobek piśmienniczy mają także polscy historycy podejmujący różne problemy społeczno-polityczne państw afrykańskich (Małowist 1964; Bartnicki 1974; Czapliński 1985; Dziubiński 1977, 1983; Dziubiński, Milewski 1980; Kasznik 1977; Malinowski 1970; Tymowski 1979, 1982, 1984; Zins 1978a, b, 1986; Żytek 1971). Znaczące są arabsko-polskie badania antropologiczne prowadzone w latach 1958-1962 pod kierunkiem Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego (1981). W krajach afry­ kańskich prowadziliśmy też w okresie powojennym badania geologiczne, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 151 geodezyjno-kartograficzne, nie licząc innych ekspertyz o charakterze rol­ niczym, geograficznym czy lekarskim i pojawiających się na uniwersytetach Afryki polskich pracowników naukowych różnych specjalności. Ten kie­ runek kontaktów jest ciągle aktywny i następne lata przydadzą mu nowych kształtów, a książki beletrystyczne, reportażowe i popularno-naukowe kszta­ łtować będą społeczną wiedzę o Afryce (Achebe 1966; Bebey 1971; Beti 1967; Dib 1976; Ekwensi 1976a, b; Feraoun 1972; Ngugi 1972; Selormey 1971; Bocheński 1963; Budrewicz 1967; Czekała 1961, 1970; Czekała-Mucha 1978; Dziewanowski 1964, 1967; Flisowski 1976; Korabiewicz 1960, 1973; Kapuściński 1971; Kryński 1971; Mioduszewski 1964; Nogaj 1975; Pawłowski 1968; Rybałtowska 1969; Szczygieł 1966, 1969, 1980, 1982, 1984a, b, 1985). Wyróżniającym się pisarzem, który afrykańską problematykę uprawiał z zamiłowaniem był w ostatnich czasach Aleksander Szczygieł, doktor nauk medycznych. W latach 1964-1965 przebywał on w Algierii jako szef ekipy medycznej Międzynarodowej Służby Cywilnej (Service Civil International). Od 1966-1977 r. w Niamej - stolicy Nigru - pracował kolejno jako kierownik oddziału w szpitalu, doradca prezydenta republiki do spraw służby zdrowia i wykładowca na wydziale lekarskim tamtejszego uniwersytetu. W latach 1979-1980 podróżował od Angolu po Benin, kierując wyprawą dokumentalną polskiego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Kolekcjonował sztukę afrykańską i przywiózł do kraju bogate zbiory etnograficzne, dla których utworzył Muzeum Afrykanistyczne w rodzinnym Olkuszu (Zadrowska 1970). Jego twórczość przesycona jest realiami kulturowymi dotyczącymi wielu afrykań­ skich plemion. Są to po wielekroć opisy na tyle dokładne, iż mogą służyć jako doskonały materiał porównawczy i plasują one autora w grupie pisarzy, których twórczość zaliczyć należy do kategorii reportażu etnograficznego. LITERATURA A c h e b e Ch. 1966 Boża strzała, przekład M . Skibniewskiej, Warszawa. A c h m a t o w i c z - O t o k A. 1985 Polacy w Afryce na przełomie lat 1943/1944 [w:] Liczba i rozmieszczenie Polaków w świecie, cz. 2, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław. (Na prawach rękopisu - Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego). [ B a r t m a ń s k i Т.] 1852 Komunikacja na Wschodzie. Wyciąg z podróży Tomasza Bartmańskiego, „Biblio­ teka Warszawska", t. 2. B a r t n i c k i A. 1974 Egipt i Sudan w polityce Wielkiej Brytanii 1882-1936, Warszawa. B a r t n i c k i A., M a n t e l - N i e c k o J . 1971 Historia Etiopii, Wrocław. Bebey F. 1971 Syn Agaty Mudio, przekład K . Arciuch, Warszawa. �152 ANTONI KUCZYŃSKI B e r n a d z i k i e w i c z T. 1955 Polska Safari w Górach Księżycowych, Warszawa. Beti M. 1967 Biedny Chrystus z Bomby, przekład W. Błońskiej, Warszawa. B o c h e ń s k i J. 1963 Pożegnanie z panną Synbilu albo Słoń a sprawa polska, Warszawa. B r a n d y s M. 1964 Oficer największych nadziei, Warszawa. B u d r e w i c z O. 1967 Równoleżnik zero, Warszawa. B y s t r o ń J. St. 1930 Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie 1147-1930, Kraków. Cienkowski L. 1850 Otcet o putesestvii w Sewero-Vostоспуj Sudan, „Geograílceskie Izwestya", z. 2. 1851 Otcet o poezdke w Egipet i Sudan, „Vestnik Imperatorskogo Russkogo Geograflceskogo Obscestva", cz. 4. 1853 Kilka rysów i wspomnień z podróży po Egipcie, Nubii i Sudanie, „Gazeta Warszaw­ ska", nr 88-122 z przerwami. C h a ł a s i ń s k i J . [red.] 1976 Afryka naszych czasów, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J., C h a ł a s i ń s k a K . 1965 Bliżej Afryki, Warszawa. C h o d a k Sz. 1963 Systemy polityczne Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Kaplani, czarownicy, wiedźmy (r socjologii świątyń animistycznych), Warszawa. C z a p l i ń s k i M. 1985 Biurokracja niemieckiego imperium kolonialnego. Charakterystyka urzędników ko­ lonialnych, Wrocław. C z e k a ł a G. 1961 Zmierzch czarowników, Warszawa. 1970 Fetysz na tronie, Warszawa. C z e k a ł a - M u c h a G. 1978 Uhuru, Warszawa. Dib M. 1976 Królewski taniec, przekład E . Burdajło, Warszawa. Documents... 1962 Documents on the Portuguese in Mozambique and Africa 1497-1840, t. 1, Lisbona. D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i Т. 1981 Polska antropologia w Afryce, Wrocław. Dziewanowski K. 1964 Skorpion w namiocie biurowym, Warszawa. 1967 Mój kolega czarownik, Warszawa. D z i u b i ń s k i A. 1977 Między mieczem, głodem i dżumą. Maroko w latach 1727-1840, Wrocław. 1983 Historia Maroka, Wrocław. D z i u b i ń s k i A., M i l e w s k i J. 1980 Przed podbojem. Afryka północna i zachodnia w relacjach z XVIII i XIX wieku, Warszawa. Dzięgiel L. 1987 Andrzej Waligórski etnograf - szybko zapomniany, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojen­ nej, pod red. L . Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 153 D z w o n k o w s k i T.A. 1985 Pamiętniki czyli Pamiątka po ojcu dla Józefy z Dzwonkowskich Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T. Komorniccy, Warszawa. E k w e n s i C. 1976a Gdy plonie trawa, przekład Z. Kirszysowej, Warszawa. 1976b Jagua Nana, przekład M . Metelska, Warszawa. Fenrych F. 1965 Zapiski z Afryki Zachodniej, Szczecin F e r a o u n M. 1972 Syn biedaka, przekład J. Pański, Warszawa. F i l i p o w i a k W., F e n r y c h W. 1962 Sprawozdanie z wyprawy Muzeum Pomorza Zachodniego do krajów Afryki Zachodniej. „Materiały Zachodniopomorskie", t. 8. F i l i p o w i a k W., J a s n o s z S., W o g o ł k i e w i c z R. 1970 Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r. „Materiały Zachod­ niopomorskie", t. 14. F l i s o w s k i Z. 1976 Od Gdańska do El Alamein, Warszawa. G i ż y c k i J.M. 1936 Die Weissen unddie Schwarzen. Erlebnisse in Franzosisch-West-Africa, Essen. Giżycki K. 1927 Polowania egzotyczne, Lwów. 1934 Biali i czarni. Fragmenty kolonialne, Warszawa. G o ł ą b e k S. 1968 Nazwy polskie w Afryce, „Kontynenty", nr 5. 1970 Czterysta lat polskich badań afrykanistycznych, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3. 1971 Wychodźstwo polskie do Afryki (do 1939 г.), „Przegląd Orientalistyczny", nr 1. 1974 Od Kairu po Kapsztad. Polska cegiełka w badaniu Czarnego Lądu,„Kontynenty", nr 4. 1978 Związki Polski i Polaków z Afryką do roku 1945, Warszawa. H a j d u k i e w i c z - P o m i a n A. 1895 Dahome, land och folk, „Ymer", nr 1-2. Harasymiuk K. 1985 Geografia jako przedmiot nauczania w polskich szkołach średnich na początku XIX wieku, „Czasopismo Geograficzne", t. 56, z. 1. K a c z y ń s k i G.J. 1975 Ruchy religijne w Kongo Belgijskim, „Przegląd Socjologiczny", nr 26. 1979 Bunt i religia w Czarnej Afryce, Wrocław. Kajdański E. 1988 Michał Boym ostatni wysłannik dynastii Ming, Warszawa. 1991 The Authenticity of Maurice Benyowskýs Account of His Voyage through the Bering Sea: The Earliest Description and the Earliest Drawings of St. Lawrence Island, „Terrae Incognitae", t. 23. K a p u ś c i ń s k i R. 1971 Gdyby cała Afryka, Warszawa. K a s z n i k H. 1977a Między Francją a Algierią. Z dziejów emigracji polskiej 1832-1856, Wrocław. 1977b Abd el-Kader 1808-1883, Wrocław. K l o m i n e k A. 1991 Ogniem i mieczem w pustyni i w puszczy, Wrocław. K o m o r o w s k i Z. 1969a Fualanie i Haalpulaaren w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kul­ tura i Społeczeństwo", t. 1. �154 1969b ANTONI KUCZYŃSKI Tradycje Wielkiej Sawanny - Wolofowie, Sererowie i Mande tan, „Przegląd So­ cjologiczny", t. 23. 1970 Koń i wielka rzeka - tradycje środkowego Sudanu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 1. 1973 Tradycje i współczesność Afryki Zachodniej. Wstęp do antropologii kulturowej regionu, Warszawa. 1976 Wśród legend i prawd, Warszawa. 1977 Zarys dziejów i tradycji kulturowych północno-wschodniego Maghrebu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 4. 1978 Wprowadzenie do socjologii Afryki, Warszawa. K o r a b i e w i c z W. 1960 Kwaheri, Warszawa 1973 Złowiłem życie, Warszawa 1980 Gdzie słoń a gdzie Polska. Wspomnienia, Warszawa K o t w i c z W. 1935 Jan hr. Potocki i jego podróż do Chin, Wilno. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1973 Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, [w:] Pożywienie ludności wiejskiej, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej, Kraków. 1976 Mauretania, Warszawa. Koźmiński K. 1935 Józef Sułkowski, Warszawa. K r a s n o w o l s k i A. 1978 Afro-Brazylijczycy w procesie przemian kulturowych Dahomeju południowego, [w:] Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. E . Szamyńskiego, Wrocław. K r ó l i k o w s k i R. 1949 Polacy w Afryce Wschodniej, „Kultura", nr 9 (Paryż). 1961 Afrykańskie wywczasy, „Kultura", nr 1-2. Krzyszkowiak J. 1933 Polacy siedemnastego wieku na wybrzeżach Afryki Wschodniej, „Misje Katoli­ ckie". K r y ń s k i A. 1971 Droga do El-Faszer, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji o ludach Afryki, Wrocław. K u ź m i ń s k i B. 1973 Przygody polskich obieżyświatów na morzach i lądach, Gdańsk. Lepecki M. 1925a U wrót tajemniczego Mahrebu, Warszawa. 1925b Pod tchnieniem sirocca, Warszawa. 1938 Madagaskar. Kraj. Ludzie. Kolonizacja, Warszawa. 1986 Maurycy August Beniowski zdobywca Madagaskaru, Warszawa. Loth E. 1938 Wyprawa antropologiczna do Ugandy (Ruwenzori), „Przegląd Antropologiczny", t. 12. 1939 Sprawozdanie z wyników polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzori, „Przegląd Antropologiczny", t. 13. Ł a p o t t J. 1977 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76-77. Materiały z przebiegu i wy­ ników działalności etnologicznej wypraw do Afryki, „Materiały Zachodniopo­ morskie", t. 24. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 1981 155 Kultury pozaeuropejskie w zbiorach i działalności badawczej Muzeum Narodowego w Szczecinie, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572. M a j c h r z a k W. 1975 Przemiany społeczno-polityczne w królestwie Bugandy pod wpływem kolonializmu, „Przegląd Socjologiczny", t. 27. 1977 Od an im izmu do chrześcijaństwa. Społeczno-ekonomiczne podłoże procesu przemian w Bugandzie, [w:] Religie w procesie przemian w Afryce, pod red. A. Mrozek -Dumanowskiej, Wrocław. M a j o r e k Cz. 1974 Książki szkolne KEN, Warszawa. M a l i c k i A. 1973 Geografia polska w dobie Komisji Edukacji Narodowej [w:] Ze studiów nad Komisją Edukacji Narodowej i szkolnictwem na Lubelszczyźnie, Lublin. M a l i n o w s k i M. 1970 Afrykański Narodowy Związek Tanganiki TANU, Warszawa. M a ł o w i s t M. 1964 Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, Warszawa. Mann M. Podróż na Wschód, Kraków. 1854 M i o d u s z e w s k i S. 1964 Jachtem przez dżungle Nigerii, Gdańsk. M u c h l i ń s k i A. Wyjątek z podróży po Wschodzie, „Pamiętnik Religijno-M oralny", t. 1. 1859 M y c i e l s k i S. Ku dżungli afrykańskiej, „Kurier Literacko-Naukowy", nr. 51. 1931 W sercu dżungli, Poznań. 1932a Ostatnie strzały w głębi Afryki, „Kurier Literacko-Naukowy" nr 5. 1932b N g u g i J. Chmury i łzy, przekład Z. Kierszysowej, Warszawa. 1972 N o g a j J. Czterdziestu na afrykańskim szelfie, Warszawa. 1975 O l s z e w i c z B. 1931 Gaspar da Gama. Żyd poznański w Indiach XV wieku, [w:] Kronika Miasta Poznania, t. 9. Orłowski L. 1981 Maurycy August Beniowski, Warszawa. Ossendowski F. 1926a Płomienna północ. Podróże po Afryce Północnej. Maroko, Lwów. 1926b Pod smaganiem sumumu. Podróż po Afryce Północnej. Algerja i Tunisja, L w ó w -Poznań. 1927a Niewolnicy słońca. Podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej, Poznań. 1927b Wśród czarnych, Lwów. 1928 Sokół pustyni, Poznań. O s t r o w s k i W. 1947 Safari przez Czarny Ląd. Szkice z podróży po Kenii, Tanganice, Ugandzie i Wyspie Zanzibar, Londyn. P a r a d o w s k a M. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice. Pawłowski L. 1968 Dolhotoro znaczy lekarz, Warszawa. �156 ANTONI KUCZYŃSKI Perczak E . 1981 Wkład polskich misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego w poznaniu kultury ludów pierwotnych, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z kon­ ferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitalis Wratislaviensis", nr 572. Pertek J. 1981 Polacy na morzach i oceanach, t. 1, Poznań. Piasecka J.E. 1985 Polskie atlasy geograficzne do połowy XIX wieku, „Polski Przegląd Kartograficz­ ny", t. 17, nr 4. Pielgrzymka... 1812 Pielgrzymka X. Józefa Drohojowskiego Reformatora do Ziemi Świętej, Egiptu, niektórych wschodnich i południowych krajów odbyta w 1788, 89, 90, 91, pobożno ciekawej publiczności ofiarowana, Kraków. Polacy... 1981 Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny. Pod red. K . Kwaśniewskiego i L . Trzeciakowskiego, Poznań. P o t o c k i Jan 1959 Jan Potocki. Podróże, Wstęp i opracowanie Leszka Kukulskiego, Warszawa. P o t o c k i J[ózef] 1897 Notatki myśliwskie z Afryki i Somalii, Warszawa. 1900 Sport in Somaliland, Londyn. 1921 Nad Set item. Kartki z wyprawy myśliwskiej, Warszawa. P o t o c k i J[erzy] 1932 Na wojnie i na łowach, Warszawa. Potocki H. 1928 W krainie Massajów. Wspomnienia myśliwskie z Afryki Środkowej, Warszawa. R e y c h m a n J. 1965 Wacław Rzewuski, „Przegląd Orientalistyczny", t. 3. 1972 Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., Warszawa. R o s t a f i ń s k i J. 1888 Z Algeryi. Przyroda i ludzie, Kraków. 1896 Świat i ludzie Algieru, Kraków. R y b a ł t o w s k a R. 1969 Szkoła pod baobabem, Warszawa. R y b i ń s k i A. 1987 Badania społeczeństw pasterskich Algierii w trakcie indywidualnego pobytu stypen­ dialnego, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Ar­ chiwum Etnograficzne", t. 33. 1989 Władza u saharyjskich pasterzy koczowników - organizacja władzy u Tuaregów Kel Ahaggar na przełomie XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 33, z. 2. 1990 Pasterze, koczownicy a środowisko przyrodnicze. Elementy świadomości ekologicz­ nej u Tuaregów, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2. Selormey F. 1971 Wąska ścieżka, przekład M . Skibiniewskiej, Warszawa. Sękowski J. 1822 Wyjątki z opisu podróży w Nubii i wyższej Etiopii, „Pamiętnik Warszawski", t. 2. S i e r a k o w s k i A. 1871 Das Schaui, Ein Beitrag zur Berberischen Sprachen - und Wblkerkunde, Drezno. S ł a b c z y ń s k i W. 1974 Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 157 Słabczyńscy W.i T. 1992 Słownik podróżników polskich, Warszawa. S z c z e r b a W. 1975 Polacy w badaniach i życiu krajów Afryki, „Problemy Polonii Zagranicznej", t. 9. S z c z y g i e ł B. 1966 Tulib wśród nomadów, Warszawa. 1969 Maska z niama-niama, Warszawa. 1980 Rubikon czarnych dziewcząt, Warszawa. 1982 Nieprzespany sen, Kraków. 1984a Mnisi w szafranowych szatach, Kraków. 1984b Tajemnicze oblicza Afryki, Kraków. 1985 Maski, bogowie, firmament, Kraków. Szymański E 1969 Prace naukowe Józefa Sulkowskiego w Egipcie, [w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t. 3. S z t o l c m a n J. 1902 Nad Nilem Niebieskim. Wyprawa myśliwska Józefa hr. Potockiego do Sudanu, Warszawa. Ś w i d e r s k i S. 1975 Synkretyzm religijny w Gabonie, „Przegląd Socjologiczny", t. 25. Tazbir J. 1971 Rzeczypospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław,. T y l o r E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna, Warszawa. T r a c z M. 1987 Indywidualny pobyt stypendialny w kraju arabski. Uwagi nad jego przydatnością do badań o charakterze etnograficznym, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 „Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka, „Lud", t. 75. T y m o w s k i M. 1979 Dzieje Timbuku, Wrocław. 1982 Historia Mali, Wrocław. 1984 Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru, „Etnografia Polska", t. 23. W ę ż y k W. 1842 Podróże po starożytnym świecie, Warszawa. Wilemski E . 1987 Uwagi o metodzie badań terenowych w Afryce, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce, Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. Wróbel E., W r ó b e l J. 1992 Rozproszeni po świecie. Obozy i osiedla uchodźców polskich ze Związku Sowie­ ckiego 1942-1950, Chicago. V o r b r i c h R. 1987 Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76", a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnogra­ ficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Ma­ roku, „Lud", t. 75. �158 ANTONI KUCZYŃSKI Z a c h o r o w s k a M., K a m o c k i J. 1984 Stefan Szolc-Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882-1890, Kraków. Z a b o r o w s k i Z. 1896 La circoncision, ses origines est sa repartition en Afrique et a Madagaskar, „L'Anthropologic", t. 7. (Paryż). 1897 Une etude a Vorygine et au ceract'ere des Howas, „Revue mensuelle de Г Ecole d'Anthropologie de Paris". 1898 Races prehistoriques de Vancienne Egypte, „Bulletin de la Société d'Anthropologie de Paris". Z a d r o w s k a J. 1970 Nie zabiłam słonia, Warszawa. Z a j ą c z k o w s k i A. 1961 Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie przemian, „Studia Socjologiczne", nr 3. 1965 Pierwotne religie Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Dagomba, Kessena-Naukami, Kusasi — plemiona północnej Ghany, „Przegląd Socjologiczny", nr 21. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa. 1978 Czarna Afryka w oczach Polaków, [w:] Sąsiedzi i inni, pod red. A. Garlickiego, Warszawa. Z ą b e k M. 1993 Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków, „Etnografia Polska", t. 37, z. 2. Z b o i ń s k i P. 1887 Esquisse geologique du Bas Congo de I embouchure a Manayanga, „Bulletin de la Société Beige de Geologie", nr 1. Zimoń H. 1968 Regenmacher und Regenzeremonien in Uganda [w:] Anthropica. Gedenkschrift zum 100. Geburstag von P. Wilhelm Schmidt. Gessammelte Aufsátze, herausgegeben von Anthropos-Istitut, St. Augustin dei Bonn. 1971 Geschichte des Herrscher-Klans Abasiranga auf der Insel Bukerebe (Tansania) bis 1985, „Anthropos", t. 66. 1974 Regenriten auf der Insel Bukerebe (Tansania), „Studia Ethnographica Friburgensia", t. 3. 1976 Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tan­ zanii (na podstawie etnograficznych badań terenowych w 1968 roku), „Lud", t. 60. 1987 Refleksje z badań etnograficznych na Wyspie Bukerebe w Tanzanii, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży Werbistów", nr 39. Zins H. 1978a Polacy w Afryce Wschodniej, Lublin. 1978b Szkice o Anglii i Afryce, Lublin. 1986 Historia Afryki Wschodniej, Wrocław. Żytek J. 1971 Tanzania, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 159 ANTONI KUCZYŃSKI O R I G I N S A N D T H E P R E S E N T I N POLISH ETHNOGRAPHICAL RESEARCHES IN AFRICA Summary Ethnographers and anthropologists studying African peoples have turned their attention to the earliest European reports and documents of African cultures. The oldest data resources are a good evidence of transformations in the cultural contacts of two civilizations. Old records are valuable for studying the dynamics of African cultures. They reveal historical processes of acculturation, ethnic migrations, cultural syncretism and cases of ethnocide, typical for African continent but usually caused by intervention of white newcomers, and conquerors. In the history of European-African contacts the Poles had their share too. As early as Middle Ages the Poles had contacts with the Black Continent taking part in pilgrimages to Holy Land, in crusades, or sailing to India, often under Portuguese colours. At the beginning of the 17th century Polish missionaries often passed Africa on their way Far East; evidence of their presence there has remained till now. Poland had no part in the colonization of Africa, but Polish ethnographers used to travel there as members of German and French expeditions, mostly in the 19th century. The most frequent contacts with Africa Polish travellers had owing to their connections with France. The outstanding anthropologist Jan Czekanowski took part in a German anthropological expedi­ tion at the beginning of the 20th century. Another Polish anthropologist, Z. Zaborowski who worked as a professor in the School of Anthropology in Paris studied the Howas on Madagas­ car. Czekanowski's researches on the Pygmies and the Bushmen are of gretvalue for the ethnography of Africa. Roman Stopa become a great authority in the studies of the language of the H oten tots. Worth mentioning is the contribution of Andrzej Waligórski into so-called geographic ethnology, owing to his studies on Luo in Kenia. Valuable sources had been provided by numerous Polish missionaries working in Africa. Besides their pastoral activities they contributed a lot to the knowledge of culture of many African tribes. Nowadays two Polish ethnographers studying African problems, R. Vorbrich and H . Zimoń refer to the tradition of Polish African studies from the nineteenth and the beginning of the twentieth century. Details of African cultures have also been mentioned by the authors of memoirs who travelled there, even for a short time. Worth mentioning is the expedition to Cameroon of Stefan Scholz-Rogoziński, who intended to conquer an African colony for Poland. Later, at the beginning of the twentieth century there were a few families of Polish landowners who dreamt about having estates in Africa, some of them really succeeded in buying big farms there. Literature (usually memoirs and biographies) telling about the life in those „colonies" contains many details interesting from the ethnographical point of view. Achievements of Polish ethnography in African studies can not be compared with those of the ethnographers from Western Europe. All the same the works of J. Czekanowski, Z. Zaborowski, A. Sierakowski, R. Stopa, Т. Lewicki are much valued in world ethnography and can not be neglected. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Warsztat pracy? Dziedzictwo? Stan posiadania? Czym byla i czym jest ZIEMIA w życiu i świadomości mieszkańców wsi? Analizę tych zagadnień przeprowadzoną na podstawie materiałów archiwalnych i unikalnych materiałów terenowych zawiera praca MIROSŁAWY DROZD-PIASECKIEJ ZIEMIA W SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ. STUDIUM WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA (koniec X I X i X X wieku) Biblioteka Etnografii Polskiej Nr 44 Semper, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97cbf4c5eb8fec80eb1814130c348d34.pdf f810b53de55651af75319471b497d3ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1435 Title A name given to the resource Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) W dniu 23 marca 1994 r. etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w Krakowie w wieku 81 lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk - tj. od 1954 r. - związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu (w latach 1980-1982 pełniła funkqe kierownika). Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 r. we Lwowie. Ojcem Jej był doktor medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości dożyła w 1931 r. w Rybniku. Następnie wstąpiła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 r. otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 г., ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaś po rocznej praktyce w Gimnazjum Państwowym Żeń­ skim w Krakowie dożyła egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich. Od 1937 r. pracowała w szkolnictwie średnim ogólnokształcącym i zawodo­ wym w Krakowie. Pracę tę kontynuowała podczas okupaqi hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu, organizowanym przez Ośrodek Tajnego �220 NEKROLOGI Nauczania nr 1 w Krakowie. Ponadto od grudnia 1939 r. do kwietnia 1945 r. pracowała w Sekcji dla Uchodźców i Wysiedlonych, kierowanej przez Obywatelski Komitet Pomocy w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1938 r. zawarła związek małżeński z Mieczysławem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej pracach etnograficznych. Wspól­ nie bowiem prowadzili badania terenowe (szczególnie na obszarze Śląska), wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 r. Maria Gładyszowa kierowa­ ła instruktorskim obozem zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Kra­ joznawcze. W 1939 r. uczestniczyła w etnograficznych zespołowych bada­ niach terenowych na Śląsku, które prowadzone były przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i Instytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu I I wojny światowej - w 1946 i 1948 r. W latach 1946-1949 była asystentem wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach póź­ niejszych (1968-1972), konsultując prace magisterskie. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delega­ turę tegoż Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952 i 1953 r.) współ­ pracowała z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc fun­ kcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 r. Maria Gładyszowa rozpoczęła pracę w Zakładzie Etno­ grafii I H K M PAN w Krakowie (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii), w którym zatrudniona była do 1982 г., tj. do momentu przejścia na eme­ ryturę. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 r. na podstawie pracy pt. Wiedza ludowa o gwiazdach, której promotorem był prof, dr Kazimierz Dobrowolski. Praca ta została opublikowana w 1960 r. Rozprawę habilitacyjną stanowiła wydana w 1978 r. monografia pt. Górnośląskie budownictwo ludowe, w 1979 r. zaś otrzymała tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło się Jej kolokwium habilitycyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się m.in. na zagadnieniach metodycznych związanych przede wszystkim z przy­ gotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranym dziedzinom Polski południowej, głównie Śląska i Karpat. Kolejnym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogłębnych badań empirycznych i poszukiwań archiwalnych. Dotyczyły one przede wszystkim górnośląskiego budownictwa i jego przemian. Prace te są istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej. Na te zagadnienia zwracała uwagę w swych licznych publikacjach . Na szczególną uwagę zasługuje rozprawa habilitacyjna Marii Gładyszowej pt. Górnośląskie budownictwo 1 1 Zob. załączony wykaz prac Marii Gładyszowej. �NEKROLOGI 221 ludowe, która jest pierwszą monografią tematyczną obejmującą swym zasięgiem cały obszar Górnego Śląska. Dokonała w niej analizy zmian typologicznych i strukturalnych, roli podłoża historycznego oraz zależności od układów ekonomiczno-społecznych i środowiska geograficznego, a także obcych wpły­ wów w zakresie przemian kultury chłopskiej. Budownictwo ludowe było również tematem rozdziału syntetycznego opracowania przygotowanego przez Marię Gładyszowa do zbiorowego wy­ dawnictwa pt. Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1. Istotnym polem działalności naukowej i organizacyjnej Marii Gładyszo­ wej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Kar­ patach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 г., a od 1985 r. kierowała polską sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego monografię ludowego budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Rozdział dotyczący Polski (napisany wspólnie z doc. dr hab. D. Tylkowa) został złożony na ręce naczelnego redaktora prof, dr V. Frolca w Brnie i czeka na wydanie. Maria Gładyszowa włożyła również wiele wysiłku w redakcję zespo­ łowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 г., a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. „Kultura ludowa narodów słowiańskich". Praca ta również została ukończona, ale niestety dotychczas jej nie wydano. Ponadto M . Gładyszowa prowadziła prace redakcyjne dwutomowego wydawnictwa pt. Stare i Nowe Siolkowice. Była też redaktorem 2 tomu „Etnografii Polskiej". Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, realizowanych przez Zakład Etnografii I H K M PAN w Krakowie, których część została opublikowana. Zaznaczyć jeszcze wypada, że Maria Gładyszowa związana była - zwła­ szcza w początkowym okresie zatrudnienia - z opracowaniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, SL W 1973 r. została powołana na członka Komitetu Redakcyjnego tego Atlasu. Swoje doświadczenia badawcze i rezultaty prac naukowych wielokrotnie prezentowała na licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygła­ szane przez nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budow­ nictwa ludowego w Karpatach. Maria Gładyszowa od 1948 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973 r. - tj. z chwilą reaktywizacji - Komisji Etno­ graficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach od 1985 r. wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w bada­ nia etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe, ich wielostronne uwarunkowania i powiązania. �222 NEKROLOGI Maria Gładyszowa reprezentowała typ badacza o skrystalizowanych po­ glądach na cel i sposób postępowania badawczego, samodzielnego, sumien­ nego i odpowiedzialnego. Po przejściu na emeryturę utrzymywała stały kontakt z Pracownią Et­ nologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, uczestnicząc w zebraniach naukowych, będąc życzliwym doradcą i krytykiem. Długo będziemy odczuwać brak Jej obecności. Pogrzeb doc. dr hab. Marii Gładyszowej odbył się 1 kwietnia 1994 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W imieniu Pracowni Etnologii żeg­ nała Ją doc. dr hab. Danuta Tylkowa - kierownik Pracowni, Komisji Etnograficznej zaś - jej przewodnicząca - doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa. Hołd oddali Jej również przedstawiciele Związku Kombatantów RP i byłych Więźniów Politycznych, którego Maria Gładyszowa była czyn­ nym członkiem. W Y K A Z P R A C M A R I I GŁADYSZOWEJ I. Monografie 1960 1978 Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław. Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław. I I . Artykuły 1938 1952 1956 1956 1961 1963 1964 1964 1966 1967 1968 1969 1972 Strój Jacków Jabłonkowskich, „Orli Lot", R. 18, nr 7, s. 111-112 (jako Maria Rehanówna). Ludowa wiedza o gwiazdach, Sprawozdania P A U , t. 53, nr 4, Kraków s. 230-232. Zespołowe etnograficzne badania terenowe na Górnym Śląsku, „Kwartalnik Hi­ storii Kultury Materialnej", R. 4, nr 2, s. 382-390. Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 1, s. 200-213. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnieniem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5, s. 314-329 (wspólnie z N . Dunarem). Budownictwo, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław, s. 349-508. Gwiazdy, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 2, cz. 1, Wrocław, s. 180-181. Problematyka i stan badań nad budownictwem ludowym w Karpatach Polskich, [w:] Międzynarodowa konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Kraków (powielone). Młyny mączne, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław, s. 201-260. O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody i kierunki badawcze, „Etnografia Polska", t. 11, s. 99-111. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia Polska", t. 12, s. 555-559. Śląsk, kultura ludowa a kultura narodowa, „Współczesność", R. 14, nr 25, s. 6. Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w latach 1946-1967, na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] L'udova kultura v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187. �NEKROLOGI 1973 1973 1974 1975 1975 1975 1976 1976 1978 1978 1981 1984 1984 223 Problematyka zmian polskiej kultury chłopskiej w badaniach regionalnych po II wojnie światowej, [w:] Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław, s. 111-134. The Changing Peasant Culture in Polish Post-War Studies, [w:] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnologal Sciences, Wrocław, s. 17-42. Autour de la problématique des recherches sur le bailment populaire dans les Karpates Polonaises. (Relations entre la structure professionelle de la familie et la fonction de locauux dans la closerie et lew equipement), [w:] L'udové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislava, s. 103-112. Polish Ethnography and Study of Folklore at the 7th International Congress of Slavists, „Ethnologia Polona", vol. 1, s. 234-248. Some Problems of Researches on the Folk Culture in the Silesian Beskids, „Ethno­ logia Polona", vol. 1, s. 75-89. Z obrad VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 11-30. Budownictwo, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław, s. 279-327. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii narodów sło­ wiańskich", „Etnografia Polska", t. 20, z. 2, s. 215-220. Tendencje współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, [w:] Premeny Vudových tradicii v súčasnosti, t. 2, Bratislava, s. 247-268. The Problem of Territorial Differentiation in Polish Folk Architecture, „Ethnolo­ gia Polona", vol. 4, s. 65-75. Uwarunkowania budownictwa ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 159-172. Budownictwo i struktura osadnicza, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 35-71. Wprowadzenie, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 9-15. I I I . Recenzje i sprawozdania 1961 1963 1964 1965 1965 1966 1966 1967 1967 1968 1969 1969 R. Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich, Kra­ ków 1959, „Etnografia Polska", t. 5, s. 398-400. W.Krassowski, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 1961, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 11, nr 1, s. 124-126. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław 1963, „Demos", R. 5, z. 1, s. 33-34. E . Baláš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stavilního katastru, „Český lid", R. 51, z. 1, „Etnografia Polska", t. 9, s. 585-588. Internationale Konferenz zur Erforschung der Volkskultur in den Karpaten und den banachbarten Gebigsgegenden, „Demos", R. 6, z. 2, s. 227-229. M . Gładysz, Śląsk Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Śląsk, Kraków, 1965, „De­ mos", R. 7, z. 2, s. 190-191. M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966, „Demos", R. 7, z. 2, s. 172-173. M . Gładysz, Z badań nad współczesną sztuką ludową, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, z. 3, 1967, „Demos", R. 8, z. 2, s. 220-222. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław 1966, „Demos", R. 8, z. 1, s. 45-47. A. Zambrzycka-Kunachowicz, Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi. Na przykładzie wsi Owsiszcze, pow. Racibórz, Opole 1967, „Demos", R. 9, z. 1, s. 68-69. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 13, s. 250-261. E . Dąmbska, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabytkowym budow­ nictwie polskim, „Etnografia Polska", t. 12, 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 58. �224 NEKROLOGI 1969 1970 1980 1982 R. Śmiałowski i E . Dąmbska, Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej, Poznań 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 60-61. J.Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, „Demos", R. 11, z. 1, s. 50-51. O projekcie syntetycznego opracowania architektury ludowej na obszarze karpacko-bałkańskim, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 321-323. Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach i na Bałkanach, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 299-301 (wspólnie z D . Tylkowa). IV. Bibliografie, indeksy, inne 1959 1960 1961 1963 1963 1966 1966 1966 1973 1974 1981 „Etnografia Polska", t. 2 (redaktor tomu). Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej, cz. 1, Warszawa (współudział). Kwestionariusz do budownictwa pasterskiego, Kraków (powielone). Kwestionariusz do budownictwa ludowego, Kraków (powielone). Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław (sekretarz redakcji). M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice (współudział). Indeks nazwisk, Indek nazw geograficznych i etnograficznych, Indeks rzeczowy, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, s. 326-342. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław (sekretarz redakcji). Etnografia, [w:] Bibliografia polskich prac z zakresu slawistyki (1968-1972), War­ szawa, t. 1, s. 29-142. M . Gładysz, Polska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, [w:] Ludové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislawa, s. 295-319 (współudział). Bibliographia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidová architektura, Brno, s. 79-92 (rozdz. dot. Polski - wspólnie z D . Tylkowa). Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0f68d8c73363901e23a4831f8cd426b.pdf 7cbcf636023d942e533638f8e6de24c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1434 Title A name given to the resource Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.187-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I Pierwszą część artykułu poświęciłam problematyce znaczenia różnych form współzawodnictw występujących przede wszystkim w kontekście obrzędów przejścia (a niekiedy także w innych sytuaqach granicznych). Skoncentrowałam się zwłaszcza na udziale zawodów w akcie symbolicznego ustanawiania, przekraczania, niwelowania granic oraz re-kreaqi życia w momentach przełomu (np. poprzez zachowania symbolizujące powrót do prapoczątku lub/i do czasu twórczych przodków) a także - przywracania homeostazy w warunkach zagrożenia w wymiarze jednostkowym, społecznym i kosmicznym (Kabzińska-Stawarz 1993). Symboliczne znaczenie współzawodnictw, ich udział w procesie komunikaqi to - moim zdaniem - m.in. jeden z zasadniczych powodów, dla którego obecność tego typu zachowań w kontekście obrzędowym jest celowa i pożądana. Inną, nie mniej ważną przyczyną organizaqi zawodów w przełomo­ wych momentach życia człowieka, Natury i poszczególnych społeczności jest ich związek z magią. Zagadnienie to omawiam w prezentowanej tu, I I części artykułu . Podobnie jak w części I - z uwagi na obszar moich zainteresowań - posiłkuję się głównie przykładami z terenu Azji. Wydaje się jednak, że magiczna funkcja współzawodnictw jest zjawiskiem uniwersalnym. 1 C E L E O R G A N I Z A C J I WSPÓŁZAWODNICTW Jak zauważył, cytowany już w I części artykułu J. Huizinga, ingerencja w bieg natury może zostać osiągnięta za pośrednictwem różnego rodzaju współzawodnictw. „Wygranie walki wpływa [bowiem] jako takie na bieg 1 W związku z niespodziewaną koniecznością zmniejszenia objętości tego rocznika „Etno­ grafii Polskiej" pierwotna wersja artykułu została znacznie okrojona. Ograniczam się tu właściwie do prezentacji pewnych tez. Sygnalizowane zagadnienie zostanie natomiast omówio­ ne szerzej w przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Sport w kulturach ludów Azji. Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych". �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydarzeń. Każde zwycięstwo uprzytamnia, tj. urzeczywistnia dla zwycięzcy triumf mocy dobrych nad złymi i powodzenie grupy, która wywalczyła zwycięstwo" (Huizinga 1985, s. 87-88). Tezę tę potwierdzają informacje 0 celach organizacji zawodów, podane przez różnych badaczy ludów Azji. Na magiczną funkcję rytualnych walk organizowanych w przełomowych okresach roku zwracał np. uwagę Granet podkreślając, że od zawodów rozgrywanych w poszczególnych porach roku zależy całoroczna pomyślność, a przede wszystkim - dojrzewanie roślin i obfite plony (Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351). Wiadomo też пр., że w starożytnych Indiach organizowano walki nie uzbrojonych ludzi z bykami, by zapewnić urodzaj (Basham 1973, s. 257). Także wyścigi koni ciągnących rydwany miały wpłynąć na wzrost płodności ziemi (Stutley 1977, s. 173). Podobnie np. zabajkalscy staroob­ rzędowcy urządzali wyścigi koni przed tzw. maslenicą, by stymulować roz­ kwit przyrody, płodność ziemi i zwiększyć przychówek zwierząt (Bolonev 1978, s. 113). Czukcze biegali, strzelali z łuku, grali w piłkę,urządzali zapasy 1 in. wierząc, że przyniesie im to powodzenie w łowach (Žornickaja 1975, s. 36). Japońskim zapasom sumo przypisywano natomiast wpływ na wzrost zbóż. Zawody odbywały się podczas święta pięciu ziaren (Culin 1958, s. 36-37; na wiarę w magiczną moc zapasów, ich udział w pobudzaniu wzrostu i przydawaniu szczęścia wskazuje też m. in. Osterloff 1976, s. 143). Koreańczycy wierzyli, że walki gigantycznych figur smoków organizowane w 15 dniu Nowego Roku, który był repetycją noworocznego święta, zapew­ nią płodny rok (Im Tong-Gwon 1975, s. 84). Wierzono też, że noworoczne zawody w przeciąganiu liny zapobiegną chorobom i jednocześnie zapewnią urodzaj (Kalendarnye obyčai... 1988, s. 113-116). U Singalów w organizowa­ nych na początku roku zawodach polegających na przeciąganiu liny, uczest­ niczyły dwie drużyny. Jedna z nich reprezentowała boginię Pattini, a druga -jej małżonka. Pożądane było zwycięstwo grupy bogini, miało ono bowiem chronić przed epidemią czarnej ospy (Krasnodembskaja 1982, s. 158). Chiń­ czycy przypisywali magiczną moc wyścigom „smoczych łodzi". Oczekiwano, że zapewnią one wzrost ryżu i obfite plony (Aijmer 1964). W kulturze chińskiej smok, którego kształt nadawano łodziom, jest symbolem deszczu, żywiołu wodnego, a także drogi, przemiany. Według Tum Li-Ch'ena, wyścigi łodzi organizowano pierwotnie, aby skłonić smoki do walki w po­ wietrzu, co z kolei miało wywołać deszcz (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). U starożytnych Hetytów fechtunek dwoma rodzajami broni służył stymulaq i i regeneracji witalnych sił kosmosu w krytycznych momentach życia jednostki i grupy, tj. przede wszystkim wiosną i jesienią (Ardzinba 1982, s. 80; patrz też np. Heesterman 1957, s. 133, 156). Ożywienie płodnych sił Natury miały też zapewnić popularne w Azji Centralnej noworoczne walki wielbłądów, baranów oraz kogutów (Bičurin 1950, t. 1, s. I l l ; Simakov 1984, s. 103; Suchareva 1958, s. 124; Snesarev 1969, s. 316 i in.). W połu­ dniowym Tadżykistanie np. organizowano walki koni, baranów, zapasy oraz „walki o kozła", by wywołać deszcz (Karmyševa 1987, s. 241; badaczka �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 189 tłumaczy przy tym związek wspomianych zawodów z płodnością, odwołując się do ludowych wierzeń, w których jest mowa o obecności kobył wraz ze źrebakami na dnie źródeł wód ). Według Simakowa natomiast, „walka o kozła" jest zachowaniem miłym bogu i ma znaczenie sakralne. Wpływa też na pomyślność rodziny. Powodzenia mogła też oczekiwać osoba, która podarowała kozła pragnącym urządzić zawody młodzieńcom. Było to jedno­ cześnie sposobem wyrażenia podzięki najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (Simakow 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa również, istnieje podobieństwo między walkami zwierząt i - występującymi np. u Kirgizów - zawodami, podczas których dwaj łysi zawodnicy bodli się głowami do momentu ucieczki jednego z nich z pola walki lub pojawienia się krwi na jego głowie. Organizacja obydwu form współzawodnictw miała ten sam cel: pobudzenie twórczych mocy Natury (Simakov 1984, s. 103-104; patrz też пр.: Suchareva 1976, s. 50). Spektakularnym zachowaniem występującym u wielu ludów Azji w prze­ łomowych momentach cyklu rocznego jest huśtanie się na huśtawkach. Przybierało ono niekiedy formę zawodów, polegających na rozbujaniu huś­ tawki możliwie najwyżej i uderzaniu nogami w pień drzewa na jak najwięk­ szej wysokości. Tej znanej dziś powszechnie zabawie przypisywano w prze­ szłości ważną funkcję pozaludyczną. W wierzeniach wedyjskich np. huśtaw­ ka zwana „okrętem wiodącym do Nieba" występuje jako łącznik między różnymi poziomami kosmosu (patrz пр.: Eliade 1988, s. 119-120). Koreań­ czycy wierzyli, że huśtanie się podczas upalnego lata zapewni chłód i od­ pędzi moskity (Im Tong-Gwon 1975, s. 87). Najczęściej jednak huśtaniu się na huśtawkach przypisywano rolę magicznego bodźca dla rozwijającej się z początkiem roku Natury. Hindusi пр., jak pisze Auboyer (1968, s. 133) wierzyli, że „im wyżej wznosiła się łódka huśtawki, tym lepiej miały rosnąć młode pędy i piękniej zapowiadały się zbiory" (patrz też: Stutley 1977, s. 173). W innym miejscu Auboyer wspomina o huśtawce jako symbolu życiodajnej wody, spadającej z nieba pod postacią deszczu i być może asocjowanej z tęczą - widzialnym łącznikiem między niebiosami i ziemią (Auboyer 1955, s. 134). Według niektórych autorów, huśtanie się na huśtaw­ ce jest symbolem płodności, stosunku seksualnego (patrz пр.: Ismailova 1984, s. 183; Lobačeva 1986, s. 12; Muhiddinov 1973, s. 103 i in.). Zasadniczy wpływ na ożywienie, pobudzenie Natury ma sam ruch, będą­ cy naturalną cechą zawodów. Stanowi on zarazem zauważalną i symbolicz­ ną opozycję bezruchu, śmiertelnej martwoty . Badacze podkreślają przy tym 2 3 2 Por. też np. hinduskie wierzenia o koniu, który powstał z wody i identyfikowaniu go z chmurą deszczową (Stutley 1977, s. 23-24). Por. np. tezę sformułowaną przez W. Sedláka o pierwotnym rozkołysaniu próżni o zero­ wych drganiach, tj. elektromagnetyczności w spokoju, przez światło do stanu ożywienia, co dało początek życiu. Jak pisze Sedlak: „próżnia jest wszystkim potencjalnie, gdyż nie mogłaby inaczej być początkiem Wszechświata. Jako absolutny bezruch jest przyczyną wszelkiej dyna­ miki. Jako niematerialna - rodzi masę" (Sedlak 1986, s. 13, 20). 3 �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ szczególnie znaczenie ruchu okrężnego (i wyścigów „po okręgu") w genero­ waniu siły, stymulowaniu energii i życiodajnych mocy ziemi oraz samych zawodników (patrz пр.: Heesterman 1957, s. 156; Stutley 1977, s. 319). Chciałabym zwrócić uwagę, iż w niektórych przypadkach współzawodnictw przejście od fazy bezruchu do ruchu jest wyraźnie sygnalizowane. W sumo np. sama walka przebiega błyskawicznie. Przygotowanie do niej trwa jednak długo (15-45 minut). Jak podaje Tokarski (1989, s. 103) „celem owych czynności wstępnych jest «nastrojenie się», tak fizyczne jak psychiczne. Sumatori zbliżają się do siebie, sypią wokół sól w celu samooczyszczenia, potem zaś polewają barki wodą i wykonują coś na kształt dziwacznego ptasiego tańca, przenosząc ciężar ciała z jednej nogi na drugą. Potem od­ wracają się tyłem do siebie i zamierają w nieruchomej «medytacji», czekając na muga (por. chińskie wu-mien) «nie myśl» [...] Gdy nadejdzie właściwy moment, zamierają w bezruchu wyczekując sprzyjającej chwili. I nagle dwie nieruchome góry mięśni spadają na siebie z szybkością błyskawicy. Jak ichneumon skacze znienacka do gardła kobry po serii specyficznych od­ dechów, znajdując jedyny, właściwy moment, tak po kilku sekundach znie­ ruchomienia jedna z gór mięsa z hukiem pada na ziemię bezwolna, opętana przez «to» właśnie." Zdaniem Tokarskiego, „podkreślony tu silnie moment bojowego transu, owo [...] opętanie przez bezosobowe to, stanowi o różnicy filozofii sportu europejskiego i mistyki sportowej sumo" (tamże, s. 103). Na uwagę zasługuje również fakt organizacji zawodów w sytuacjach granicznych, w momencie przejścia, oczekiwania na zmianę, otwarcia nowego etapu. W wierzeniach ludowych moment ten wiąże się przeważnie z przybyciem na Ziemię jej boskiego, duchowego władcy, ożywieniem martwej/śpiącej Natury i początkiem cyklu wegetacyjnego. Materiały etno-historyczne świadczą o organizacji różnych form współ­ zawodnictw dla walki z groźnymi mocami. Turkmeni np. na przełomie starego i nowego roku skakali przez ogień, by uwolnić się od wszelkich chorób i nieszczęść {Narody Srednej Azii... 1963, s. 118). Na Sumatrze, m.in. podczas ceremonii pogrzebowych, urządzano walki kogutów. Wierzono, iż mogą one wskrzeszać umarłych i zapewniają ochronę przed groźnymi du­ chami (szerzej na ten temat patrz пр.: Ga jek 1934, s. 27, 155). Pasterze mongolscy podczas składania dorocznych ofiar na owoo strzelali z łuku, żeby - jak mówili - „wygnać zło związane z ziemią". Z tej samej okazji Buriaci organizowali zapasy, wyścigi i zawody łucznicze, by „pokonać złe duchy i [zarazem] oddać cześć duchom lokalnym" (Šagdaron, Očirov 1909, s. 473). Ochronie przed dymi mocami służyły także walki baranów. Zwierzę­ ta te bowiem, jak pisze np. Diemidow, mają siłę, której boją się demony (Demidov 1962, s. 188). Zapaśnicy sumo odpędzali natomiast złe duchy, sypiąc na arenę sól (Wroczyński 1985, s. 73; por. też informacje o użyciu soli przez sumatori podane przez Tokarskiego). Zdaniem pasterzy mongolskich пр., szczególną rolę w magii pełni koń. To właśnie dzięki niemu zostało pokonane zło. Informacja ta wskazuje �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 191 Rye. 1. Konne polo Wg: Diem 1941, s. 227 zarazem pośrednio na jeden z celów organizacji wyścigów, które mogły występować w roli magicznego środka zwalczającego złe moce, nieustannie zagrażające egzystencji człowieka (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 93-102). Podobną funkcję pełniły też w Indiach wyścigi koni ciągnących rydwany. Zwierzęta błagano, by odstraszyły wilki, złe duchy i wszelkie nieszczęścia (Stutley 1977, s. 319; dodam tu, że w wie­ rzeniach hinduskich koń występuje m.in. jako symbol Słońca, płodności, a zarazem - mocy i wojny; tamże, s. 23-24). O roli konia w magicznej walce ze złem mówią także np. słowa chińskiej pieśni pt. „Potężne konie". Jedna z jej zwrotek głosi: „wywieziono do rydwanami, zdeptano wszel­ kie złe siły, nie ma już żadnego plugastwa" (Lesková 1974, s. 17). Badaczka informuje także o organizowanej na przełomie roku oraz w końcu wiosny ceremonii wyganiania zła, która miała zapobiec chorobom, nieszczęściom i działaniu złych duchów. Oprócz zachowań typowych dla tego rodzaju ceremonii, takich jak: krzyki, bicie w bębny, obchodzenie wiosek z zapa­ lonymi latarniami itp., organizowano wówczas wyścigi rydwanów ciągnio­ nych przez konie. W najstarszych wierzeniach Azji koń występuje jako symbol płodności, mocy, męskiej siły yang, я także wojny, jest również asocjowany ze Słońcem (patrz пр.: Campbell 1968, s. 208; van Gulik 1935; Stutley 1977, s. 23-25, 319). O związku konia z płodnością i jego roli w pobudzaniu życiodajnych sił Natury świadczą też np. pośrednio wypowiedzi pasterzy mongolskich, �192 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ określające cele organizacji wyścigów tych zwierząt. Jak wynika z moich badań, zawody urządzano m.in., „by bylo dobrze ludziom i zwierzętom", by zapewnić obfitość deszczu, liczebny wzrost stad, narodziny jak największej liczby dzieci itp. (o celach organizacji wyścigów i innych form współzawod­ nictw u Mongołów pisałam już szerzej w swoich pracach; patrz przede wszystkim: Kabzińska-Stawarz 199la). Jako symbol Buddy, sily i szczęścia występuje koń w wierzeniach lamajskich. Informacje podane przez Rericha wskazują przy tym również na udział konia w magii ochronnej. Gdy bowiem - j a k pisze Rerich (1980, s. 70) - narodowi zagrażało nieszczęście, lamowie wchodzili na najwyższą górę i wymawiając zaklęcia rozrzucali papierowie konie. Posyłali też symboliczne konie ludziom, którzy obawiali się, że spotka ich coś złego. W wielu przypadkach o magicznej funkcji zawodów możemy wniosko­ wać pośrednio. Istotny jest tu, moim zdaniem, m.in. charakter używanych podczas nich „rekwizytów", a także - informacje o znaczeniu kontekstu, w którym występuje określona forma współzawodnictw. (Przyjmuję, oczywi­ ście, iż istnieje zasadnicza jedność generalnych celów i znaczenia poszczegól­ nych zachowań występujących w tym samym kontekście). Jeśli więc np. wiadomo, że Tadżycy grali w konne polo na zakończenie siedmiodniowego święta uwd, które poprzedzało przejście na letnie pastwiska i - jak pisze Andrejew - było związane z magią ochronną, mającą ustrzec owce przed napadem wilków lub innych drapieżników (Andreev 1953, s. 115-116), to możemy - jak sądzę - hipotetycznie założyć, że temu samemu celowi służyły wspomniane zawody. Innym przykładem informacji, która może być pod­ stawą do pośredniego wnioskowania o znaczeniu współzawodnictw, jest podana przez Urazmową wzmianka o zawodach organizowanych podczas rolniczego „święta pługa", sabantuj, takich jak: wyścigi w workach lub z trzymaną w ustach łyżką, na której leży jajko, biegi, których uczestnicy mają związane nogi, i in. (Urazmova 1977, s. 94). Z dalszych informacji podanych przez autorkę wynika, że obchody święta miały zapewnić przy­ chylność duchów płodności i dobry urodzaj w nowym roku. Można więc - jak sądzę - przyjąć, że podobnym celom służyły organizowane wów­ czas zawody. Również zamieszczona przez Agajewa (Agaev 1985, s. 168) informacja o noworocznych skokach przez ogień w Azerbejdżanie, podczas których zawodnicy trzymali w rękach gliniane czarki z ziarnem (pokonani oddawali je zwycięzcy) pozwala wnioskować o prawdopodobnym związku tego typu zachowań z magią płodności, urodzaju. Skoki przez ogień były np. ulubioną rozrywką młodych mężczyzn pod­ czas święta Holi. Jak informuje Stevenson (1971, s. 285) - zawodnicy „demonstrowali [wówczas] swoją młodzieńczą siłę". Wyjaśnienie to, moim zdaniem, nie ukazuje w pełni znaczenia zawodów, przede wszystkim zaś nie uwzględnia ich aspektu magicznego. Stevenson pisze wprawdzie, że ogień palony podczas święta Holi ma właściwości lecznicze (ogrzaną na nim sól podaje się zwierzętom, by uchronić je przed chorobami), uważa się go też �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 193 za źródło życia, samo święto zaś związane jest z płodnością - nie idzie jednak dalej, by wykorzystać te informacje dla wyjaśnienia celów wspom­ nianych zawodów. Tymczasem, jak wiadomo z innych źródeł, Hindusi wierzyli, że popiół ognisk, przez które skakano podczas święta Holi, ma moc magiczną (Stutley 1977, s. 114). O udziale zawodów w magii płodności można także - jak sądzę - wnio­ skować na podstawie informacji o zachowaniach zapaśników, które polegały na demonstrowaniu określonych ruchów byka lub ptaka, o „tańcu lwa", poprzedzającym zawody wu shu czy kung-fu, „ptasim tańcu" lub „sumo wron" zapaśników japońskich, gdzie walczący naśladują kroki, okrzyki i ruchy tych ptaków. (W I części artykułu przedstawiłam tezę, iż zachowania te mogą również symbolizować powrót do początku, do czasów mocarnych i twórczych przodków, komunikując zarazem o sytuacji granicznej). W wie­ rzeniach wielu ludów Azji byk występuje w roli męskiego praprzodka. Uważany jest jednocześnie za źródło płodności, mocy i energii (patrz пр.: Eliade 1993, s. 86-88; Humphrey 1974; Šarakšinova 1962, s. 133-134 i in.). W podobnej roli występują także ptaki. Według niektórych badaczy (np. M.J. Kuo) ptak - „niezależnie od tego, czy będzie to feniks, czy jaskółka" -jest symbolem męskości, męskiego członka (za: Chang 1976, s. 166-167). Podobnie jak w wielu innych przypadkach, nasuwa się tu jednak pytanie, w jakim stopniu związki tego typu są uświadamiane przez osoby reprezen­ tujące poszczególne społeczności. Badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich nie wykazały пр., by świadomie i bezpośrednio przypisywano ptakom, których ruchy przypominały zachowania zawodni­ ków, symbolikę męskiego początku i męskiej energii, płodności itp. Zdaniem Tokarskiego natomiast, wspomniane już „sumo wron" przypomina chińskie legendy o magicznych ptakach żyjących na Słońcu. Autor wskazuje także na rytualne korzenie sumo, które wywodzi się z obrzędów religijnych, urządza­ nych na cześć bóstw. Podobny cel miały same walki, które „odtwarzały zmagania bogów" (Tokarski 1989, s. 98-99). O związku zapasów z magiczną stymulaqa życia i płodności można - moim zdaniem - także hipotetycznie wnioskować na podstawie informacji o smaro­ waniu ciał oliwą przez zapaśników. Zwyczaj ten występował m.in. u ludów tureckich Azji Centralnej i Bliskiego Wschodu, w Indii i Tybecie. Według moich mongolskich informatorów natomiast - zabraniano zawodnikom mazania ciał tłuszczem, by nie ślizgały się (na zakaz ten zwraca też np. uwagę Grumm-Grzimajło 1926, s. 233). Jak wiadomo, dla wielu ludów Azji, m.in. mieszkań­ ców starożytnej Syrii i Palestyny, oliwa była źródłem życia i jego symbolem (patrz пр.: Moscati 1963, s. 157; przypomnijmy też ewangeliczną przypowieść o pannach roztropnych i niemądrych, które czekały na Oblubieńca, zapom­ niawszy o oliwie do lamp; Mt 25, 1-13). Być może także w różnych kulturach jej użycie przez zapaśników miało funkcje magiczne i znaczenie symboliczne. Za środek pobudzający płodne siły Natury, wyzwalający życiodajną energię i odmładzający świat, a zarazem zapewniający obfite zbiory, uważa �194 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Scena z walk zapaśniczych w Japonii. Zapaśnicy witają publiczność „Raz, dwa, trzy", nr 14, z dn. 10.04.1938 r. się również powszechnie rytualne stosunki seksualne. W sytuacjach granicz­ nych np. przybierają one nierzadko postać orgii, rozpasania. Podobną rolę pełnią obsceniczne żarty, ekshibicjonistyczne gesty itp. (patrz пр.: Caillois 1973, s. 144, 149, 156; Kojiki 1986, s. 60, 82-83; por. też informacje o staro­ hinduskim rytuale zwanym asvamedha; Stutley 1977, s. 23-26). Czasami zachowania polegające na symulowaniu stosunków seksualnych występo­ wały również podczas zawodów. Na seksualną symbolikę współzawodnictw �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 195 zwraca np. uwagę Ardzinba (1982, s. 80), Granet (1973, s. 200-201) nato­ miast pisze o zawodach z udziałem mężczyzn i kobiet, polegających na zdzieraniu odzieży oraz o biegach nagich zawodników. Miały one „wspo­ móc odbudowę sił męskich w przyrodzie". Spektakularny przykład połącze­ nia zawodów z zachowaniami o charakterze seksualnym występuje m.in. u Kirgizów i Kazachów. Zawody nosiły nazwę „odwiązywanie wielbłąda", a organizowano je podczas ceremonii wypominków. Dokładny opis wspom­ nianych tu współzawodnictw podaje Simakow (1984, s. 119-121). Informa­ re zebrane przez tego badacza zasługują na uwagę m.in. ze względu na to, że wzmianki o zachowaniach zawodników, noszących charakter erotyczny należą w literaturze azjanistycznej do rzadkości. Główną bohaterką wspomnianych zawodów była kobieta, przy czym musiała to być mężatka mająca już dzieci [a więc mogąca udowodnić swą zdolność do dawania życia - dop. I.K-S]. Zawodniczka była niemal naga. Jej zadanie polegało na rozsupłaniu zawiązanego na wiele misternych węzłów sznura, za pomocą którego do wbitego w ziemię kołka przywiązany był wielbłąd. Na grzbiecie zwierzęcia znajdowały się wartościowe przed­ mioty, np. dywany, odzież, biżuteria i in. Kobieta - w pozycji „na czwo­ raka" - mocowała się z węzłami, co trwało najczęściej ok. 15-40 minut. Jeśli wykonała zadanie pomyślnie - zabierała wielbłąda oraz znajdujące się na nim przedmioty i wracała do jurty, gdzie mogła się ubrać. W innym wariancie zawodów wraz z kobietą występował również nagi mężczyzna. Kobieta nazywana była „kobyłą", mężczyznę zaś zwano „źrebakiem". Zadaniem kobiety było rozwiązanie sznura, mężczyzna zaś przeszkadzał jej w tym, naśladując jednocześnie seksualne zachowania zwierzęcia. Ko­ bieta broniła się przed jego atakami uderzeniami nóg, jak czynią to zwie­ rzęta. Jeżeli zdołała się obronić i odwiązała wielbłąda - otrzymywała go w nagrodę wraz ze znajdującymi się na jego grzbiecie przedmiotami. W przeciwnym wypadku - nagroda przypadała w udziale mężczyźnie. Jeżeli zawody kończyły się remisem - kobieta zabierała wielbłąda, a jej przeciwnik mógł wziąć ładunek. Od czasu do czasu zawodniczka zwracała się w stronę widzów i - wskazując na swe podbrzusze wyjaśniała, iż obnażanie się przed nimi nie jest niczym wstydliwym. Miejsce to bowiem dało życie wszystkim ludziom zamieszkującym Ziemię, w tym także bo­ haterom, takim jak Manas, Almambet, Szabdan i in. Według Simakowa, charakter zawodów, których uczestnicy naśladowali seksualne zachowania zwierząt, a zwłaszcza obecność w nich wielbłąda-samca, dowodzi związku tej formy współzawodnictw z totemizmem. Wnio­ sek ten nie jest jednak poparty przez autora żadnymi dowodami. Bardziej przekonujące, także z uwagi na daleko idące analogie w innych kulturach, wydaje się natomiast twierdzenie o magicznej funkcji zawodów, które mają sprzyjać rozmnażaniu bydła, wzrostowi traw oraz stymulować ludzką płod­ ność (Simakov 1984, s. 121-122; patrz też np. Snesarev 1969, s. 82, 90). Na uwagę zasługuje przy tym fakt, że wspomniane tu zawody występowały �196 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej podczas wypominków, a więc w momencie, w którym ich moc regeneracyjna była szczególnie pożądana nie tylko dla stymulacji płodności - j a k pisze Simakow (1984, s. 122) - lecz także dla przywrócenia równowagi i złagodzenia straty. Warto również zwrócić uwagę na charakterystyczną dla sytuacji przejścia czynność rozwiązywania węzłów. BROŃ, KTÓRA N I S Z C Z Y I T W O R Z Y W sytuacjach granicznych w roli magicznego oręża występują różne rodzaje broni. Pełnią one funkcje ochronne, a zarazem są elementem magii płodności. W Japonii пр., jak pisze Herrigel (1987, s. 28, 81) od najdawniej­ szych czasów łuk uważany był za środek walki z przeciwnikiem występują­ cym w ludzkiej lub duchowej postaci, przy czym istotą łucznictwa była również walka zawodnika z samym sobą. Z innych źródeł wiadomo, że każdy ostry przedmiot (np. strzała, włócznia lub miecz) przecinający okre­ ślone obiekty był tu symbolem gromu. Duch gromu zaś związany jest zwykle z kultami agrarnymi - płodnością, życiem (Kojiki 1986, s. 150; por. też uwagi Kagarowa o magicznym znaczeniu uderzania w powietrze - strzela­ nia, rzucania kijem, itp. - które niszczy złe duchy; Kagarov 1929, s. 157). U wielu ludów Azji występował zwyczaj polegający na zawieszaniu miniatu­ rowego łuku i strzał nad kołyską noworodka (chłopca). Według Potanina пр., miało to służyć „umocnieniu sił fizycznych dziecka" (Potanin 1883, s. 31). Nie wyklucza to - moim zdaniem - ochronnych funkcji wspomniane­ go zabiegu. Najczęściej strzelano z łuku podczas obrzędów przejścia. Popu­ larne jest strzelanie (także w formie zawodów) gdy rodzi się dziecko oraz w różnych fazach wesela. Koriacy i Czukcze np. strzelali z łuku „dla odegnania śmiercionośnych duchów" w trakcie ceremonii przekazywania ogni­ ska domowego pannie młodej. Ceremonia ta miała miejsce po przyjeździe kobiety do domu męża (Antropova 1971, s. 106). Powszechny jest zwyczaj strzelania w powietrze, gdy świta towarzysząca panu młodemu podjeżdża do domu panny młodej. W Afganistanie natomiast, po zakończeniu przygoto­ wań do wyjazdu do domu męża, krewni kobiety urządzali zawody z udzia­ łem drużbów pana młodego. Mężczyźni strzelali do kawałka szkła dopóki go nie rozbili. Jak pisze Rachimow, trafienie w szkło odbijające promienie słoneczne nie było łatwe. Ważniejsza wydaje mi się jednak podana przez niego informacja o tym, że młodzi małżonkowie mogli wyjechać dopiero wówczas, gdy któryś z zawodników trafił w cel (Rachimov 1983, s. 105). Potwierdza ona możliwość udziału zawodów w kreowaniu i sankcjonowaniu nowego porządku społecznego (zagadnienie to omówiłam bardziej szczegó­ łowo w I części artykułu). Zawody łucznicze towarzyszyły również obrzędom pogrzebowym. Według Piaseckiego пр., walki strzeleckie organizowane podczas tego typu obrzędów w Chinach, służyły uspokojeniu duchów zmarłych (Piaseckij 1880, s. 20-21). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH Ryc. 3. Łucznicy konni. Gruzja Wg: de Castelli 1976, ryc. 328 197 �198 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Strzelanie dla ochrony przed dymi duchami jest też elementem magii paster­ skiej. Przykładem może być m.in. czukocki zwyczaj witania głośnymi okrzy­ kami i wystrzałami zwierząt, które przyganiano na pastwiska w dniu święta jesiennego uboju. Jak podano w Narodach Sibiři (1956, s. 919) zachowania te miały odpędzić złe duchy. Wierzono ponadto, że strzelanie z łuku może zapewnić ochronę przed dymi mocami wędrowcom (patrz пр.: Ivanov 1955, s. 218). Znakomitym przykładem zachowań, u podstaw których leżą wierze­ nia w magiczną moc wystrzelonej z łuku strzały jest obchodzone przez wiele ludów Azji święto niedźwiedzia, a zwłaszcza - stanowiące jego punkt kul­ minacyjny - zabicie specjalnie hodowanego w tym celu zwierzęcia (jeg° mięso spożywa się następnie podczas rytualnej uczty, kości zaś grzebie z zachowaniem odpowiedniego ceremoniału). Podczas tego święta organizo­ wane są też różne rodzaje współzawodnictwa wyścigi psów i reniferów, skoki, podnoszenie ciężarów, fechtunek kijami, strzelanie z łuku, zapasy z niedźwiedziem i in. Według Zielienina пр., w zawodach, jakie odbywały się podczas święta niedźwiedzia można dostrzec analogię do dawnych uro­ czystości pogrzebowych. Ich organizacja motywowana była obawą przed zemstą zabitego zwierzęcia, które nie przestawało być groźne dla człowieka nawet po śmierci. Jednocześnie różnorodne zabiegi, np. wywieszanie głowy zwierzęcia na drzewie, miały zapewnić kontynuację jego rodu i ułatwić odrodzenie niedźwiedziej populacji (Zelenin 1929, s. 43, 52-53; 1934, s. 234; patrz też: Potapov 1928, s. 15-22 i in.) Przez niektórych badaczy strzelanie z łuku jest interpretowane jako spełnienie aktu seksualnego, zapładniającego (patrz пр.: Nikitina 1982, s. 205). Sama strzała zaś może symbolizować energię, moc, władzę itp. (patrz пр.: Changalov 1958, s. 397; 1959, s. 86; Culin 1958, s. XXX; Potapov 1934; Urai-Kehálmi 1974, s. 258-259; Vjatkina 1960, s. 229). Autorzy informujący o zawodach łuczniczych nie inter­ pretują ich jednak najczęściej w ten sposób. Wskazują wprawdzie na związek zawodów lub samego łuku i strzał z płodnością, mówią jednak wyłącznie o efekcie wspomnianego aktu, w oderwaniu od jego przyczyny sprawczej. Niektórzy badacze (m.in. Veselovskij 1921, s. 288) twierdzą natomiast, że nie ma podstaw, by np. uważać strzałę (będącą jednym z podstawowych in­ strumentów magii ochronnej) za element magii płodności). Jak pisze wspomniana już Nikitina, symbolem stosunku seksualnego jest nie tylko strzelanie z łuku, znaczenie to mają bowiem także obrzędowe zawody polegające na rzucaniu oszczepem (Nikitina 1982, s. 205). Wierzenia różnych ludów wskazują też na udział miecza w magicznym akcie prokreacji. Japońskie mity agrarne mówią пр. o jego roli w zapłodnieniu Ziemi (podobne funkcje pełni tu łuk i oszczep; Kojiki 1986, s. 36, przyp. 13 i 14). Mit nepalski natomiast opowiada o bohaterskim przodku, który - przeciąwszy mieczem skały - dał życie dolinie Katmandu (Aganina 1964, s. 32). Także wierzenia chińskie przypisują długiemu mieczowi Nieba moc spraw­ czą - kreację pięciu elementów (żywiołów) stanowiących podstawę wszel­ kiego istnienia. U wielu ludów miecz należał do podstawowych instrumen- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 tów magii. Używano go przede wszystkim w czasie ceremonii egzorcystycznych, mających na celu wygnanie złych duchów (patrz пр.: Abdalla 1989, s. 134; Šagdaron, Očirov 1909, s. 140, 173; Shah 1956, s. 165-167 i in.) Wiadomo też пр., że u górali gruzińskich pojedynki na miecze były ele­ mentem świąt religijnych, wesel, wypominków, uczt i innych uroczystości (Elasvili 1973, s. 277). Cytowany tu autor nie wyjaśnia jednak znaczenia zawodów występujących w tym kontekście. ŚMIERĆ Z A W O D N I K A - O F I A R A D L A N O W E G O ŻYCIA W I części artykułu omówiłam m.in. różne sposoby zachowania zawod­ ników symbolizujące śmierć i narodziny. Odtwarzając akt pierwotnej kreacji miały one jednocześnie pobudzić płodne siły Natury do życia, nadzielić je energią. Zdarzały się jednak również przypadki celowego uśmiercania lub okaleczania zawodników. Śmierć ich była pożądana i oczekiwana. Zdaniem Okładnikowa i Zaporożskiej пр., śmierć zawodnika biorącego udział w za­ wodach organizowanych podczas obrzędów pogrzebowych miała chronić żywych przed działaniem złych duchów. Umożliwiała także zmarłemu bez­ pieczne przejście do krainy przodków (Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 105). Według niektórych autorów, różne formy zawodów występowały pierwotnie właśnie w kontekście obrzędów pogrzebowych (por. np. informa­ cje o genezie zapasów i walk gladiatorów - Grant 1980, s. 11, 17-19, 79, o początku walk bokserskich - Galkovskij 1916, s. 192, wyścigów koni - Bolonev 1978, s. 113; Simakov 1984, s. 196 i in.) Wiadomo też пр., że walki zapaśników stanowiły element rytuałów kremacyjnych, jakim podda­ wano władców hetyckich (Puhuel 1988, s. 26-27). W dawnych Chinach zaś strzelano z łuku podczas ceremonii ku czci przodków (Wasiliew 1974, s. 88). Z tej samej okazji średniowieczni Mongołowie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody strzelców. Według Wiktorowej, były one przede wszystkim sprawdzianem siły i męstwa zawodników (Viktorova 1980, s. 62). Moim zdaniem jednak, wyjaśnienie to jest niewystarczające. Nie uwzględnia bo­ wiem magiczno-symbolicznego aspektu współzawodnictw. O celowym oka­ leczaniu lub uśmiercaniu zawodników informuje np. Tołstow. Podaje on, że w średniowiecznej Ferganie na początku każdego roku walczyli ze sobą reprezentanci władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w przeciwnika kamieniami i cegłami, aż w końcu jeden z zawodników padał martwy. Z wyników walki wróżono jednocześnie, jaki będzie nadchodzący rok (Tolstov 1948, s. 282-285). Nikitina pisze natomiast, że w niektórych rejonach Korei w 16 dniu 1 miesiąca księżycowego mieszkańcy wioski, stojąc naprzeciw siebie na obu brzegach ruczaju, rzucali kamieniami aż do zwycięstwa, tj. do powalenia jednego z uczestników zawodów na ziemię tak, by nie mógł się podnieść. Według Nikitiny, ten rodzaj walk znany był w Korei od 2000 lat. Organizowano je podczas święta Nowego Roku. �200 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Zawody miały pobudzić do życia płodne siły Natury. Dzięki nim również władca, który niegdyś uczestniczył w walkach osobiście, gromadził siły nie­ zbędne dla jego funkcjonowania w ciągu roku (Nikitina 1982, s. 80-81). Inny przykład podaje Tokarski. Pisze on mianowicie, że indyjskie święta ascetów gromadziły ekspertów staczających prawdziwą bitwę w imię bogów, „śmierć mając za jedyną nagrodę" (Tokarski 1989, s. 100). Śmiercią jednego lub obojga uczestników kończyły się też np. pojedynki na kopie organizowa­ ne przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Džumagulov 1959, s. 89). O walce na śmierć i życie podczas zawodów o narzeczoną informuje też np. Graczewa (Gračeva 1988, s. 59). Także Walichanow pisząc o wal­ kach tresowanych baranów na arenach Buchary, Chiwy i Kokandu podaje, że trwały one tak długo, aż jedno ze zwierząt padło z roztrzaskaną głową (Valichanow 1985, t. 3, s. 326). Uwagę zwracają również powtarzające się w wielu opisach „walk o kozła" informacje, wskazujące na celowe uśmier­ canie zwierzęcia przed rozpoczęciem zawodów. Obcinano mu głowę i części nóg (poniżej kolan). Wyrywano też np. nogi żywemu zwierzęciu w trakcie walki. Tadżycy z doliny Chuf zaś przywiązywali kamień do nóg kozła, by uniemożliwić mu ucieczkę. Simakow podaje natomiast, że u niektórych grup Kirgizów manapskich i afgańskich (zamieszkujących Pamir) obiektem walki był nie kozioł lecz żywy człowiek, którego wybierano najczęściej spośród jeńców wojennych (Simakov 1984, s. 148). Badacze podkreślają wyjątkową brutalność zawodników uczestniczących w „walce o kozła". Stwierdzają ponadto, że w trakcie walki niejednokrotnie dochodziło do okaleczenia koni, a także dosiadających ich jeźdźców. Groźne wypadki stały się jednak powodem, dla którego w jakimś momencie zrezygnowano z organizacji zawodów. U Tadżyków np. zaprzestano urządzać „walki o kozła" po wypa­ dku, jaki wydarzył się podczas zawodów, kiedy to jeden z jeźdźców najechał na drugiego, po czym został kopnięty przez jego konia tak, że stracił oko i ledwie uszedł z życiem (Andreev 1953, s. 139; por. też informacje o za­ stąpieniu kamieni przez proszek lub wypieki cukiernicze, podane przez Stevensona w opisie zachowań uczestników święta Holi. Młodzi mężczyźni, mieszkańcy tej samej wioski, rzucali wówczas kamieniami uczestnicząc w „niby-wojnie". Zawodnicy mieli odtwarzać legendarną historię o złym demonie Hiranyakasipu i jego pobożnym synu zwanym Prahlada. Jak po­ dają przekazy, zachowanie syna drażniło ojca, który próbował różnych sposobów, by go zniszczyć. Kiedy wszystkie okazały się zawodne - poprosił o pomoc swą siostrę-czarownicę. Młodość chłopca okazała się jednak potężniejsza bronią i czarownica zginęła. Jej śmierć - jak pisze Stevenson - celebruje się podczas święta HolT\ Stevenson 1971, s. 280-281, 287; z cza­ sem zamiast kamieni zaczęto używać bardziej łagodnych środków. Praw­ dopodobnie pełniły one podobną funkcję magiczną jak kamienie). Jak podaje Simakow, jeszcze w połowie X I X w. Kirgizi podczas pojedyn­ ków jeźdźców konnych na piki używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalowym grotem. Określone reguły zawodów dopuszczały przy tym bez- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 201 karne zabicie przeciwnika. Jeśli jednak zabójstwo nastąpiło w sposób nie­ zgodny z przepisami - wówczas zabójca musiał ponieść karę, oddając [prawdopodobnie rodzinie zabitego - I.K-S] 100 lub więcej koni. Często jednak kara była o wiele mniejsza i wynosiła łącznie 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Według Simakowa, tak nieznaczne kary lub nieegzekwowanie ich w określonych przypadkach można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na piki za zawody sportowe. Był to natomiast rodzaj walki wojennej, niejako z natury rzeczy dopuszczającej śmierć uczest­ ników (Simakov 1984, s. 56) . We wszystkich wspomnianych tu przypadkach zabójstwo zawodników ma charakter rytualny. Jego celem jest re-kreacja życia, pobudzenie wital­ nych sił Natury itp. Warto przy tym przypomnieć uwagę Bettelheima, iż krew występująca jako efekt obrzędowych okaleczeń kojarzona jest naj­ częściej z pozorami niszczenia życia, gdy tymczasem jest wręcz przeciwnie. Mamy bowiem do czynienia z chęcią stwarzania życia, z działaniem ze wszech miar konstruktywnym (Bettelheim 1989). Zawodnicy (zarówno ludzie, jak i zwierzęta), którzy giną podczas zawodów pełnią zarazem funk­ cję ofiary. Jak w przypadku każdej ofiary, ich śmierć lub okaleczenie (de­ monstracja krwi) służy określonym celom. Najogólniej mówiąc, ma to zape­ wnić pomyślność reprezentowanej przez nich grupie. Szerzej o związkach zawodów z ofiarą piszę w przygotowywanej obecnie do druku monografii (por. też przeprowadzoną przeze mnie analizę mitu o łuczniku, który zapo­ biegł kosmicznej katastrofie, płacąc jednak za to cenę życia; Kabzińska-Stawarz 1993, s. 149-151). 4 WSPÓŁZAWODNICTWA J A K O D A R Badania, jakie przeprowadziłam wśród pasterzy mongolskich wykazały m.in., że jednym z celów zawodów była demonstracja najlepszych zawod­ ników: szybkonogich koni, celnych strzelców i silnych zapaśników, a także - rozweselenie gospodarzy Natury i wszelkich sił, od których w znacznym stopniu zależała egzystencja człowieka. Organizując zawody Mongołowie wierzyli, że cała Natura cieszy się wraz z ludźmi. Oczekiwali jednak na rewanż za ten szczególny dar, jakim są zawody. Spodziewali się m.in, że 4 Simakow wywodzi genezę obrzędowych pojedynków na piki (podobnie jak wielu innych form współzawodnictw) z „wojennej przeszłości" Kirgizów. Jego zdaniem, czynności wykony­ wane obecnie podczas zawodów służyły pierwotnie treningowi wojowników. Miały przygoto­ wać ich np. do podnoszenia z ziemi szabli wytrąconej z ręki przez przeciwnika, chowania się pod brzuchem konia przed ciosem piki lub strzałą itp. O „wojennej genezie" pojedynku świadczą ponadto: sposób władania piką, rodzaj odzieży noszonej przez zawodnika, obecność sekundantów, rytuał (zwłaszcza gra na instrumentach muzycznych podczas zawodów) i in. (Simakov 1984, s. 47-59). �202 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 4. Zapasy. Narodowy sport Japonii „Raz, dwa, trzy", nr 48, z dn. 27.XI.1934 r. gospodarze Natury zapewnią pasterzom dobre warunki wypasu stad, co z kolei wpłynie na wzrost liczby hodowanych zwierząt i powszechny do­ statek. Wierzyli też пр., że kamienne usypisko owoo, w zamian za urządzane dla niego zawody - zapobiegnie suszy oraz chorobom zwierząt. Zależności między zawodami (w tym przypadku - wyścigami koni) dobrym samopo­ czuciem Natury i pomyślnością pasterzy trafnie ujął jeden z informatorów, mieszkaniec ajmaku wschodniogobijskiego, mówiąc: „Wyścigi organizowa­ no po owoo tachich, aby ucieszyć całą otaczającą nas przyrodę. Jeżeli przy­ roda będzie zadowolona, to pasterzom też będzie dobrze. Będzie wiele bydła, bogactwo. Istnieje związek między przyrodą i człowiekiem" . W wielu pracach spotykamy wzmianki o rozweselaniu bóstw, duchów itp. mocy, od których przychylności człowiek uzależniał swą egzystencję. Badacze nie zwracają jednak najczęściej uwagi na ów aspekt rewanżu, wielokierunkowości działań. Tak więc wiadomo m. in., że rozweseleniu bóstw służyły walki rozgrywane podczas święta początku wiosny u starożytnych Hetytów 5 5 Mężczyzna, lat 69; materiały autorki. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Za­ kładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E ) w Warszawie, nr 262. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 203 (Ardzinba 1982, s. 80). Jeźdźcy tuwińscy pogwizdywali cicho przed wyścigiem, aby - jak pisze Sambuu (1978, s. 33) - rozweselić konie. Z moich badań wynika, że Mongołowie wiązali grzywy koniom wyścigowym, by poprawić ich nastrój. Dżumagułow zaś podaje, że Kazachowie urządzali wypominki, aby sprawić radość duchowi zmarłego. Mówili także, że „tym bardziej będzie on zadowolony, im więcej będzie wypominków" (Džumagulov 1959, s. 89). Tybetańczycy wierzyli, że bogowie uczestniczyli wraz z ludźmi w zawodach oratorskich, śmiejąc się razem ze wszystkimi (Stein 1959, s. 441). Wierzono też powszechnie, że radosny nastrój podczas obchodów noworocznego święta, wywoływany m.in. przez zabawy i zawody, zapowiada pomyślny rok. Jak mówili np. staroobrzędowcy z okolic Irkucka: „im weselej i szumniej będzie się świętowało, tym bardziej urodzajny będzie rok" (Bolonev 1978, s. 112). Podobne wierzenia zanotowałam np. u pasterzy mongolskich. U ludów mongolskich śmiech - znak życia, uważany był za nieodzowny element ceremonii oczyszczania kobiet po porodzie, spalania łożyska i in­ nych zabiegów, mających zapewnić narodziny kolejnych potomków (patrz: Wasilewski 1979, s. 70). Wiara w magiczną moc śmiechu, radości występuje też m.in. w buddyzmie zen. Głosi on, że śmiech pozwala wskrzeszać zmar­ łych, przekraczać granicę między życiem i śmiercią. Jak pisze Safronowa, śmiech - podobnie jak krwawe walki, jest cechą „wesołego czasu", gdy rodzi się nowe, a jeszcze nie kończy stare. Jej zdaniem, w tradycji śmiechu przeja­ wiają się archaiczne pierwiastki kultu mnogości oraz płodności ziemi i czło­ wieka (Safronova 1980, s. 75-76; por. też informacje o roli śmiechu w od­ rodzeniu życia i kosmicznej harmonii: Kister 1993). W Chinach wizerunki radosnych, pełnych życia starców (mężczyzny i kobiety), grających np. w szachy, były symbolem dążenia do nieśmiertelności (Soothil 1930, s. 177). Dodam jeszcze, że niektórzy badacze wskazują na jednoczącą rolę śmiechu w sytuacjach granicznych. Jest on zarazem znakiem jedności wspólnoty (Turner 1969, s. 104-105). DŹWIĘK - ZNACZĄCY E L E M E N T S Y T U A C J I G R A N I C Z N E J Warto także, jak sądzę, zwrócić uwagę na znaczenie innych zachowań towarzyszących współzawodnictwom, takich jak: różne rodzaje dźwięku (muzyka, krzyk, hałas, gwizdanie, klaskanie i in.) oraz - spożywanie pokar­ mów. Czynności te pełniły również funkcje magiczne, wzmacniając zarazem skuteczność działania samych zawodów. Niektórzy badacze zaliczają np. krzyk do symbolicznych atrybutów fazy postliminalnej w obrzędach przej­ ścia, podczas gdy opozycyjna do niego (i - generalnie - hałasu) cisza jest cechą stanu zawieszenia (patrz np. Turner 1969, s. 103, 106). Według Leacha zaś, „kultura częstokroć wykorzystuje sztucznie wywoływany hałas właśnie dla zaznaczenia granic. Uderzanie w bęben, dęcie w róg, brzęczenie cym­ bałów, strzelanie z pistoletów i sztuczne ognie, bicie w dzwony, zorganizo- �204 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wane okrzyki i tak dalej, stosowane są bezustannie dla zaznaczenia granic czasowych i przestrzennych, przy czym granice te są zarówno metafizyczne jak i fizyczne" (Leach, Greimas 1989, s. 69). Symboliczne znaczenie ma także muzyka. Chińczycy np. uważali jej dźwięki za jeden z nieodłącznych warunków Wielkiej Drogi (Tao), element przestrzeni i czasu, atrybut Jedynego. Dźwięki były też symbolem zmiany. Dwunastostop­ niowa skala odpowiadała dwunastu miesiącom roku, a muzyczne interwały - ustalonym odcinkom czasu. Podobne znaczenie nadawali muzyce Japończycy (Jofan 1977, s. 175). Jako symboliczny element sytuacji granicznej muzyka występuje też w kontekście zawodów. Nierzadko poprzedza ona rozpoczęcie walk, wyodrębniając je zarazem od pozostałych zachowań obrzędowych. Podobną rolę pełnią inne zachowania występujące przed walką, np. wspom­ niane już naśladownictwo zwierząt lub ptaków i rozmaite rodzaje tańca . Przykład „granicznego" usytuowania gry na instrumentach muzycznych znajdujemy m.in. w opisie kirgiskich pojedynków na piki, podanym przez Simakowa. Przed rozpoczęciem walki herold, akompaniując sobie na instru­ mentach muzycznych, zwracał się do widzów wołając: „Jeśli znajduje się wśród was bohater, groźny jak Ałmambet, silny jak chan Koszoj, który - założywszy wojenne uzbrojenie - zdoła zawrócić i pogonić wroga, który potrafi zręcznym chwytem wybić go z siodła, który w mgnieniu oka, podob­ nie jak uczynił to Manas podczas wypominków ku czci Keketeja, celnym uderzeniem zrzuci przeciwnika na ziemię - jeśli jest tu obecny taki bohater to niechaj wyjdzie na arenę współzawodnictw, a po zwycięstwie weźmie nagrodę". Sygnałem do rozpoczęcia walki był dźwięk bojowego fletu. Kiedy zaś zawodnicy szykowali się do natarcia - herold grał krótką, dynamiczną melodię pt. „Bierz piki, do ataku!" (Simakov 1984, s. 47-48). Jak pisze Godlewski, muzyka była nierozerwalnym elementem współ­ zawodnictw u ludów Kaukazu. „Kiedy mieszkańcy górskich kiszłaków usły­ szeli dźwięki harmonii, górskiego rogu «zurny» i dudnienie barabanu po­ rzucali swoje zajęcia zbierając się za wioską na równym placu. Tam w napię­ ciu czekano na rozpoczęcie walk. Nagle muzyka milknie i na środek placu do koła wchodzą dżigici [...] przychodzi czas na współzawodnictwo w sile." . Przytoczona tu informacja wskazuje również na rolę muzyki poprzedzającej zawody, która oddzielała zarazem powszednie zachowania (pracę) od zaba­ wy. Przed tadżyckimi zapasami każda para zawodników śpiewała natomiast następującą pieśń: 6 7 6 Zapaśnicy kaukascy np. tańczyli przed walką ludowy taniec - lezginkę. Jak pisze Godlew­ ski: „Jest to ciężka próba wymagająca walorów innych niż te, które trzeba wykazać w walce. Poczucie rytmu, elastyczność, lekkość i elegancję ocenia starszyzna. Ci, którzy tańczą niezdar­ nie są przedmiotem żartów, urodziwi i zdolni tancerze zdobywają sympatię [...]"; P. Godlewski, Walka wręcz w tradycji kulturowej grup etnicznych Azji Zachodniej i Środkowej, s. 9; mpis. referatu wygłoszonego podczas Kongresu ISHPES w Berlinie w maju 1993 r. Za udostępnienie tekstu serdecznie dziękuję jego Autorowi. Godlewski, op. cit., s. 9. 7 �205 WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH „Jestem wybornym kozłem. Mam dwa rogi i dwa nozdrza. Kto zjadł mego syna? Kto zjadł moją córkę? Kto ma łuk i strzały? Kto chce ze mną walczyć? 8 Dopiero po odśpiewaniu pieśni można było przystąpić do walki . W tym przypadku również wykonanie piosenki ustanawiało granicę między zawodami, a innego rodzaju czynnościami. Podkreślona przez słowa piosenki szczególna identyfikacja zapaśników z kozłem nasuwa zarazem przypuszczenie, iż zawody mogły być elementem magii płodności. W najstarszych wierzeniach ludów Azji Centralnej kozioł występował bowiem jako zwierzę solarne, symbol płodności. Pełnił nadto funkcje mediacyjne. Tego typu informaqe powinniśmy uwzględnić, analizując znaczenie poszczególnych zachowań zawodników. Według Graneta пр., muzyka, podobnie jak taniec, służy temu samemu celowi: utrzymaniu świata w równowadze podporządkowaniu przyrody człowiekowi. Ich efektem są m.in. dojrzałe plony (Granet 1926, s. 351). Także zdaniem Wasiliewa, muzyka reprezentowała siłę magiczną oddziału­ jącą zarówno na człowieka, jak i na przyrodę. Muzykanci byli też uczest­ nikami wszystkich rytuałów (Wasiliew 1974, s. 178; na ten temat patrz też np. Nikitina 1982, s. 195n). Gra na instrumentach muzycznych towarzyszyła np. walkom bawołów, organizowanym przez Miao podczas święta z okazji zakończenia zbiorów (9-10 miesiąca). Zawody toczyły się przy wtórze mu­ zyki granej przez mężczyzn na fletach, bębnach i gongach. Jak pisze Its (1960, s. 102) - wierzono, że „im głośniej brzmią bębny, tym wyżej wschodzą plony". Z informacji tej jasno wynika, że dźwiękom muzyki przypisywano rolę magicznego stymulatora życiodajnych sił Natury. Mongołowie grali na instrumentach muzycznych dla owoo, by przyspieszyć przybycie jego gospodarza na ziemię, między ludzi (Tatar 1971, s. 317). W starożytnych Indiach zaś wyścigi koni, mające zapewnić wzrost żyzności gleby, odbywały się przy akompaniamencie bębnów (Stutley 1977, s. 173). Na związek muzy­ ki ze sferą reprodukcji wskazał również m.in. Jung (1956, s. 277) . Muzyka pełni również rolę magicznego środka chroniącego przed złymi mocami. Podobne zadanie spełnia np. krzyk i innego rodzaju dźwięki (patrz пр.: Kagarov 1929, s. 159). Zapewne dla ochrony przed złymi silami, 9 8 Powyższe informacje wraz z tekstem piosenki o koźle zostały mi przekazane ustnie przez dr. P. Godlewskiego i pochodzą z materiałów zebranych podczas przeprowadzonych przez niego badań terenowych. Warto tu przytoczyć informację o wynikach badań botaników hinduskich, którzy ustalili, że rośliny reagują na muzykę i za jej pomocą można przyspieszać lub hamować ich rozwój. Jak podaje Sołouchin, wieloletnie eksperymenty wykazały, że najbardziej „muzykalne" są tytoń i ryż. Okazało się, że największy wpływ i najlepszy odbiór przez rośliny ma muzyka klasyczna (Mendelssohna, Straussa, Czajkowskiego), jazz natomiast oddziałuje na rośliny negatywnie (Sołouchin 1987, s. 53). 9 �206 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ a zarazem wzmocnienia efektów magicznego oddziaływania zawodów, przy­ wiązywano np. gongi i bębenki do ogonów latawców, dzwoniono w dzwonki podczas wyścigów koni i wielbłądów, wydawano rozmaite okrzyki, gwizdy, strzelano z bata itp. Wypowiedzi pasterzy mongolskich np. wskazywały na magiczną funkcję przeciągłych okrzyków, jakie wydawali widzowie po każdym celnym strzale łucznika. Ten swoisty hymn - jak mówiono - miał obudzić gospodarza Natury Lus sabdaga, gdyby spał jeszcze w czasie zawodów. Wierzono też, że odpędza on złe moce, przyzywając zarazem siły dobra i podtrzymując je w walce ze złem. Podobne funkcje pełniły same zawody łucznicze, okrzyki wzmacniały więc dodatkowo ich działanie. O zna­ czeniu hymnów pochwalnych można także sądzić na podstawie jednego z tekstów Rigwedy, skierowanego do Wisznu (Indry). Powiada się tam, iż pochwały zwiększają Jego potężną siłę męską, wpływając tym samym na rozwój płodnych sił Natury (Rigweda 1989, I , 155, s. 190). Z wypowiedzi pasterzy mongolskich wynika jednocześnie, że okrzyki wznoszone po każ­ dym celnym strzale miały także pobudzać zawodnika do walki, osłabiając zarazem siły przeciwnika, a co za tym idzie - nie dopuszczając do jego wygranej. Wierzenia w moc słowa, za pomocą którego można pozbawić wroga siły czy skuteczności działania występują w wielu kulturach (patrz пр.: Kowalski 1935, s. 16; Ulanov 1974, s. 261 i in.) W tym miejscu dodam tylko jeszcze, że np. w azjatyckich sztukach walki krzyk uważany jest za istotny element techniki. Wzmacnia on ciosy i osłabia przeciwnika, paraliżu­ je jego wolę, a wydany przed starciem - odwraca uwagę. Poza tym krzyk w połączeniu z oddechem wyzwala energię. Szczególnym przykładem wiary w magiczną funkcję słowa jest modlitwa. Jak wynika z informacji niektórych badaczy, towarzyszyła ona niekiedy zawodom. Kirgizi np. czytali specjalną modlitwę bata zanim zabito kozła, o którego walczyli następnie zawodnicy, a także - przed rozpoczęciem gry. Zdaniem Simakowa, pierwsza z wymienionych czynność świadczy o tym, że kozioł był zwierzęciem ofiarnym, druga zaś wskazuje na rytualny charakter zawodów oraz na to, że są one mile bogu (Simakov 1984, s. 146). Jak podaje Godlewski, zapaśnicy tureccy oraz sędziowie od dawna przed przystąpieniem do zawodów mieli w zwyczaju czytanie odpowiednich fragmentów Koranu. Zwyczaj ten zachował się do dziś „pomimo przemian cywilizacyjnych" . 10 IGRZYSKA = CHLEB Jak już wspomniałam, zawodom często towarzyszyło spożywanie pokar­ mów i napojów, zwłaszcza alkoholowych. Mogło to mieć miejsce w różnych fazach: przed walką lub po niej, czasem też w trakcie zawodów. W Chinach np. turnieje łuczników poprzedzano ucztą. Po niej następowały trzy tury Godlewski, op. cit., s. 8. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 207 strzelania, po czym znów ucztowano (Vasilev 1989, s. 225). Łucznikom tybetańskim zalecano picie piwa podczas zawodów, by - jak podaje Bell - „nie trzęsły się im ramiona i strzała trafiała w cel" (Bell 1968, s. 170). Także zapaśnicy japońscy wypijali „dla pokrzepienia" po łyku wódki (E.P. 1904, s. 50). W Nepalu natomiast pojono alkoholem bawoły uczestniczące w corridzie (Dębnicki 1981, s. 188). U Chewsurów uczestnicy wyścigów konnych urządzanych z okazji pogrzebu odpoczywali w 3-4 wyznaczonych miejscach i spożywali tam wspólny posiłek. Dopiero po dotarciu do ostat­ niego punktu jeźdźcy - nie schodząc z koni - opróżniali rogi napełnione alkoholem lub tylko przytykali je do ust i mknęli do mety. Jak twierdzi Elaszwili, właściwie dopiero od tego momentu rozpoczynał się prawdziwy wyścig. Do tej pory bowiem zawodnicy jechali wspólnie, a jeśli ktoś wy­ przedził innych - nie otrzymywał nagrody. Chewsurowie „karmili" także uczestniczącego w wyścigu „konia duszy zmarłego", umieszczając na jego grzbiecie torbę z ziarnami jęczmienia, „by [zwierzę] nie było głodne na tamtym świecie" (Elašvili 1968, s. 107). Również w Osetii dla zmarłego przeznaczano butelkę wódki, którą wkładano do torby przytroczonej do końskiego siodła. Jeden ze starców, trzymając w ręku róg albo inne naczynie napełnione alkoholem (wódka, piwo) - wygłaszał mowę pożegnalną. Na­ stępnie wylewał kilka kropel alkoholu na głowę konia oraz na ciało zmar­ łego i rozbijał naczynie o podkowę prawej przedniej nogi zwierzęcia (Kaloev 1984, s. 80; autor nie wyjaśnia znaczenia opisywanych zachowań). Zwyczaj polewania mlekiem lub kumysem karków pięciu najszybszych koni wyścigowych oraz częstowania najlepszych jeźdźców napojami mlecz­ nymi praktykowany jest do dziś powszechnie w Mongolii, a także np. w Tuwie. Badacze wskazują, że kropienie mlekiem lub - zamiennie - otrzy­ manym z niego alkoholem w sytacjach granicznych pełni m.in. rolę magicz­ nego środka stymulującego płodne siły Natury, mającego zapewnić pow­ szechną obfitość pożywienia, dobry początek (patrz пр.: Banzarov 1955, s. 38; Rubruk 1958, s. 157; Šarakšinova b.r.w., s. 168; Troščanskij 1902, s. 31 i in.) Jak dowodzi m.in. Serruys (1974) temu celowi służyło też kropienie kumysem koni wyścigowych . Większość autorów wskazuje na praktyczny cel spożywania posiłku przez zawodników, jego właściwości regeneracyjne, itp. Często prakty­ kowany u ludów Azji zwyczaj obdarzania zwycięzców pożywieniem jest natomiast postrzegany głównie jako forma nagrody. Za rodzaj kary uważa się zaś wymóg przygotowania uczty dla wszystkich uczestników zawodów przez pokonanych. Tego typu wyjaśnienia nie wykluczają możliwości szerszej interpretacji roli pożywienia występującego w kontekście zawodów. Być może jednak owe obowiązkowe uczty służyły nie tylko biologicznej, lecz również symboliczno-magicznej regeneraqi sił zawodników, jak też 11 1 1 s. 178. Podobne znaczenie ma np. sypanie ziarnem; por. m.in.: Ětnograflja karakalpakov 1980, �208 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wszystkich uczestników zawodów i obrzędu, w którego zachowania te wy­ stępowały, oddziałując zarazem na Naturę, by wymusić na niej obfitość jadła (na temat owego wymuszania pomyślnych zbiorów i dostatku jedzenia poprzez rytualne uczty patrz пр.: Caillois 1973, s. 150-151; związki te wy­ stępują w wielu kulturach, wystarczy choćby wspomnieć powszechne znacze­ nie przydawane ucztom noworocznym i innym świątecznym biesiadom). U wielu ludów Azji popularne były zawody polegające na tym, by wypić jak największe ilości kumysu lub spożyć ogromne porcje mięsa. Czynności te miały znaczenie magiczne. Wskazują na to np. informacje podane przez Chudjakowa. Pisze on m.in. o zawodach urządzanych przez Jakutów pod­ czas ceremonii swatania. Uczestniczyli w nich najczęściej ojcowie swatanej pary. Ten z mężczyzn, który wypił więcej kumysu mógł się spodziewać większej pomyślności (Chudjakov 1969, s. 162-163). Spektakularny przykład wskazujący na magiczną funkcję spożywania napojów alkoholowych podaje Granet (1973, s. 200-201). Informuje on m.in. o powszechnym, zarówno wśród chłopów, jak i szlachty, pijaństwie „bez wytchnienia" w czasie długich nocy zimowych. Te pijackie orgie miały na celu „odnowienie sił witalnych starców". Najczęściej jednak badacze nie dostrzegają magicznej funkcji po­ siłków stanowiących element współzawodnictw, ani też zawodów polegają­ cych na spożywaniu jak największej ilości jedzenia lub napoju. Według Lewszina пр., celem udziału w zawodach łakomczuchów było przede wszyst­ kim zdobycie sławy. Te powszechnie lubiane, widowiskowe zawody dostar­ czały jednocześnie widzom znakomitej rozrywki (Levšin 1832, s. 123). Pa­ sterze mongolscy twierdzili natomiast, że trzeba pić dużo kumysu, by poznać i pokazać swoje możliwości. Wywiady, jakie przeprowadziłam podczas badań terenowych w Mongolii wskazują, iż pożywienie występujące w kontekście zawodów może być uznane za specyficzny nośnik energii. Pośredniczy ono zarazem w wymia­ nie sił pomiędzy człowiekiem i Naturą. W przekazie tym biorą także udział zwycięzcy zapasów, którzy po walce otrzymują od sędziów kilka garści suszonego sera, pokrojonego na drobne kawałki. Jak mówili moi informatorzy, zwycięzca zjadał nieco sera, część ofiarowywał widzom, resztę zaś przeznaczał dla Natury, rzucają kawałki sera we wszystkie strony świata. Zdaniem pasterzy mongolskich, w ten sposób zawodnik dzielił się z widzami i Naturą swoim zwycięstwem. Jednocześnie zapaśnik ofia­ rowywał Naturze jedzenie, wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Przekazywał jej więc cząstkę własnej mocy, rekompensując jakgdyby tę stratę. W wymianie sił pomiędzy zawodnikiem a Naturą uczestniczyli także pośrednio widzowie. Każdy z nich starał się uszczknąć choćby mały kawałek pożywienia rzucanego przez zwycięzcę zawodów . Podarowanie 12 1 2 Kawałki sera ofiarowywano też np. zwycięzcy w zapasach u Tuwińców. Jak pisze Ostrowskij, zawodnik próbował sera, po czym rzucał resztę jedzenia w tłum, ten zaś - chwytał je chciwie (Ostrovskij 1927, s. 159). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 209 jedzenia Naturze miało zarazem uchronić w przyszłości zawodnika (i grupę, którą reprezentował) przed nieszczęściem (zwłaszcza chorobami) i zapewnić wszelką obfitość pożywienia. Znaczenie „białego jedzenia" wyjaśnia także informacja podana przez jednego z moich informatorów, reprezentującego mongolską mniejszość etniczną - Miangatów. Powiedział on, że zapaśnicy miangaccy zanim przystąpili do walki trzykrotnie obchodzili owoo, rzucając w powietrze kawałki „białego jadła". Miało to im zapewnić wszelką po­ myślność, a także - podnieść ich chijmor . Zdaniem moich informatorów, „białe jedzenie" jest źródłem siły. Nie pochodzi ona natomiast z mięsa. Inaczej natomiast twierdzi Chabros, która pisze, że mięso, obracane w wiadrze podczas obrzędu przyzywania pomyśl­ ności (datalgá) a następnie zjadane przez uczestników ceremonii, jest noś­ nikiem energii. O resztki mięsa pozostałe po ceremonii staczano nawet walki z udziałem dzieci (Chabros 1992, s. 53, 81). W przeciwieństwie do Mon­ gołów, Kirgizi np. uważali, iż picie kumysu przed zawodami pozbawia bohatera siły, osłabia zawodnika. Eliminowano więc ten napój z diety osób przygotowujących się do zawodów. Zakaz spożycia obejmował tu również piwo (a więc inaczej niż np. u Tybetańczyków). Jak podaje Simakow, zawodnicy pili też mało wody, ich podstawowe pożywienie stanowiła nato­ miast pszenica gotowana na oleju (Simakov 1984, s. 57). Zakaz spożywania określonych pokarmów i napojów (a także inne rodzaje tabu) obowiązywał np. u Jakutów. Jak pisze Sieroszewski, „[...] przed igrzyskami «sasani» rodowi oglądali zapaśników i poznawali po oczach, po wyrazie oblicza, po twardości mięśni, kto się nie nadawał, kto grzeszył niedawno z kobietą, kto nie wstrzymywał się od wzbronionych pokarmów i napojów i takim za­ braniali walczyć, aby ludowi swemu nie zrobili wstydu" (Sieroszewski 1935, cz. 2, s. 62). Źródłem siły zawodnika może być jednak nie tylko pożywienie. Wie­ rzenia nepalskie mówią np. o przejmowaniu pewnych cech bawołów uczestniczących w corridzie z okazji święta Kumari przez towarzyszących 13 14 1 3 Mężczyzna, lat 68, materiały autorki; A Z E I A E , nr 270. Chiimor, chiimortoi, najczęściej tłumaczone jako: koń - wiatr, wietrzny koń. Mongołowie - wzorem Tybetańczyków - umiesz­ czali wizerunki skrzydlatego konia na powiewających na wietrze chorągiewkach wraz z tekstem modlitwy wierząc, że przyniesie im to szczęście. Według A. Barei, termin chiimor, chiimortoi używany jest także na określenie człowieka mającego szczęście. Chiimor to także symbol dobrego losu, pomyślności, fortuny (inf. ustna). K . Chabros natomiast podkreśla, że jeśli wspomniany termin odnosi się do sfery duchowości człowieka [jak we wspomnianym tu przypadku - I . K.S.] może być tłumaczony jako: „dobry nastrój", „radość" itp. jednakże należy dodatkowo wyjaśnić, iż oznacza to pewien rodzaj energii. K . Chabros pisze, iż termin chiimor jest trudny do przetłumaczenia (inf. pochodzi z prywatnej korespondencji). Moim zdaniem jednak, wskazanie na jego związek z energią - w kontekście cytowanej przeze mnie wypowiedzi informatora - można uznać za wyjaśnienie zadawalające. Sasani - doświadczeni, wszechwiedzący starcy cieszący się szczególnym poważaniem i autorytetem, posiadający dar jasnowidzenia, znawcy starych zwyczajów (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 61-62). 1 4 �210 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zawodom tancerzy. Jak informuje Dębnicki (1981, s. 188) tańczące „demo­ ny" rzucały się, kłuły nożem zwierzęta, piły ich krew. Duch bawołu, jego odwaga i siła wcielały się wówczas w tancerza. Wspomniana wcześniej czynność rozrzucania suszonego sera przez za­ paśników przypomina nieco zachowanie polegające na pryskaniu napojami mlecznymi (w obydwu przypadkach występuje też pożywienie zaliczane przez ludy mongolskie do kategorii białego, sakralnego). Podobieństwo to jest nie tylko zewnętrzne. Obydwie czynności pełnią bowiem funkcje magicz­ ne. U Buriatów np. najlepsi zapaśnicy otrzymywali właśnie czarkę alkoholu. I tu zwycięzca ofiarowywał nieco napoju duchom opiekuńczym, pryskając nim w różnych kierunkach. Dzielił się również alkoholem z jednym ze starców, należącym do rodu, który reprezentował zawodnik.Starzec gratulo­ wał zapaśnikowi, wypijał łyk i zwracał mu naczynie, mężczyzna zaś pił alkohol do końca i oddawał pustą czarkę. Podobnie postępowano podczas wyścigów koni. Gospodarz, do którego należał zwycięski koń kropił głowę i grzbiet zwierzęcia, następnie przełykał nieco napoju i podawał naczynie jednemu ze starców, który wypijał łyk kumysu i wygłaszał pochwalną mowę. Po jej zakończeniu - pił napój do dna (Changalov 1958, s. 520). Podział alkoholu oraz „wymiana" czarek ustanawiały czasową (obrzędową) jedność grupy społecznej, a zarazem były symbolem tej jedności. W podobny sposób można interpretować wspomniany wcześniej podział pożywienia między za­ wodnikiem, widzami i Naturą. Interesujący przykład podziału pożywienia/nagrody, a zarazem symboliczno-obrzędowego łączenia członków wspólnoty w jedno, zanotowałam u Kazachów mieszkających w ajmaku kobdoskim w Mongolii. Otóż, jak wynika z relacji jednego z informatorów, gospodarz do którego należał koń - zwycięzca wyścigu organizowanego podczas święta ku czci boga Kurmana, otrzymywał w nagrodę innego konia. O tym, z czyjego tabunu pochodził ów koń decydował jeden ze starców. W zamian za to ofiarodawca dostawał jednak od innych osób, również wskazanych przez starca, np. kozę, cielę, barana albo jagnię. Gospodarz konia, który zdobył pierwszą nagrodę wracał do jurty, zarzynał barana i zapraszał wszystkich obecnych, by jedli, ob­ darowując ich na koniec produktami mlecznymi. Również zwycięski koń obsypywany był takimi produktami . U Buriatów odnotowano ciekawy przykład dzielenia się jedzeniem z obiektem stanowiącym cel w zawodach łuczniczych, zwanych baj albo baj harban (strzelanie do baja). Nazwę baj nosił obiekt zbudowany z trzech masztów wkopanych w ziemię, znajdujących się w odległości 1-3 łuków od siebie. Górne końce masztów ściągano sznurem, wolną przestrzeń zaś wypeł­ niano darnią. Na górze znajdowały się 3 małe maszty. Na każdym z nich umieszczano kawałek darni w kształcie trójkąta, zwany „wielbłądzim gar­ bem". W przerwie przeznaczonej na posiłek łucznicy smarowali tłuszczem 15 Mężczyzna, lat 68; materiały autorki, A Z E I A E , nr 270. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 211 owe „garby". Według Dondukowa i Cyrenowa, gest ten miał znaczenie błagalne (Dondukov, Cyrenov 1960, s. 130). Spektakularny przykład podziału jedzenia między uczestników zawodów podaje Simakow. Zachowanie to jest częścią „walki o kozła". Jak pisze wspomniany autor, po skończonej walce tuszę kozła, niezależnie od tego jak bardzo była poszarpana i brudna - myto, a następnie umieszczano w kotle i gotowano. Zapraszano potem krewnych i sąsiadów, i częstowano ich mięsem. Uważano przy tym, że im więcej osób zje choćby po maleńkim kawałku koziego mięsa, tym lepiej. Mówiono bowiem: „Tego mięsa dotyka­ ły ręce ludu, to jest lekarstwo" (Simakov 1984, s. 147). Simakow podaje także, że jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził ją do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz sąsiadów. Oprócz tego mężczyzna, który zabił kozła przed rozpoczę­ ciem zawodów obowiązkowo zabierał głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg. I w tym przypadku gotował je i spożywał, dzieląc się z bliskimi. Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania są przeżytkiem ceremonii, podczas której spożywano mięso zwierzęcia totemowego lub innego obrzędu o charakterze religijno-magicznym. Jego znaczenie zostało jednak zapom­ niane (tamże, s. 147). Według L.V. Thomasa, jedzenie w sytuacji śmierci jest zachowaniem obronnym. Ma ono zanegować śmierć, służy zarazem reintegrowaniu zmar­ łego z życiem. Ożywia się go więc lub łączy z nim w posiłku. Thomas wskazuje również na udział napojów alkoholowych w biesiadach żałobnych, co - jego zdaniem - ma związek z identyfikacją żałobników ze zmarłym. Fermentacyjna natura alkoholu jest bowiem podobna do naturalnej zgnili­ zny (L.V. Thomas 1991, s. 67-68n). Przytoczona tu interpretacja odnosi się przede wszystkim do styp. W podobny sposób można jednak - jak sądzę - wyjaśnić cel spożywania pokarmów podczas współzawodnictw, zwłaszcza tych, które występują w kontekście obrzędów pogrzebowych i wypominków. Wiadomo również, że sama struktura obrzędów przejścia oparta jest - najogólniej mówiąc - na schemacie: życie - śmierć - życie, podobne są również środki służące przekazowi symbolicznych treści odnoszących się do stanu/pojęcia życia i śmierci. Na znaczącą rolę pożywienia (np. w obrzędach ofiarnych) zwracał m. in. uwagę B. Malinowski, widząc w nim „podstawowe ogniwo między czło­ wiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywieniem - traktowanym jako dowód dobrodziejstwa świata, człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, ko­ rzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił Opatrzności. Miało ono także zasadnicze znaczenie dla podtrzymania więzi między żywymi i zmarłymi (Malinowski 1958, s. 417-419). Na istnienie tego typu związków wskazuje m.in. omówiony tu podział pożywienia między zawodnikiem, Naturą i po­ zostałymi widzami zawodów oraz sposób interpretacji tego rodzaju zacho­ wań. Innym dowodem może być także występujący u niektórych ludów �212 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczaj określania uroczystości wypominkowej terminem odpowiadającym pożywieniu. U Kazachów np. rocznicowe wypominki, kończące zarazem okres żałoby, nosiły nazwę as, tj. jadło (u mniej zamożnych - kickine aš- małe jadło. Po uczcie - co jest szczególnie interesujące dla omawianej w tym szkicu tematyki - urządzano czasem zapasy i wyścigi koni (Castagne 1923, s. 250). Podobne związki zostały potwierdzone dla Kirgizów. Rocznicowe wypominki oraz rytualne jedzenie nosiły tu tę samą nazwę: aš. Ważnym elementem uroczystości wypominkowych były wyścigi koni. Jak podaje Simakow, pierw­ szy dzień ceremonii określano dosłownie jako „dzień rycia ognisk". W wyry­ tych specjalnie w tym dniu w ziemi wielu jamach rozpalano ogniska, na których następnie gotowano rytualne pożywienie (Simakov 1984, s. 140). Na zakończenie powrócę jeszcze do tytułu tej części tekstu. Przytoczony tu materiał, wskazujący na magiczną funkcję zawodów, a także - spożywa­ nia pokarmów i napojów, w tym również występujących w różnych fazach walki lub stanowiących odrębną formę współzawodnictwa, dowodzi - jak sądzę - iż organizacja igrzysk może być uznana za jeden z podstawowych warunków dostatku chleba. Jedzenie i rytualne zawody występują więc w społecznościach ludzkich nie na zasadzie odrębnych zachowań lecz jako działania warunkujące się wzajemnie. LITERATURA Abdalla M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. Agaev G . G . 1985 Azerbajdzan, [w:] igry narodov SSSR, Moskva, s. 167-174. Aganina L.A. 1964 Nepal'skaja literatura. Kratki] očerk, Moskva. Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. A n d r e e v M . S. 1953 Taaziki doliny Chuf Stalinabad. Antropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123-137. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. B a n z a r o v D. 1955 Sobranie sočinenij, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 213 B e t t e l h e i m B. 1989 Rany symboliczne. Warszawa. B i č u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obitavšich v Srednej Azii v drevnie vremena, Moskva-Leningrad, 1.1-3. Bolonev F . F . 1978 Narodnyj kalendář semejskich Zabajkalja, vtoraja polovina XIX - načalo XX v., Novosibirsk. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. Campbell J. 1968 The Masks of God, vol. 4, Creative Mythology, Dallas-Pensylwania. C a s t a g n é J. 1923 Survivance d'anciens cuites et rites en Asie centrale, „Revue d'ethnologie et des traductions populaires", s. 245-255. de C a s t e l l i Ch. 1976 Relazione e album dei schizzi sulla Georgia des secólo XVII, Tbilisi. Chabros K. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. Chang К.С. 1976 Early Chinese Civilisation, Harvard University Press. Changalov M.M. 1958 Sobranie socinenij, vyp. 1, Ulan Ude. Chudjakov I.A. 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. C u l i n S. 1958 Games of the Orient. Korea-China-Japan, Tokyo. Demidov S.M. 1962 К voprosu o nekotorych perezitkach domusulmanskich obrjadov i verovanij Jugo-Zapadnych turkmen, Trudy I I A i E A N SSSR, Serija Étnografija, Ašchabad, s. 183-219. D ę b n i c k i К. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. D i e m С. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. D o n d u k o v U.Ž., C y r e n o v B.N. 1960 Baj, Étnografičeskij Sborník, vyp. 1, Ulan Ude, s. 130-132. D ž i k i e v A. 1972 Étnografičeskij očerk naselenija Jugo-Vostočnogo Turkmenistana, Ašchabad. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obr jody dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. Elašvili V.I. 1968 Iz istorii konnogo spor ta w Gruzii. Chevsurskie skački „cchen" v prošlom i nastojasčem, „Sovetskaja Étnografíja", vol. 4, s. 104-109. 1973 Tradicii gruzinskoj narodnoj fizičeskoj kul'tury i sovremennosť, Tbilisi. E l i a d e M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. E.P. 1904 Japonia. Kraj i ludzie, Warszawa. �214 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ětnografija 1980 Ětnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiály i issledovanija), Taškent. Frederic J.C. 1971 Życie codzienne w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. 1988 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. II, t. 13, z. 2. G a l k o v s k i j N.M. 1916 Bor'ba christianstva s ostatkami jazy ces tva v Drevnej Rusi, t. 1, Charkov. Gračeva G.N. 1988 Socializacija dętej i podrostkov v tradicionnom obščestve nganasan, [w:] Tradicionnoe rorpitanie dętej u narodov Sibiři, Leningrad, s. 38-62. Grant M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de la Chine, Paris. 1926 Danses et legendes de la Chine ancienne, Paris. 1929 La civilisation chinoise, la vie publique et la vie privee, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Grumm-Gržimajlo G E . 1926 Zapadnaja Mongolija i Urianchajskij Kraj, Leningrad. G u l i k R. v a n 1935 Hayagriva. The Mantrayanic Aspects of Horse-Cult in China and Japan, Inter­ nationales Archiv für Ethnographie, Suppl. zu Bd 33, Leyde. Heesterman J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herrigel E . 1987 Zen w sztuce lucznictwa, Warszawa. Hoffmann H. 1961 The Religions of Tibet, London. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. H u m p h r e y С. 1974 Some Ritual Techniques in the Bull-Cult of the Buriat-MongoIs, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional Performing Arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Ismailova E.M. 1984 К voprosu o tancevalnom iskusstve ujgurov, [w:] Vostočnyj Turkestan i Srednjaja Azija, Moskva. Its R . F . 1960 Miao. Istoriko-étnografičeskie ocerki, Trudy Instituta Etnografii, nr 60, Moskva. I v a n o v S.V. 1955 К voprosu o značenii izobraženij na star innych predmetach kul'ta u narodov Sajano-Altajskogo nagor'ja, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vyp. 16, Moskva, s. 165-264. J o f a n N. 1977 Dawna kultura Japonii, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991a Games of Mongolům Shepherds, Warszawa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 lb 215 Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych, część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. Kagarov E . G . 1929 Sostav i proischoždenie svadebnoj obrjadnosti, Sbornik Muzeja Antropologii i Et­ nografii, t. 8, s. 152-195. Kalendarnye 1988 Kalendarnye obyčai i obr jady narodov Vostočnoj Azii. Godovoj cikl, Moskva. K a l o e v B.A. 1984 Pochoronnye obr jady i obyčai и ose tin v XVIII - načale XX v., Kavkazskij Étnografičeskij Sbornik, vyp. 8, Moskva. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kultovom značenii konnych igr v Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-242. Kister D.A. 1993 Comic Play in a Korean Shaman Rite, [w:] Shamans and Cultures, Istor Books 5, M . Hoppal, K . D . Howard (eds.), Budapest, s. 40-46. Kojiki 1986 Kojiki, czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kowalski T. 1935 Na szlakach islamu. Szkice z historii kultury ludów muzułmańskich, Kraków. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 Střelba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja, [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dolnego Vostóka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n АЛ. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej, cz. 3, Ětnograficeskie izvestija, SPb. L o b a č e v a N.P. 1986 К istor ii kalendarnych obrjadov и zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyčai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. M a l i n o w s k i В. 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M o s c a t i S. 1963 Kultura starożytna ludów semickich, Warszawa. M u c h i d d i n o v I. 1973 Obr jady i obyčai svjazannye s zemledelijem и pamirskich tadzikov Vachana i Iskašima v XIX-načale XX v., „Sovetskaja Étnografíja", vol. 3, s. 99-109. Nikitina M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Moskva. O k l a d n i k o v A.P., Z a p o r o ž s k a j a V . D . 1970 Petroglify Zabajkalja, cz. 2, Leningrad. O s t e r l o f f W. 1976 Historia sportu, Warszawa. O s t r o v s k i j P. 1927 Olennye tuvincy, „Severnaja Azija", nr 5-6. P j a s e c k i j P. J a . 1880 Putešestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostočnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. �216 Puhuel J. 1988 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hittite Athletics as Prefiguration of Ancient Greek Games, [w:] The Archaeology of the Olympics, University of Wisconsin, s. 26-31. Potanin G.N. 1883 Očerki Severo-Zapadnoj Mongolii, vyp. 4, SPb. Potapov L.P. 1928 Perez itki kulta medvedja u ałtajskich tjurok, Étnograf-issledovatel, Moskva, vyp. 12, s. 15-22. 1934 Luk i střela v šamanstve и altajcev, „Sovetskaja Étnografija", vol. 3, s. 64-76. Rachimov M.R. 1983 De ti i podrostki v afganskom obsčestve, [w:] Ětnografija detstva, Moskva, s. 89-117. Řeřich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, Warszawa. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly Í-TV, Moskva. Rubruk G. 1958 Putesestvie v vostočnye strany, [w:] Putesestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskva, s. 88-194. S a f r o n o v a Je.S. 1980 Dzenskij smech, Moskva. Š a r a k š i n o v a N. 1962 Mif o Bucha-nojone, Étnograíičeskij sbornik, vyp. 3, s. 128-137. Š a g d a r o n S.D., O č i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich bur jat, [w:] Sbornik v čest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sambuu I. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. S e d l a k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Serryus H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen 37, Wiesbaden. S h a h S.I. 1956 Oriental magic, Essex. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście łat w kraju Jakutów, cz. I - I I , Dzieła zebrane, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcjii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Snesarev G.P. 1969 Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov и uzbekov Chorezma, Moskva. S o ł o u c h i n W. 1987 Zielsko, Warszawa. Soothil W.E. 1930 The Three Religions of China, Oxford University Press. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of twice-born, London. Stein R.A. 1959 Recherches sur l'epopee et le barde au Tibet, Paris. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development 1500 B.C. - 1500 A.D., Bombay - New Delhi - Calcutta. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 217 S u c h a r e v a O.A. 1958 Tradicionnye soperničestva meždu častjami gorodov v Uzbekistáne, Kratkie Soobscenija Instituta Etnografii, t. 30, Moskva, s. 121-129. 1976 Kvartalnaja obščina pozdněfeodal'nogo go roda Buchary (v svjazi s istorijej kvartalov), Moskva. T a t a r M. 1971 Zur Frage des Obo-Kultes bei den Mongolen, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, t. 24, fasc. 3. Budapest, s. 301-320. T h o m a s L.-V. 1991 Trup, Łódź. T h o m a s P. 1975 Hindu Religion, Customs and Manners, Bombay. Titov E. 1924 Końskie bega v vostočnom Zabajkale, „Sibirskaja Živaja Starina", vyp. 2, s. 38-54. T o k a r s k i S. 1989 Sztuki walki. Ruchowe formy ekspresji fdozofii Wschodu, Szczecin. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Troščanskij V.F. 1902 Evoljucija černoj very и jakutov, Kazań. Tum Li-Ch'en 1965 Annual customs and festivals in Peking, Hong Kong. T u r n e r V.W. 1969 The Ritual process, London. Ulanov A.I. 1974 Drevnij folklor bur jat, Ulan Ude. Urai-Kehálmi K. 1974 Nekotorye foVklornye dannye o roli luka i střely v svadebnych obr jadach, [w:] Issledovanija po vostočnoj fdologii, [w:] К 70-letiju professora G.D. Sandfeeva, Moskva, s. 256-260. Urazmova R.K. 1977 Narodnyj prázdník sabantuj u tatar, „Sovetskaja Étnografija", vol. 1, s. 94-100. V a l i c h a n o v Č.Č. 1985 Sobranije sočinenij v pjati tomach, Alma Ata. V a s i l e v B.A. 1948 Medvežij prázdník, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 78-104. Vasilev L.S. 1989 Problemy genezisa kitajskoj mysli, Moskva. Veselovskij N.I. 1917-1920 Rol' střely v obrjadach i ее simvoličeskoe značenie, Zapisko Vostočnogo Otdelenija R A O , vyp. 25, s. 273-292. Viktorova L . L . 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Vjatkina K.V. 1960 Mongoly, Moskva. W a s i l e w s k i J.S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń (II), „Teksty", R. 8, z. 4, s. 58-S4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. �218 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Zelenin D . K . 1929 Tabu slov u narodov, Vastočnoy Europy i Severnoj Azii, Sobornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii, t. 8, Leningrad, s. 1-151. 1934 Religiozno-magičeskaja funkcija folklornych skazok, [w:] S.F. Oldenburgu, Lenin­ grad, s. 215-240. Ž o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukcej i éskünosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS PART II Summary This is the continuation of the paper published in vol. 37:1993, n 1. Basing on data from literature on Asiatic cultures and own field researches in Mongolia the author studies the attitudes and behavious of the participants of traditional games and contests in Asia assuming the magical functions of competitive behaviour. To prove it she points at the folk beliefs associating games and contests with fertility, powers of Nature, with arousing natural energy etc. It is aJso believed that magical powers of competitions protect against evil powers. Destroying black powers, those magical acts are supposed to open way for good fortune and to ensure successful existence to people. Different forms of contests and games have the same meaning in common. Magical function is attributed to the movement itself, as well as to all kinds of sounds accompanying games (music, exclamations, clapping hands, chorus of praise, prayers, invocations etc). They are meant to support other acts of the competition. All are supposed to have magical power. At the same time the game as a whole and each of its elements are the symbols of liminal situation and transformation. More detailed analysis of this aspect can be found in Part I . Another element endowed with meanings is the food eaten by the competitors according to the rules of ceremony. The author's interpretation explains the food as one of the links in the circulation of energy among the levels of Universe, contributing to stimulation of animat­ ing powers. Ceremonial meals have also integrative functions - uniting all the living and dead members of community, humans together with supernatural beings. In many cases magical function of contest is reinforced by other symbolic acts: sexual gestures, imitation of the movements of animals and birds, nakedness of the competitors, untying of knots, and the use of particular requisites: earthenware, stones, weapon etc. In some of the records cases of deliberate killing of the contestants (men or animals) have been mentioned. The author explains such acts in terms of their magical meaning: death is a sacrifice, a precondition for regeneration of life. Contest can be also conceived as a form of gift for supernatural beings and powers. The gift is supposed to entertain them. It is believed that joy and amusement of deities contribute to well-being of people, to hope that supernatural beings would feel oblidged to reciprocate and fulfill the wishes of the group holding the contest. The group usually means either descent group or local community. The result of competitions determine their good or bad future. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e94b11df01e6670c1450179373a5c1ac.pdf d680414bb333c7d7538936bdbf716eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1437 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.241-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antropologiczna opowieść , Instytut Kultury, Warszawa 1994, ss. 184, il. 18 ; Dla kogo została napisana ta książka i jakiemu celowi ma ona służyć? Mimo intrygującej okładki i takichż tytułów rozdziałów na pewno nie jest ona przeznaczona dla przeciętnego czytelnika. Nie jest to lektura lekka i popularna, nie tylko w swej części pierwszej zatytułowanej „Powaga", ale także w części drugiej pt. „Zabawa". Jak mówią autorzy we „Wstępie", jest to próba zaprezentowania pewnej wizji antropologicznej refleksji nad kul­ turą, jednej z możliwych i nie pretendującej do miana uniwersalnej. Autorzy podzielili czas istnienia antropologii na dobę modernizmu i postmodernizmu (co wydaje się wielkim uproszczeniem) i w ramach tych dwóch „epok" charakteryzują postawy antropologa w stosunku do badanej rzeczywistości. Jest to, jak powiedział poeta, „przyglądanie się własnemu przyglądaniu", refleksja nad widzeniem świata przez antropologów różnych orientacji, jed­ nak zawsze sprowadzonych do modeli widzenia świata tych dwóch okresów, co w pewnym sensie zamazuje cechy charakterystyczne różnych kierunków, szczególnie w dobie modernizmu która to doba charakteryzowana jest głów­ nie przez orientacje egzystujące w etnologii polskiej. Postmodernistyczne spojrzenie ilustrowane jest natomiast przede wszystkim poglądami i tezami antropologów anglosaskich. Ich spojrzenie na kulturę i człowieka bardzo ściśle wiąże się ze współczesnymi kierunkami filozoficznymi. Poglądy te można by określić jako pewne zmaganie i próbę okiełzania wszech­ ogarniającego nauki o człowieku (tak przynajmniej można by sądzić z relacji autorów) relatywizmu i dekonstrukqonizmu. Przy tym wszystkim interesują autorów problemy, „przed jakimi staje badacz kulturowej obcości w mo­ mencie, gdy nie przymyka oczu na teraźniejszość, gdy wytrąca się z utartego szlaku rozumowania, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna jego rola jako antropologa naukowca. O tym mówi drugi aspekt rozważania, który spro­ wadza się do „pokazania, co dziś antropolog może dojrzeć w kulturze pozbawiwszy się swej uprzywilejowanej pozycji obiektywnego obserwatora. Antropolog współczesności chcąc nie chcąc jest też uczestnikiem zjawisk, o których wypowiada się w trybie naukowym. Dzieje się tak szczególnie, gdy przedmiotem zainteresowań czyni kontekst mu najbliższy czyli to, co go �242 RECENZJE I OMÓWIENIA bezpośrednio otacza. Okazało się, że tym, co decyduje o swoistości i atrak­ cyjności antropologicznego widzenia kultury nie jest przedmiotowo potrak­ towany zakres zainteresowań, ale raczej sposób stawiania pytań do tej kultury się odnoszących" (s. 13). Szczegółowe omówienie poglądów anglo­ saskich uczonych Rorty'ego i Geertza stawia nas wobec problemu etnocentryzmu wykraczającego poza problemy naukowe i mającego ważkie znacze­ nie w życiu społecznym. Szczególnie w rzeczywistości amerykańskiej rzutuje on na ustosunkowanie się do mniejszości, przede wszystkim do Indian. Rorty dostrzega znaczny wpływ antropologów na to, jak wyglądała ich sytuacja w Ameryce XIX-wiecznej i jak wygląda obecnie. Antropologowie doby modernizmu traktowali krajowców i ich kultury jak „zamknięte mo­ nady, do których wstęp mają jedynie wtajemniczeni... Podkreślanie odmien­ ności, niewspółmierności, całościowości, rytualizacji itd. kultur tzw. prymi­ tywnych jeszcze bardziej te kultury marginalizowało" (s. 93). Inaczej jest dziś, gdy - jak mówi Rorty - kultura liberalna narzuciła antropologom nową rolę. Mają oni rozszerzać „horyzonty własnego społeczeństwa, po to choćby, by demokracja liberalna mogła wypełnić swoje moralne zadanie: harmonijnie połączyć i pogodzić zróżnicowanie i uniwersalność" „Rolą antropologów jest « produkowanie » coraz większej liczby koneserów zróżni­ cowania, podobnie, jak to czynią na swój sposób historycy, pisarze i dzienni­ karze" (s. 95). Odrzucając istnienie transkulturowych, uniwersalnych war­ tości i kryteriów racjonalności, Rorty proponuje anty-antyetnocentryzm. Zakłada bowiem, że „jeśli badacz nie jest w stanie odwołać się do neutral­ nych kryteriów, nieuchronnie grozi to irracjonalizmem i/lub etnocentryzmem, a one spaczają w istotny sposób prawdziwy obraz analizowanego wycinka rzeczywistości. W miejsce tej teorii anty-antyetnocentryzm proponu­ je rodzaj filozoficznej terapii, której jedynym celem jest wskazanie na prak­ tyczną przewagę instytuqi liberalnych w umożliwianiu jednostkom i kultu­ rom «dawać sobie radę», bez wtrącania się w prywatność innych, bez wchodzenia w konflikt z pojęciami dobra innych ludzi. Nie relatywizm, nie « obiektywność» transkulturowa, ale etyczna propozycja i zachęta. Być może jest to najlepsza rzecz, jaką ludzkość może zrobić." (s. 96). Geertz widzi jednak niebezpieczeństwo w traktowaniu mniejszości jako równoprawnych członków społeczeństwa bez dostrzegania ich wieloaspektowej odrębności. Alkoholizm i pijaństwo wśród Indian Południa i Zachodu Stanów Zjedno­ czonych wymagają uwzględnienia kontekstu plemiennego, sytuacji destrukcji tradycyjnej kultury, jakiej doświadczyli tubylcy (s. 92). Wielu intelektua­ listów świata zachodniego jest przeciwnych włączaniu się Latynosów czy Indian w świat cywilizacji amerykańskiej. Uważają, że powinni oni zachować własną odrębność językową i kulturową. Wiemy, że nie jest to pogląd nowy. Przed zbyt szybką akulturacją w Afryce przestrzegał Bronisław Malinowski. Jeśli idzie o Indian, to przypomina się opowieść o rozbitym kubku Indianina z Wzorów Kultury Ruth Benedict mówiąca, jak delikatną sprawą jest udzie­ lanie owym „innym" kulturowo mniejszościom dobrodziejstw cywilizacji. �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Ten dylemat spojrzenia na inne kultury tak wiele znaczący w życiu społecznym ma też swój odpowiednik w badaniach naukowych prowadzo­ nych przez antropologów. Przeciwstawieniu: swój - obcy, my - oni, tkwią­ cemu w założeniach i metodzie badawczej, poświęcają autorzy wiele miejsca w swej pracy. Tutaj wspierają ich rozważania filozofów, „metafizyka Innego", Levinasa i „możliwość Innego" - J. Derridy. Podaje ona w wąt­ pliwość możliwość poznania bowiem, kiedy podmiot wykracza poza siebie „ku temu, co napotyka w świecie, rozpoznaje zawsze samego siebie." Jest tak zawsze, gdy chcemy poznawać, jest to więc sytuacja nieodłącznie przypi­ sana losowi antropologa - chcąc czy nie, musi on zawładnąć swoim, innym, kiedy pragnie go ująć w pojęciowe ramy reprezentacji." (s. 50). Wprawdzie autorzy nie uważają za zasadne odwoływanie się antropologa do tej filozofii, widzą jednak współzależność tych rozważań z rozterkami badaczy antropo­ logów borykających się z problemem," jak uniknąć zarówno etnocentryzmu, jak i - symetrycznego względem niego relatywizmu [...], jak rozumieć inność kulturową bez redukowania jej do ram kultury naszej, jak zachować odmienność innych ludzi, odmienność dzięki której inny pozostaje innym, nie przechodząc przez «filtr» procesu zrozumienia?" (s. 52). Modernistycz­ na relacja: podmiot poznający - przedmiot poznania została w postmoder­ nizmie zakwestionowana (s. 44). „Na gruncie antropologicznym pojawia się powszechnie postulat, iż pierwej należy oswoić naszą własną kulturę i po­ znać ją w taki sposób, jakby to była kultura w rzeczywistym sensie inna, 0 statusie tej inności analogicznym, jaki przydawano dotąd kulturom prymi­ tywnym. Chodzi o to, by zachować inność zarówno w nas samych, jak 1 dotychczasowych innych, by w rezultacie dotrzeć w rejon wyższy ponad różnice" (s. 44). Wszystkie omawiane przez autorów teorie mówią o wzajem­ nym powiązaniu i oddziaływaniu na siebie badacza i badanego, a ściślej dwóch poznających się podmiotów. Autorzy prezentują nam również przeniesioną z filozofii na grunt nauk antropologicznych metodę dekonstrukcji. Jak twierdzą oni, nie jest to burze­ nie całkowite dotychczasowych konstrukcji myślowych, ale ich przebudowa, wykazanie ich ograniczenia i sprzeczności, ale jednocześnie przejęcie tego, co jest pozytywne. „[...] Dekonstruowanej opozycji nie odrzuca się, ale za­ chowuje «w planie myslowym», aby posługiwać się nią w rozumowaniu, a w końcu niejako się ją przywraca po dokonaniu odwrócenia nadającego jej odmienny status i znaczenie". Za prekursora tej metody w naukach antro­ pologicznych jest uważany przez Deridę Claude Lěvi-Strauss (s. 64-65). Z rozważań tych płynie dość pesymistyczny wniosek, że wszystkie zało­ żenia teoretyczne, z jakimi przystępujemy do badań kultury są konieczne i nieuniknione, ale jednocześnie stanowią one balast przeszkadzający na­ szemu rzeczywistemu wniknięciu w tę badaną kulturę (s. 68). To podejście dekonstruuje również przeświadczenie o możliwości zwierciadlanego odbicia świata w umyśle badacza. W swej książce Mirror for Man wydanej w 1949 r. amerykański antropolog C. Kluckhohn uważa za rzecz oczywistą, że owo �244 RECENZJE I OMÓWIENIA zwierciadło , jest trwałe, obiektywne i nigdy nie podlega rozbiciu; możemy nie zgadzać się co do interpretacji zwierciadlanego obrazu innych konwencji kulturowych, ale przecież nie będziemy negować, że lustro oddaje wiernie rzeczywistość, że ją odbija." W 1982 r. ukazuje się książka Jay'a Ruby'ego A Crack in the Mirror, w której stwierdza on, że „nie ma żadnego zwierciad­ ła, rozpadło się ono na szereg drobnych odprysków. Nie warto w ogóle do niego powracać, ponownie je mozolnie składać, gdyż byłoby to złożenie wyrażające kolejną obiektywistyczną iluzję. Byłby to powrót naszego zwierciadła, przez nas złożonego" (s. 38-39). Ani Ruby, ani współautorzy wzmiankowanej książki nie popadają jednak w pesymizm. Uważają oni, że „to co stworzyło rzekomo niezmienne i trwałe zwierciadło adekwatnego przedstawienia świata, którego wyrazem były przezroczyste opisy innych kultur, jest wytworem naszej kultury." Kolory tego obrazu wyprodukowali sami antropologowie „tworząc dyscyplinę i formułując poznawcze ideały nauki mierzącej się ze światem różnic i podobieństw ludzkiej kultury. Te kolory to miara porządkująca wszelkie społeczeństwa, dzięki której można je w ogóle porównywać lub kontrastować. Lustro [...] jest w istocie swej partykularystyczne, historycznie zmienne i stanowi w tym sensie iluzję obiektywności. Ta iluzja ma swoje źródło w filozofii, a została przejęta na własny użytek przez antropologię i «wywieziona» poza nasz świat po to, by poznać to, co inne, egzotyczne, ale co zwierciadło to zawsze jest w stanie wiernie uchwycić - jak to zwierciadło. Antropolog miał tylko opowiedzieć, co w nim zobaczył, uporządkować obraz i zaprezentować profanom" (s. 39). Na tle tych rozważań przyglądają się nasi autorzy etnologii polskiej w ostatnich dziesięcioleciach. Spoglądają na nią dość krytycznie cytując słowa C. Geertza: „antropologia często zanika, ale niekoniecznie często się odradza" (s. 54). Właśnie te słowa odnoszą się, według nich, do polskiej etnologii. Sądzą, że ona „nie jest nauką o wyłanianiu się kultur, o ich dynamice, lecz wiedzą o kulturach zanikających" (s. 54). „Pojęcie kultury [...] jest pojęciem skierowanym ku obyczajom i tradycji, które należy chronić od zapomnienia, gdyż od zagłady uchronić się nie da. Etnologia w Polsce to nauka o ginących, zanikających elementach dziedzictwa kulturowego [...] Etnologia polska skazała się na peryferyjność własnych zainteresowań, od­ wróciła od «zywych stanów kultury». Stąd odbicie w niej dyskusji, o których staramy się w tej książce nieco powiedzieć jest znikome, żeby nie powiedzieć żadne [...] Najgorsze jednak, co mogłoby spotkać naszą dyscyplinę w jej krajowym wariancie, to utrata poczucia rzeczywistości, czego mamy już symptomy" (s. 55). Dalej podnoszą autorzy problem mityzacji takich pojęć jak: „tradycja", „kultura ludowa", „kultura tradycyjna" i sygnalizują, „w jaki sposób podstawowe założenia wynikające z przyjętego przez bada­ cza sposobu rozumienia kultury mogą, « ustawiać » sam sposób podejścia do zagadnienia tradycji"; „[...] praktyka etnograficzna trwa siłą własnej inercji" (s. 73) [...] „Oskar Kolberg zapisywał tysiące stron, a za nim i przed nim inni wizerunkiem wsi spokojnej, wesołej, rozśpiewanej, ale i tajemniczej" (s. 78). �245 RECENZJE I OMÓWIENIA Tymczasem „kultura dla antropologii nie jest już dziś - jak mówiliśmy - jakąś tradycją, którą koniecznie trzeba ocalić od zapomnienia, lecz jest zbiorem kodów, ideologii i artefaktów, które poddają się twórczym i kry­ tycznym przetworzeniom" (s. 110). Wydaje się jednak, że obraz polskiej etnologii przedstawiony przez autorów jest zbyt jednostronny i że oni sami ulegli mityzacji. Poczynając od Kolberga. Pisał on o tym, co współcześnie widział na polskiej wsi i w wielu miejscach jego opracowań spotykamy się z konstatacją zmian zachodzących już wówczas na wsi, przenikającym wpływom miasta, zanikania tego, co tradycyjne. Nigdy nie twierdził on, że kultura chłopska jest czymś stałym i niezmiennym. A jeśli idzie o naszą etnologię ostatnich dziesięcioleci to już w żadnej mierze nie można przyjąć tezy, że zajmuje się ona tylko ginącymi elementami dziedzictwa kulturowego. Wystarczy przyjrzeć się monografiom, takim jak Kurpie - Puszcza Zielona czy Stare i Nowe Siołkowice, a także pracom ukazującym się w serii Biblioteki Etnografii Polskiej - M . Biernackiej, W. Paprockiej, J. Kucharskiej czy pracom publikowanym w Zeszytach Etnograficznych UJ, by stwierdzić, że procesy przemian, zagadnienia tworzenia się nowych kształtów kultury wiejskiej nie są naszym etnologom obce.. Nie mówię już o „Polskiej Sztuce Ludowej" czy „Literaturze Ludowej", bo tu może istotnie wiodą prym nie etnologowie. W każdym razie uważam, że owe „żałobne lamenty" nad polską etnologią są nieuzasadnione. Autorzy próbują wskazać wyjście ze „ślepego zaułka", w jakim - według nich - znalazła się nasza dyscyplina. Jako na niewykorzystane, a warte uwagi pole zainteresowań, wskazują na kulturę masową oraz na zagadnienie kiczu, które to problemy dość obszernie oma­ wiają, wkraczając tu zresztą na obszary innych dyscyplin. Ostatni rozdział zatytułowany „Fin de siécle" jest jakby przedstawieniem historycznych korzeni dzisiejszych ideologii. Ideologia oświeceniowa zrodziła libertynizm burzący ustalony porządek rzeczy, on kształtuje porządek epoki. Autorzy starają się uchwycić podstawowe rysy libertynizmu z antropologicznego punktu widzenia. Choć trudno jest ustalić ścisły związek tego rozdziału z całością książki, można wnioskować, że autorzy chcą wykazać analogie „fin de sieďu" z końcem naszego stulecia. W zakończeniu autorzy próbują tchnąć optymizm w czytelni­ ka poetyckim stwierdzeniem: „Antropologia współczesności nie musi dostoso­ wywać się do nowej rzeczywistości, ma swoje tropy i kanały opowieści, które staraliśmy się pokazać. Nie musi omijać rzeczy ułomnych czy zdegradowanych: rozgląda się po teraźniejszości i patrzy w przeszłość - nie boi się przyszłości. Nic to, że popada w sidła tradycji, którą rehabilituje, choć przeszłość się dziś ujednolica w stereotypowe wyobrażenia o niej samej: nie boi się końca historii, to jej urok. A więc snuć się będzie dalej antropologiczna opowieść" (s. 164). A na skrzydełku książki napisano: „Gdyby nie było kultury, nie byłoby antropologii, a gdyby nie antropologia inaczej z pewnością widzielibyśmy kulturę i inaczej sobie o niej opowiadali." Teresa Karwicka �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszub­ skiej w Polsce i Kanadzie, Łódź 1993, ss. 136 Recenzowana książka jest wynikiem wieloletnich badań, przemyśleń i pracy Autorki, która w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przeby­ wała wśród Kaszubów Bytowskich - w samym centrum niewielkiego areału, jaki zamieszkują w Polsce, a następnie wśród kaszubskich osadników na terenie Kanady w parafii Wilno. Przedmiotem zainteresowań stały się rodzi­ ny rolnicze i chłoporobotnicze identyfikujące się co najmniej od 3 pokoleń z kaszubską grupą etnograficzną, kultywujące rodzime tradycje językowe i kulturowe. W tych różniących się strukturą społeczno-zawodową środowi­ skach Autorka starała się uchwycić stosunek ludzi do tradycji, ocenę i war­ tość, jaką dla nich przedstawia poprzez poznanie zachowań, opinii, sądów, poglądów, sposobów myślenia. Dla zgłębienia tych problemów starała się też wniknąć w genealogie, życiorysy i wydarzenia z przeszłości, które zawa­ żyły na poglądach i postawach życiowych badanych rodzin i mogły wpłynąć na ich obecny stosunek do tradycji. Nieodzownym działaniem w poszukiwaniu tożsamości kulturowej tu­ tejszej ludności było ustalenie modelu współczesnej rodziny kaszubskiej i porównanie go z przyjętymi dotychczas systemami w skali regionu, a nawet kraju również w perspektywie dziejowej, na ile to oczywiście było możliwe. Dopiero w tak szeroko zakreślonej perspektywie można poznać mecha­ nizmy, jakie współdziałają w przekazywaniu tradycji. Warto w tym miejscu podkreślić, że nie jest to sprawa prosta i łatwa do uchwycenia, w przeciwień­ stwie do zjawisk materialnych i społecznych. Problem tożsamości wiąże się bowiem ze sferą świadomości, a zjawiska z otaczającego świata, wynikające z działalności człowieka, są tylko zewnętrznym tego przejawem i potwier­ dzeniem. Wskazują na to wyniki badań również innych autorów zajmują­ cych się problematyką stosunków etnicznych oraz zagadnieniem „swoi" i „obcy", np. na Górnym Śląsku (K. i J. Wodzowie, K. Łęcki, P. Wróblew­ ski, M.G. Gerlich, E. Kłosek i inni). Autorce omawianej pracy chodziło przy tym o sięgnięcie w najgłębsze pokłady jestestwa, a zarazem o określenie autorytetów uwzględnianych zarów­ no w obrębie rodziny, jak też w kręgach krewniaczo-sąsiedzkich. Aby dotrzeć do sedna problemu należało pokonać wiele przeszkód i barier wynikających z życiowej sytuaqi Kaszubów. Przez wiele pokoleń żyli oni bowiem w różnych układach społeczno-politycznych, które nie były obojętne dla procesu kształto­ wania się świadomości narodowej oraz poczucia odrębności językowej, kulturo­ wej i religijnej jednostek oraz całej polskiej zbiorowości tego regionu. Okres stanowiący historyczne tło dla problemów poruszanych w pracy sięga połowy ubiegłego wieku. W części pierwszej Autorka uwzględnia sytuację kształtującą się w centrum i na peryferiach kaszubskiego obszaru językowego, tj. na terenie Polski, a w części drugiej - wśród ludności kaszubskiej żyjącej w diasporze, konkretnie w parafii Wilno na terenie Kanady. Kulturę regionalną �247 RECENZJE I OMÓWIENIA ukazano tutaj najpierw we wsiach ziemi bytowskiej, poprzez pryzmat uwarun­ kowań i przebiegu procesów identyfikacji kulturowej, sytuacji społeczno-prawnej, życia rodzinnego, życia religijnego, języka etnicznego oraz stosunku Kaszubów do własnych i obcych wzorów kulturowych. W części drugiej natomiast treści te wzbogacono jeszcze o informacje na temat przebiegu procesów osadniczych w nowej ojczyźnie i życia na farmach - obrazujące łącznie procesy adaptacji do nowych warunków gospodarczo-społecznych w Kanadzie. Szerzej też został tutaj omówiony stosunek do własnych i obcych wzorów kulturowych. W procesie identyfikacji kulturowej uwzględniono bowiem wyobrażenia i stosunek do kraju przodków, tworzenie się organizacji parafialnej, zastępowanie kaszubskiej tradycji regionalnej elementami polskiej tradycji narodowej oraz innowacje kulturowe. Zakończenie odnosi się wyłącznie do części I I pracy i jest odpowiedzią na pytanie, co przyczyniło się do utrzymania świadomości i tożsamości kulturowej Kaszubów żyjących w diaspo­ rze. Na pierwszym miejscu Autorka wymienia religię (katolicką), dalej język, w mniejszym stopniu tradycje obrzędowe, które ustępują obecnie miejsca tradycjom historycznym i patriotycznym własnego narodu. Nieco inaczej wygląda to obecnie w Polsce, na terenie kaszubskiego obszaru językowego, różnicującego się na strefę peryferyjną i centralną Kaszub. Tutaj różnice te powodują „odmienne możliwości rozwoju gospodarczego i społeczne­ go oraz różne losy historyczne w dwudziestoleciu międzywojennym". Praca byłaby pełniejsza, gdyby konkluzje wynikające z treści obydwu części porównano ze sobą, uwzględniając także opinie Kaszubów miesz­ kających w Polsce na temat swych ziomków w Kanadzie i vice versa. Otwarta pozostała także kwestia, czy i jakie elementy kultury kaszubskiej przenikały do sąsiednich i współzamieszkujących obcych grup etnograficz­ nych, zarówno w Polsce, jak w Kanadzie i jaki był ich odbiór Kaszubów. Być może obraz tożsamości tej grupy byłby przez to bardziej wyrazisty, mobilizujący samookreślenie i identyfikację. Tym niemniej w obecnym wy­ daniu praca jest równie interesująca i stanowi cenny wkład do poznania czynników i przyczyn wpływających na stopień świadomości społecznej oraz kultury jednej z grup etnograficznych żyjących na polskim pograniczu, a także w obcym jej środowisku dalekiej Kanady. Barbara Bazielich Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Wydawnictwa Fundacji „Histo­ ria pro Futuro", Rozprawy, tom I I I , Warszawa 1992, ss. 295, mapa 1 Omawiana tu książka wybitnego znawcy kultury cygańskiej, będąca jego rozprawą habilitacyjną, wyraźnie różni się od wcześniejszych prac tego autora. Inna jest przede wszystkim jej podstawa źródłowa, pojawia się też w niej wiele nowych pytań badawczych. Autor tak pisze o tym we „Wstępie": �248 RECENZJE I OMÓWIENIA „W dotychczasowej swojej pracy posługiwałem się głównie materiałami etno­ graficznymi. Jednakże coraz częściej powracała myśl, że weryfikacji wymaga także wiedza historyczna, że jest to nawet być może jedno z najpilniejszych zadań dla tych, którzy zajmują się Cyganami. Rozwój nauk społecznych, fakt, że Cyganami zaczęli się interesować także zawodowi antropolodzy i etnolodzy [...] pozwolił nie tylko pełniej opisać, ale i lepiej zrozumieć wiele kwestii. Często jednak to, co wynika z analizy etnologicznej, nie wiąże się z tym, co zdaje się wynikać z wiedzy historycznej. To skłania do wniosku, że należałoby pogłębić badania historyczne i źródłowe, sprawdzić stan wiedzy i to nie tylko w odniesieniu do Polski. Dlatego właśnie zająłem się weryfikacją bazy historycznej, powrotem do źródeł i do podstawowych dla cyganoznawstwa pytań, by mieć obraz przeszłości bliższy prawdy, a zarazem lepiej zrozumieć to, co wynika z materiałów etnograficznych i szukać wyjaśnień także tych zjawisk i procesów, które obserwujemy współcześnie." (s. 2) Tych kilka zdań określa nie tylko cel pracy lecz również stosunek autora do wcześniejszej literatury przedmiotu i w związku z tym wymaga wyjaśnienia. Literatura cyganoznawcza, choć bardzo obfita, była do niedawna jeszcze efektem fascynaqi Cyganami nie podbudowanej zazwyczaj niezbędnym do prowadzenia poszukiwań naukowym przygotowaniem. To, co przez całe dziesięciolecia pisano o Cyganach było, jak zauważa L. Mróz, obciążone „wyjątkowo dużym procentem błędu, uproszczonych sądów, interpretacji nie mających uzasadnienia, powierzchownych informacji lub zupełnych fantazji" (s. 1). Tak więc ten „powrót do źródeł" jest w przypadku wielu kwestii związanych z genezą i historią Cyganów po prostu koniecznością, a ostrożność z jaką autor korzysta z prac swoich poprzedników, jak będziemy mieli możność przekonać się, jest w pełni uzasadniona, bo choć od kilku lat „Cyganie, ich geneza i kultura znaleźli się w polu zainteresowania zawodowych antropolo­ gów, także historyków" (s. 1), to i im zdarza się jeszcze bezrefleksyjne powielanie zdań niegdyś przez kogoś z uczonych wypowiedzianych. Ten „powrót do źródeł", o którym pisze autor, dokonywał się w jego pracy kilkoma drogami: przez krytyczną analizę literatury dotyczącej genezy i historii Cyganów, co w niektórych wypadkach było próbą dotarcia do źródeł w tych pracach wykorzystanych, przez szeroko zakrojoną kwerendę archiwalną mającą na celu poszukiwanie nowych źródeł, a prowadzoną w ramach problemu węzłowego „Cyganie w Polsce" w archiwach polskich i litewskich i wreszcie drogą badań terenowych, w czasie których autor starał się zgromadzić zachowane w ustnej tradycji dwu grup społecznych Indii, uważanych dość powszechnie za protoplastów Cyganów, przekazy o ich własnej przeszłości i pochodzeniu. Poszukiwań źródłowych na taką skalę nie prowadził żaden z uczonych zajmujących się tą problematyką. Problem genezy i historii Cyganów pojawia się jako jeden z głównych kierunków poszukiwań naukowych Lecha Mroza już od dawna. Obszernie został potraktowany w książce o Cyganach z lat siedemdziesiątych, przewija się i w późniejszych artykułach. Powraca jako jedno z zagadnień wiodących �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy autor wraz z grupą studentów roz­ poczyna poszukiwania przodków Cyganów w północno-zachodnich Indiach. Podjęcie przez L. Mroza tego problemu wiązało się z głęboką świadomością jego złożoności i trudności związanych z jego rozwiązaniem. Krótki przegląd treści książki może o tych trudnościach dać jedynie przybliżone wyobraże­ nie. Zaczynają się one już w momencie próby określenia przedmiotu badań, gdyż - jak stwierdza sam autor - „słowo Cyganie jest terminem o znacznej pojemności i niezbyt ustalonych granicach: określa rozmaite, czasem z grun­ tu odmienne społeczności" (s. 4). Wyjaśnieniu problemów terminologicz­ nych poświęca L. Mróz cały rozdział pierwszej części pracy, konkludując ostatecznie, iż jej przedmiotem „są Cyganie właściwi, ci, których przodkowie wyszedłszy z Indii przemierzyli Iran i Bizancjum i od XIV stulecia reje­ strowani są w kronikach i literaturze europejskiej i których drogi prowadziły także do Ameryki i Australii" (s. 13). W kolejnych rozdziałach autor zajmuje się hipotetycznymi przodkami Cyganów, sporem wokół ich wyjścia z Indii, najdawniejszymi źródłami do ich dziejów, kwestią migracji Cyganów na kontynencie europejskim i ich przyczynami. Następnie omawia postawy wobec przybyszów w różnych krajach Europy, wyjaśnia pochodzenie nazw „Egipcjanie" i „Roma", pisze 0 początkach prześladowań Cyganów w Europie i próbach biblijnego ich uzasadnienia, ich wizerunku w źródłach z XV i X V I w. i zmianach za­ chodzących w postawach wobec Cyganów w krajach Europy w wiekach następnych. Dalsze rozdziały (część VI) poświęcone są dziejom Cyganów w Polsce od X V w. aż po I I wojnę światową i praktyce społecznej wobec nich. Część pracy wyraźnie różniąca się od poprzednich, historycznych, stanowią trzy „komentarze etnologiczne" dotyczące więzi społecznych, nie­ spójności wierzeniowo-religijnej i rozmaitości materialnych form egzystencji Cyganów. Zwięzłe „Zakończenie" zawiera sformułowane w kilkunastu pun­ ktach konkluzje. Uzupełniają pracę trzy suplementy: pierwszy poświęcony Bandżara i Gadulia Lohar, grupom społecznym z północno-zachodnich Indii jako hipotetycznym protoplastom Cyganów, drugi traktujący o węd­ rówkach grup Cyganów w XV i X V I w. pod wodzą tzw. książąt i baronów cygańskich, trzeci zawiera kilkanaście dokumentów z X V - X V I I I w. dotyczą­ cych Cyganów w Polsce, pochodzących z XIX-wiecznej pracy J. Daniłowicza oraz z archiwów w Krakowie, Olsztynie i Wilnie. Jedną z kwestii podstawowych, dotychczas nie rozwiązanych i budzących wśród badaczy największe spory, jest pytanie o rejon Indii będący prakolebką Cyganów i o to jakie grupy społeczne dały im początek. Istnieje na ten temat wiele hipotez i jak wykazuje to autor, niemal wszystkie są równie mało udokumentowane. Szerzej zajmuje się L. Mróz jedną z nich - dość popularną we współczesnym cyganoznawstwie tezą o związku Cyganów z wędrownymi kowalami - Gadulia Lohar i handlarzami bydła 1 soli - Bandżara. Obu tym grupom poświęca autor sporo miejsca w roz­ dziale o przodkach Cyganów oraz obszerny suplement. Te partie książki �250 RECENZJE I OMÓWIENIA L. Mroza, a zwłaszcza suplement należą do najbardziej oryginalnych i chciał­ bym jeszcze do nich wrócić. Spory wywołuje również kwestia, kiedy przodkowie Cyganów opuścili Indie i jakimi drogami dotarli do Europy. Wprawdzie dzięki badaniom językoznaw­ czym dokonano pewnych istotnych ustaleń, ale nie są one dokładne. Zdaniem L. Mroza, początek tej wędrówki miał miejsce w X I w. i wiódł m.in. przez Armenię, Bizanqum, do krajów Europy południowo-wschodniej. Dane języko­ znawcze wskazują, że przodkowie Cyganów stosunkowo długo przebywali na terytorium Armenii. Czy były to ziemie Armenii właściwej czy też armeńskiego królestwa Rubenidów w Cylicji, tego wobec braku jakichkolwiek poza języko­ znawczymi źródeł, nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Pewne wątpliwości budzą rozważania dotyczące pierwszej wiadomości o Cyganach, pochodzącej z X I w. Za G. Soulisem, jednym z tych profe­ sjonalnych badaczy Cyganów, których autor pracy obdarza większym zaufa­ niem, powołuje się on na źródła gruzińskie z tego okresu, a m.in. na Kronikę Iberii. Tytuł przytoczony został w tłumaczeniu, ale jest to prawdopodobnie Matiane Kartlisa, jedna z części zbioru gruzińskich kronik - Kartlis Cchowreba. Jak się wydaje, Soulis okazał się tu niezbyt wiarygodny, bo w akademickim tłumaczeniu tej kroniki na język rosyjski {Matiane Kartlisa, Tbilisi, 1976), brak opisu wydarzeń w parku Filopati w Konstantynopolu, który miał zawierać ową wzmiankę o Cyganach. Wątpliwości co do prawdziwości informacji Soulisa wyraża również, choć z innych powodów, sam autor. Lepiej udokumentowane są późniejsze dzieje Cyganów. Wspominające o nich źródła są już na tyle liczne i wiarygodne, że pozwalają autorowi wysunąć przypuszczenie, iż proces formowania się Cyganów jako grupy dokonywał się na terenie Bizanqum - w Azji Mniejszej i na Bałkanach - prawdopodobnie nie wcześniej niż w XIV w., zaś jego rozwinięcie miało miejsce w krajach Europy południowo-wschodniej. Interesującą, a niekiedy wręcz pasjonującą lekturą są rozdziały książki L. Mroza poświęcone dziejom Cyganów w Europie, szlakom ich wędrówek, kształtowaniu się postaw wobec nich i zachodzącym w tej dziedzinie prze­ mianom, rodzeniu się stereotypowego wizerunku Cygana. Część dotycząca Cyganów w Polsce, oparta na najbogatszym materiale źródłowym, nasuwa nieco uwag. Wiodącą kwestią w tej części pracy jest nowa polityka społeczna wobec Cyganów, uprawiana od połowy XVII w., mianowa­ nie zwierzchników cygańskich dla całej Rzeczypospolitej, lub - częściej - lokalnych. Wydaje się jednak, że oprócz tego warto było, dysponując tak dużą ilością materiałów, spróbować wydobyć z nich wszystko to, co dotyczy kształtowania się kultury cygańskiej w okresie od X V I do X V I I I w. Tego rodzaju przedsięwzięcie byłoby trudne do realizacji w skali Europy, możliwe natomiast w skromnym choćby zakresie, na materiale polskim. Tu również nasuwa się refleksja związana z pytaniem o kryteria „cygańskości", o znaki tożsamości wspólne dla wszystkich grup cygańskich. Dwu­ krotnie podejmuje autor w pracy kwestię cygańskiego etosu, nie rozwijając �251 RECENZJE I OMÓWIENIA jednak tej myśli szerzej. Być może właśnie etos okazałby się tym elementem wspólnym. Może należałoby się nim zająć w kontekście rozważań nad kształtowaniem się kultury cygańskiej w Polsce, z odwołaniem oczywiście do materiałów z innych krajów. Na zakończenie chciałbym wrócić jeszcze do sprawy hipotetycznych przodków Cyganów. Wiadomo, że pochodzili z Indii. To jedno jest pewne, niemal cała reszta pozostaje przedmiotem sporów. W tej kwestii L. Mróz obiera inną niż w pozostałych przypadkach drogę „powrotu do źródeł". Nie odwołuje się do hinduskich annałów, kronik i dokumentów zawierających wiadomości na ten temat, bo one nie istnieją; tego rodzaju dzieła są zresztą w Indiach rzadkością. Hindusi mają specyficzny stosunek do historii i takie poszukiwania są przeważnie stratą czasu. L. Mróz sięga do materiałów z własnych badań terenowych i odpowiedzi na pytania szuka w mitach mówiących o genezie grup Bandżara i Gadulia Lohar. Ta odpowiedź trochę rozczarowuje, choć można było się jej spodziewać: „odwoływanie się do związków z Bandżarami i Gadulia Lohar należy uznać na takie same fantaz­ jowanie jak cała niemal historia protoplastów cygańskich" pisze L. Mróz (s. 244). Są tylko dwa elementy łączące te społeczności: koczowniczy tryb życia i pewien szczegół mitów genealogicznych: forma egzystencji traktowa­ nej jako przekleństwo, kara. Wkraczając do Europy Cyganie podobnie jak Bandżara i Gadulia Lohar, dokonują mitologizacji własnej przeszłości, ale czynią to wyłącznie na użytek obcych - nie-Cyganów. Opowieści o pokutnej pielgrzymce mają im otworzyć rogatki i bramy miast, ułatwiać wędrówkę. Tworząc te opowieści na użytek obcych, zapominają co mówiły ich własne mity o pochodzeniu, odcinają się od własnej przeszłości. Historia Cyganów zaczęła się dopiero w Europie i pisana była przez Europejczyków. Książka Lecha Mroza jest pracą wyjątkową w literaturze cyganoznawczej, pracą, której autor stawia sobie trudne pytania i wiele z tych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Jest to książka, która skłania do refleksji i daje satysfakcję w przemierzaniu wraz z jej autorem, mało przetartych dróg. Andrzej Woźniak Antoni Kuczyński, Syberia - czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław 1993, ss. 435, il. 80, indeks nazwisk Antoni Kuczyński, wrocławski etnolog i socjolog, od lat zajmuje się dorobkiem naukowym polskich podróżników i badaczy kultur pozaeuropej­ skich. Szczególnym zainteresowaniem autora cieszy się obszar Eurazji. W tym celu prowadził on studia archiwalne, a także podróżował po terytorium Rosji, Syberii i Dalekiego Wschodu. Pozwoliło mu to na dokonanie obserwacji i wywiadów terenowych. Prezentowana tu antologia jest najobszerniejszą z dotychczasowych prac Kuczyńskiego. �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Autor w obszernym rozdziale ustosunkowuje się najpierw do całości zagadnienia, potem zamieszcza w chronologicznym porządku 24 fragmenty polskich relaqi o Syberii, a wreszcie podsumowuje całość. Książka doczeka­ ła się licznych, pochlebnych recenzji zarówno w kraju, jak za granicą. Nie pora i miejsce, by je tu streszczać i powtarzać. O jej walorach przekonać się może czytelnik. Tutaj chodzi raczej o przedstawienie szczegółów konstrukcji i zestawu tematów poruszanych w interesującym nas dziele. Ze „Wstępu" wynika, że Antoni Kuczyński ukończył swą pracę we wrześniu 1992 г., co gwarantuje, że w trakcie jej przygotowywania nie był skrępowany ogranicze­ niami cenzury. Rzecz otwiera liczący 99 stron rozdział wprowadzający czytelnika w ca­ łokształt stosunków politycznych Syberii i ekspansji Rosji na wschód, ku brzegom Oceanu Spokojnego. W tym właśnie kontekście autor przed­ stawia losy Polaków, zsyłanych na Sybir od XVII w. Początkowo byli to jeńcy wojenni, a później, po upadku niepodległej Rzeczypospolitej - pows­ tańcy i uczestnicy niepodległościowych organizacji. Wreszcie w wieku X X ich miejsce zajęli zarówno masowo deportowani w okresie czystek stalinow­ skich sowieccy obywatele polskiej narodowości, jak i ludność zaanektowa­ nych po roku 1939 obszarów państwa polskiego. Dla celów dydaktycznych niezmiernie jest przydatny pierwszy rozdział książki, stanowiący syntetyczne omówienie diaspory polskiej na Syberii w różnych okresach. Cechuje go rzeczowość. Autor uniknął monotematycz­ nego eksponowania problematyki martyrologicznej. Bardzo ciekawą rolę w podboju rosyjskiego Dalekiego Wschodu odegrało paru polskich zesłańców-awanturników, których losy mogłyby posłużyć za kanwę niejednej przy­ godowej fabuły literackiej. Dodajmy od siebie, że już posłużyły. Jedna z nowel Jacka Londona, Zhańbione czoło, opisuje makabryczny fortel, jakie­ go używa schwytany przez rozwścieczonych Aleutów Polak, by uniknąć śmierci w męczarniach. Podobnie jak w swoich poprzednich antologiach, Kuczyński daje bardzo obszerny biogram przedstawianych postaci, wraz z tytułem i miejscem wydania pamiętnika, z którego zaczerpnął wybrany fragment. Po takim omówieniu następuje właściwa relacja. Przegląd wypisów otwiera Józef Kopeć, brygadier Powstania Kościusz­ kowskiego. W antologii znajdujemy też wersję ucieczki Beniowskiego z Kamczatki, uzyskaną przez Kopcia w czasie zesłania na tym Półwyspie od naocznych świadków. Zapiski innego, również XVIII-wiecznego zesłańca, księdza Faustyna Ciecierskiego z Litwy to rozdział następny. Ten uczony dominikanin, skazany za niepodległościową konspirację na Wileńszczyźnie, ostatecznie został na Syberii nauczycielem. Powierzono mu edukaqe dzieci miejscowych urzędników. Wyjątkowo tragiczną postacią jest bohater następnego rozdziału antologii, uczestnik Powstania Listopadowego, Wincenty Migurski. Na zesłaniu pocho­ wał żonę i troje małych dzieci. Bezskutecznie usiłował uciec z rodziną do kraju. �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Justynian Ruciński z kolei, ziemianin z Wołynia, trafił na Syberię za udział w konspiracji w roku 1839. W przytoczonym fragmencie wspomnień kreśli on m. in. przerażający obraz transportu skazańców, terroryzowanych przez towarzyszące im grupy kryminalistów. Ten sam motyw znajdziemy sto lat później w Archipelagu Gułag Sołżenicyna. Obyczaje Rosjan syberyjskich są tematem relacji Rafała Błońskiego. Ukarany zesłaniem za działalność konspiracyjną pełnił on funkcję pisarza w jednej z gmin syberyjskich, gdzie ceniono jego wykształcenie. Agaton Giller, którego XIX-wieczna działalność patriotyczna i publicy­ styczna była niejednokrotnie przedmiotem analiz naukowych, doczekał się tu publikacji fragmentu swych wspomnień traktującego o polskich zesłań­ cach w Kraju Zabajkalskim, w rejonie Kiachty. Realia życia rosyjskiego wieśniaka na Syberii były niejednokrotnie przed­ miotem opisów zarówno Polaków, jak i Rosjan. Codzienne życie chłopa syberyjskiego przedstawia tu uczestnik Powstania Styczniowego Konstanty Rinaldo Borowski, zatrudniony w charakterze parobka przez jednego z miejscowych gospodarzy. Szereg interesujących szczegółów dotyczących intymnych stron życia ro­ dzinnego ubiegłowiecznych Buriatów znajdziemy natomiast w następnym rozdziale, u przyrodnika i lekarza - Benedykta Dybowskiego. Styl i sposób ujęcia opisywanej rzeczywistości wyraźnie odbiegają od zapisków mniej wykształconych rodaków-zesłańców. Zupełnie inną tematykę podejmuje w kolejnym przytoczonym wspomnie­ niu Piotr Deręgowski, świadek tragicznie zakończonego powstania polskich zesłańców nad Bajkałem w roku 1866. W antologii Kuczyńskiego znalazły się także listy z zesłania pod Irku­ ckiem, pisane do najbliższych przez uczestnika Powstania Styczniowego Rafała Kalinowskiego, wyniesionego w roku 1983 na ołtarze. Podobnie jak Borowski, również Stanisław Krupski, z zawodu lekarz, pisze o życiu codziennym syberyjskich mieszkańców rejonu Krasnojarska i rusyfikacji obyczajów ludności tubylczej. Krupski został karnie wcielony do armii carskiej po Powstaniu Styczniowym. Opis specyficznego środowiska znajdujemy z kolei w rozdziale poświęco­ nym fragmentowi wspomnień księdza Mikołaja Kulaszyńskiego. Duchowny ten po Powstaniu Styczniowym trafił z Lubelszczyzny w okolice Gór Sajańskich, do osady księży-zesłańców. Przebywając w niej Kulaszyński mógł podróżować po okolicy, interesując się dogłębnie życiem miejscowych Buria­ tów. Zawdzięczamy mu m.in. znakomity obrazek rodzajowy wizyty prawo­ sławnego archireja, namawiającego bezskutecznie grupkę koczowników buriackich do przejścia na chrześcijaństwo. Analogie z retoryką waszyngtoń­ skich agentów „do spraw Indian", działających w tym samym czasie na zachodniej półkuli, są wręcz zaskakujące. O tym, jak kwitło życie towarzyskie polskich rodzin zesłańczych w sy­ beryjskiej miejscowości Usole dowiadujemy się z fragmentu wspomnień �254 RECENZJE I OMÓWIENIA lekarza Wacława Lasockiego, wykonującego tam swój zawód, aresztowane­ go na Ukrainie w czasie Powstania Styczniowego. Z Usolem związany był również autor następnej relaqi, także powstaniec, Feliks Zienkiewicz. Jego opis pożaru Irkucka z roku 1879 zamieścił Kuczyński w kolejnym rozdziale. Antologia zawiera nie tylko teksty pamiętnikarskie. Jeden z rozdziałów prezentuje próbki prozy literackiej Adama Szymańskiego, który za kon­ spiracyjną pracę niepodległościową został deportowany z Kongresówki do Jakucji. Inny zesłaniec, Zygmunt Węgłowski, pisze o badaniach naukowych, jakie pod koniec wieku X I X prowadzili w Jakucji polscy skazańcy. Zasadniczo jednak jest to relacja z ekspedycji w tym kraju prowadzonej przez Aleksandra Czekanowskiego, któremu autor towarzyszył. W konwencji naukowej utrzymuje nas także rozdział stanowiący impre­ sje Bronisława Piłsudskiego z pobytu wśród Ajnów na Sachalinie. Autor znalazł się na zesłaniu pod zarzutem spisku na życie cara Aleksandra I I I w roku 1887. Odmiennym ujęciem odznaczają się natomiast uwagi brata Bronisława Piłsudskiego Józefa, (późniejszego marszałka Polski). Pisze on o buncie polskich więźniów w Irkucku, w którym sam wziął udział i o specyficznych warunkach panujących w tym więzieniu. Jedyną relacją Polaka, który nie znalazł się na Syberii pod przymusem jest fragment tekstu wybitnego antropologa Juliana Talko-Hryncewicza, późniejszego członka Polskiej Akademii Umiejętności. Na przełomie X I X i X X w. uczony z własnej inicjatywy podjął penetrację badawczą pogranicza rosyjsko-chińskiego. Już jednak następny rozdział, poświęcony Stanisławowi Martynowskiemu, zesłanemu za socjalistyczną agitację (prowadzoną w roku 1906 w Łodzi) na powrót umieszcza nas w atmosferze relacji osób represjonowanych. W zamieszczonym fragmencie Martynowski opisuje wizytę, jaką tuż po uwolnieniu przez rewolucję z więzienia złożył aresztowanemu w tym mieście carowi Mikołajowi I I . Mieczysławowi Lepeckiemu, zawodowemu oficerowi Wojska Polskiego i zarazem znanemu podróżnikowi, zawdzięczamy wstrząsający opis zdewa­ stowanych cmentarzy Irkucka w okresie międzywojennym. Prawdziwie przejmujące dzieje V Dywizji Strzelców Polskich na Syberii zawiera tekst Włodzimierza Scholze-Srokowskiego, również oficera polskie­ go z okresu międzywojennego. Ten tragiczny epizod z czasów rewolucji bolszewickiej na Syberii, w który uwikłane zostały oddziały polskie nadal należy do mało spopularyzowanych w społecznym odbiorze. W okres martyrologii Polaków, jaka zaczęła się po wybuchu I I wojny światowej, wprowadza nas fragment relacji Jerzego Michalewskiego, zawo­ dowego oficera armii polskiej, wywiezionego na Syberię. Tej samej epoki dotyczy ostatnia relacja, napisana przez Władysława Wojtowicza, pracow­ nika naukowego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Wywiezio- �255 RECENZJE I OMÓWIENIA no go na Syberię w roku 1940. W antologii opublikowano serię jego listów pisanych z miejscowości Ust-Kaduj. Obszerny rozdział podsumowujący podkreśla zasadniczą różnicę pomię­ dzy traktowaniem zesłańców dawniejszych epok przez władze imperium carskiego i eksterminacyjną polityką sowiecką. Co najmniej część depor­ towanych na Sybir Polaków w poprzednich wiekach mogła tam wykonywać swój zawód, służyła miejscowej ludności swoimi umiejętnościami. Pełniła nawet niejednokrotnie ważne funkcje administracyjne. Polska diaspora na Syberii odegrała znaczącą rolę cywilizacyjną w tym regionie świata. Re­ presyjny system stalinowski natomiast miał na celu wyniszczenie fizyczne ludzi, których deportowano na dalekie obszary imperium. Cenna i obszernie udokumentowana antologia syberyjskiej diaspory polskiej, jaką zawdzięczamy Antoniemu Kuczyńskiemu, równocześnie wy­ czerpuje merytorycznie ten gatunek opracowań, dotyczący Sybiru widziane­ go oczami naszych rodaków. Przyszli autorzy winni zająć się natomiast szczegółowymi analizami rozmaitych aspektów pobytu Polaków w tej części Azji i ich rolą kulturotwórczą. Wrocławski etnolog swoją obszerną pracą otworzył pole do dalszych badań specjalistycznych. W części omówień syntetycznych i biogramach książka miejscami nie jest wolna od powtórzeń, które jednak nie umniejszają jej walorów merytorycz­ nych. Na szczególne uznanie zasługuje dbałość autora o dokumentację foto­ graficzną i szereg ciekawych reprodukcji starych sztychów oraz rycin. Dob­ rze się stało, że Kuczyński, wzorem poprzedników, nie zakończył swego wykładu na początkach wieku XX, lecz ustosunkował się także do ostat­ niego, najtragiczniejszego rozdziału historii polskiej diaspory na Syberii. Leszek Dzięgiel Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Warszawa 1990, Instytut Hi­ storyczny Uniwersytetu Warszawskiego, t. 1, ss. X I + 246; Kobieta i eduka­ cja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, t. 2, część I , ss. 283, część I I , ss. 345 Recenzując wspomnienia Iriny Ratuszyńskiej z czasów, gdy ta więziona była w kobiecych obozach pracy, Francine du Plessix Grey (1988, ss. 25-26) przekonywująco dowodziła, dlaczego dla zrozumienia mechanizmów funkqonowania jakiejś społeczności tak istotne jest badanie i analizowanie do­ świadczeń kobiet (obok doświadczeń mężczyzn). Polityczne więźniarki gułagu starały się radzić sobie z sytuacją więziennną inaczej niż mężczyźni. W czasie wolnym (choć oczywiście nie było go wiele) mężczyźni planowali lub marzyli o ucieczkach, grali w szachy, mówili o polityce. Kobiety starały �256 RECENZJE I OMÓWIENIA się raczej o wprowadzenie do więziennego życia rytuałów i pewnej elegancji. Tygodniami przygotowywały się do obchodów czyichś urodzin, starały się przyszykować prezenty, wyszywały obrusiki, wypiekały jakieś rodzaje cias­ tek. Latem dekorowały kwiatami stoły, pamiętały o świętach religijnych. Słowem, na tragiczną sytuację gułagów mężczyźni i kobiety reagowali od­ miennie. Już kilkanaście lat temu zwracali na to uwagę np. nastawieni rewizjonistycznie historycy amerykańscy, postulując nie tylko pisanie odręb­ nej historii kobiecej, co raczej pisanie „nowej historii", która dostrzegałaby owe odrębności położenia i doświadczania rzeczywistości przez mężczyzn i przez kobiety. Postulat taki współbrzmi z przekonaniem historyków, że historiografia powinna interesować się nie tylko dziejami elit, ale zajmować się też doświadczeniami wszystkich grup ludzkich, niezależnie od koloru skóry, wykształcenia, płci, pochodzenia etnicznego, wieku . Jako pole ba­ dawcze „historia kobiet" wciąż jeszcze pozostaje - piszą specjaliści - pew­ nym marginesem głównego nurtu historiografii (a nawet antropologii) i wciąż dyskutowany jest problem włączenia ich, wprowadzania do opraco­ wań ogólniejszych, syntez itp. (Gabaccia 1991, s. 61; 1992, s. 47). Tak jest przynajmniej w USA, tak jest w Niemczech. Przywołuję przykład amerykańskiego piśmiennictwa (historycznego, nie „feministycznego" przecież) po to, by uwypuklić rangę omawianej tu pu­ blikacji pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca . Nigdy zresztą dosyć zestawiania, porównywania naszego piśmiennictwa z tendencjami po­ jawiającymi się w innych państwach. Działający w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego zespół badawczy pod kierunkiem Profesor Anny Żarnowskiej doszedł do przekonania, że „niezbędne jest rozszerzenie pola obserwacji na kobiecą część społeczeństwa. Specyfika - pod wieloma względami - sytuaqi społecznej kobiet, jak również ich ról w społeczeństwie nie bywały dotąd w analizach historyków w dostatecznym stopniu uwzględ­ niane. Co więcej - na ogół nawet nie dostrzegano odmienności tempa, zasięgu, form, a nawet swoistości mechanizmów procesu modernizacji społecznej w kobiecej połowie społeczeństwa" („KiS", s. VII-VIII) . Kilka lat temu zespół podjął zakrojone na szeroką skalę prace dotyczące roz­ maitych aspektów położenia kobiet na ziemiach polskich w wieku X I X 1 2 3 1 Wciąż na marginesie pozostaje tzw. historia dzieci, choć i ona powoli zyskuje w historio­ grafii swą „niszę" (Aries 1960; Hiner, Hawes 1985; Hawes, Hiner 1985; Bellingham 1988; Hiner 1978; deMause 1988; Walaszek 1993). Stosuję następujące skróty: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich - „KiS"; Kobieta i edukacja - „KiE". Niezwykle ostro podkreślali te luki w historiografii B. Lorence-Kot i Rudolf Jaworski podczas panelu „Ruch kobiecy i zmiana społeczna w wieku X I X : przykład polski", zor­ ganizowanego w ramach I V Światowego Kongresu Studiów Wschodnioeuropejskich w Harrogate, Wielka Brytania, lipiec 1990. R. Jaworski jest także jednym z autorów tomu „KiS". Deklaracja ta współbrzmi z niektórymi tylko twierdzeniami Rosalyn Baxandall, Lindy Gordon i Susan Reverby (Baxandall, Gordon, Reverby 1976, s. X X I I ) . 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 i XX, tj. w czasie gdy dochodziło do zasadniczych zmian ekonomicznych, społecznych, także mentalnych. Realizowany program badawczy starał się ukonkretnić, uszczegółowić i ożywić obraz społeczeństwa polskiego XIX-XX wieku. Realizatorzy zamierzenia wychodzą z oczywistego zało­ żenia, że o grupie społecznej mówić trzeba także jako o zróżnicowanej wewnętrznie według płci - na kobiety i mężczyzn. Choć oczywista, prawda ta rzadko jednak jest wypowiadana, a często uważana za mało płodny poznawczo banał. Studia wstępne dotyczyły miejsca i roli kobiet w rodzinie w wieku X I X . Później analizowano „problemy związane z oddziaływaniem głęboko zako­ rzenionych w świadomości społecznej wzorców wychowawczych oraz prze­ mian, jakim wzorce te ulegały" (KiE", t. 1, s. 3). Materiały, które powstały w tej fazie badań opublikowano w dwóch wolumenach pt. Kobieta i eduka­ cja. Grupa prowadzi prace nadal. W maju 1993 r. zorganizowano konferenqę zatytułowaną „Kobiety w ruchach politycznych na ziemiach polskich" i można mieć nadzieję, że materiały wydane zostaną drukiem. Właściwie wszystkie trzy tomy próbują dać odpowiedź na pytanie, do jakiego stopnia nowy system społeczno-ekonomiczny (kapitalizm) wpłynął na zmianę położenia kobiet. Na ile przeobraził tradycyjny „patriarchalizm" rodziny? Czy i w jakim stopniu, mimo wielu zmian, relikty pre-industrialnego „paternalizmu" pozostały na ziemiach polskich? Omawiać te trzy tomy szczegółowo niezwykle trudno. Dość powiedzieć, że „KiS" to zbiór 14 artykułów, a „KiE" to 37 rozmaitych tekstów, zarówno przeglądowych i syntetyzujących, jak szczegółowo-przyczynkarskich. W tomie „KiS" na społeczne konteksty wyznaczające sytuację społeczną kobiet na ziemiach polskich wskazują: Tomasz Kizwalter, Stefania Kowalska-Glikman (pisząc o zaborze rosyjskim) i Rudolf Jaworski (omawiający sytuację w zaborze pruskim). Marianna Knothe poświęciła szczegółowy szkic kobietom ze społeczności wiejskiej Zaborowa w Galicji. Na istnie­ jące wciąż w opracowaniach i historiografii luki wskazuje we „Wstępie" Anna Żarnowska (dotyczy to np. pozycji kobiet w środowiskach drobnomieszczańskich i inteligenckich, wciąż jeszcze - okazuje się - nie w pełni rozpoznanej). Opublikowane studia szczegółowe dotyczą natomiast (i jakże słusznie) tyleż historii kobiet, co historii rodziny, zmian pozycji i roli kobiety w rodzinach ziemiańskich (Danuta Rzepniewska), drobnoszlacheckich (Jolanta Sikorska-Kulesza), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robot­ niczych (Maria Nietyksza, Anna Żarnowska), mieszczańskich (Ryszard Kołodziejczyk). Eseje mówią także o aktywności zawodowej kobiet. Druga część publikacji zawiera szkice nieco luźniej związane z pozostałymi, mogą być one jednak pożyteczne przy kreśleniu tła wydarzeń i zmian. Są to następujące teksty: Tadeusza Cegielskiego, „Masoni, kobiety i kwestia kobieca", Wiktorii Śliwowskiej, „Kobiety w ruchu pomocy zesłańcom polskim na Syberii w pierwszej połowie X I X wieku", Izabeli Rusinowej, „Prawo wyborcze, a ruch kobiecy w Stanach Zjednoczonych". �258 RECENZJE I OMÓWIENIA Dwa tomy „KiE" zawierają zarówno teksty syntetyzujące, jak i szcze­ gółowe - wszystkie starają się wpisywać omawiane zjawiska w konteksty procesów modernizacji społeczeństwa polskiego. Teksty zawarte w tomie pierwszym dotyczą wzorów wychowawczych, wzorów osobowych (propago­ wanych lub akceptowanych przez rozmaite grupy społeczne), a więc w rodzi­ nach ziemiańskich i inteligenckich (Jadwiga Hoff, Bianka Pietrow-Ennker , Andrzej Szwarc, Izabella Rusinowa), mieszczańskich (Adam Dobroński, Regina Renz), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robotniczych (Anna Żarnowska, Edward Pietraszek). Michał Śliwa prezentuje wzorzec osobowy kobiety - socjalistki. Zofia Borzymińska natomiast pisze o wzorach wycho­ wania kobiet w szkołach żydowskich w Królestwie Polskim w wieku XIX. 0 społeczności żydowskiej wspomina także tekst Reginy Renz. Autorzy podkreślają trwałą obecność we wszystkich owych wzorach tradycji i daw­ nych norm obyczajowych. Porównanie z sytuacją w innych krajach ułat­ wiać winny np. artykuły Doroty Zamojskiej („Inny model feminizmu" - rzecz dotyczy francuskich arystokratek z przełomu wieków XVIII i XIX) 1 Grażyny Szelągowskiej („Aspiracje edukacyjne i poziom wykształcenia kobiet w Skandynawii na przełomie XIX i XX wieku"). Właściwie wszyscy autorzy wielekroć zwracają uwagę na fakt, że walki i ruchy niepodległo­ ściowe zmuszały kobiety do podejmowania ról nowych, hołdowania nietradycyjnym wzorom postępowania. Interesujący, choć w zasadzie wykra­ czający poza ramy chronologiczne tomu, jest tekst Dariusza Jarosza, „Wzo­ ry osobowe i modele awansu społecznego kobiety wiejskiej w Polsce w prasie periodycznej z lat 1949-1955" (oparty na materiałach archiwalnych). Część druga ,,KiE" koncentruje się „na sprawach związanych z dostępem kobiet do różnych form i stopni kształcenia ogólnego i zawodowego" („KiE", t. 1, s. 9). Uwagę poświęcono zwłaszcza coraz większej partycypacji kobiet w różnych formach kształcenia (od początku X I X do połowy XX w.). Zwraca się także uwagę na rolę, jaką w tym procesie odegrała demokratyzująca się opinia publiczna. We „Wstępie" wydawcy piszą: „Istotny element owej presji stanowiły próby zorganizowanego działania samych kobiet: tworzenie oświaty pozaszkolnej, tajnej polskiej szkoły, czytelnictwo, samokształcenie itp." („KiE", t. 1, s. 9). Sporo uwagi poświęcono aktywności zawodowej kobiet (myślę głównie o syntetycznym artykule Anny Żarnowskiej), wchodzeniu przez kobiety do nowych zawodów. Niektórzy spośród autorów zajmują się zawodami zdominowanymi przez kobiety, także pracą kobiet w rzemiośle i przemyśle (Anna Żarnowska, Walentyna Najdus, Włodzimierz Mierzecki, tekst tego ostatniego jest najobszerniejszym w całym tomie. Wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi: Jakie były aspiracje zawodowe kobiet w X I X i XX wieku? - pytają wydawcy tomu („KiE", t. 1, s. 10)? Jak się zmieniały, ewoluowały? Jak mogły być realizowane? 4 4 Oczywista omyłka sprawiła, że po tekście zabrakło przypisów, choć w artykule wy­ drukowano numery odnośników. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Wszystkie trzy tomy składają się na publikację ważną - zarówno dla „historii kobiet" tout court, jak historii społecznej Polski X I X i X X w., dziejów edukacji, idei, mentalności, rodziny, grup społecznych, etnicznych, modernizacji, struktur społecznych, stereotypów. Bogactwo i mnogość pro­ blematyki są oczywiste. Nawet jeśli wśród opublikowanych artykułów jest wiele opracowań tematycznie wąskich, i tak znakomicie poszerzają one naszą wiedzę ogólną. Zespół warszawski nawiązał kontakty i współpracę z kilkoma specjalistami spoza Polski. Ważne to i godne podkreślenia, cho­ ciaż nie jest to zapewne współpraca zakrojona na bardzo szeroką skalę. Konsekwencję stanowi fakt, że w zbyt nikłym stopniu pojawia się w oma­ wianych tomach perspektywa porównawcza (co dostrzegają skądinąd wyda­ wcy - „KiE", t. l,s. 4). Opublikowane materiały to - powtórzmy - wciąż początek drogi badawczej. Redaktorzy sugerują wyraźnie potrzebę, ba!, konieczność, podejmownia dalszych tematów, rozwijania zasygnalizowanych problemów. Spośród pytań, jakie na marginesie omawianych tomów można postawić wymieniałbym i takie: Jak zmieniały się formy opieki nad niemowlętami i dziećmi - do niedawna była to wyłączna domena kobiet (tutaj, jako szczegółowy poruszyć należałoby problemy porodów) . Czy, w jakim stopniu i pod wpływem czego dochodziło do zmian w sposobach prowadzenia gospodarstwa domowego? Jaka była rola reklamy w definiowaniu nowej pozycji, nowej roli kobiet w rodzinie w X X w.? Ogromnie ważna wydaje się także kwestia przemocy, brutalności, tych najciem­ niejszych stron życia rodzinnego, o których z takim talentem i sukcesem pisała w USA Linda Gordon (1988). Jest to także istotne wobec, funkcjonującego przecież i kultywowanego w Polsce, stereotypu kobiety otaczanej szczególnym szacunkiem przez mężczyzn, o czym wspomina np. Bianka Pietrow-Ennker, („KiE", t. 1, s. 13-15). O brutalności i gwałcie pisze jedynie Edward Pietraszek („KiE", t. 1, s. 158). Wykorzystując akta kryminalne, sądowe, archiwalia instytucji charytatywnych, autobiografie, Elizabeth Pleck (1987) pytała w odnie­ sieniu do Ameryki, jakie były prawne i instytucjonalne reakcje na przestępstwa dokonywne w rodzinach, na fizyczne, moralne, seksualne znęcanie się nad kobietami i dziećmi. Czy pomiędzy wiekiem XVII a współczesnością malała brutalność, bezwzględność i okrucieństwo w stosunkach rodzinnych? Jej konstatacje mogły być zaskakujące. Rzadkie przypadki dokonywania mordów w rodzinach w kolonialnej Ameryce stawały się częstsze w X I X w., a jeszcze powszechniejsze w wieku XX. U nas o podobnych problemach pisała Elżbieta Kaczyńska, wciąż jednak ogromnie wiele pozostaje do zrobienia, zwłaszcza, jeśli chcieć przyjrzeć się sytuacji i przemianom we wszystkich zaborach. 5 5 Prace takie istnieją w historiografiach innych krajów. Wspomnieć warto nie dokończoną książkę tragicznie zmarłej Catherine M . Scholten na temat połogów w Ameryce lat 1650-1856 (Scholten 1985), w której autorka dostrzegała wyraźny związek pomiędzy zmianami w trak­ towaniu połogów i w położnictwie, a nowymi koncepcjami na temat wychowywania dzieci i pozycji kobiety w społeczeństwie; inne nowsze opracowania: Ladd-Taylor 1988; Lewis, Lockridge 1988. �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Znacznie więcej też można by powiedzieć na temat konfliktów międzypokoleniowych. Na opis czekają problemy przestrzeni: miejsc spotkań, „sfer", „pól" kontaktów pomiędzy kobietami, odmiennych wszak niż miej­ sca spotkań mężczyzn. Na ile da się je scharakteryzować, zanalizować? Istnieją oczywiście pewne prace (np. fenomen „salonu warszawskiego" po­ siada obszerną literaturę, a wspomina o tym Maria Wierzbicka, „KiE", t. 1) i wielka w tym również zasługa historyków literatury. Równie ważne i istot­ ne byłyby jednak rozważania na temat rozrywek, zabaw, sposobów spędza­ nia wolnego czasu przez dziewczęta i kobiety z różnych środowisk. Po­ wracając do uwag początkowych - warto w przyszłości pomyśleć o wyraź­ nym zderzeniu światów mężczyzn i kobiet tak, by pisząc o obu grupach wykazać ponownie i udowodnić zasadność „wprowadzania" kobiet do hi­ storii. Narazie jednak zainspirowane przez A. Żarnowska i A. Szwarca gru­ py badaczy wykonały pracę ogromnie istotną, a nasza wiedza na temat procesów modernizacji na ziemiach polskich została istotnie wzbogacona. Adam Walaszek LITERATURA A r i e s Ph. 1960 L'enfant et la vie familiale sous l ancien regime, Paris (wydanie angielskie Cen­ turies of Childhood: A Social History of Family Life, New York 1962; wydanie niemieckie Die Geschichte der Kindheit, München 1978). B a x a n d a l l R., G o r d o n L . , R e v e r b y S., [eds.] 1976 Introduction, [w:] America's Working Women, New York. B e l l i n g h a m B. 1988 The History of Childhood Since the "Invention of Childhood": Some Issues in the Eighties, "Journal of Family History", Vol. 13, no 2, s. 347-358. de M a u s e L . [ed.] 1988 The history of Childhood. The Untold Story of Child Abuse, New York. G a b a c c i a D. 1991 Immigrant Women: Nowhere at Home?, "Journal of American Ethnic History, Vol. 10, no 4, s. 61^87. 1992 Comment, "Journal of American Ethnic History", Vol. 11, no 4, s. 47-53. Gordon L. 1988 Heroes of Their Own Lives. The Politics and History of Family Violence, Boston 188O-1960, New York. H a w e s J . M . , H i n e r N . Ray, [eds.] 1985 American Childhood: A Research Guide and Historical Handbook, Westport. H i n e r N.R. 1978 The Child in American Historiography: Accomplishments and Prospect, "The Psychohistory Review" vol. 7, 1978, no 1, s. 13-23. H i n e r N . R . , H a w e s J . M . , [eds.] 1985 Introduction, [w:] Growing Up in America. Children in Historical Perspective, Urbana-Chicago, s. X I I - X X V . L a d d - T a y l o r M. 1988 Grannies' and 'Spinsters': Midwife Education under the Sheppard-Towner Act, "Journal of Social History" Vol. 22, no 2, s. 255-275. �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Lewis J., Lockridge K . A . 1988 'Sally Has Been Sick': Pregnancy and Family Limitations Among Virginia Gentry Women, 1780-1830, "Journal of Social History", Vol. 22, no 1, s. 5-19. Pleck E . 1987 Domestic Tyranny: The Making of Social Policy Against Family Violence from Colonial Times to the Present, New York. Plessix Grey du F . 1988 Sisterhood in the Small Zone, "The New York Times Book Review", 30X1988, cyt. za: Sydney Stahl Weinberg, The Treatment of Women in Immigration Hi­ story: A Call For Change, "Journal of American Ethnic History", 11(1992), no 4. Scholten C M . 1985 Childbearing in American Society, 1650-1856, New York. W a l a s z e k A. 1993 Amerykańska historiografia poświęcona dzieciom i dzieciństwu w Stanach Zjed­ noczonych od czasów kolonialnych do Wielkiego Kryzysu Ekonomicznego, „Kwar­ talnik Historyczny", nr 2, s. 55-75. Elżbieta Mazur, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa 1921-1939. Mate­ rialne warunki bytu robotników i inteligencji, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1993, ss. 175, fot. 15, rys. 47, tab. X I , wykresów 13 Celem, który postawiła sobie autorka tej interesującej, pod pewnymi względami nowatorskiej pracy, jest przedstawienie warunków mieszkanio­ wych i życia codziennego robotników i inteligencji, mieszkańców między­ wojennej Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, która w dziedzinie roz­ wiązań architektonicznych, a zwłaszcza szerokiego i z rozmachem realizowa­ nego programu społecznego, była wówczas wzorem dla wielu innych przed­ sięwzięć tego rodzaju. Szeroki oddźwięk WSM-owskiego eksperymentu i mimo pewnych niepowodzeń w realizacji, dość powszechne jego naślado­ wanie przez spółdzielnie mieszkaniowe w całej Polsce, pozwala widzieć w tej książce opracowanie, którego ustalenia i wnioski odnoszą się nie tylko do dwu warszawskich osiedli mieszkaniowych - na Żoliborzu i na Rakowcu. Autorka - historyk kultury materialnej - świadomie nie zajmuje się teoretycznymi i ideologicznymi założeniami twórców koncepcji osiedli robo­ tniczych. Interesuje ją przede wszystkim materialny efekt ich pracy, „co­ dzienna egzystencja lokatorów, nie w pełni świadomych uczestników tego żoliborskiego eksperymentu." W obszernym „Wstępie", oprócz celu i podstawowych założeń pracy omawia autorka wykorzystaną literaturę (opracowania historyczne, prace poświęcone architekturze i urbanistyce, opracowania z dziedziny etnografii i socjologii) oraz źródła. W szerokim wachlarzu wykorzystanych w pracy źródeł, stosunkowo niewielką pozycję zajmują materiały rękopiśmienne (większe znaczenie miało dla autorki jedynie opracowanie wyników ankiety przeprowadzonej wśród mieszkańców żoliborskiego osiedla WSM). Istotną rolę natomiast odegrały źródła drukowane, zwłaszcza zaś obszerne, coroczne sprawozdnia WSM �262 RECENZJE I OMÓWIENIA z lat 1926-1938. Dość szeroko wykorzystane zostały ówczesne opracowania teoretyków ruchu spółdzielczego i propagatorów nowoczesnego rozwiązania kwestii mieszkań robotniczych - J. Strzeleckiego, T. Toeplitza, A. Próchni­ ka, St. Tołwińskiego i in. Autorka wykorzystała również ich drukowane wspomnienia i część prac publicystycznych. Osobną grupę stanowią tzw. dokumenty życia społecznego: afisze, programy, ulotki, cenniki, książeczki członkowskie itp. E. Mazur przeprowadziła również szeroko zakrojoną kwerendę w prasie, obejmującą 11 tytułów (m.in. „Zdrowie", „Tygodnik Ilustrowany", „Prze­ gląd Techniczny", „Ekonomista" i in.), a zasadnicza część pracy oparta jest na informacjach z takich czasopism jak: „Życie WSM", „Dom, Osiedle, Mieszkanie" czy „Robotniczy Przegląd Gospodarczy". Pewnym novum w warsztacie naukowym historyka jest korzystanie przez autorkę, choć - jak się wydaje - jeszcze dość nieśmiało i w niezbyt dużym zakresie, ze źródeł wywołanych: 25 wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM. Do zagad­ nienia tego zresztą wrócę jeszcze nieco dalej. Istotną rolę w badaniach E. Mazur odegrały źródła ikonograficzne (część z nich jest reprodukowana w pracy), odwołuje się również autorka do źródeł materialnych - zachowa­ nych (oprócz I kolonii) osiedli WSM. Pierwszy rozdział pracy poświęcony jest warszawskiemu budownictwu dla robotników w drugiej połowie X I X i na początku X X wieku. Jak podkreśla autorka - wiele inicjatyw i poczynań tego okresu stanowiło wzo­ rzec i źródło inspiracji dla przyszłych twórców WSM i bez ich omówienia praca byłaby niepełna. Dodać trzeba, że ten krótki zarys historii budowni­ ctwa dla robotników w Warszawie, który powinien stać się zaczątkiem osobnego opracowania, należy do najbardziej interesujących fragmentów książki, choć chciałoby się np. dowiedzieć nieco więcej o warszawskim budownictwie przyfabrycznym. Jest to zresztą - co stwierdza sama autorka - problem bardzo mało opracowany. Następne trzy rozdziały mówią o twórcach WSM i mieszkańcach WSM-owskich osiedli na Żoliborzu i na Rakowcu (rozdział I), architekturze, budownictwie i funkcjonowaniu tych osiedli mieszkaniowych (rozdział III) oraz życiu mieszkańców WSM (rozdział IV). Twórcom WSM, grupie lewicowych przeważnie działaczy o spółdzielczym rodowodzie, poświęca autorka kilkanaście stron drugiego rozdziału. W dalszej jego części za­ tytułowanej „Mieszkańcy osiedli żoliborskiego i rakowieckiego WSM", autorka pokazuje jak ówczesna sytuacja ekonomiczna modyfikowała pier­ wotne założenia twórców WSM co do składu socjalnego osiedli. Kolonie te - zaplanowane jako robotnicze, stawały się z czasem (zwłaszcza w latach wielkiego kryzysu), za wyjątkiem niewielkiego osiedla na Rakowcu, osied­ lami inteligenckimi. Rozdział trzeci jest historią niełatwego powstawnia dziewięciu kolonii WSM na Żoliborzu i osiedla na Rakowcu. Zawiera wiadomości o architek­ turze wznoszonych w poszczególnych koloniach budynków, ilości i wielkości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 mieszkań, ich wyposażeniu, sprawach związanych zfinansowaniembudowy, jej organizacją, itp. Został on podzielny przez autorkę na dwie części. W pierwszej pisze o wnętrzach i wyposażeniu mieszkań WSM w latach 1928-1939, w drugiej o „życiu w przestrzeni osiedlowej". Omawiając pro­ blematykę wnętrz i wyposażenia mieszkań autorka starała się ukazać cały kompleks zagadnień, które musieli rozwiązać twórcy WSM, a więc możliwie jak najbardziej funkcjonalne rozplanowanie wnętrza mieszkań i ich wy­ posażenie w elementy stałe (szafy, szafki, spiżarki, stoły, pawlacze, itp.) nie zapominając jednocześnie, że komorne w tych mieszkaniach musi zostać na poziomie dostępnym dla robotników (później zaś, najczęściej dla mniej zarabiających inteligentów). Projektowano również wyposażenie wnętrz mieszkań w meble, ozdoby i przedmioty codziennego użytku. Następnie opierając się na materiałach z wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM, autorka starała się skonfrontować, jak wyglądała zapamiętana przez in­ formatorów rzeczywistość w porównaniu z planami i projektami twórców WSM-owskich osiedli. W drugiej części rozdziału noszącej tytuł „Życie w przestrzeni osiedlowej", E. Mazur pisze o kolonijnej infrastrukturze oraz działalności związanych z WSM stowarzyszeń i organizacji: pralni i kąpieliskach, sklepach i usługach, utrzymywaniu porządku w koloniach. Wiele miejsca poświęca Stowarzyszeniu Pomocy Wzajemnej Lokatorów „Szklane Domy" i jego rozległej działalności kulturalnej oraz licznym klubom i kółkom współpracującym z tym stowarzyszeniem. Obszernie omówiona została działalność Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci i sprawy oświaty w osiedlach WSM. W krótkim „Zakończeniu" raz jeszcze przypomina autorka, że „wstępne teoretyczne założenia twórców idei wzorowego osiedla dla robotników zwe­ ryfikowało życie" (s. 153). Zapewnienie rodzinom najniżej uposażonym zakładanego w programach twórców WSM standardu mieszkaniowego oka­ zało się w tamtych czasach niemożliwe. Plany spółdzielni musiały ulec istot­ nym modyfikacjom, czego szczególnym przykładem jest robotnicze osiedle na Rakowcu. Realizowano natomiast dość konsekwetnie program socjalno-oświatowy i kulturalny, który w poważnym stopniu wpływał na życie codzienne mieszkańców WSM. Jednocześnie autorka podkreśla, że właśnie odtworzenie owej codzienności okazało się najtrudniejsze. „Wynikało to przede wszystkim - stwierdza dalej - ze specyfiki źródeł, które przedstawiały raczej poglądy i osiągnięcia twórców, a nie odbiorców, a także naturalnej i zrozumiałej idealizacji obrazu życia w osiedlach międzywojennej WSM, który zachował się w pamięci moich respondentów oraz autorów innych relacji i wspomnień" (s. 153). Dziś, z perspektywy lat, mimo wspomnianych już wcześniej trudności i niepowodzeń WSM-owski eksperyment jest oceniany ze wszech miar pozytywnie. Wróćmy jednak do wcześniejszego stwierdzenia autorki, iż najtrudniejsze w jej pracy okazało się „odtwarzanie codzienności" WSM-owskich kolonii �264 RECENZJE I OMÓWIENIA sprzed kilkudziesięciu lat, a wynikało to przede wszystkim ze specyfiki źródeł. Podstawowymi zaś źródłami w rozdziale o życiu codziennym WSM - najciekawszym i chyba najważniejszym w całej pracy są doroczne sprawo­ zdania WSM i WSM-owska prasa. Trudno określić jaki był w tym rozdziale udział materiałów pochodzących z wywiadów z mieszkańcami WSM. Przy­ puszczam jednak, że stosunkowo niewielki. Na relacjach ustnych oparty jest jedynie fragment tekstu opisujący wyposażenie WSM-owskich mieszkań oraz zasadnicze różnice w umeblowaniu mieszkań inteligenckich i robot­ niczych (s. 110-125). Szkoda, że tylko tyle. Nie znam wprawdzie zakresu tematycznego tych 25 przeprowadzonych przez autorkę wywiadów, sądzę jednak, że można z nich było zaczerpnąć znacznie więcej wiadomości nasy­ cając bardziej realiami ów obraz WSM-owskiej codzienności. Daje tu jednak znać o sobie tak częsta wśród historyków nieufność do źródeł wywołanych, wątpliwości co do ich wiarygodności, w przypadku jednak większej ilości wywiadów i możliwości weryfikacji przy pomocy innych źródeł - zupełnie nieuzasadnione. Pierwsze kroki w kierunku przełamywania tych uprzedzeń zostały jednak zrobione i jest to zasługa autorki. Andrzej Woźniak Irena Turnau, European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1994, ss. 204, 58 il. Praca Ireny Turnau na temat europejskiej odzieży roboczej jest kolejną obszerną monografią przygotowaną przez autorkę w stosunkowo krótkim czasie. Autorka poświęciła wiele lat pracy problematyce odzieży i tekstyliów, toteż w swoim naukowym dorobku ma sporo cennych publikacji nie tylko w formie artykułów w różnych specjalistycznych czasopismach w kraju i za granicą, ale przede wszystkim w postaci prac zwartych, wydanych zarówno w języku polskim, jak angielskim. Są one szczególnie cenne i to z wielu powodów. Podejmują bowiem tematykę nader skromnie uwzględnianą przez polskich badaczy, tym samym więc wzbogacają nasz dorobek naukowy i wiedzę, poszerzając je znacznie o wartości poznawcze. Jako historyk, Autorka wykorzystuje w szerokim zakresie materiały archiwalne różnych specjalistycznych jednostek w kraju i za granicą, nadto zbiory muzealne i ikonografię o szerokim przekroju czasowym, nie mówiąc o literaturze polskiej i obcej, której bogaty zestaw podaje zawsze w bibliografii i przy­ pisach do swoich tekstów. Warto dodać, że źródła te wzbogaca nowymi materiałami i stale aktualizowanym wieloaspektowym spojrzeniem, którego zakres poszerza nadto dzięki uczestnictwu w międzynarodowych i krajo­ wych konferencjach, czego wyraz daje następnie w sprawozdaniach i omó­ wieniach, opublikowanych m.in. w „Etnografii Polskiej",, „Ludzie", „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Książka na temat europejskiej odzieży roboczej od XIV do X V I I I w., jak większość prac zwartych Autorki, jest jedyną w swoim rodzaju jeśli chodzi 0 polską literaturę przedmiotu. Obrany temat nikle bowiem przewija się w różnorodnych opracowaniach dotyczących odzieży i stroju, a już zupełnie brak jakiejkolwiek monografii z tego zakresu. Odzież i stroje stanowią swoisty dział zainteresowań etnografów, historyków sztuki, kostiumologów, teatrologów, historyków czy historyków kultury materialnej, częściej jednak zwracają oni uwagę na ich stronę plastyczną, dekoracyjną, dzieje, modę, formę, częściowo także na funkcję, motywację obyczajową, formy archaicz­ ne i specyfikę regionalną, przy czym niebagatelny dział stanowią opracowa­ nia dotyczące historii strojów warstw elitarnych. Tymczasem odzież ludzi pracy i to różnych zawodów ginie na tym tle i we wszelkich opisach jest raczej pomijana. Barwniej przedstawia się ona w ikonografii, ale że zajmuje 1 tutaj marginalne miejsce - obraz jedności, tj. podobieństw, bądź różnorod­ ności i wielości odmian, zależnie od uprawianego zawodu staje się mało czytelny i bliżej nieokreślony. Praca Ireny Turnau wydaje się tym cenniejsza, iż w kolejnych rozdziałach uwzględnia: odzież codzienną wieśniaków, rze­ mieślników i kupców, ludzi uprawiających niebezpieczne zawody, odzież inteligencji pracującej zawodowo, np. intelektualistów, nauczycieli i schola­ rów, medyków, prawników, poza tym ubiór służących wedle hierarchii służby, osobno liberie jako znak zależności od określonych, wysoko po­ stawionych chlebodawców oraz cedowane przez nich części ubrania, stroje żebraków, komików i kuglarzy. Wartość takiego ujęcia podnosi jeszcze fakt, że ukazano odzież ludzi tych środowisk występującą w różnych krajach Europy. Istnieje więc możliwość porównania oraz szerszego spojrzenia na poziom ich kultury w ciągu czterech stuleci, poza tym - uchwycenia procesu wzajemnego oddziaływania prowadzącego do pewnej unifikaqi, czy przy­ czyn powstawania odrębności i swoistej specyfiki. Na tym tle rysuje się też pytanie, na ile ludzkie ciało, jego budowa i antropologiczne cechy wpływają na kształtowanie się form odzieży odpowiednio do wykonywanej pracy czy zajęcia. Stosownie do zaleceń kościoła katolickiego i innych wspólnot chrze­ ścijańskich, nagie ciało człowieka winno być okryte. Kościół jednak nie wnikał w sposoby i środki wykorzystywane do tego celu, aczkolwiek na podstawie ubioru, jego wyglądu i schludności ukształtowała się poprzez wieki opinia, że można z tego wnosić o charakterze człowieka i o tym, czym się zajmuje. Stąd przysłowie: ,jak cię widzą, tak cię piszą", świadczące równocześnie, że ubiór pozwalał wyraźnie odróżniać biednych od bogatych, przedstawicieli plebsu od dobrze urodzonych, elegantów od ludzi nie dbają­ cych o swój wygląd. Okazuje się, że nawet europejska literatura dotycząca odzieży i strojów zajmowała się dotąd szerzej problematyką sposobu ubierania się i wyglądem ludzi pracy. Brak też monograficznych opracowań na ten temat, zarówno odnośnie do poszczególnych krajów, jak też na tle szerszym, europejskim. Wyjątek stanowią publikacje angielskie, wśród których znajduje się praca �266 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Cunningtona i С. Lucas'a omawiająca odzież ludzi pracy w Anglii od X I w., do 1914 r. W Anglii ukazały się nadto prace dotyczące odzieży służby od wieków średnich do 1900 r. (P. Cunnington) i odzieży codziennej w latach 1650-1900 (E. Ewing). Autorzy w innych krajach uwzględniali odzież ludzi niektórych zawodów jedynie w opracowaniach tym zawodom poświęconych, np. służbie, górnikom, hutnikom, żeglarzom, rzemieślnikom. Oprócz tego na ludzi pracy, zwłaszcza wieśniaków, zwraca uwagę literatura dotycząca kultury średniowiecza. Zagadnienie odzieży jest w niej najczęściej tylko jednym z wielu innych przejawów codziennego życia. Tym niemniej warto zwrócić uwagę, że ubiorowi tej grupy ludności w czasach śred­ niowiecznych i nowożytnych poświęcono najwięcej miejsca. Autorka w ob­ szernej bibliografii wymienia tylko niektóre opracowania, np. dotyczące Słowenii (A. Bas), Francji (M. Closson, P. Mone, F. Piponnier, B. Muchenbled), Rosji, Litwy, Mołdawii (pod red. M.G. Rabinowicza). Do tych nielicznych można by dodać jeszcze W. Rósener'a, Peasants in the Middle Ages (Chicago, 1992) T. Tolley'a, /7 libro delie ore (Regio Emilia, 1993) czy J. Markova, Slovensky ludový odev v minulosti. Materiály к dějinám slovenského oděvu (Bratislava, 1955). Okazuje się, że dopiero rozwój kapitalizmu w X I X w. przyniósł faktycz­ ną unifikację odzieży zarówno na wsi, jak i w miastach, a czasy współczesne i masowa produkcja konfekcji zaczęła zacierać różnice w wyglądzie ludzi pracy, niezależnie od uprawianego zawodu. Coraz częściej też zaczęły poja­ wiać się w związku z przepisami dotyczącymi ochrony i bezpieczeństwa pracy racjonalnie wypracowane modele odzieży roboczej i ochronnej, co w minionych wiekach tylko częściowo miało rację bytu i zaznaczało się przede wszystkim w odzieży osób pracujących w trudnych i niebezpiecznych zawodach. Na zakończenie warto dodać, że omawiana książka wzbogacona została na ogół mało znanymi ilustracjami, które unaoczniają i dokumentują poruszaną w niej problematykę. Barbara Bazielich „Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich", z. I I , 1992, (Warszawa), ss. 72, fot. 13, Towarzystwo Gruzińsko-Polskie „Zwyczajowo już, w kontaktach Gruzinów i Polaków obecna jest wza­ jemna przyjaźń i niezwykła życzliwość, wielki sentyment jednego narodu do drugiego" - pisze jeden z autorów, Albin Głowacki z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, przedstawiając losy uchodźców polskich w Gruzji w czasie I I wojny światowej. Wybitną postacią w historii obu naszych narodów jest jezuita Juda Tadeusz Krusiński (1675-1757), polski misjonarz w Persji, który dzięki wybitnym talentom dyplomatycznym i znajomości języków stał się ważną �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 postacią na dworze perskim. Napisał i opublikował po łacinie historię Persji, a także Gruzji, której część znajdowała się w tym czasie pod perskim panowaniem. To z jego dzieł Europa czerpała w tym czasie wiedzę o Persji i Zakaukaziu. „Pro Georgia" zamieszcza fragment rozdziału jego pracy Trágica veríeníis belli Persici, pt. De Georgianis - czyli O Gruzinach: „Co się tyczy upodobań tego ludu, z powodu krzepkości ciała i skłonności natury stworzony do sztuki wojennej. Poza tym do kształcenia intelektu czy ducha. Jeśli przytrafiłoby się, co się czasem zdarza, wykształcenie równe pięknu ciała, trzeba ich zaliczyć do najszlachetniejszych narodów". Barwną historię życia Krusińskiego przedstawił w „Pro Georgii" Dawid Kolbaja - Gruzin z Zugdidi, który na Uniwersytecie Warszawskim przygotowuje pracę dok­ torską o tym uczonym i jest jednocześnie spiritus movens redakqi periodyku. O Gruzinach w XIX-wiecznej Warszawie pisze prof. dr. Andrzej Woź­ niak z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Okazuje się, że generał-gubernator Warszawy w latach 1897-1901, gruziński książę Aleksander Bagration-Imerretyński nie najgorzej zapisał się w pamięci warszawskiego ludu, gdyż m.in. wyjednał u cara zgodę na postawienie pomnika Mickiewi­ cza na Krakowskim Przedmieściu. Gruzinów można było wówczas spotkać w Warszawie nie tylko w roli carskich oficerów. W latach trzydziestych przebywali tu zesłańcy polityczni z Gruzji, m.in. książę Giorgi Eristawi, późniejszy tłumacz Mickiewicza na gruziński. W latach dziewięćdziesiątych studenci-Gruzini na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas rosyjskim) zało­ żyli tajną organizację - Ligę Wyzwolenia Gruzji i zostali aresztowani. W In­ stytucie Weterynaryjnym w Warszawie studiował Noe Żordania - późniejszy premier niepodległej Republiki Gruzińskiej. Zagadnienie niepodległości Gruzji w stosunkach międzynarodowych 1918-1921 przedstawia prof. Wojciech Materski z Instytutu Studiów Poli­ tycznych PAN. Opisuje wytrwałe starania gruzińskich polityków o uznanie niepodległości Gruzji przez państwa zachodnie, które jednakże uważały kwestię gruzińską za wewnętrzną sprawę Rosji, a gdy zmieniły zdanie - woj­ ska bolszewickie wkraczały już do Tbilisi. O działalności Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi w okresie między­ wojennym oraz o wizytach na Zakaukaziu dwu posłów polskich w Moskwie, pisze prof. Marek Mądzik z UMSC. Upadek niepodległej Gruzji w 1921 roku był przyczyną, dla której w Polsce znalazło się liczne grono emigrantów, w tym - wielu wyższych oficerów. Ich wspomnienia w „Pro Georgii" są kolejnym świadectwem, iż Polska stała się dla nich drugą ojczyzną. Wszyscy bowiem Gruzini-oficerowie kontraktowi brali udział w obronie Polski w 1939 roku, mimo iż część gruzińskiej emigracji na Zachodzie wybrała opcję niemiecką. Przypomniana została postać majora Artemiego Aroniszydze, jednego z dowódców obrony Warszawy. Pomnik „1939" na ul. Grójeckiej stoi na miejscu barykady jego batalionu. Aroniszydze był później komendantem Obwodu Piotrków Trybunalski A K i po wojnie więźniem UB. Wspomnienia swoje zamieszcza �268 RECENZJE I OMÓWIENIA Jerzy Tumaniszwili, który jako oficer walczył podczas wojny na ORP „Bu­ rza" i niszczycielu „Piorun". Wydawane w międzywojennej Warszawie przez Sergo Kuruliszwili cza­ sopismo „Głos Wschodu" oraz zainicjowany przez jego brata Jana periodyk „Wschód i Polska", poświęcające wiele miejsca problematyce kaukaskiej i idei prometejskiej, omawia artykuł Andrzeja Woźniaka. „Pro Georgia" przedrukowuje też opublikowany w 1938 roku krótki esej Gruzja XII stulecia. Autor, major Dymitr Szalikaszwili, kwatermistrz I Pułku Szwoleżerów - to ojciec generała Johna Shalikaszwili, głównodowo­ dzącego sił NATO w Europie. Dziś w Towarzystwie Gruzińsko-Polskim spotyka się osoby o tych sa­ mych nazwiskach, co w przedwojennym Klubie Gruzińsko-Polskim. Obecna działalność Towarzystwa, omawiana na łamach „Pro Georgia", to organizo­ wanie uroczystości w rocznicę niepodległości Gruzji (26 maja 1918) oraz praca nad inwentaryzacją grobów gruzińskich na polskich cmentarzach. Towarzystwo zamawia również msze żałobne w kościele prawosławnym na Woli w intencji ofiar wojny w Gruzji i wysyła pomoc humanitarną dla uchodźców. W przygotowaniu jest trzeci numer „Pro Georgia". Urszula Doroszewska „Zeszyty Łużyckie", nr 1-8; 1990-1994 „Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łu­ życzan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 r. Dotychczas wyszło 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przy­ gotowaniu. Na łamach „ZŁ" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (I), istotom nadprzyro­ dzonym (I), szczególnie południcom (II) w folklorze łużyckim na tle porów­ nawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (II) , inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce łużyckiej (VIII), śląskim i łużyckim legendom o królu węży (IV). Opisuje się zwyczaje ludowe zwią­ zane z narodzinami, ślubem i pogrzebem (III), całoroczne obrzędy kościelne (III) , stroje ludowe (III), tradycyjne potrawy (III). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce (IV) i polskiego na Łużycach (IV), historia muzyki łużyckiej (III) i jej dzisiejszy stan (VIII) oraz polskie wątki melo­ dyczne w łużyckich pieśniach (IV). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (VIII). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (II), kina (III) oraz sztuk plastycznych (I). �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa (IV) i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (VI), religijną twórczość J. Barta-Ćisinskiego (II), przekłady autorów tego pisarza na polski (IV) i Mickiewicza na łużycki (IV), patriotyzm J. Skali (III), pamiętnikarstwo lat powojennych (II), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (V). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicz­ nych mieszkańców Łużyc (I), dzisiejszej sytuaqi językowej na Łużycach (I), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki (II), rozwoju łużyc­ kiego słownictwa (II), roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (II), udziału w tym procesie takich pisarzy jak M . Frencel (VII) oraz J.B. Fryco (VII), łużyckiego słownictwa dialektalnego z zakresu uprawy lnu (III) i hodowli zwierząt (III) na tle porównawczym. Zasygnalizowana jest wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycz­ nym (VI) i odbicie jej w łużyckiej poezji (VIII). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferenqi w 1919 г. (II), pierw­ szych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych (III), działalności J.A. Smolera (III), o czasopiśmiennictwie łużyckim (III), kul­ turotwórczej roli protestantyzmu (III) i powstaniu wspólnoty katolickiej (III), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim (V), kultywo­ waniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski (V), późniejszej kolonizacji łużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (V), o sytuacji Łużyc w okresie I I I Rzeszy, w latach 1945-1947 i u schyłku NRD(VI). Przedstawiona jest historia Domowiny (VI) , instytutów naukowych: w Budziszynie (VI) i w Lipsku (VI), wreszcie historia flagi łużyckiej na tle porównawczym (VIII). W „ZŁ" porusza się tematy mające walor demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (II), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju (VI), relaqe łużycko-niemieckie (VI), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan (VIII), fenomen łużyckiej rodziny (VIII), historia łużyckiej emigraqi (VIII), otoczona powszechnym kultem postać A. Andrickiego (VII) . Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc (VII), historii Budziszyna (VII), rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (VII). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie: nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc (W. Szewczyk IV, W. Kochański IV) oraz Polski (S. Nawka IV, A. Nawka IV, M . Hornik VIII), przedstawiono prołużyckie organizacje (IV, VIII), wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (VII). Złożony do druku „ZŁ" IX poświęcony jest sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z lite­ ratury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniej­ szości narodowych świata: Kaszubów, Fryzów, Drzewian Połabskich, Ajnów, Walijczyków. „ZŁ" X i X I zajmą się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich �270 RECENZJE I OMÓWIENIA na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o wojnie napoleońskiej na Łużycach i jej reper­ kusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich) a również historią najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspo­ mnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. „ZŁ" X I I będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewi­ dziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współ­ czesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubość („miłość") u ro­ mantyków łużyckich i in. „ZŁ" X I I I chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50-tą rocznicę śmierci. Każdy numer zawiera przekłady z łużyckiej poezji i prozy (tak współ­ czesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych, kronikę kulturalno-naukową. „Zeszyty Łużyckie" można otrzymać za zaliczeniem pocztowym. Adres: mgr Zdzisław Kłos, sekretarz redakcji „Zeszytów Łużyckich", Instytut Filo­ logii Słowiańskiej UW, 02-678 Warszawa, Szturmowa 3, tel. 472171. Cena 30000 zł. Komplet „ZŁ" znajduje się w większości bibliotek naukowych. Sprzedaż również w księgarni im. B. Prusa, Warszawa, Krakowskie Przed­ mieście 7 oraz Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych, Pa­ łac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa. Bylibyśmy wdzięczni za współpracę autorską. Ewa Siatkowska �COMMUNICATING EXPERIENCE 13-16 June 1996 IX I N T E R N A T I O N A L ORAL HISTORY CONFERENCE CALL FOR PAPERS The international oral history conferences are meeting-places for researchers who utilize and analyse oral sources - interviews, life-stories, and oral traditions. Oral history is a method which today is used and recognized in many different disciplines all over the world. Communicating Experience is the general theme of the IX International Oral History Conference at Goteborg University, Sweden, 13-16 June 1996. How is human experience communicated? How is it transformed into permanent knowledge? The question embodies not only the means but also the hindrances for it. How can the communication of experience be utilized as a research methodology? What is the interplay between hegemonic strategies and popular resistance? Whose experiences become recognized and transmitted over generations? How come so much human knowledge is made tacit? We look forward to papers that analyse communication of experience not only through language but also through other means, such as stereotypes, both of "us" and "the others". We also anticipate papers regarding the disruption of communication, due to differences in class, gender and generation. We invite you to send proposals for papers on the theme "Communicating Experience" before 1. February 1995 to the address below. Apart from the title, your name and address, we want an outline of the contents of your paper. The form of the proposal is one page, not more. We shall arrange a special video section, according to demand. The main language is English. French and Spanish are the other two official languages of the international oral history conferences but will reach a more limited audience. During March 1995 we shall send out information about accepted proposals for papers together with a preliminary programme., including practical details. We strive to keep the costs down! We need your complete paper, of ten tofifteenpages, not later than 1 December 1995. Please, respond to our call for papers, also by distributing it to others and through sending us addresses to departments/people you think we should contact. Welcome to "Communicating Experience" in Goteborg 13-16 June 1996. Your sincerely Sven В EK Birgitta Skarin Frykman Secretariat: Department of Ethnology, University of Goteborg. Vástra Hamngatan 3, S-411 17 Goteborg, Sweden. Tel: +4631 7731971, Fax: +4631 138030. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są tylko na okresy kwartalne. Cena prenumeraty krajowej na 1994 r. wynosi 100.000 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. 3. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę: do 20.11 - na I kwartał roku następnego, do 20.02 - na I I kwartał, do 20.05 - na I I I kwartał, do 20.08 - na IV kwartał. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efd7d8778bb860491ead46cd7ad7de6f.pdf df016e824739cf60a1ce75ad6444119f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1552 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1436 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.225-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO BADANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W K A R P A T A C H I NA BAŁKANACH. LWÓW, 29 X I - 1 X I I 1993 R. W dniach 29 X I - 1 X I I 1993 r. odbyło się we Lwowie spotkanie przedstawicieli Krajowych Sekcji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB) mające na celu odnowienie jej działalności po 3-letniej przerwie, spowodowanej zmianami społeczno-ekonomicznymi i politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach członkowskich. Biorąc pod uwagę wspomniany zastój w pracach naukowo-badawczych Komisji wypada na wstępie przypomnieć dotychcza­ sową jej działalność . Specyfika środowiska rejonu karpacko-bałkańskiego stwarzała wyjąt­ kowe możliwości badania procesów historycznych, etnicznych, społecznych i kulturowych. Koordynacja badań naukowych w Karpatach i na przy­ ległych terenach okazała się więc konieczna przy studiach nad kulturą ludową tego obszaru, wykazującą zarówno szereg cech wspólnych, jak też i wiele różnic. Starania w tej kwestii podjęli już w 1958 r. przedstawiciele ówczes­ nego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i Instytutu Etnografii SAV (Národopisný Ústav SAV - Czechosłowacja). Dzięki inicjatywie prof, dr. Mieczysława Gładysza, prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej oraz dr. Jana Mjartana i doc. dr. Jana Podoláká w 1959 r. zostaje powołana do życia instytucja mająca na celu koordynację prac naukowo-badawczych na terenie Karpat - Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). 1 2 1 Informacje o powstaniu i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat oraz Karpat i Bałkanów zaczerpnięto z opracowań: M . Gładysz, Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 6:1962, s. 15-40; tenże, Międzynarodowa Konferencja poświęcona bada­ niom kultury ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 9:1965, s. 440-447; V. Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), „Etnografia Polska", t. 25:1981, z. 2, s. 35-45. Obecnie Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. 2 �226 KRONIKA W roku 1960 przystąpiono do systematycznych badań terenowych, a do­ tychczasowe porozumienie o współpracy ujęto w ramy statutu, przyjętego po dyskusji na konferencji w Smokowcu (Slowaqa) jako podstawę dalszej działalności Komisji. Członkami jej zostali przedstawiciele krajów zamiesz­ kujących łuk Karpat - Czechosłowacja, Polska, Rumunia i obecna Ukraina. Współpraca naukowa organizowana była w ramach umowy międzynarodo­ wej pomiędzy Akademiami Nauk poszczególnych krajów. Na czele Komisji stał Sekretarz Generalny obierany co 5 lat, a ważniejsze decyzje podejmowane były wspólnie z Prezydium Komisji, w skład które­ go wchodzili przewodniczący poszczególnych Sekcji Krajowych. Organem Sekretariatu Generalnego był periodyk Carpatica. Funkcję Generalnego Sekretarza powierzono w 1959 r. J. Podolákowi (Bratysława), który pełnił ją do 1971 г., zaś od 1971 r. do 1992 - do chwili śmierci - piastował ją V. Frolec (Brno). Okres jego kadencji był szczególnie owocny w działalności Komisji. Intensywnie pracowały poszczególne międzynarodowe zespoły re­ dakcyjne, przygotowujące syntezy karpacko-bałkańskie. Regularnie ukazy­ wał się organ Sekretariatu. Odejście V. Frolca - poza innymi czynnikami natury obiektywnej - w znacznym stopniu wpłynęło na zahamowanie wszel­ kich działań w tej dziedzinie. W 1964 r. na międzynarodowej konferencji poświęconej badaniom kul­ tury ludowej Karpat (a w szczególności pasterstwa wysokogórskiego) zor­ ganizowanej w Krakowie postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko regiony Karpat, ale także tereny górskie Bułgarii i Jugosławii. Sfinalizowane to zostało w 1976 r. na posiedze­ niu w Smolenicach (Slowaqa). Od roku 1976 ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach - M K K K B . Od roku 1977 organ Sekretariatu Generalnego przyjmuje nazwę Carpatobalcanica. W związku z poważnym zaawansowaniem stanu badań kultury ludowej w rejonie karpacko-bałkańskim we wszystkich krajach członkowskich M K K K B postanowiono przystąpić do opracowania syntezy wybranych zja­ wisk kultury ludowej, tj. architektury ludowej, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepqe poszczególnych syntez zostały opraco­ wane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, foklor zbójnicki - Słowacja i b. ZSRR. Prace nad systezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Refero­ wano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy biblio­ graficzne tych tematów. „Architektura ludowa", t. 1 - „Budownictwo mie­ szkalne", pod redakqa V. Frolca oraz „Folklor zbójnicki" pod redakcją V. Gašparíkowej i B.N. Putiłowa zostały przygotowane do druku, w opraco­ waniu znajduje się natomiast „Pasterstwo wysokogórskie" pod redakcją B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Podjęto również prace nad nowymi tematami, tj. architekturą ludową t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarką chłop­ ską (rolnictwo i hodowla) oraz transportem i komunikaqa. �KRONIKA 227 Tak w bardzo krótkim zarysie przedstawia się działalność Komisji do 1990 r. Reaktywizację działalności M K K K B podjął Instytut Etnografii Akade­ mii Nauk Ukrainy, zwołując z końcem 1993 r. we Lwowie posiedzenie przedstawicieli Sekcji Krajowych Komisji. Organizatorów reprezentowali: dr S. Pawluk - dyrektor Instytutu, kan­ dydat nauk M . Hłuszko oraz K. Kutelmach - pracownicy Instytutu Etno­ grafii. Jako przedstawiciele poszczególnych Sekcji Krajowych przybyli: z Czech dr L. Petránová - Instytut Etnografii i Folkloru A N Praga, dr J. Štika z Muzeum skansenowskiego w Rożnowie pod Radgosztem, z Mołdowy - prof. W. Zelenczuk - Instytut Etnografii i Folkloru A N Mołdowy, z Polski - doc. dr hab. D. Tylkowa i dr K. Hermanowicz-Nowak - Instytut Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Krakowie, z Rumunii - R.O. Majer - Instytut Etnografii i Folkloru A N Rumunii, ze Słowacji - prof. M . Paríková - Katedra Etnologii Uniwersytetu im. J. Komeńskiego, Braty­ sława oraz z Węgier - dr P. Szabó i dr P. Weresz - Instytut Etnografii A N , Budapeszt. Pomimo zaproszenia w obradach nie wzięli udziału przedstawi­ ciele krajów bałkańskich - Bułgarii i Jugosławii. Po uroczystym otwarciu konferencji i powitaniu przybyłych przedstawicieli Sekcji Krajowych M K K K B , S. Pawluk podkreślił, iż pomimo występujących trudności natury ekonomicznej, konieczne wydaje się odnowienie naukowo-badawczej działalności Komisji, tak aktywnej do 1990 r. Ze słowami podzięko­ wania za zaproszenie i podjęcie trudu organizacyjnego po długotrwałej przerwie wystąpili przedstawiciele poszczególnych Sekcji, podkreślając wagę kontynuacji prac realizowanych uprzednio. Jednocześnie wyrazili żal z powodu nieobecności reprezentantów krajów bałkańskich, co spowoduje pewne niedogodności w działalności Komisji w dotychczasowych ramach Karpat i Bałkanów. Zgodnie z programem roboczej narady dyrektor Instytutu Etnografii A N Ukrainy dr S. Pawluk podkreślił celowość odnowienia prac M K K K B jako międzynarodowej instytucji, dzięki której naukowcy zainteresowanych krajów mogliby prowadzić wspólne prace badawcze dotyczące kultury ludowej miesz­ kańców regionów górskich. Zapoznał również uczestników z podstawowymi założeniami działalności Komisji, które zostały sformułowane w przygotowa­ nym do dyskusji projekcie statutu, opracowanego przez zespół Instytutu Etnografii A N Ukrainy. Omówienie propozycji S. Pawluka zajęło cały pierwszy dzień roboczej narady, która toczyła się w formie interesującej i konstruktywnej dyskusji. W trakcie prowadzonych rozmów wysunięto szereg propozycji i krytycznych uwag dotyczących projektu przygotowanego statutu. Z powodu nieobecności w naradzie przedstawicieli krajów bałkańskich odnowienie działalności Komisji w poprzednich ramach uznano czasowo za niemożliwe. Na propozyqe D. Tylkowej i J. Štiki uczestnicy narady postanowi­ li: 1) tymczasowo odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, 2) upoważ­ nić Kierownictwo Tymczasowego Sekretariatu Generalnego do wyjaśnienia uczestnictwa Sekcji Narodowych krajów bałkańskich w dalszych pracach �228 KRONIKA M K K K B , 3) poinformowanie tych Sekcji o możliwości tymczasowego za­ wieszenia ich działalności, do momentu zaistnienia odpowiednich warunków, 4) w razie uzyskania negatywnej odpowiedzi Sekcji bałkańskich - zmienić tymczasowo nazwę na M K K K B , co znalazło wyraz w projekcie statutu. Uważając Komisję Karpacką za spadkobiercę M K K K B należy za­ równo zakończyć zrealizowane prace jak też kontynuować podjęte zadania naukowo-badawcze. Tak więc należy doprowadzić do wydania przygotowa­ nych już do druku syntez architektury ludowej, t. 1 - budownictwo miesz­ kalne oraz folkloru zbójnickiego. Zakończyć prace redakcyjne z zakresu pasterstwa wysokogórskiego. Przystąpić do kontynuacji działań związanych z opracowaniem architek­ tury ludowej, t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarki chłopskiej oraz transportu i komunikaqi. Dotyczy to w pierwszym etapie opublikowania zestawów bibliograficznych wymienionych tematów. Podczas drugiego dnia narady omawiano zmiany dotyczące projektu statutu. Do kierowania dalszymi pracami M K K K upoważniono Tymczaso­ wy Sekretariat Generalny z siedzibą we Lwowie. Na Sekretarza Generalnego powołano jednogłośnie S. Pawluka. Wszelkie prace koordynacyjne będą po­ dejmowane przez Tymczasowy Sekretariat Generalny poszerzony o przed­ stawicieli wszystkich Sekcji Krajowych. W pierwszym etapie winny być powołane kierownicze organy Sekcji Krajowych, przedyskutowany i podpisany projekt statutu, ustalone moż­ liwości wydania naukowych syntez już przygotowanych do druku. W celu omawiania planu działalności Komisji jak też realizacji podjętych zadań winno się przeprowadzić doroczne spotkania Prezydium M K K K oraz człon­ ków międzynarodowych zespołów autorskich. Konferenqa we Lwowie była bardzo celowa i owocna, a ponadto znakomi­ cie zorganizowana. Uaktywniła ona kraje członkowskie M K K K do ponow­ nego podjęcia działalności naukowej na obszarze karpackim, aby włożony już wysiłek nie został zmarnowany. W związku z coraz szybciej zachodzącymi na tym obszarze zmianami kulturowymi wydaje się to nakazem chwili. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak FRANCUSKIE BADANIA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO Mission du Patrimoine ethnologique została zorganizowana w 1980 r. z inicjatywy grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Redjema Benzaid. Jej cele sformułowano w wyniku szerokiej dyskusji, w której znaczący udział miał Isac Chiva, wieloletni współpracownik i następca C. Lévi-Straussa w Laboratoire d'Antropologie w Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales. Stwierdzono, że zróżnicowanie kulturowe kraju zaciera się wobec �KRONIKA 229 postępującej urbanizacji i unifikacji sposobów zachowań i uznano, że w tej sytuacji trzeba wzmóc badania tych procesów, ażeby zrozumieć ewolucję społeczną (La Mission 1993). Głównym przedmiotem badań stało się dzie­ dzictwo etnologiczne obejmujące swoiste sposoby egzystencji materialnej i organizacji społecznej grup, które ją tworzą, ich wiedzę, wyobrażenia 0 świecie i te elementy, które przyczyniają się do identyfikacji każdej grupy społecznej oraz wyróżniają ją od innych (Chiva 1990). W celu realizacji tych zamierzeń powołano specjalną komórkę naukową przy Ministerstwie Kultury (Ministere de la Culture et de la Francophonie) posiadającą własny zarząd (obecnie jej dyrektorem jest Gerard Ermisse) 1 własną Radę (Conseil du Patrimoine ethnologique), która pomocna jest przy wytyczaniu ogólnej polityki i konkretnych działań Misji. W pracach Rady bierze udział trzydzieści osób - pracowników nau­ kowych, działaczy kultury oraz przedstawicieli Ministerstwa. Wyłoniona z Rady stała komisja precyzuje tematy oraz opiniuje zgłaszane projekty badań, które prowadzi we współpracy z Misją szereg instytucji badawczych. Misja posiada w Paryżu zespół stałych pracowników (dwadzieścia osób), który organizuje pracę poszczególnych dziedzin działalności, dziewięciu do­ radców etnologicznych i trzech etnologów regionalnych, zatrudnionych w wydziałach kultury dwunastu spośród dwudziestu dwóch departamentów. Działalność Misji polega na prowadzeniu i inicjowaniu badań, kształ­ ceniu specjalistów, wydawaniu publikacji, produkcji audiowizualnej oraz organizowaniu dokumentacji i upowszechnianiu informacji na temat dzie­ dzictwa etnologicznego. Założone cele realizuje we współpracy z różnymi placówkami naukowymi i autorytetami regionalnymi. Każdego roku Rada wytycza jeden do dwóch tematów mało zbadanych oraz określa program badań „iniqujacych" związany na ogół z aktualnymi potrzebami praktycznymi i poznawczymi. Od 1981 do 1993 r. Misja zainicjowała szesnaście programów badaw­ czych oraz trzy wieloletnie programy inicjujące, obejmujące bądź poszuki­ wania regionalne, bądź ogólnokrajowe, a w kilku przypadkach również europejskie badania porównawcze. Tematyka badań realizowanych do 1993 r. obejmowała: Rodzinę i pokre­ wieństwo (1981-1982, 1984, 1988), ludową wiedzę przyrodniczą (1981-1982, 1984), etnologię środowiska miejskiego (1981-1982, 1984), przynależność regionalną i identyfikaqe kulturową (1983), współczesne praktyki rytualne we Francji (1985), społeczeństwo wieloetniczne Francji (1985-1986), spożycie rodzinne: wzory, praktyki i wyobrażenia (1987), ginące umiejętności i techniki (1987-1988), bogactwo kulturowe kraju (1988), zmiany pejzażu (pejzaże kulturowe - 1989; wyobrażenia i konflikty związane z wykorzystywaniem przestrzeni - 1990; pejzaże zindustrializowane i zurbanizowane - 1991), umiejętności i techniki (1989-1990); identyfikaqe, praktyki i politykę kulturalną (1990, 1991), granice kulturowe (1991-1992), pisma popularne (1993), strój i estetykę ciała (1993). �230 KRONIKA Programy „iniqujace" obejmowały: etnologię techniki, zapożyczenia i inno­ wacje techniczne (1992), więzi społeczne na peryferiach miast (1992-1993), problemy muzealnictwa etnologicznego (1992-1993). Poszczególnymi grupami tematycznymi kieruje trzech pracowników M i ­ sji: Denis Chevallier (programy badań wiedzy i techniki, oraz badania środowiska wiejskiego), Francois Robatel (badania problematyki związanej z morzem), Claude Rouot (programy badań więzi społecznych na pery­ feriach miast i współpraca zagraniczna). Wyniki prac badawczych publikowane są w powstałym w 1983 r. czaso­ piśmie „Terrain, carnet du patrimoine ethnologique", wydawanym pod redakcją Christine Langois. Wychodzi ono dwa razy do roku, przy czym poszczególne zeszyty profilowane są tematycznie: nr 1 - poświęcony jest wiedzy przyrodniczej; nr 2 - antropologii przemysłu; nr 3 - etnologii miej­ skiej; nr 4 - rodzinie i pokrewieństwu; nr 5 - identyfikacji kulturowej i regionalizaqi; nr 6 - człowiekowi wobec środowiska naturalnego; nr 7 - podejmuje zagadnienie społeczności obcych we Francji; nr 8 - poświęcony jest stosunkowi człowieka do zwierząt; nr 11 - ma charakter mieszany; nr 12 - przedstawia szeroko pojęte problemy konsumpcji rodzinnej; nr 13 - po­ święcony jest napojom; nr 14 - współczesnym i dawnym wierzeniom w zja­ wiska nadprzyrodzone; nr 15 - publikatorom; nr 16 - różnorodnym umiejęt­ nościom; nr 17 - europejskiej strukturze narodowej; nr 18 - wiedzy i stosun­ kowi do ciała ludzkiego; nr 19 - ogniowi i jego znaczeniu w kulturze; nr 20 - „jubileuszowy" - zagadnieniom śmierci; nr 21 - problemom władzy i sto­ sunków patronackich. Obok podstawowego tematu w każdym Zeszycie (którego objętość do­ chodzi do 178 stron) w dziale „Reperes" prezentowane są aktualnie prowa­ dzone prace, które nie mieszczą się w profilu wiodącym. Ponadto czasopi­ smo prowadzi dział informacji o bieżącym życiu naukowym, konferencjach, wystawach, publikacjach czy realizacjach filmowych i video. Wraz z upływem lat powiększała się objętość czasopisma, począwszy zaś od nr 10 pojawiły się w nim „nadprogramowo" rozważania czysto teoretycz­ ne i metodologiczne oraz artykuły mówiące o kulturze innych krajów euro­ pejskich. Charakterystyczna cecha wydawnictwa to dobór tematyki ciekawej z punktu widzenia teoretycznego i równocześnie wykorzystującej wyniki aktualnych badań terenowych. Tym samym czasopismo jest wierne swemu tytułowi - „Terrain". W tym miejscu podkreślić należy, że nie prezentuje ono bynajmniej „sprawozdań z badań", lecz ciekawe próby zrozumienia i wyjaśnienia opisywanych zjawisk poparte bogatą literaturą etnologiczną, informuje na bieżąco o wszystkich aspektach kulturowych współczesnego życia. Konkretne informacje wzbogacone są zawsze interesującą ikonogra­ fią, starymi rycinami czy reprodukcjami z dawnych publikacji oraz dosko­ nałymi pod względem technicznym fotografiami. Obok „klasycznych" mo­ nografii społeczności lokalnych czy równie „klasycznych" tematów etnolo- �231 KRONIKA gicznych, takich jak: rodzina, wierzenia czy technologia dużą uwagę badacze poświęcają problemom wiedzy tradycyjnej, mentalności, stosunkowi czło­ wieka do otaczającego go świata. Rozważania teoretyczne i metodologiczne nie stanowią tu celu samego w sobie. Za przewodnik po bogatej treści czasopisma służyć może wydany w koń­ cu 1993 r. nie numerowany zeszyt (Tables) zawierający indeks alfabetyczny autorów, indeks tematyczny artykułów, indeks alfabetyczny autorów spra­ wozdań z badań oraz spis treści kolejnych numerów. Oprócz czasopisma „Terrain" Misja publikuje serie prac autorskich lub prac zbiorowych pod tytułem „Etnologia Francji". Poszczególne tomy pokazują wyniki studiów terenowych czy problemy aktualne naukowo i mogące zainteresować szerszego odbiorcę. Do 1992 r. opublikowano 14 tomów . W tej serii w dziale „Regards sur 1'Europe" prezentowane są europejskie studia porównawcze, zaś w dziale „Cahiers" (7 tomów) materiały z sesji naukowych, będących ważną dziedziną działalności nau­ kowej Misji . Poza seriami Misja wydała kilka kolejnych informatorów o badaczach i instytucjach etnograficznych we Francji . Doceniając znaczenie dokumentacji audiowizualnej w pracy etnologa oraz w dziedzinie utrwalenia dziedzictwa kulturowego Misja prowadzi pod kierunkiem Alain Morela dział audiowizualny, który finansuje oraz rozpow­ szechnia filmy dokumentacyjne o charakterze etnologicznym oraz intere­ suje się kształceniem etnologów w tej dziedzinie. Organizuje i bierze udział 1 2 3 1 е Sabine Chalon-Demersa, Le triangle du XIV . De nouveaux habitans dans un vieux quartier de Paris, 1984; Genevieve Delbus, Pierre Jorion, La transmission des savoir, 1984; Christiane Amiel, Les fruits de la vigne. Representation de Venvironnement naturel en Languedoc, 1985; Bertrand Hell, Entre chien et loup. Fait et dits de chasse dans la France de VEst, 1985; Evelyn Desbois, Yves Yeanneau, Bruno Mattéi, La foi des charbonniers. Les mineurs dans la Ba taille du charbon 1945-1947, 1986; Pierre Lieutaghi, L'herbe qui renouvelle. Un aspect de la médecine traditionelle en Haute Provence, 1986; Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemand, Isac Chiva, Utz Jeggle [red.], (Regards sur l'Europe), 1987; Noélie Vialles, Le sang et la chair. Les abbatoires de pays de I'Adour, 1987; Beatrix Le Wita, Ni vue ni connue. Approche ethnographique de la culture bourgoise, 1988; Bernadettę Lizet, La Bete noire, 1989; Tom Jolas, Marie France Pingaud, Ivonne Verdier, Francoise Znabend, Une campagne Voisine, 1990; Le ferment divine, Dominique Fournier, Salvátore D'wnofrio [red.], (Regards sur l'Europe), 1991; Patric Williams, Nous, On n'en parle pas, les vivants et les morís chez les Manouches, 1993. W serii „Cahiers" wydano: Societě industrie lies et urbaines contemporaine, Wstęp G . Althabe, 1985; Les savoirs naturaliste populaires, Wstęp J . Barrau, 1985; Habitat et éspace dans le monde rural, Wstęp I . Chiva, 1988; Cultures du travail, Wstęp A. Morel, 1989; Patrimoines en folie, red. H.P. Jeudy, 1990; Savoire faire et pouvoir transmettre. Transmisson et apprentissage des savoir-faire et des techniques, D . Chevallier, [red.], 1991; Vers une ethnologie du present, G . Athabe, D . Fabre, G . Lenclud, [red.], 1992. Wszystkie prace Misji opublikowano w Edi­ tions de la Maison de Sciences de PHomme w Paryżu. W 1984-1985 i 1990 wydano Repertoire de l'ethnologie de la France. Z okazji między­ narodowej konferencji w 1993 r. wydano informator o pracach Misji. 2 3 �232 KRONIKA w konkursach. We współpracy z Misją wyprodukowano ponad sto filmów etnologicznych . Ponieważ tylko kilka uniwersytetów oraz placówek Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales kształci etnologów w dziedzinie etnologii fran­ cuskiej czy europejskiej, Misja organizuje konferencje, seminaria oraz staże specjalistyczne w różnego typu instytuqach zajmujących się naukowo bądź praktycznie ochroną etnologicznego dziedzictwa kulturowego. W tej dziedzi­ nie współpracuje z zagranicznymi instytuqami etnologicznymi organizując badania i seminaria (odnośnie Europy wschodniej najżywsze kontakty ma z etnologią rumuńską i bułgarską). W grudniu 1993 r. Misja zorganizowała w Tours międzynarodową konferencję kontynuującą tematykę zapocząt­ kowaną na zorganizowanej w poprzedniem roku konferencji w Creusot . Celem konferencji grudniowej zatytułowanej: „Ethnologie et patrimoine en Europe. Identités et appartenance, du local au supranational" było zastano­ wienie się nad procesami kulturowymi występującymi współcześnie w Euro­ pie, nad rolę dziedzictwa kulturowego, kształtowania poczucia identyfikacji narodowej i regionalnej, obcości i swojskości, roli przybyszy w nowym środowisku kulturowym, rodzenia się ksenofobii oraz wybujałych nacjona­ lizmów. W programie kolokwium przewidziano szereg referatów , przygo­ towanych przez organizatorów z udziałem przede wszystkim etnologów z Europy Zachodniej oraz trzy posiedzenia okrągłego stołu uwzględniające szerszy udział przedstawicieli krajów postsocjalistycznych . Ogółem kolo­ kwium zgromadziło ponad dwustu badaczy z różnych krajów Europy. 4 5 6 7 8 LITERATURA B u r s z t a W. 1993 O nacjonalizmach, regionalizmie i etnicznej świadomości. Creusot, 30 czerwca - 3 lipca 1992, [w:] „Sprawy Narodowe" - Seria Nowa, t. 2: 1993, z. 1 (2), s. 295-299. 4 Alain Morel przygotował m.in. retrospektywny przegląd filmów o mieście („Memoire de la ville, carte blanche a la Mission du Patrimoine Ethnologique"), który był prezentowany na VTI Międzynarodowym Przeglądzie Filmów Etnograficznych i Sociologicznych „Cinema du Reel" w 1985 r. w Paryżu. Zob. jej omówienie: Burszta (1993). Wśród referentów spotkać można było miedzy innymi takie osobistości jak: Gerard Althabe, Isac Chiva, Christian Bromberger, Daniel Fabre (Francja), Pierre Centlivres (Szwaj­ caria), Martin Roth (Niemcy), Dolores Comas d'Argemir (Hiszpania) czy Gulio Angioni (Włochy). Referaty te zaprezentowano w czterech grupach tematycznych: Identitě et patrimoine, L a production sociále de l'étranger, Nationalismes et lien national, Vers une ethnologie de l'Europe. Zamieszkały we Francji Krzysztof Pomian wygłosił referat pt.: „Narodowość i dziedzi­ ctwo", Wojciech Burszta był uczestnikiem okrągłego stolu pt.: „Nacjonalizmy i więź narodo­ wa". Ponadto w kolokwium wziął udział Marcin Piotrowski z Katedry Etnologii U Ł . 5 6 7 8 �233 KRONIKA C h i v a I. 1990 La Mission 1993 Tables 1993 La Patrimoine Ethnologique: Vexemple de la France, [w:] Encyclopaedia Univer­ salis, Paris, Symposium, s. 229-241. La Mission du Patrimoine Ethnologique, Wstęp Gerard Ermisse, Paris, Ministére de la Culture et de la Francophonie. Tables 1983-1993, „Terrain", Christine Langlois [red.], Mission du Patrimoine Etnologique. Bronisława Kopczyńska-Jaworska III M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. EROS I THANATOS", C Z . I I , L U B L I N , 19-22 K W I E T N I A 1994 R. Kolejna sesja zorganizowana przez Fundację „Muzyka Kresów" raz jeszcze stała się okazją do spotkania przedstawicieli różnych dziedzin hu­ manistyki i - jakże potrzebnej - interdyscyplinarnej dyskusji . Badacze dyskutowali nie tylko o istocie życia, miłości i śmierci, widzianych przez pryzmat poszczególnych dyscyplin, związkach między nimi i sposobach, w jakich przejawiają się one w kulturze, w konkretnych zachowaniach czy ideach. Poszczególne wystąpienia inspirowały także do rozważań wykracza­ jących poza główny temat konferencji. Wiele pytań wywołał m.in. inaugurujący spotkanie tekst Jerzego Prokopiuka z Warszawy poświęcony koncepcji miłości w antropozofii R. Steinera (1861-1925). W koncepcji tej znaczące miejsce zajmuje np. problem udziału człowieka w procesie zbawienia i jego transformacji na różnych poziomach rozwoju życia duchowego. Miłość pojmowana jest tu jako relacja między uczuciem a sferą woli - wolności w wymiarze negatywnym lub pozytywnym. Można więc mówić o swoistej syntezie dwóch rajskich drzew: poznania dobra i zła oraz drzewa życia. Antropozoficzna koncepcja miłości to nie tylko światopogląd. Obejmuje ona także system medytacji i różnorodnych ćwiczeń mających na celu kształtowanie pozytywnych cech charakteru człowieka, poznania imaginatywnego i określonego sposobu postrzegania świata. Zasady antropozoficznej koncepcji miłości od wielu lat realizowane są w praktyce, przede wszystkim w krajach Europy Zachodniej, m.in. w wy­ branych instytuqach pedagogicznych, medycznych, w rolnictwie, bankowo­ ści i in. Stopniowo upowszechniane są one również w Polsce, a także w innych krajach leżących w środkowo-wschodniej części kontynentu. Szko­ da, że zagadnieniu transplantacji tego alternatywnego modelu kultury i jego 1 1 Informacja о I części Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" zamieszczona została w „Etno­ grafii Polskiej", t. 37:1993, z. 2, s. 145-152. �234 KRONIKA praktycznej realizacji u nas i w krajach za naszą wschodnią granicą po­ święcony został zaledwie niewielki margines wspomnianego wykładu. Wybranych problemów teoretycznych dotyczył referat Natałki Biłocerkiwec z Kijowa, zatytułowany „Miłość do śmierci. Problem «nekrofílii» we współczesnej literaturze europejskiej". Autorka dokonała analizy kilku utworów czołowych reprezentantów egzystencjalizmu: A. Camus i P. Sartra a także innych pisarzy zachodnioeuropejskich, m.in. U . Eco. Ukazała rów­ nież podstawowe środki, za pomocą których twórcy ci wypowiadali się w swych dziełach o problemach śmierci, zagłady, samobójstwa, zniszczenia, sensu życia itp. Dopełnieniem tego wystąpienia był referat Ludmyły Taran z Kijowa pt. „«Prawa biosu jednakie dla wszystkich...». Problem życia i śmierci we współczesnej liryce ukraińskiej". Obydwie autorki podkreśliły, że w literatu­ rze ukraińskiej nurt egzystencjalny rozwija się dopiero od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X X w. Wcześniej - ze względów poli­ tycznych - uniemożliwiano pisarzom poruszanie m.in. problemu sensu życia lub dramatu jednostki. Jak stwierdziła L. Taran, twórcy musieli gloryfiko­ wać radosną przyszłość, zaś słowa: Bóg, dusza, śmierć jednostki, rozpacz, żal itp. były wykreślone z wielu słowników. Autorka przedstawiła przykłady utworów współczesnych pisarzy ukraińskich, wypowiadających się np. na temat sensu życia jednostki w świecie, relacji człowiek-Bóg, reinkarnacji lub śmierci w wymiarze ludzkim i kosmicznym. W podobnej sytuacji jak na Ukrainie byli pisarze białoruscy. I tu poruszanie problemów egzystencjalnych należy do nowych zjawisk lite­ rackich. Coraz częściej dąży się także do ukazania duchowego pierwiastka narodu i określenia jego zasadniczych cech. Jak podkreślił Jurij Załoska z Mińska, przez dziesięciolecia w utworach pisarzy białoruskich dominowała tematyka wojenna, partyzancka. Pisano o wojnie „tutejszej", będącej częścią wojny ojczyźnianej, umieraniu i odradzaniu się zbiorowego bohatera, którym był najczęściej prosty lud. Zdaniem J. Załoski, niemały wpływ na charakter twórczości i podejmowaną tematykę miały dzieje narodu białoruskiego, naznaczone wojnami, dużymi stratami ludzkimi, walką 0 przeżycie i przetrwanie. Tytuł wystąpienia: „Ontologia Thanatosa jako epifenomen kultury". O współistnieniu życia i śmierci, ich nieustannym przenikaniu się, mówiła Sofia Majdańska z Kijowa, odwołując się do przykładów ze współczesnej literatury ukraińskiej oraz wierzeń, obrzędów i folkloru ustnego. Wystąpie­ nie zatytułowane było: „Miłość i śmierć w poetyce lamentów ukraińskich". Ukazała ona także, jak ważne miejsce zajmowała w ludowej wizji świata 1 jej obrzędowej realizacji koncepcja jedności człowieka i przyrody, jak bliskie są sobie: smutek i radość, śmiech i łzy. Znakomitym przykładem współwystępowania tych uczuć i zachowań jest obrzęd pożegnania Zapustowego Dziada (Maslenicznogo Dieda) i Baby, żywy do dziś w ok. 30 wioskach położonych na północno-wschodnim krań- �KRONIKA 235 cu Białorusi (witebszczyzna). W lutym 1990 r. obrzęd ten został utrwalony na kasecie wideo. Film nakręcono we wsi Maskaleniaty, a zaprezentowała go zebranym Halina Tawłaj z Mińska. Mówiąc o „źródłach Erosa i Thanatosa w europejskim Karnawale znalezionych w białoruskich zapustach (maslenicy)" ukazała ona tradycje zapustów, wskazując m.in. na podobieństwo wielu zachowań do karnawałowego „świata na opak", o którym tak in­ spirująco pisał M . Bachtin. Przedstawiła też bogactwo zachowań symbolicz­ nych, podkreślając zarazem magiczne znaczenie obrzędu. Zasadnicze miejsce zajmują tu wierzenia, zgodnie z którymi umierający i żegnany przez społecz­ ność Dziad zapładnia ziemię, przekazuje jej życie. Płodność, życie, seksual­ ność graniczą więc w obrzędzie ze śmiercią, przechodzą w siebie, żadne z nich nie ma też wymiaru ostatecznego. Przenikaniu się pierwiastów życia i śmierci, wojny i miłości poświęcony był referat Gintarasa Beresneviciusa z Kowna („Eros i Thanatos w kontek­ ście wojny w kulturze bałtosłowiańskiej"). Punktem wyjścia do rozważań o naturze wojny, jej genezie i funkcjach stał się motyw znanego mitu o walce między Perkunasem i Welnesem (ich słowiańskimi odpowiednikami są: Perun i Weles-Wolos). Beresnevicius zwrócił m.in. uwagę, iż przyczyną konfliktu zbrojnego w mitach jest często miłość do kobiety. Miłość i śmierć, wojna i płodność, regeneracja życia, są więc ze sobą nierozerwalnie związa­ ne. Autor referatu przypomniał znaną koncepcję R. Caillois, zgodnie z którą wojna nosi cechy święta, pełni takie same funkcje, ma też charakter sakral­ ny. Zwrócił jednak uwagę, że we współczesnych czasach jest ona tylko „erzatzem sacrum", często natomiast - zwłaszcza w przypadku konfliktów o podłożu nacjonalistycznym - podejmuje się wysiłki, by nadać jej charakter sakralny. Beresnevicius zwrócił uwagę na integracyjną funkcję wojny i nie­ których zwyczajów. Należą do nich np. wspólne uczty po bitwie i picie alkoholu. Opisom tych zachowań poświęcono wiele miejsca w literaturze. Są one także powszechną praktyką żołnierską. Zdaniem Beresneviciusa, wyprawy wojenne z udziałem Polaków i Litwinów były jedną z zasadniczych przyczyn polonizacji szlachty litewskiej. W wielu wystąpieniach przewijał się wątek poszukiwania korzeni kultury własnego narodu, ciągłości tradycji, etnogenezy. Audra Purlyte z Wilna w referacie „Miłość i śmierć w litewskiej percepcji świata" wskazała m.in. na pewne elementy wierzeń bałtyjskich obecne w litewskiej kulturze ludowej, w pieśniach, bajkach, wierzeniach i obrzędach. Mówiąc o relacji Eros-Thanatos A. Purlyte posłużyła się przykładami obrzędów rodzinnych (zwłaszcza obrzędu pogrzebowego) i dorocznych, przedstawiając interpreta­ cję charakterystycznych zachowań. Odtworzyła zarazem podstawowe cechy struktury ludowego myślenia. Zinterpretowała np. zwyczaj umieszczania chleba i piwa przy zmarłym jako wytworów człowieka, reprezentujących jednocześnie element ognia i wody, dawanie monety zmarłemu jako znak kultury, czy też obecność jajka w jego rękach jako symbol świata, początku itp. Tego typu wyjaśnienia można odnieść do zachowań występujących �236 KRONIKA w wielu innych kulturach. Są one rodzajem archetypów. A. Purlyte wskazała także na funkcje ochronne określonych czynności obrzędowych, takich jak: opasywanie zmarłego, zawiązywanie mu ręcznika na szyi, kropienie wodą, obmywanie, ugaszczanie ludzi, bóstw i dusz; przodków, niszczenie rzeczy należących do zmarłego, opłakiwanie go, wychwalanie, wspominanie i in. Przedstawione przez nią przykłady raz jeszcze ukazały jak nieostra jest granica między życiem i śmiercią. Istnieje też niemal fizyczny związek mię­ dzy „tym" i „tamtym" światem. Autorka referatu zwróciła nadto uwagę na to, iż człowiek, podejmując w pewnym okresie walkę z przyrodą, zniszczył istniejące pierwotnie więzi, zatracił poczucie jedności, harmonii, zgodnych pulsacji, prowadząc tym samym do wielu sytuacji kryzysowych. Wystąpienie A. Purlyte wywołało ożywioną dyskusję m.in. na temat różnic i podobieństw wielu wierzeń i zachowań występujących w kulturze dawnych Bałtów i Litwinów oraz ich sąsiadów, a także w odległych czasowo i przestrzennie kulturach, np. Czukczów i Ariów. Na marginesie dyskusji J. Załoska dodał, że współcześni badacze białoruscy mają dziś wiele trud­ ności z opisem tradycyjnych obrzędów pogrzebowych. Ludność wiejska bowiem niechętnie rozmawia o śmierci, zaliczanej do sfery sacrum. Jurij Szyłow z Kijowa przedstawił m.in. interpretację zdobień ceramiki znalezionej w kurhanach aryjskich, znajdujących się na terenie dzisiejszej Ukrainy, wskazując na daleko idące podobieństwa w wierzeniach ukraiń­ skich i aryjskich. Uzupełnieniem wystąpienia zatytułowanego „Eros i Thanatos w kurhanach aryjskiej praojczyzny" był film wideo ukazujący przebieg niektórych prac archeologicznych i prezentujący część odnalezionych zabyt­ ków. Zdaniem J. Szyłowa, większość wzorów symbolizuje ideę płodności, życia i śmierci. Interpretując znaczenie poszczególnych symboli Szyłow od­ woływał się m.in. do znanych mitów aryjskich, zwłaszcza do mitu o walce Indry z wężem/smokiem Wrytrą, który w swych 99 zwojach zamknął wody zagrażając życiu Ziemi i ludzi. Innym mitem wspomnianym przez Szyłowa była opowieść o pra-zarodkach życia, które spadły na ziemię z przewróconej do góry dnem niebieskiej dzieży. Na daleko idące zbieżności między kulturą Ariów a ludową kulturą ukraińską, obrzędami, wierzeniami, folklorem ustnym, symboliką i in. wska­ zał także Ołeksandr Szokało z Kijowa. Obydwaj badacze podkreślili znacze­ nie badań nad etnogenezą, korzeniami ukraińskiego etnosu, tradycji kul­ turalnej itp. dla kształtowania się współczesnej świadomości narodowej Ukraińców. Dotarcie do tych korzeni jest - ich zdaniem - możliwe m.in. przez poszukiwanie i rozszyfrowywanie archetypów występujących w sferze mitów i wierzeń religijnych. Ustosunkowując się do tych wystąpień Roman Kiś ze Lwowa przestrzegł przed zbyt pochopnym i nierzadko nie mającym podstaw metodologicznych operowaniem materiałem porównawczym. Dodał też, że zewnętrzne po­ dobieństwo pewnych faktów kulturowych nie wystarczy, by wnioskować o etnogenezie. Ważne jest bowiem przede wszystkim funkcjonowanie tych �KRONIKA 237 faktów w określonym kontekście, ich lokalna interpretacja, język etnosu, w którego kulturze są one obecne i inne czynniki pozwalające zrozumieć dane zjawisko. Sam R. Kiś, w referacie pt. „Thanatos: paradygmat mitologiczny w folk­ lorze ukraińskim" - wychodząc od teorii obrzędów przejścia sformułowanej przez E. Leacha i V. Turnera - przedstawił analizę ukraińskich obrzędów pogrzebowych i wybranych utworów poetyckich. Analizując poszczególne zachowania opozycji binarnych i środki symbolizujące przekraczanie granicy między życiem i śmiercią. Mówiąc o motywach eschatologicznych w poezji określił je natomiast jako mikrorytuały, nie zaś opisy = obrazy śmierci. Pod­ kreślił przy tym rolę T. Szewczenki i jego pełnej symboliki poezji, nawiązu­ jącej często m.in. do ludowych koncepcji ziarna jako symbolu początku życia, płodności, w kształtowaniu się świadomości narodowej Ukraińców. Niektóre wystąpienia świadczyły o narodzinach nowych kierunków ba­ dań w poszczególnych krajach. Należą do nich np. - prowadzone obecnie z dużym rozmachem - badania nad historią muzyki organowej na Białorusi. W pracach tych uczestniczy m.in. Uładzimir Nieudach z Mińska. W swoim wystąpieniu „Problemy życia doczesnego i wieczności w historii muzyki na Białorusi" zwrócił on m.in. uwagę na konieczność opracowania nowej hi­ storii muzyki białoruskiej, bardziej obiektywnej niż dotychczasowa i popar­ tej rzetelnymi badaniami naukowymi. Przedstawił też zasadnicze cele swoich prac nad „kulturą organową" . Zadaniem badaczy jest przede wszystkim odtworzenie dziejów muzyki organowej (zapisu poszczególnych kompozycji, działalności istniejących szkół, twórców i organistów, nie tylko związanych z kościołami lecz także wykonujących muzykę o charakterze świeckim) oraz - historii budowy i wykorzystania samych instrumentów. Mimo celowych zniszczeń budynków kościelnych i ich wyposażenia, w tym także organów, zachowało się jeszcze na Białorusi ok. 100 instrumentów tego typu. Istnieją także bezcenne materiały archiwalne, pozwalające na prowadzenie badań. W dużo lepszej sytuacji znajduje się przy tym Kościół rzymskokatolicki. Dokumentacja dotycząca kościołów unickich, w których również muzyka organowa stanowiła integralny element nabożeństw, została bowiem - jak się wydaje - zniszczona bezpowrotnie, podobnie jak same zabytki sakralne. Symptomatyczne jest to, że sam U . Nieudach studiował organistykę i muzy­ kologię w Niemczech. Na Białorusi nie kształcono bowiem do niedawna organistów. Dodam tu, że podczas pobytów na Białorusi wielokrotnie stykałam się z problemem braku muzyków, którzy byliby przygotowani do wykonywania utworów religijnych i mogli podjąć pracę w nowo otwartych kościołach. Od niedawna prowadzone są na Białorusi badania nad kulturą polskiej szlachty i magnaterii. (Przez całe dziesięciolecia nie podejmowano ich 2 2 Termin ten używany był przez U . Nieudacha, można jednak zastanowić się nad jego prawidłowością. �238 KRONIKA z powodów polityczno-ideologicznych). W tym nurcie mieszczą się m.in. badania Wiaczesława Areszki z Mińska, który poświęcił swe wystąpienie, zatytułowane „Późnobarokowa miłość idealna. Opinia kobieca", Urszuli Franciszce z Wiśniowieckich Radziwiłłowej (1705-1753). Zasłynęła ona głównie jako żona M.K. Radziwiłła-„Rybeńki" i matka „Panie Kochanku". Mało znana natomiast jest jej twórczość literacka, na którą składa się 16 sztuk scenicznych (13 własnego autorstwa i 3 tłumaczenia z francu­ skiego), wiele wierszy lirycznych, moralitetów, zagadek przeznaczonych m.in. do zabawiania publiczności teatralnej, i in. Rękopisy dzieł U.F. Radziwiłłowej zachowały się na szczęście w archiwach. Pisarka ta, wraz z Elżbietą Drużbacką, była jedną z nielicznych kobiet tworzących w epoce baroku, zdominowanej przez mężczyzn, zarówno jako autorów, jak i boha­ terów literackich. Utwory U.F. Radziwiłłowej ukazują m.in. różne oblicza miłości i postacie kobiet, będących najczęściej w opozycji wobec świata mężczyzn i z trudem znajdujących z nimi wspólny język. Jak podkreślił W. Areszka, autorka operowała znacznym bogactwem środków, oscylując między kościelną literaturą moralną, a alegoriami erotycznymi i obsceniczną literaturą karnawałową. W przeciwieństwie do niej np. Drużbacką pozo­ stawała wyłącznie w kręgach literatury kościelno-moralizującej. Wspomnę jeszcze o interesujących wystąpieniach muzykologów. Jednym z nich był Ihor Macijewski z St. Petersburga, który mówił o „Spotkaniu miłości i śmierci w symbolach ikonicznych i emblematycznych kultury tradycyjnej oraz konfrontacji muzyki i sztuki przestrzennej". Macijewski zwrócił uwagę na daleko idące podobieństwa między muzyką instrumental­ ną, sztuką i architekturą, występujące m.in. na terenie Białorusi i Rusi Czerwonej. Aczkolwiek każda z tych dziedzin posługuje się odmiennymi, właściwymi tylko dla niej środkami wyrazu, to jednak wszystkie mają do czynienia z podobnym materiałem (zwłaszcza drewnem), wykorzystują też nierzadko podobne symbole, tematy i motywy (np. przemienności życia i śmierci, bezkresu lub istnienia granic). Inspirują się też wzajemnie. Muzyce kompozytorów ukraińskich, jej funkcjom, związkom z różnymi dziedzinami kultury i źródłom inspiracji poświęcone było wystąpienie Wołodymyra Hrabowskiego z Drohobycza pt.: „Muzyka a duchowość. Szkice na tle wielkiego tematu". W. Hrabowskij zwrócił m.in. uwagę na związki mu­ zyki z magią i grą, nawiązując do koncepcji J. Huizingi, a także na wielość środków, z których korzysta kompozytor budujący utwór, by wyrazić od­ powiedni nastrój, podkreślić funkcje dzieła, opowiedzieć określoną fabułę lub „namalować" obraz, za pomocą dźwięków muzyki. Wystąpienie było ilustrowane przykładami kompozycji, różnorodnych w nastroju, tempie i dramaturgii. W bardzo ciekawym wykładzie pt.: „Technika kompozytorska jako znak. O metamorfozach z drugiej strony lustra" Józef Kon z Pietrozawodska - w nienagannej polszczyźnie - przedstawił interpretację znaczenia jednego z utworów J. Kokkonena. Kompozycję tę można odczytać i zrozumieć �KRONIKA 239 odwołując się do symboliki lustra. Chodzi tu przede wszystkim o zastosowanie zasady symetrii w utworze (np. różne typy kontrapunktów). J. Kon podał także przykłady wykorzystania motywu lustra i zasady symetrii przez malarzy, pisarzy, poetów i filozofów w różnym znaczeniu symbolicznym. O związkach między życiem, miłością i śmiercią można mówić również na przykładzie losów jednostki, jej osobistych doświadczeń i przeżyć. W ten właśnie sposób przedstawiłam postać Jarosława Tyszyńskiego (1883-1930) eksponując dramatyczne i piękne zarazem wątki miłości i śmierci w jego życiu. Ten nieznany dziś nawet wielu historykom sztuki rzeźbiarz i malarz związany był z Mińskiem, Lwowem, Warszawą... Spod jego dłuta wyszła m.in. rzeźba przedstawiająca głowę T. Szewczenki, eksponowana dziś w Mu­ zeum Ukraińskim we Lwowie. Wykonał on także sztukaterie zdobiące elewacje lwowskich kamienic. Według własnego projektu stworzył też dekorację znanej przed I wojną mińskiej kawiarni „Selekt", w której zbierała się miejscowa bohema. W 1911 r. był także inicjatorem i organizatorem wystawy sztuk plastycznych w Mińsku, o której entuzjastycznie rozpisywała się prasa. W 1926 r. urządzał Pawilon Targów Wschodnich we Lwowie. Jak wielu „kresowych" Polaków Tyszyński przyczynił się do tworzenia dziedzi­ ctwa kulturowego różnych narodów. W wystąpieniu inaugurującym Spotkanie Monika Mamińska (prezes Fundacji „Muzyka Kresów") stwierdziła m.in., że napięcie między Erosem i Thanatosem jest osnową każdej kultury. Eros i Thanatos, pozostając w opozycji, rzucają sobie wyzwanie, walczą ze sobą. Który z nich jest jednak silniejszy? Można się zastanowić, czy istnieje jednoznaczna odpowiedź na to pyta­ nie. Jak wiadomo, ludowe koncepqe natury, wizje świata, ukazują różno­ rodne sytuacje, w których silniejszy wydaje się Eros, w innych - Thanatos, przewaga ta nie jest jednak na tyle wyraźna, by zagrozić istnieniu którego­ kolwiek z nich. Mogą one także pozostawać w okresowej równowadze. Przedstawiciele nauk humanistycznych są, jak mniemam, skłonni przyjąć taką ogólną prawidłowość. Nieco inaczej problem ten bywa natomiast po­ strzegany w naukach ścisłych, biologii, medycynie, czy też np. w teologii. Myślę, że byłoby dobrze, by w następnych Spotkaniach z cyklu „Eros i Thanatos" wzięli udział nie tylko humaniści lecz także przedstawiciele innych dyscyplin. Dałoby to szansę na jeszcze bardziej pogłębioną i wielo­ kierunkową dyskusję. Uczestnicy Konferencji wielokrotnie dziękowali organizatorom za możli­ wość spotkania w Lublinie. Jej znaczenie dla ożywionej dyskusji i wymiany doświadczeń było tym większe, że - jak się okazuje - obieg najnowszej literatury i wymiana informacji o efektach badań pomiędzy poszczególnymi ośrodkami są dalekie od doskonałości. Znamienne stało się też poszukiwanie tego, co wspólne w wielu kulturach i tego, co odmienne, choć - jak podkreślił Jan Bernad (dyrektor Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kultu­ rowych Europy Środkowo-Wschodniej) „w metodzie badawczej interesuje �240 KRONIKA nas [przede wszystkim] to czym się różnimy, bo to świadczy o naszej nie­ powtarzalności". Dodał on jednocześnie, że „odtworzenie wielokulturo­ wego obrazu Europy" było jednym z głównych celów Spotkania . Jak już wspomniałam, udział w Konferencji stał się okazją do głębokiego zastanowienia się nad korzeniami różnych narodów i ich tradycji, związkami z kulturami sąsiadów, procesem kształtowania się świadomości etnicznej, poczucia wspólnoty. Znakiem czasu jest także podejmowanie nowych tema­ tów, stopniowe uwalnianie nauki z więzów ideologii i polityki. Wielo­ godzinne merytoryczne dyskusje z udziałem specjalistów z różnych dziedzin, ożywiona reakcja na każde wystąpienie, stawianie wielu pytań badawczych wskazują na niekwestionowaną potrzebę organizacji takich spotkań w przy­ szłości. I choć może nie wszystkie wystąpienia odpowiadały ściśle tematyce Konferencji, to jednak zawsze inspirowały do dyskusji, pozwalały spojrzeć szerzej na wiele zjawisk kulturowych. Wśród uczestników Spotkania przeważali naukowcy z Ukrainy (7 osób) i Białorusi (4), były też po dwie osoby z Litwy, Rosji i Polski. Tak nikły udział Polaków jest niepokojący. Kilka zaproszonych wcześniej osób zapo­ wiedziało wprawdzie swój przyjazd, ale z różnych powodów nie doszedł on do skutku. Moim zdaniem, znaczna to strata także dla uczestników Konferencji otwartych na nowe myśli, poszukujących oryginalnych metod badawczych, inspiracji, wyraźnie zainteresowanych m.in. efektami prac etnograficznych. Mam nadzieję, że w przyszłorocznym Spotkaniu z cyklu „Eros i Thanatos" polscy naukowcy (w tym także etnografowie) mocno zaakcentują swoją obecność. Dziś coraz częściej inicjatorzy i organizatorzy naukowych i kulturalnych przedsięwzięć poszukują sponsorów, którzy sfinansowaliby realizację okre­ ślonych zamierzeń. Lubelską Sesję sponsorowali: Fundusz Współpracy „Program Dialog Społeczny", Fundacja Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej oraz Urząd Miejski w Lublinie. Sponsorzy mogą być pewni, że w tym przypadku wydane przez nich pieniądze nie zostały zmarnowane. 3 Iwona Kabzińska-Stawarz 3 Z wywiadu dla „Gazety Wyborczej", 22 kwietnia 1994 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24136d08b1d2615635011c63595fd00.pdf 55eaf884668898efdb6a8ce168340130 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1381 Title A name given to the resource Varia- indeksy- spisy treści / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.359-392 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. v A R I A Lud, t. 59, 1975 NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI ATLASY POLSKIEGO NABYTKI ZAGRANICZNE TOWARZY.STWA LUDOZNAWCZEGO Z,\ ROK 1974 (BEZ CZASOPISM) ETNOGRAFICZNE, BIBLIOGRAFIE I IM. J. CZEKANOWSKlEGO WYDAWNICTWA ENCYKLOPEDYCZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Lieferung 5, mapy 49-60, Marburg 1973. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. VI za 1971, Sofia 1973, s. 335; vol. VII za 1972, Sofia 1974, s. 38J. CONTRIBUTIONS to a Bibliography of Australia and the South Sea Islands. Compiled by WilIem C. H. Robert, Amsterdam, vol. I 1969, s. 275; vol. II 1968, s. 227; vol. III - 1970, s. 401; vol. IV - 1972, s. 382. INTERNATIONAL BIBLIOGRAPHY of Social and Cultural Anthropology, London-Chicago, vol. XVI za 1970, 1972, s. 290; vol. XlVII za 1971, 1973, s. 345; vol. XVIII za 1972, 1974, 363. METHODEN der Anthropologie, Anthropo-geographie, Volkerkunde und Religionswissenschaft. [w:] Enzyklopiidie der Geisteswissenschaftlichen Arbeitsmethoden t. 9, Munchen 1973, s. 417. RAPPORTS de la litterature roumaine avec les litteratures europeennes et NordAmericaines. Esąuisse bibliographique, Bucuresti 1973, s. 97. SERBSKA BIBLIOGRAFIJA. Sorbische Bibliographie 1966-1970. Red. Isolde Gardos. Spisy Instituta za serbski ludospyt t. 44, Budyśin 1972, s. 340. THE WORLD of Learning 1973-74. Vol. I, II. London 1973, s. 1958. OGOLNE ACTES du Premier Congres International d'Ethnologie Europeenne. Paris 24 au 28 aout 1971, Paris 1973, s. 246. BREWSTER PAUL G., The Incest Theme in Folksong. F F Communications No. 212, Helsin ki 1972, s. 36. HIRTENNOMADEN und Viehztichter, Leipzig 1973, s. 60. KALENDARNYJE obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Jevropy. XIX - nacalo XX v. Zimnije prazdniki, Moskva 1973, s. 349. KJELLSTRbM ROLF, Eskimo Marriage. An account of traditional Eskimo courtship and marriage, Lund 1973, s. 267. �360 Varia LEHRBUCH der VOlkerkunde. 4 poprawione wydanie pod red. Hermanna Trirr:borna, Stuttgart 1971, s. 478. L'HOMME, hier et aujourd'hui recueil d'etudes en hommage it Andr::- Lcro: -Gou:-han, Paris 1973, s. 794. MARSCHALL WOLFGANG, Transpazifische Kulturbe7.iehungen. Studien lU ihre: Geschichte. Munchen 1972, s. 292. MISUREC ZDENf:K. Ph Dr. Emanuel Balilś. Zivot a dilo. Nc'irodopis!1ct kniź:li'~e t. 4, Praha 1970, s. 54. MUSEES, imagination et education, Paris 1973, s. 162. NOMADISMUS aIs Entwicklungsproblem. Bohumer Symposion 14-15 JuL 1967. Bechum 1969, s. 187. OUTLINE of Cultural Materials. -1 wyd., New Haven 1961. s. 164. RELATII romano-bulgare de-a lungul veacurilor (sec. XII-XIX). Studii \·oi. (Bulgarisch-Rumanische Verbindungen und Beziehungen im Laufe der Jahrhundertc (12.-19. Jh.», Bucuresti 1971, s. 431. TRADICE lidove kultury v zivote. Socialistickc SpoleCnosti. Oprac \'aclav Florec Miroslav Krej~i. Brno 1974, s. 152. ETNOGRAFIA SLOWLAŃSKA HEROLDOV 1\. rVA, Zivot a kultura ceskych exulantl'\ kniznice, t. 5, Praha 1971, s. 226. KRAMARIK J AROSLA V. Kozina a Lomikar v chodske z 18. stole lidove li. tradici. K(irodt)p~:-:::;; Praha 1972 s. 195. ROZVITOK i vzajcmovidnośennia zanriv slovianskogo folkloru. Red. V .. -\ .. Juzve:1ko Kii\' 1973. SCHEUFLER VLADIMIR, SOLC VACLAV. Voroplavba 11<1 .iihocc~k.Ych ;Clcich Opera Ethnologica t. 5, Praha 1970, s. 137. śRAMKOVA MARTA. Katalog ceskych lidovych balad - n'. Rodinna tcmatika NarodopisD<1 kniznicc t. 1, Praha 1970, s. 2~7. ŚT'ASTNA JARMILA, Zmeny ve zpusobu zivota tkalc!1 na Nachod,;ku \. proce"" industrializace (se zretelam krodinnemu zivotu). Narodopisl1ci kniźnice t. 2. Pl'aha ;970, s. 169. STUDIE o Tesinku. Przygotował Andelin Grobelny. Cesk~' Teśin i972. " 391). VUKANOVIC TATOMIR. Narodne tuzbalice (Folklorna gradja ,.:abrana ,: S:',p poreklom iz Crne Gore na Kosovu i Kosanici), Vranje 1972, ';. 22-1. VARSIK BRANISLA V. Osidlenie Kosiekej kotliny t. II. Bratislav;j 19,3. " :)93 Europa ARBETE OCH REDSKAP. Materiell folkkultur pa svensk landsbydg fore indust;ialismen. Red. Nils-Arvid Bringeus, Lund 1973, s, 408. BELICER V. N., Narodnaja odiezda Mordwy. Trudy In~tituta Etnogra,'i: 'o,. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. 101, Moskva 1973, s. 214. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN-, Le Berger dan~ la Francc' ue,: ':iil3.ge,.:_ �3tH Varia Bergers communs a Saint- Veran en Queyras (Hautes-Alpes) et a Norn1ee en Champagne (Marne), Paris 1970, s. 290. BURFORD ALISON, Craftsmen in Greek and Roman Society, London 1972, s. 256. MARASPINI A. L., The Study of an italian village, Paris 1968, s. 270. RABOTA etnograficeskogo Muzeja s korrespondentami i skalami, Tallin 1973, s. 65. RIGAS Vestures un Kugniecibas Muzejs 1773-1973, Riga 1973, s. 284. TASSONI GIOVANNI, Arti e Tradizioni Popolari, Bellinzona 1973, s. 565. VOLKOVA N. G., Etniceskij sostav naselenija severnogo Kavkaza v XVIII - nacale XX veka, Moskva 1974, s. 273. Az j a ETNICESKI.TE processy v stranach jugo-vostocnoj Azii, Moskva 1974, s. 318. KUMEKOV B. E., Gosudarstvo Kimakov IX-XI vv. po arabskim istocnikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. SENIGOVA T. N., Srednevekovyj Taraz, Ałma-Ata 1972, s. 216. SOCIALNOJE i nacionalnoje. Opyt etnosociologiceskich issledovanij po materia lam Tatarskoj ASSR, Moskva 1973, s. 330. VASILIEVSKIJ R. S., Drevnie kultury tichookeanskogo severa, Novosibirsk 1973, s. 267. VDOVIN I. S., Ocerki etni~eskoj istorii Korjakov, Leningrad 1973, s. 301. WILLENBERG URSULA, Interethnisch-okonomische Beziehungen in Siid-Viet-Nam. Ihre Bedeutung fUr den Ethnogeneseprozess. Veroffentlichungen des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig - t. 24, Berlin 1972, s. 170. ZELL ROSEMARIE, Entwicklungsformen del' Territorialgemeinschaft in Vietnam im 19.120. Jahrhundert. Abhandlungen und Berichte des Sfaatlichen Museums fUr Volkerkunde Dresden t. 32, Berlin 1973, s. 216. Afryka ANDERSSON EFRAIM, Contribution a l'Ethnographie des Kuta II. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 38, Uppsala 1974, s. 212. CAUNCILLE A., Les Chaanba (Leur nomadisme). Evolution de la tribu durant l'administration francaise, Paris 1968. s. 317. GARSSE YVAN VAN, Ethnological and Anthropological Literature on the three Southern Sudan Provinces: Upper Nile. Bahr el Ghazal, Equatoria. Acta Ethnologiea et Linguistica nr 29, Wien 1972, s. 88. ISTORIA, soeiologija, kultura narodov Afriki. Stati polskich ucenych, Moskva 1974, s. 430. OSNOVNYJE problemy afrikanistiki. Etnografija, istorija, filologija. K 70-letiju clena-korrespondenta AN SSSR D. A. Olderogge, Moskva 1973, s. 445. SAFHOLM PER, The River-Lake Nilotes. Politics of an African tribal group. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Soeiologica Upsaliensia nr 8, Uppsala 1973, s. 215. Ameryka APACHEAN Culture Historyand E. Opler. Anthropological Papers Arizona 1971, s. 168. Ethnology. Editors: Ol the University Keith H. Basso and Morris of Arizona -- nr 21. Tucson. �362 Varia KUBLER GEORGE, The Art and Architecture of Ancient America. The Mexican Maya and Andean Peoples, Bradford 1962, s. 396. WILLIAMSON ROBERT G., Eskimo Underground. Socio-Cultural Change in the Canadian Central Arctic. Occasional Papers t. 2, Uppsala 1974, s. 196. WINDWARD ROAD, Contributions to the Anthropology of St. Vincent. Edited by Thomas M. Fraser, Jr. Department of Anthropology University of Massachusetts _. Research Reports nr 12. Amherst 1973, s. 164. Australiai Oceania KULTURA narodov Avstralii i Okeanii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 30, Leningrad 1974, s. 249. MUNN NANCY D., Walbiri Iconography. Graphic Representation and Cultural Symbolism in a Central Australian Society, Ithaca and London 1973, s. 234. ROBERT WILLEM C. H., The Dutch Explorations of Australia, 1605-1756., Amsterdam 1973, s. 197. WARD RUSSEL, The Australian Legend, Melbourne 1966, s. 283. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka �INDEKS OSOBOWY Abbasov I. 1. 254 Acheson James M. 89 Adrianova-Peretc Varvara 254 Akimenko F. 254 Alexandru Teberiu 207 Amiot M. 271 Andjelić Magdalena 206 Andrzejowski Z. 144 Anikin V. P. 208 Antler Ellen 89 Antonijević Dragoslav 206 Apathyova-Rusnakova Zora 251 Aqulla J. C. 310 Arciszewski Krzysztof 311 Arctowski Henryk 312 Ardener S. A. 276 Arens W. 276 Artiuch Lidia 253 Artus H. M. 266 Aruntionow S. 90 Asad Talal 273 Askin-Edgar S. 264 Augustynowicz Tomasz 157-166 Avgustin C. 257 Avksent'eva V. V. 256 Azadowski M. A. 225 Azbe1ev S. N. 207, 208 Babicz Józef 313, 314 Balint S. 261 Bandić D. 298 Bandtkie J. S. 99 Barabas J. 64-65, 241 Barag L. G. 209 Barczewski W. 133, 134 Barjaktarowić Mirko 254, 304 Bartelska A. 180 Bartholomeides Ladislav 101 Bartmiński J. 215 Bartosz Adam 182-185 Bas Angelos 257 Basler Dżjuro 204 Bauche U. 195 Baudouin de Courtenay J. 243 Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa C. 28 Baumer 1. 173, 195, 261 Bausinger H. 194 Bazielich Barbara 189-193 Bayr K. 261 Bąk Stanisław 105, 223 Bednarik Rudolf 295-297 Bednarski Jacek 270-273 Beidelman 264 Beitl K. 195 Belaj V. 245, 304 Belin-Milleron J. 272 Bcłza Igor 337 Benes B. 187, 251, 304 Benko J. 183 Bentzien U. 248 Bernhardt R. F. 259 Bertkav K. A. 207 Bielawski August 99 Bieńkowski W. 170, 2H Biernacka Maria 174, 340 Bilova Parla 250 Biłodid 1. K. 254 Black Jacob 275 Blaszczyk Stanisław 238, 290, 302, 340 Block H. J. 308, 309 Bodiroga Milan 206 Bodrogi T. 82 228-232, 234, 23;')·- �364 Bogatyriew P. G. 246 Bogliir Lajos 260, 264 Bogucka Aleksandra 340 Bohdanowicz Karol 201, 311 Boi'>Sac P. 271 Bojcuk Andrij 254 Bondarcik V. K. 288 Boratav P. N. 269 Borisenko V. K. 255 Bosniak N. 159 Botik J. 252 Bottger Walter 258 Bourdier Franck 81 Bratanić Branimir 81 Braun R. 194 Bredetzky Samuel 101 Brencz Andrzej 249-250, 257 Breton Ivan 89 Brewster P. G. 263 Brigge L. Cabot 81 Bringeus N. A. 242 Briton Gerald 90 Brodziński K. 94, 99 Bromley Julian V. 82, 167-169, 250, 252, 254, 259, 303 Brykczyński P. 310 Brzostowski S1. 234 Budivs'kij Petro O. 254, 255 Budzan A. F. 255 Budzyński W. 148 Bukowska-Floreńska Irena 349-355 Bułat Tamara 254 Bunjatov T. 254 Burlasova S. 251 Burszta Józef 5-21, 38, 47, 167-169, 182, 216, 225-227, 313 180- 251, 280, 290-291, 292, 293, 297, 298, 301, 302, 303, 336-338, 339, 340, 341, 342 Buttner Bystroń Thea 260 Jan St. lO, 13, 218 Campa Soler R. 262 Carmichael Elisabeth 89 Carrasco Hermoza J. R. 262 Caltarinussi Bernardo 90 Cerović E. 300 Chappel T. J. H. 274 Charpenti~r Karol Jan 227 Charraud A. 271 Charuzin A. 243 Chętnik A. 234 Chiva I. 270 Chlanta I. V. 256 Chlebana Milan 295-297 Chodźko J. 224 Chotek Karel 296 Christenson Rith 85, 217 Cichocki Hieronim 338 Ciecierski Faustyn 199 Cieplik T. 223 Cieśla M. 214 Cimermanis S. 258 Ciołek G. 105 Ciołowicz L. 175 Ciszewski S. 7 Ciupak Edward 239 Clare Donald 90 Cmela Bronisław 232-233 Cochrane Glynn 273 Comarmond P. de 2(H Comisel Emilia 205 Coutts Peter J. F. 90 Cox H. 241 Crawley 190 Cuisenier Jean 80, 89, 242, 270. 297. 299 Cukier Bronislaw 341 Czaplicka Maria Antonina 201. :311 Czaplowicz 99, 101 Czarnowski S. 10 Czasznicka Zofia 287 Czechowicz J. 215 Czekanowski Aleksander 200, 202. 31l. Czekanowski Jan 9, 12, 28, 29. 47, 50. 61J. 68, 242, 311 Czelakowski 98 Czerski Jan 201, 311, 313 Czubala D. 213 Caplovic J. 243 Ceboksarov N. N. 257 Celakovsky F. L. 243 Cerednikova M. P. 209 Cerpuchova K. M. 255 Cibirov L. 254 Cistov K. V. 251, 254, 288 Cobanu Jon 254 Cubelić T. 206 Curić Hajrudin 204 �365 Dalton William G. 276 Dancenko V. B. 255 Danglova O. 252 Daniljuk A. 254 Das Veena 275 Daun E. 242 David Kenneth 276 Davis V. 243 Benedykt 201, 311-313, 335 Dygacz Adolf 148, 223 Dynowski W. 241, 290 Dzierżykray-Rogalski Tadeusz Dzięgiel Leszek 344, 347-349 76 J. 274, 275 Dąbrowska Grażyna 341 Dej O. J. 255, 256 Dekowska Bronisława 287 Delawarde R. P. 272 Delcroix G. 271 Delfendahl B. 273 Delimat T. 242 Deneke B. 195 Denhoff-Czarnocki Wacław 148 Dias J. A. 241 Dinekow Petr 202 Dinguirard J. C. 268 Dirks Robert 274 Dittmann A. 308 Djacenko Mikoła 253 Dobrowol ska A. 67, 171 Dobrowolski Kazimierz 10, 12, 42, 341 Dobrovsky J. 243 Dobrowski 98, 99 Dobrzycki Jerzy 230 Dołęga Chodakowski Z. 255 Domeyko Ignacy 311, 312 Dopudja Jelena 205 Dorson Richard 91 Dorywalska E. 186 Douglas William 81 Draskić M. 299, 304 Drager Lothar 260 Drljaca Dusan 297-300 Drobiżeva L. M. 252, 301 Drozd J. 223 Drozd M. 302 Drzewiecki Stefan 312 Dubiel Ludwik 287, 349-355 Dubrowski Piotr 99 Dudziak Wojciech 93-103 Dukov L. 301 Dużek S. 251 Durr J. 95 Dutting 262 Dvoh'lk Dvorsky Dybowski K. 245 Eisner Jan 52 Ek S. D. 195 Ellen Roy F. 274 Emmrich B. 302 Erben J. 98, 243 Erixon S. 242 170. Fabijanić R. 299 Fabre D. 268 Fabregat C. E. 241 Fabri Jan Ernest 266 Falkowski J. 49 Faris James 89 Farzalijev Ch. A. 254 Fel Edit 180 Feuillet R. A. 271 Fiedler W. 302 Fielhauer H. P. 261 Filova B. 250 Firth Raymond 274 Fischer Adam 28 Fischer Hans 263, 264 Fojtik K. 245 Fontmichel H. de 271 Forge Anthony 274 Forschers Camoes 309 Francev V. A. 98 Frankowska M. 282, 290, 291, 310 Frankowski Eugeniusz 9 Friedl John 81 Friedlander Marianne 260 Fritzhand M. 291 Froehlicher R. 272 Frolec V. 186, 245 Fuerst R. 262 Furdyna Józef 105-130 Fi.ilop J ozef 293 Gaignebet U. 268 Gajek Józef 12, 29, 38, 47 Gajkowa Olga 47 Gallner Ernst 276 331- �366 Galon R. 141 Galvao E. 262 Gałecki R. 174 Gałęski B. 81, 174 Ganckaja O. A. 288, 303 Ganter T. 195 Gardawski Aleksander 52, 53 Gardoś I. 248, 302 Gartney A. P. Mc 90 Gaśparikova V. 187, 245, 251 Gavazzi Milovan 81, 288 Gavriluk Natalia 254, 256 Gawęcki Marek 257-261 Gaworski Henryk 341 Gencev S. 303 Giese Wilhelm 266 Giller Agaton 93 Gimbutas Maria 56 Gjerdi T. J. 247 Glick Thomas F. 81 Glickman Maurice 275 Gliński A. J. 214 Gluziński Józef 214 Gładysz M. 66-67, 186, 303 Gładyszowa M. 186 Głowacki Juliusz 341 Głowacki Tadeusz 338 Godeffroy J. C. 197 Godelier M. 82 Godlewski Wiktor 313 Golcz Bożena 341 Gomm Roger 273 Goncarova A. V. 209 Gordijcuk M. M. 256 Gormly Mary 84 Gorobec Vasil 254 Gourlay K. A. 274 Gólski Andrzej 234, 235 Górski R. 212 Gobel Peter 258 Grabowski 237 Graefe I. B. 261 Grąbczewski Bronisław 311 Greverus I. M. 172, 195, 265 Grica S. J. 256 Gricaj Michajło 254 Grimm Hans 258 Grimshaw Polly 84 Gross G. 302 Groves Colin 274 Grunenberg A. 141 Gruzman Z. 255 Griinn H. 172 Grygier T. 141 Guilcher J. M. 269, 271 Guhr Giinther 259 Gunda Bela 186 Gurvic Ilja S. 259 Gusev E. V. 256, 288 Haas Marylin 85 Habel Frantiśek 98 Haditsch J. G. 261 Hadiimanov Vasil 207 Hadiinikolov Veselin 300, 303 Hadiisalilović Jasna 204 Haid H. 261 Hajduk Janina 218-220 Halaga O. R. 251 Halban L. 29 Hallpike C. R. 276 Halpern J. i B. 299 Handelman Don 276 Hanssen B. 247 Hartmann T. 264 Hartwig Werner 258, 259 Hatanaka S. 275 Heider Eleanor Rosch 274 Heikel 190 Heilfurth G. 172, 242 Hellebrant H. 242 Henderson Jeanne 84 Hensel Witold 49-61, 291 Hermanns M. 264 Hernas Czesław 37, 147, 225 Heroldova Iva 250 Herzog Jiirgen 260 Hierowski Z. 99 Hławiczka K. 213 Hochenegg H. 261 Hofer Tamas 82, 180, 195 Holy D. 187, 250, 252 Holly Jan 98 Holtker Georg 258 Honko L. 246 Horak Jm 288 Horalek Karel 244 Horkheimer H. 310 Horodelski Antoni 311-312 Horvathova E. 252 �3G7 Hosko J. G. 186 Hrovatin Radoslav 207 Humeniuk A. 1. 256 Hupka S. 105 Hvarner H. 247 Hynkova H. 250 Ibarra-Grasso D. E. 262 Icke-Schwalbe Lidia 259 Ilg K. 172, 261 Ilić Zarko 204 Iskra Valentina 253 Ivanickij Anatol 25:3 Ivanov Perekop 253 Ivanov V. F. 255 Ivanovski A. A. 163 Jacher-Tyszkowa A. 282 Jackowski Aleksander 340 Jackson Anthony 90 Jaczewski Leonard 2U1 Jager E. J. 264 Jakubikova K. 184 Jankuhn Herbert 55 Januszkiewicz Adolf 200 Januszkiewicz Bolesław 173-175, 187, 246-247, 185- 250-253 Jaruga Barbara 342-346 Jasiewicz Zbigniew 187-189, 290, 291 Jasiński J. 141 Jastrzębski Sergiusz 201 Jaworska B. p. Kopczyńska-Jaworska Jaworska Elżbieta 218-220 Jaworska Zofia 341 Jażdżewski Konrad 52, 64 Jech J. 251 Jeggle U. 265, 266 Jerova-Heroldova Olga 250 Jerabek R. 301, 303 Jei'abkova J. 187 Jeżowicz Józef 225-22. John E. 304 Johnson Twig 90 Joisten Ch. 268 Jostowa W. 234 Jovanović M. 299 Judenko K. 47 Jungmann 98 Juriewicz Leszek 341 B. Kackan V. A. 256 Kadłubiec Karol Daniel 213, 215, 225-227 Kajmaković R. 298 Kalesny Frantisek 243 Kalina Antoni 26, 27 Kalinczak Jan 99 Kamieński - Dłużyk Adam 199 Kandert Joseph 81 Kani H. 273 Kantar J. 186 Kapel'gorodska N. M. 256 Kapełuś Helena 212, 214, 218 Kaplan J. O. 276 Karaś Mieczysław 171, 243 Karbusicky V. 265 Karbarz Zbigniew 338 Karczmarczuk Roman 199-20Z Karłowicz J. 7 Kaszewski Konrad 341 Kaufhold H. H. 242 Kehoe Tom 89 Kelembetova V. J. 255, 256 Kempel's A. J. Bernet 241 Kicko T. K. 253, 256 Kirdan B. P. 256 Kirejev A. N. 255 Kirilova S. K. 254 Kisban E. 302 Kisielewska A. 213 Kizja Łuka 254 Khera Sigrid 81 Klarnerówna Z. 98 Klawe Janina 287 Klenk E. 242 Klimek S. 242 Klimova-Rychnova Dagmar 187. 2H. 245, 250, 251 Klimowicz-Osmańczyk J. 310 Klonowski F. 141, 234 Klusen E. 266 Kłak T. 212, 215 Kłoskowska A. 291 KneZević Nikola 204 Kobyłecki Józef 200 Kocergan Julija 254 Kohutnicki Bogdan 76, 344 Kojić B. 297 Kokare Elza 254 Kolberg Oskar 7, 37, 96, 1H, 225, 243, 312, 336, 338-340 214. 22-i, �368 Kolbuszewski J. 100 Kolesnickaja J. M. 208 Kaleva T. A. 245, 303 Kollar J. 98-100 Kolos L. E. 255 Kolsrud K. 246 Kołodziejska Barbara 228-232 Koma J. 184 Komorowska T. 214 Komorovsky Jan 244-246, 303 Kon Feliks 201, 313 Konastin Kalju 254 Kondrat'er V. S. 256 Kopczyńska-Jaworska B. 47, 75, 76, 78, 83-87, 186, 279-287, 290-293, 302, 303 Kopeć Józef 199 Kopernicki Izydor 213 Koren H. 172 Korff G. 195 Korogodskij Roman 254 Korytko E. 243 K6sa L. 304 Kosmina T. V. 256 Kosova M. 251, 252 Kossinna Gustaf 54 Kostic C. 299 Kostrzewski J6zef 53, 56 Kotlarczyk Stefan 338 Kotula F. 105 Kovacevicova S. 186, 187, 246 Kozl~v V. 1. 252 Kramer D. 195 Kowalewski J. 234 Kowalewski J6zef Szczepan 200, 311 Kowalewski Stanisław 338 Kowalewski Z. M. 79, 311 Kowalska-Lewicka Anna 95, 186 Konig Wolfgang 259 Kostlin K. 195 Kwaśniewicz W. 122 Kwaśniewski Krzysztof 169-171, 174, 291 Krader Lawrance 76 Krajewska H. 230 Kramai'ik Jaroslav 245, 355-357 R'ramer D. 265, 266 Kramer K. S. 265 Kravec O. M. 255 Krekoten Volodimir 254 Kremensek S. 298, 301, 303 Kretzenbacher L. 261 Kriss-Rettenbeck L. 266 Kriss Rudolf 261 Krizanivs'kij Boris 253 Kronenberg L. 152 Kronenfeld David B. 274 Kr6likowska E. 302 Krusche Rolf 260 Krzywicki L. 7, la, 196 Krzyżaniak B. 211, 212 Krzyżanowski Julian 37, 217-219, :38, 210, 212, 223, 224, 288, 341 Krzyżanowski W. 170 Kuba L. 243 Kubary Jan Stanisław 196-198, 311 Kube S. 302 Kubiak Hieronim 239 Kubitscheck Hans-Dieter 259 Kucharski Andrzej 98, 99 Kuczyński Antoni 199, 312-314, 334-336 Kunczyńska-Iracka Anna 79, 341 Kum L. 302 Kula M. 311 Kuper Hilda 277 Kurek Jan 239-241 Kusielewicz Eugeniusz 280 Kusznier P. 63, 64 Kusniruk J. L 256 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 170, 250, 289-291, 47, 75-83, 302, 341 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kutscher G. 310 Kuven'ova O. F. 256 Labuda Gerard 55, 58, 63 Lacombe R. 272 Lacroix J. 268 Lagace Robert O. 85 Landberg L. C. W. 90 Lancelot F. 271 Lange Kristin 258, 259 Langer J. 252 Lapteva L. P. 245 Laufer Carl 258 Laurent D. 272 Lavell Cherry 84 Lazarev A. 1. 210 Leach Edmund 175-179, 275 Lech .J. 282 Ledoux Genevieve 90 �~e GoH J. 270 Lehman W. P. 81 Lehmann Walter 309 :',ehr-Spławiński T. 99 Lepage Andre 90 l.epucki H. 105 ,_e<er Paul 81, 242 Leśnodorski B. 141 Lescak M. 251 Levi, Henry T. 271 ~evi-Strauss Claude 175-179 Levy F. 272 Licholat A. V. 254 ~idtke V. L. 195 Lieber Michael D. 274 l.iedtke Wolfgang 260 l.igE;za J. 212, 21:;. 220. 221, 223 Lig~'za Lidia 211 Linde B. S. 98 Linette Bogusław 2]2, 267-270, 339 Lini:, Aleksandar 2117 ~jnton R. 72 Lirnicenko V. A. 2:;6 l_isenko Mikołaj 254 Lissa Z. 146 Listopadov O. M. 256 ~~.1apuszkin 1. 1. 5(1 l.omax Alan 79 Lompa Józef 146, 218, 224. 225 l.oux F. 272 l.ovrenćević Zvonko 207 Loza:"-Podlogarova H. 302 Ló:gren Orwar 90 Lónnqvist Bo 189-193 Lubicz-Chojecki Karol 199 Lutovac :\'1. 298 Lu;z G. 265. 266 Lepkowski .J. 94 Łęga W. 235 Lo\':;niańsl,j Henryk 52, 55. :Vlacaberidzc Varlam 254 MachaJev Stani,lav 254 Macierewicz A. 31 () Maddox Dcrryl :VI. 90 :Madńarsky Ałojz 101 Majchrzak .Tózef 345 ~',I::1KaI'u\'i(' G-orazd 257 :\Takarovic :VIarija 257, 300 :A - 'Lud, t. 39 58 Makuch Edmund 341 MakuIski Jan Krzysztof 76, 174, 289 Malancuk V. A 255, 303 Malicki Longin 235-238 Maliczewski A 175 Malinowski Bronisław 198, 274, 275, 311, 312, 247 Malinowsk,i Lucjan 218 Malii'ika Andrij 254 Mammudi Mohamed 89 Mańkowska Anna 239 Marcinkowa Janina 222 Mardek Helmut 260 Marinov W. 186, 195 Markiewicz W. 290, 291 l\1:arkov G. E. 259 Markova E. 252 l',1arkus M. 250 Martin Kent O. 90 Martuszewski E. 141 Maszewski Tadeusz 200 Matejko K. L 256 Maxia C. 272 Mc Knight David 276 Mc Neil W. H. 80 Mead Margaret 76, 79, 92 Medenica Radoslav 206 Mednansky Alojz 98 Meier 301 Melnicuk A F. 254, 255 Metsk F. 249 Michalak J. 251 Michel C. 272 Mieder W. 261 Milićević Josip 204 Millerowa Elżbieta 211-213, 221-222 Minarik J. 253 Mironov Vadim 253 Mitrofanova V. V. 210 Mjartan Jan 252 Mladenović O. 299 Mojkowski Stanisław 341 Moldoveanu-Nestor E. 205 Mongajt A L. 57 Morauta Louise 274 Moravcova Miriam 250 Mosc'v D. R. 266 Moser-Rath E. 266 Mostny G. 242 Moszyński Kazimierz 8-9, 12, 28, 29. 31. �370 50, 66, 68, 105, 162 Motzer M. 193 Mroczek L. 152 Mruśkovic S. 186, 250 Muller Jean-Claude 274 Musiat S. 301 Mustafajev A. 254 Muzicenko S. M. 255 Mydlarski J. 29 Nagy G. 264 Najden O. S. 255 Nalepa Jerzy 55, 5.9 Nametak Alija 206 Nasz A. 47, 66, 68 Natanson-Lesk<i J. 68 Naumenko G. P. 256 Nazarev5'kij G. P. 256 Nazinjan A. 254 Nazar Ante 206 NeCitajlo Vitalij 254 Nedeljković Duśan 206 Nedo Paweł 216, 304 Nekrylova A. F. 209 Nemec Thomas F. 81 Nemeskeri Janos 81 Neshein Asbjorn 81 Neufeld D. 94, 100 Newcomer Peter J. 273 Nicourt J. 272 Niederer A. 241 Nikolaeva T. O. 255 Nikolić D. 300 Nitsche P. 55 Novak Anka 257 Novak Vilko 243 Novaković Stojan 207 Nowicka E. 311 Nowotny Paweł 248, 301, 304 Nyrkowski Stanisław 223, 224 Obradović Milica 205 Obrębski Józef 10 Ochociński S. 175 Ochrimenko P. P. 255 Ohnuki-Tierney E. 276 Okęcka-Bromkowa M. 213 Olejnik J. 184 Olędzki J. 79 Olszewicz Bolesław 2.9 Olszewicz W. 98 Ondrusz J. 223 Organdzijewa Cvetana 200;Orlov A. V. 256, 303 Orynżyna Janina 341 Osljak L F. 256 Ostaśenko-Belej A. L 256 Pacholski M. 174 Pala K. 252 Palacky .98 Palikruśeva G. 245 Palkovic Juraj n8 Palm H. 302 Paluch Adam 196-198 Palvanijazova D. 254 Pamment Margaret 275 Panofsky Hans 83 Panov M. 298 Paproth H. J. 258 Paradowska Maria 175-179. 310-311 Paragacevskij 160 Pastner S. 273 Paszkowski Lech 196 Pawełczyńska Anna 239 Pawlak D. 213 Pawłowska Jadwiga 131-142 Pazjak Michaiło 25:>' Pelto P. J. 81 Penkala Danuta 273-277 Perlag Michajło 254 Perśic A. L 257 Peśeva R. 301 Petera Janina 344 Peters Charles R. 273 Peterson N. 273 Petrascheck-Heim 190 Petrjakova F. S. 256 Petrova-Averkeva Julia 26u Pę~ierska-Piotrowska R. 98 Piaskovs'kij I. B. 257 Pidgoreckij Boris 255 Pieczkowski J. 173 Piekarski Edmund 201 Piekarski Edward 311, 313 Pierce B. E. '%l7 Pietkiewicz Kazimierz 76. 341 Pietraszek E. 171, 302 Piggott Stuart 57 Pilchowa J. 234 �371 Piłsudski Bronisław 160, 201, 313 Pimenova Alevtina 253 Piotrowska J. 234 Piotrowski Marcin 320-325 Pióro Z. 175 Piśutova 1. 251 Pittioni R. 172, 261 Pivtoradni Vasil 254 Piwocki Ksawery 288, 341 Piwowar'>ki Władysław 239-240 Plath H. 266 Plazikowsky-Brauner H. 263 Plickova E. 250, 252 Plisec'ki M. M. 256 Podgórecki A. 170 Podolak Jan 182-183, 186, 241, 244, 303, 355-357 Polak Benedykt 199 Polivka J. 243 Pollak-Eltz A. 262 Pollakówna M. 133 Poniatowski Stanislaw 9, 28, 201 Ponomariov A. P. 255, 256 Pop Mihai 80 Posem-Zielińska M. 311 Posern-Zieliński Aleksander 262-265, 311, 345 Pragłowski J. 174 Pranda Adam 251, 252, 280, 293, 301 Prattis J. 1. 275 Pravdjuk O. A. 254, 256 Prazak U. 186 Pretzell L. 265, 306 Prichod'ko Mikoła 254 Prilipko J. P. 255 Pudolka F. 223 Pylkkane Ritta 190 Radovanović Milijana 207, 298, 302 Rakić R. D. 245, 298 Rammov H. 262 Raphael F. 272 Raskin D. I. 210 Raupp J. 249 Rehman Antoni 311 Reim Helmut 260 Reinfuss Roman 66, 95, 105, 120, 171, 236, 341 Reynold,> Barrie 88 Reynolds Vernon 276 Richard P. 272 Richert G. 308 Riester J. 264 Rihtman Cvjetko 204, 205 Ristovski Blaże 206, 302, 303 Riviere G. H. 269, 271 Rodnick Dav,id 81 Rogoziński K. 174 Rogoziński Stefan 311, 312 Rohrich V. 133 Rokoszewski Kazimierz 341 Rose F. G. 260 Rosiński Stefan 234, 338 Rouch Jean 87 Roy NiLima 89 Rudolph E. 266 Rudy Z. 265 Rybak Henryk 341 Rybakow B. A. 56 Rybicki A. 234 Sabater P. J·orge 274 Sachse F. 223 Samojlovic V. P. 245 Sarmeli M. 241 Satke Antonina 225, 250 Savuskina N. I. 208 Scharfe M. 265 Schenda R. 266 Schenk A. 193-194, 195 Schinkel Hans-Georg 258 Schleicher August 50 Schlesier E. 263 Schlenther Ursula 260 Schmauch H. 133 Schmeltz J. D. E. 196 Schmidt Leopold 50, 171-172, 261 Schneeweis E. 242 Schober Dr. 230 Schober M. 249 Schone B. 302 Schuller L. 261 Schwidetzky I. 263 Schwindt 190 Segalen M. 271 Sellnow Irmgard 260 Sertić Mira 206 Severini 98 Seweryn T. 29 Shapiro Warren 276 �372 Sharma Ursula 276 Sielicki Franciszek 143--155 Siemiradzk~ Józef 311 Sienicki Ludwik 199 Siergiej ew D. 90 Sieroszewski Wacław 201, 311, 313 Sievers K. D. 261 Sikorsk·i Nikolaj M. 337 Simiczijew Kole 202-207 Simić Ljuba 204 Simonides Dorota 212, 216-217, 220, 221, 223, 282, 341 Singer Allice 275 Sireli us 190 Sirovatka O. 187 Siuts H. 195 Sivacenko M. E. 253, 254, 255 Skalnikova O. 245 Skalski Grzegorz 233--235 Skłodowska-Antonowicz Kalina 76, 79, 91-92 Skovoroda G. S. 254, 255 Skrukwa Agata 213, 214, 22·3-225 Slijepeević Milos A. 206 Słabczyński Tadeusz 157-166 Słabczyński W. 196 Słomka J. 105 Smirnov J. L 208 Snliesariew G. P. 187-189 Sobczyńska Krystyna 222 Sobieska Jadwiga 341 Sobisiak Walerian 171-173, 193-196, 249, 261-262, 265-267, 248- Steenberg Axel 81, 182 Stein Lothar 259 Stelmach Michajło 254 Stern Lilo 276 Sternberg L. 160 Stęszewski Jan 341 Stingl Heinz 258 Stoiński 224 Stojancević V. 298, 299 Stojkova S. 302 Stolle W. 193 Stopa Roman 76, 79 Stober Horst 260 Strasburger Edward 312 Strzelecki Paweł Edmund 311. :l12 Suboczowa M. 223 Suess Edward 201 Suliteanu Ghizela 205 Sulitka Andrej 251, 280, 292-294 Surowiec Zygmunt 337 Svensson S. 242 Sverbejev N. 159 Szafarzyk J. P. zob. Safarik .J. P. Szatkowski R. 223 Szczepański Jan 170, 289, 291 SzeIenyi L 174 Szemiński J. 311 Szetela-Zauchowa Teresa 232 Szirmay Anton 101 Sztur 98, 99 SzuI B. 147 Szymański Adam 201 306-310 Soen D. 264 Sokolewicz Z. 291 Sokor ski W. 149 Sokołowowie B. i J. 225 Soltysiak Marian 341 Soriano M. 267 Soroka T. 1. 256 Spahni J. Ch. 264 Spasova A. 250 Spinner J. 262 Sreznevski 1. 243 Stalmach Paweł 99 Stanjukovic T. V. 254 Stano P. 251 Starzyński Juliusz 291, 341 Staszczak Zofia 47, 63-74. 241-246 Staszic S. 93 SIufarski Marian 338 Świątkowski H. 234 Świerc P. 213 Świerczyńska D. 215 Świrko S. 151 Safarik J. P. 98-100, Sarkany 301 Scerbak V. A. 256 Sevelev Arnold 253 Smorgun Petro 253 Śpak M,ikoła 254 Śperk E. 159 Sramkowa M. 252 śumada N. S. 256 Sumskij Mikoła 254 Śurova Nina 254 2-i3, 245 �373 Śvehlak S. 251 Tablic 98 Tacina J. 215, 223 Tagtmyi Z. 82 Takacs L. 302 Talko-Hryncewicz Julian 201 Tarko Medard 207-210, 213, 214, 222-223, 243--244, 253-257, 279, 289, 303--304, 338342 Tassoni G. 242 Taszycki Witold 57 Taube Erika 258 Tax Sol 76 Tedre Julo 253 Tejchma Józef 341 Teliński Franciszek 341 Teneze M. L. 267, 270 Tentori Tullio 80 Teply K. 261 Terenteva L. N. 79, 288, 302, 303 Thierry S. 273 Timm Klaus 259 Tiesler Frank 258 TiScenko Viktor 254 Tłoczek J. 105 Todorov D. 301 Tokarev S. A. 83, 242 Tomczyk-Błaszkiewiczowa D. 215 Tomov G. 301 Treide Ditrich 259 Treimer K. 56 Tremaud H. 269 Trufanov L P. 256 Tubaja R. 234 Tuccaro A. 271 Tudorovskaja J. A. 209 Tumangelov B. 301 Tymieniecki Kazimierz 52 Tyszka A. 174 Udziela Seweryn 26 Uhle M. 310 Urbancova V. 99, 250, 252 Urośević Atanasije 297 Uśak J. 184 Uziembło Wanda 341 Vaclavik Antonin 296 Vagin V. L 164 Vakarelski Christo 186, 245, 302, 303 Valaśkova-Śurkalova N. 184 Vaila Z. 55 Vai'eka J. 187, 265 Vasilenko V. K. 256 Vasović M. 300 Vedernikova N. M. 209 Veleva M. 302 Verkalec' M. M. 256 Vigarani Lia 304-306 Vilkuna A. 247 Virville M. de 272 Vlahović B. 298 Vlahović Peter 243, 297, 301 Vlasova Z. L 210 Vrazinovski T. 302, 304 Wacek Sz. 214 Wagner Roy 264, 275 Wakarelski Ch. zob. Vakarelski Ch. Wald S. 133 Walendowska B. 311 Waligórski Andrzej 13, 287, 291, 347-349 Wallner E. M. 195 Wasylewski S. 223, 224 Weber-Kellermann Ingeborg 193-19 .• Weiss R. 68 Weinhold R. 302 Wepsiec Jan 85 Wick P. 302 Wieczerzak J. 234 . Wiegelmann G. 194, 266 W,ieruszewska-Adamczyk M. 290 Wieseman U. 262 Wierzbicki Z. T. 81, 173 Więckowski Tadeusz 289, 341 Willis R. G. 274 Wilson Jane 85 Winogradska L. 223 Witaszewski Mikołaj 201 Wolski Krzysztof 227-228 Wołkow A. 214 Woźniak Andrzej 345 Wrocławski K. 215 Wróblewski T. 66, 67 Wrzeszcz Stefan 338 Wrzosek Mieczysław 338 Wyka K. 211 Wyllie R. W. 275 Wypych K. 196 �374 Yoder D. 195 zabannova T. M. 255 Zagórna-Tężycka Barbara 341 Zakrzewska Teresa 314-320, 325, 334 Zap Karol 99 Zawiliński Roman 218 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 23-48, 189, 279, 280, 289, 290, 291, 340 Zecević Slobodan 207, 243, 299 Zempljć-Golobova S. 302 Zemła Gustaw 341 Zender M. 241 Zielenin D. 163 Zielnica Krzysztof 345 Zientara-Malewska M. 141 Zinic Volodimir 82, 253, 254 Znamierowska-Priifferowa Maria 76, 79, 88-90, 92, 234, 279, 282 Zsigmond G. 304 Żak Jan 50 Żechowski Z. A. 174 Zatko R. 96 Zdanko T. A. 259 Zivkov T. 251, 302 �INDEKS RZECZOWY adaptacja społeczno-kulturowa 137-138 - społeczności afro-karaibskiej 274 akulturacja niemieck.ich emigrantów 195 anegdota uczniowska 250 anegdoty łużyckie 217 - dolnośląskie 221 antropologia kulturalna 265 - społeczna 273 architektury wiejskiej estetyka 269 autorytety wiejskie 174 w społecznościach indiańskich 310, 311 badania inwentaryzacyjno-dokumentacyjne 40-41 - współczesnych przemian w kulturze ludowej 250, 297-300 bajki 214 - ludowe 210, 216, 244 - - magiczne 209, 217, 221 - - śląskie 218 - - zwierzęce 217, 221 ballada bretońska 272 - rumuńska 205 ballady maszynowe opracowanie 252 baśnie cudowne 272 - łużyckie 216 bednarstwo 184 bibliografia slawistyczna 303 brona styryjska 172 budownictwo ludowe 105-130, 184, 186, 245, 252, 256, 265, 296 - - środkowej Europy 251 - - ukraińskie 245, 254 - miejskie 125 - monumentalne olmeckie 310 budulec: kamień 257 ceramika aztecka 308 - peruwiańska 310 - słowacka 250 - ukraińska 255 - z południowej W,ielkopolski chałupy kurne 109, 115-116 chleb wigilijny 250 czarownictwo 260, 261, 275 307 demonologia 188 dokumentacja polskiej kultury ludowej 11-12 - zapisu pieśni przy pomocy maszyny liczącej 252 dom klubowy 308 - przysłupowy 72 druciarze 95 dudy 207 egzogamia 275 endogamia 82, 168, 276 enklawa i diaspora 252 enklawy słowackie w Jugosławii 251 etniczne procesy 245 - - w ZSRR 251 - terytorium 63, 101 etniczny obszar francuski 270 etnogeneza słowian 49-59 etnografia: def,inicje i przedmiot badań 6, 17-18, 39, 168, 172, 252, 263, 265-267, 290 emigracji 194 - polska 5-48, 289 - radziecka 257 - religii 261 - rosyjska 254 - w Azerbajdżanie 254 �376 etnografia \\- Chorwacji 245 - w Osetynii 254 - w Szwecji 242 etnograf,iczna dokumentacja i informacja 83-87 etnograficzne muzea berlińskie 306-308 - pogranicza 63-73 - rubieże 66, 68 - wydawnictwa polskie 15-16, 36-38 - wystawy 325-335 etnograficzny atlas słowacki 246 - atlas polski 254 etnografii kierunki badawcze 6-12, 24-25, 38-42, 256 etnokulturowe procesy 247, 248, 250 etnos, etnicos 167-168 etnosocjalny organizm 168 folklor 91-92. 250-251, 256. 257 - bałkański 215 - bułgarski 202 - dziecięcy 269 - górniczy 215 - literacki 267 - polski 211-216 - słowacki 251 folklorystyczna sekcja PTL 282 folklorystyka bułgarska 202-203. 256 - armeńska 254 - baszkirska 255 - gruzińska 254 - łotewska 254 - mołdawska 254 - polska 211-215 - ukraińska 256 folkloryzm 211, 256 film etnograficzny 283 ga rncarskie rzemiosło 229-231 garncarstwo ludowe 231-232, 237 gawędziarstwo ludowe 215, 225-226 gęśle 205 gonciarstwo 184 gospodarka górska 186 - rolno-hodowlana 183 - trójpolowa 181 gospodarowanie tradycyjne wsi węgierskiej 181 gospodarstwa wielorodzinne w Rumunii 82 gra dziecięca 264 haft ludowy 252 hafty ludowe Zakarpacia 254 harpuny 90 higiena ludowa 272 hodowla jedwabnika 305 - kóz 186 humor słowacki 245 ikonografia 271 inicjacja 245, 274 instytucja wodzostwa 260 - - u Araukanów 311 instytucje wioskowe 184 instytut ibero-amerykański 308-310 in tegracja mniejszości narodowycl-: 19'5 kartografowan,ie zjawisk kultury lud,,wej 246, 254. 256 kazirodztwo 275 kobzy macedońskie 207 kongres etnograficzny w Trewirze 19'i konserwacja obiektów etnograficznYc'h 271 kolonizacja wołoska 186. 243 kołodziejstwo 18'! koszykarstwo 18ł kowalstwo 258 kult cargo 274 -- niedżwiedzia 161. 258 - przodków 263 - religijny 27:3 - rzeki 188 - św. Jana ewangelisty 261 kultura 266 - ludowa 6. 289 - łużycka 52-54 - materialna 242 - narodowa 289, 303-304 - odpustowa 173 - pasterska 344 kulturo\ve obszary 246 legendy alpejskie 268 - słowackie 96 literatura kramarska 223-225 - ludowa Kambodży 273 łodzie 308 �371 magia 253 magiczne zabiegi 264 magiczny obrzęd 262 majolika kosowska 256 malarstwo ludowe 300 małżeństwo 275 - rytualne 274 maski 308 matriarchat 162 meble ludowe 296, 307 - malowane 257 medycyna ludowa 185, 261, 266, 272, 274, 296, 299 metoda historyczno-etnograficzna 298 - kartograficzna 247 - retrogresywna 23 - socjologiczno-etnograficzna 298 metody ilościowe w etnografii 241 IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów 255 Międzynarodowy Kongres Etnologii Europejskiej 253 IX Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych Etnograficznych w Chicago 75-92 migracja 195 mitologia wg Levi-Straussa 178 muzea etnograficzne 88-89, 265, 306308 - skansenowskie polskie 233-235 muzealnictwo etnograficzne 25, 282, 289 - skansenowskie 186 muzeum ludowej architektury w Martine 250 muzyka ludowa 187, 213, 249 muzyczne instrumenly ludowe 204, 20S, 207, 253 narkotyki: haszysz i opium 227-228 narrator ludowy 214, 215 narzędzia 181-182 - orackie 248, 250, 253 - przemysłu domowego 307 - rolnicze 304-305 - żniwne 252 obrzędy pogrzebowe 161, 16-+, 188 - urodzinowe 272 - weselne 244, 245 obuwie z wełny 252 odzież Giliaków 160 - ludności Naddnieprza 255 ofiary zakładzinowe 263 ogień 274 opowiadania ludowe 209, 226, 244, 266, 268 - - współczesne 212, 151 opowieść wspomnieniowa 219 orka 264 osadnictwo Zamagurza 183 paremiografia ukraińska 255 peyotyzm 274 pieśni epickie 205-206 - kolędowe 212, 213 - ludowe 204, 251 - - bułgarskie 203, 245 - - macedońskie 206-207, - - polskie 345 - - słowackie 96-97, 100 - - Słowian wschodnich 255 - - ukraińskie 253 - - węgierskie 206 - nowiniarskie 224 - wędrownych kramarzy 224 - wojskowe 143-155 pismo hieroglificzne 262 plastyka Oceanii 258 plecionkarstwo na Kociewiu 237 pochówki 161, 188, 273 podania ludowe 187, 208, 209, - - demonologiczne 250 - - historyczno-lokalne 221 - o Turkach 251 - wierzeniowe 221 pokrewieństwo 276 pOkrewieństwa terminologia 262 pomoc wzajemna 264 pożywienie ludowe 184, 249, 266, 274, 276 prawo zwyczajowe 273, 275 proza ludowa 250 - - łużycka 216-217 - - rosyjska 207-210 - - śląska 218-222 przebierańcy rumuńscy 194 przemiany społeczno-kulturowe wsi 131141, 194-195, 250 przesądy 187 przysłowia 215, 261, 30Q �378 przysłowia rosyjskie 210 przY5łowie etnkzne 215 rachuba czasu 276 religia 265 religijne przeżytki w Słowacji 296 religijność wiejska 239-240 rękodzieło ludowe Kociewia 235-238 rodzina 299, 345 .:...... kaukaska 265 - patriarchalna 204-205 - słowacka 251 - wielka na Węgrzech 241 rodzinna struktura 298 rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej 344 - - w Beludżystanie 273 rolnicze kółka 174 rozplanowanie wnętrza chałupy lasowiackiej 106-130 rzemiosło ludowe 184 rybackie jazy 258 - osady 89-90 rzeźbiarze ludowi 232-233, 251, 274 sanie Italmenów 336 siew 264 skansen pod Bolonią 304 - w Akwitanii 271 słownik biograficzny etnologów europejskich 281 - wierzeń ludowych polskich 282 społeczna organizacja nomadów azjatyckich 259 społeczne ruchy indiańskie 345 społeczności lokalne 173-175 - wiejskie 241, 276 spółki wodne na Bali 258 stolarstwo tradycyjne Norwegii 247 strój i moda 190, 261 - ludowy 184, 307 - - serbski 299 - - słoweński 257 - - śląski 223 - - Polaków na Podolu 255 - - ukraiński 253 - rytualny 277 strukturalizm 177-179, 256 szamanizm 188, 264 sztuka afrykańska 264 sztuka ludowa 171, 187, 257, 266,289,296, 307, 340 - - brazylijska 309 - - Kociewia 235-238 - - słowacka 252 - - karakałpacka 254 - - estońska 254 - - Serbołużyczan 248 święto buddyjskie 258 świątynie 188 śpiewacy ludowi 205, 206 tańce ludowe 204, 205, 256, 269, 271 - - cieszyńskie 213 - - 5erbskie 300 - - słowackie 251 - - śląskie 215, 223 tarcze z Nowej Gwinei 258 teoria etnograficznych badań współczesności 245 teorie na temat pierwotnych siedzib Prasłowian 51 tkackie deseczki 307 tkactwo ludowe 184, 300, 305, 307 totemizm 273, 344 transport rzeczny 252 tradycja 246 twórczość ludowa 204, 211-213, 248 ubiór i nakrycia głowy 256 - wiejski 190-193 ugrupowania lokalne 276 urbanistyczne ośrodki Mezoameryki 310 ustrój społeczny Czukczów 163 wąż w prozie ludowej Słowian 245 wiedza ludowa 185 wierzenia Ajnów 162 - Czukczów 164 - Giliaków 161, - mieszkańców Chorezmu 188-189 - Szejenów 264 - związane z matką i dzieckiem 258 wojna prymitywna 276 wozy 305 wódz plemienny 260 wróżby i przepowiednie 185 wyobrażenia ludowe o księżycu 252 wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej 305-306 �379 winiarstwo w Słowacji wyrób win 305 - dzwonów 272 243 zagroda 245 zamawiania i zaklęcia 210 zbieracko-łowieckie plemię 264 zbieractwo 249 zbiór chmielu 257 zwyczaj herodów 193 - wigilijny 172 - żniwiarski 243-244 zwyczaje 261, 298 - doroczne 172, 185, 223, 251 - łowieckie Gilijaków 160 - rodzinne 184, 299 - związane z zawarciem małżeństwa 161, 164 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 260, 264, 277 Afryka Wschodnia 258, 344, 348 Dinka 273, 275 Egipt 207, 259 Egipcjanie 206 Etiopia 263 Ewe, Iud 345 Ghana 275, 260 Gwinea 260 Kaguru, lud 264 Kamerun 276, 312 Kenia 273 Libia 276 Nigeria 82, 263, 274 Nuerowie 273, 275 Tanzania 260, 264, 274, 276 Uganda ,260, 274 Ameryka Ameryka Południowa 262, 309, 345 Ameryka Północna 195, 260, 308 Ameryka prekolumbijska 282, 310-311 Alaska 90 Algonkinowie 260 Andy 260. Araukanie 311 Argentyna 310 Aztekowie 308, 310 Bahia, stan Brazylii 308 Boliwia 264 Brazylia 263, 264 Chile 312 Gujana Holenderska 277 Indianie 78 Indianie Bororo 264 Indianie brazylijscy 262 Indianie Galibi 272 Irokezi 262 Kalifornia 9U Kanada 90 Majowie 262 Meksyk 276 Nowa Funlandia 90 Peru 258, 262, 264, 310 Quebec 90 Stany Zjednoczone 89 Szejenowie 264 Szoszoni 274 Wenezuela 260 Azja Azja 259, 274 Azja Południowa 308 Azja Środkowa 187-189, 259, 312 Afganistan 227-228 Ajnowie 158, 161, 162, 276 Aleuci 90 Azerbajdżan 254, 255 Bali 258 Beludżystan 273 Bujracka SSR 258 Chorezm 187-189 Czukcze 158, 163, 164 Czuwańcy 158, 163, 164 Giliacy 159--161 Indie 259, 273, 276 Itelmeni 336 Jakuci 158, 163 Jukagirzy 158, 163, 164 Kambodża 273 Kazachowie 259 Kurylskie, Wyspy 90 Luristan - zach. Iran 275 �381 Łamuci 163 Naga, lud indyjski 258 Omocy 158, 163 Oroczoni 158 Sachalin 159 Seram, 274 Sumatra 308 Syberia 157-165, 199--202, 312-314, 336 Swat, stan w Pakistanie Szejenowie 264 Tunguzi 158, J 63-164 Turcja 82 Tuwińcy 258 273 AustraliR i Oceania Australia 261, 273, 276, 312, 344 Dani, lud papuaski 274 Ebon, wyspy 197 Maorysi 90 Melanezja 308 Mikronezja 308 Nowa Brytania 258 Nowa Gwinea 258, 262, 263, 274, 275 Oceania 258 Pacyfiku wyspy 196 Palau, wyspa 308 Polinezja 308 Samoa arch. 197 Viti Levu 197 Ziemia Arnhema 276 Europa Europa 67, 79, 80, 234, 263 Europa Środkowa 195, 251 Albania 344 Aromuni 344 Atany - wieś węgierska 180 Austria 261 Banat 195 Bałto-słowianie 52, 54 Baltowie 58 Berlin Zachodni 306 Besarabia 195 Bojkowie 254 Bolonia 304 Bretania 272 Brytyjskie Wyspy Dziewicze 275 Bułgaria 202, 245, 256, 258 Chorwacja 245 334- Czechosłowacja 72 Dania 261 Estonia 253 Finlandia 82, 190-193, 241, 267-272 Hercegowina 299 Hiszpania 241, 309 Holandia 241 Huculszczyzna 256 Ilirowie 56 Indoeuropejczycy 50-51 Jugosławia 204-207, 243, 251, 254 Karpaty 252, 280 Kaukaz 265 Langwedocja 269 Liptów 252 Łużyce 72, 216-217 Macedonia 245, 298 Morawy 245 Naddnieprze Środkowe 255 Nicea 271, Niemcy wschodnie 248 Norwegia 247 Osetynia 254 Podole 254, 255, 256 Portugalia 241, 272, 309 Prasłowianie 51, 53, 54, 56, 59 Prowansja 269 Puszta 264 Repul;Jlika Federalna Niemiec 241, 266 Ruda wy Czeskie 172 Rumuni 205 Rumunia 82 Rusnacy 182 Sarakaczanie 82 Sardynia 273 Scania 247 Semberia (płn. Bośnia) 298 Serbia 297-300 Serbowie 243 Serbołużyczanie 248-249 Słowacja 93-102, 187, 241, 243, 250-252, 296 Słowenia 243, 257, 298, 300 Słowianie 49-61, 243 Slowianie wschodni 255, 256 Słowiańszczyzna 56 Spisz Płn. 251 Szeged 174 Szwajcaria 68 Szwecja 242, 247 �382 Tornedalen (Szwecja) 247 Ukraina Słobodzka 253 Ukraińcy 254, 255 Węgry 72, 101, 241, 261 Wenetowie, Wenedowie 53, 58 Włochy 92 Wojwodina (Serbia) 245 Zakarpacie 254 Zamagurze (region Spisza) 182-183 Związek Radziecki 207, 251, 252 Żydzi alzaccy 272 Polska Polska 49, 66, 71, 72, 124-125, 234-235, 239-241 Beskid Śląski 186 Beskid Żywiecki 186 Bieszczady 174 Brąswałd 131-142 Kaszuby 280 Karpaty 185-187 Kociewie 235-238 Konin, powiat 174 Lasowiacy 105-130 Limanowa 174 Małopolska 72 Mazowsze 345 Mazury 224 Podkarpacie 171, 243 Pomorze 72 Puszcza Sandomierska 105-130 Rzeszowskie 72, 232 Spisz 186 Śląsk 217, 218-220, 243, 245, 250 Śląsk Cieszyński 213, 226--227 Śląsk Dolny 72, 230, 307,345 Śląsk Górny 221, 222-223, 307 Śląsk Opolski 72 Warmia 131-133 Warmia i Mazury 72, 307 Wielkopolska 307 Zielonogórskie 72, 228-232 Ziemia Lubuska 229 Ziemia Lubuska i Koszalińska 212 �SPIS ILUSTRACJI 1. Honorowa przewodnicząca IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Margaret Mead. Fot. M. Sowilski 77 2. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego. Tablice rysunkowe I-VIII 106-113 3. Brzóza Królewska, dom zbudowany około 1870 r. Fot. J. Furdyna 121 4. Siedlanka, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, dom zbudowany około 1915 r. Fot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 126 7. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nowy z 1963 r. Fot. J. Furdyna 128 8. Moment podpisania umowy o współpracy PTL i SNS, Bratysława. 292 9. Z wystawy "Dzieł wszystkich" O. Kolberga w Moskwie 337 10. Dr Ludwik Dubiel w czasie otwarcia wystaw, po remoncie Muzeum w Rybniku, 16 luty 1974 r. Foto: Archiwum Muzeum w Rybniku 351 SPIS MAP 1. Nasilenie ilościowe występowania dycjami słowiańskimi elementów kultury związanych z tra70 �ILLUSTRATIONS 1. Honorary Chairman of the IX International Congress of Anthropological and Ethnographic Sciences, Margaret Mead. Phot. B. Sowiiski . 77 2. Examples of the development of residential household forms. Drawing tables I-VIII 106-113 :3. Brzóza Królewska (King's Brzóza), a house built about 1870. Photo .T. Furdyna . 121 ·t Siedlanka. a house built about 1910. Phot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, a house built about 1915. Phot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów (town), a house built about 1910. Photo R. Reinfuss 126 7. Łętownia, and old house built about 1925 and a rew one built in 1963. Phot. .T. Furdyna 128 8. Signing the agreement of cooperation between the Polish Ethnographic Society and the Slovac Ethnographic Society in Bratislava . 292 9. A riew of the exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow. 337 10. Dr Ludwik Dubiel at the opening of exhibitions after the repairs of the Museum in Rybnik, February 16, 1974. Photo 11,.IuseumArchives in Rybnik 351 LIST OF MAPS 1. Quantitative nected with intensification of the Slavonic traditions occurence of cultural clement con70 �Spis I. W XXX-LECIE treści POLSKI LUDOWEJ J ó z e f B u r s z t a, Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju 5 23 II. STUDIA, ROZPRAWY W i t o l d H e n s e 1, Z rozważań nad dawnymi siedzibami związki z Polską) Z o f i a S t a s z c z a k, Etnograficzne przesłanki wyznaczania nicznych (Na przykładzie polsko-niemieckiego pogranicza III. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, Słowian. (Ich 49 pogranicz etkulturowego) MATERIAŁY Ann a K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Br on isława Kop czy ń s k a -J a w o r s k a, M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, K a l in a S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z, Wyniki prac niektórych Komisji IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (sierpień-wrzesień 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, Obraz słowackiej grupy etnicznej w dziewiętnastowiecznej świadomości polskiej. Źródła i schemat pojmowania J ó z e f F u r d y n a, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze. J a d w i g a - P a w ł o w s k a, Warmińska wieś Brąswałd w powiecie olsztyńskim . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Piosenki ludowe splewane przez Kościuszkowców. (W trzydziestolecie powstania Pierwszej Dywizji L WP) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii . IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 59 75 93 105 131 143 157 I CZASOPISM J. V. Bromley, Etnos i etnografia, 1973 (Józef Burszta) . Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii, ofiarowane K. Dobrowolskiemu, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) . 2.3 - 63 167 169 171 �386 Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Praca zbiorowa pod red. Z. T. Wierzbickiego, 1973 (Boleslaw J anuszkiewicz) . Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tamas Hofer, Bauerliche Denkweisc in Wirtscha/l und Haushalt. Eine ethnographischc Untersuchung tiber das ungarische Dod AUIIlY, 1972. Gedlte der Atanycr Bauern, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Praca zbiorowa pod red. J. PodoLlka, 1972 (Adam Bartosz) . L'udova kultura v Karpatoch, 1972 (Bolesław Januszkiewic?) G. P. Snesarev, Pod niebom Chorezma. Etnografićeskijc occrki, J!Yi:J (%I;i(;nie w Jasiewicz) . Zerowa) (Dorota Simonides) (Me dard Tarko) Burszta) 193 1!l-l H16 199 2112 20-1 207 21:1 218 221 223 225 C. J. Charpentier, The of Haschish 1973 (Krzysztof Wolski) Kołodziejska, Blaszczyk) 1973 (Bronislaw and Opium in Afghanistan. ,.Anthropos", . Rzemiosło 227 garncarskie w Zielonogórskiem, 1973 228 emela) Współcześni rzeżbiarze ludowi woj. r/.l'szowskiego, . 232 Muzea skansenowskie w Polsce, 1971 (Grzegorz Skalski) . Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, 1973 (Stanislaw B/.aszczyk) Władysław Piwowarski, Religijność wiejska w warunkach urbaniz?cjL Kurek) (SW- . Szetela-Zauchowa, Ethnologia Ethnologia J8H 222 . Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX i XX w.). Wyb'H' i oprac. S. Nyrkowski, wstęp J. Krzyżanowski, 1973 (.11gata Skrukwa) . Karol Daniel Kadłubiec, Gawędziarz cieszyński Józe[ Jeżowicz, 1973 (Józef (Jan 185 216 . Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego. Wybór, wstc;p i opracowanie ELi.biety Jaworskiej, 1973 (Janina Hajduk) . Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska. Zebrali i opracowali D. Simonides i J. Ligęza, 1973 (Elżbieta Millerowa) . J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzC;'dy Górnego SJąska, J :1";:3 nislaw ISO J82 211 Ludowość dawn iej i dziś. Studia folklorystyczne, Inn (J<:lżlrida 1\1Ule' 1'0 IVU). Baśnie łużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył posłowiem Paweł Nedo, I ~'''2 Teresa 17.1 187 Bo Lonnqvist, Dri:ikt och mode i ett landsbygdssamhalle 1870--1920. Dress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Da.zielich) . A. Schenk, L Weber-Kellermann przy współpracy M. Motzer, W. Stolle, Jntertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar!: cirs rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Walerian Sullisiak) . Lech Paszkowski, John Stanislav Kuhary - naturalist and ethnographer of the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, 1972 (Roman Kal'c;:m(L1"('.~lll,:) . Petr Dinckov, B'lgarski folklor, cz. l, 1972 (Kole Simic,,-ijew) Rad XV KongrC'sa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije. u .!ajcu J2-1(i septembra J968 g., 1971 (Kole Simic2ijew) . Russkij Folklor, t. 13, 1972 (Medard Torko) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, 1972 (Elżbieta Mi/- Barbara 173 . Europaea, 1973 (ZOfia Slavica, 1972 (Medard 233 235 1972 239 Staszczak) 241 Tarko) 243 . �387 Ethnologia Slavica, HJ73 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Bolesław J(Ln11Szkiewic?) Letopis, 1972 (Walerian Sobisiak) . Cesky Lid, 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky N{lrodopis, 1972, 1973 (Bolesław Januszkiewicz) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf, 1972 (Andrzej Brencz) Jahrbuch des Museums £lir Volkerkunde zu Leipzig, 1970 (Mal'ek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Mal'ek Gawęcki) bsterreichische Zeitschrift Wr Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift fur Ethnologie, t. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zielil'tski) . Zeitschrift fur Ethnologie, t. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, t. 67, 1971; t. 68, 1972; t. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) 244 246 248 249 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, t. 18, 1970 (Bogusław Ethnologic Franc;aise, t. l, 1971 (Jacek Bednarski) L'Ethnographie, t. 66, 1972 (Jacek Bednarski) Man, t. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, t. 8, 1973 (Danuta Penkala) Linette) 267 270 272 273 275 V. KRONIKA Sprawozdanie z dzialalllości Zarządu Głównego PTL za okres od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (Bronislawa Jaworska) XLIX Walne Zgromadzenie PTL i Sesja naukowa w Vlarszawie Vi dniach 20-22 września 1971 r. (1Vledard Tarko) Sckcja Etnografii Komitetu Na\Jk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk (Józef 292 295 297 Drljaca) Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na temat problemów socjalistycznego bytu i kultury. Burgas-Primorsko, 1974 (J. B.) XI Konferencja Plenarna rcdakcji kwartalnika "Demos", Poznań-Błażejewko, (Stanislaw 287 290 Durs.zta) Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (Andrej SuWka) . Jubilcusz Profesora Rudolfa Bednarika (Milan Chlebana) Badania etnograficzne współczesnych przemian w serbskiej kulturze ludowej. Sympozjum w Instytucie Etnograficznym SANU, Belgrad 1974 (Duiian 1974 279 Blaszczyk) . IV Sympozjum "Ethnologia Slavica", Poznań-Błażej ewko, 1974 (J. B.) . II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich, Poznań-Błażej ewko, 1974 (Medard Tarko) . IVluzeum skansenowskie pod Bolonią (Lia Vigarani) . Zbiory etnograficzne w muzeach Berlina Zachodniego (WaleTian Sobisiak) Ibero-amerykański Instytut w Berlinie Zachodnim (Walerian Sobisiak) . V Etnograficzne Scminarium Amerykanistyczne w Poznaniu, 1974 (Maria Paradowska) Historia ctnografii na znaczkach pocztowych (Antoni Horodelski) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. I Konferencja naukowa, 1973 (Antoni KuczY/Lski) . 300 302 303 303 304 306 308 310 311 312 �388 Konferencje, zjazdy i inne spotkania Zakrzewska) Festiwale etnografów w 1973 r. (Teresa 31ł folklorystyczne, trowski) z udziałem . "dni", konkursy i jarmarki, 1972-1973 (Marcin Pio- . Etnograficzne wystawy czasowe, 1973 (Teresa Zakrzewska) . Etnografia Syberii polskie badania w XIX w. Wystawa etnograficzna, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Wystawa "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Moskwie (Józef Burszta) Otwarcie Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze (Medard Tarko) . Ustanowienie ogólnopolskich Nagród im. Oskara Kolberga (Medard Tarko) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1973 r. (Barbara Jaruga) 1975 - Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków (M.T.) 320 325 334 336 338 339 342 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Ludwik Jaroslav Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Kramafik (Jan Podolak) 347 349 355 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Indeks tomu 59 (Jadwiga Indeks osobowy IndeksI1zeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- ~9 n~k~ i map Gerlach-Klodnicka) 363 375 380 383 384 �Contents I. ON THE THIRTIETH ANNIVERSARY OF PEOPLE'S POLAND J ó z e f B u r s z t a, Polish ethnography. Achievements _. organization prospects . K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, The Polish Ethnological ciety. Achievements, activities, development prospects . II. STUDIES 5 So- AND DISSERTATIONS W i t o l d H e n s e l, Some considerations on old habitations of the Slavs. (Their connections with Poland) . Z a f i a S t a s z c z a k, Ethnographic preneąuisites [or marl<ing out ethnical borderlands (An example taken from the Polish-German (cultural borderland). . III. PAPERS, 23 DISCUSSIONS, 49 63 MATERIALS Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Bronisława Kopczyńska-Jaw o r s k a, Mar ia Z n a m i e r a w s k a - P r li f f e r a w a, Kalina S kła d o w s k a - A n t a n o w i c z, Results of works of some commissions of the IX International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Chicago, USA (August-September 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, An image of the Slovac ethnical group in Polish consciousness of the 19th century. Sources and a diagram of understanding J ó z e f F u r d y n a, A plan of the residential household of the Lesowiaks from the nyiddle of 19th century to the present day J a d w i g a P a w ł o w s k a, The village of Brąswałd the Warmia region in the county of Olsztyn . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Folk songs sung by the Kościuszko soldiers. (On the thirtieth anniversary of the rise of the First Division of the Polish People's Army) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) and his ethnographical works on Siberia . IV. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLICATIONS 75 93 105 131 143 157 AND MAGAZINES J. V. Bromley, Ethnos and ethnography, 1973 (Józef Burszta) . Studies an sociology, ethnography and history dedicated to K. Dobrowolski, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) 167 169 171 �3HO Activization and development of local communities. Collective worl,. Edi[or Z. T. Wierzbicki, 1973 (Boleslaw Januszkiewicz) Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tomas Hofer, Bauerliche Denkwise in Wirtschaft und Baushalt. Eine ethnographische Untersuchung liber das ungarische Dort Atany, 1972. Gerate der Atanyer Bauem, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Collective work. Editor J. Podolak, 1972 (Adam Bartosz) L'udova kultura v Karpatach (Folk culture in the Carpathians), 1972 (Huleslaw Januszkiewicz) G. P. Snesarev, (Zbigniew rowa) the sky of Chorezm. Ethnographical studies, Jasiewicz) 187 . Simonides) MiUerou.;a) . K. Sobczyńska, 199 202 204 207 213 218 Songs, dances and riles of the Upper Silesia, Tarko) 222 singers (19 and 20th centurics). Scleclion introduction by .T. Krzyianowski. 19n Skrukwa). Daniel Kadłubiec, (Józef 22:) Józe[ Jeżowicz, story-teller o[ [he Cieszyn region, Burszta) J. C. Charpentier, The use of Haschish and Opium in I\iganislan. pas", 1973 (Krzysztof Wolski) . Barbara Kołodziejska, Potter's craLt in the Zielona Glll'U Di~triet, nislaw 196 216 carnival. Songs ol tramp edition by S. Nyrkowski, 1973 194 22! 1973 (Medard (Agata 193 Nedo, 1972 MiUerowa) Marcinkowa, Karol 189 211 in the past and today. Folkloristic studies, j[J7:J (Elżbieta legends. Selected, edited and with an epilogue by Pawd (Dorota Tramp's and 180 182 1973 Silesian fairy-tales from the collection of L. Malinowski. Sclection, introduction and edition by Elżbieta Jaworska, 1973 (.Janina Hajdu/<j Story follows story. 300 legends, fairy-tales and anecdotes from the Upper Silesia Collected and edited by D. Simonides and J. Lig<;za, 1973 (P;,~.2/)ieta J. 175 185 Under Bo Lonngvist, Drakt och mode i ett landsbygdssamhalle uno- 1921J. Oress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Bazielich) A. Schenk, L Weber-Kellermann in collaboration with M. Motzer, W. Stolle, Intertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar J"des rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Waler'ian Sobisiak) Lech Paszkowski, John Stanislav Kubary - naturalist and ethnographer oJ" the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Siberian tracks, 1972 (Roman Karc.zmarczuk) Petr Dinekow, Bulgarian folklore, Part I, 1972 (Kale Simiczijew) Rad XV Kongressa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije, u Jajcu 12-16 Septembra 1968. (Congress of the Jugoslavian Folkloristic Society, 12-16 Sept. 1968). (Kale Simiczijew) Russkij Folkłor (Rusian Folklore), V. 13, 1972 (Medard Tarko) Some problems of folk creativeness. Folkloristic studics, 1972 (l~liiJielc! MilleFolklore Lusatian 173 225 ,,1\nlilro227 : n,:3 (.':i'ta- Blaszczyk) Teresa Szetela-Zauchowa, Con temporary foik sculptors of Rzeszów voivodeship, 1973 (Bronislaw ernela) Skansen museums in Poland, 1971 (GTzegooz Skaloki) Longin Malicki, Folk art in the Kociew region, 1973 (Stanis/fl.w Hlas:::nyk) 223 232 233 23;) �391 Władysław Piwowarski, Village tegion devotion under the circumstances of urbanization, 1973 (Jan Ku'rek) . Ethnologia Europaea, 1973 (Zofia Staszczak) Ethnologia Slavica, 1972 (Medard Tarko) . Ethnologia Slavica, 1973 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Boles/aw .1anus.zkieU'ic.c) Letopis, 1972 (WaleTian Sobisiak) . Cesky Lid (Czech People), 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky Ncirodopis, 1972, 1973 (Boleslaw Januszkiewiez) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) . Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnogral' (Slavonic Ethnographer), 1972 (AndTzej Bre7lez) Jahrbuch des Museums fUr Volkerunde zu Leipzig, 1970 (Marek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Marek Gawęclci) Osterreichische Zeitschrift fi.il' Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) ZeitschriIt fUr Ethnologic, vol. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zieli71ski) . Zeitschrift fiir Ethnologie, vol. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, vol. 67, 1971; vol. 68, 1972, vol. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) . 239 241 243 2H 24f5 2ł8 2-19 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, vol. 18, 1970 (Boguslaw Ethnologic Franl;aise, vol. I, 1971 . L'Ethnographie, vol. 66, 1972 (Jacek Bednarski) ;Vlan, vol. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, vol. 8, 1973 (Damita Penkala) Unel.Le) 267 270 272 273 275 V. CHRONICLE An account of the activities of the Main Board of the Polish Ethnographic Society for the period from June 30, 1973 to September 15, 1974 (Bronislawa JawoTska) . 279 XLIX General Congress of the Polish Ethnographic Society and a scientific session in Warsaw on 20-22 September 1974 (Medard Tarko) Ethnography Section of the Sociological Science Committee of the Polish Academy or Sciences (Józef Bu,rszta) . Signing the agreamcnt of cooperation between the Slovac Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (AndH?j Sulitka) . Jubilee of Professor Rudolf Bednarik (Milan Chlebana) Ethnographic studies on modern changes in Serbian folk culture. Symposium in the Ethnographic Institute SANU, Belgrade 1974 (Dusan Drljaca) . First international symposium on the problems of socialist living and culture, Burgas-Primorsko, 1974 (J. 8.). XI Plenary conference of the editorial committee of the "Demos" quarterly, Poznań-Blażejewsko, 1974 (Stanislaw Blaszczyk) . IV Symposium or the "Ethnologia Slavica" journal, Poznań-Blażejewko, 1974 (J. B.) 28'; 290 292 295 297 300 302 303 II International conference (Medard . Tarko). of Slavic ethnographs, Poznań-Błażej ewko, 1974 The Skansen museum ncar Bolonia (Lia Vigarani) Ethnographic, collections in the museums of West Berlin (Walerion Sobisiak) Iberian-American Institute in West Berlin (Walerian Sobisiak) . 303 304 306 308 �3H2 Vth Ethnographic Seminar on America in Poznań, 1974 (Maria Pllradowska) The history of ethnography on postal stamps (Antoni Horodelski) . The history of Polish-Rusian contacts in the field of ethnography. bt Scientific Conference, 1973 (Antoni Kuczyi!ski) Conferences, congresses and other meetings of ethnographers in 1973 (Teresa Zakrzewska) . Folkloristic festivals, ethnographic "days", competitions and fairs. 1972-1973 (Marcin Piotrowski) . Periodic ethnographic exhibitions, 1973 (Teresa Zakrzewska) Ethnography of Siberia - Polish studies in 19th century. Ethnographic exhibition, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow (Józef Bul'szta) 311 312 31-l 320 325 334 336 Inauguration of Oscar Kolberg Museum in Przysucha (Mcdard Tarko) The establishing of the Polish National Oskar Kolberg Prizes (Medard Tarko) M. A. theses and Ph. D, theses in the field of ethnography in 1973 (Barbara International 338 339 342 Jaruga) 1975 - 310 Year of Monuments Protection (M.T.) 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Ludwik Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Jaroslav Kramarik (Jan Podoltik) . 347 349 355 VII. VARIA (MISCELLANEOUS) The most important foreign publications acquired by the Library lish Ethnological Society (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) . Index of volume 59 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Personal index. Content index Ethnogeographical List of illustrations Ilustrations of the Po359 363 index and maps 375 380 383 384 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW. UL. SZEWSKA 50/51. TEL. 446-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400J0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, uJ. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawia~ w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36, teJ. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO T. J~/~9?S. TOWARZYS'E.: w latach 1895-1975 --------------- LUD (1895-1975) Tomy I-LIX PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1934-1975) (1947-1975) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1975) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 ezęść II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zes,zyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1975) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1975) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1975) Roczników 15 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1975) Tomy I-XVII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA wyszło: Reedycja - KOLBERGA 36 tomów. Edycja - (1961-1975) 22 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2957425fe3c7343fe4973b6e7af824d.pdf abb3b978e0a15383d65fda233ad97f84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1380 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.347-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 59, 1975 ANDRZEJ WALIGÓRSKI (1908-1974) W dniu 8 sierpnia 1974 r. zmarł w Krakowie prof. dr Andrzej Waligórski. Urodzony 12 grudnia 1908 r. w Krakowie, w środowisku inteligenckim, uczęszczał do tamtejszego Państwowego III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie złożył egzamin dojrzałości w roku 1926. Studiował języki nowożytne, językoznawstwo ogólne i filozofię ścisłą na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskując w roku 1931 stopień magistra filozofii. Przez pierwsze trzy lata pobytu na uniwersytecie musiał pracować zarobkowo w jednej z księgarń krakowskich, gdyż skutkiem śmierci ojca, w domu zaistniały trudne warunki materialne. Po odbyciu jednorocznej służby wojskowej w latach 1931/32 uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd za granicę celem kontynuowania studiów naukowych. Studia te - głównie w zakresie nauk społecznych i etnologicznych - prowadził pod kierunkiem prof. Bronisława Malinowskiego na Uniwersytecie Londyńskim, uzyskując tamże stopień' doktora w roku 1938. Tam właśnie, w sławnej podówczas London School of Economics, zetknął się po raz pierwszy z antropologią społeczną, a studia pod kierunkiem jednego z czołowych przedstawicieli ówczesnych nauk społecznych, Bronisława Malinowskiego, ukształtowały dalszą jego sylwetkę naukową oraz wycisnęły na jego osobowości niezatarte do końca życia piętno. Do końca też swoich dni pozostał wiernym uczniem Malinowskiego i jego kierunku. Po powrocie do kraju objął stanowisko pracownika naukowego w Państwowym Instytucie Kultury Wsi w Warszawie, którego dyrektorem był prof. dr Józef Chałasiński. Równocześnie prowadził wykłady z zakresu zagadnień społecznych i kulturalnych wsi na Naukowym Wyższym Kursie Spółdzielczym przy ówczesnym Wydziale Rolnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, dojeżdżając na zajęcia do Krakowa. Krótkotrwały okres działalności naukowo-dydaktycznej przerwał wybuch wojny światowej. W roku 1939 walczył w kampanii wrześniowej w lasach Zamojszczyzny, w batalionie uformowanym przez majora Cichockiego, dowodząc I Kompanią. Po ucieczce z obozu jeńców w Pińczowie i krótkim pobycie w Krakowie przekroczył granicę węgierską. Z Węgier udał się do Paryża, by wstąpić do armii gen. Sikorskiego. Następnie został zwolniony rozkazem Min. Spraw Wojskowych z czynnej służby wojskowej i odkomenderowany do pracy naukowo-politycznej na terenie Anglii, w Królewskim Instytucie dla Spraw Międzynarodowych w Londynie. W Anglii uczestniczył w licznych zespołach naukowych, zajmujących się opracowywaniem problematyki stosunków międzynarodowych oraz stosunków społecznych i gospodarczych Europy okresu wojennego i - perspektywicznie - powojennego. W związku z tym przygotował dla Instytutu obszerne, bo liczące około 300 stron maszyno- �:U8 In memoriam pisu opracowanie sytuacji gospodarczej wsi polskiej oraz dziejów społecznych i politycznych chłopów w Polsce. Wygłosił również kilkadziesiąt odczytów w różnych ośrodkach na terenie Anglii i Szkocji w grupach studiów, w zakładach pracy, a także w lokalach oddziałów Labour Party. Ta akcja odczytowa nieraz znajdowała oddżwięk na łamach prasy brytyjskiej. Celem odczytów było wykazywanie walki narodu polskiego z okupantem hitlerowskim oraz tendencji demokratycznych i postępowych, jakie narastały w Polsce w oparciu o ruchy robotnicze i chłopskie. glównie w okresie międzywojennym. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do pracy naukowo-badawczej. Wykorzystał sposobność wyjazdu do Afryki Wschodniej z ramienia Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie w latach 1946/48 przeprowadzał badania terenowe wśród nilockiego plemienia Luo. W roku 1948 ukończył swe badania z zakresu antropologii społecznej na terenie zachodniej Kenii i powrócił do Europy. Pomimo możności otrzym<lLJia pracy na Uniwersytecie Londyńskim zdecydował się na powrót do Polski wraz z zebranymi w Afryce bogatymi materiałami naukowymi. W pażdzierniku 1948 r. objął stanowisko adiunkta przy Katedrze Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, pozostającej pod kierownictwem prof. dra Kazimierza Dobrowolskiego. Na stanowisku tym prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku etnografii, jak też i dla słuchaczy ówczesnego trzyletniego Studium Nauk Społecznych oraz Sekcji Dziennikarskiej UJ. W roku 1955 zostaje mianowany docentem z równoczesnym przydziałem do Katedry Etnografii Ogólnej na Wydziale Filozoficznym UJ. W roku 1962 powołany został Zakład Etnografii i Socjologii Ludów Afrykańskich pod jego kierownictwem. Niezależnie od pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie prowadził w latach 1962/63 wykłady dla kierunku etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, a póżniej także i dla słuchaczy Studium Afrykanistycznego UW. W lutym 1963 odwiedził wraz z ekipą uczonych polskich moskiewski Instytut Narodów Afryki celem zapoznania się z pracami afrykanistów radzieckich i dokonania wymiany doświadczeń. Był członkiem Komisji Socjologicznej i Komisji Orientalistycznej oddziału Krakowskiego PAN, oraz członkiem Rady Naukowej Pracowni Zagadnień Społecznych i Kulturalnych Afryki Współczesnej PAN w Warszawie. Uprawiał antropologię społeczną, stając na styku etnografii i socjologii. Jest autorem szeregu rozpraw naukowych, w których wykorzystał swe bogate materiały, zebrane w Afryce. Najobszerniejszą ich część zawarł w wydanym w roku 1969 nakładem Uniwersytetu Warszawskiego podręczniku Spoleczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949. Nie dane mu było już ukończyć przed śmiercią wielkiego. przygotowywanego do druku studium poświęconego pierwotnej rodzinie afrykańskiej. Natomiast zdołał w roku 1973 nakładem PWN wydać swe najważniejsze dzieło, nad którym od lat pracował, Antropologicznq koncepcję człowieka. Jest to najobszerniejszy w języku polskim wykład antropologicznej teorii kultury. Widząc zainteresowanie, z jakim została przyjęta ta publikacja, autor postanowił przygotować do druku jej kontynuację i tej pracy poświęcił się głównie. Niestety i te przygotowania przerwała śmierć. Poczynając od roku 1969, w którym otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, rozszerza swą działalność, podejmując współpracę z nowopowstałym przy Akademii Rolniczej w Krakowie Instytutem Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, zostając następnie członkiem Rady Naukowej Instytutu. Po reorganizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1 pażdziernika 1973 zostaje kierownikiem Zakładu Kultury i Oświaty Instytutu Socjologii UJ. W tym samym �319 In memoriam roku wstaje odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Mimo ,okresowo pogarszającego się stanu zdrowia, rozwija obok działalności naukowo-badawczej również żywą działalność pedagogiczną. Prowadzi zajęcia dydaktyczne, pod jego kierunkiem pisane są prace doktorskie. Interesuje się rozwojem młodej kadry naukowej, służy swoimi doświadczeniami, udostępnia swoje materiały. Sprawa rozwoju krakowskiego środowiska etnograficznego znajduje się w centrum jego uwagi. Dzięki jego staraniom grupa etnografów krakowskich doprowadza do reaktywowania Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, której zostaje przewodniczącym. Jako przewodniczący dąży do uczynienia z Komisji forum naukowego dla środowiska zarówno Krakowa jak i Śląska. Wychodzi poza formalne ramy uczelni i instytucji wszędzie tam, gdzie widzi praktyczny interes nauki polskiej, interes społeczny. Podkreśla konieczność integracji faktycznej badań, podejmowanych przez różne ośrodki. Stara się uwypuklać konieczność włączenia badań z zakresu antropologii społecznej w nurt życia społecznego i gospodarczego Polski współczesnej. W czasach, w których dawni uczniowie i następcy Bronisława Malinowskiego na Zachodzie skłonni są niejednokrotnie zapominać o jego wkladzie w naukę światową, lub ten wkład celowo umniejszać, prof. Wali górski zabiega o uczczenie tego wielkiego uczonego pochodzenia polskiego tablicą pamiątkową, o wydanie jego wszystkich dzieł w Polsce. Już w roku 1967 pod jego redakcją i z jego posłowiem ukazało się w Polsce nakładem PWN jedno z podstawowych dzieł Malinowskiego, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, które tak wielką rolę odegrało w kształtowaniu się metod badawczych, Pragnąc przerzucić pomost między chwilą obecną a epoką naukową swego mistrza. starał się w swych pracach wyszukać wszystko to co wspólne i oryginalne w funkcjonalizmie Malinowskiego i marksistowskiej teorii socjologicznej. Zmarł nagle po krótkiej, gwałtownej chorobie, pozostawiając po sobie niedokończone prace. Gdyby nie cechująca go zawsze skrupulatność, głęboka uczciwość autorska, nakazująca wielokrotne przeredagowywanie i uzupełnianie każdej rozprav.;y, każdego studium. zapewne jego dorobek pozycji wydrukowanych byłby jeszcze obfitszy. Zmarł u progu dalszych sukces()\y naukowych. Leszek Dzięgiel LUDWIK DUBIEL (J910-1974) W dniu 15 kwietnia 1974 r. zmarł nagle wieloletni członek Oddziału Śląskiego PTL * dr Ludwik Dubiel, dyrektor naczelny Okręgowego Muzeum Górnośląskiego \V Bytomiu, ceniony etnograf, pracownik naukowy Muzeum i Pałacu Młodzieży \\' Katowicach, zasłużony popularyzator kultury ludowej, pedagog, patriota i działacz społeczny. Skromny i pracowity, koleżeński, chętnie przekazywał swe doś\\'iadczenie innym, ~łużył radą i merytoryczną pomocą młodszym kolegom i współpracownikom . • ("zlonek członek PTL w latach Z~ rząd u Głównego PTL. 1950-1974, prezes Oddzialu Śląskiego PTL w latach 1961-1964, �350 In memoriam Urodzony 21 sierpnia 1910 r. w Dąbrowie Narodowej pow. Chrzanów w rodzinie robotniczej, średnie wykształcenie zdobywa w niełatwych warunkach, pracując w miesiącach wakacyjnych w hucie szkła i cementowni w Szczakowej. W 1929 r. kończy Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Mysłowicach, a następnie pracuje jako nauczyciel na Polesiu (1929-1930) i kierownik szkoły podstawowej w Krakowskiem (1930-1942). Już w tym czasie interesuje się kulturą ludową, prowadzi penetracje terenowe, pisze prace monograficzne, z których dwie publikuje będąc wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskier.Q.. i uczestnikiem prac naukowo-badawczych Seminarium Socjologicznego i Etnograficznego tegoż Uniwersytetu. Wówczas "... dał się poznać jako student głęboko nauce oddany, który mimo pracy zawodowej w charakterze nauczyciela szkoły podstawowej potrafił pogodzić obowiązki zawodowe ze studiami..." (z opinii prof. dra K. Dobrowolskiego, 1955). Dalsza praca naukowa i zawodowa, a taiae społeczna oraz trudne warunki w jakich nieraz przyszło mu rozwijać swe zamiłowania realizując efekty żmudnej pracy badawczej, są potwierdzeniem tej oceny. W 1939 r. uczestniczy w kampanii wrześniowej. W czasie wojny bierze udział w akcjach bojowych ruchu oporu oraz uczestniczy w tajnym nauczaniu. Od 1945 r. - jako podinspektor szkolny i społeczny kierownik Muzeum w Raciborzu (1945-1947) - ratuje tamtejsze zbiory muzealne przed zniszczeniem. W tym też czasie podejmuje działalność polityczną w szeregach PPS, póżniej PZPR, gdzie w ostatnim trzydziestoleciu pełni funkcje kierownicze. Prowadzi jednocześnie prace badawcze i publikacyjne, popularnonaukowe. Jedne służą odbudowie szkolnictwa na Górnym Śląsku (opracowuje pierwsze polskie podręczniki do nauki języka polskiego), inne stanowią dokumentację i popularyzację dziejów Ziemi Raciborskiej. Kontynuując pracę pedagogiczną jako inspektor szkolny w Tarnowskich Górach (1949-1951) i wizytator szkół w województwie katowickim (1951-1953) kończy studia wyższe w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, uzyskując w 1951 r. stopień magistra z zakresu etnografii z etnologią na podstawie pracy Wnętrze domu chlopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950, napisanej pod kierunkiem prof. dra K. Dobrowolskiego. Od 1953 r. podejm\.lje na stałe pracę w muzealnictwie śląskim, kolejno - jako kustosz w Muzeum w Gliwicach, kierownik działu etnografii w Okręgowym Muzeum Górnośląskim w Bytomiu (1954-1955), dyrektor Muzeum w Gliwicach (1955·1973). We wrześniu 1973 r. zostaje mianowany naczelnym dyrektorem Okręgowego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Pracując w Gliwicach przyczynia się do ilościowego wzrostu muzeów na terenie miasta i powiatu poprzez utworzenie oddziałów Muzeum w Gliwicach: Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Gliwicach i Muzeum w Toszku. Inicjuje też budowę Muzeum Sztuki Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach. Przyczynia się do ilościowego i jakościowego wzrostu zbiorów, form realizowanych wystawy, rozwoju działalności naukowo-oświatowej wymienionych placówek. Był też organizatorem i redaktorem naczelnym wydawnictwa ciągłego tegoż Muzeum - "Zeszytów Gliwickich". Prócz satysfakcji z owocnej, wieloletniej pracy, zdobywa liczne odznaczenia i wyróżnienia; jest odznaczony Medalem X-lecia Polski Ludowej, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką XXV-lecia Gliwic, Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, a w 1972 r. zostaje laureatem Dorocznej Nagrody Wojewódzkiej za działalność w dziedzinie nauki, kultury i sztuki. Przez cały czas prowadzi intensywną pracę naukowo-badawczą i publikacyjną· �351 In memoriam Dr Ludwik Dubiel (trzeci od prawej) w czasie otwarcia wystaw, w Rybniku. 16 luty 1974 po remoncie Muzeum Wśród kierunków zainteresowań badawczych na pierwszym planie wymienić trzeba urządzenie wnętrza mieszkalnego i budownictwo ludowe. W zakresie tym prowadził badania terenowe w latach 1953-1957 i 1960-1965 w powiatach: pszczyńskim, tyskim, bielskim, cieszyńskim, raciborskim i gliwickim, a także na Opolszczyźnie. Znalazło to oddźwięk w pracach publikowanych, jak: wspomniane już Wnętrze domu chŁopskiego w rych; Zdobnictwo skrzyń Beskidzie ...; Wnętrze ludowych na domu Slqsku chlopskiego Cieszyitskim w SioŁkowicach i Górnym; Sta- Ludowe malowane na Górnym Slqsku i in. W latach 1956 i 1961-1965 kierował inwentaryzacją wstępną i szczegółową budownictwa drewnianego w województwie katowickim do skansenu śląskiego, co również znalazło odbicie w publikacjach. W tychże latach prowadził badania nad hodowlą pszczół na Śląsku, od tradycji bartniczych, poprzez dawną i współczesną gospodarkę pasieczną. W tym wypadku materiał - prócz opublikowania - został uwieńczony większym opracowaniem, mianowicie pracą doktorską pod kierunkiem prof. dra A. Nasza pt. Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX wieku i uzyskaniem tytułu doktora nauk humanistycznych w Uniwersytecie Wroclaws'dm w 1965 r. skrzynie �In memoriam Z innych tematów badawczych i publikacyjnych podejmował przyczynki i opra'cownia z zakresu sztuki ludowej, rzemiosł (rzeżba, garncarstwo, mielerze i "kurzocy"), rolnictwa, tradycyjnej kultury miasteczek. W zakresie kultury społecznej interesował się głównie sytuacją dzieci i młodzieży w rodzinie śląskiej. Prace badawcze nad tą problematyką realizowąl w latach 1967-1968 i zamknął szeregiem przyczynków oraz książką wydaną w 1973 r. przez Sląski Instytut Naukowy w Katowicach pl. Dzieci i młodzież wsi śląskiej. Przemiany w tradycjach wychowawczych rodziny i środowiska. Ujął tu zarówno własne obserwacje, jak i syntezę materiałową opublikowanej dotąd na ten temat wiedzy. Praca ta wiąże się z pedagogicznym przygotowaniem autora, jego wieloletnią dwutorową praktyką zawodową i społeczną etnogra.fa, muzeologa i pedagoga utrzymującego kontakt z młedzieżą w związku z pracą w Pałacu Młodzieży. Szereg opracowań poświęci! problemom muzealnictwa. Blisko 69 pozycji poświęcił popularyzacji tradycyjnej kultury ludowej lub treści wychowania patriotycznego młodzieży. Wydał je w formie artykułów prasowych o charakterze metodologicznym, dotyczących głównie wychowania pozaszkolnego młodzieży, drukowanych m. in. w "Biuletynie Pedagogicznym"_ Na początku 1974 r. zostaje powołany w poczet członków Komisji Etnograficznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Była to godna reprezentacja sląskiej etnografii w tej Instytucji. W osobie dra Ludwika Dubiela muzealnictwo śląskie ponioslo poważną stratę. Irena BIBLIOGR,\YIA PRAC LUDW1KA Bukowska-Floreńska DUBIEL,\ • 1929 Monografia wsi Moczul, (w maszynopisie). Stalin 1937 Dąbrowa 1!);J9 Wola Narodowa w powiecie Kraków 1939. Filipowska lopolskiej, 1936 Wnętrze domów Ludowa" na Sląsku ludowych Kraków chrzanowskim, chrzanowskim. chlopskich 1956, z. 2. Zdobnictwo skrzyń 1957 Józef w powiecie na w Śląsku 1937. Materialy latach do dziejów 1860-1950. Cieszyńskim i kultury "Kwartalnik Grjynym. wsi ma- Opolski" "Polska Sztuka 1956, nr 4-5. Lampa - pioni.er etnografii pol.skiej na Sląsku. ,.Kwnrtalnik Opolski" 1957. z. 3, s. 23-48. Wnętrze teriały domu chłopskiego Etnograficzne", w Beskidzie t. 10, Wrocław Slqskim w latach no(l-IIl.JO .. ,Prace i Ma- 1957, z. 2, s. 7-7'2. 1958 Bartnictwo i pszczelarstwo na Sląsku. '" Wykaz zav.;iera tylko ważniejsze wych publikacji popularnonaukowych, jo ostDtnich tygodni życia L. Oubiela. "Zaranie Śląskie" opracowania. ~ie ukazujących s'ię w 1958, z. 3, s. -12-62. zC1\\--iern sporej Iiezby wntośeinprasie i czasopismach orl 1947 r. �353 memoriam In etnograficzne na Górnym Slqsku w latach 194.5-1957. "Biuletny Śląskiego Instytutu NaukO\vego w Katowicach". Seria: Życie naukowe i kulturalne, nr 3, Katowice 1958. Cieszyliska ceramika ludowa. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4. Realia etnograficzne w pracach Norberta Bończyka, "Kwartalnik Opolski" 1958, z. 'L s. 3~54. Wnętrze dom1< chlopskiego w Siolkowicach Starych. "Etnografia Polska" 1958, t. 1, Badania i'. 214-220. 1959 Józef Brych-cy, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3. w powiecie gliwickim. "Zaranie Śląskie" 1959, z. 1. Rzeźbiarz luuowy Tradycyjna zagroda 1961-· Badania monograficzne w :,1uzeum gliwickiego Gliwickie materiały s. 62--78. Muzeum w latach pow. Gliwice. [w:] Gliwice 1961, s. 52-66. z XVIII wieku. "Zaranie etnograficzne Gliwicach tD kiego Sierakowicach 1945-1960, [w:] 15-lecie 1905-1960. 15-lecie Śląskie" działalności działalności z. 1, 1961, Muzeum gliwic- Gliwice 1961, s. 7-32. 1945-1960. 1962 Zbiory w województwie katowickim ..Biuletyn Śląskiego Instytutu muzealne Naukowego oraz ich wyzyskanie w Katowicach" w pracy szkól. nr 31, Katowice 1962. 1963 Dzia/alność i'. IHuzeum w Gliwicuch w 1961 "Zeszyty roku. Gliwickie" t. l, 1963, 129--135. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w Bytomiu. Muzea w XIX i XX wieku. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego :oria, z. 1, Bytom 1963, s. 177-189. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w latach na Górnym w Bytomiu". "Roczniki 1927-1957. Sląsku Seria: HisEtnografii Sląskiej" (Wrocław) 1963, t. 2. Ludowe skrzynie malowane Slqsku. "Prace i Materiały na Górnym Slqsku w XIX na Górnym Etnograficzne", t. 23, Wrocław 1·963, s. 171-243. Sytuacja dzieci i młodzieży Sztuka wiejskiej "Zeszyty Gliwickie" dzywojennym. ludowa na Górnym Slqsku. w. i w okresie mię- Wyd. 1, Gliwice 1963; 1963, t. 1, s. 45-64. Katalog wystawy stałej. wSd. 2, Gliwice 1969. 1964 Działalność 162. Wójtowa .'Wuzeum gliwickiego Wieś - dzielnica w 1962 roku. miasta rokiem .. ,Zeszyty Gliwickie" Gliwic. "Zeszyty Gliwickie" Niektóre procesy 1964, t. 2, s. 157- integracyjne przed 1945 1964, t. 2, s. 7-27. 1965 Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX w., Gliwice 1965. (Praca doktorska w maszynopisie). D::iałalnośri 201. NiektÓ're Muzeum problemy 1965, t. 3, 5. gliwickiego w 1963 roku. wspóŁczesnego rolnictwa "Zeszyty Gliwickie" w Gliwickiem. 1965, t. 3, s. 197- "Zeszyty Gliwickie" 89--104. 1966 Dzialainość Muzeum 5. l 65-17{). :::3 - Lud, t. 59 gliwickiego w latach 1964-1965. "Zeszyty Gliwickie" 1966, 1.1, �354 In memoriam Książka protokolarna Związku Pszczelarzy na Łabędy "Zeszyty i okolicę. Gliwickie" 1966, t. 4, s. 157-163. Niektóre problemy tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1967 Działalność Muzeum kultury miasteczek na Górnym Sląsku w XIX w 1966, t. 4, s. 47-76. w 1966 roku. gliwickiego "Zeszyty Gliwickie" 1967, 5, s, 183- t. 186. Niektóre reliktowe formy "Zeszyty Gliwickie" Wnętrzne w mieszkalne Muzeum i ich społeczne ludowej na Górnym Muzeum i materiały. Działalność kulturze domu chłopskiego "Rocznik fia, z. 2, Bytom 1967. 1968 dia śląskiej znaczenie 1967, t. 5, s. 51-68. w 1967 roku. gliwickiego Sląsku Górnośląskiego i XX wieku. w XIX w Bytomiu". "Zeszyty Gliwickie" Seria: Stu- Etnogra- 1968, t. 6, s. 224- 248. Hodowla pszczół na Górnym Muzealny" Mielerze (Kraków) i "kurzocy" Sląsku w perspektywie "Opolski Rocznik historycznej. 1968, t. 3, s. 213-271. nad Kłodnicą, Bierawką "Zeszyty i Rudą. Gliwickie" 1968. t. 6, s. 25-40. Muzeum "Kwartalnik w Gliwicach. Historii Kultury Materialnej" 1968, nr 2, s. 427- 430. Niektóre problemy pracy muzeów w środowisku górnośląskim. 1968 "Zeszyty "Zeszyty Gliwickie" 1968, t. 6, s. 181-1098. 1969 Działalność Muzeum s. 267-274. Tradycyjne wzorll wieku. gliwickiego w wychowawcze "Zeszyty Gliwickie" w roku. rodzinie wiejskiej Gliwickie" na Górn/lm 1969, t. /. Sląsku w XIX 1969, t. 7, s. 103-128. 1970 Działalność Muzeum gliwickiego 1969 w roku. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8, s. 207-216. Młodzież wiejska na Sląsku na nowych drogach. s. 7-32. 1971 i współczesne budownictwo szytów Gliwickich", Gliwice 1971. Zabytkowe chłopskie na wsi gliwickiej. "Biblioteka Ze- 1972 Działalność Muzeum gliwickiego w latach 1970-1971. "Zeszyty Gliwickie" 1972, t. 9, s. 255-266. Zarys gospodarki folwarcznej szyty Gliwickie" Zarys historii w Gliwickiem na przełomie XIX i XX wieku. ,.Ze- 1972, t. 9, s. 111-128. Fabryki Drutów i Wyrobów z Drutu w Gliwicach (18.52-1972), Gliwice 1972 (maszynopis). 1973 Bibliografia zawartości "Zeszytów Gliwickich" t. 1-10 (1963-1973). "Zeszyty Gliwic- kie" 1973, t. lO, s. 247-254. Działalność Muzeum gliwickiego w 1972 roku. "Zeszyty Gliwickie" 1973. t. lO, s. 231-241. Działalność i powiatu kulturalna Gliwic (maszynopis). i powiatu w latach 1945-1973. [w:] Monografia Gliwic �n. Dzieci i młodzież i środowiska, wsi Slqskiej. Katowice 1973. i współczesna Tradyc'lljna kultura 365 memoriam Przemiany ludowa. w tradycjach wychowawczych [w:] Monografia Gliwic: rodziny i powiatu (ma- szynopis). Wiedza, i folklor pszczelarski w tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1973, t. 10, s. 43-66. magia Sląsku. hodowli pszczół na Górnym 1974 Rozwój ludoznawstwa szyty Gliwickie" na Górnym 1974, t. Slqsku od końca XVIII wieku do 1939 roku. "Ze- 11. Zestawiła Irena Bukowska-Floreńska JAROSLAV KRAMARIK (1923-1974) Dnia 1 marca 1974 r. zmarł nagle czołowy reprezentant etnografii czesko-słowackiej, dr Jarosław Kramarzyk, kandydat nauk historycznych. Urodził się 27 czerwca 1923 r. w Domażlicach, gdzie jego ojciec był profesorem gimnazjalnym filologii klasycznej. Już w latach nauki w gimnazjum J. Kramarzyk przejawiał duże zainteresowanie historią, językami i sztuką. Po maturze (1942) do końca okupacji hitlerowskiej pracował jako urzędnik i robotnik. Po wyzwoleniu w 1945 r. zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie promował się w r. 1948. Po promocji podjął pracę asystenta etnografii na tymże Uniwersytecie; do r. 1952 był sekretarzem Katedry Etnografii. W r. 1952 powierzono mu kierownictwo gabinetu etnografii Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Gabinet ten przekształcił się w 1954 r. w Instytut Etnografii i Folklorystyki. Jego pierwszym kierownikiem był Jarosław Kramarzyk; pracownikiem naukowym tego Instytutu był aż do śmierci. Znaczenie Jarosława Kramarzyka jako czeskiego patrioty i naukowca polega przede wszystkim na tym, że życie swoje i pracę poświęcił całkowicie potrzebom narodu czeskiego i jego kultury w okresie budowania socjalizmu. Osobiste cele· i ambicje łączył zawsze z interesami społeczeństwa. Tym tłumaczy się szeroki zakres jego naukowych zainteresowań, którymi objął różnorodną problematykę etnografii, folklorystyki i pokrewnych dyscyplin naukowych, mianowicie dziejów gospodarczych i kultury, archeologii, językoznawstwa i historii sztuki. Już w stosunkowo młodych latach stał się ogólnie uznanym autorytetem w swojej dziedzinie. Powojenny rozwój społeczeństwa czechosłowackiego postawił przed etnografią wiele pilnych problemów, które trzeba było szybko rozwiązać. Jarosław Kramarzykj podchodził do! każdego problemu w sposób odpowiedzialny i na poziomie fachowym. Tym przewyższał swoich współpracowników naukowych. Z tego powodu jednak cierpiał, gdyż nie miał czasu koncentrować się na węższych problemach i pisać dzieła większych rozmiarów. Swoją naukową drogę w etnografii rozpoczął badaniem kultury duchowej ludu w okolicach Chodska. Pierwszym wynikiem z tego zakresu była monografia o zwyczajach i zabobonach w okresie ciąży, narodzin i okresu popołogowego, którą ogłosił w 1948 r. jako rozprawę doktorską. W pierwszych latach budowy socjalizmu �356 In memoriam ukierunkował się na badanie historii etnografii czeskiej; w tej to historii szukał wzorów dla współczesności. Z tego zakresu zasługuje na uwagę jego praca o znaczeniu działalności Bożeny Nemcowej dla czeskiego ludoznawstwa. Do historii tej nauki wracał także w latach późniejszych, przy czym każdą okazję wykorzystywał dla ukazania nowych postulatów metodologicznych, którymi posuwał naprzód czeską etnografię i folklorystykę. Już w połowie lat 50-tych rozpoczął badania niektórych zjawisk folklorystycznych, zwłaszcza opowieści antyfeudalnych, w swym rodzinnym regionie - Chodsku. Serię studiów z tego zakresu zamknął monografią książkową o Kozinowie i Lomikarowie w chodskiej tradycji ludowej (praca wyszła w wydawnictwie Akademii \V r. 197ą). O jego szerszych zainteresowaniach w zakresie folklorystyki świadczą pozostałe po nim materiały. Ze studium zjawisk folkloru związane były ściśle badania obyczajów i zabobonów ludu, odnoszących się przede wszystkim do prac rolnych; artykuły z tego zakresu publikował zwłaszcza w latach sześćdziesiątych. Główny wkład naukowy Jarosława Kramarzyka leży w etnografii agrarnej, Przy badaniu etnograficznym narzędzi i technik rolniczych wychodził przede wszystkim z materiałów ze swego rodzinnego Chodska, po czym przechodził stopniowo na teren całych Czech. Był pierwszym etnografem czeskim, który w badaniach rolnictwa łączył badania terenowe z systematycznym studium zasobów w muzeach, zwłaszcza archiwów. W dziesiątkach swoich studiów i przyczynków dawał nie tylko należytą analizę materiału etnograficznego, ale dzięki sprawnemu stosowaniu metody historyzmu w badaniach etnograficznych wiązał swe analizy z naukowymi uogólnieniami i poglądami syntetyzującymi, które stanowią istotny wkład nie tylko w czechosłowacką, ale i w słowiańską etnografię agrarną. Główny temat jego prac z tego zakresu stanowią narzędzia orne i technika orki, urządzenia i sposoby pracy przy sprzęcie zboża oraz formy zaprzęgu zwierząt. Większość prac z tej problematyki wyszła w językach obcych, czy to w Czechosłowacji, czy za granicą. W związku z tym trzeba dodać, że rozwój rolnictwa w Czechach badał w kontekście środkowoeuropejskim, a zwłaszcza słowiańskim. Na tym to odcinku badawczym stał się najbardziej znany w słowiańskiej etnografii. Oprócz dawnych form rolnictwa badał także inne problemy kultury materialnej, zwłaszcza budownictwo, ludowe meblarstwo, przemysł domowy i rzemiosło. Jarosław Kramarzyk reprezentował kierunek historyczny w etnografii. Czeską kulturę ludową badał w ścisłym związku z gospodarczym i społecznym rozwojem kraju. Dane o dawniejszych okresach rozwoju uzyskiwał - jak wspomniano w intensywnych badaniach archiwalnych i muzealnych, o czym należycie informował w czasopiśmie "Cesky Lid" i w innych periodykach. O metodycznych wynikach swej pracy w muzeach i archiwach informował chętnie swych współpracowników. Każde nowe rozpoznanie dawało mu przeżycie radości. W ostatnich latach swego życia Jarosław Kramarzyk poświęcił się systematycznemu studiowaniu problematyki etnokartograficznej. Każda z jego publikowanych prac z tego ukierunkowania, każde jego wystąpienie w komisjach atlasowych, wnosiło teoretyczny i metodologiczny wkład. Uświadamiał sobie dobrze nie tylko pozytywy metody kartograficznej w etnografii, ale także i niebezpieczeństwa, które wnosi ta metoda dla nauki i dla narodu uprawiana rękami dyletantów. Stąd też tak uważnie śledził rozwój etnokartografii w krajach europejskich, aby móc jej pozytywne osiągnięcia zastosować do potrzeb etnografii czechosłowackiej. W tej dziedzinie pozostała po J. Kramarzyku w etnografii czechosłowackiej niezapełniona luka. Wśród pracowników naukowych, głównie młodszych, uwidacznia się krytycyzm, a zwłaszcza samokrytycyzm. Jarosław Kramarzyk był wielce krytyczny zarówno �357 In memoriam w swojej pracy, jak też w stosunku do prac innych. Tę cechę dojrzałego naukowca mógł wykazać zwłaszcza jako redaktor naukowy. Od czasu wejścia w etnografię pracował bowiem przede wszystkim jako członek Rady Redakcyjnej "Ceskeho Lidu", a w pewnym okresie jako redaktor naczelny tego najbardziej znanego czechosłowackiego organu etnograficznego. Poza tym uczestniczył w radach redakcyjnych licznych czasopism i wydawnictw etnograficznych nie tylko w Czechach i na Słowacji, ale także zagranicą. Można podkreślić szczególnie jego członkostwo w Radzie Redakcyjnej organu etnografów słowiańskich "Ethnologia Slavica" oraz organu etnografów europejskich "Ethnologia Europaea". W tej to dziedzinie ujawnił się jako życzliwy współpracownik, który swymi krytycznymi uwagami pomagał autorom w osiąganiu należytego poziomu naukowego. Swoje bogate doświadczenia z badań naukowych przekazywał chętnie młodszym, czy to w formie konsultacji i naukowego szkolenia narybku w swoim mIeJscu pracy, czy też w działalności pedagogicznej na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. U współpracowników i studentów miał wzięcie jako człowiek dobry, udzielający chętnie pomocy. Zwięzła charakterystyka dzieła życiowego Jarosława Kramarzyka byłaby niepełna bez wzmianki o jego zasługach naukowo-organizacyjnych. Od chwili wejścia do nauki nie było w etnografii czechosłowackiej żadnej ważniejszej akcji bez aktywnego udziału Jarosława Kramarzyka. Gdy nie mógł wystąpić na konferencji, poruszał dany problem w druku. Czy to gdy chodziło o przedsięwzięcia z zakresu dziejów nauki, czy badań kultury materialnej, czy też o akcje w muzeologii etnograficznej, etnokartografii, w etnograficznym badaniu współczesności lub w etnografii słowiańskiej - wszędzie "chciał być przy tym" nie jako bierny obserwator, ale jako znawca problemu, którego zdanie zawsze miało znaczenie. Dlatego otrzymywał liczne funkcje w radach naukowych, w radach redakcyjnych, w specjalistycznych komisjach (nie tylko etnograficznych, ale i interdyscyplinarnych) oraz \\' towarzystwach naukowych krajowych i zagranicznych. Wiodące funkcje pełnił zwłaszcza na swym stanowisku w Czechosłowackiej Akademii Nauk, w redakcji "Ceskeho Lidu" i w Czechosłowackim Towarzystwie Etnograficznym. W naukowych organizacjach międzynarodowych znany był przede wszystkim jako aktywny członek \V "Ethnologia Slavica", "Ethnologia Europaea", w Komisji dla Etnograficznego Atlasu Europy i w innych instytucjach o charakterze agrarno-etnograficznym i muzeologicznym. Funkcje naukowo-organizacyjne bardzo go wyczerpywały; stąd też w ostatnich latach usiłował znależć równowagę między "uprawianiem a organizowaniem nauki", względnie poświęcać się w większym stopniu indywidualnym studiom naukowym. W końcu jednak nigdy nie odmawiał pomocy organizacyjnej, gdy był o nią proszony. W osobie Jarosława Kramarzyka odszedł dobry człowiek, uświadomiony patriota czeski, wybijający się naukowiec i pedagog, przekonany komunista. Z jego odejściem zamknął się jeden rozdział w powojennej historii czeskiej etnografii. Zostało jego dzieło, z którego może się uczyć młodsza generacja, jak łączyć naukę ze służbą dla narodu i dla ludzkiego postępu. Tłum. Józef HUTszta Jan Podolak (Bratysława) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca2bbd404f51349eaafabb26a83f38.pdf 19bf3cf9af9c4d45ad8e927535ab7d89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource etnografia- dokumentacja ikonograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1389 Title A name given to the resource Dokumentacja ikonograficzna w etnografii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S II. T U D l R A, O Z P R A W Y Lud, t. 60, 1976 GRZEGORZ SKALSKI DOKUMENTACJA IKONOGRAFICZNA W ETNOGRAFII I Badania kultury ludowej wymagają korzystania z wielu rodzajów źródeł, spośród których najważniejszą rolę odgrywają materiały zgromadzone podczas badań terenowych. Są to według Kopczyńskiej-Jaworskiej tzw. źródła tworzone przez badacza 1. Oczywiście, że te źródła informacji etnograficznej mogą służyć do rekonstrukcji kultury ludowej w bardzo ograniczonym przedziale czasowym - zasadniczo od 2 połowy XIX w. do czasów współczesnych. Do badań nad wcześniejszymi okresami rozwoju kultury ludowej źródła tego typu są nieprzydatne. Badacze odwołują się więc do źródeł zastanych, informujących drogą pośrednią o przeszłości. Przede wszystkim korzystają ze źródeł pisanych gromadzonych najczęściej w archiwach i w bibliotekach. Wykorzystują również źródła zbierane przez muzea. Stosunkowo najmniejszą uwagę przywiązują do źródeł typu przedstawieniowego, zwanych źródłami ikonograficznymi, wykorzystując je przeważnie do ilustrowania prac naukowych. Takie postępowanie spowodowało, że badania nad źródłami ikonograficznymi zostały oddalone na dalszy plan. Sytuację pogłębiał fakt, że część etnografów wątpiła w prawdziwość informacji przekazywanych przez te źródła 2. Jednak pomimo szeregu pozytywnych głosów, zwracających uwagę na niewykorzystany dotąd materiał źródłowy i, nielicznych co prawda, prac naukowych opartych na źródłach ikonograficznych, sprawa wykorzystania tych źródeł nie została do dziś w pełni rozwiązana. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być między innymi fakt, że etnografowie nie są przygotowani do prowadzenia badań źródłowych. Program nauki obejmuje bowiem metodykę badań terenowych, a o postępowaniu wobec 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Metodyka Warszawa 1971. 2 J. Sto Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa 6- Lud. tom LX etnograficznych polskiego, Lwów badań terenowych, 1926, s. 71. �82 GRZEGORZ SKALSKI źródeł zastanych, zwłaszcza ikonograficznych, nic mówi się prawie w ogóle. Innym powodem jest brak na gruncie etnografii opracow2:'1 teoretyczno-metodologicznych wykładających zagadnienia interpreta(.~i obrazów źródeł ikonograficznych. O tym, że badania nad źródłami ikonograficznymi winny być prowadzone i że są potrzebne, świadczyć mogą prace Seweryna, w których autor, wykorzystując głównie materiał ikon:)graficzny, dochodzi do ciekawych rezultatów, np. do odtworzenia poiskiego ubioru chłopskiego w okresie od polowy XV do polowy XVII W.' Tenże autor, w innej pracy, poruszył problem wykorzystania źródeł iE'> nograficznych w pracy muzealnej, postulując większe niż dotychczas zastosowanie ich przy organizowaniu wystaw w muzeach etnograficznych 4. Seweryn wreszcie, przeprowadzając krytykę szeregu prac \\'ykorzystujących materiały ikonograficzne, dowodzi o braku istnie1':ia w polskiej etnografii określonej metody postępowania wobec tego rodzaju źródeł 5. Wydaje się więc słuszne, aby źródła ikonograficzne stanov,ihprzedmiot badawczy osobnej specjalizacji etnograficznej, wykorzystuj:;cej odpowiednio dostosowaną metodę ikonograficzną zapożyczoną z historii sztuki i historii. Głównym celem takich badań byłobyorzeczeni.· stopnia przydatności źródeł ikonograficznych dla poznania rzeczywistości etnografi.cznej, a po ich analizie, dostarczenie nauce materiałów faktograficznych. Takie zadania należałoby postawić przed i k o n o g r a;- i '1 e t n o g r a f i c z n ą. Jednakże ich realizacja jest uwarunkowana odpowiednio przygotowaną do badań bazą materiałowo-źródłową. I wJaśn',e temu zagadnieniu pragniemy poświęcić miejsce. II Na wstępie wypada wYJasmc podstawowe pojęcie ikonografii etnograficznej, bezpośrednio związane z jej przedmiotem badań, tj. źrórlb ikonograficzne. Od innych typów źródeł różni się ono przede wszystKim sposobem przekazywania informacji, tj. obrazem (w szerokim tego sIO\','? znaczeniu), w którym tkwią zasadnicze wartości źródła ikonograficznego: 1) obraz jest materialnym nośnikiem informacji: powoduje to łatwGEc w jego utrwalaniu, kopiowaniu i powj~laniu, stosując zwłaszcza wspOłczesne środki techniczne; T. Seweryn, Ubiór chłopski UJ Polsce (1450-1650), ,.Rccznik lVluzcum E:r.8graficznego \[ K~-ai,~)wie" lr66, t. 1, s. 6-74. 4 T. Seweryn, j;.;onog;·aficzna dokumentacja historuczna IJ; mnz('(lci: rer/fJU::ll]Jch. "Kwartalnik Muzealny" 194,), R. 2, z. 2, s, 91-07. ó T. Seweryn, MetOda ikonogTaji,c;:.na UJ ctno(jl'ofii jJolskiej, "L:Jdzkic Sludii' Etnograficzne" 1967, t. 9, s. 45. .j �f)()::III;:~':il:"C)a ikonograficzna w etnografii, 2) Cbr<F jnIormL:~e O rz':;'zy\;;istości, W mniejszym lub większym stopniu zniek~:ztalcc;nej prze,; E:uLra (nadawcę); 3) rzeczywistość utnvalana przez obraz należy w przeważającej mierze do tak zwanej kultury materialnej; w mniejszym stopniu obraz przekazuje infcrmacje dotyczące społecznej i duchowej strony kultury; 4-) obraz utrwalając rzeczywistość przekazuje równocześnie związki funkcjonalne zachodzące między elementami tej rzeczyvvistości; 5) obraz może przekazywać informacje w sferze ponadjęzykO\vej dzięki na ogół jednakowemu doświadczeniu praktycznemu, jakie posiadają nadawca i odbiorca obrazu; odbiór obrazu może być pełniejszy w wypadku znajomości przez odbiorcę źródeł pisanych i tradycji uzupełniających wiedzę zdobytą przez doświadczenie praktyc:we, Tak więc, za źródło ikonograficzne do określonego tematu należy uważać każde przedstawienie plastyczne, które będąc przedmiotem krytyki źródłowej i analizy iJ?:onograficznej dostarczy informacji na żądany temat Dla bliższego oznaczenia jego wartości informacyjnej na potrzeby etnografii stosować można termin: źródło ikonograficzne o tematyce etnograficznej, Wspomniane wyżej obrazy, czyli przedstawienia plastyczne, mogą być realizowane w różnych technikach plastycznych, \\Tedług których najczęściej przeprowadza się zasadniczą klasyfikację źródeł ikonograficznych 6, Są to więc: malarstwo, rzeźba, grafika, rysunek artystyczny i techniczny, tkanina artystyczna, fotografia i film, Zródła ikonograficzne nie muszą mieć wartości artystycznych, lecz z drugiej strony "v·; pojęciu źródła ikonograficznego, co w olbrzymiej części wiąże si~ z produkcją w jakimś stopniu artystyczną, mieścić się będzie zarówno produkt tak zwanej sztuki oficjalnej, jak i amatorskiej czy ludowej" 7, Charakteryzując miejsce źródeł ikonograficznych wśród innych źródeł etnograficznych trzeba stwierdzić, że w wypadku źródeł tworzonych przez bada('za źródła ikonograficznego (rysunek, fotografia, film) są w większości materiałem pomocniczym, dokumentującym dane zjawiska, Wśród źródeł zastanych źródła ikonograficzne o tematyce etnograficznej zajrnuj<] równorzędne miejsce z innymi źródłami, są ich uzupełnieniem. tak jak one uzupełniają źródła ikonograficzne, li PCI', B, .Jcwsiewicki, Próba zasygnaiizon;ania badaniach etnopraficznych, "Etnografia wir.ska, Żnjdlll pisane i ikonograficzne ti' 7tCj, ,;. [w:j Studia 142-1:18: L i konsumpcji, 'l, Próua 1, s, 49-64. ; B, Jcwsicwicki, S)<:<l, Meiodyka, z dziejów go.<:podarstwa Zródla Turnau. klasyfikacji, Próba .., s, 10:5, Polska'· do histo;-ii wicJ'iidego, ikonograficzne "Kwartalnik zasygnalizowania, roli źródła ikonografic::nego 1 %-±, " 8, " 25' -2:'3: Z. F'):;rolnictwa Polski średniowieczW2rszawa clo nou:ożytniej Historii Kultury .., s, 252, Por, 1960, historii t 3, z, l, produkcji Materialnej" B, Kop~zyńska-Jawor- 1966. �84 GRZEGORZ SKALSKI III Rozważania na temat dokumentacji należą do zespołu zagadnień związanych z teorią informacji naukowej, która badając formy i metody działalności naukowo-informacyjnej w różnych naukach podaje zasadnicze treści procesu naukowo-informacyjnego: 1) gromadzenie dokumentów naukowych, 2) analityczno-syntetyczne opracowanie informacji dokumentacyjnej, 3) przechowywanie i wyszukiwanie informacji, 4) reprodukowanie i rozpowszechnianie materiałów informacyjnych 8. Dla nauk społecznych, które od niedawna zainteresowane są tymi zagadnieniami na szerszą skalę, zostały określone podstawowe funkcje służby informatorskiej. Przedstawiają się one następująco: 1) zestawienie materiałów w sposób użyteczny dla odbiorców - co może oznaczać: a) gromadzenie i systematyzowanie dokumentów oryginalnych (ewentualnie wtórnych) oraz ich rozpowszechnianie w formie odpowiadającej potrzebom potencjalnych odbiorców lub też grupowanie rozproszonych często dokumentów w jeden użyteczny zbiór; b) opracowywanie bibliografii, 2) klasyfikowanie i indeksowanie, 3) przechowywanie dokumentów 9. Odnośnie do ikonografii etnograficznej powyższe zagadnienia nie były przedmiotem opracowań. Niemniej jednak wydaje się, że słusznym będzie przejęcie na jeJ potrzeby dotychczasowych doświadczeń teorii informacji naukowej w naukach tak społecznych, jak i ścisłych. Bo przecież cele i zakres działalności informacyjnej są wspólne dla wszystkich nauk. Podstawowym terminem z zakresu teorii informacji naukowej jest dokument, mający wiele definicji, które różnie go charakteryzują. Dla celów niniejszego opracowania wydaje się, że najbardziej operatywnym będzie stwierdzenie, iż dokument jest to utrwalona treść myślowa 10. Obejmuje ona wszelkie postacie podłoża, czyli materiału fizycznego, A. I. Michajłow, A. I. CzerD-y, R. S. Gilarewski, Podstawy informacji naukoWarszawa 1968, s. 13. 9 P. R. Lewis, The Present Range of Dokumentation. Services in the Socia! Sciences. "Aslib Proceedings" 1'966, nr 2, cyt. za: J. Szwalbc, Niektóre zagadnienia informacji w zakresie nauk społecznych. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1969, R. 14, nr 1, s. 10-15. 10 M. Dembowska, Próba klasyfikacji pojęciowej dokumentów w dokumentacji i informacji naukowej. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1966, R. 11, nr 2, s. 2. 8 wej, �Dokumentacja ikonografiezna w 85 etnografii w którym została zapisana, oraz wszelkie formy zapisu, czyli sposobu wyrażania treści myślowej. Dokonując podziału dokumentów ze względu na sposób zapisu treści można wyróżnić następujące typy: 1) dokumenty graficzne, zawierające tekst wyrażony systemami znaków liter, cyfr, nut, itp. 2) dokumenty oglądowe, w których treść myślowa przedstawiona jest za pomocą obrazu, 3) dokumenty słuchowe, zawierające utrwalony tekst słowny lub muzyczny, odbierany za pomocą słuchu 11. Porównując określenie terminu "dokument oglądowy" z definicją "żródła ikonograficznego" można dojść do przekonania o jednoznaczności tych terminów. Dokumentacja, jako pochodny termin od słowa dokument, różnie jest interpretowana. Międzynarodowa Federacja Dokumentacji (FID) stosuje określenie "dokumentacja" na: gromadzenie, przechowywanie, klasyfikację, selekcję, rozpowszechnianie i wykorzystywanie wszelkich rodzajów informacji 12. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa dokumentację jako "zespół czynności polegający na gromadzeniu, opracowywaniu i rozpowszechnianiu dokumentów na potrzeby określonej gałęzi nauki", i której głównym zadaniem "jest selekcja i analiza treściowa dokumentów oraz ich kwalifikacja z punktu widzenia przydatności do określonego celu". Ostatnio obok terminu "dokumentacja" .używa się równie nie ostro zdefiniowanego terminu "informacja" lub "informacja naukowa". Potocznie mówi się o informacji w znaczeniu wiadomości. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa informację naukową jako "zespół czynności polegajćlcych na opracowywaniu i rozpowszechnianiu danych z zakresu określonej dziedziny nauki, mających na celu ustalenie aktualnego stanu wiedzy". Dyskusję budzi również określenie wzajemnego stosunku między terminami "dokumentacja" i "informacja" 13. W zasadzie używa się tych wyrażeń równolegle i w podobnym znaczeniu, choć termin "informacja" stopniowo zajmuje miejsce terminu "dokumentacja". Można również rozważać zakres pojęcia "dokumentacja" w powiązaniu z procesem informowania, na który składa się: gromadzenie informacji (jako wiadomości), przetwarzanie informacji i rozpowszechnianie informacji. Wtedy informacja jako działalność informacyjna obejmuje wszystkie etapy procesu informowania. Etap środkowy - opracowanie informacji na podstawie źródeł, gromadzonych w pierwszym etapie procesu, odpowiednio do ich przeznaczenia - stanowi działalność dokumentacyjną 14. P,-óba klasYfikacji ..., s. 3. 11 M. Dembowska, 12 W. Piróg, 1:1 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 10-18. 14 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 15-16. Zagadnienie informacji i dokumentacji s. 9. naukowej, Warszawa 1972, �GRZEGORZ SKALSIG Z powyższego wynika, że dadzą się wyróżnić zasadnicze dwa znaczenia terminu "dokumentacja": dokumentacja! (szersza) i dokumentacja2 (\vęższa). Takie rozumienie dokumentacji odnieść można również do ikonografii. Wówczas dokumentacja t ikonograficzna obejmować będzie czynności związane z gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, klasyfikacją, selekcją, rozpowszechnianiem źródeł ikonograficznych (dokumentów) na potrzeby nauki - etnogrufii. Natomiast dokumentacjat ikonograficzna lub lepiej: dokumentowanie źródeł ikonograficznych, dotyczy opracowania informacyjnego źródła (dokumentu). IV Aby odpowiednio przygotować bazę materiałowo-żródłową dla badań ikonografii etnograficznej należy rozwiązać zagadnienie dokumentacji ikonograficznej (zarówno tej pojętej wąsko, jak i szeroko) w aspekcie praktycznym, użytkowym. Przede wszystkim wymaga opracowania etap dokumentowania źródeł ikonograficznych 15. Dokumentowanie źródeł ikonograficznych, czyli opracowanie informacyjne polega na takim jego przedstawieniu, aby odpowiadało określonym potrzebom badawczym. W tym przypadku chodzi o wydobycie ze źródła wszelkich naj istotniej szych informacji przydatnych w późniejszych badaniach naukowych - etnograficznych. Potrzeby te warunkują formy opracowania źródła. I tak, zasadniczymi rodzajami dokumentowania są: opis informacyjny i dokumentacyjny, analiza dokumentacyjna, fotografia, wypis źródłowy oraz klasyfikacja. Jako pierwszy rodzaj dokumentowania, opis informacyjny źródła ikonograficznego ma na celu przede wszystkim poinformowanie o istnieniu źródła i jego charakterze. Podaje się w nim najważniejsze dane dotyczące tytulatury oraz formy zewnętrznej i treści dokumentu, co ma pozwolić na jego identyfikację i odszukanie wśród innych dokumentów. Uzupełnieniem są wiadomości co do pierwotności, publikowania i własności dokumentu. Zasadniczymi elementami opisu informacyjnego są: tytuł i autor dokumentu, materiał i technika wykonania dokumentu. data jego wykonania, dane o pierwotności lub wtórności dokumentu!6 13 Tę część artykułu opracowano na podstawie pracy A. L Michajłowa, A. L Cze,nego i R. S. Gilarewskiego, Podstawy informacji naukowej, Warszawa 1968, ss. 390. 16 Określenie pierwotności dokumentu sprowadza się do stwierdzenia, czy dany dokument nie jest dokumentem wtórnym, czyli reprodukcją. Dokument wtórny jest bowiem sporządzany z dckumentu pienvotnego i odzwierciedla jego treść. n często i formę, w sposób pełny i niezmieniony. Do dokumentów wlórnych zalicza się mikrofilm oraz foto- lub kserokopię dokumentu. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 8'1 o;:::z charakterystyka treści dokumentu 17. Opis informacyjny stosuje się p:·zy wypelnianiu ankiet dokumer.tacyjnych oraz kart informacyjnych dckumentów (por. s. 9:3). z których tworzy się kartotekę informacyjną o źródłach ikonograficznych. Ten rodzaj opisu stosować można w publikr.\·;anych przeglądach informacyjnych źróieł ikonograficznych o tem:::tty";;; etnograficZl'.ej. Następnym rodzajem dokumentowania źródeł ikonograficznych jest !);~';~ dokumentacyjny. Podaje się w nim rozszerzone dane o formie i treści dckumentu. Od opisu informacyjnego różni się przede wszystkim formą c~Grakterystyki treści zwanej opisem treści. W tym opisie charakteryzuje sir; treść dokumentu w formie zwięzłego tekstu, zawierającego niewielką L-zbę slów, pisanego językiem prostym i jasnym. Podaje się w nim naz'.'·y i określenia gwarowe. Opis treści powinien umożliwiać identyfikację dokumentu bez potrzeby odwoływania się do identyfikacji według innych elementów opisu dokumentacyjnego. Opis dokumentacyjny stosuje się pro:y wypełnianiu ankiet dokumentacyjnych, kart dokumentacyjnych ź,'ć>dła oraz in wentarza źródeł ikonograficznych, a także w przeglądach dokumentacyjnych źródel ikonograficznych (por. s. 93). Analiza dokumentacyjna, będąca opracowaniem o charakterze naukow~/m, jest przedstawieniem rezultatów przeprowadzonej krytyki źródłow€'j i metedy ikonograficznej treści dokumentu. Zasadniczym celem tej "natizy jest stwierdzenie, czy dany dokument może być wykorzystywany \v badaniach etnograficznych. W stosunku do poprzedniego rodzaju do-o kumentowania, opisu dokumentacyjnego, różni się większą precyzją opisu treści i jego objętością, jak i ~rprowadzeniem opisu wartcściującego. W analizie dokumentacyjnej trzeba wykazać wszystkie źródła pisane wykorzystane w badaniach . . Fotografia dokumentu jest elementem uzupełniającym opisy dokumentu. Potwierdza ona istnienie dokumentu, wiernie przekazując jego obraz. Fotografię stosuje się w celu zilustrowania opisu, bądź dla częśc~o\Vego jego zastąpienia; wykorzystuje się ją na kartach dokumentac~'.jnych. Dodatkowym źródłem informacji o treści dokumentu są zgodne z treśdokumentu fragmenty literatury, z których sporządza się wypisy. \\: przypadku dokumentów publikowanych wypisy powinny pochodzić z tych samych pozycji co dokumenty. Natomiast dla innych dokumentów \';:'bicra się fragmenty literatury, tak aby zgadzały się one pod względem 17 Charakterystyka treści zawiera określenia jedno- lub kilkuwyrazowe charakteryzujące treść dokumentu pod kątem zawartości informacji etnograficznej Graz danych o pochodzeniu terytorialnym przedstawionych tematów etnograficzn~'ch. Określenia te powinny być związane z ogólną klasyfikacją dokumentów ze \nględu na id1 treści etnograficzne. �88 GRZEGORZ SKALSKI tematyki, czasu i mIeJsca z treścią dokumentów. Wypisy źródłowe są materiałem uzupełniającym, dołączanym do kart dokumentacyjnych źródeł ikonograficznych. Ostatnim rodzajem opracowania informacyjnego źródła ikonograficz nego jest klasyfikacja informacji uzyskanych w wyniku przeprowadzonych badań nad źródłem. Wiąże się to bezpośrednio z problemem wyszukiwania ze zbioru dokumentów jednego (lub grupy) dokumentu zawierającego potrzebną informację. Zasadniczo istnieją trzy systemy informacyjno-wyszukiwawcze 18 (dalej: SIW) oparte na następujących typach języków informacyjno-wyszukiwawczych 19 (dalej: JIW): 1) języki typu klasyfikacji biblioteczno-bibliograficznej (np. klasyfikacja dziesiętna Deveya, UKD, klasyfikacje fasetowe), 2) języki typu "słownikowego", przy wykorzystaniu których zasadnicza treść znaczeniowa dokumentów jest wyrażona znormalizowanymi nagłówkami przedmiotowymi (hasłami), uszeregowanymi w porządku alfabetycznym, 3) języki typu deskryptorowego oparte na znakowaniu kojarzenio wym. Wspólnym celem tych systemów jest takie wyszukiwanie informacji, aby bez potrzeby czytania tekstów dokumentów wybierać ze zbioru informacji takie dokumenty, które odpowiadają na pytanie informacyjne. W tym celu każdy dokument zaopatruje się w charakterystykę wyszukiwawczą, którą tworzy zasadnicza treść znaczeniowa dokumentu wyrażona terminami JIW. Poprzez porównanie instrukcji wyszukiwawczej, która jest zapytaniem informacyjnym sformułowanym w terminach JIW, z charakterystykami wyszukiwawczymi dokumentów w całym zbiorze wyodrębni się taki zbiór dokumentów, który zawierać będzie informacje zawarte w instrukcji wyszukiwawczej. Mając na uwadze charakter informacji uzyskanych w toku analizy źródeł ikonograficznych oraz potrzeby odbiorców tych informacji wydaje się, że najlepszym JIW dla szybkiego i wieloaspektowego wyszukiwaJ 18 Przez system informacyjno-wyszukiwawczy w jego postaci abstrakcyjr.ej należy rozumieć całokształt sformalizowanego języka informacyjno-wyszukiwawczego, zasady przekładu z języka żywego na język sformalizowany (i odwrotnie) oraz kryteria znaczeniowe odpowiednika między charakterystyką wyszukiwawczą cokumentu a instrukcją wyszukiwawczą. Pojęciem abstrakcyjnego SIW nie obejmuje się środków technicznej jego realizacji - kartotek katalogowych, kart perforowanych różnych typów, maszyn analitycznych, specjalnych urządzeń itp. 19 Język informacyjno-wyszukiwawczy jest to sformalizowany system semantyczny przeznaczony do wyrażenia treści znaczeniowej dokumentów i pytań informacyjnych w celu wyszukiwania w masywie dokumentów (zbiorze) takich, które odpowiadają na postawione pytanie. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 89 nia dokumentów jest język typu deskryptorowego 20. Zapewni on także łatwe przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji. Przyjęcie tego JIW wymagać będzie wypracowania tezaurusa dotyczącego formy i treści źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej 21. Omówione powyżej zagadnienia dotyczące dokumentowania źródeł ikonograficznych nie wyczerpują w całości tematu; przeciwnie, mogą stanowić zalążek dla dalszych szczegółowszych opracowań. v Chcąc mówlC o organizowaniu w jakiejkolwiek formie dokumentacji ikonograficznej (pojmowanej szeroko) trzeba najpierw zdać sobie sprawę z jej obecnej sytuacji. Gdy spojrzeć na nią od strony procesu naukowo-informacyjnego można stwierdzić, że tylko jego pierwsza część jest realizowana zadowalająco, tj. gromadzenie dokumentów naukowych, czyli źródeł ikonograficznych. Źródła o charakterze artystycznym znajdują się przede wszystkim w zbiorach większych muzeów zarówno artystycznych, jak i zbierających sztukę ludową oraz u osób prywatnych. Dotarcie do nich wymaga szczegółowej kwerendy wykraczającej często poza zakresy katalogów i kartotek sporządzanych w muzeach. Podobnymi kwerendami trzeba objąć archiwa i biblioteki, w których można znaleźć źródła przeważnie o charakterze powtarzalnym. Jeśli chodzi o fotografie, to gromadzone są one przeważnie w archiwach fotograficznych tych placówek naukowych, które prowadzą badania etnograficzne - są to przede wszystkim muzea, ośrodki uniwersyteckie oraz instytuty. Bogate zbiory fotografii i reprodukcji posiada Instytut Sztuki PAN w Warszawie, a zwłaszcza Pracownia Plastyki Ludowej IS PAN w Krakowie, ponadto pracownia dokumentacji Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Informacje o źródłach ikonograficznych można uzyskać również w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. Wiele źródeł w postaci fotografii jest w posiadaniu osób prywatnych, najczęściej samych etnografów. Filmy natomiast gromadzą archiwa poszczególnych wytwórni oraz Cen20 W języku typu deskryptorowego wyraża się treść znaczeniową dokumentu pytania informacyjnego za pomocą odpowiedniego spisu lub zestawu tzw. słów kluczowych, będących wyrażeniami najbardziej charakterystycznymi dla treści dokumentu i zapytania. Celem wyeliminowania homonimii i synonimii słów kluczowych wybiera się z nich jeden termin i zaleca do indeksowania - termin ten zwie się deskryptor. Pełny zestaw deskryptorów z podanym znaczeniem oraz łącznie z deskryptorami o szerszym i węższym znaczeniu i synonimami stanowi tezaurus. 21 Dużą pomoc może okazać opracowywany przez redakcję "Demos" tezaurus dotyczący etnograficznej zawartości wY<1,awnictw. j �90 GRZEGORZ SKALSKJ tralne Archiwum Filmowe w Warszawie. Prócz tych wyzeJ wymienionych instytucji, źródła ikon~graficzne mogące zainteresować etnografa S,) l'O"ł:proszone po wielu placówkach, często nie zwicFanych z zagadnieniami etnograficznymi . .Tuż z tej bardzo pobieżnej charakterystyki widać, że interesujące nas źródła są w posiadaniu wielu właścicieli, często nie zwi'łZanych z etnografią - nie mających więc żadnych interesów w informowaniu o swoich zbiorach pod kątem potrzeb etnografa. Gdy dodamy do tego poważne braki w procesie informowania w obrębie samej etnografii, skuteczni:: utr-udniające badania naukowe, dojdziemy łatwo do przekonania o potrzebie podjęcia działań zmierzających do wzrostu efektywności wykcrzystywania źródeł ikonograficznych w badaniach etnograficznych. Nawiasem mówiąc, dotyczy to także pozostałych typów źródeł etrograficznych, specyfiką bowiem etnografii jest to, że przyjmuje za punkt wyjścia do rozważań naukowych kontakt ze źródłem. Rozpatry'v';anie powyżej określonego celu należy zacząć od przyjęcia założenia, że wzrost efektywności wykorzystywania źródeł ikonograficznych nie zależy od stopnia rozproszenia źródeł, lecz od stopnia posiadania informacji o źródłach oraz od nakładu czasu poświęconego na wyszukanie źródeł. Założenie to warunkuje formy rozwiązania problemu. Widać tu przynajmniej dwie drogi: pośrednią i bezpośrednią. Pierwsza polega na stworzeniu systemu informacji o źródłach ikonograficznych o tematyce etnograficznej. Zawierałby on dane a właścicielach źródeł, czyli o miejscach przechowywania źródeł, mógłby wi<.;:c udzielać odpowiedzi na pytanie, gdzie znajdują się źródła ikonograficzne na temat, np. budownictwa ludowego w Wielkopolsce. Druga droga, bezpośrednia, polega na utworzeniu ośrodków, których celem byłoby zbieranie dokumentacji o źródłach ikonograficznych. Wówczas badacz uzyskiwałby wszystkie potrzebne dane bez konieczności docierania do faktycznych właścicieli źródeł. Cechą wspólną obu dróg jest istnienie przekaźnika pomiędzy badaczem a zbiorami źródeł w postaci służby informacyjnej. Różny jest tylko jego zakres informowania. A najważniejsze, że oba warianty nie eliminują się, a przeciwnie, wariant pierwszy może być etapem wstępnym przy wdrażaniu drugiego. Przyjmując taką koncepcję wypada zastanowić się nad formą jej realizacji. Sądzimy, że służba informacyjna gromadząca informacje o źródłach i ich dokumentację winna być organizowana na zasadzie sieci ośrodków rozrzuconych po całym kraju mających ściśle określone rejony działalności i powinna rozwinąć się w oparciu o istniejące już instytucje. Mamy tu na myśli muzea etnograficzne o charakterze muzeów okręgowych. Przemawiają za tym również inne względy. Przede wszystkim muzea będą największymi odbiorcami informacji gromadzonych w ośrcdkach, co wy- �Dol;:umenlacja ikonograficzna w 91 etnografii ni1(a z ich charakteru i potrzeb. \V badaniach prowadzonych przez muzealników ważnym elementem poznawczym są źródła porównawcze, !:~óre mogą uzupełnić informacje uzyskane z analizy znajdujących się \\. zbiorach Gbiektów muzealnych. Takimi źródłami są niewątpliwie źródła ikonograficzne. Z kolei dokumentowanie źródeł ikonograficznych, bĘdąc zasadniczym etapem dokumentacji ikonograficznej, wymaga od ':sób nim się zajmujących pewnego przygotowania i umiejętności. Daje te) muzeum, w którym działalność dokumentacyjna stanowi jedną z jego !v)dstawowych funkcji. VI Własciwa organizacja bazy materiałowo-źródłowej na potrzeby ikonografii etnograficznej wymaga, jak to wyżej wykazano, powstania szeregu ośrodków zajmujących się dokumentacją ikonograficzną. Chcielibyśmy \vięc w tym miejscu przedstawić Ośrodek Dokumentacji Ikonograficznej Et:lOgrafii Wielkopolski organizowany przy Muzeum Etnograficznym, Oddziale Muzeum Narodowego, w Poznaniu pierwszy tego rodzaju ośrodek w Polsce 22. Zasadniczym celem Ośrodka jest prowadzenie działalności związanej z dokumentacją źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej, jej gromadzenie, opracowywanie i rozpowszechnianie. W ramach tej działalności Ośrodek przeprowadza badania nad zebranym materiałem, dokonując jego krytyki i selekcji. Opracowywanie naukowe tych materiałów ma na celu dostarczenie wiarogodnych informacji dotyczących badanej przez etnografię rzeczywistości. Ośrodek ma stać się placówką udostępniającą źródła ikonograficzne w postaci dokumentów pochodnych dla badań naukowych, jak i dla celów popularyzatorskich. Dlatego ważnym zadaniem Ośrodka będzie publikowanie dokumentacji źródeł ikonograficznych w formie przeglądów informacyjnych, dokumentacyjnych i opracowań naukowych. Ośrodek nie zamierza gromadzić źródeł w postaci oryginałów, natomiast będzie prowadził działalność zmierzającą do przekazywania "odkr:v,tych" źródeł do tych instytucji, które specjalizują się w zbieraniu typologiczni e podobnych obiektów; np. obrazy czy rzeźby o charakterze artystycznym, posiadające wartość dla etnografii, kierowane będą do odpowiednich muzeów gromadzących takie obiekty. Wyjątek stanowić będą fotografie zebrane w czasie penetracji terenowych, a także inne źródb - w tym grafika - które wcielane będą do zbiorów Ośrodka. 22 Przewiduje 19;5/1976. się, że Ośrodek rozpocznie swą działalność na przełomie lat �92 GRZEGORZ SKALSKI Oprócz działalności związanej z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych Ośrodek ma za zadanie dokumentowanie kultury ludowej Wielkopolski w formie fotografii, tworzyć więc będzie nowe źródła ikonograficzne. W przyszłości Ośrodek powinien zastosować w tej działalności dokumentacyjnej rejestrację filmową. Ośrodek, ze względu na swój charakter regionalny, obejmować będzie swoimi badaniami te źródła ikonograficzne, które związane są tematycznie z terenem Wielkopolski pojmowanej historycznie. Jednakże poszukiwania prowadzić będzie na całym obszarze Polski, sięgając w razie potrzeby poza jej granice. W stosunku do źródeł ikonograficznych, co do których pochodzenie jest wątpliwe bądź trudne do ustalenia, będą one dokumentowane i poddawane szczegółowym badaniom. W wypadku źró:leł dotyczących innych regionów Polski, a występujących tylko w zbiorach różnych instytucji na terenie Wielkopolski (np. w archiwach, muzeach), Ośrodek będzie w miarę możliwości prowadził ich wykaz w formie kartoteki informacyjnej. Natomiast badania te nie będą obejmować pozycji wydawniczych. Chodzi bowiem o to, aby mieć pełne rozeznanie jakie materiały znajdują się na terenie Wielkopolski, a w razie powstania innych Ośrodków regionalnych przekazać im te dane. Ułatwi to znacznie poszukiwania, unikając zbędnego i czasochłonnego dublowania badar. przez inne Ośrodki. Z kolei Ośrodek Wielkopolski oczekiwać będzie podobnego działania ze strony pozostałych, tak że zasięg działalności może ograniczyć się do Wielkopolski. Zakres czasowy źródeł ikonograficznych podlegających dokumentacji jest w zasadzie nieograniczony, z tym, źe w pierwszych latach działalności główny nacisk położony będzie na źródła pochodzące sprzed 1920 roku. W stosunku do pozostałych źródeł prowadzić się będzie rejestrację w formie kartoteki informacyjnej, gromadząc również w miarę możliwości ich reprodukcje. Zakres tematyczny źródeł ikonograficznych interesujących Ośrodek dotyczy przede wszystkim tych dziedzin kultury ludowej, które reprezentowane są w zbiorach Muzeum. Głównie są to: plastyka ludowa ze zdobnictwem, ubiór i tkaniny, rzemiosło, rolnictwo i inne formy gospodarki, także wyposażenie wnętrz izb chłopskich. Zebranie materiałów ikonograficznych do tych tematów będzie zadaniem pierwszorzędnym Ośrodka. Niemniej jednak dla uzyskania możliwie pełnego obrazu kultury ludowej trzeba objąć badaniem pozostałe jej przejawy, jak obrzędowość, zagadnienia kultury społecznej, czy też budownictwo z osadnictwem. Celem zabezpieczenia sprawnej realizacji nakreślonych wyżej zadań oraz w związku z różnorodnością form działalności Ośrodka konieczne jest przeprowadzenie podziału organizacyjnego z wyznaczeniem szczegółowych zakresów i form działalności wyodrębnionych jednostek. Podst::i< �Dokumentacja ikonograficzna w etnog1'ajii 93 wowy podział działalności merytorycznej Ośrodka przedstawia się następująco: Pracownia Dokumentacji Naukowej, Pracownia Fotograficzna i Archiwum. Pracownia Dokumentacji Naukowej zabezpiecza podstawową działalność Ośrodka, tj. poszukiwania, inwentaryzację i opracowywanie źródeł ikonograficznych, a także prowadzi działalność informacyjną. Poszukiwania źródeł ikonograficznych muszą być organizowane systematycznie i dokładnie. Uchroni to przed powracaniem do tych samych materiałów. Badania powinny być prowadzone według z góry ustalonego programu, na który składają się pola badawcze uszeregowane w pewnej kolejności. Polami badawczymi mogą być zbiory źródeł instytucji, osób prywatnych, a także źródła zawarte w publikacji. Dla ułatwienia i ujednolicenia zapisów, w większości prowadzonych poza Ośrodkiem, istnieje potrzeba zastosowania ankiety dokumentacyjnej 23. Ankieta dokumentacyjna jest wykorzystywana przy inwentaryzacji źródła i wypełnianiu karty dokumentacyjnej. Po jej wykorzystaniu przechowuje się ją w Archiwum. Ankieta dokumentacyjna jest niezbędnym łącznikiem pomiędzy etapem poszukiwań a etapami inwentaryzacji i opracowywania źródeł ikonograficznych, a w razie zagubienia karty dokumentacyjnej stanowi cenne źródło dla jej rekonstrukcji. Na tym etapie badań dokonuje się również wypisów źródłowych dotyczących tematyki źródeł ikonograficznych zamieszczonych w publikacjach i przeznaczonych do inwentaryzowania oraz zleca się Pracowni Fotograficznej wykonanie reprodukcji źródła ikonograficznego. Inwentaryzacja. Źródło ikonograficzne, które odpowiada stawianym mu wymaganiom musi być zainwentaryzowane w specjalnie do tego celu przeznaczonej księdze. Polega to na wypełnieniu wszystkich elementów opisu zawartych w inwentarzu 24 i oznakowaniu kolejnym numerem. W ten sposób źródło otrzymuje swój stały symbol liczbowy (adres), mający zastosowanie w systemie wyszukiwania źródła z całego zbioru. Opracowywanie źródeł ikonograficznych. Jest to najbardziej czasochłonny etap pracy dokumentacyjnej. Wymaga on w pierwszym rzędzie wypełnienia karty dokumentacyjnej (ryc. 1 i 2) na podstawie ankiety dokumentacyjnej i zaopatrzenia jej w reprodukcję fotograficzną źródła oraz w wypisy źródłowe. Następnie dokonuje się krytyki źródłowej oraz prze23 Ankieta dokumentacyjna jest niejako pierwszą redakcją (brudnopisem) karty dokumentacyjnej zawierającą te same pytania. Najważniejsze z nich to: nazwa pola badawczego, tytuł dokumentu, opis treści, charakterystyka treści, dotyczy terenu, dokument pierwotny, dokumen.t wtórny. Ankieta ma format A4. N Inwentarz ma następujące rubryki: numer inwentarzowy, rodzaj dokumentu, treść dokumentu w tym: tytuł, opis dotyczy terenu; następnie d Cjkument pierwotny - materiał i technika wykonania, autor i data wykonania, właściciel, publikacja oraz dokument wtórny z podziałem jak dokument pierwotny. �94 GRZEGORZ Nazwa Ośrodka DOKUlIilENT Material Rodzaj dokumentu SKALSKI Tytuł nr inw. dok. PIERWOTNY technika Wymiary Autor i clata wykonania Aut-or i data !)lIIJlik:lcjn Opis: DOKUMENT Material WTORNY i technika \óVyn1iary \\,ykonanin \Vłasciciel Publikacja Opis: CHARAKTERYSTYKA Ryc. 1. Karta DOKUMENTU dokumentacyjna źródła ikonograficznego. Strona przednia �Dokumentacja ikonograficzna !J,l w etnograf;'; I--------~·,=~~,~--------------Rodzaj dolcU'Jllcntu Tytuł Nr in\v. dok. OPIS TRESeI: Obiekt Autor Oat.H wykonania Material TeehniJ<n __________ J \\-ykor.nniu Właściciel DOTYCZY TERENU i \VOjC\\"lldzt\\'o powiat GmIna i Miej SCO\~lOŚĆ Inn<' okreslenia Kartę Ryc. 2. Karta dokumentacyjna wypełni! źródła ikonograficznego. dnia Strona wewnętrzna �96 GRZEGORZ SKALSKI prowadza się analizę ikonograficzną treści źródła. Rezultaty tych badań zapisuje się na przeznaczonych do tego kartach dołączanych do kart dokumentacyjnych. Tak więc podstawowym dokumentem pochodnym w działalności Ośrodka jest karta dokumentacyjna. Dalszym etapem opracowywania źródeł ikonograficznych są opracowania syntetyczne. Działalność informacyjna obejmuje w swym zakresie prowadzenie wszelkiego rodzaju kartotek związanych z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych, których celem jest udzielenie informacji na postawione przez użytkowników zapytanie. W części IV, omawiając klasyfikację stwierdziliśmy, że podstawowy SIW dotyczyć będzie treści i formy źródeł ikonograficznych i powinien być oparty na JIW typu deskryptorowego. W pierwszym okresie działalności Ośrodka, środkiem realizacji tego systemu będą karty Uniterm (ryc. 3). W przyszłości natomiast konieczne będzie przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji, stosując maszyny analityczne pracujące na maszynowych kartach perforowanych. Oprócz tego będą założone kartoteki pomocnicze: kartoteka informacyjna źródeł ikonograficznych dotyczących Wielkopolski, a powstałych po 1920 r., kartoteka informacyjna obejmująca źródła ikonograficzne nie związane z terenem Wielkopolski oraz kartoteka zawierająca wykaz przebadanych pól badawczych. Do działalności informacyjnej należeć również będzie przygotowywanie i wydawanie przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych 25, a także prowadzenie współpracy z różnymi instytucjami, zwłaszcza etnograficznymi, w Wielkopolsce i w kraju oraz z podobnymi regionalnymi Ośrodkami Dokumentacji Ikonograficznej Etnografii. Pracownia Fotograficzna wykonuje reprodukcje źródeł ikonograficznych oraz fotografie dokumentacyjne zlecane przez Pracownię Dokumentacji Naukowej oraz dokonuje obróbki fotochemicznej tych materiałów. Z czasem Pracownia powinna otrzymać kserograf, który mógłby być wykorzystywany m. in. do wykonywania przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych oraz do kopiowania źródeł ikonograficznych. Archiwum. Ze względu na różnorodny materiał gromadzony w Archiwum, dzieli się ono na: Archiwum Fotograficzne, Archiwum Źródeł Ikonograficznych oraz Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych. Archiwum Fotograficzne przechowuje cały materiał fotograficzny będący wynikiem działalności Ośrodka. Prowadzi inwentarz negatywów, 25 Przegląd informacyjny jest to wydana w formie publikacji kartoteka informacyjna, zawierająca podstawowe dane o źródłach ikonograficznych. Celem przeglądu informacyjnego jest dostarczenie środowisku naukowemu wskazówek ułatwiających poszukiwanie źródeł ikonograficznych. Podobnie jest z przeglądami dokumentacyjnymi, mającymi bardziej rozwiniętą formę opisu źródeł z dołączonymi fotografiami dokumentów. �Dokumentacja o 2 3 ikonograficzna 4 5 w 97 etnografii 6 7 8 9 Ryc. 3. Karta Uniterm. W nagłówku karty wpisuje się hasło-deskryptor. W rubrykach pionowych, oznaczonych liczbami 0-9, zapisuje się szyfry adresowe (numery) dokumentów, do których charakterystyk wyszukiwawczych wchodzi deskryptor wymieniony w haśle. Ostatnia liczba szyfru adresowego (jednostka) musi zgadzać się z liczbą rubryki. Konieczne jest, aby w ramach poszczególnych rubryk liczby ułożone były rosnąco ku dołowi karty. Unitermy prowadzi się dla wszystkich deskryptorów JIW i szereguje się je w porządku alfabetycznym deskryptorów. Prowadzenie takiej kartoteki w oparciu o tezaurus daje duże możliwości w krzyżowaniu kilku aspektów zagadnienia w obrębie jednego zespołu kart. Proces wyszukiwania informacji z takiego zbioru kart polega na (1) wyszukaniu w tezaurusie deskryptorów odpowiadających pytaniu informacyjnemu, np. jakie istnieją przekazy graficzne męskiego stroju weselnego z okolic Szamotuł pochodzące z w. XIX.; (2) sformułowaniu instrukcji wyszukiwawczej złożonej z deskryptorów: "męski strój weselny", "Szamotuły-gmina", "XIX w.", "grafika"; (3) wyszukaniu w kartotece kart opatrzonych tymi deskryptorami; (4) porównanie zapisanych na nich liczb w kolumnach pionowych i (5) wynotowaniu wspólnych liczb występujących na wszystkich czterech kartach. Liczby te są szyframi adresowymi (numerami) dokumentów, zawierających w swoich charakterystykach wyszukiwawczych szukane deskryptory i mogących udzielić odpowiedzi na postawione pytanie przeźroczy i filmów, kartotekę pomocniczą oraz wglądówki. Archiwum Źródeł Ikonograficznych przechowuje gromadzone przez Ośrodek źródła ikonograficzne, prowadzi ich inwentarz. Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych przechowuje wykorzystane już ankiety zgodnie z układem inwentarza. 7 -- Lud, tom LX �98 GRZEGORZ Tak przedstawioną (rys. 4): ŹRODLO --.--_. organizację Ośrodka można wyobrazić graficznie IKONOGRAFICZNE ~t ~.----- ANKIETA DOKUMENTACYJNA .. ----. SKALSKI t--·----' -\ _. ~. _ I,--'-' ___ ! KSIĘGA INWENTARYZACYJNA I -·---t------ 1-=__ 'l - - PHACOWNIA FOT~?~AF.r.C.Z1'lAI I __ • I nega-' tyw ! '.... : AI~_~.:"~Wu.."::.. 1 D,O_K_U_:_:_:_::_:_C_Y,_JN------;A I<----·--p-O-Z-yt~~v. I i KATALOG NAUKOWY Ryc. I t j-'KARTOTEKI I L~MOCNICZE I 4. Schemat organizacji Ośrodka Dokumentacji Wielkopolski w Poznaniu Ikonograficznej Etnografii Na zakończenie należy stwierdzić, że poruszone wyżej problemy z zakresu teorii dokumentacji naukowej winny być opracowane na gruncie etnografii w odniesieniu do całej bazy źródłowej oraz bibliografii. Działalność taka mogłaby doprowadzić do ujednolicenia dokumentacji etnograficznej w całej Polsce i utworzenia szeregu ośrodków naukowo-informacyjnych, dostarczających nauce wiarogodnych źródeł. G RZEGORZ SKALSKI ICONOGRAPHIC DOCUMENTATION IN ETHNOGRAPHY (Su m m ar y) Iconographic sources are cosidered to be of gre:lt importance in general, a:1d for ethnographic-historical studies in particular. Even though highly estimated. iconographic investigations have not been developed so far on a larger scale. With this disadvantage for ethnographists it seems to be reasonable that the iconographic sources relating to ethnographic matter be considered as an investigation subject for a separate branch of etnography which should be called "ethnographic iconography". The idea is to provide authentic and reliable data. \Vhen intending to carry out large-scale investigations of that type it is worthwile to solve the question of preparing the source-material base. This is the main topic discussed by the author of this paper. (Special attention is being attached to two problems. These are: (1) the development of documentation methods, and (2) the creation of a suitable information system. �Dol:1l1llcntacja ikonograficzna u; etnografii The proposed documentation method consists in collecting all data possible that might be useful for further ethnographical research. The main elements of the documentation of iconographic sources are as follows: informative and documentary description, documentary analysis, photography, source excerpt and classi:ication. The suggested information system is intended either for u transmision of data indicating where the iconogra.phic source-material is being kept or f Gr the collecting of data obtained during the documentation procedure on both the subject matter and the form of the iconographic source. The author proposes to establish Gl nation-wide network of iconographic documentation centres based on the district ethnographic museums. The lirst centre of that kind, named Iconographic Documentation Centre for Ethnography of Great Poland, will be established at the Ethnographic Museum, Department of the National Museum of Poznań. The main tasks of the proposed Centre are to perform activities concerned with ihe documentation of iconographic sources from the field of ethnography, consisting in data collecting, data processing and data transmission. The main divi~ions of the future Centre are as follows: Laboratory of Scientific Documentation (that cares for the fundamental activity of the Centre), Photographi;: Laboratery, and Record Office. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4adb8172971550a9cd3f6966861b7664.pdf 916f0ef35dddee1f47d70f05b693944f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource przestrzeń społeczno-kulturowa przestrzeń - waloryzacja antropologia miasta - waloryzacja prrzestrzeni Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4674 Title A name given to the resource Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta / LUD 2000 t.84 Przykład Sławkowa Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.115-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 (jRI.EGORZ (1)0.1 Uniwersykt ŚląsKi Filia w Cieszynie WALORYZACJA CENTRALNEJ PRZESTRZENI PRZYKLAD SŁA WKOWA MAŁEGO MIASTA. MieszkaJlcy miasta przypisują poszczególnym fragmentom otaczającej ich przestrzeni określone znaczenie i sens. Nieustanne doświadczanie, przeżywanie - a co za tym idzie - wartościowanie przestrzeni miejskiej prowadzi do powstania w ludzkiej świadomości trwa/ego obrazu miasta zawierającego liczne odniesienia symboliczne'. Wyjątkowe miejsce zajmuje w tym obrazie centrum będące "najbardziej rozległym, zróżnicowanym i skomplikowanym obszarem kulturowym, jaki wytworzyło społeczeJlstwo miejskie,,2. Centrum jest esencją miejskości, najpełniejszym jej wyrazem3. "Myśl o mieście - stwierdza Tadeusz Sławek - zakładać musi refleksję o pewnej centralizacji, punkcie, wokół którego skupiają się poszczególne elementy/ściany kryształu miasta a którego pozbawiona jest przestrzeJl nie będąca miastem,,4. Istnienie centrum sprawia, że miejska przestrzeJl jest czytelna i wyrazista, a znajdujący się w niej człowiek nie czuje się zagubiony. "Dopóki wiem, gdzie jest centrum - powiada przywoływany już Tadeusz Sławek - dopóty nie mogę się zgubić, bowiem nawet jeżeli chwilowo zapędziłem się w bezładny rejon podrzędnych uliczek przedmieść w których czuję się nieswojo, zawsze mogę odnaleźć się w "centrum", w którym panuje porządek prawa i światła,,5. Człowiek zawsze obawiał się przestrzeni bezładnej, z której nie wyłaniała się żadna struktura. Stąd też poszukiwanie trwałego punktu odniesienia umożliwiającego uporządkowanie i oswojenie amorficznej przestrzeni. Zdaniem Mircea Eliadego "odkrycie, bądź projekcja stałego punktu - centrum - równoważne jest stworzeniu świata"!'. W eseju poświęconym kategoriom przestrzennym I Z. Pióro. /c'k%~ia spo/ec::na nauka o struktllrach i ::achowaniach pr::estrzennych. w: Pr::eslr::etli spo/<'Cf!ńSlll'O.i' hm/ań ekologii spo/ec::nej. rcd. Z. Pióro. Warszawa 1982. s. 127-129. 2 A. Wall is. /n/órmmja i gwar. () miejskim c<'ntrum. Warszawa 1979. s. 18. J A. Wallis zwracal uwag;;. że ccntrum jest obszarem charakterystycznym dla wszelkich miast. tak współczesnych. jaK i historycznych: ..Centrum miasta pod rozmaitymi nazwami. takimi jak agora. forum. ryncK. plac Katcdralny. główna arteria miasta - jest od czasów biblijnych jego cz.;ścią podstawową. Nic znamy przYKładu ani jednego miasta pozbawionego ośrodka centralnego. Co wiycej. miasto bel centrum najwyraźniej nigdy nie było do pomyślenia. a czym świadczą traktaty tcoretyków budowy miast i projekty miast idealnych". A. Wallis, Miasto i przestrzeń, Warszawa 1977. s. 20R. 4 T. Sławek. Akro·A'ekro//'olis: Wvobra:':enia miejskiej pr::eslr::eni. w: Pisanie miasta, czytanie miasla. red. A. Z.:idlcr-Janiszcwska. Poznań 1997. s. 11. 'Tal1l:':e. s. 16-17. M. Eliade .. ~wiat. miasto. dom ... Znak" 1991. nr 12. s. 15. Ó �116 znakomity religioznawca podkreślał, że każda ludzka siedziba - dom, Wles, miasto ma w różnych kontekstach kulturowych wymiar sakralny, a w jej strukturze, o wyraźnie wyodrębnionym obszarze centralnym, przejawia się symbolika kosmiczna: "prawdziwy świat" znajduje się zawsze ,.pośrodku", w "centrum", gdyż tarn właśnie dokonuje się przeskok między poziomami, łączność .między trzema sferami kosmicznymi,,7, Bohdan .lałowiecki zalicza kategorię centrum do podstawowych archetypów, za pomocą których waloryzowana jest rzeczywistość przestrzenna. Według tego uczonego jest to trwaly i uniwersalny element kultury, głęboko zakodowany w ludzkiej psychice i doświadczeniu, przyjmowany bezrefleksyjnie na poziomie podświadomośct W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska była wzorcem uporządkowanej i funkcjonalQej przestrzeni. Wyróżniała się w niej zwarta, racjonalnie rozplanowana strefa centralna. Usytuowane w niej budowle i miejsca posiadały rangę miejskich symboli o religijnym lub nadnaturalnym charakterze. Wyróżniary się "świątynia i zamek lub ratusz, które najczęściej stary naprzeciw siebie lub obok siebie, a wokół nich lub między nimi była przestrzeń wolna i zabudowana, stanowiąca rynek. Tak zaplanowane centrum było punktem odniesienia. Było osią miasta. Tu krzyżowały się sfery ziemskie i niebieskie, ludzkie i boskie, sacrum i profanum. Centrum organizowa10 życic miasta. Bylo ośrodkiem intensywnej działalności religijnej. społecznej. administracyjnej, artystycznej, handlowej,,9. Centrum utożsamiane z rynkiem decydowało więc o wizerunku i charakterze miasta, ujawniało ekonomiczną. polityczną i kulturalną pozycję jego mieszkallców. Wskutek postępujących procesów urbanizacyjnych dawna klarowność miejskiej przestrzeni uległa zamazaniu. Współczesne miasta odznaczają się raczej chaosem kompozycyjnym niż przejrzystym uporządkowaniem elementów. Historycznie uksztahowane centrum utraciło swe kulturowe i symboliczne znaczenie. stając się najczęściej peryferyjnym fragmentem miasta. Funkcje centrum przejęło tak zwane śródmieście bliżej nieokreślony obszar o umownych granicach, skupiający system skrzyżowall i przelotowych arterii umożliwiających szybki przepływ ludzi i pojazdów. W wielkich aglomeracjach poszczególne dzielnice mają swoje centra, co jeszcze bardziej komplikuje strukturę miasta. Badania socjologiczne wskazują, że taka rzeczywistość przestrzenna wywołuje u mieszkańców dużych miast zróżnicowane wizje kształtu i wielkości centrum. Jego obraz, pozbawiony określonych atrybutów, identyfikowany jest najczęściej z miejscami, w których koncentruje się zazwyczaj duża liczba przemieszczających się ludzi 10. Miasto bez wyraźnego punktu odniesienia przestaje być odbierane jako całość przestrzenno-kulturowa i w świadomości mieszkallców rozpada się na luźne fragmenty. Amorficzny obraz miasta o zredukowanej przestrzeni symbolicznej M. Eliade. Sacrum. mit. historie:. Wybór esejów. Warszawa 1970. s. 77. H. Jalowiecki. Pr=estr=efljako pamięĆ' ... Studia SocjologiC/.nc" 19X5. nr 2. s. 135-13 7. 9 L. Dyczcwski. Ku/lura po/sIw lF proces i!! pr=!!lI1ian. Lublin 1995. s. 239. 10 Por. !\. Bartoszek. L. A. Gruszczyński. M. S. SzczcpaJiski .. \litisto i lIIies=ko/'lil' It' spo/ec/'lej świadomości. Katowic=ani!! o Kotowicach. Katowiec 1997. s. 59-60. 7 8 �117 wpływa niekorzystnie na rcl<:cje między człowiekiem a przestrzenią, zmieniając w rezultacie charakter więzi międzyludzkich realizujących się na tym obszarzell. Swoistym fenomenem są mate miasta, w których po dzień dzisiejszy zachował się przejrzysty. harmonijny ład przestrzenny a wraz z nim zespół tradycyjnych symboli życie miejskiego. W tych - rzec można - historycznych układach urbanistycznych obszar ccntralny związany jest nieodmiennie z rynkiem. Jego ukształtowanie, architektura. zwłaszcza zachowane pomniki przeszłości, infrastruktura instytucjonalna decydują o specyfice i osobowości całego miasta. Rynek jest obszarem, na którym przebiegają najważniejsze procesy życia społeczności mCllomiasteczkowej. To właśnie tam mieszkaócy wchodzą ze sobą systematycznie w bczpośrednie styczności osobiste, zaspokajają swoje podstawowe potrzeby. uczestniczą w ważnych wydarzeniach społecznych, kulturalnych. religijnych. Przestrzell rynku, ze wszech miar odrębna od pozostałych części miejskiej przestrzeni. stanowi zwarte materialne ramy, w których, \v sposób szczególnie intensywny, funkcjonuje lokalna społeczność. Dla tej ostatniej jest to więc świat życia codziennego toczącego się w rzeczywistości przestrzennej, która .,jest jednym z elementów tworzących spektakl, to ona bo\viem tworzy zręby dekoracji i do niej, do jej cech odwołują się aktorzy w trakcie interakcji"I:>. Przedstav\ione powyżej - skrótowo siłą rzeczy - relacje zachodzące między ludźmi i zorganizowaną przestrzenią, miejskiego centrum mają być wstępem do zaprezentowania empirycznego materiału pozyskanego w trakcie badań etnograficznych w Slawkowicl'. Wychodząc z założenia, iż to dopiero społeczne rozumienie i ocena nadaje przestrzeni znaczenie i sensl~, badania te będą próbą spojrzenia na centrum Stawkowa oczami małej społeczności miejskiej. Podejście takie jest zgodnc z zasadą ustaloną przez Floriana Znanieckiego, który pisal: "Badacz kultury Illusi brać przestrzell ze współczynnikiem humanistycznym. tj. tak. jak jest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada"15. Przedmiotem naszych zainteresowaJl była percepcja i waloryzacja centralnej przestrzeni ma/ego miasta - sposób jej odczuwania, interpretowania, oznaczania. II R. Dyoni/iak. K. Illanicka. !I. Kamirlskil..I. Nikolajew. I.. Pucek. Spolec::eJ1s/wo IV procesit! :miall. ;/(1/)".1" soc/ologii og,illlej. Krak(l\I - Szczecin - Zielona Góra 1997. s. 98-99. 12 1. Wódz .. ~i)()lec:Il{{ rola I'ces/celli - wproll'ad:enie do ro:wa:':aJ1socjologic::nych nad pr:eslr:ellią. II: I'r:eslr:e'; :lIacąca. SI lidia socjologicne. red . .I. Wódz. Katowice 1989. s. 20. l' BaJania terenom: II Slawkoll'ie proll'adlOnc s<\ od 1997 roku IV ramach obozów naukoIlych studcntów etnologii /. Filii Uniwersytetu SI'lskiego \I' Cieszynie. pod kierunkicm autora. Podięto je II cdu opracll\lania nlllllogralii problcmowej tcgo miasta. Przyjęto. że bądz.ie to studium /. pogranic/.a I:!no!ogii i socjologii na tClllat: ..Tożsamość kulturOlva społeczności lokalncj malc!!o miasta". l:r B . .lałolI iccki. ;/Illlcellie /JCeslr:elli ... Studia Socjologic/ne" 1991. nr 1-2. s. 51-67. I' ł'. I.naniedi. Socjologiclle {JodslUlrv ekologii lud:kiej ... Ruch Prawniczy. Ekonomiczny i Socjoiogiuny" 193X. z. I. s. 90. �118 Sławków leży w odległości około 45 kilometrów na północny zachód od Krakowa, na styku województw małopolskiego i śląskiego, nad Białą Przemszą. Jest to małe miasteczko, liczące w 1998 roku 6780 mieszkal1ców, a jego powierzchnia w obecnych granicach wynosi 3660 ha. Bogate i burzliwe dzieje tego starego, bo już w XłII wieku wzmiankowanego miasta, zadecydowały niewątpliwie o wykształceniu się w nim specyficznego klimatu i kolorytu, zarówno w wyglądzie zewnętrznym jak i w strukturze społeczno-zawodowej. Kultura Sławkowa, będąca odbiciem pogranicza między kulturą regionalną ziemi krakowskiej i śląskiej, odznacza się dużym stopniem tradycyjności, co jest charakterystyczne dla niewielkich społeczności małomiasteczkowych 16. Szereg dawnych zwyczajów i obyczajów wykazuje tu jeszcze żywotność, a niektóre formy tycia społecznego i wzory zachowall kulturowych wywodzą 7 się wprost z tradycyjnej kultury chłopskie/ . Sławków posiada dobrze zachowany układ przestrzenny, charakterystyczny dla miast średniowiecznych. Główny korpus miasteczka składa się z typowego, kwadratowego rynku z ulicami wybiegającymi pod kątem prostym z jego naroży. Pośrodku rynku znajduje się ratusz i remiza straży pożarnej, w narożniku pomiędzy Rynkiem Głównym a Małym zwraca uwagę okazała drewniana karczma z XVłII wieku z łamanym dachem, krytym gontem i podcieniami na murowanych kolumnach. Kościół parafialny zlokalizowany jest nieco poniżej rynku u wylotu ulicy Kościelnej. Sławkowski rynek jest funkcjonalny dla miasta, gdyż mieści Urząd Miasta, sklepy, restauracje, bar, w którym odbywają się dyskoteki, aptekę, niektóre punkty usługowe, Muzeum Regionalne. Mieszkająca w Sławkowie poetka Wanda Malinowska w wierszu "Przyjedź do nas" tak kreśli obraz swego miasta: "W naszym małym miasteczku tak jak w dużym, jest wszystko. Wśród wysokich topoli, otoczony grubym murem, stoi kościół z dzwonnicą. Styl gotycki z XłII wieku pod wezwaniem Podwyższenia i Świętego Mikołaja. ( ...) W środku rynku dumnie stoi Ratusz z wieżą i zegarem oraz historią okryta karczma, studnia - kryte gontami. Świętego Krzyża /6 /\. Szyfer, Badania e/nograjlcne II" spolecno.'ieiaeh IOhalmdl l11alveh l11ias/,w: Spolecności lokalnI! i ich pr~l!l11iaI/Y.Olsztyn 1980. s. 214-217. 17 Zob.: G. Oooj. Z\lyc:aje i obr~ędy dorocne ". 5i/mrhOll'il!. hadveje i 11'.lpólcesność. w: Slawków .. \Jol/ogra/la m/asla. n:o. r. Kiryk. Urząd Miasta Shl\\kowa (w oruku). �119 Przemierzając wolnym krokiem uliczki Sławkowa, czujesz wiatr historii i przyszłości, która buduje to miasteczko od nowa. Płynie rzeczka Biała Przemsza. W ieczoram i panuje cisza i spokój, tylko na wierzchotkach drzew ptaki prowadzą swoje kłótnie i świergoty. Przyjedź do nas, · . k ,,18 zo bacz to nasze ma ł e, spo k'oJne mlastecz 'o , Specytikę starej zabudowy Sławkowa, w której przeważają domy parterowe, częściowo drewniane, wpisane w regularną siatkę ulic, dobrze oddaje opis Sławkowianina Franciszka Piotra Kołpanowicza. autora niepublikowanej, pozostającej w maszynopisie. historii miasta: ,,Zachodnia i południowo-zachodnia część miasta, rozłożona tuż pod szq:ytem wzniesienia, posiada ulice proste i dosyć szerokie, natomiast przeciwległa jego połowa stanowi istną plątaninę uliczek krętych, krzywych, tak zwanych "kaczych" o silnym spadku terenowym. Okazowym tego przykładem jest ulica Zamkowa, wąski przesmyk nie nadający sit; do ruchu kołowego, wysoce charakterystyczny dła urbanistycznych zalożell grodu. ł to właśnie rozplanowanie pierwotnej zabudowy nadaje Sławkowowi cechę zabytkową, podkreśloną dodatkowo w zachowanych do dzisiaj dawnych nazwach ulic (Browarna, Gołębia, Kabania, Krakowska, Krzywda, Kwartowska, Młyilska, Podwalnia, Siewierska, Staropocztowa, Świętojailska, Walnia, Wikle, Zamkowa, Zatylna - obecnie Zakościelna i Zawalnia). ( ... ) Pierwotna zabudowa miasta w okresie piastowskim była w przeważającej części drewniana. ( ... ) Dopiero w czasach późniejszych jęły pojawiać się domy murowane, szczególnie w rynku i w przyległych doil ulicach. W zabudowie nie przestrzegano jednak linii prostych i nie pozostawiano wolnego miejsca na chodniki. Ta dowolność zabudowy sprawiła, że w wielu miejscach nawet jezdnie są zawężone, co obecnie bardzo utrudnia nowoczesną regulację ulic. Małe. przeważnie jednorodzinne domki, poprzegradzane ogródkami, nadają całemu miastu charakterystyczną cechę"lq. Rozmowy i swobodne wywiady jednoznacznie wskazują na istniejący w świadomości mieszkallców Stawkowa podział przestrzeni miasta na różne fragmenty, głównie jednak na część centralną oraz pozostałą. Centrum powszechnie jest utożsamiane z głównym placem miejskim - rynkiem, choć, i trzeba to wyraźnie zaznaczyć, niektórzy rozciągają obszar centrum również na ulice przylegle lub okalające rynek. Jak powiedział jeden z rozmówców "to jest rzecz oczywista w Sławkowie, że centrum zawsze był rynek i ten rynek IS l" W. Malinowska. /'I"::I/"d:: do IWS. II: ,\jlllWhowi" ma/ml·'lIl1\' s/OJicell1.... Slawków. b.r.w .. s. \O. F. P. Kolpam)11 iu. :1,'1l/\1"h(i1l'. /J::ieje millS/{[ i ::iemi s!l;\I'koll"skiej. Slawków 1971. s. 124· 126 (mas/,ynopisl. n kwsk iego. Lgl.cl1lplar/. / którcgo korl.ystałem. jcst własnością Pana Antoniego Mich- �120 taką rolę właściwie spełnia. Poza tym, poza otoczeniem rynku nie ma już żadnego zagęszczenia zabudowy, więc ta centralna cZ<tŚć miasta to jest jednak rynek z tymi uliczkami". Zasięg tak rozumianego centrum jest niekiedy precyzyjnie oznaczony, bowiem informatorzy zakreślają granice, które w ich wyobrażeniu oddzielają centrum od nie-centrum. Ilustruje to fragment najbardziej charakterystycznej wypowiedzi: "No, centrum Slawkowa, no to jcst rynek, i to już od pięciuset lat czy ileś to jest. To centrum to jest do ulicy Olkuskiej, tutaj ta ulica co leci to jest centrum, Wikle, Wał to jest centrum, no i z drugiej strony rynku Podwalnia, Zawalnia, o, to są właśnie dzielnice centrum wszystko. To znaczy na ulicy Wał kiedyś były wały obronne miasta, no bo to z tego powstała nazwa ulicy Wał, a wały były raczej w formie kola, w formie no tak nie dosłownie, ale w formie ko~a były. Wszystko to. co \V obrębie dawnych \Va~ów jest, to jest centrum, a wszystko co poza tym, no to nic, czyli peryferie by to by~, no, może nie tak jeszcze całkiem peryferie, alc to już jest poza centrum. A takie dzielnice poza centrum to są inne już, nie wiem jakby je można nazwać". Zwróćmy uwagę, że arbitralnie ustalona granica dwóch jakościowo różnych przestrzeni realnie nie występuje. Granicą są w tym wypadku istni~iące lub też nieistniejące elementy struktury miasta, które w wyniku subiektywnego wyboru człowieka zostały za nią uznane. Jak dowodzi Grażyna Ewa Karpii1ska do jej wykreowania "Wystarczy sama świadomość ludzka oraz pamięć zbiorowa przechowująca obraz granicy',20. Jednak nieodmiennie w przekonaniu zdecydowanej większości badanych zwarta struktura architektoniczna otaczająca rynek jest wizualną granicą przestrzeni centralnej .- co świadczy a podobnym stanie świadomości. Rynek zajmuje ważne miejsce w świadomości SIawkowian jako "naturalna" gwarancja idealnego, uporządkowanego obrazu miasta. W relacjach podkreśla się, że jest to zasadnicza jego część. ogniskująca całość życia miejskiego. "Rynek - mówią informatorzy - to centralny punkt, w którym wszystko się zbiega. nic nie zastąpi takiego placu w mieście"; "Rynek jest środkiem miasta, to tu jest całe skupisko imprez i różnych obchodów"; ,.Jest on w m ieście bardzo potrzebny, bo to jest przecież główny i najważniejszy punkt": "Rynek jest potrzebny. żeby społeczei1stwo miało się gdzie skupić. Na przykład w takich Katowicach rynek to jest skrzyżowanie tramwajowe i miasto jest chyba uboższe przez to, że rynku normalnego nie ma"; "Sławków to miasto, bo ma rynek, a w każdym mieście powinien przecież rynek być"; "Jak jest rynek to się człowiek czuje bardziej światowo, niż gdyby tak mieszkać na jakichś peryferiach bez rynku". Podobne wypowiedzi nie należą do rzadkości, a w wielu z nich łatwo można dostrzec przekonanie o swoistej wyższości cywilizacyjnej Sławkowa wobec pobliskich miejscowości i miast, które nie mają tradycyjnego rynku o wielofunkcyjnym charakterze. W odczuciu Stawkowian ich rynek, bądąc widocznym 20 G. E. Karpióska. Moje miejsce H' .~)l'iecie. w: Wobec kllIIIllT. ..ł.óc!zkic Studia Etnogralicznc" l. 35. 19%. s. 76. I'roh/emy amropologa . �121 dowodem dawnej świetności miasta, nobilituje mieszkańców jako "obywateli miejskich". Niech za przykład posłuży jedna z wypowiedzi: "Tak jak pamiętam od dziecka to zawszc było tu takie poczucie, że Sławków to jest miasto, w odróżnieniu od okolicznych wiosek okalających Sławków, czyli Bukowna, Podlipia, Krzykawy, Krzykawki, Strzemieszyc i tak dalej. I nawet ci ludzie okoliczni mówili: idę do miasta, a dużo ludzi przychodziło. Pamiętam jak ludzie ze Strzemieszyc (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej - G. O.) boso chodzili do miasta na rynek sławKowski na jarmark. Rynek to był nasz wyróżnik. I dlatego uważaliśmy się za mieszczan i przez okolicznych ludzi też byliśmy tak odbierani. Chociaż to było miasteczko rolnicze, ludzie na co dzier'l pracowali w polu i nie różnili się od okolicznych mieszkaJlców wiosek. Ale mieli tę świadomość miasta". W niewielkich społecznościach małomiasteczkowych, zwłaszcza tych, które swym charakterem bardziej zbliżone są do lokalnych środowisk wiejskich niż wielkomiejskich, rynek, jako ważny wyznacznik "miejskości", ma istotny wpływ na kształtowanie się świadomości bycia mieszkańcem miasta. Sławkowianie, poprzez określenie swego stosunku do przestrzeni rynku, określają nie tylko samych siebic, lecz na bazie opozycj i rynek - "miejskość", brak rynku .,niemiejskość" kreują własny wizerunek w stosunku do innych. Jak już wspomniano znajduje to niekicdy odzwierciedlenie w poczuciu grupowej wyższości i odrębności wobec mieszkańców miejscowości, których układ urbanistyczny i sposób zorganizowania przestrzeni nie wskazują na historyczne tradycje miejskie. Jedna ze starszych mieszkanek Sławkowa, mówiąc z dumą o historii i architekturze swego miasta, kOllCZąC swój wywód, z wyraźną ironią dodała: ,.Ci naokoło tu to byli rolnicy, chlopi, jak przyszły żniwa to tylko na naszym rynku było slychać jak klepią kosy. To był jeden wielki stuk, a teraz zmieniło się, już nie ma chłopów tylko pallstwo wszystko". łnna rozmówczyni, komentując fakt włączenia w roku J 977 Sław kowa w obszar administracyjny Dąbrowy Gómiczej, co spowodowało utratę praw miejskich na okres 7 lat, stwierdziła, że stało się tak, bo ,.przecie w tej Dąbrowie rynku nie mieli to musieli sobie Sławków zabrać", Nadmienić należy, iż Dąbrowa Górnicza do rangi miasta została podniesiona dopiero w 1916 roku, pozostając do tego czasu osadą przemysłową - co wielu badanych Sławkowian nie omieszkało zaznaczyć. Niemal wszyscy indagowani mieszkańcy Sławkowa wyrażali się z nieukrywaną dumą a swoim rynku, podkreślając jego specyficzne walory architektoniczne, zabytkowy charakter oraz oryginalny układ przestrzenny porównywany przez niektórych z rozplanowaniem rynku krakowskiego. Przeważnie wysoko oceniano też estetykę i czystość na centralnym placu miejskim, przy jednoczesnym dość częstym negatywnym waloryzowaniu okalających go uliczek, głównie ze względu na opłakany stan techniczny niektórych budynków i dziurawą nawierzchnię dróg. Być może właśnie dlatego ulice te w większości przypadków nie były zaliczane do miejskiego centrum. W powszechnym przekonaniu zespół urbanistyczny rynku, jako najbardziej wyróżniający się w przestrzeni miasta, uznawany jest za atut i wizytówkę �122 Sławkowa, godną zaprezentowania osobom przyjezdnym. Przecież ,.wiadomo. że trzeba pokazywać to, co jest na rynku, bo to jest taki jakby front miasta. Jak do pana ktoś przyjdzie to też chyba chce się pan pokazać z jak najlepszej strony i ja też uważam, że, jakby na to nie patrzeć. zawsze będę chciał pokazać to swoje gniazdko, no wie pan, trochę tak z lepszej strony". łstnieją zasadnicze związki pomiędzy zachowaniami społecznymi a rodzajem i kształtem przestrzeni, w której te zachowania zachodzą21. Specyficzna forma zorganizowanej zabudowy, jaką jest centralny plac miejski, wyraźnie stymuluje formy styczności międzyludzkich, określone praktyki. normy i wzory społeczne. Rynek to obszar wspólny wszystkim mieszkallcom miasta. W sposób najbardziej intensywny dochodzi tam do systematycznych. bezpośrednich kontaktów osobistych, które w innych częściach miasta byłyby niemożliwe, bądź prawie niem07liwe. Znaczna część mieszkaóców przebywających codziennie w przestrzeni rynku zna się przynajmniej z widzenia - anonimowość zachować jest raczej trudno. Dość łatwo też rozpoznać obcych - przyjezdnych z innych miejscowości, na przykład "tych ze wsi przyjeżdżających tu na zakupy". Ponieważ przestrzeń centralna pełni funkcję ośrodka handlowego, naj częstszą przyczyną przebywania w niej są właśnie zakupy, i to nierzadko zakupy codzienne. Jest to także obszar, w którym się pracuje i załatwia formalności urzędowe. Obok ściśle użytkowego charakteru. rynek zyskał stosunkowo wysoki walor w oczach mieszkallców Sławkowa jako miejsce spotkałl, spacerów, sie· dzącego wypoczynku a nawet rozrywki. "Jest to miejsce spotkaJl wielu, wielu ludzi, tych, którzy po prostu nie mają co robić i siedzą na ławkach, i tych którzy spotykają się przy okazji zakupów. załatwiania różnych spraw. Tam następuje zawsze jakieś większe zgromadzenie ludzi, no i różne imprezy lam się odbywają"; "szczególnie ci emeryci, renciści, młodzież na rynku się spotykają z różnych powodów. no i tam wymieniają poglądy, dyskutują, rozmawiają". Niektórzy, zwłaszcza najstarsi, dla których rynek przestał być już światem życia codziennego, traktują go jako przestrzell odświętną. IIustracją takiej postawy może być następujący ti'agment wypowiedzi: "Ja tam jut mało bywam, main tu zajęcia koło domu. Jedynie w niedzielę siedzę tam na tych ławkach i marnuję czas". Jedną z zasadniczych cech małomiasteczkowych społeczności lokalnych jest bezpośredni charakter kontaktów międzyludzkich, które sprzyjają dość wysokiemu poziomowi kontroli społecznej i mogą wplywać unifikująco na indywidualne zachowania, Widać to dość wyraźnie w przestrzeni centrum, gdzie obowiązuje pewna skonwencjonalizowana gra społeczna. Chyba najdobitniej powiedziała sil; na ten temat jedna z rozmówczyJl: ,.Jak się jest już na rynku. to już nie wypada coś przy ubraniu poprawiać, tak wyraźnie oczywiście, albo udawać, że nie widzi się kogoś. Trzeba stanąć, pogadać. niekiedy nawet przysiąść na ławce, jak jest coś więcej do obgadania. No i wie pan, że tu się wszystko widzi i wszystkich, jak kto ubrany, jak wygląda. Ja bym powiedziała. że tu ""y- 21.1. Wódz. op.ci/ .. s. 9-23. �123 trzeba się tak bardziej oticjalnie zachowywać, nie tak jak na ulicy przed domem albo w podwórzu", Badani silnie podkreślają, że pobyt w strefie centrum wiąże się z wyjątkowo mocno odczuwaną presją lokalnej opinii społecznej. Brak prywatności i świadomość bycia obserwowanym stwarza charakterystyczny klimat, który świetnie oddaje dosadny limeryk zatytutowany "Sławkowski Rynek": "Tu wszystko się dzieje publ iczn ie, z niczym nie skryjesz się, synku, tu nawet psy się kochają O) wprost przed Ratuszem na Rynku"--. Codzienne obcowanie z krajobrazem centrum sprawia, iż obszar ten jest odczuwany jako dobrze znany, dający poczucie "swojskości" i "bycia u siebie". W dużej mierze jest on uważany przez mieszkallców za strefę zapewniającą fizyczne i psychiczne bezpieczeństwo. Jak mówią ,jest tam więcej ludzi, palą się światła, jest bardziej przestronnie". Miejsca odczuwane jako niebezpieczne umieszczane są poza przestrzenią centrum. Jest to południowo-wschodni rejon miasta - trójkąt wyznaczony od rynku po osiedle bloków przy ulicy PCK i rzekę Przemszę. Rozmówcy wskazują, że to ,.labirynt wąskich, opustoszałych, niedoświetlonych uliczek o nierównej powierzchni gdzie można się czuć niepewnie". Jako niebezpieczne traktowane są także okolice stacji kolejowej, ..bo leżą na odludziu". Z przeprowadzonych rozmów i obserwacji wynika, że rozchodzące się od rynku uliczki, pełne zaułków i ciemnych zakamarków, mogą powodować, zwłaszcza po zmierzchu, niepokój, a nawet uczucie zagrożenia. W strefic tej bowiem występuję miejsca, w których skupiają się "ludzie z marginesu" pijący alkohol i zachowujący się niekiedy agresywnie. Nieokreślony lęk zmusza częstokroć przechodn ia do przyspieszen ia kroku. W przestrzeni centralnej można już poczuć się pewnie. Obaw nie wzbudza tu nawet zjawisko swoistego "zawłaszczania" pewnego fragmentu przestrzeni rynku przez grupki mężczyzn jawnie spożywających tanie wina. "A czego się mam bać - mówi starsza kobieta - wszyscy Illnie tu znają, dziell dobry mówią, nawet ci co tu nalawkach pod ratuszcm od rana siedzą z winem". Widok pijących w samym centrum miasta spotyka się jednak z ostrą krytyką mieszkańców. Ich zdaniem a jest to powszechna opinia - jest niedopuszczaJne, aby rynek, a więc wizytówka miasteczka, był sceną zjawisk społecznej patologii. Sławkowianie obawiają się, że Illoże to doprowadzić do powstania negatywnego obrazu miasta i jego III ieszkaI1ców. Rynek to przestrzell, z którą kojarzone są bardzo osobiste doznania i uczucia. W dużej części są one związane z przeżyciami z okresu młodości, które do dziś wyzwalają w ludziach nostalgiczne wzruszenie. Jak żaden inny fragment przestrzeni miejskiej, obszar ccntralny posiada szczególną intensywność znaczeli, dając poczucie zadolllowienia, a w rezultacie identyfikacji z miastem i jego przestrzenią. Wskazują na to liczne wypowiedzi: "Najczęściej chodzę :: K, Pol<;pa. S/(/\I'AOInA' Url/"/.:. IV: ,'''/awkowie ma/owal/y .... s. 44, �124 na spacer w stronę rynku, wtedy przypominam sobie lata młodości"; "Tutaj pod tymi lipami umawiałam się z moim nieżyjącym już mężem"; "to stąd właśnie wyruszaliśmy całą paczką nad Przemszę, żeby się zabawić"; ,.Kiedyś po spacerze na rynku, wszyscy spotykali się w karczmie, teraz tak już nie ma"; "Boże drogi, jak tak idę po tym rynku, to tak nieraz sobie myślę: tego już nie ma, tamtego już nie ma, ile tych ludzi już poumierah Boże święty ... "; "Zawsze jak tu przyjeżdżam, a jestem na rynku, to moja młodość mi się zawsze przypomina, te pierwsze randki ... i w ogóle". Sławkowianie wyodrębniają w przestrzeni rynku obiekty, które uznają za symbole miasta jako całości. Wyjaśniają, że obiekty te są łatwo w przestrzeni rynku dostrzegalne i na tyle specyficzne, iż najbardziej kojarzą się ze Sławkowem. Powszechnie wskazuje się starą karczmę zwaną "Pierwochą", ponadto odrestaurowaną drewnianą studnię oraz ratusz. Wymienia się też - choć stosunkowo rzadko - budynek Muzeum Regionalnego, a także siedzibę Towarzystwa Miłośników Sławkowa. Osiemnastowieczna karczma ma dla społeczności tego miasteczka znaczenie wyjątkowe, jako najbardziej charakterystyczny, wręcz reprezentacyjny element rynku. W potocznej świadomości karczma uznawana jest za "reklamówkę" i "główny zabytek" Sławkowa. Jej wizerunek bardzo często pojawia się na widokówkach, drukach okolicznościowych, plakietkach, różnych obwieszczeniach i reklamach informujących o lokalnych wydarzeniach społecznych i kulturalnych. Potwierdza to znaną tezę, że "Ważność poszczególnych obiektów określa częstotliwość, z jaką ukazują się na fotografiach. W ten sposób powstaje piramida popularności wybranych elementów centrum, co wywiera znaczny wpływ na jego obraz w społecznej świadomości,,2.'. Jak wskazują wypowiedzi, niespotykany kształt i okazały wygląd sprawiają, że budynek karczmy skupia na sobie uwagę przybyszów i jest jednoznacznie kojarzony ze Sławkowem. Rozmówcy eksponowali walory estetyczne i unikatową architekturę starej karczmy, wskazywali na jej symboliczną wartość historyczną. W ich przekonaniu obiekt ten, poprzez ścisły związek z lokalną przeszłością, przywołuje obraz dawnej świetności i prestiżu miasta, mówi o jego historycznym znaczeniu. W opinii pewnej części badanych, stara karczma uchodzi za ważny, a według niektórych nawet najważniejszy, element lokalnego dziedzictwa kulturowego jako unikatowy przykład "sławkowskiego stylu architektonicznego", który jest tu uważany za symbol odrębności, oryginalności i wysokiego poziomu rodzimej kultury. N ierzadko sądy motywujące szczególne znaczenie nadawane sławkowskiej karczmie wynikały z osobistych przemyśler'l popartych znajomością lokalnej historii i kultury. Przeważały jednak dość stereotypowe opinie będące niejako wtórną interpretacją poglądów i hipotetycznych ustaleń miłośników i znawców miejscowych tradycji. Niejednokrotnie argumentem uzasadniającym sąd było powoływanie się na ich bezpośrednie wypowiedzi bądź teksty zamieszczane w lokalnym periodyku. Zacytujmy tutaj choć krótkie frag21 A. Wallis. In/órmacja i gwar .... s. 103-104. �125 men ty artykułów, które ukazywały się w "Kurierze Sławkowskim". W jednym z nich czytamy: "Zwiedząjąc nasze miasteczko widzimy na pierwszym planie okazałą budowlę w rodzinnym stylu - niewątpliwie naj piękniejszą z do dziś zachowanych karczem (podkl". moje - G. O.) - karczmę sławkowską z XVIlI wieku,,24. Inny autor pisze: "z naszej karczmy nie bez powodu zwanej "Pierwochą" (czyli pierwszą) brali wzór budowniczowie wznoszonych szeregu innych tego typu obiektów w Polsce ( ... ). Bo dzieła architektonicznego w drewnie, godnego naszej "Pierrochy", póki co nie znajdzie Europa nigdzie ( ... ). Nawet u Witkiewicza ( ... ) Styl Zakopiański, sprawia wrażenie "zlepiellca", zbudowanego również z form o naszym rodowodzie sławkowskim". W innym miejscu ten sam autor pisze: "Tę samą wysokość co i zabudowa ulic, posiadała kolumnada rynku i karczma "Pierwocha", a projektujący ją posiadał wiedzę wywodzącą się z odległych tradycji budowniczych greckich świątyń,,25. Niebagatelny wpływ na kreowanie w potocznej świadomości Sławkowian obrazowo metaforycznego wizerunku karczmy ma niewątpliwie twórczość rodzimych literatów-amatorów. Autorzy piszący o karczmie, afirmując symboliczną rangę, starają się dać malownicze i sentymentalne opisy jej wyglądu. Akcentuje się również lokalizację budynku - w przestrzeni centralnej, .,na pierwszym planie miasteczka" (określenie pochodzi z wcześniej cytowanego tekstu), co wydatnie podnosi rangę obiektu i dodaje mu splendoru. (Podobną postawę można zresztą dostrzec w wielu wywiadach przeprowadzonych w Sławkowie). Zacytujmy fragment wiersza: "Sławkowska austeria. Które pokolenie patrzy na te podcienia, dach łamany, polski? O znaczeniu jej świadczy samo położenie w centrum miasta (podkl". moje - G. O.), przy trakcie krakowsko-bytomskim. ( ... ) Wtedy to w osiemnastym wieku zbudowano fundamenty, a potem ściany i dach stromy ... Każdy, kto zwiedził miasto, zna tę karczmę, zwaną austerią - tę perłę sławkowskiej korony,,26. W wielu utworach motyw karczmy pojawia się w formie zmitologizowanej, gdzie wiedza historyczna miesza się z legendą i anegdotyczną powiastką wszak wyobraźnia poetycka nie cofa się przed subiektywizmem i nie dba o dokładność. Marcin Czerwillski pisze, że legendowe opowieści związane z obiektami architektonicznymi (najczęściej zabytkowymi) wiążą miasto z historią, przydając mu dziejowej chwały, powagi zasług i określając jego indywidualność. Wpływają też pozytywnie na integrację mieszkańców, zwłaszcza H H. Hauzer. Po::najmy ::abvtki nas::ego miastec::ka. Karc::ma :: XVIII wieku, "Kurier kowskf' 199~nr34. 15 K. Szumem .. ·Irchileklura s/mvkowskim chlebem pisana. Karczma -., Pierwochq" ..Kurier Slawkowski'" 1994. nr 34. 16 A. Miehnicwski. S/mvkowska austeria. w: S/awkowie malowany ...• s. 24. Slaw::wana, �126 w małych miejscowościach. "Odgrywają one rolę w nieco tajemniczym procesie, który nazywamy identyfikacjąjednostki z grupą, przejściem odja do my,,27. Sławkowskiej karczmie poświęciłem nieco więcej uwagi nie tylko dlatego, że stanowi wyróżniający się, uznawany za szczególny element centrum, ale przede wszystkim dlatego, że związana jest z szeregiem znaczell kulturowych i symbolicznych, których nie posiada żaden inny obiekt w przestrzeni miasta. Jak się okazuje, utrwaliły się one głęboko w świadomości Sławkowian, a więź łącząca lokalną społeczność z symbolicznym obrazem karczmy jest ważnym czynnikiem wywołującym w mieszkallcach poczucie emocjonalnej łączności ze swoim miastem. Przedstawiony materiał empiryczny wydaje się potwierdzać wcześniejsze, bardziej ogólne ustalenia o charakterze teoretycznym. Tak więc centralna przestrzeń miasta swym znaczeniem wykracza poza odniesienia czysto funkcjonalne. Rynek - tradycyjny moduł w strukturze małego miasta, jest wspólną wartością przestrzenną, z którą mieszkaJ'lcy kojarzą swoje pojęcie miejskości. Jest to obszar silnie naładowany treściami symbolicznymi, z którym identyfikacja kształtuje i utrwala poczucie tożsamości z całym miastem, jego kulturą i historią. Celem opracowania było ukazanie tylko wybranych procesów społecznych i kulturowych związanych z przestrzennym funkcjonowaniem lokalnej społeczności małomiasteczkowej. Problematyka ta ~ wciąż mało rozpoznana - wymaga dalszych intensywnych badat'l empirycznych i uściślell teoretycznych. Winna też stać się przedmiotem zainteresowat'l różnych dziedzin wiedzy, wśród których szczególną rolę może odegrać etnologia. Grzegorz Odoj VALORISATION Of TIlE CENTRAL SPACE IN A SMALL TOWN AS EXEMPLIfiED BY SLAWKÓW (Summary) The article aims to present selected social and cultural procc,se, connected with the spatial functioning of the local community of a small town. The author has analysed Stawków. a town with 7,000 inhabitants. 45 km north-west ofCracow. Slawków is an e:\amplc ofa small town with a clear and harmonious spatial order that contains a set of traditional symbols of municipal life. The author's intention was to look at Slawków with the eye, of it, inhabitant:;. The author describes the division ofthe town's space. as perceived by the inhabitallls. The focus is on the market square in the town's centre. which symbolises the "urban" character. shapes the image of the town as well as the social-spatial behaviours. In this place meunings arc purticularly intense: they help one feel like at home and, eventually, idcnti(y with Ihe town. The buildings found in the market square. with distinct architecture and function (particularly the old inn. wooden well, town hall) are believed to be the symbols ofthe town treated as a wholc. 27 M. Czenvillski. Życie po miejsku, Warszawa 1974. s. 182. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4b25e0445cc2915e20414efa56bcb.pdf f7ade27d41ae6eb79181ea5e58e87069 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5040 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Czaplicka, Maria Antonina (1886-1921) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4675 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.127-140 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 li. POGLĄDY I OPINIE KU)[>OTY Z KULTURĄ I PYTANIA O AUTENTYZM Jak nie napisać ksiqżki podróżniczej, opowieści przygodowej, grand reportage. sprawozdania z pielgrzymki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etnograficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia. naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwaniu (kobiety. dziwaczności, cierpienia. sztuki, odnowy, autentycznego głosuj? James Clifford Nareszcie doczekaliśmy się polskiego przekładu intrygującej, szeroko komentowanej i przebogatej w rozl iczne inspiracje pracy: chodzi o Jamesa Clifforda Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Artl (Kłopoty z ku/turą. Dwudziestowieczna etnografia. literatura i sztuka2). Książka jest zbiorem esejów z lat) 979-7986 pisanych przez profesora historii świadomości z University ofCalifornia w Santa Cruz. Pierwotnie ukazała się w roku 1988, a zatem wspólnie z Works and Lives Clifforda Geertza" która to niezwykle istotna dla antropologii praca również opublikowana została ostatnio w naszym krajLt Jeżeli jednak fraza Kłopoty z ku/turą raczej dobrze zdaje sprawę z oryginalnych zamierzeń Clifforda, to Dzie/o i życie - jak oddano u nas pierwotny tytuł esejów Geertza - odsyła gdzieś w pełną koturnowej powagi i sztuczności hagiografię, miast nazywać finezyjne i pełne przenikliwości wizje antropologii przedsięwzięciem odautorskim, czego w istocie dotyczą rozważania amerykańskiego badacza. Nadzwyczajna ważność książki Clifforda została zasygnalizowana w Polsce po raz pierwszy przez Zbigniewa Benedyktowicza w artykule napisanym dla pisma "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"s. Skrótowe omówienie podstawowych tematów Proh/emf)\\, ku/tury, jak niezbyt fortunnie przetłumaczono wówczas tytuł pracy, zakOllczył Benedyktowicz zapewnieniem redaktora, iż "do tej 1 lIarvard liniversilv' Press 1988, , Warszawa 2000. r~zd r. Dżurak. J. Iracka, E. Kkkol, M. Krupa, S. Sikora iM. Sznąjderman . .• Works and /.in's. Ihe .·/nlhr0J!0loglsl as AlIthor. Slanford University Press 1988. • /)::1('/0 1 lye/f'. Anlropologjako all/or. prze!. E. Dżurak i S. Sikora, Warszawa 1999. s Z. Iknedyklowicz, .Jollies Clij/ord. Problemy kllllwy. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991. nr I. �128 rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach powrócić". I tak się też stało. Oto już w tym samym numerze warszawskiego kwartalnika, Monika Sznajderman wskazała na kilka wątków romansu etnografii z ruchem surrealistycznym we Francji, czyniąc to na podstawie wybranych ustałeJl i intuicji Clitforda('. Lata następne przyniosły, zamieszczane w tychże samych "Kontekstach", tłumaczenia trzech rozdziałów pracy Kłopoty z kulturq. Były to kolejno: Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury oraz O autorytecie etnograjicznym7. Ostatni z grupy tych tekstów przedrukowywany był jeszcze dwukrotnie: najpierw w wyborze Postmodernizm. Antologia tekstów redagowanym przez Ryszarda Nycza8, później także w (nader interesującym i potrzebnym, chociaż tkwiącym w wydawnictwie przez kilka lat!) zbiorze Amerykmiska antropologia postmodemistyczna pod redakcją Michała Buchowskiego9. Zajmująca nas tutaj książka Clifforda stała się w połowie lat 90. - jeśli zważyć na ilość cytowałl, nawiązal1 jawnych, lecz również tych o charakterze bardziej alegorycznym - jednym z najczęściej przywoływanych przez krąg autorów "Kontekstów" źródeł z zakresu współczesnego pisarstwa antropologicznego. Warto w tym miejscu odnotować i to, że Wojciech 1. Burszta pierwszy bodaj w kraju zaproponował analizę Cliffordowskiego "systemu sztuka-kultura", widząc w nim przede wszystkim oryginalny sposób na śledzenie dyskursów .. k 10 dotyczącyc I1 tego, co postrzega SięJa o autentyczne . Owa dobrze pojęta popularność brała się, w pierwszym rzędzie, z rozległości zagadnień poruszanych przez Clifforda. Oto cztery części jego książki dotyczą naj goręcej dyskutowanych u schyłku XX wieku antropologicznych tematów i rozterek. I tak, Kłopoty z kulturq ogniskują się wokół autorytetu etnografii i jej złożonych wymiarów literackich; zwracają uwagę na wywrotowość tej dziedziny wiedzy, na wpisany w nią rdzeń krytyki kulturow~i; ukazują przejściowość kategorii kultury i sztuki, które zwykło się traktować jako uniwersalne esencje; ilustrują także dzisiejszą walkę społeczellstw niegdyś zdominowanych o własną tożsamość i o uznanie, ich gorączkowe wysiłki tworzenia własnych tradycji oraz potrzebę bycia autentycznymi. Taka perspektywa powoduje, że Kłopoty z kulturą stają się kłopotami antropologii, historii, poezji, literatury, historii sztuki; to z kolei wymaga działania na przecięciu wiciu dziedzin, wielu świadomości i tradycji. Kultura jest dziś bytem, który żyje nie tylko dzięki M. Sznajderman. O etnografic::nym slIrreali::mie. op. cit. W podanej kolejności: ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992. nr 2-3. prze!. M Krupa (w książce pl. O aIltokreac:ji etnograjic::nej): 1993. nr I. prze/. .I. Iracka: 1995. nr 3-4. prze!. J. Iracka i S. Sikora. 8 Kraków 1997. 9 Warszawa 1999. IQ W. 1. Burszla, W obliC=IIIlo'spó/c::esności. Tr::ypr::yk/ad,v./ill1kcjonowania Hyobra::eń kllltllrowych. w: Po:;egnal1ie praradygll1atll:) Etnologia wobec H'sfJó/c::e.\·t/O.~ci. red. W. J. Burszta i J. Damrosz. Warszawa 1994. 6 7 �129 energii światła, ale wzrasta także poprzez ciemność: jest tym, co jawne i głęboko ukryte; to wyłanianie się i obumieranie. Imponujący wachlarz zainteresowań autora pociąga za sobą wiele specyficznych ujęć, nowatorskich zestawień, zaskakujących wniosków - tych drobin subiektywności, którc w rezultacie składają się na obiektywność dzieła. I właśnie ta obiektywna powierzchnia książki Clifforda spotkała się z wcale poważną falą krytyki, wycelov.'aną we wszystkie niemal jej najważniejsze wątki. Zarzucano mu złe rozumienie surrealizmu (Price i .lamin) oraz idei kolekcjonowania (Strathcrn), wytykano patronowanie kobiecej wersji nauki (sic!), mówiono o tym, że jest przykladcm "siekania" poglądów Geeltza (Whitten), krytykowano nawet promowanie przezeli antropologii refleksyjnej i dialogicznej, której zrozumienie jest rzekomo bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe (Gledhill)ll. Niepochlebne oceny K/opotów z ku/turą - zwłaszcza te najbardziej zjadliwedziwią o tyle, że Clifford nie proponuje jakiegoś totalnego programu, który w zamyśle miałby wywrócić na nice nasze pisanie, czytanie, myślenie bądź życie . .lego praca polega raczej na uwydatnianiu pomijanych problemów, na zestawianiu oddzielanych kontekstów, krytycznym oglądzie konkretnego stanu wiedzy i świadomości. To seria eksperymentów, a nie dyrektyw, wnikliwe spojrzenia, nie zaś systematyczne obserwacje. Najbardziej sugestyvvny i jedyny dążący do skOllczoności obraz, jaki Clifford nakreślił, jest obrazem towarzyszącego nam tutaj i teraz świata. "Obec- II S/cr/ej na lemal tej ~ryty~i patrz: .I. Iluntyk. Ch{jard·.I· FlllI1ographica. "Critique of An- thropo!i!Y" I ()()X. vol. I X. nr 4. s .. 140. Ostatnią / Pl"i'.ytoczunyru wyżej opinii powtarzał nawet tej ~Iasy 111)~Iiciel. co Lrnest (;cllner. W swej intelektualnej lilipce Postmodemi=lll. rO::llm i religia, W'ymierl:one.j pr/.ecm zmorom postmodernilmu hiadał o ..ezoterycznośei" i ..niejasnościach" antropologii ..ohi'l~niai'!LTj" ('.'1). ClilTórd miałhy. według niego. d'lżyć do całkowitego wyelimin\mania jasno~ci. ohie~t) \Ii/,mu i \\. n:llIltaeic osi'lgać stan .. histerii subiektywności" wyrażanej ja~,!ś .. matapaplanin,,". \Vs~a/,uj'lc na gł.;hi.; S\\ojcj rozpaczy i niemożno~ei zrozumienia. pyta Gellner: ..Co h)śm) pO\\ iedzieli o kimś. klO jest I.ainleresowany jedynie tym. co Clinard sądzi o lymi. co s<\llzą inni"" (I'osIJllOdl'rlli::lI1. 1'11::1111/ i religia, przel. M. Kowalezuk. Warszawa 1997. ". 57). I'oniewaj py tanic lo ' pomijaj,lC całą jego nicdorzec7llośćodnosi si.; wprost do czylelni~(l\\ lego leblu. pO/llslawi.; je bez odpo\viedli. Ważne .iest tutaj lo. je (jellner. popr/ez \Ispomnianą pracę (napisaną u schyłku życia i akadeIllie~iej kariery). doh!czyl do nicchlubnego grona pseudozlU1\\eów i histerycznych krytyków myślenia postlJ)Oliernistycznego. ~((·)r/.y przcczytawszy (nicuważnie) kilka prac mieszczących się (lub nic) \\ jego nurcie feruj,! o owym myśleniu ostateczne sądy. Gellner narzeka oto na bra~ dekalogu postIllodernistycznego. sam opierając własne wyroki na lekturze niemal wyłącznic jedn",j pracy, a rniano\\ieie /Vriling CIIIIIII"I'. I Której niechlujnie przytacza pewne fragmenty (np. niewłaściwie cza tytuł tekSIU (ieorge'a L. Mareusa - Fthnography ill Ihe Modern World S:vstel1lzamiast nego COIIII'IIII'()/"W)' I'ro/J!I'II/s prace. choćby oma\\i,lIlą bi'lj~.; ol przytapopraw- 1~'lhnog/"aplzy in til(' Modem World S:vstem). Sięgnięcie po inne Clini.mla. dałoby mu do dyspozycji pewien zcstaw skrystalizowa- nych propo/.ycji metOliologicmych i cpislelllologicmych. chociaż o dekalogu rzeczywiście nic miałby co marz) Ć. /.arwly Icgo rod/,aju moż,na mnojyć. CZ) m jest bowiem zaliczenie przczcń terminów ..dialogici'.llośC i ..polili.1I1ia" do poslmockrnislyeZllcgo zgiełku') Czy wskazuje to na nicznajomość \\yTazislcj tradycji lilozotiunej. ~tóra si.; z nimi \\'ją/e (\\ymieńmy tylko nazwiska Gadamera. Baehtina i (jriee'a)" Trudny do przyj.;cia staje się oŚ\licceniowy racjonalizm. ~tóry wyznawal jakoby Gellner. \\ takiej nierzetelnej. tcnckncyjncj i pcinej złcj \\oli poznawczej. postaci. �]30 nie w naszych urbanistycznych archipelagach wszyscy jesteśmy Karaibami .uzmysławia - Być może nikt już nie może powrócić do rodzinnej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie odnaleźć" (s. 190). Życie jest dzisiaj fragmentaryczne, coraz powszechniejszym doświadczeniem staje się "brak korzeni i mobilność" (s. 9). W ow~j wykorzenianej nieustannie i przemieszczanej teraźniejszości dominują procesy zaniku tego, co było, ale także wyłaniania się nowych różnic, na przekór walcowi homogenizacji. Niwecząca niegdysiejsze źródła współczesność sprawia, że wszystko jest w jakiś sposób skażone, nicezyste, nieautentyczne - nawet tak rozpo\vszcchniona okoliczność, że "coraz więcej osób korzysta ze środków masowej komunikacji. samochodów i samolotów" (s. 21). Bardzo wyraziste diagnozy Clifforda wspierane są i kontynuowane przez liczne fragmenty dzisiejszych dyskursów nauk o kulturze: Stephen Bertman ukuwa termin no wist society na oznaczenie społeczellstwa zdominowanego przez "teraz", które zrywa z przeszłością i nie baczy na przyszłe skutki swoich działań 12; Helga Novotny mówi o "rozszerzającej się teraźniejszości" unicestwiającej ciąl1 głość oraz trwanie ; Ulf Hannerz wskazuje na globalną dewaluację wartości tradycji, co określa mianem "slabnięcia kultury"I~. Podobne w duchu wypowiedzi są chlebem powszednim humanistyki: o jego smaku przesądzają zaś gusta poszczególnych autorów. Świat, w którym żyjemy raz jest przerażający i pozbawiony głębi, kiedy indziej znów pełen nadziei, inwencji i witalności. Chłodny stosunek części komentatorów do postawy Clifforda wynika, jak sądzę, z dwu zasadniczych przesłanek (na których wspiera się także - pokrętna jest logika naukowych sympatii - pozytywny jej odbiór). Pierwsza z owych przesłanek jest natury ogólni~jszej: otóż interesujący nas autor powtarza wielokrotnie w swojej pracy (a jest to jedna z najbardziej hapujących opinii), iż praktyki surrealistyczne są stale obecne w akademickiej antropologii. Dwie procedury dają się rozpoznać szczególnie często - a mianowicie "cięcie i integracje" (s. 162). Idzie tutaj o akty przeciwstawne, skontliktowane ze sobą, ale dialektycznie silnie powiązane, wzajemnie zależne. W myśl tej idei, antropolog winien rozdzielać to, co zwykle społecznie spąja się ze sobą, a przykładem mogą być w tym przypadku muzea etnograficzne i artefakty pochodzące z jakiejś egzotycznej kultury. Czy ich jedynym miejscem w przestrzeni Zachodu są etnograficzne sale wystawowe? Dlaczego odmawia si<; tym przedmiotom lrakto- l" S. Bertmail. r~vfJercul/ure. 7hl! Human Cost oIS/Ned. I.ondon 199X. Czarowna moc ..teraz" daje o sobie mać w zaiste zaskakujących kontekstach. Jednym z nich jest ..Twój paszport do snów'·, jak reklamuje si.,: romanse z serii Harlequin. Krytyk literacki Ann Snito\\' pisze o nich między innymi: ..Powieśei te nic m<\ją żadnej labuly w zwykłym tego slolla znaczeniu ( ... ). Nie ma społeczeństwa. tylko otoClenie. (... ) Występujące kohiety egzystują II nieprzerwanym stanic pOlenejalnej seksualności. ( ... ) Nic mają żadnej przeszlości i żadnego konIekslu. Żyją w wiecznym teraz seksualnych odezuC. Za: R. Goldstein. Ra:::gOlyeellie pomogra/ią. prze!. M. Pilarska i Z. Zagajewski. w: Era/yeny impuls. oprac. D. Steinherg. (idańsk 1')')5. s. 1]0. l) H. Novotny. Time. The .Ilodem (/lid Pas/modern Ic:'pl!rienC<'.C<łmhridge 1994. l4 U. Hannerz. ]i-a/ls/la/ional Connec/io/ls. 1.00ulon 1996. �131 wania w kategoriach sztuki, przejawu talentu albo geniuszu, które zasługują na nobilitację i umieszczenie w galerii obok wyrobów "naszych" artystów? Integracje z kolei polegają na wyobraźni zaskakujących zestawień: "znak równości pomi<;dzy delektowaniem się Europejczyków afrykailszczyzną a upodobaniem Afrykanów do tekstyliów, kanistrów, alkoholu i broni palnej" (s. 146147); zachwyt Indianina K wakiutl na widok jarmarku dziwów i samoobsługowych automatów na Times Square porównany z kondycją antropologii skazanej na równie dziwaczne postrzeganie innych społecznych światów (s. 264). Nie wszyscy godzą się na takie gry z rzeczywistością, nie każdy musi dążyć do wstrząśnięcia nią, do postawienia jej nagle przed zwierciadłem skrzywionym inaczej niż zwykle. Skoligacanie aktywności naukowej z działalnością aJ1ystyczną także nie ma wielu zwolenników, mariaż wywrotowego surrealizmu z poważną etnografią postrzegano jako mezalians: metodologii poznania naukowego przypisuje się inne procedury i odmienny status od metod stosowanych przy tworzeniu artystycznych portretów świata. 1 do tego właściwie sprowadza się pierwsza ze wspomnianych przed momentem przesłanek. N ie chcąc pozostawić tego wątku jedynie w takiej sygnalnej postaci, warto może wskazać na to, w jaki sposób surrealistyczne cięcia (czy w nich tkwi źródło "siekania" poglądów Geertza?) i integracje odciskają swoje niezacieralne piętno w samym łonie etnografii. Każde badanie terenowe, choćby było przeprowadzane w paradygmacie rygorystycznie holistycznym, to przecież pochylanie się nad częścią zaledwie. Całość w etnografii zawsze jest reprezentowana przez fragment, zatem cięcie musi być wpisane w samoświadomość antropologa pracującego w terenie. Ta sama okoliczność terminowania w odmiennym kontekście kulturowym pociąga za sobą konieczność integracji, które inaczej nie miałyby racji bytu: badacza i informatorów (najwyraźniej widać to na czarno-białych .,westernowych" fotografiach, gdzie etnograf w jasnym uniformie i kasku stoi na tle cicmncj gromadki tubylców), przedstawiciela świata bibliotek i uniwersytetów z reprezentantami świata bohaterów skatalogowanych w bibliotekach bądź będących tematem wykładów. Okazuje się w rezultacie (i to wcale nie na mocy jakichś wielce skomplikowanych dywagacji), że Cliffordowskie "cięcia i integracje" naprawdę przynależą do antropologii, jakkolwiek surrealizm wydawałby się odległym i problematycznym punktem odniesienia. Umieszczone na wsttrpie motto wskazuje natomiast na drugą z przyczyn nieufnej recepcji oryginalnego spojrzenia decydującego o swoistości Kłopotów = kU/furq. Mówi ono o tych formach tekstów etnograficznych, które są dla Clifforda zdewaluowane, niegodne zaufania i nieautentyczne. Wszystkie postawy przyjmowane ongiś przez antropologów - chłodny przyjaciel, surowy obcy, współczujący ojciec, zainteresowany opiekun, zobowiązany powiernik, handlarz czy słuchacz (s. 86) - niosą za sobą ryzyko ośmieszenia, eksploatacji lub zdolllinowania: siebie bądź innego. Ta odmiana krytycyzlllu sytuuje Clifforda w bezpośredniej bliskości Geertza. a zwłaszcza jego Works und Lives. Przy tej okazji objawia się pewne anegdotyczne pokrewiellstwo. Otóż Geel1z nazwał - ze względu na wyraźne objawy �132 "choroby diariuszowej" i .,zaświadczającego Ja" - antropologów w rodzaju Crapanzano. Dwyera i Rabinowa. "dziećmi Malinowskiego'·IS. Czy sugeruje to. iż Geertz jest bratem tej matk i (matki-Polki ... ), a C Iifford synem tegoż brata? Francuscy surrealiści także dużo miejsca poświęcali zagadnieniom form pisarskich i samego języka. Breton, Eluard, Desnos, Soupault i inni udowadniali, że język nie jest w żadnym razie przezroczysty, że odmawia bycia tylko spojrzeniem, zewnętrznym oglądem rzeczywistości. I chociaż manifestowali swoje przekonania w sposób właściwy gwałtowności, obrazoburstwu i herezji artystycznych awangard, to zdołali bardzo szeroko posiać ziarna zwątpienia. "Czy surrealizm przestał istnieć - pyta tedy Maurice Blanchot -- Sęk w tym, że nie występuje już tam, czy gdzie indziej; on jest wszędzie. To zjawa, olśniewające nawiedzenie. Ze swej strony doczekał się metamorfozy: sam stał się surreali.,16 styczny . Świat przedstawiony przez Clifforda jest zatem światem surrealistycznym. A sam ten ruch - "ponieważ jest równocześnie ruchem natchnionym i ruchem krytycznym, żeni ze sobą wszelkie możliwe punkty widzenia, postulaty, poszukiwania świadome i niejasne ( ... ), poszukuje pewnego typu istnienia, które nie należałoby do porządku rzeczy «danych». gotowych, zastanych,,17 - staje się figurą całej antropologii. a przynajmniej tej w wersji Clitforda. W pewnym momencie proponuje się czytelnikowi pewien rodzaj definicji kultury, która mówi. że jest to "trwała zdolność grup ludzkich do tworzenia rzeczywistej różnicy" (s. 296). Nieco dalej czytamy, iż ,,kultura nie ma żadnych zasadniczych rysów. Ani język, ani religia, ziemia, gospodarka, ani żadna instytucja czy zwyczaj nie [są] niezbędne. Kultura [to] przypadkowa mieszanina elementów" (s. 346-347). Radykalność takiego definiowania jest wyraźna. forma wyliczająca to świadoma antyteza ujęć tradycyjnych, z Tylorowskim na czele. ,.Tworzenie różnicy" pochopnie uznać można za efekt stosowania modnej terminologii (modnej głównie w tzw. gender studies), gdzie wszystko sprowadza się do dawno rozpoznanych procesów wyodrębniania wspólnotowego orbis interior, odmiennego od świata obcych. Surrealistyczne tło wszystkich rozważai1 Clifforda oferuje jednak jeszcze inne rozumienie. Pisał na ten temat Jean-Louis Bedouin: ,,Prawdziwa komunikacja. owocna wymiana, głębokie zrozumienie ( ... ) są bezpośrednio funkcją różnic i odległości ( ... ), funkcją prawa danego nam do uświadomienia i doświadczenia tego. Temu służą różnice i od- 15 C. Geatz, D::ielo i =ycie. op. ci/., s. 128-138. Problemowi ..pisania stała książka. która ukazała się wcześniej niż pral:a Gecrtza. Chodzi ClitTorda i George'a E. Marcusa - a przywoływaną jui. II" związku re: The Poelics and Politics różnej jakości. graphic 16 które pOllstaly Texts". M. Blanchot. nr 10, s. 133. 170p.cil .. s.141. (if I:·thnography. Berkeley jaku rezultat seminariulll kultury"' o redagowaną z Gdlnerem- 1986. Pomieszczono zatylu/o\l1l1lego poświęcona wspólnie zoprzez lJ!riling Culw- niej teksty. bardzo ..The Making ul" Ethno- Refleksje o surreali::l1lie. prze/. K. Rodowska ... I.iteratura IV na Świecie" 1996. �133 dalenia, stanowiące podstawę nieprzeliczalnych form zależności,,18. Istotne jest nie tylko to, aby zostać uznanym za członka rzeczywistej wspólnoty, ale także, aby nasza tożsamość nabrała znamion, poprzez procesy zrozumienia i samoświadomości, autentyzmu, podobn ie jak nasze pasje, identyfikacje i innego rodzaju przynależności, zarówno te ze sfery publicznej, jak i prywatnej. Stwierdzcnie o przypadkowości składowych elementów kultury należy odczytywać w kontekście innych odnoszących się dOll uwag, inaczej jest ono po prostu niezrozumiale. Nic idzie w nim zatem o bliskie surrealistom przekonanie Lautremonta, iż akt połączenia parasola z maszyną do szycia na stole w prosektorium pozwala na nieskrępowanąjuż niczym zabawę w sklejanie rzel9 czy, których i tak nie spaja żaden rzeczywisty porządek . Clifford ustosunkowuje się bowicm tym razem przede wszystkim do "sztywnego" pojęcia kultury właściwego wielu etnografom, do faworyzowania - mającego być może swoje źródło w romantycznej potrzebie egzotyzmu - przez badaczy kultur czystych, "nieskalanych", a lekceważenia tych, które trwają dzięki synkretyzmowi, mieszaniu się, upodobnianiu do innych. Gdy etnograf obwieszcza o śmierci jakiejś kultury, to często nie ma na myśli fizycznego nieistnienia jej depozytariuszy, ale częściej ,.procesy zawłaszczania, kompromisu, podporządkowania, wywrotu, maskowania, wynalazczości" (s. 362), które przerywając historyczną ciągłość, dopisują kolejny rozdział do niekoJlczącej się elegii o "znikających rasach". Przetrwanic we współczesnym świecie "urbanistycznych archipelagów" oznacza bardzo często śmierć, ale zaraz potem późniejszą inkarnację w nowej, zniekształconej, ale aspirującej przecież do autentyczności, formie. Przyswojenie sobie Cliffordowskiej wizji współczesnej kultury i antropologii - nieustannie odradzających się, przyjmujących nowe formy, wytrwale wzrastających - wymaga pewncgo typu wrażliwości, dostrzeżenia za abstrakcyjną miejscami metaforyką własnych losów i losów innych; może także przeczucia tego, co zawarte jest w następnej chwili. Taki sposób postrzegania jest bowiem, jak się wydaje, istotnym elementem jego refleksyjnej logiki. W artykule z 1989 roku Clifford tłumaczył własną etymologię (po Heideggerze to nic nowego) terminu "teoria". Otóż greckie słowo theorein stosowano dla nazwania człowieka, który był wysyłany przez własne polis do innego miasta, aby być tam bezpośrednim świadkiem religijnej ceremonii. Drugie znaczenie, szersze i bardziej otwarte, wskazywało ogólnie na praktykę podróży i obserwacji. Teoretyzowanie więc może być postrzegane jako produkt przemiesz- Za: .J. Dąbkolvska-l.ydrOll. A:lIllllrolll'ńrc::a rola SlIrreali:mll. Poznań 1999. s. 126. Rówlloczl:snl: pojalVil:llil: sit; Ila szczególnego rodzaju stole tych dwu niezwykłych przedmiotów - klórl: tei czasami I:horuj'l i trzeba je naprawić - musi skłaniać do rozstania się z pozorem niclllaściwości 1\' il:h połączeniu. trzeba tylko r a z kro i Ć tl: przedmioty i rozkroić. zanalizOI\ać ich stosunek" (C. Lćvi-Strauss. Spujr:enie:: oddali. prze!. W. Grajewski, L. Kolankiewicz, \1. Kolankil:wiu . .I. Kord)s. Warszawa 1993. s. 396). 010 Lćvi-Strauss antyl:ypuje surrealistyczne spojrzenil: Clifforda. Czy on o tym wil:''! IS 19 •• �]34 czenia, figura drogi na zewnątrz20. Skonfrontowanie teorii z innym od macierzystego kontekstem, takim, który stawia jej opór, nie poddaje się i zmusza do przełamania wewnętrznych reguł, to obecnie punkt zerowy theorein. Tym samym, teoria staje się nieodrodną częścią świata-w-podróży. Teoria - ten bardzo szczególny rodzaj tożsamości - wikła się w przestrzeń podróżowania, przemieszczania, zmiany miejsca. Interesujące jest to, że niecała dekada wystarczyła Cliffordowi do uczynienia wielkiego kroku od świata modernizmu, literatury, sztuki i etnografii (choć w postkolonialnej formie), do świata schyłku stulecia, do przejścia od "kłopotów z kulturą" do kultury widzianej przez pryzmat jednego wielkiego zdarzenia, a mianowicie: podróży. Wokół tego metaforycznie ujętego, niemniej jednak globalnego, zdarzenia ogniskują się wszystkie rozważania pomieszczone w opublikowanym w 1997 roku Routes: Travel and Tram'lation in the Late T\,ł-'entiethCentur/I. Dodać wypada koniecznie, iż podróż nie jawi się tam wyłącznie jako peregrynacja intelektualna, jakieś pielgrzymowanie skryby po stronicach kolejnych tomików kultur, ale wiąże się ona z istnieniem granic, płci, klas, zawiera w sobie akty deportacji, procesy wykorzenienia, zjawiska diaspory. We wspomnianej książce Clifford dopracowuje idee zapoczątkowane właśnie w Klopotach z kulturq, gdzie napisał, że: "Etnografia ljest] równocześnie formą zamieszkiwania i podróży, w świecie, w którym te dwa doświadczenia coraz mniej różnią się od siebie" (s. 16). W świecie, dodajmy jeszcze, w którym dominuje synkretyzm, parodystyczna inwencja, surrealistyczny kolaż, gdzie autentyzm jest doraźny, konstruowany, niejednoznaczny. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj kategoria autentyzmu. Clifford wspomina o niej, jak starałem się pokazać, często i chętnie, a ostatnia część książki zatytułowana Tożsamość w Mashpee jest w istocie właśnie jej poświęcona. Składają się naIl obrazki z procesu, jaki odbył się przed amerykallskim sądem: chodziło o udowodnienie, czy kilkusetosobowa grupa mieszkańców Mashpee może zostać uznana przez prawo za autentyczne indiallskie plemię. A w rezultacie, czy należy oddać jej 16 tysięcy akrów ziemi stanowiących trzy czwarte obszaru tegoż miasta. Trwający długie 41 dni proces - zeznania świadków, pytania obrorlcÓW i oskarżycieli, przesłuchania specjalnie powołanych biegłych - zmieniły się w kOI1cU w rywalizację między LIstną formą wiedzy (wspomnienia świadków, subiektywna praktyka badarl terenowych) a pisaną (oficjalne archiwa), w konflikt między antropologią (nieudokumentowane opinie i wielość definicji) 20 1. Clifford, Notes on Travel and TheOly w: li-aveling Theories, li-aveling Theorists. eds. 1. Clifford, V. Dhareshwar, Santa Cruz 1989. s. 177. Nie od rzeczy. jak sądzę, będzie przytoczenie przy tej okazji słów Jeana Pierre'a Vernanta: "Związek pomiędzy powstaniem miasta a narodzinami filozofii jest tak wyraźny. że nie możemy pominąć poszukiwania źródeł racjonalnego myślenia w charakterystycznych dla greckiej polis strukturach" (za: H. I'aetzold. Architektura i urbanistyka. w: Pisanie miasta - eytanie miasta. red. A. leidkr-.Ianiszewska. Poznań ł997, s. 195). Początki teorii rezydują. zgodnie z intuicjami CI ifforda, w antycznych polis. 21 Harvard University Press. �135 a historią (niezachwiany autorytet źródeł), w spór między wieloznacznością, a dosło\'.'llOścią. Ostatecznie, argumenty ustne, obserwacyjne, doświadczalne poniosły klęskę w konfrontacji z literą dokumentów pisanych: okazało się, że od roku 1790 micszkaJlcy Mashpee, owszem, objawiali się jako plemię, ale przeważały okresy nicjasności, wykorzenienia, cięć i integracji. Sąd federalny stwierdził zatem, iż są nicautentyczni. W jednej z piosenek zielonogórski zespół Raz Dwa Trzy śpiewa: "Jestem Polakiem, mam na to papier"; film wyświetlany przy okazj i wystawy sztuki tubylczej w National Museum of American Indian w Nowym Jorku pokazuje długą kłótnię dwóch kobiet spierających się o to, czy są Indiankami. Odwoływanie się do tradycji, języka, noszonych ozdób, nie wystarcza. W końcu, jedna z nich sięga po argument niepodważalny: "Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamości!" Ośrcdek Badania Opinii Publicznej podjął ostatnio, po dziesięcioletniej przerwie, temat spolecznych kryteriów polskości. Z przedstawionych rezultatów wynika. iż za najważniejsze z owych kryteriów uznano "Poczucie, że się jest Polakiem"; na drugim miejscu wymieniano znajorność języka polskiego; trzecim niezbędnym warunkiem uznania czyjejś polskości jest "posiadanie obywatelstwa polskiego"n. Czyżby więc autentyzm współczesnej kultury był jedynie rezultatem praktyki urzędników i dyskursów władzy? AlIlhel/liko.\', z greckiego, oznacza zgodność z rzeczywistością bądź prawdziwość przeżycia artystycznego wyrażoną w dziele sztuki. Autentyk to oryginał, dokument lub dzieło. które nie jest ani kopią, ani falsyfikatem czy naśladownictwem; przymiotnik "autentyczny" z kolei odsyła do prawdziwości i nie· .' '1. wątp II\\OSCIAutentyzm widziany poprzez pryzmat takiej modelowej definicji staje się dobrem pożądanym nie tylko przez rozmaite wspólnoty, grupy, osoby, ale także przez ideologie czy towary. Surrealistyczny duch współczesności doprowadził jednak do sytuacj i, w której idealne kategorie ulegają zaburzeniom i refiguracjom. Zaburzenia te nąjwcześniej dały znać o sobie w elitarnym świecie sztuki. Walter Benjamin wskazywał, że dziełu nieodmiennie konieczna jest aura, pewien stan niepowtarzalnej wyjątkowości i autentyczności - jej znaczenie osłabło wszelako radykalnie w obliczu masowych reprodukcji. Emancypacyjna wartość przybliżenia dzieł sztuki wielu odbiorcom w różnych miejscach oznacza w istocie upadek autonomii dzieła. Ta droga demokratyzacji dokonań artystów, \\edle Bel~iamina, utowarowiła sztukę"", zrównała jej salony z salonami fabryk samochodów czy kreatorów mody. Zagadnieniem nie dającym się w tym kontekście zbagatelizować jest autentyzm towarów, ich swoista "aura". Posiadanie określonych przedmiotów staje się bowiem nic tylko sugerowaniem własnego prestiżu, ale także dowodem ee E. Skolnicka-lIlasic\\iu .. Rola państH'a wohec integracji europejskiej. w: Integracja pejs~a. /l11p/i~acie d/a {'olski. rcd . .I. Czaputowicz. Kraków 1999. S. 111-112. ,; SIOll'J1ik ,,'vra'::ólI' ohn'C!/. Warszawa 1991. s. 85, e. W, Iknia~in. ,Iniol lii\'!orii L\'(~ie, s.::kice,fi'agmen(v. wyhór i oprac, H. Orlowski, Pomań euro- 1996, �136 na konkretną przynależność. Dlaczego, zapytajmy, piłkarski klub Bayern Monachium sprzedaje w Hamburgu więcej koszulek ze swoją nazwą niż udaje się to dwu lokalnym zespołom, HSV i St. -Pauli, razem wziętym? Czyżby fascynacja image'em zajmowała miejsce poczucia lokalnej wspólnoty? Częste podkreślanie przez badaczy tego, że tożsamości są obecnie bardzo elastyczne, w ciągłym momencie stawania się, kreowane i wyobrażane, może prowadzić do wniosku o ich utowarowieniu. Tożsamość byłaby zatem jednym z towarów globalnej konsumpcji symbolicznej, a autcntyzm rodzajem metki na tym towarze, jego gwarancji. Tak rozumiany, autentyzm ma charakter multilokalny: oto etykietę Made in Germany zastępuje się hasłami Made in Mercedes albo Made in Ford, odwołując się do image'u i "aury" towaru raczej, niż do tradycyjnej siatki granic P3l1stwowych. BMW produkowany jest w Stanach Zjednoczonych, Siemens ma swoje montownie w Anglii, Bosch w Walii, buty Nike klei się w Indonezji, wyposażenie domu Ikea w południowej Azji, a Toyota więcej produkuje za granicą niż w rodzimej Japonii. Są to, oczywiście, efekty chłodnej kalkulacji zysków i strat2', czy nie nakżałoby jednak dopatrywać się w tych procesach także ekspansji autentyzmu oderwanego już od lokalności i uczestniczącego w globalnym systemie popytu i podaży na przynależność? Autentyzm stał się elementem tych zjawisk kulturowych, którym cały czas odmawia się bycia rzeczywistymi rezultatami świadomcj i wartościowej działalności. Przykładem sztandarowym jest tutaj, rzecz jasna, popkultura. Autentyzm ma być w jej przypadku rzekomo, przewrotny i obnażający. Demaskatorsko pisał Leo Lowenthal: ,Xultura popularna ma własne autentyczne cechy: standaryzację, stereotypowość, kłami iwość ,,2(,. Wypow iedzianc już niemal przed półwieczem słowa straciły na aktualności i przckształciły się dziś w swoją antytczę. To kultura popularna jest obecnie rzecznikiem i propagatorem muzyki z wyraźnymi korzeniami etnicznymi, ze znakiem kulturowego autentyzmu; to w jej ramach realizują swoje projekty nie tylko latynoscy mucho w rodzaju Enrique Iglesiasa czy Rickiego Martina, ale także leciwi muzycy kub3l1scy z Buena Vista Social Club, orkiestra weselno-pogrzebowa Gorana I3regovica czy lubelska Orkiestra pod wezwaniem św. Mikołaja, reanimująca pieśni Hucułów i Bojków, melodie z Podlasia i Zakarpacia. Popkultura doceniła autentyzm muzycznych trady~ii. przywracąjąc wiele z nich do życia w kulturze, która jest wielkim spotkaniem ludzi-w-podróży. Autentyzm - to inwencja. Choćby o tak żywiołowym charakterze, jaki cechuje ruch New Age. Właściwy mu ekspresjonizm przywraca wagę wartościom wolności, samorealizacji, autentyzmu. Niezwykle istotne i popularne w nurcie 2' Patrz np. H.-I'. Martin i II. Schumann, byl, przel. M. ?ybur<!. Wroelaw I (N9. 26 L. I.owenthal. !lisloriCLiI I'erspeclives r/rls in America. cds. B. Rosenberg. I'lIlapka glohalblcji 0/ D. M. While. Poplllul' Gknoec CIIIIIII'('. .. ·Jtak I/{/ demokracji: i dobroII: Mass ClIlllIr(': 1957. s. 109. nU! Popll/ur �137 New Age elementy tradycj i celtyckLch traktuje się nade wszystko ,Jako jakość, a nie kwestię historycznego czy geograficznego faktu"27. Poza procesami wytwarzania tradycji i autentyzmu, mamy do czynienia także z wytwarzaniem oryginalnych obrazów. Czy można bowiem zarzucić fałsz wizerunkowi ,.świętego mędrca" z długą brodą, którego fotografuje się na tle tybetallskiej świątyni? Cóż z tego, że jest to jego etatowe zajęcie i sposób zarobkowania - każdy ,.święty mędrzec" w tym miejscu wygląda tak samo. Podobnie daje! się traktować informacje o inscenizowaniu niektórych zdjęć z niedawnej wojny na Ba/kanach. Kanonada za pieniądze dziennikarzy jest tak samo autentycznie śmiercionośna, co i wystrzelona na rozkaz dowódców. Moralna naganność postępowania reporterów działających w ekstremalnych warunkach (co gwarantuje także ekstremalnie sensacyjne doniesienie) koresponduje z uwagami na temat autentyzmu, jakie poczyniła Kirsten Hastrup. Powiada ona, że autentyczność jest 'uwikłana i łączy się z trzema zjawiskami wyraźnie zaznaczającymi swoją obecność w życiu współczesnych społeczellstw. Są to kolejno: ideologia indywidualizmu, rozpad wspólnej etyki oraz 28 domina~Ja rozumu instrumentalnego nad innymi formami racjonalności . Przyznanie racji tym stwierdzeniom, które pokrywają się z wcześniejszymi spostrzeżeniami, powoduje, że autentyzm postrzegać należy jako kategorię niezmiernie istotni! przy rozpatrywaniu bardzo różnych krajobrazów kulturowych: od polityki i sztuki. poprzez ekonomię, kulturę popularną, aż do moralności. Przy czym, bardzo ostrożnie wypada odnosić się do przytoczonej wyżej słownikowej definicji autentyzlllu. Jego kulturowe oblicze bliższe jest bowiem naśladownictwu raczej niż niepowtarzalności, wytwarzaniu rzeczywistości, niż adekwatnemu zdawaniu sprawy z tego, czym ona jest. Ekonomiczny globalizm, utowarowienie sztuki, etos muzyki folkowej, ruch New Age - to zjawiska, które poświadcz<uą o tym. że autentyzm jest fikcją kultury, geniuszem naśladownictwa, mas'Jwą aurą image ·u. Kultura powtarza (znowu!) zuchwały gest Marcela Duchampa. który umieszczając w galerii zwykły pisuar, kazał dopatrywać się \V nilll war10ści estetycznych. Arbitralność tej decyzji, wycięcie pewnych e/ementów i połączenie ich w nowym kontekście, stawia nas w nagłej sytuacji oceny i wyboru: czy autentyczna jest moja płytoteka, mój księgozbiór, moja wiedza, marzenia, cele. wartości, a wreszcie i całe moje życie? Jedno wszak wydaje się być pewne: tych kilka refleksji nasuwiUących się przy lekturze KlojJo/ów :::kullurq Clifforda przesądza o autentyczności jego spojrzenia. Ilu antropologów może się tym dzisiiU pochwalić? Waldemar Kuligowski ~7 Za: i\. I:. Kubiak. () IIOIlO\1'oc::esno.ki New Age ret::jes::ce. w: Religia i kultura IV globali::ującym sil,' .vwiecie. red. M. Kemrny. G. Woronieeka. Kraków 1999. s. 72. 2S K. H'L'i1ror... , p({.\"sII~eto Anthropology. Betwf'en ł:,perif'nce and Theory. London 1995. s. 5-6. �138 KILKA UWAG bo ARTYKUŁU: J. URRY, MARlA ANTONINA CZAPLlCKA. ŻYCIE I PRACA W WIELKiEJ BRYTANII I NA SYBERII, "LUD" T. 82, 1998. D. N. COLLINS, Artykuł ten ma wyjątkową wagę naukową ponieważ bardzo dobrze zostały w nim wyzyskane zarówno archiwalia, jak i dotychczasowa literatura przedmiotu. Ponieważ sam przez długie lata zajmowałem się historią polskich badań na Syberii, jestem w stanie bardzo wysoko ocenić tę pracę. N iemniej jednak wydaje mi się, że należałoby autorom postawić jeszcze kilka pytall dla uzupełnienia obrazu: I. Chyba autorom była znana, skoro korzystali 7 dokumentów, dokładna data, to jest dziell i miesiąc urodzenia M. Czaplickiej; 2. Autorzy porównują i przeciwstawiają M. Czaplicką i 13. Malinowskiego, bo jakże, akurat w tym samym 1910 roku przybywa do Londynu dwoje Polaków, którzy na pewno się znali (ślady tego są w Malinowskiego Diary in the Strict Sense ofthe Term, London 1967, s. 59, w którym Maria Antonina występuje jako Tośka), ale wydaje się, trafniej byłoby spojrzeć z trochę innego punktu widzenia. Jak wynika z artykułu, musiała wówczas istnieć mała grupa osób, z których prawie wszyscy zrobili kariery naukowe, a którzy pomiędzy sobąjuż wówczas dobrze się znali. Myślę przede wszystkim o (por. s. 69 artykułu) Barbarze Freire-Marreco (później Mrs. Aitken, a nie Aitkin!). Przecież to ta sama osoba, którą B. Malinowski wspomina na pierwszym. miejscu we wstępie do Życia seksualnego dzikich (Warszawa 1957, s. XXV). Szkoda też, że autorzy nie zacytowali dokładnie nekrologu napisanego przez B. FreireMarreco. A kolejnym ich kolegą mógł być Alfred Reginald Brown (RadcliffeBrown), który przecież w roku akademickim 1909-1910 występuje jako lecturer w LSE (zob. A. Kuper). W latach 1910-1912 Brown wyjeżdża na badania i potem wraca do Londynu; 3. Nawiązując do s. 61, na temat studiów warszawskich. Jej wykładowcami byli m.in. Aniela Szycówna (1869-1921), psycholog i pedagog, Stefan Kalinowski (1873-1946), fizyk oraz najbardziej fascynujący Wacław Nałkowski (1851-1911), geograf, notabene ojciec pisarki Zofii Nałkowskiej, który też wywarł największy wpływ, i u którego należy szukać powiązałl geograficznoetnograficznych ; 4. W sprawach dotyczących współpracy (s. 63), autorzy powołują się na samą Czaplicką, która nie zawsze podawała imiona (zob. Czaplicka, 1914a, s. XIV): Mr. Maksimoff - mnie się wydaje, że należy się domyślać A. N. Maksimova (1872-1941), publikującego już mniej więcej od 190 I roku, późniejszego profesora w Moskwie (1919-1930), później wyrzuconego, który znany był z bardzo obszernej kartoteki bibliograficznej; 5. Szkoda wielka, że autorzy, którzy napisali: "Odważnie analizowała sprawy płci ... " (s. 63), nawet nie zająknęli się o książce, którą zamordowała postwiktoriaóska cenzura. Myślę o pracy Shamanism and Sex, ed. by M. A. Czaplicka, Oxford 1914, Clarendon (cytowana w ,.Annual Review of Anthropo- �139 logy" vol. 16, 1987. s. 90), przecież tam jest jedyna znana mi wzmianka w literaturze przedmiotu. Miny'y dwie wojny światowe i drukowane katalogi bibliotek milczą. Wi«c co się stało z tą książką? Wątpię, ażeby została udostępniona szerszej publiczności; 6. Na s. 68-69 przyczyny śmierci M. A. Czaplickiej. Szkoda wielka, że autorzy nie napisali o tym, co dla nich było zrozumiałe, że w Anglii nadal, jeszcze po II wojnic światowc:i. obowiązywała zasada więzienia za długi. Przecież w Polsce mówiono głośno, że Zofia Kossak została wykupiona przez PAX, a S. Cat-Mackiewicz ucicld do Polski, ażeby nie iść do więzienia. A to była chyba przyczyna najważnicjsza śmierci, tym bardziej, że Czaplicka nie dostała przedłużenia kontraktu w Bristolu. Sami autorzy bardzo trafnie zaznaczyli jednak, że w Polsce też miałaby trudności ze znalezieniem pracy. Wiadomo, że w roku 1919 objechała prawie cah, Polskę; 7. Dotyczy H. Halla, szkoda, że autorzy nie podali nawet roku jego urodzenia, zadawalając się jedynie rokiem śmierci - 1944. Poza tym przydałoby się trochę więcej wiadomości o nim, niezrozumiałe dla mnie jest to, że autorzy nie zacytowali nawet jego relacji z. ekspedycji syberyjskiej (zob. Hall H. U., Tlie Siberian 1:~'(fJedifi(}n,"The MUSCliill Journal" vol. VII, 1916, s. 27-45, il. 27). Oczywiście, wszystkie wymienione przez autorów przyczyny mogły załamać i duż0 silniejszego czlowieka niż delikatną kobietę. Podsumowując, autorom należy się głęboka wdzięczność za już dokonaną pracę i prośba o ciąg dalszy. Najbardziej cieszy zapowiadana edycja dzieł wszystkich M. A. Czaplickiej. Witold Armon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae5bf3f5b36f477dea8e94aa5281791b.pdf 91e3bbdaac43fa75d7b1b7195bea219b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5041 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4676 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.141-180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 III. RECENZJE Wojciech .I. B u r s I. t a .. llllrop%gia 1l)l)X. ss. I Xl). I NOTY RECENZYJNE kll/lllry. Temaly. leorie. interpretacje. Wydawnictwo I~ sk i S-ka. POlIUIIi VI' ostatnich lalach w~dania ksi'li.ek popularnonaukO\\ych zachęcają potencjalnego czytclnika nie ty Iko I.nanym lla/ll iskiem autora i intercsująeym tytułem. alc także szatą graficzną. To co pierIIsIc rzuca si.,: II' oczy i zwraca uw·ag.,: jest okładka. W przypadku Antrop%gii kll/lllry do jcj rcali/acji uiyto plomiennych barw: od jaskrawej żólci popr/eL pomanuieL brąz i burgund. Niewątpliwie kolorystyka la nlusi przykuć wzrok klienta ksi.,:garni. tym bardziej. że okładka przedstawia maski (b~ć moie I. katru antycznego). Mnska skrywa pewną tajcmnieę. a I<ljemniea jest lali szc poei,U!aj'IC<1. POla tym maski Ie różnią się od siebic. co możc nawiązywać do zagadnicń opis~ wanyeh prlel. BursII.; II rozdziałach dotyczących ctniczności i wielokulturowości oraz globalizacji i IlOlIej lokalności. Maska nie wynika L natury iccI'. jest wytworem kultury. Maskę można zaloi.yć i II dOIl'olnym momencie zdj'lć lub zmienić na inną. co odzwierciedla przechodzenie z jednej kullury do drugiej. lakiadanie maski to nic innego jak proces enkulluracji - nab) lianie kultury. I\urs/ta sugcruje. ic od naszej edukacji antropologicznej zalcży ile masek będziem) jawów mogli laloi.)ć. obcych kultur gdyż lylko cliowiek świadomy swcj odmicnności i tolerancyjny b.,:dzie 1\ stanie nawi,vać nić porozumicnia z przedstawicielami dla przetychże kultur i. jak twierdzi aulor. I) Iko ludzic róini pod wzgl.,:dem kulturowym będą micli o czym dyskutoll'ać teral i II' prz) sz/ośei. Wydaje si.,:. ie właśnie ta alllropologiczna edukacja jest zasadniC/ym celem tego opraCllllania. Autor lIyjaśnia we wprowadzeniu znaczenie tytułowego sforIllułollania. kt(lre jak sam pisze nie ZaSIało do tej pory "prol\adzone do obiegu. a obejmuje zcspół podstawolI ych pr/.eslnnek i /.,lioi.eli. które są zall'szc obccne w antropologicznej konceptuali/ac;i świata. a składaj'l si.,: na(1 pojęcie kultury. dystansu. odmienności. względności i uniwersalności. j<;zyka. tożsall1ości. harmonii i rozpadu. Aulor nie ogranicza się w swych rozważaniach na temat kultury do poszczególnyeh szkół myślenia. które I\)'pracowała antropologia kulturowa. tj. funkcjonalizlllu. strukturali/mu. etnonauki czy postmodernizll1u. ale stara si<; przeniknąć callj trad) ej<; i II Sp('l/ezesność antropolog.iel.llej rellcksji. która W)Tai.a się paradobem jedności ludzkiej m)śli symholiunej a wielośei,! i różnorodnością kulturO\\yeh pomysłów na ż.ycie. Autor Sluka odpo\liedzi na pylanie <:o pOI\oduje. i.e olaczająca rzeczywistość jest postrzegana przez nas w tak rói.ny sposób. Próbuje dociec C/Y ma na lO w'pływ wychol\anie. język. którym si<; posługujcmy. a Illoie środowisko gcograficzne. Sllł\\iąj,jc Ie pytania au lor zaprasza czytelnika do dyskusji, która. jak piSie. nie będzie lalll'a i nie da jednoznacznyeh odpowiedzi. Takie podejście do antropologii zakłada przykładanie jednakowej wagi do tego eo banalne i niezwyklc. przez co poszukilianie odpowiedzi mo/e zmienić z.akorzenionc wcześniej przekonania. Maski z. okladki prO\\ad/'l prz ..:z niemal wszystkie rozdzialy i tak antyczność owych masek nawiwujc do historyullL'go uj.,:cia antropologii. W rozdziale pierwszym .. Spotkanie z innościąu korzeni antropologii" aulor oll1a"'ia pOCl.'1tkowe stadia antropologii. której kolebką jest Europa. a LO dlatego. i.e "łaśnie I·.uropejcz)ey podbij,\jąc rubicie ŚWiata wprO\\adzali własny porządek ekonomiczny. polit)CI.ny i poj.,:ei(l\\y. W konsekwencji zacz.,:li uświadamiać sobie w całej rozciągłości poj.;cie \\". J. liurS/ta od czasów ..m) pr/edst,l\lia pierwszych -. oni" i postanowili " Porz'ldku konk" istadorllll sklasylikować chronologicznym przez nieznane ewoluujący ..rewolucyjny" dotąd stosunek postulat kulturowo lereny. do "obcych" kultur Hartolorne de Las Casas (II yrażai'lc) się lastąpieniem podhoju pokojOl\) m odkrywaniem i wykorz) stywanicm połączon) m z wpnl\\adzeniem mieszkmicllll dot) ehczas podhitych terenów do Wspólnoty Chrześcijańskiej l. po el.asy wsp(lICl.esne. lJśllindamia czytclnikowi. że ..obcych" należy postrzegać tylko poprzez pryl.lllal własnej kultury - niemoi.łiwe jcst jej ..czyste" ujęcie. Nie potrafimy odrzucić własnych ram kultuJ'll\\ych. gdyi. bez nich bylihyśmy tylko białą nie zapisaną kartą i nie pojęlibyśmy nic z kgo co \lid/illl). Inając dobrze zasady funkcjonowania .. naszego'· świata mamy s/ansę choć \I Clęści IrozulIlieć świat ..obcych". A z kolei Ueląc się kultury i zwiększając dy- �142 stans. aby spujrzeć na siebie z innej perspektywy. mo/c udać si<,:nam lepiej zwzumieć siebie sumyeh i kulturę. \\ której w)To~li~my. Na wzdzial drugi .. Kultura i kullury" sklad,\ją si<,:ws/.cIkie mo/li\\.:. uznane niegdy~. a zastqpione póżniej nowymi. delinicje. koncepcje kultury i kultur. W tym przypadku zakładanie maski symbolizujc nabywanie. uczenie się kultury. Maska jako forma \\ y razu \\prO\vadza czytelnika do rozdzialu trzeciego ...I<,:z.yki myślenie o świecie". będ'lcego synlelyczny m ujęciem j<;z.yka i systemów pojęciowych w I-;orllel-;ście I-;uitur\'. W rozdziale CZ\\ artym .. Względność i uni\\ersulnośC ,uilor ukazuje t!\\OislOŚĆ amropologii. I-;tóra z jednej strony Pos/ul-;uie uni\H:rsalió\\ i teoretyunyeh I-;onstrul-;cji. a z drugiej pragnie ..wLOpić się"' w Ilum. usiluj.: odegrać rol<,: mediatura \\ielokultllw\\oSci. Problem rei<lly\\·izmu i uni\\ersalizlllll. jak thl\\odzi autor. \\erytikuje żyeie. ale knomen lud/hie.i kultury pozwala to życie \\id/ieć stale na d\\a odmienne sposoby. I-;t('ne nic mus/.,\ si<,:\\Clle \\)tluuać. Masb. symbol teatru - kairu jakim jest żyeie wprowadza U) tLlnika \\ zagadnienia rozdziału poświęconego obrz<;dO\\ości i sy mboliee. AUlor porusza lemal sacnlm i !Jm/(//III"; d\\\)(;h sfer kultury oddzielonych od siebic \\ spolee/nościach. \\ których pojawiaj,! si<,:"sytuacje obrzędom:". Nie ma ich \\. spokunościach magicznych. gdyi' nic \\·ysl<;puje podzial d/jaJal\ ludzl-;ich na religijno-obrzędo\\e. komunikacyjne i ..lechniel:nc". Kultury ly pu magicznego nic rozróżniąją odmienności statusó\\ poszczególnych rodtajów cz.ynno~ci. gdyż te stak się ze soh'l \\zajemnie przeplat(~ją, tworz'lc nierozerwalny ciąg (rozdział pi'lty ..Ohr/.ęd\· i symhok··). Rozdi'iał Sz.ósty omawia rroblcmatykę rodziny i POkIT\\ ieóstwa. Natomiast w rozdziale siódmym ..Etniczność i \\·ielokuhuro\\ośC W. J. Bursz[a przedsta\\·ia rMne kuncepejc i ewolucje muhikulturalizll1l1. pojęeia nacjonalizmu i narodowości. spolcuno~ei elniczm;j. współczesncj wielości tożsamości Clc. Jednym z. efektów glohalizaeji jest deterytorializaeia kultur. co o/naez.a . .i.e dana kultura nic ogranicza się do jasno określoliego terytorium lecz pr!.cnika się z inn) mi. Popularnym zj<l\viskiem w nas!.ych ez.asaeh jesl zast.;rO\\anie rzeczy\\istośei \\yohra.i.eniami o niej nic !.;l\\VC Z ni,! z.godnymi. Zjawisko to okrcśla autor za KlIlltlcr'l mianem imagologii. Skladaj<l się na !lic systelll\' idealó\v i antyidealó\\·. t\\ ouune przez imago!og\l\\. S/..ybko zastęp(l\\ ane przez nastęrne: mają one zasięg globalny i zllnifórmizowany. Dotyczy to gló\\ nie spolcuno~ci. gdzie .i..ycie towarzyskie jest ograniczone luh \\ ogóle nie istnieje. Tal-;imi społecznościami S'l te zalllic'szkujące aglomeracje miejsl-;ie. gdzie paradoksalnie przypada największa liczba mieszkai\c(m na kilometr kwadratowy. ale ..ularle ścieżki" i zachow)'\vana rezerwa wobec niemajomych \\spólmieszkańców powodują że \\iększość inlormacji o otaczającym i dals!.\1ll ś\\iecie uzyskiwana jest ze środków masowego prze!-;a!.u. Po\\sz.echnie \\iadonw. i'e informacje te S'l kreuwane przez ich autoró\\ i można je naz\\ać namiastką inl(lrmaeji. Natullliast \\ mai) ell społeez.nuśeiach lokalnych wiadomości dot)CI.,!ce ich mieszl-;m\có\\ prz.ekaz.y\\ane S'l bezpośrednio i mimo że nie można ustrzec si.; zal~J!szuw;u\. 10 jednak l(lI'I))(1 rrzekazu daje mo.i.li\V(lść u/ysbnia \\ i.;kszej ilości sZCl.ególów. Dalej autor !.astan<l\\ia si.; nad ICnomencm luryzmu i pr/.yczynianiem się legoż do homogenizacji kullUr. Kreae.ja ..tradycyjnego świata" dla potr!.e" turystyki jest obecnie zj<l\\iskit::m typO\\ym. a impulsem sięgania ku przeszlości S,! lakżc cdc merkantylne. Wsromniany proces zaznacza się z\\łaszcza w c1zialalności uslugtl\\ej z\\ i,vanej !. ha/,\ turystyczną Zaplecze noclegO\q; ornI. restauracje zhudo\\ane w rHl\\OCZesny Spos(·lh. ale [rad) cyjne \\ l(lI'Inie cieszą się obecnie m~jwiębzą popularności,) \\śr\lcl turystów. Do lask \Hacaj<\ równic/. tradycyjne zaj<;cia. które nic przynosiły !.)sl-;u parę lat temu. a ohecnie dzi<;ki zainll'l"esOl\<lIliu od\\iedzając)ch tereny turyslyeznc. odrodzi/y się \\ s\\ej d,l\\nej I<mnie. I'rzel"\\a \\ niluCl.aniu poko!cniO\\ ym spowoduwala konieczność utworzenia szkól ..ginąeych·· lub ..staryeh" /.iI\\od\l\\. W ro/d/iale tym C.Globalizacja i no\\a lokalność""> autor wyjaśnia lei' pojęcia tryhalil.l1111 i IHl\\oplemion. W zakoi\czeniu W. J. Burszta pragnie zwrócić uwag<,: na lcndcncje dq.i.'ln: do rudsumo\\ujqcego uj<;cia osi,jgnięć liysc) pl iny \\ iedz)'. jak,\ jcst antropologia kultlIry. (il(l\\ ne ró.i.niee \\ lIprawianiu tej nauki \\idzi \\ sposobie postrzegania danyeh kultlIr: nie~dyś m\1\\ ilo si.; o pewnej kulturze jako CZ) mś slalym nie podlegający m /.mianom. prz.yporz'ldkmvanym danej spoleczności. Obecnie kiedy \\ iadomo. żc kultlIra Siak si.; rozwija. moiemy j'l badać i opisywal' tylko \\ kontekście ..lu i leraz" mając na uwadzc. że mamy do czynienia z uymś ulotnym. Wymaga to ciągłej �143 Ilerylikal'ji II ieJzy na dany lenwl. a !<JrI11ulolc-imie ponaduasowych definicji i twierdzerl jest niemożliwe . .·/llIro/)()/ogia Ali/illiT naIl i,vuje do I\ydanej II' 1992 roku książki H:vmiw)' al7/rop%gic:::nego po:::nallill AII/IiIlT legoż aulora i jest dobq Icktuq dla II'y magającego c/.ytclnika. obeznanego / problematyKą historyu.nej i II sp(,łuesnej ogólnie pojętej humanistyki. JaK wskazują przypisy opisując<: tllKo zagadnienia ś<:iśle <:Inologiczne. nie jest to ksi,\żka skierowana wyłącznie do środowi,ka <:IIH'log(l\I·. /\by latwo przyswoić zagadnienia portls/.ane przez. W. J. Bursztę ezytclnik musi się oricntO\lac II Iiiozoiii. historii. <:konomii. hislorii sztuki. scmiotyee, iitcraturo/l1~l\\stwie. Icorii Kultury popularncj oraz znać co najmniej uterY.kzyKi, Którymi posluguje się II tekście autor (Ia<:ina. angie""'Ki. i'ran<:usKi. hiszpaósKi). Ksi~lżkę moż.na śmialo u/nac za autorski wyk łaJ na lemat antropologii i świata. który ona baJa. j 11'. który m r(lII n ież się zalI iera.lo syntetycznc opracowanić przedstawia poglądy wybitnych humanistóII. liloml<·lII. socjologów i antropolog()\\ na zagadnienia. którc próbuje powiązać /e sob,\ i nadać j<:dnolily Ks/tall antropologia KU/tury. Oma\l iana ksiąŻKa powinna być jedną / podsl<lllO\lyeh pozycji na liście podręcznik(lII ad<:ptów etnologii i antropologii Kulturowej. Po przeu) laniu jL:i piL'r\lvyeh stron uytclniK ma prawo być oczarowany blyskotli\vym stykm autora. Opis\ \lanc /jall iSKa mają bardzo imcresuią<:e odniesienia. np. pojęcie ..m) - oni" II ynikaj,\ee ze ..slloi nbc)" obrazuje spotKanie EuropejczykóII z mieszkaócami Nowego Świala. a etnocentrY/1l1 oKrcśla .. mierzeniem eud/cgo pola wlasn~\ miarą". daj'lc jako przykład przekonanie o zajnHlIIaniu ccntralnie polożonyeh teren(lII \Izględem reszty świata - Aborygenów, Chińcz) KIl\I. IrnKez(m'. /.yd(lII. i':sKimosll\\ i innycll. NiesIet) Kolejne rozdziały przynosz,ą za\Iód: /agadnienia. mimn że OIl1(l\\jone niezwykle \Iyczerpuj,\<:o. przedstawione zostały w chłodny naUK()\\ y Spos(',b 1\)rnagai~ley od czytelniKa dużego zaangaż.oll'ania i Koncentracji. Szkoda. bo odrobina IeKKo~<:ii hlys\..Olli\l'ośei /. pierllsz)'eh stron z p~\lnośeią nic umniejszyłaby \\ańośei, a podnos/,!c \\alor lit~raeki urozmai<:ilaby Ieklllrę trudnego tekstu i pomogla IV zapamiętaniu treści. PominlO starannL'go i pr/.ejrz.)Slego wydania Ksi'lŻ.ki. \lydallnielwo nic ustrzegło się popełni~nia liezny<:h hlęd"l\\ literO\I.1 ch, NalOmiast duż.y m plusem jest dbalość o estetyczną stron.,: oKładki. \"t(ml jest pl'Zć<:ież. \\ilytllWK'l książki i piel'\'is/<\ zapo\'iiedzi'l tego. co czytelnik może znak;ć w środKU. ,\Ia/a/ia :llaksvlllowic:::-.\lacia/a ()ominie S t I' i n a I i. II (lI'IilFlld:::enie nict\\o /.y SK i S-\..a. I'O/.Il<Ul I')')X. ss. 227. do kll///IIT fJOfJII/lIl'11l'j. tłum. W . .I. Burszta. Wydaw- Cieszyć si.,: należ). że jedna /. waż.nicj,zych prac na t~mat KUltury popularnej. autorstwa DominiKa Strinatiego. socjologa II ykładająe~go w Anglii. wydana w oryginale w 1995 roku. tak SZ)bko /.oslala pr/.cllumaez.ona i opublikowana w Polsce. gd/.ie zainteresowanie kulturą popular11'1g Intlto II nic \\zroslo II pe\1 n) m z\\i,jzku z przcmianami politycznymi i cKonomicznymi Kraju. Któr) ot\larl się na \Ipl)\\) zCllnętrme. w tym także na IIply\vy ś\\ iatowcj kultury masowej. Czymjcst Kullllra popularna. Z\'iana często taKże Kultur<\ maSOI\ą, jak moż.na ją zdefiniować'? D. Strinati dobitnie lIKa/.lIie. ż.e problem zaczyna się \'iJaśnie już na poziomic definicji. radzi /resztq nie poszllKi\\ac dctillieji uni\\ersalnych. a rac/q zadOl\alać się dclinicjami 7. punktu \Iidz~nia Pos/czc;g,',lny<:h t~()rii, Właśnie na teoriach i sposobach widzenia kultury popularnej Koneentruj'l się jego ro/llażania. I'raea zatem nie jest przeglądem zjawisk. którc do kullury popularnej mog'ł b) ć z~t1icz.one. !'IutOL nie baU'11' na \I!asne zastrzeżcnia \\obec proponoll'anyeh dotychczas delinicji uniw'Crsaln) ch. pisze: ..lijmuj'le sprali.,: najprościej. możemy powiedzieć. że kultura masowajest kulturą popularn~\ t\lor/.on~1 prze/ ma,o\\ą technikę przemysłową i sprzed,l\\aną dla zysku masowej �144 publiczności konsumentów. Jest to kultura komercyjna. produkO\\'ana maso\\o dla masowego rynku. Jej rozwój powoduje. że jest coraz mniej miejsca dla jakiejkolwiek ("ormy kullury - takiej jak sztuka i kultura ludowa. która nie przynosi pieni~dzy i która nie mo/e hyć' masowo \\) t\\arzana dla masowego rynku" . .lest tu. jak widać. nic Iylko próba okreśknia zjawiska. ale także jego ocena. To hardzo charakterystyczne. o kulturzc masO\\ej. rozumianej jako \\Spl·l!czesna. wyst~pująca w spolcczeJist\\'ie industrialnym. kultura popularna (kullura popularna istniała \\' wielu społeczeJist\\ach \\' przeszlości. wsz.;dzie tam. gdzie obok niej istniała kultura elitarna). rzadko pisze sit; z dystansem. bywa najczt;~;cil~j - i to nic tylko w publicystyce. ak i \\' pracach naukr,wych - bądź gorąco potępiana (to chyba cZt;ściej'). bądź tei glorylikO\\ana . .lui to oznacza. że mamy do czynienia /.c z;jawiskiem obok którego nic mo/na pr/.cjść obojętnie. Podkrcśla to Strinati pisząc: ..ciągle rozszerz,ają się tc sfery /ycia zachodnich społccz.clist\\ kapitalistycznych. które ulegają wplywom kultury popularnej obecncj w no\\ocz.esnych mass mcdiach··. Kultura popularna w wersji \\spólczesnej. jako kultura masowa. jest zj,miskiem o wielkim zasit;gu. o ogromnym oddz.ialywaniu na mas)' ludzkie. ksztaltuj<lcym je. a tym samym okrcślającym charakter \\ spółczesnych spokczeńsl\\. I.ajmują się nim w Sl.cl.l:g(llności rll/.lnaite tcorie o silnym podlożu ideologicznym. Na przyklad. dla Szkoly Franklill-ckicj. a lakie dla inn)ch wersji współczcsnego marksizmu (np. dla teorii Althusera i (iramscicgo) kultura popularnajcst czynnikicm stabilizującym ustrój kapitalislyczn) i ulal\\iając) m nlll Imanie. I. koki lóninizm. a przynajmnicj nicktóre jego odłamy. uznajc kulwrę popuianul z,a form.; patriarchalnej ideologii bt;dąccj na usługach męi,czyzn i przeci\\ ncj inlen:som kobict. W scmiologii. z\daszcza tcj mocno lewicowo z.ideologilOwanej. np. w ujt;ciu R. Barthesa. podkreśla si.; roi.; kultury popularnej w zaciemnianiu intcresów grupy dominującej (buriuazji). Uj.;cic slrukluraln.: traktujc kultur.; popularną jako \\yraz uni\\ersalnych i niezmicnnych struktur spolcCl.nych i mcntalnyeh, Populistyczne uj.;cia. zazwycz.aj jcj iyczliwsze. pokaZllj<1j<ł jako pr/.cja\\ naluralnego a nawet korzystnego konsumcryzmu. w podejściu postlllodernistycmym kultura popularna obraz,uje radykalną zmiant; roli mass mcdiów. które zamazuj" róinict; mit;dzy wyobrai.:nicm a rzcczywistością. co ma być \V ogóle charakterystyo'.nc dla nasz) ch ezasó'l. I tak dalej. i tak dalej. I.aistc \\ick mądrych slów. ale i wiele głupst\\' n<Jpisano dotychc/as o kulturzc nl<lsO\\'cj. Strinati prZedSI<l\\ia \\spółc/csne teorie kultury popularnej z, \\ i.:lk'l wnikli\\ością. ale i niezmiernic krylyczni.:. Pokal.Uje ich ograniczenia. \\ynikaj,\cc gló'lnic z Icgo. ii 'lszclkic podcjście ideologicmc - tak przecież \\ )Tain.: w teoriach ku\lur) masowcj· z.acicmnia obraz. i znaczcnie Ijawiska. nic poz.l\ala ujrz.:ć go \\ c \\ laści\\ ych \\ymiar<lCh. jest \\ yhitnie upraszcz.ające. a już zwłaszcza nic sprzyja konkretnym ohiekty\\nym badaniom. St'ld tei nic moic dz.i\\ ić fakt. iż kultura populanuL choć pisano o ni,-:i 'lick. \\ci,ti.jeslzja\\iskiem slaho poznanym prz.ez nauk.;. Nn:ord Ludwik 13 i e I a w s ki. szawa 1999. ss. 347. ]i-odycjc ludowe II' kU/lur:e IIILI:VCI7Cj. Inslytut 1\011101' Sztuki PAN. War- Badanie tracl)cji muz)cznych \\ konlekścic dynamiki przemian) kullunmcj oraz. spojrzcni.: na owe tradycjc z perspektywy antropologii kultury z.ao\\ocO\\alo w ostatnich latach kilkoma intcrcsuj<\cymi. szcroko zakrojon) mi i doglęhnymi opracowaniami '. Podobnq opcj.,: bada\\czą reprezemuje wydana \\ ubiegłym roku \V Instytucie Sztuki I'A ' ksiqika. która jest zbiorem prac ymicnie nlllina m,in" P Dahlig. /.11' Instytut Szluki PAN. Wars/a\\a 1993: S. 7.crallska-I'omind. :tlll:yka 11"kll/lllr:e, H/JrDlmd:e}//c do C/IIOI/IICI'ko/O.'!.II. WnJawnictwo l!\\'. Warszawa 1995: .I. K, Dadak-Kozicka. Fo/klor ,clllką ::reil/, I" ~r<;del a}//rtJl){)/ogi/ III/CI·k,. Inslytut SZluki PAN. Warszawa 1996: 1'. Dahlig. hm/reje III/CYCliC a ich IJl":clllilJin' ,Ilie!!:r kllllllNI IlIJOIrq, popll/amq i e!iwmą Po/ski lIIięd:J1rtJjelllwj. Instylllt Sztuki PAN. Warsz<I\\a 199X, I Spośród prac clnomuzykologicl.l1)ch o prolilu antnlpologicznym dolt'a praklyka IIIII:.'·CIW (11' kOllwJl/ar:ae!J i opillil/eh lIykollU1rcó'r li' 1\ I'olse<"). �145 autors[\\a I.ud\\ika Hida\\skiq!.O _. jednq~o z czolowyeh badaczy tradycyjnej. ludowej kultury I1lU/yl.:ZIlCj (polskiej i europejskiej). jcdnl.:go z najwyhitniejszYl.:h przedstawicieli nurtu antropologiu.neg() \\ polskiej elnomu/.~ kologii. Cz.;ść z prezcntowanyl.:h \Ii książce tekstów opublikowano 'I różnydl lat,Kh \\ kraiu i la graniq. innc - nic puhlikowane dotychczas. wygłoszone były na krajO\vych i mi.;d/ynarodo\liych konłl:n:nejach folklorystycznYl.:h. Bogaly wybór interesujących, a rozproslOllych doqd i u.;slo trudno d<'st.;pnych matcrialów znalazl si.; lcraz w jednym obszern\m tomie l.atylUio\\ anym ii-1I«rci" IlI<l()\l''' \11 kulwr:::e mll:::}'cnej. Zamieszczono tu prace. których tematyka konccntruje siv na polskich muzycznych tradycjach ludowych. postn:eganych jcdnak - jak /a/nac/a i\utor \\e '"Wstvpie'" - \Ii szerszym kulturowym kontekście i europejskiej perspckty\\ ic. To \\Iaśnie Slcrokic i widostronnc ujęl.:ie, pozwalająl.:e czytdnikowi spojrzeć na orml\\ianc /agadnicnia I. różnej perspektywy. cepcja ca/ośl.:i i \\yh(')r tekstll\\ rcpraentująl.:ych stanowi jl.:den / głównych walorów książki. Konszerokie spektrum tcmatycznc wydają się trafnc. mimo iż niektóre /akres\ treśl.:iO\vc niem siy krz~ żują. w jcst zrozumialc \\ spomniany \\ veśniej l.:harakll'r \\")dawnictwa. Zarysowanie rzcczywistego. biorąc pod uwagę wielowymiarowego obnl/u tradycyjnej ludol\cj kultury mu/yczncj. jej l11iejsl.:a i znaczenia w curopejskim dzicdzicl\\ie mU/yu.nyl11 spralvia. iż można ty pO/Yl.:jv uznać 7.ajcdną z najbardzicj znaczących publikacji I.'tnornu7ykologiunych. Autor uka/uje IV s\\·ej pracy micjsce i funkcje muzyki ludO\\ej w tradYl.:~jnych kulturach oraz \\ kultur/.I.' i życiu \\."p()łC/esnym. Pr/edstawia proces wyzwalania się repertuaru muzyki ludowej od swych picrwotnych runkcji kulturowy ch. ściśle związanYl.:h z cyklami życia czlowieka i przyI"Od~. ze /w~ C/ajem. ohr/.,:dem. /c sponlaniunym. zbioro\\ym uczestnictllcm w kulturze mu/~ c/.Ilej. I.C sposobcm I.acholl ~ wania go popr/e/. zbiorO\\'ł pamięć i ustną tradycję. Tak więc Autor pO/..wala bliżej si.; pr/yjr/eć s\\'(listej metamorl()/ie ję/yka folkloru. przyswajaniu przez niego no\\ych trcści symboliC/nych. lIkolIcu - pelnieniu funkcji maku kulturowcgo. reprczenlui'lcego specyliC/ne ce<:hy regionu. grupy etnicznej. czy narodu w kontekście szerszej kultury. \\'skazuje także na I.mieniaj'lcy si.; sens tradycyjncj muzyki ludowcj we wspólc/.esnym świecie. a takżc jej odmienn~ charaktc'r i I"unkcje w spokc/eństwaeh autorytarnych i dcmokratycznych. Folklor muzyC/n~ d/isiaj - jak piszc Bielawski -- .. runkejonuje w /.upelnic zmienionym środowi,ku. Id()lllino\'.an~ m wspó/Clesllym k/ykiem mu/yki popularnej i artyslyc/.ncj. Swoistości języka (olkloru SłUŻ'1 od l_Id n',\\ nicż do I.abarwiania ludo\\ymi elementami muzyki tworzonej \1 e \\spółClesnych konwL'ncjach artystycm)'ch. stają siy \\·~Ta/.el11 ś\viadomej identyfikacji kultur()\\cj. "I .iedll\m z pr/<:jawll\\ l.:harakleryslyczncgo dla naszej epoki historyzmu, nostalgii za minionym ClaSCIll CI~ woli pOIlTOtU do h-ódcl'" (s. 33). Zdaje się to potwierdzać intensywnie n)/\\i.iaj'lc~ si.; \\ ostatni<:h lata<:h ruch regionalny. a co za tym idzie - wzrost zaintcresowań ll1u/yk., tradyc~jn'l jako nicodł'lc/ll~ III składnikiem lokalncgo żyl.:ia kulturalnego. \\' prCZCnlO\\ancj ksiqżce. po/a nurtami rozwoju polskiej lolklorystyki muzycznej. szeroko przcdst'l\\ ion~ /Ostał n'1\\ n ież nurt ludO\vo-narodo\\ y i tale /.ainteresowań lolklorem w polskiej Il1UL~ce artystyC/nei. Prohlem len uka/.any został IV perspcktyll'ie porównawczcj i historycznej (od XVIII w. aż do w pro\\ad/.ania go do obiegu współczesnej kultury w rozmaitych jej przeja\\aeh). St'ld też niektóre / /amies/.CI.onyeh \\. tomie studiów poświęcone S'ł problematyce stylizacji muzyki ludO\\L'j \\ t\\,')rczości artystyCInej. l tak np .. rozważając rolę krakowiaka w spuściźnie kOlllp()z~ torskiej Chopina U;rukOll'!ak II Chopina). Qy inspiracje w późnych dzielach SzymafH)\\skiego (S:::\'III(//IOll'shia I'odllllle) Autor wska/.uje na wielorakie związki pomiędzy dwiema płas/.C/~ /nami s/tuk i mU/~l'/.nej i ich ostateuny wyru i ks/hlll w koncepcj i artystycznej danego d/.ieła. Wska/.uj;lc na doh"lr maleriału ludowego. sposoby jego oddzialy\\ania i przetwarzania d'li~ do uk;l/ania procesu dokonywania si.; pcwncj głębszej. twórczej syntezy ludowości w okre- ;Inn~ ch d/ie/ach Cill)\\n,\ U\\·ug.; Autora I.ajmujc jednak muzyka lrudycyjna. autentyczna. ta w najczystszćj ,\\ej postaci. Ohvcmy. a /ara/.em syntctyeznie potraktowany rozdzial Pol.~ka muzyka ludowa. a /\\ łaS/ua jl.'go u.;Ść - ROi/:aj" i \rl(J:icilt'o.~ci 1II1I:::l'kimożc znakomicie służyć wyjaśnićniu poio;ć. uPor/"ldko\laniu i usyslcmatylOwaniu wiedzy na temal polskiego folkloru muzycznego. Wick micjsca ;\ulor POŚ\\ i.,:ca zagadnieniom rytmiki IV muzyce ludowcj (np. Rytm jako przejaw �146 tradycji i tożsamości kulturOH'('j). która to problematyka od lal żywo go zajmuje'. Ukazuje m.in. wielorakie związki rytmu muzycznego z wersyfikacją tekstów słownych. z rytmicznymi właściwościami j<;zyka. Odrębną uwagę poświęca rytmice północnych rcjonów Polski (I~l'1l11 IV rejonie Ba/tyku), ukazując jednocześnie ogólny charakter folkloru muzycznego Pomorza, przywołując i interpretując w szerokim kontekście wyniki swych wieloletnich. gruntownych badań tego wla· śnie obszaru Polski. Warto przy tym nadmienić. iż wyczerpujące. unikatowe w skali europejskiej. tak pod względem merytorycznym jak i edytorskim. opracowanie zbioru kaszubskich pieśni i muzyki instrumentalnej Autor wydal w ostatnich latach3 W pewnym związku z wyż~j wspomnianym obszarcm badarl nad rytmiką powstaje problematyka czasu w muzyce. której wątki przewijają się niejako na marginesie innych rozważań. Refleksje na ten lemat nie pojawiają się przypadkiem. Wystarczy przypomnieć. iż Ludwik Bielawski jest autorem przełomowej dla tej dziedziny badań i \\ysoko cenioncj \\ świccie naukowym strefowcj teorii czasu. ukazująccj naturalny porZ<ldek i hierarchię poziomów czasowych w muzyce i kulturze'. Socjokulturowe podejście Autora do rozpatrywanych zagadnicó muzyCl.nych tradycji ludowych w sposób szczególny ujawnia się w tekstach nalcżących do rozdziału IV indywidualnym i społecznym życiu. Rozpatrując kwestie rozmaitych sytuacji i zachowali muzycznych pisze o muzykach ludowych. ich pozycji i funkcji w społecznościach etnicznych. lokalnych, ukazujt: nicłatwą drogę zdobywania zawodu muzykanta w tradycyjnej kulturze. Dzięki licznym odniesicniom do czasów współczesnych mamy możliwość dostrzcc i zastal1ll\\ ić się nad zmianami. jakie zaszly w tych obszarach aktywności muzycznej (np. we współczcsnym amatorskim i zawodO\\ym ruchu folklorystycznym). Sytuacje muzyczne w kulturze ludowej przybicrają różny char<Jkter. m.in. ze względu na ich przestrzenne i czasowe uwarunkowania. Bielawski wyróżni<J lu dwa aspekty przestrzeni jej wielkość i lokalizację. zaznaczając. iż oba mogą być nosicielami pewnych treści: .•Miejsce w przestrzeni mogło być w kulturze ludowej zabarwione różnymi treściami. Były miejsca szczęśliwe i nieszczęśliwe. przyjazne i \Hogie. sakralne i dcmoniczm:. Sytuacja muzyczna jako manifestacja życia zbiorowego uobecniała się zwykle w miejscu znaczącym. w jakiś sposób wy różnionym'·(s. 92). Jeśli zaś idzie o czasowe uwarunkowania o\\ych sytuacji muzycznych. Autor wyróżnia dwa aspekty czasu: tnvanic (jak dlugo'n i lokaliz<Jcj.; \\ czasie (kiedy')) (s. 95). W odniesieniu do drugiego aspektu Autor swe rozważania snuje poc/ynając od problemu ulokowania danego utworu w całości określonego obrzędu lub zabawy. /.atrzymuje się na okresach życia ludzkiego. z którymi łączyly się różne upodobania muzyczne. różna aktywność muzyczna i tant.:ezna. O dalszych możliwych odniesieniach piszc: ..Czas umicjscawiany w stosunku do ważnych wydarzeń społecznych. przemi<Jn płytkiej historii rejestrowanej pamięcią żyj'leych pokoleń byl również rozumiany jakościO\\() i z tego powodu w różny sposób z<Jbarwiana była muzyka. Wiąże się z tym problem zwyC'ajów. mód. stylów wykonywania. zmiany instrumentów i repertuaru itp .. a wszystko lo oczywiście nie pozostajc bcz wplywu na sytuacjc muzyczne i na kształtowanie typów muzykantów" (s. 96). Sytuacje muzyczne detcrminowane są też wykorzystywaniem określonych instrumentó\\' muzycznych pełniących często okrcśloną funkcję w kulturze ludowej. Oryginalnym w swej treści tekstem dotyczącym wlaśnic instrumentów jest szkic Magia instrumentów i mu::yki. przybliżający dość rzadko poruszaml i opis)'waml \V litcraturze i niezbyt dobrze chyba jeszcze poznaną sferę sacrum i profanum w tradycyjnej kulturze muzycznej. Zgoła o innym w którym charakterze. Autor lecz równie naświctla zajmujące zagadnienie jest studium niejako l'r::emi({I1Yil1strumel71ów i ich limkeji. dwuplasl.czyznowo. przemian kultury. jak i w aspekcic procesów interkulturowych. Folklor muzyczny. istotny składnik obrzędów ludowych. życia ludzkiego (IV (loklll :ycia) i jego poszczególnych tak ukazujc etapów. \V aspekcie Bielawski procesów \\ perspcktywie S'l one związane z mniei lub Zob .. L. Hielmvski. Rytmika polskich pidni ludollych. PWM. Kraków 1970 . L. l:3iclawski, A. Miodudl0\\ska. !:a.cuby. cz. 1-3. seria: Polsku pi"."11i /l1//::ykaludOIrG. Źródlu I /llUt/!riały. t. 2.lnstytut Sztuki PA . Warszawa 1997-1998. , Zob. L. f3ielawski. Strefowa teoria c::asu i .lej ::nac::enie diu untropologii /ll/cl'c::nej. PWM, Kraków 1976. oraz tegoż autora HetalOlY casu II' l/1u::ycei kultur::e. Instytut Sztuki PAN. Warszawa 2000. ! .1 �147 bardzi..:j int":llsywll'l aktywIlością muzyczną. charakterem repcrtuaru, z rodzinną obrzędowością. Innym II') miarcm fUllkcjonowania llllklorujest rok kalendarzowy (W cyklu kalendarza) - wyznaczany porami roku. słonccznym rrzcsileniem czy tradycjami świąt kościelnych. Z wi..:lu poruszonych w pracy zagadnicń warto również zwrócić uwagę na wątek traktujący o cechach stylistycznych i Illllkcjonalnych określonych gatunków muzyki ludowej - np. ballady. Ten reprezentatywny dla polskiej epiki ludowej gatunek poprzez swą specyficzną, narracyjną fabułę. poetyck'ł sztukę. wprowadzającą w świat niecodziennych czy nawet baśniowych zdarzeń, a także silnie eksponowane elementy dramatyczne i liryczne. przyciąga uwagę tak wykonawców ludowych, jak i badaczy folkloru. Pw;dstawione są zatem w książce funkcje modelowe tekstu ballady, jej postacie nlllzyczne, srosoby wiązania narracji tekstu słO\vnego z muzyką, a więc różne IIJrlll) umuzyczniania balladowej narracji. Bardzo Ilaż.nym wkladem BicIalIskiego w dziedzinę systematyki muzyki ludowej jest ostatnia część pracy rOŚlI ięcona europejskim śpicwom ludowym, w któr~i Autor poddaje analizie. klasyfikuje i inlcrprclujc zarówno rozmaite gatunki śpiewów niezwrotkowych (śpiewy - zawołania. śpiewy recytacyjne. śpiewy dziecięce). jak pieśni zwrotkowe. Prezentowane analizy dostarcząją dogodnej płaszczyzny porównawczej dla oceny charaktcru rodzimych tradycyjnych śpiewów. Pracę zamyka IIyi'ltkO\\ll bogaty, bo obejmujący ponad tysi,lC pozycji. wykaz literatury przedmiotu. Ksiąika Ludll ika Bielawskiegll o ludowej kulturze muzycznej. jej zjawiskach, osobliwościach i kontekstach ma duie walory poznawcze. W wielostronny sposób ukazuje to, co w naszej tradycji istotne. wci'li obecne. przckraczające dystans czasowy. Dodajmy, iż stanowi ona ni~ tylko istotny wklad do badali nad tradycyjną. ludową kulturą muzyczną, lecz także może spełniać funkcję uż.ytecznego podręcznika akad~mickiego. l'ioletta Przerembska Joanna l. u d w i c k a. Folklor muzyczny współczesnej wsi (na przykładzie Mąkolic w wojelródzlwie lódzkimj, Acta llnivr.:rsitatis Lodziensis. Folia Uhnologica II, Lódź 2000, ss. 114. Książka jest rel.Ultatem badań terenowych. jakie autorka przeprowadziła w latach 1976-1981 i 1995-1997 na terenie wsi Mąkolice i Lubochnia leżących w województwie lódzkim w centralnej Polsce. W części wpnmadzająccj .I. l.udwicka charakteryzuje różne drogi komunikacji kulturowej II' społeczności lokalnej. opieraj'lc się na mechanizmie trzech kanałów transmisji A. Kloskowskiej. Za .I. Stęszewskim przyjmuje też dcłinicję fólkloru. Podkreśla znaczenie przekazu nieformalnego w tradycyjncj kulturze ludowej. kontekst kulturowy Illlkloru oraz jego związek z kulturą ogólnopolską. Dalej om<l\via strukturę i mechanizmy funkcjonowania repertuaru wiejskiego oraz jego cechy tórmalne II' odniesieniu do terenu środkowej Polski. Zajmuje się także tendencjami i przebiegiem zmian II' folklorze muzyClnym wsi uwzględniając \lpływ nietradycyjnych środków przekazu. Dalsza część pmcy poślvięcona jest faktycznemu funkcjonowaniu folkloru muzycznego Ile I\spółczesnej rzeczywistości \lsi Mąkolicc. Znajduje się w niej opis czynników sprzyjających utrzymywaniu się tradycji i związanych z nią wartości. Autorka ukazuje też w jakich sytuacjach z ż~ cia wsi maniti:stuje się Illlklor i jaki jest jego repertuar. Koncentruje się na obrzędach i uroczystościach I\iejskich, działalności zespołu ludowego oraz naucc szkolncj, J. Ludwicka opisuje również sam stosunek nosicieli Illlkloru do przekazywanych przez nich treści. Osobny rozdział poświęcony jest łlllklorowi dziecięcemu. Ostatnia uęść publikacji zawiera informacje na temat zmian w muzycznym folklorze wiejskim, wynikąjących z oddziaływania nań I\spółczesnej kultury masowej. Autorka zwraca uwagę na czynniki sprz.yjaj<JCepojawianiu się nowych treści i opisuje drogi ich rozpowszechniania. �148 Ukazuje ich wplyw na repertuar tradycyjnych świąt i uroczystości. takich jak chrzciny. wesele czy zwyeząie doroczne. W zakończeniu J. Ludwicka krótko charakteryzuje nowy nurt zainh:reso\\ari folklorystycznych wsi. jakim jest muzyka disco polo i zwraca uwagę na rusn;lc1ljej popularność. Poblikacja zaopatrzona jest w bibliografi.,:. streszczcnie wj.,:zyku angielskim i aneksy zawierąiące zestawienia nadal żywych wątków przyśpiewkowych wraz z ich zapisem nutowym. Nudosl(/\j' Stanisław B)' I i n a. f\ullura 1999, ss. 240. ludowa Polski J!alinowski, i SIOlrimJs::c::I'::l1y .i:redniowiec::nej. OD//-: I'TI. Warszawa Zamieszczone IV tomic studia. w większości drukowane wcześniej w niskonakladowych zbiorach materialów pokonlerencyjnych polskich i zagranicznych. są poświ.,:cone kulturzc ludowej. a właściwie, co wyraźnie podkreśla Autor - znany mediewista - j~i duchowym aspektom w późnym na ogół średnio\\ieczu. iekiedy tylko. gdy mowa o wierzeniach przedchrzcścijańskich. cofa się on o kilka stulcci. Materialy wykorzystane w poszczególnych fragmentach pracy dotyczą przede wszystkim sytuacji w Królestwie Polskim. jednakie II wielu przypadkć\(h perspektywa zostaje w interesujący sposób poszerzona o Czechy. ŚI<\sk i W.,:gry. Kultura ludowa. która jest od kilku dziesi~ciolcci iywo upnl\\ianym przez mediewistów tematem, to po.i~cie nic do końca jednoznaczne. nioSi\ce rozmaite trcści. Stanisław Bylina przyjmuje nąjcz~stsze rozumienie kultury ludowej jako kultury warst\\ nieelitarnych. kultury zatem warstw niepiśmiennyeh. Ale nie mużna jej - podkreśla - utoisamiać z kultunt ch/upską ..choć właśnie mieszkańcy wsi najtrwalej i najpełniej przechowywali miejseową tradycj.,: - podstawuwy składnik a zarazem wyznacznik kultury ludowej". Zauważa leż. je - z\\laszeza w Polsce późnego średniowiecza - mieszkańcy małych, rolniczych miasteczek oraz ludność podmiejska (po części przybysze ze wsi) nic różnili się zbytnio od wieśniaków pod w/.glt;dem postaw. W eentrum zainteresowań Autora pozostaje problematyka zbiurowych wicrzeń i praktyk religijnych oraz myślenic o sprawach nadprzyrodzonych. ich odczuwanie i wyobraicnia. Można to nazwać postawami wobec sacrum, postawami - gdy idzie o późnc średniowieczc - już z pcwnością nic pogańskimi. 'lic też nie w pełni chrzcścijańskimi, w sensie ich zgodności z nauczaniem Kościola. Aulor często mówi o religijności ludowej i o pobożności ludo\\ej . .leieli dobrze zrozumiałem. lo picrwsze pojęcie dotyczy kszta/lu ,,1eorii" religii \\ umysłowości ludowej, pojęcie drugie zaś odnosi się do form manifestowania religijnych uczuć. czyli do praktyk. Stanisław Bylina zauważa: "mówiąc o religijności ludowej akcentujemy obecność pod loża wicrzeń i posta\\ tradycyjnych, archaicznych, ez.,:sto o przedchrzcścijańskiej genezie. Spotykamy si.,: w źródłach średniowiecznych z licznymi obrzędami i rytuałami praktykO\\anymi w życiu codziennym. najczęściej poza świątynią i bez udzialu kapłanów: w domu. w obejściu gospudarskim, na polach, łąkach, u brzegów wód". Praktyki takie spotyka/y się ze strony Kościoła z obojętnością lub dezaprobatą. czasem jednak ze zrozumieniem i wsparcielll, I.w/aszcza ze strony przedstawicieli niższego kleru, przede wszystkim \\iejskiego, którzy "podzielali peln,! przesąd<l\V wiarę swych paratian". To zagadnienie właśnie, zagadnienie kontr'ontacji Kościola - reprezentowancgo przecież zarówno przez ów niższy kler. jak i teologów. znaweów zagadnicri duszpasterskich - I. różnymi aspektami kultury ludowej. przejawiającymi si~ w \\e\\n~trznych i Zc\vn~tl"l.nych poslawach i zachowaniach prostych wicrnych. którzy przecież zdecydowanie liC/ebnie przewaiali. stawia Autor na pierwszym planie niemal wszyslkich prczent<l\\anych \\. tomie studiów. Jak pisze Stanisław Bylina. "powyższa konfrontacja rzadko przejć1\\iala si.,: ze strony Kuściola w ostrych postawach represyjnych wobec winnych praktykowania nagannych obrt.l;dów oraz ró/nyeh zabobonó\\ łatwo utożsamianych z reliktami pogaństwa. Unikaj,!c egzekwowania kar kościelnych uciekano �149 si.; do pouu':li. napomni.:,"] a uas.:m ostry.:h wyrzutów ki.:rOlvany.:h do ludzi świcckich. Oma\Iiana konlrontacja \I~raiala si.; r(mnic/ \I. ustępstlvach czynionych przez teologów-duszpasterzy \I zakr.:si.: dohoru ln:ś.:i r.:ligijnych przckazywanych wiernym cdcm skutcczniejszego trafiania do ich mćnlalności i IVyobraini. Okazywalo się na przykład. żt: przcdstawi,~jąc prostym wiernym r.:alia mi.:jsca \li,:c/n.:go \\ynagrodzcnia uczeni autorzy nie mogli się wyrzekać odniesień do \llaścillego tym ludziom sposohu myślenia. wyobrażania i odczuwania. Toteż wprowadzone do masO\I.:j d~daklyki rćligijncj \vi/je raju laskakują nas niekiedy swą matcrialnością". Tcksty lostały zgrupolvan.: w trzcch I.cspolach. Pierwszy zatytułowany .. Wierzenia dawnych SlolI ian" I.a\\ ina Hl/.vvajania o slolvialiskim świ.:cić zmarłych u schyłku pogaństwa oraz uwagi na temat pantconu plemion prapolskich. Z punktu widzenia etnologa. choć zapewne historyk spojr/y na nic I \\i;:kszym zaintn.:sO\vaniem. nic stanowi,! rewelacji. przekonują raczej po raz kolejny o slahości hll(kl dO!y'l:l.'lcych Ivicm:ń okr.:su przedchrześcijańskiego. a nawet mogą budzić u/.asadnion.: \"Itpli\\()ści co do krytyeyzlllu hadaczy. których rozważania (często nader śmiak) - I. punl..lu Ilid/cnia .:tnologa - oparte są na nieslychanie wątłych podstawach. Część druga pracy ..Koś.:iół a kullura ludowa w pÓl.nym średniowieczu" z całą pewnością zasluguj.: na widk,! Uli ag;:. SZCl.:gólnie bogate wątki zaprezemo\vanc zostały w dwóch rozprawach: ..TeologO\\i.: i !{llklor" oraz ..Kościół wohec kultury tradycyjnej wsi polskiej i czeskiej". Okazuje się I. nich. międ/Y innymi. żć konłrontacia kultury uczonej z kulturą ludową (nawiasem mówi'lc Autor skłonny j.:st 1<;konfrontację okr<:Ślać Inianem dialogu!) odhywała się nie tylko na płaszCI.yl.nie \\ iary. poswki\\ ano taki.c przcslanek rozumO\\ yeh ... Uczony teolog - pisze S. Bylina analizujqc tr.:ści śr.:dniowi.:cznych kaz~1I1-- ośmieszał zwalczam: wierzenia i zwyczaje: głupcy pOl.Ostmviajq rcs/tki poiy\vienia duszom zmarłych luh domowemu ..ubożu" w przekonaniu. iż te duchy spO/.~j'l pr/.eznaclOnc dla nich pokarmy. w istocie korzystają na tym tylko trzyman.: II domu z\\iCrz<;la. Taka argumentacja oddalala się jui macznie od motywu reliktów wierL..:ń pogaJiskich lun piętno\\ania post<;pk(m. za którymi się kryją ciemne. diabelskie sily". Podonni.: inl.:r.:suj'ICC. a nawcl intrygujqce S<lartykuły zamieszczone w trzeciej części pracy..Mentalność i \lyohral.lli;I". Na szcz.:gólnq uwagę zasługują tu rozprawy o pielgrzymkach głupclm. czyli o kuleic .. f;lk~Y\lyeh prorokll\l" w ":uropie Środkowej w XIV-XV w .• o Mesjaszu z Gór Ś\\ i<;lokrzyskich, o 1'':Iacji międ/Y kulturą ludOII,! a pismem w Polsce średniowiecznej, o \\yobrażeniach raiu. a także o miejscu magii i czar(m w kulturze ludowej schylku średniowiecza \\ nasiej części '·:uropy. Kościół pr/.eeiwst~1\\ ial ~;ię wypacn:niom w kulei.: i postawach religijnych ludzi średniowieCla. to pcwn.:. CI.ynillo \\' imię czystości liturgii. kcl. natralial na spoleczny opór. który wynikal I różnicy p.:rsp.:kt) \\ y prl.yjmo\\ ancj \V kultur l': elitarnej - n:prezentowanej przez uczonych t':OIOgl)\\ - i w kullur/e ludo\\.:j bliskiej sercu większości \\iernych. "Możemy być przekonani konkluduj.: StanisialI Bylina i.e lar<"l\\no polscy i czescy I.anobonni chrześcijanie leczący febrę kartką. opiatki.:m luh skórk'l od janłka I. I\)pisanym na nim lIersetem ewangelicznym. jak i czescy wieśniacy pidgrzymuj'lC)i do cudownej sosny oraz węgierski chlop składający ofiary tigurze święt.:go. \\ miarę swych mo/liwości wypelniali wymagane od nich obowiązki religijne. Jeśli zaś zdarzalo im się slysz.:ć \\ kościołach kaznodziejskie tyrady gromiące wyznawców błędów i zahohoJl(·l\\'. lo l. pe\lIlOścią nic prlsjmowali tego do siebie". Tom studill\\ \\ybitllego mcdic\\isty. rezultat dwudzi':SlU lal pracy badawczej. poświęcony kulturzc lud(l\I.:j Polski i SłowiaJisl.el.yzny Śrcdniowi.:cznej. może dostarczyć wiele refleksji i inspiracji taki.c hadaczom okresów pól.niejsl.ych. w tym również obserwatorom wspólczesności, zldaszcza jeśli idzic o postally wonec - najogólniej ujmując - sacrum. Postawy te mąją wszystko na to wskazuje - tend.:ncjc do nad/wyczajnej trwalości, co może potwierdzać przekonani.: o ich ścisl~ m z\\i'Vku z mało zmienną w ogók naturą czlowieka. Rys::ard Kantor �150 .Jan A d a m o IV s ki, I\a/I'goria pr::es/r::l'lzi IV fo/k/or::l'. S/udiulII l'/nolingl1'is/l'cnl', nictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskicj, Lublin 1999, ss. 254. Wydaw- Autor podejmuje problcm kulturowego rozumicnia kalcgorii przcstrzcni w odniesieniu do polskiej kultury ludowej. Analizie są poddane teksty folklorystyczne z obszaru Polski. zgromadzone głównie w formie zapisów wierzd! i opisów ctnograticznydl w źródlach z X IX i początku XX wieku (m.in. "Wisła", "Lud", D::ie/a ws::ys/kil' Oskara Kolberga). Korzystanie z lak ograniczoncgo matcrialu empirycznego ma wynikać z przyjęcia (za ":. T. I-Iallem. A. Guricwiczcm. N. L Tołstojem i innymi badaczami) tczy o swoistości wartościowania przestrzeni przez dane grupy odrębnie uwarunkowalll: kullurowo. Ccłem pracy jest .,przcdstawienie «spolecznych wyobrażci\ przedmiotóll». które «są dostępne przez dane zawarte II' j.,:zyku i tekstach»". Pozwala na to c1noiingwistyczna metoda analizy danych. która umicj.,:tnie stosowana daje możliwość rekonstrukcji obrazu świata danej kultury. Praca składa siO;z czternastu rozdziałów pogrupowanych w trzy części. W rozdziale I (jednoczcśnic zamykąjilcym część I) prezentowanc są klasyczne uj.,:cia mctodologicznc badal! nad strukturą i parametrami przestrzeni językowo-kulturowcj. Autor przcdstawia równici. perspektyWy wieloaspektowego opisu semantyki przestrzeni, która w dalszych rozważaniach służy jako podstawa analityczna konkretnych tekstów. Kategoria eksponcntów tworzących jt,(zykowy obraz świata w kulturzc ludowcj prezentowana jest zasadniczo II odniesieniu do dwóch wymiarów: horyzontalllt:go i wcrtykalnego. Etnolingwistyczncmu - rozdział opisowi IV; dól- i intcrpretacji poddanc są kolejno: I"d - ronlzial II: góra - rozdziat rozdział V: jaskinia - rozdział VI: micdza - rW.dzial VII: gościnicc III: dotina - rozdzial VIII. O szczególnym sposobie porządkowania świata możcmy wniosk(J\\ać na podstawie nazewnictwa miejsc składających się na orhis il7l<'l"ior. Autor traktuje o tym w rozdzialc IX (zamykającym cZt,(Ść II pracy). Ź.ródlcm empirycznym są tu pieśni ludollc. Część III obcjmuje rozdziały X do XIII. Poruszane w nich zagadnienia obcjmują m.in. uobec- nianie i organiZll\\anic przestrzeni w tckstach folklorystYCl.nych typu: pr/.ys!owia. lamawiania lecznicze itp. (rozdzial X); znaczenie przestrzeni w obrzydzic Ileselnym oraz prohlem sakralizacji przestrzcni w wymiar/.e religijności ludowcj. Pracę zamyka zcstawienic bibliografii i skrótów przywolywanych publikacji . .I/arcin A. ":afar. ODIF. PTL Piotr K o wal s ki. ZIFil'r::oC::!l'kollpiOly, H'ampiry i inne hl's/il'. I\nl'io::ercl' po/wory i ero::ja symbolic::nl'j in/I'rpre/acji. Wydawnictwo Uniwersytetu .IagiellOliskiego. Kraków 2000. ss. 214. Zasadniczy problem pracy koncentruje si.,: wokół historii trwalego kulturowo motywu potwora i krwiożerczej bcstii. Glównc plaszczyzny odniesienia cmpiryel.llego autor sytuuje wkullurze magicznej i wspólezcsnej .. ,Upiory są ( ) współmieszkai\cami naszego świata - ( ... ) kuszą komenlatorów magicznymi parantelami, ( ) mogą być produktami masowej wyobraźni. efektem abcrracji w języku publicystyki i jcdnocześnie nych dyskursów". Mnogość sytuacji, II' jakich zacnymi. bogatymi w treść figurami intelektualpojawia się dziś zl\ierzoczlckoupiór jcst II ynikier.l głębokich przcmian mentalnych. dokonujących się w proccsie stopniowcgo odchodzenia czlowieka od symbolicznego walorYZOIlania rzeczywistości (co miało micjscc IV kulturze magicznej) w stronę alegorycznego a nastt,(pnie znakowcgo i estetyczncgo jej odbioru. Pojawienie się w okresic średniowiecza teologicznych podstaw wiary chrześcijaIiskicj można ulllać za moment przełomowy w kształtowaniu się hcrmeneutyki alcgorycznej. I.mianic ulega wówczas status ontologiczny bogatego panteonu potworów i bcstii. NalcżilcC do nicgo postaci. które w kulturze magicznej pełnily funkcje transgresywne (slużyły jako narzt;dl.ia utrzymywania odpowiednich �151 relacji mi.;d/.y ś\\ iatem śmiertLlników a sferą sacrum) stają si.; narzędziami boskiej formy porządkowania świata. Czas odkryć ge(lgraliC/nych i historii naturalnej wyznacIa nowy kontekst, w którym potwory zyskują walor l.nakOl\Y. za/.naC/ają swą praktyczną obecność - ..ich «naturalność» dła ówczesnych była taka sama. <:0 IlIia;:'lt domowych. roślin i minerałów". W wieku XIX krystali/.uj,\ się kolejnc obszary myśli. gdzie napotykamy wątek zwierzoczłckoupiora. Istotm, jest tulaj skra dcmonologii ludowej. a także fikcja literacka. Ta ostatnia sprzyja bud(maniu ligur retor)C/.I1ych obra/ujących ..Iudzki stra<:h. ni<:pellność życia codzicnnego. gro z.; kl.;sk żywioIOl\ych. l\Djny C/y rewolucji". Demon) pojawiają si.; również jako ukrytc lęki II· psy chice człollieka ora/.jednostka chorobowa. Dzięki odkryciom psychoanalizy zwraca na nie uwag.; dyskurs naukOllY. W I.aloicniach tcoretyC/nych rozpraw)'. autor postuluje wypracowanie kategorii poznawczych. pr/.y których lastosll\laniu jest możliwe uchwycenie kontekstowych znaczeń motywu zllicrzocz/ckoupiora. Dla badań nad współczcsnością przydatną pod tym względem jest kategoria banalu pozwalaj'lca II sposc")b wyrazisty odkrywać sensy takich zjawisk. jak filmowe i literackie opowieści o wampirach czy gry komputerowe. gdzic upiory i bcstie ,.żyją" w ną;różniejszych mutacjach. Kultur/.e Ilspółczcsnej P. Kowalski poświ.;ca cztery. zlożonej z pi.;ciu. ez<;śei pracy. Poza wymienionymi II·yŻCj illl<:rcsuj,\ go zjawiska naznaczania ..obcego" przez przydawanie mu cech bestialskoś<:i i potwoflloś<:i (traktowani są tak np. scr)jni mordercy i ludzie z marginesów spo!ceznych). Anali/ie poddano także m. in. besti.; jako metaforę psychologiczno-egzystencjalną oraz motyw diabla pojawiaj,\cy si.; II· kOlllckście ruchc"m satanistycz.nych. Odtllorzeni<:1l1 maczeli I.wierzoczlckoupiora II' obszarzc kultury magicznej autor zajmuje si.; II pierwszcj c/.ęści pracy. Główne wątki interpretacyjne dotyczą mitów inicjacyjnych. rytuałów przejścia i zlliązanej I. nimi symboliki śmierci. Marcin I/ Ka/ar, ODIE PlL Katarlyna I. <:ń s l..a - B ą l... /opras::ol7l)' na \!"csc/c.. Weselne oracje i ceremonialne /orm1lh, WyJawniclllo lJnillersytetu .Iagielloliskiego. KrakóII· 1999. ss. 259. Autorka podjęla się z,ldania pon·mnania dawny<:h obrzędów weselnych I. ich współczesnymi odpO\I iednikami. Kluuem analitycznym pracy jest po\\"()lanie Jlvóeh kategorii operac):jnych. pozllalających na uporz'łdkomlllie materiału empirycl.llego i wyznaczających pole interpretacy.inco Kategorie tc to rytuał i <:erclllOnia. Rytualy obejmuj'1 zesp6ł cz.ynności pozatechnicznych n:alizuwanych II s!Cr/c praktyu.no-komunikacyjnej. które posiadąją charakter symboliczny i są ściśle powi'lzanc ze s!Cnl światopogi<\dow,\ społeczności. W przypadku ceremonii działania nie są motywowane światopogi<\dowo, a i<:h reali/.acje w skrze praktyczno-komunikacyjnej ograniczone są do zgodności Ie spok-u.nym decorum (M. Buchowski). Według tych rllzróżnieó. rylualom odpowiadają obrz.;dy I\esclne XIX-wiccznc.i polskiej kullUry chłopskiej. Charakterystycl.ll)' dla niej izolacjonizm świadomościowy (L. Stomma), polega.iący na mitycznym Ilalor) I.Olvaniu rzeczywistości. wyznaczał również sensy działań podc,jmoIlan)ch w ramach rytóII Ilcsclnych. Dzi.;ki lemu można mÓI\ić. iż wyposażone one były w swoistą ..symboliczll<l gł.;bi.;". kt(')i"'.:jpozbawionc S<l współczesne ceremonie weselne. Proces zanikania dawnych 1.fl(l\;Zc{ldokonYII·al się stopniowo pod wplym:m obiektywnych czynników związanych ze zmianami gospodarczymi i te<:hnicznymi. dotykaj,jcymi niemal w równym stopniu miasto i wieś. Wra/. I 1101\1mi środkami przekal.U (np. wkroczenia na wieś pisma) nastąpilo przeorganizowanie syluacji komunikacyjnej. TowarzysZ<1 temu zjawisku także widoczne przemiany II skrze mcntalncj. Wpływa to na wyznawany i aprobowany światopogląd. decyduje równicż �152 o calościowej formule i znaczeniach roszezególnyeh elementów skladającyeh si" na scenariusz wesela IIsrólczesnego. Materiał. na którym są orane rozważania. obejmuje X IX-\~ieezne zariski Il)lkloryslyczne z terenu ealcj Polski (zamieszczone w LJ~i(!/ach IVs~)'stkich Oskara Kolbaga oraz rismach etnograficznych" WisIa" i .. LUln. Uzupelniają je \\SpóICl.esne dane rochodząee I. hadań przernl\\adzonyeh w lalach 1995-1998 na terenie miejscowości Praszka. WielIlIi i jego okolice (według podziału etnogralicznego jest to region sieradzki). Skladają si" na nic /.arisy magnetofonu\\e tekstów werbalnych oraz kolekcje lotogralii i nagrali magnetowidO\\yeh. Odr"hn'l cz"ść dokumentacji stanowi'l okolicznościowe druki (zarroszenia i zawiadomienia o wesclll). Praca podzielona jest na dwie cz"ści. Pierwsza zawiera głównie ro/wa/ania teoretyczne. drllga zaś jest poś\~i"Cllna anali/,ie materiału emriryeznego. Pos/vegl')lne rodrozd/ialy omawiają kolejno: ..zarrosiny" .. .Pożegnanie" ... l3logoslawieńsl\\'()·· i ..żyezcnia". Na końcu rraey umies/Cl.ono bibliograli" i indeks osób. \ l"rciJl.1. I\u/i/r. ()f)II,' 1'T1. Ks. Wladyshm' S i a I' k o w s ki .. lIarerial." do elJlogru/ii IlIdll IJolskiego ~ okolic "·ielc. do druku przygotowali Lidia Michalska-Bracha i Krzys/tol' Hracha. Prace Instytutu Ilislorii WSI' w Kielcach nr 26. Wydawniet\lo Takt. Kielce :WOO. ss. LII. (rcrrinl s. 1-1(4). ił. Na rynku wyd'l\~niczym ukazala si" w tym roku nicz\1 ykle inlt:rcsuj'lea ruhlikacja rrz<:znaczona dla osób interesująeycb się regionem kieleckim l, racji \\ykony" am:go /awodu. dla rcgionalistów - amatorów. wreszcie dla szerokich kręgów pragn;lcych ro/nać swojc kor/enie. a tak/c przcszlość nąjbli/szej. malej oje/yzny. Mowa tutąj o ,\Iaterialach do elnograjii IlIdll polskiego::: okolic "'ielc autorstwa ks. Władysława Siarkowskiego. Jest to oczywiście wzno\lienie (\\ Illl'inie rerrintu) I'undamcntalncgo dzida tego kapłana. który Kielcom i okolicom poś\~i"cil dużi' v"ść S\\oiego o\~ocnego iycia. Żyjący IV latach 1840-1902. urodzony IV lmielnie kolo J'Cdr/ćjolla. studiujący w kieleekim Seminarium Duchownym. duszpasterz \\' kolegiacie N~\jś\~i"lsz<:j Marii Panny w Kielcach . . a wreszeić pelniący roslug.,: proboszcza \\ Kijach. ksiądz Wladyshl\\ Siarkl)\\ski zajmował si" zbieraniem staro/ytnośei. opisywal zabytki architektury. sZluki sakralnej i pamiątki przeszlo~;ci. opraeO\~ywał archeologiczną. etnograticzną i j"l.ykozna\\C/.<j pr/cszlość rcgionu kicleekiego. Publikowal w ..zbiorze Wiadomości do Antropologii KrajO\\'~j". \\ ... Sprawozdaniach Komisji Językowej Akademii Umiej"tności w Krako\\ic". \\ ..Cia/ceie I.wO\\'skicj" ... Klosach" .. :rygodniku Ilustrowanym". a także \\ \I'ydawnietwaeh miejsc()\\ yeh ... < iazceic Kicleckiej" i ..Pami';:lniku Kieleckim". Chociaż czasami określany zbyt trafnie wydawcy reprintu) wym profesjonalistą Świadczy i redakcje. z którymi mianem amatora lut> regionalisty-amatora (jak to stwierdzili niebyljednak. jak wynika ehoeiai.by /c \\'znO\\'ionej pracy. prawdzio Iym także liczba publikacji (ponad ISO). jak równici. instytucjć wsp<'llpnlco\\al oraz uznanie jakim si" eicSl> 1 \1' ouaeh Oskara Kolberga. l/a/erialy do elllografii IlIdll po/skiego::: okolic A:ielc po raz picmszy uka/aly si" 1878 -1880 w \Iyrnienionym ju/ ..zbior/e Wiadomości do /\ntropologii KrajolVej"'. .wydanie lego najważnicjszego dzieła ks. Siarko\lskiego opublikowano \1' poczytncj serii niczej sygnowanej .. kluczykićm" przez Instytut Historii Wy/szej SAoiy Pedagogicznej cach jako 26 z IV latach Obecne ~\yda\lw Kiel- kolei pracę. , Podstawą wydania omawianych dzid ks. WI. Siarkowskićgll ,q: .I/atalll/l' do etl/ogra/il IlIdu polskiego ~ okolic "·Iele. cz. 1-2. Kraków 1878-1879. s. I-III (odh. zc ..Ihioru Wim!ollHlsci do Antropologii Kraj()\\ej" 1878.1.2. s. 209-2W: tamie. 1879. t. ~. s, 3-(1): ,I/([tenu/y do etl7ogra/i/ /lId/lIWlskwgo :::okolic I-:Ie/e. cz, 3. Kraków 1880. s. 3-10-1 (odh I,C .. Zhioru Wiadolllości do Alllropologil KraIO\\Cj" lXXO.!. -1. s. 8~-18·t). �153 POI.)'cja /.Osia/a starannic przygotowana pod \\zględem .:dytorskim przcz Lidię MichalskąBrachę i Krl.yszlol~l Brachę, kid.:ckich historyków specjalizuj'lcych się w tematyce antropologii historyoncj i hisloriogralii. Poprzcdzona jcst wstępcm profcsorów Instytutu Historii WSI' w' Kieleach. ks. f)anida Olsze\\skiego i Wicsława Cahana. oraz bihliogralią prac dotyczących [lostaci i twórc/.Ości autora ,1/iI{er/aló\\'. I JZllpełnicniem jcst artykuł omawiający osobę i twórczość ks. WI. Simkowskicgo. napisany prze/. wspomnianych edytorów oraz artykuł dotyczący piśmicnnictwa kapłana. autorstwa Waldcmara Firleja. Punadto Danuta Krzcśniak-Firlej i Waldemar Firlc.j opracowali katalog publikac.ji księdza WI. Siarkowskiego. Najw,L'nicjsz,! Cl.ęści'ł publikac.ji jest oczywiścic reprint dzicwiętnastowieeznego wydania ,\farer/aft)l\' do ell10gmjii /I/du flolsk/ego :: okolic K/elc. a w łaściwie trylogii omawiającej materialne aspckty Jycia codz.icnnego ludności \\ tzw. regionic kielcckim. jej zwyeząje i zabobony rolniczc. domowc i gospod'lrskic. wrcszcic Z<1\\icraj'1cej [lieśni micjscowego ludu - historyczne, dz.iadowskic i IegcndO\\c. kolędowc ... wojackic", wcselne i miłosnc. oberki i krakowiaki. PlIblikalja dzida księdza Siarkowskiego niesie z.c sobą zasób niezwykle interesujących inI(JrInacji, z kll)rych do lej pory niczbyt często korzystano. Stanowić możc dla kieleckich historyków-regionalist(m ciekaw c źródło wiadomości uzupełniających suchy niekiedy. źródłowy przekaz statystyczny. Ksi'łdz SiarkO\\'ski bowicm nie mierzył i nie ważyl dziejowych pozostałości, l.ajmO\\ał się wlaściw ic \\ pcwnym sensic duchem narodu. wypełniającym oczywiścic materialne aspckty codzicnnej rzcC/.) \1 istości. To. co znajdziemy na kartach jcgo Materialów. zachowało się do czasów obecnych jcdynic w części w zbiorach muzdm historycznych i etnograficznych. Odsl.ukamy tutaj l'(')\\'IlieJ pcmle opisy manc z nie tak dawncj przes:rlośei lub nawet z czasów obccnych. Nic tak dawno bo\\iem. wc wtorkowe i piątkowe ranki na ulicach Kielc można było sł~ szeć turkot chłopskich wozów jadących na targ. a gdzieniegdzie widać było kobiety w charakterystycznych czarno-czlTwon\'ch zapaskach (teraz zapaski zobaczyć można już tylko w Górnie. Krainic. Bie!inach. i to pr,lcważnie w dni świątecznc). nioS<lcc w lobolkach scry i śmietanę dla za[lrzyjai.nionych rodl.in micSlczai1skich . .lak pisal ksiądz Siarkowski: "wlościanki z Czarnowa. St:ydl(l\\'ka. I)ymin. mkka i śmietanki". I)IHllaszowic. iV1ójcz~. Zagórza, dostarczają mieszkalicom Kielc codziennie l kart tej publikacji poznajemy. że głównym artykułem żywnościowym ludu kicłeckiego były ,1lemniaki pOd,I\1 anc w róJn~ ch odmianach: z Jurcm. słodkim mlekicm. serwatk", Poznajemy takie potnl\\Y. jak np. pituc!l. szwcdy i tatarczuchy. Dowiadujcmy się. że ludność z okolic Kielc /ajlTllmala się np ... robicnicm miole! "lub w zimO\\cj porze lowicnicm po jalowcach kwiczołów na sidla. czyli pętclki sznurowe przymocowane do kolków w zicmię wbitych" (niektóre zwycz,~ie ..kickckicgo ludu" Sil aklualnc do dnia dzisicjszego. co wynika chociażby z obserwacji kicleckich targowisk lub dzialalności św'iętokrzyskich klusownik(m l. Ksiądz WI. Siarkowski pi:i/.c równiej o tak I.apomnianych faktach. jak np. granic hejnałów l kicleckiej w icJy katedralncj. o obyczajach górniczyeh zwi'l7.anych z obchodami Barbórki, o duchu górniczym w grocic Inlcrcsującc Sił malerial~ na Kadz.ielnl. o mundurach gwardii biskupicj. z /akrcsu lecznictwa ludowego. Ks. Siarko\\'ski przytacza stare, za- pomnianc. ludll\lc reccpty: ".leżcli kogo 1\ gardle boli. to powiadają, że taki człowiek ma żabę, wi.;c na pozbycie się tcgo bIllu potrl.cba złapać bądź jaką żabę. owinąć ją w' szmatkę i przyłożyć na gardło"; ../\b~ ustala cholera. potrzeba z tej wsi. gdzie la zaraza panuje, umarłego na cholerę pochować na stojąco". Wydaje się. Jc brak we wstępic do publikacji map lub szkiców uwzględniających zakres terytorialn~ badali pnl\\adzonych przez ks. WI. Siarkowskiego. Jednakże - jak pisze sam autor ctnograliczna granica "stroju wlościan okolic kieleckich rol.poCZ~ na się od wsi Morawica i eiągnie si.; na pl'llnoc II d\\tich kicrunkach: ku Piotrkowu i Radomiu('). Na wschód prawie dotyka pasma gór św ięlOkrzyskich. a na lac!H'ld sięga aj, za ł.OpUSLllO". Warto dodać. że jest to jeszcze .i<:dno okrcślenic Vw. regionu k icleckicgo. Iym razcm z punktu \\idzenia ctnografa. ,I/aler/aly ks. Władysława Siarkowskicgo trz,eba polecić nic tylko etnogral()m. Zaintercsować się nimi p(m inni historycy opracowujący Illonogratię Kiclc i regionu. którzy do tej pory ze spu- ścizny księdl.a korz) stali w nicwielkim zakresie. Przykladcm może być interesująca kwestia ubioru męskicgo z okolic Kiclc pr/.ynosząca choć marginalne. to jednak intercsujące wiadomości �154 dotyczące przemysłu \\ Zagł.;biu Staropolskim. Pisze b(l\\iem ks. Siarkowski: ..W mi<:jscowościaeh. gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze. chlopi. chociażby lrudni'lcy si.; tylko rolnictwem. używają ubioru górniczego. zlużonego z sukmany z cicmno-siwego sukna. bez wylogów u klap. rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną \\ d\\óch rz.;daeh guziki mosi.;żne. na których widnieją dwa mlotki na krzy? złożone". To materialnc ś\\'iadectwo istnienia w XIX w. kategorii tzw. ehlopów ~ robotników nic zostalo do tej pory dostrzeżone (w Dziale Historii Muzeum Narodowego w Kielcach przechowywany jest tego typu guzik). Postulować należy także \\ydanie drugiej części twórczości ks. Siarkowskicgo. zawierającej materialy rozsiane \V prasie codziennej ukazuj'lcej siO; w Kn')lesl\\ie Polskim. czy IV Galicji w końcu XIX w. (na szczególną uwag.; zasługuje tutaj cykl publikacji z ..ciazdy Kieleckiej"". w których autor z.ajmuje si.; n')\mież hislOri,\ miasta i jego zahylk()\\·). W postaci reprinlu czytelnik otr/.ymuje cieka\\y material iródlo\\y. przydatny w badaniach historycznych i etnograficznych. u/.llpelniający wiedzę o regionie kieleckim. Jan Elżbieta C e s a l' z. Chłopi .\}nte::y, parasynte::y i podręc::niki it' polskiej myśli his/orl'c::llcj d::icjów ojc::vstych. Rzeszów dO/H' /lOro::hioroit'cj (j/ólI'kll /795-/86-1 . 19<)<).ss. J20. Nic ma nąjmniejszej \qtpliwości. że historia nic jest i nic moi.e być dzicdziml autonomiczną, oderw:mą od i.ycia i jego problemów. skoncentrowaną jedynie na realimcji zadaJl ściśle pozna\\c/.ych. Przcciwnie. myśl.; że z.wlas/cza Polacy mają tego pełm! świadomość. historia Z<l\\'sze roz\\'ijala się pod wplywem życia narodu. ulcgała czo;sto jego presji. a jednocześnie sama na życie spokezne i świadomość ludzi silnie oddzialywala. Stąd tei. wszelkie studia naci wzajemnymi relacjami pomiędzy życiem a historiogralią mogą nam wiele powiedziel' zarówno o świadon1(lści historyczncj danych spoleczcllst\\, jak i o lI\\"arunklmaniaeh spokcznych tej skry akt;. mlOśei. którą nazywamy nauką. Wychodząc z takich. trudnych do zakwestiol1(]\\'ania ZalOŻell. Elihieta Cesarz. ukazala temat interesuj~ley nic tylko historyków. a mianowicie relacjo; pOl1lio;dzy iyciem społeczno-politycznym a myślą historyczną \V epoce porozbiorowej. W centrum uwagi badaczki znalazl si~' podstawowy problem tej epoki. problem chlapski. często wówczas ro/.\\ażany. budz'lcy wiele sporów i kontrowcrsji. W tej sprawie zabierali glos politycy. ekonomiści. prawnicy. działacze spoleezno-oświatowi. publicyści i pisarze. oczywiście takż,; właściciele ziemscy. a także historycy. Nic si)' SL.anojcdnak. co z wielu względów jest zrozumiale. najważniejslej stron)' sporu. samych chlopów. Byli wtedy jedynie przedmiotem historii. choć wszyscy dyskutanci - w różnym zresztą stopniu rozumieli doniosłość K\vestii agrarnej. a tym samym znaczenie problemu emancypacji chłopstwa. od C/ego zalei.ała w znacznym stopniu przyszłość narodu (a właści\\ ie mmct jego kształt I). a zwlasz.cza realizacjajego niepodległościowych aspiracji. Nie tylko dziś rozumiem)' - rozumieli lo Polacy w dobie późnego oświecenia i romantyzmu. przynajmnicj spora ich CZyŚĆ- i.e lI\v1as/czenie ehlopów było warunkiem rozwoju gospodarczego ziem polskich. ich cywili/ac)'jnego awansu. Jaką roi.,: odgrywali \\' tej narodowej dyskusji historycy. w jakim stopniu interesowali się przeszłością polskich ehlopów. jakie wyznaC7ali im miejscc w dziejach narodu. przeszłych. alc i poniekąd przyszlych? Czy i w jakiej mierze - pyta aUlorka pracy ~ ówczesne dziela historyczne pomagały zrozumieć doniosłość K\\estii chlopskiej. konieczność ich u\\laszC/enia. konieczność ich pełnego uobY\\illelnienia? Pragnąc odpowiedzieć na powyisze pytania. E. Cesarz poddała szC/egółowej analizie kilkadziesiąt syntez. paras)'ntez i podręczników dziejów Polski. napisanych i opubliko\\anych w epoce porozbiorowej. Wśród autoró\\' wybranych do analizy dziel widniej~\ n<l/l\'iska najwiyks/e. m.in. J\danH\ Naruszewicza. Jerzcgo Samuela Bandtkiego. Joachima Lelewela. JÓ/el~l Szujskiego. Pisali oni syntezy i paras)'ntczy (ten termin przyjęła au lorka na oznaczenie prób opisu nic całych dziejów Polski a jedynie pewnych epok). niektórzy I nich (Lele\\c1) taki.e podn;czniki, Wśród �155 aulorów podr,,:czniktl\\ mamy z koki m.in. Iz.abel,,:Czartoryską. Lukasza Gołębiowskiego. Lucjana SiemieJ\skiego. Bibian,,: Moraczel\ską. Franciszka Sakzego Dmochowskiego, Władysława Ludwika ;\nczyca . .lui: te mVlliska dowodzą. a jest to tylko wybór, że historią Polski lub jej popularyzacją parali si,,:członkowic clity intelektualnej naszego narodu. Jako ciekawostkę można zanotować. iż E. Cesarz dokona la także analizy poróllnawczej podręcznika dziejów Polski napisancgo. bardzo zl"eszt,\ nieobieklywnie i zjadlil\ic. przez Rosjanina - Mikołaja Pawliszezewa. Jak zatem II idzim~. II cpoce porozbiorowej. mimo I\szclkieh trudności na przykład związanych z cenZlIrą. o hislorii Polski pisano Iliele. ukazYI\aly się dzieła o charakterze syntetycznym i parasynlctyemym. a lakże podn;czniki. IVIym podręczniki dla ..Iudu" (w iSlocie bowicm do ludu onc nic docicrały). Jakic l\Ilioski 1\)'Ciągnę/a autorka z analizy owego zbioru zróżnicowanego zreszt'l pod Ilieloma wzgl,,:dami. choćby pod względem poziomu naukowcgo i zakresu popularności') Jakic tcndenejc i regularności daly się zauważyć w poszczególnych okresach doby porozbiorowej (do IX6-ł roku). patrząc na omawiane - i obficic ku dobru czytelnika cytowane. - prace z punktu widz,cnia. prz~ pominam. problematyki chłopskiej. Pisze E. Cesarz: ..Zauważyć przede wsz)'stkim należy ścisły zwi'lzek pomiędzy wzrostem znaczcnia problemu chłopskiego w życiu spoke7.llo-polityeznym. gospodarcc i kulturze a rozwojem zainteresowaJ\ dziejami chłopów. W miarę jak spralI a wlości,1I1ska slawala się coraz bardziej paląca. autorzy syntez. parasyntez i podręczników dziejl'lII' Polski poświęcali chłopom coraz więcej uwagi". i\. Naruszewicz przeznaczył w czasach jeszczc stanislawowskieh O.S% objętości swej syntezy chlopom. w dobie romantY/ll1u Joachim l.elem.:1 aż :W°l.•. ale to był absolutny rekord. przeciętnie autorzy poświęcali im Illedy S.7°". lebllll\. W podn;eznikach z kolei. IV okresie mi~dzypowstaniolVym, autorzy poświęcali chlopom przeciętnic z~lledwic 2.6% tekstów. co i tak było blisko 2 razy więcej w porównaniu z podn;cznikami poprzedniego okresu. tj. wydanymi IV czasach Księstwa Warszawskiego i konstytucyjncgo Królestwa Polskiego (do roku 1830). Oezywiścic tego rodzaju wskaźniki nie mówią wszystkiego. ważne jest nie tylko to, ile miejsca pośl\i.,:cono chlopom w syntczach. parasynlezach i podręcznikach dziejów Polski. ale co tam o nich pisano. jak prz.edstawiano ich dzieje. ich roię w życiu narodu w poszczególnych okresach historycznych. Pod tym wzgl.,:dem bywało bardzo różnie. szczególnie w przypadku podręczników. Naruszewicz. I.clewel. Bandtkie. wybitni uC/.eni ..starali się przekazać mlodzieży więcej II iadomości na temat dziejów chlopów. dbali też o to. aby były one w miarę starannie dobrane i odpowiednio ze sob'l powiązanc". W większ.ości jednak podręczników dominowały ogólniki, informacje fragmentarycznc i chaotyczne. a nawet zdarzały sil,: nierzadko ..kłamstwa pedagogiczne": ..naei'jgano". sztucznie preparowano inrormacje (np. przekazywano czytclnikowi całkowicie kłamliwy ..fake jakoby Kościuszko uwłaszczył chlopów') ... wybielano" politykę szlachty wobec włościan itp. Zdaniem autorki owe ..kłamstwa pcdagogiczne" nie budziły wówczas wielkich protestów. o ilc ..ccl był s/.Iaehctny. godny poparcia". Stanowisko polskiego spoleezel1stlla epoki porozbiorowej IV kwestii chlopskiej nie bylo bynajmniej jednoznaczne i konsekwentne.' Ten brak konsekwencji odbił się na polskiej historiografii tego okresu. do pell·nego stopnia pobrzmicwa on także w słowach autorki zamykąjących tę niezmiernic interesuj'lul i ccnną prac.,:: ..można slwiadzić. iż analizowane przez nas syntezy. parasynlez~' i pour.,:cmiki uziejów Polski IV swej większości dobrze przysłużyły się uwrażliwianiu sumiei\ polskich na nicdol.,: chlopów. a tym samym - w jakiejś mierze ~ wspierały działania zmierzające do popralI)' polo/enia tej warstwy społecznej. Jednak tylko nicliczni autorzy zaangażo\\ali się g";hiej IVsprallę uwłaszczenia chłopów. Większość nie ząjmowalajasnego stanowiska II tcj kweslii. poprzestalI ala na ogólnych postulatach dotyczących likwidacji ciężarów feudalnych. uobYllatclnienia i ..oświeeenia" chłopów. W tym zakresie polska myśl historyczna doby porozbiorowcj nic II pclni sprostała Ilymaganiom czasu. Uwłaszczenie chlopów dokonało się. jak wiadomo. za Spl"<lIl',\zahorcóll'. nie tylko dlatcgo. że krępowali oni wszelkie polskie działania II tcj dziedzinie. ale także i dlatego. /e działania owc nie mialy należytego poparcia spolecznego. Kto Ilic. czy jak'lŚ cz.,:Ść(skromną oczywiście) win)' za ten stan rzeczy nic ponoszą autorzy syntcz. parasyntcl i popularnych podr.,:czniktll\ dziejów Polski". Ryszard Kantor �156 Vioktta Kra II c z Y k - Was i I c w s k a. A IDS. ,\Iue/ium Uniwersytetu Lódzkicgo. Lódź 2000. ss. 120. 12 fot. nlb. l//1/rlipologic::I1£:. Wydawnictwo W bieżącym roku ukazała si~ nakładem Wydawnictwa Uniwcrsytetu Lódzkiego monografia autorstwa Vioktty Krawczyk-Wasilewskiej .. ·/lDS. Slue/ium onlrli/)()Iogic::nc. Ksi,\żka ta jest interdyscyplinarnym wkladem do antropologii kulturo\\cj i spokcznej. IlllklorYSlyki oraz bioetyki w kontckście badań nad współczcsnnścią AIDS jcst przewlekłą \\yniszCi'.ającą i nieuleczalną chorobą powstaj'1cą na skutek nabytego braku odpolllości organizmu. Nazw~ choroby określa siy akronimcm AIDS (ang. Ac({uired Imm/ll1odejiciency 5;vl1drome - z.espół nabytego upośledzenia odporności). Innymi używanymi skrótowcami są: SIDA (rr. S)'i1e/rome de l'immul1o-e/(Uicience l/c({/lise) i SPID (ros. Sindrom priobrieliol1lwf!,o im/ll/ll1odejicila) . ..Choroba kOlica XX wieku -- AIDS -jak piszc Autorka \\e wstypic .. jest tak" samą chorobą jak wszystkie inne. nic do kOlica rozpoznane i niculeczalne przypadlości organizmu ludzkiego. z którymi boryka si,. \\spólczesna mcdycyna. I. drugiej zaś strony AIDS jest chorobą wyjątkO\\ą i osobliwą. symbolizuj'leą kryzysową problematyk<; cy\\·iliz.acji (kultury) postll1odernistyczncj. ( ... j Od lat osiemdziesi,\tych globalny wymiar AIDS - tej «dżumy XX wieku» - jako zjawiska pandemicznego \\'ywoluje lokalne nami~tnośei. 1l10ralizatorst\\n i uprzedzenia. które są cz~ścią symbolicznego Iyku człowieka wobec \\ spólczesnej cy\\ ilizacji niepewności. nacechowanej relatywizmem wartości i norm". Mając na uwadze spccyficz.nc i symboliczne znaczenie problematyki AIDS. autorka zainteresowala si<; tą tematyką już na początku lat dz.iewięćdziesi'ltych. ProwadnIC wlasnc. przyczynkarskie badania \\ Zakładzić Folklorystyki Uniwersytetu U>dzkicgo. śledziła równocześnie krajowe i zagraniczne piśmiennictwo w zakresie szeroko pojętego eko-antropologicznego oglądu zjawiska. Rezultatem studiów jest omawiana książka. Rozdział pierwszy r..AIDS jako zjawisko biomedyczne") podejmuje problematyk<; etiologii AIDS. zaka/enia IIIV i /.\\i'jZanych / nim okoliczności zwiększonego ry/yka. przedSla\\ia obraz epidemii IIIV/AIDS na ś\\iecie i \\ ł·:uropie. Autorka ujmuje z.agadnienie pod kątem medycznym. spoleonym i statystyunym. pokazuj'le dynamikę rozwoju epidemii na świecie od jej początku do końca Illllll roku. N iezwykle cenną wartość poz.na\\czą ma umieszczone na kOlicu ro/.dzialu ..Calendarium wiedz.y o :\ IDS". Zawiera ono daty najważniejszych wydar/eJi z\\iązanych / rozwojem chorohy i naj donioślejszych osiągnięć w walce z pandemią. Rozdzia! drugi (..HIV/AIDS \V Polsce") dotyczy problematyki HIV/AIDS na gruncie polskim w kontekście instytucjonalnej walki z epidemią Rozdział ten uwzględnia informacje o charakterze historycznym i statystycznym. dane zaś obejmują okres od 1985 do końca 1999 roku. Przedsta\\iono \\ nim aktualną sytuację epidemiologiczną. programy rząd 0\Ve i międzynarodowe walki z chorobą. Autorka podkreślila prewencyjną. edukacyjną i terapeutyczną rolę organizacji pozarzqdowych dzialająeych na tym polu. a także stanowisko Kościoła wobec problemu choroby. Na szczegółnq uwagę etnolog6w zasluguje rozdzial trzcci książki ..AI DS - n(ma choroba Cly od\\ieczna plaga'r' Stanowi on illlerprelaejy problematyki III V/AIDS w kategoriach kulturowych ze szczególnym uwzgl<;dnieniem symbolicznego aspektu zjawiska. odniesionego do tradycji plagi (z.ara/y) w świetle literatury pr/edmiotu (od starożytności po \\·spólczesnośćj. Autorka rozważa przebieg epidemii AIDS wedlug tradycyjnego scenariusza plagi ... Początek epidemii - pisze Autorka - \\iąza! się z,\\\'sze z minimali/()\\aniem zjawiska przez zdrową część społeczności. odnosz.ącej ehorob<; do obcy ch. inn) ch. gorszych. pokaranych itd. W okresie epicentrum szerzenia się zakaże li typowymi reakcjami społecznymi były następujące zachO\\ania: poszukiwanie «kozIa oliarnego». rzekomo \\ innego sprowadzeniu zarazy; n:ejonalne i irracjonalne. prze\\a;i.nie bezskuteczne próby opanollania ehorohy: oliarność w udzielaniu pomocy chorym przez rodziny i lekarzy. okupiona częstokroć /.akażeniem i śmiercią opiekunów (pozy ty \\Il e postawy mniejszościowe): stygmatyzowanie i izolowanie chorych. Cl~sto porzucanych przez. bliskich i lekar/.y. ueiek,\j'1cy-ch z miejsca zagroi.enia (negatywne postawy \\'iększośeiowej: «oswojenie>.> śmierci. porzucanie trupów. ni\\'elacja rytuałó\\ pochówkowych: chaos. bezprawie i rozpr/ężenie morale: og61na atmosfera paniki. zagrożenia i strachu. Epilog zaś scenariusza obejmuje kolejno: wygaśni~cie epidemii: wyludnienie demograficzne: spustoszenie �157 ekonomiczne wraz I. konsek\lencjami politycznymi: ożywienie religijne: zmiany w obyeząjowości: adaptacje oealakj populacji do nowej rzeczywistości: reaktywowanie norm i wartości: powolną niwelację zhiorowej pamięci o tragicznym pi<;tnie «dawnej» już plagi'". Zdaniem Autorki, epilogu chorohy nic znamy. gdyi owa ..Apokalipsa XX wieku'" trwa i rozgrywa się w globalnej I\iosce na oczach milionóll Ilykształconych ludzi. W rozdziale czwartym (.,«My» - «Oni». Postawy wohcc AIDS") zaprezentowano zatem poghldy owych ..wykształconych'" ludzi na temat epidemii AIDS. Autorka przeprowadziła antropologiczną analizę postaw wybranych grup społecznych wohec tego probkmu. Przedstawiono tu poglądy społeczności zdrowej wobec choroby, chorych i zaka/onych. a takie wizerunek społeczności dotkniętej HIV/AIDS. W świetle badań sondażowych I. kOlica lat dziewięćdziesilltych i literatury przedmiotu Autorka ukazała stosunek obu tych grup pod kątem swojskości i obcości kulturowej. Zaprezcntowano przy tym funkcjonujące II naszym kraju i najbardziej POII'szechne mity o chorobie i chorych. Do ostatniego rozdziału monogralii (..Folklor AI()S") posluiyły zebranc pr/.ez Autorkę materialy tercnowe w postaci narracji biogralicznych oral innych form folkloru słownego i wizualnego. Materiał folklorystyczny w postaci mit{l\v o chorobic i chorych. narracji wicrzeniowych. dowcipów. zagadek i graffiti posłuży! do egzemplifikacji postaw spokcznych i mentalnych wobec pandcmii HIV/AIDS jako jednego z zagrożeń cYllilizacyjnych wspólczcsnego świata. Monogralia Violetty Kn\l\czyk-Wasikwskiej. będąc pierwszym w Polsce opracowaniem na temat HIV/AIDS dokonanym przez etnologa i folklorystę. jest niezwyklc cenną pozycją dla badaczy kultury tradycyjnej i współczesnej. Z tradycją bowiem lączy AIDS wiele różnych czynników. Wc \\spółczesnyeh hcterogenicznych społeczeństwach istnieje silna tendencja do nawro· tów myślenia tradycyjnego. zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych i niebezpiecznych. takich jak epidemia Al DS. Negatywne. stygmatyzujące chorobt;: i chorych postawy odzwierciedlają elementy tradycyjnego światopoglądu wobec zjawisk nieznanych i groźnych. ujawniając silę izolacjonizmu ś\\iadomośeiowego jako ł;lktu długiego trwania w dziejach zbiorowej mentalności. 7. tradycjlj wią/e się tcż społeczny ..scenariusz" przebiegu epidemii. którego struktura nie zmienia się od wieków. Nalomiast ze współczesnością hlczy AIDS problematyka kryzysu wartości i norm lITaz z typowymi dla schyłku \Iieku dylematami. wyraLąjącymi brak poczucia bezpieczeństwa, relatywizm moralny i niepellllllŚĆ jutra. Problematyka AIDS stawia więc współczesne społeczeństwa przed 11')'l.llanielll. jakimjcst walka z epidcmią Jest to wyzwanie nie tylko dla nauk biomedycznych. ale też dla polityki i pedagogiki społecznej oraz antropologii kulturowo-społecznej na poziomie re11eksji stosowanej. Pandemiczny zasięg AIDS powoduje. iż mimo zróżnicowań geopolitycznych. ekonomiCll1ydl i kulturowych ..globalna wioska" współzależy od siebic nic tylko na polu walki z chorobą ale tei. na polu współpracy IV tworzcniu nowego typu solidaryzmu, nowej etyki. praw i pluralizmu moralnego. Takie właśnie przesIanie można odczytać w studium Violetty Krawczyk-Wasilewskiej. Najtratniej możnaje uj,jĆ slowami Autorki - "od antropologii l.;ku do antropologii nadziei". Maria Antonina Łukowska I'ioletta Pr:.erembska Tomasz S z I e n d ak. Technomania. GRAFFITI Be. Toruli 1998. ss. 105. (vberp/emię w :.wierciadle socjologii, Wydawnictwo OLU przed nami książka młodego badacza dotycząca problemu nader współczesnego, gdyż znanego z ga/.eL telewizji lub bezpośredniego doświadczenia ulicy. Chodzi o zjawisko młodzieżOllyeh imprez tanecznych odbywających sit;: przy muzyce techno (rave party). Fakt zaistnienia takiej pracy I. pogranicza socjologii i antropologii kulturowej jest o tyle budujący, że ów aspekt codzienności b: I dolychCl.as skrzętnie omijany przez polskich badaczy współczesności. �158 Tym większe należą si.,: słowa uznania dla Autora za podj<;:cil:wysiłku zmierzenia się z tym. dotychczas zaniedbanym, obszarem kultury popularnej. Tomasz Szlendakjest doktorantem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołąja Kopernika w Toruniu, a jego zainteresowania naukowe ogniskują się woklll problematyki małych struktur społecznych. socjologii i antropologii stosunków między piciami oraz kw..:stii jakościowych metod badań społecznych. Czytelnik mial już okazję zaznajomić się z j..:go publikacjami m.in. \v"Odrze" i "Studiach Socjologicznych". teraz może zapoznać si.,: l plonem pracy magisterskiej. Jakie zamierzenia ló.ą u podsta\\ Technomanii'? ..Celem nini..:jsz..:j pracy j..:sl opis spo!ccznego fenomcnu technomanii. próha wskazania socjologicZl1;.ch i antropologicznych. jakościowych metod jego badania. następnie ścicżek j..:go teoretyczn..:j interpr..:tacji. a takż..: postawienic hipotez dotyczących tego, czy techno jest jedynie wielosaonową mod'l mlodzieżową czy też posiada cechy hardziej trwa/ego «nowcgo ruchu spolcczncgo»" (s. I O). Książka składa się z trzech rozdziałów. wstępu i l.akoiJcz..:nia. W cl..,:ści pi..:rwszcj zatytułowan~j ,.Technomania w ponowocz..:snej popkulturze" Autor najpierw prz..:dstawia ogólną panoramę ponowoczesnego spolcezeiJstwa (upadek I11danarracji. pluralizm. kultura popularna itp.). koncentrując się zwłaszcza na kategorii ..syndromu znudzenia". Według niego nuda. która charakteryzuje postawę ludzi w społcczeiJstwie konsumpcyjnym epoki postindustrialnej. hierze swój początek z upadku tzw. wielkich symholi religijnych, spowodowanego przesytem ich przedstawiania w środkach masowej komunikacji. Następnie zapoznajemy się z histori'l galunku muzyki techno oraz imprezami tanecznymi organizowanymi w jej rytmach. hy później. poprzez opis mody panująct<i wśród jej uczestnikó\\ i ich fascynacji świat..:m techniki e1ektronicznei (internet. komputer), dotrzeć do podsumowujących rozważaiJ o tym. czym jcst technomania: suhkulturową modą. kontrkulturą subkulturą czy ruchem spo!ccznym') Tomasz Szkndak analizując różnice pomiędzy tymi kalegoriami równoczcśnie wskaz.uje. iż j..:dnoznaczna odpowiedi na powyższe pytanie jest niemożliwa: tcchnomania stanowi zja\\isko wi..:lll\\ymiarowe. Na pierwszej p/aszczyi.nie możemy widzicć w niej jedynie modę. podczas gdy na drugiej da si.; dOS1U:CC wyraźne cechy subkultury (np. kontestacja kultury dominującej przy jednoczesnym uczcstnict\vie \Ii jcj świecie). na trzeciej natomiast jesteśmy w stanie wyodręhnić ..:lcmenty ruchu spo/cclllego (np. :::ippisi w Wielkiej Brytanii). Rozdział następny - "Za drzwiami tcchnoświata" - najpierw pokrÓtc..: zaznajamia nas z użytą metodą zhierania danych empirycznych oraz specyficzną sytuacj'l antropologa jako badacza współczesności. hy później wprowadzić czytelnika w świat t..:chno. Podstawowym narzędziem przeprowadzonych w latach ł992-1995 badaiJ terenowych h;.la clnograficzna ohs..:rwacja uczestnicząca. doprowadzona aż do punktu ..badania poprzez wspólne doświadczenic" (s. 56). Z kolei obszerny opis. rzeklbym w dużej mierze fenomenologiczny on1/. interakcjonistyczny. wyników owej obserwacji daje nam szczegółowy obraz polskiego technoparty. Autor stara się ukazać. jak sam powiada ... dwic doby z życia technomana" (s. 59). prz..:dstawiając przygotowania uczestników imprezy. miejsca. w których się odbywa. zachowania uczestników podczas jcj kol~inych etapów. strukturę statusó\\ i ró l spo!ccznych. praktyki zaż.y\\ania narkotyków oraz odczucia transowe. W części ostatniej i zarazem najistotnicjszej z punktu widzenia antropologa - .,Struktura cyberplemienia. antropologia świata techno" - Tomasz Szlendak podcjmuje próh.; interpretacji zjawiska techno za pomocą narzędzi teoretycznych zapożyczonych z prac Anselma Straussa. Victora Turnera i Mireca Eliadego. Nasamprzód proponuj..: jego opis za pomocą kategorii świata spo!ccznego zaczerpniętej od Straussa. gdzie zwraca baczml uwag.; na takie ekmenty. jak czynności, siedziba. technologia. organizacja. segmentacja i areny sporu. Później prz..:chodzi do jego ujęcia w perspektywi..: Turnerowskiego rytuału liminoidaln..:go. T..:chnoparly jawi si.; tutaj z jednej strony jako rytualny taniec. dzięki którcmu jego uczestnicy odnawiają ..nil: grupowej wspólnoty. która w dobic cywilizacji techniczncj i silnie sformalizowanydl stosunków społecznych po prostu znika" (s. 87). z drugicj zaś jako sposóh spędzania czasu wolncgo. Nast.;pnie dokonuje ryzykownego przyrównania taiJca podczas imprez przy muzyce techno do praktyk szamaiJskich znanych z tzw. kultur pierwotnych. Całość tcgo rozdziału k<)lluy przedstawienie uczestników ravów jako członków nowoplemion w duchu koncepcji Michda Malfcsoli·ego. �159 Pora na pr()b.,: occny !echllo/lwllii Tomasza Szlendaka. Nic ulcga dla mnie wątpliwości. że jest ona odważnym \\ krou.en icm na ścieżk.,: zwaną antropologią współczesności. tym śmielszym. że przclamui;IC) m pe\\n,\ lini.,: posl.,:powania cz.,:sto obccną w pracach polskich badaczy koncentrujących si.,: na kwcstii kultury popularnej. linii którą można by nazwać hermeneutyczną. Otóż rodzima antropologia /.ajllllljilca si.,: tym obszarem zwykle ogniskuje swc zainteresowania na interpn:lacji tckstó\\ kultury popularnej marginesując kwestie nadawcy i odbiorcy. Jeśli przyjrzymy si.,: ehoćb) Ir\l"jlc~esllci Bihlii PO/lpe1"ll1J1Moniki Sznajderman, Mi/ologiom popularnym pod redakcj<l Mirosl<l\\a C/.aji cr) wrcszcie niektórym tekstom publikowanym w.,Kontekstach'·, to łalwo doslrZeżCm). ii poszczególnc _. często błyskotliwe - analizy na temat przekazów zawartych w lilmach Cly reklamach nic są konfrontowane z badaniami empirycznymi. Trochę szkoda. ie tak si.,: d/.ieje. gdyż /.jcdnej strony istnieją calkicm niałe wzorce płynące z brytyjskich studi()\\ kulturowych spod i'.naku Davida Morleya. z drugi<:j zaś. podobny typ refleksji jest już upralI iany \\ Polsce pr/.C/. filmoznawców i kulturologów \V rodząju Andrzcja Gwoździa czy \Vieslawa (Jodzica. Autor !i'chnol/lullii unika takiego posl.,:powania. w rzetelny sposób przedstawiając tło kultuWhO-SPOIeClIll: knomcnu. proponuj;lc pewne linic interpretacyjne i. co ważne. przeprowadzając jego badania empiryClnc. I tUlaj właśnic pojawia si<; naj istotniejsza. moim zdaniem, uwaga. Otóż nic mog<; si<; o[lrzcć I\Tai.cniu. sly krok 1\ kierunku zbadania iż rccenlOwana praca stanoIIi jakby część większej calości, pierwzj<l\l'iska techno. I krok ten uczyniony został wyraziście i przeko- nYI\aj'lco: zaJ")sowane lostały ram) teoret)ezne. przedstal\iono Geertzowski thin description badanego obs/anl- wr\~s/.l"ie zary/.ykowano kilka hipolez - mniejsza o to czy zasadnych - mąiącyeh Ilytlumaczyć populamo~ć i lunkcjon\manie fenomenu techno. Ale to krok pierwszy tylko, a droga do rozjaśnienia obram jesl dluga i kręta. Większość antropologów zainteresowałaby się prz.ede wszystkim pr/.ekonaniami uczeslników ravÓlV. spróbowałaby pogłębić swoją interpretację i Jag.,:ściC sIle opis). Socjolog I. kolei. wnikliwiej przyjrzałby się bazie spolccznej .,technomaniahm··. Tak lOZ) inae/.ej. p0!<le7.0ne podejście próbowałoby zapewne odpowiedzieć na pytania o poglądy i ieh srokcz.ne i.ródlo uczestników techno-party. a nic tylko opisać - a więc zinterpreIllI\aĆ w najprosts/.y sposób - ich zachowania. Do lego jednak konieczne jest już użycie jakiej!-ohl iek limn) I\ywiadu. Nielllniej to. co /Osia/o uczynione. zasluguje na uwagę. Moina lei. si.,: spierać ell' kolejność posl<;powania badallczcgo zastosowana przez Autora jest optymalna. W kwestii. co \1 illllo być piel"\\sze: badania czy teoria. obstawałbym jednak za stano\\ iskiem I'oppenl\\skiego hipolctyzmu. Tomasz S/.Iendak Ilydaje się pozostawać zwolennikiem indukcjonilmu. co II pon\l\ naniu z hogatą rcłkksją metodologiczno-epistemologiczną obecną II antropologii kulturowej. przynajmniej oel czasu Clifl(mla Geertza. stawia pod małym znakiem lap) tania jego antropologiClne aspiracje. Takie dokonania liloi'Olii nauki nakazywałyby ostrożność 1\ tej materii. Taka praktyka przynosi bowiem II idoczm: \\ ksiąiee nied<Ki'lgni<;cia pomi.;dzy uzyskanymi wynikami badań terenOII~'ch a konce[lcjami slaraj;\cymi si.,: je ująć w ramy teoretyczne. W efekcie część druga i trzecia nic maj'l ze sobą prócz tematyki i zgrabnych pomysłów Autora, zbyt wiele wspólnego. Być moie ol\oeniejs/.c b)'lob) s[lrelOyzowanie na bazie koncepcji Straussa czy Turnera pytań badawcz~Th i sprall·dz.enie ich 1\ empirii'.' Natura [loll)is/ych ullag jcst polemiczna i ich zamiarem było jedynie I\'skazanie innych. być moie lepszych. dróg ui.,:cia problemu. W pracy można jednak dostrzec także i mankamenty, z których II)różnilbym 1\ id.:. choćby i znacząco /1\laszu.a jeden. OtM okrojony ch. analogii mój głęboki pomięelzy sprzeciw technoparty budzi czynienie a szamanizmem. dają się być 11\) kłym cpato\\aniem czytelnika. Pomimo deklarowancgo zrozumienia dla ni/nic mi<;d/.y S) luaejami kulturowymi" (s. 10). Tomasz jakichkolktóre wy- na wstępie "pełnego Szlcndak w tym przy- padku nic 1\) ka/uje odpO\licdniej czujności. jaką popisał si.; (z nielicznymi wyjątkami) podczas uży\\ania TlIrnenmskicIJ kategorii liminalności. liminoidalności i communi/as. W jakiejś mierze Autora uS[lr<l\1iedli\\ ia 1~lkt. ii. korzystal I. religioznawczych opraCOWał) szamanizmu skażonych nieco perspd.l) 1"1 interpretacji adaptacyjnej (Mircea [Iiade. Nevill Drury), ale mimo wszystko ukazywanie f(lrI11aln)eh p{ld{lbiełisll\ pomiędzy praktY"'l szamańską a tańcem na imprezie techno (lIż)\\'anie narkolykl'm, rola rytmu wc wprowadzaniu w trans itp.) trąci zdroworozsądkowym �160 obrazem świata. Antropologowie hadąjący tt; dziedzinę (np. Audrey BUll Colson) prawdopodohnie zanegowaliby potoczne przekonanie o tym, że t<)rma zjawisk kulturowych pozost,~ie niezmienna a przckształca sit; tylko ich treść (np. rytm niekoniecznie musi być spostrzegany jako ~jawisko fizyczne powodowane przez człowieka a narkotyk jako suhstancja zmieniająca świadomość). Taka linia rozumowania jest zresztą tym hardziej dziwJl<L że T. Szlemlak wielokrotnie podkreśla różnice dzielące oha te fenomeny kulturowe. Czemu ma więc słu/.yć zaistnicnie rzeczoncj analogii'? Dodam jeszcze, że samo czynienie taKich porównań pomiędzy Kulturą picr\lotną a współezesll<\ Kulturą popularną możc być poznawczo płodne, choć nic na każdym ohszarze. alc dotychczasowe próby wyKazywały się o wicie bardziej posuniętą ostrożnością w tym względzie (np. Renć Ikrgera). JednaK pomimo tych wąlpliwości. całość pozycji prezentuje się solidnie. Dzięki niej zyskujemy barwny obraz stosunkowo nowego zjawiska społecznego. a czytelniK zaznajomiony z nim za pośrednictwem telewi/ji czy prasy. jest w stanic wyrohić sohie nieco inny pogląd na jego temat. Także stosunkowo szeroka prezentacja t/a kulturowego, spo!ccznego i technologicznego, na jakim zaistniało teehnopal1y, jest jej nicwątpliwym pluscm. I'odsumowuj<\c. S'ldzę, że jest to książka godna uwagi ze względu na tematykt; i warta przeczytania dla tych. Którzy interesują się mcandrami współczesnej Kultury. 1<lr::l'cjl/.c BI/fiński Elisabeth 13a d i n t er. Historia milo.ki nicza Volumen. Warszawa 1998, ss. 276. macier::_1'I1skiej, tłum. K. Choiński, Oficyna Wyda\',- Jeśli ktoś przxjmuje założenie. a tym hardziej gdy uwa/a za pcwnik. iż maeicrzyństwo ("miłość maeierzyllska") i towarzysząca mu miłość do dzieCKa są od zawsze wpisane w naturę Kobiecą. to lektura prowoKującej pracy E. Badinter może stanowić dla niego spory s/.ok. Otóż autorKa pisze historię miłości macierzyńskiej jako zmicnnego \\ czasie ohyczaju. nie jaKO przejawiającego się wszędzie i zawsze instynKtu. Zdaje sobie sprawę z zasKoCl.enia, Którc taKie stanowisKo budzi i tak pisze w przedmowie do kol~inego wydania pracy: ..Prawdą jest że przypadkowy charakter miłości macierzyńsKiej wywołuje u nas wszystkich straszliwy II;K. Ta nicznośna niepewność sta\\ia pod znakiem zapy tania naszą ideę natury alho naszą wian; \\' Boga . .IaKżc nąjlepszy ze światów może nieść \\. sobie. poza złem lizycznym. moralnym i mctalizyeznym. możliwość braku miłości macierzyńskiej'? Ludziom wierzącym oraz wielbicielom naturalnego determinizmu i towarz.yszącego mu porządku nicłatwo dopuścić laKą myśl. Tymc/.asem. czyż nie nadszedl już czas. hy otworzyć oczy na zakłócenia tego porz'ldku, przeczące normic? Jeśli nawet takie uświadomienie sohie przypadkowości zagraża naszemu Komfórtowi psychicznemu. czy nie należy w końcu wziąć jej pod uwagę i na nowo sformuło\\ać naszą dclinicję miłości macierZyI1sKiej? Zyskamy w ten sposób lepsze zrozumienie macierzyilstwa z Korzyścią zarówno dla kobiety. jak i dla dzieCKa". Autorka wychodzi z załoi-cnia. i.e miłość macierzYliska istnicje od najdawniejszych czasó\\. ale nie uwaz.a hy \\ystępowała ona u wszystKich kohiet Nie widIi \\ niej hynajmniej elementu niezbędnego do przetrwania ludzkiego gatunku. Twierdzi ponadto. iż dzieCKO mo/c "WYKarmić" (w sensie oczywiście szerszym, tj. utrzymać przy życiu i wychować) Każda inna osoba. nie tylKO matka. Do wypelniania ..obowiązków macierzyńSKich" - WCtUug niej - kohiett; może zmusić nie tylko miłość macierzyńska (jej istnicnia, podkreślam. autorka nic Kwestionuje, podaje W wątpliwość jej powszechność i wrodzony. naturalny charaktcr), alc także moralność. wartości społeczne czy religijne. I,godnic z tym rozumowaniem. stopień i pr/ejawy miło~;ci macierzyńskiej. a właściwie stosuneK do dzieCKa osohy lub osób. Które w danym spo!cCleilstwic są dzieCKU najbliższe. należą po prostu do ohyezaju. EuropejSKi ohyczaj zmusza kohictt; do miłości macierzyński~i. więcej: bże uważać 0\\'1 milość za naturalną instynKtowną A przecie/ .. powiada autorKa jeszcze w pierwszej połowic X VIII wieku miłość macicrzyr'lska hy la "milością nieobecną". �ł6ł Tak II la~nil' /.,11)tulml ,uw .jest pierwsza C/ęsc prac). ukazująca dziccko europejskie (raczej francuskie. ~d) j aulorka porus/a się [mm ic Ilyl'lcznic po opszarzc mcntalności społeczcństwa li·ancuskicgo. en OUI w i~cic nicco ograniC/a rangę jej wywoc!l)\r) pozbawionc w naj wcześniej'/ym dziccińslw ie opieki i miln~ci macicrzyńskiej. dziecko chO\lanc l. dala od domu rodzinnego. odd,l\\ anc nlamce. Status dl.iccka byl Iltedy niezmicrnie niski. matki .. nic poczuwały się do milosci macicrz)liskicj". gd) i - III /acyIO\\anC /.oslały akccptowane przcz autorkę wywody innego badau.a. I:. ShorlCra: ..pnstalla I\Sp('l!noty zmuszala do stal\iania dobra dzicl:ka na dalszym miejscu. /a innymi sprallami. t"kimi jak na przykład sprawnc kicnl\\anic gospodarstwcm rolnym albo konieczno~ć poma~ania męjmvi pr/.)' Ilarsztal:ic tkackim". Przcmian) oh\c/aju nast\'pO\laly wolno. ale hyly znamiennc. Nastąpi/o ..odkrycie" dziecka i d/iecil·lstwa. pojallila się IHl\Ia wartość spoleuna: milość macicrzYliska. Opinia społeczna. k.vwllowana międl) innymi przez litcraturę i publicystykę pedagogiczną (autorka podkrcśla v.czególn'l rolę J. .I. I{ousscau. klllr)'. jak Iliac!ol1lo. miłość cło dzicci uprawialjedynie teoretycznie. gd)i Ivlasnl' d/jcci oddal do pr/.yllllku'). wykn;owala .. noml matkę": karmiącą własną picrsią. npccn'l i oddaną. kohictę idcalną. RCZllltatem podniesienia społecznego statusu dziccka na co I.!oi)io się I\ick prl) C/) IL którc S<III' pracy starannic analiwwane - zdanicm E. Badinter b)la .. milość pr·l.)musO\la" (to tylul trl.cciej l:zęści pracy). rozszcrzcnic obowią1.ków macierzyllskich. powv.cehll<l (praw ic pow S/.cdlllal) rcalil.acja moddu matki-wychowawczyni. matkinauCl.yciclki oraz rl.cCl. jasna - odraza do ..zlcj matki". Kobi~ty. ni~ b~z oporów i dopiero /. czas~1l1 (w rll/nych warstwach spoleCl.nych proccs ten prz~bicgal rozmaicic). podporz<\dkowaly ,;ię telllU nakamll i. bal. /. masol:histyc/.ll<\ rozkoS7.<1 uznały milość mal:ierzyńską za daną przez naturę IÓrJnę rcalimllania się kobiccości. Dziś tl:n obyczaj. to jcst wymaganie od kobiet "naturalncj"" milo~ci macil:r/\ (lskiej. Uli aia aUlOrka La anachronizm. a calq sferę wychowania dziecka naleiy - Ilcdk niej call--0I1 ici,: /n::tllrmOllać. ullolnić od obligatoryjności. Tu już wchodzimy na grunl id~olo~ii odllolujc. rcministYl.:/n~j. do którcj -. z zastrzeieniami - autorka wielokrotni~ się zresztą J)/ido I:. Badinter bud/i mies/.ane odc/.lKia. Autorka bez wqtpienia prezentuje ciekawy sposób w idzcnia i inlnprdacji pr/cmian mentalności spolel.:/~ństwa li·ancuskicgo. a ponickąd i w ogóle ~uropejskicgo na pr/estr/.l·ni ostatnich trzcch wicków. Obraz przcmian osad/.ony jcst dość mocno 1\ histor') 1.:/.11\ ch in\dlach. pr/C/ co raczcj przcl--onujc. l. drugiej jcdnak strony. praca zdąje się micć okrcślon\ cel. w pisujc si, /.hylnio .- jak na ml'j gust _. we \I spókzesne próby zrclormol\ania s}'okczdlSIIl'J. II l"m taUe II pn',b) ustaknia nOII)'Ch relacji dziecko - matka - ojl:icl: - spoleOdlSlwO. Pn',p) tal--il' tr'lq ulopią. c/.ascm nai\\IH\ socjotel:hnikq i nieoezpicl:znym progresiImen\. Wzdragam się pr/nl akl:eplacj'l II'idu s"dóI\' autorki. l:O mo7.e oznaczać. że nalcżę dOI)ch. kl(\r/) . jak podkresla z przekąselll - dali się nabrać na mitmilości macierzyńskiej danej pl'ZC/ naturę. gdy tv ml.:/,"cm jcst ona rczultalem spolcczn)'ch pr/.cmian i skutkicm propagandy pmistllowc.i i rL!i;~i.incj. Jest po prosIu CI.) pl'liniej tak si, ,t,ulil·. obyczajem. kll'lry m07e ulcc zmianie i zapewne wcześnicj NiC/aleinic mi IIS/clkich /arllllów i lI<[tpliwości. któr)dl In:sztą autorka zd,~ie się być w pclni SIl iadom,J. i kl,',re przy I--aidcj okazji próbuj c odparować. jej praca j~sl gudna przestudiowania. lalliera II ick inspirująl') ch myśli i l:iekawcgo matcrialu historycznego. Pisząc na przykład o niskicj POZ) cii d/iccka. w ISCI. o pogard lic dla malej iSloty. co jej zdaniem było zWyl:Ząjem aż do poł<l\\) XV III wicku. L. Badinlcr podkrcśla nagminne trakIImanic dziecka jak zabawki. Przy tacia S!OIla Ilspl·,ICl.csncgo moralist) (1722 r.) skierowanc do rodziców: ..Traktujecic swoje dzieci ['Ik. jak onc traktuj,! SIWje lalki. Bal\icie si.,: nimi. póki sq I.abawnc. naiwnc i mówią śmieszne glupstclI b... \ Ie "icd) plldraslaj,! i nabil'rajq powagi. przestaj'l II as intercsować. jak pm/UC;1 się "liki. Wledy nadmiernc uułości /.astępuje przesadna surowość ohojętnoś(···. \\',Irto się /aslanow i(·. czy i dziś nic b) wa podobnic. Porzucacie je. albo lodowata Rys::ard Kanlor �162 Pawel S o w i ń s ki, Komllnistyc::ne .\:więto. Obchody nictwo TRIO, Warszawa 2000. ss. 131.22 il. 1 maja li' latach 19-18-195-1. Wydaw- Praca poświo;cona jest obchodom uroczystości ś\vio;ta I maja II Polscc. Autor laznacza. iż podane w tytule lata 1948-1954 sq to daly umowne. nie ograniC/aj'lce czasu. jakiego dotyczy opracowanie. Celem pracy jest ukazanie cech obchodów świo;ta I maja. przedstallienic postaw i zachowań spolecznyeh wobec świt;ta zarówno organizatorów. jak i przecio;tnych uczestników świt;ta. Autor zwraca przede wszystkim uwago; na sam rytual święta i spokczne /.ach\mania oraz wyobrażenia /. nim zwiqzane. Opiera się tu na literaturzc omawiajqccj teorio; śI\io;ta i świo;towania. m.in. na badaniaeb mediewistów Jacques,] Ilersa i Johna Huizingi. również na dociekaniach Rogera Caillois. francuskiego socjologa. oraz pracy Kazimierza Żygulskiego. który zajmował się teorią święta w Polsce. Przywoluje także publikacje Lynn !Iunt i Mony O/Ouł: odnoszące się do zachowań masowych w rzeczywisIości rewolucyjnej. W opracowaniu tematu Autor sio;ga przc:de wszystkim do dokumentów partyjnych. a więc korespondenej i. instrukcj i. raportów. które precyzowaly wyglqd samego świo;ta. wykorzystuje również informacje zawarte w odezwach i instrukcjach agitacyjnych oraz materiale filmowym. 'I. literatury polskiej odnoszqeej się do podjętego lematu. P. SO\I'iński p\l\voluje siO; na publikO\vane prace naukowe. m.in. Marka Białoruskiego. Barbary Rogowskiej. Wojciecha Mazowieckiego oraz publikacji wlasnej. a także pracy przygotowywanej w Instytucie IlistoryC/nym UW IV ramach seminarium prof. Marcina Kuli. Wymienione pozycje podejmuj,! OImlll iane zagadnienia w perspektywie publicystyki historyezm:j. natomiast Autor - jak deklaruje. stosujc w swej pracy założenia metodologiczne zwi,vanc I. mikrohistorią. .·111('/(/ Antoni Kro h . Sklep potceb Życic etnografa kulturalnych. Prószyliski i S-b. Warszawa A'osiort'k, O/)I L PTl. 1999. ss. 275. hywa czc,:stokro~ nader ciekawe . .lego praca możc siO; wi,va~ I. egzotycznymi podróżami. spotkaniami z nia.\lykłymi ludźmi. z ni.:roz\\ikłan) mi tajemnicami. CÓŻ z t.:go. kiedy na stronicach swoich dziel nii.:wiele ma możlillości o tym \lspomnie~. Uprawiana przezcli dyscyplina zmusza go do zajmowania się tylko ściśle określonym pr/edmiotem hadali. a to. co nim nic jesL po\\-inien zostawi~ \lyłącznie dla siebie. Jeśli wic,:c na pr/yklml etnograf przedsięwziął wyprawę do jednego z krajów afrykaliskich. by poznać tamtejsze tkactwo. i jeśli po drodze zostal porwany. chorowal na dż.umo; i braI udzial w wojnic narodowollyzlVoleliczej. to po powrocie do ojczyzny. nolells volens powinien napisać ksiąi.kę o tkactwi.:. Mnóstwo jego doświadczeń zostaje zatem niel\ykorzystanych. Nic będziemy się tuji.:dnak zastanawiali dlaczego - na ogól - tak się dzieje. Chcemy j.:dynie zwrócić uwagę na ksi'!i.ko; elnograliJ. w której udalo się przekazać \\iedzę. jakq trudno by zawrzeć w prai.:Y o charaktcrze stricte naukoll·ym. na Sklep potr::eh kllftllrafl1)'c!z Antonicgo Kroha. Antoni Kroh jest znanym badaucm sztuki ludowej Podhala. Mial moi.ność dobrze ją poznać nic tylko jako praeo\\llik Muzeum Tatrzańskiego. Od dzieci(ls(\la mi':s/kal bowicm na Podhalu. przynależąc do ślviata inteligencji lego regionu. ale. z\llaszcza jako dziccko. bo;dąc też przez samych Górali uważany za swojcgo. D/.ic,:ki temu poznal ni.: tylko to. co opisal w pracach o sztuce ludowej. lecz także bardzo I\ielc z tego. co sklada się na fenomen kultur\)\\Y Podhala. Dzięki temu I\łaśnie mógł powstać Skfep I)()tr~eh kufturafllych. Teksty skladajqce się na tt; książkt; reprezentuj,\ różne gatunki literackie. Niektóre z nich są esejami. inne opOllieśeiami wspomnienillll)'mi czy nO\lcłami. Nierzadko pojedynczy tekst nosi cechy wielu gatunków. znakomicie zresztą pomieszanych pr/cz autora. Umiejętność poslugiwania się wieloma ł(lrmami pisarskimi po/.\I·olila mu na podejmowanie rozmaitych tematów. �163 Nićz<lprzćualnym II alorćm książki jćst tćż humor. Kroh pokpiwa sobie z wielu zjawisk obyczajOllych uy spokuno-polilyC/nych. Umie taki.e opisać śmieszne sytuacje z życia codziennego. Wi/.erunek g.órals/uy/n) przcdstall"iony II" ",'klepie potr::eb kulturalnych daleki jest od jednoznaczności. Nic moic być inaC/ej. gdyż autor zbyt dobrze ją zna. a przy tym ma w stosunku do niej pellien dystans·· naukowy. Książka nic powiela stereotypów dotyczącycb Górali, ale też nic nar/uca określonego poglądu na ich temat. Oll"szćm. z tymi stereotypami efektownie się rozprall"ia. a nadto uka/lljc. jak bardzo pod każdym II"zględem Podhale jest różnorodne. Kroh II" SIl ojej ksi'lin: opisuje glównie CZ(L~yPRL-u. Dołącza więc ona do pokaźnego zbioru puhlikacji o tej ćpocć. jaki od kilku lat zapełnia naszć księgarnie. Jednakże świadectwo Kroha o PRl. Ilyróżnia si.,: na lk innych. Wprawdzie jest to świadectwo autobiograficzne, niekiedy nallćt intymnć. zrcsztą jak I\ićle pozostałych. lecz nic zostało sporządzone przez kogoś. kto II PRL odgr) lI"al jak,\ś /Ilacz,\c,\ roi.,:. atakić wlaśnie przeważają. Nic umniejsza to jednak jego Ilartości. Kroh przygląda si.,: PRL jako mieszkaniec pćwnego regionu. a także badacz kultury ludoll"ej. co pO/llolilo mu zaobserwować mnóstwo interesujących rzeczy. Ten region stawiał skuteczny opór unilikuj'llocj polityce państw,L które chętnić określało się jako ..Iudowe". a w związku z tym spec) licznic /ainlcrćsolI"ane popićraniem kultury ludowej. Nie takiej jednak, jaka przetrll"ała na Podhalu. ku I\ybranych jćj fragmćnlów. poddanych zazwyczaj odpowićdnim zabiegonl. cćl<.:m dostosoll ania do wymogólI" obowiązującej ideologii. Los badac/a kultury ludoll"ej II" Polsce Ludoll"ej był niekiedy nie do pozazdroszczenia - zdaje si.,: lwierdl.ić Kwh. Dla niego mimo wszystko okazał się łaskawy. Z ludźmi. których kultura stanol\ila przćdmiol jćg.o /.a\\Odlll\ych 7.aintaesowań. niejednokrotnie łączyły go więzy osobiste. Pr/yjaini'le się I. nimi. pu<.:żyllając ich troski i radości. pomnaż.al nie tylko wiedzę o nich samych. II zbogacał si.,: ponadto jako człowiek. A wreszcie zdobytym bogactwem podzielił się z nami. Gr::egor;: Pelc::yński Iwona K a h z i ti s k a. ","vród ko.~ciell1ych Polaków. "":l'::nac::niki to::somości elnic::nej (narodOH'ej) Polak')ll' I/U lJialoru-l'i. Instytut Archćologii i Etnologii PAN. Warszawa 1999. ss. 208. ił., tab. Ksi'lika starulII·j 54. pozycjor Biblioteki Etnografii Polskiej ogłoszonej przez Instytut Archeologii i Flnologii PA . Sklada sior z szćściu rozdziałów naświetlających wybrane problemy Polaków od pokoleli mićSl.kaj'lcych na Białorusi. Zaopatrzona zostala w streszczenie w języku angielskim. Rozpr,lIIa powstała na podstawić wyników badań wśród Polaków, którzy w ostatnich kilku latach maj,! odwag.,: przymać sior do swojej narodowości. Badania terenowe i archiwalne na obszarze Rćpubl iki Bialorusk iej prowadziła Autorka w latach 1992-1998, Praca nad ustaleniem 11') znaczników tożsamości etniCl:nej Polaków na Białorusi wymagala od niej zapoznania się z pokainą literaturą której /alqC/ona bibliografia liczy 'li. 15 stron. Publikacj.,: Iwony Kabziliskićj można rozpatrywać w rozmaitych aspektach. Po pierwsze. porusza ona II' istocie znacznić szerSlą prohkmatykor niż to sugauje tytuł. Opracowanie to można II ięe potraktować ka odniosła bezustannić jako kompćndiulll się do lej grupy elnicznej krz.)lldzonćj. W ujęciu wiedz)' o naszych ziomkach jako niezwykle pręi.nćj Kabl.ińskićj terytorium na Zachodniej Białorusi. Autor- i dynamicznej. Białorusi do .. 1\ ylapiania" prawdzil\cj. kresowej polskości, To nietypowe ujęcie analiz)' dnograliunej. hislorycznćj. socjologicznej i psychologicznej polską. mimo 1\ ielokulturowćgo oloczenia. W okresie międzywojennym choć przez historię stanowi swoistą retol1ę pozwoliło jej przy pomocy dostrzec bogatą kulturę Polacy zza Buga wyraź- nie odróżniali si.,: od Bialorusinlll\ rzymskokatolicką religią. językiem "salonowym", skim (który często był daleki od literackiego) oraz rozwiniętym poczuciem dumy Lmieli Ilykazać SIle pochodzenie. mimo że IV wielu wypadkach byli chłopami. czyli poli honoru, �164 Po drugie, można rozpatrywać ją jako istotny przypalkk umożlilV iajqcy dalsze badania naukowe. Zachodnia Białoruś od dawna przyciągała lIIl·ag.,: elnologólV sIVoimi niespotykanymi gdzie indziej ccchami kulturolV~ mi, Niebagatelny jest i tcn f~lkL i/ na jl~j tl:renie dane do swoich prac gromadzili tej miary uC/eni, jak: J, CzekanolVski, W. DYlHlII ski, M. I"ederowski. K, Moszyński. J. Obręhski lub CI .. Pietkielliu. Central mi problematyk.,:. klór;\ lajmuje si.,: Kahzińska. można by zawrzeć II pytaniach: w jaki sposób Polacy mieszkaj;lcy na ler~ lorium I.achodniej Białorusi ukazuj'1 S\\oją odr.,:bność etniuną i ile w tćj spraIV ie z'lIIdzi.,:uaj'l Kościołowi katołickićmu" Jakie to ma znaczenie Jla kultury tego regionu'! W jakim stopniu rozwój kościoła obrząJku łacillskil:go lależał i zakży od elnosu polskiego') Wydaje si.;, i/ lak poslalV jonl: pytania określily (wyznaczyly) sposób doboru maleriału i przes,!dzily o przyj';lej melod/ie analizy kordaeyjnej, Wyrazem tego jest nieuslannl: ()(h\'OIY\\'anie si.,: do wueśniejszych opracolV,\I1, Trzeba przyznać, że stIl icrdzcnia swoje I\\ona Kahzirlska formułujc zaws/.e bani/() ostroinil:, opatruj'lc je wieloma zastrzcżcniami. podkreślaj;!c ich hipOlelyczny charakter. I.akotwiczajl: bardzo precyzyjnie w literaturzc przedmiotu. nadaj,1C im walor wS/.echslronności i d~skusyjności. Po trzcl:ie. ksiqżk.,: można rozpatrywać L pO/.yl:ji socjołogii religii . .lej osi'l jest mi.,:dzy inn~ mi problematyka aklywnośl:i rcligijnl:j mieszka/le\J\\' cl;lI\nl:j Cirod/.ierlszoymy, uyli obsl.aru, któr~ rozdzielal kultur.; LilwinólV, Białorusinów i I'olaków. W IVyniku b,lrd/() sl.l:/eg()łowych analil. I:cl:h \\yłowion)'ch przcz /\ulork.,: na tym obsz.a/7.e. mogła ona dokonać s/eregu ustaki] dotyl:1.<1l:ych prol:esów religijnych i spoleunydl tam zal:hodz'll:ych. N,ISI'lpilo lu holV iem zmasolV'anie wpływów religijnych. klórych wyrainym cl\:kkm hyl \\zrosl autoryletu kleru kościoła r/ymskiego, Pozycja spolel:ZIla ksi.;ży IVynikała z pO/iomu lIyks;takcnia i kultury osobistej, StąJ ich wpl)'w na życic parailan oral. dyscyplinę morałną wicrz'lcych, które to u.ynniki lak bardl.O frapują antropologa kultury, Kalolil:yl.ll) był dla Kresowian Clymś sIVoim. IVyphwaj,!cym z iSloty człowieka. I:zymś aktywizuj,Wyln go do zaŚwiaJl:l.ania o pnmdl.iIVośl:i naucl.ania ksi<;dl.a, Aktywność ich znajdowała odbil:ic IV życiu kośl:iola paraliałnl:go, IV którcg.o ramadl uzyskiwała scnsO\lność dzialania. Katolil:yzm dawał im swoistą pozycj.; wśród miejscowyd) chlopów. Najbardziej znamiennymi symptomami aktywności by/y procesjl:, I,IVlaszua Ilożl:go Cia/a, DuŻl' znal:Zcnic tyl:h lcwnC;lrznyd) obj,m\m rcligijności dostrzegły IlalVcl lokalne lliad/e carskie, które II' 1905 rok u nakazaly dUl:holV nym Kośl:io/a pr,1I\ osialInego \\ Ilialymsloku /.organi/tmanie podobnego pochodu (mimo. Żl: praIVosłalVie Icj rorm~ kullu nic uznaje) celol\o doprowadzai,\c do spotkania tych thl'll prtll:e~ii, a tym samym starć mi.,:dz) uCl.estnikami (,,< iazl:ta Swi;llel:zna"' nr 1308", z 4 lutcgo 1906. s, 4). M(miqc o znaczcniu kleru katolil:kiego nic można pominqć IVplylVów natury makrospokunej, wynikająl:)'ch z wysokiej pozycji cakgo Kościoła rzymskokalolil:kiego oraz paJislwa polskiego z okresu ll1i<;dzywojennl:go. ,~/Ji,.illtS movens pr/.ell1ian społccznYl:h byłi obok ksi.,:i.~ nauc/.yciele oral pr/edstawil:iele pozoslalydl profesji inteligcnckich. Praca ich polegala na pozyskiwaniu IIVolennikó\\. przekazY\\'aniu im wiedzy oraz przełamywaniu nicuzasadnionych oporów c~ II ili/al:~.Inych i etnicznych. Byl~ lO poczynania maj'lce na celu upoIV'szechnienie pracy IV gospodarstlVie roln~ m i domo\\ym, jak i wszclka istotna d/.ialalność dolycz'll:<l spolcuncgo życia lIsi. BudlOno wi.;c I.ar()\\'no aktywność osobistą. jak i grupową. Jcdnakżl: przedmiotem zaintcrl:solV'ania Autorki jl:Sl działalność mająca za zadanic osiągnięcie celÓ\\ ważnych dla micszkaj'lcydl lam Po!ak()\\. lo jest takich, których rcalizacja zapcwni im normalnc i"unkcjol)(manie i rozIVój. Jest IVi":l: w interesil: lej grupy narodowej, aby poszczególnc osoby mogły i umiał~ poslugiwać si.; j.;;.ykiem polskim, odczuwać "i<;ź ell1ol:jonalną z Polską posiadać świadomość historycZl1'! i 1.I\i,van" z ni'l polr/.eb.,: prz)należ.ności do narodu polskiego ora!. mieć możłiwość idenlylikal:ji / polskości,\ la pośrednictlVcm religii. która IV tym przypadku ma pc/nić roi.; sprzęgla lqu'lcego ich z OjClyl.llą S\\ol1odnc praktyki religijne ll1ąj<\ natomiast na celu bezpośrednil: I.aspokojl:nic dudlOWYl:h potr/.eb jednostki jako szczcgólnie istotne dla jej celu eschmologil:ZIIego. Dziś. w warunkach Zal:hodnicj Iliałorusi, zbiorowa postawa Polakó\\ jest organilOlVana przez ksic;ży katolickidl IV Il"i.,:ks/Ości rckrutuj,\cyl:h si.; spośr\ld Polakl"m. co ma Sl\ oje negatyIV ne reperkusje \Iśród który proponuj Białorusinów, c rozumicnic jego Traktują oni Kośl:iół interesów. katolicki jako polski St'ld przyjl,:l:ic: katolicY/lllu ośrodck orazjcgo idcologiezny, demonstnma- �165 ni.: lraktowalll: .il'St pr/u otoClcnil jako pr/.:jścic na strony pobką I'rz.:świ~H.kzenic lo nic ulal\\ ia rć'ali/acii uni\\crsalist) Cln)ch zadali stawian)ch pr/C/. Kllsciól rzymskokatolicki. Podć'jrzc::lIan) onjcsl pr/u. dudhll\nych pralloshl\\n)ch o prozć'lil) I.m. a pr/.ez wlad/.e o wrogość wobec pa(ls11Ia. co Inajdujć' odbicic 1\ stosunku do kleru i \\ierll)ch. Z moich kontakt6w z bi,r1oruskimi 1\ ić'sniaKaIlli (Rados/l,micc, Hućki. I.ahiv)'n) wynika. ić' Kościól Katolicki jest traktowany jako narodo\\\ Kości,\1 polski i I. lcgo powodu przypisuj,! mu nii.SI.e \\artości nii prawosławiu CL) naw.:! bapl)stom. 1llah:go sporo w;ltpliwości 11l0A' budzić wykoL,~yst)'wanie przez księży \\ spr,l\\ach konks).in)ch lrad)cji 1\liW.;lI1)ch I. pobkości'l.choć naleiy podkreślić. że to właśnie Kościói katolicki Im)llil['olak')1I pr/.ć'd stopić'nielll siy z Bialorusinami oraz przć'd sowietyzacją. Wrć's/cic. pr,lcy nHlina nllpatr)wać Ie w/.glydu na jej strony l1lć'todologiczną. Do opracowania rozwali) IIpllllainih' .'\ulorky. pl·ÓCl. literatury. swobodnć' W')wiady tcrenowe IV latach 1992199X. Il) I) to badania pnllladlllnc wśród ['0lak6w zamieszkuj'lcych w obwocl.-:ic Grodno i Milisk ol'az II rć'.jonić' llaralHIII iCl. W pracy II) korzystano 1'\)\\ nici inłilrlllacje /a\\ artc w aktach zgroIlladllln)'ch II archiwach Ilialmusi (co .jesl bardzo cenne). lałować jednak nalei.y. ii. Autorka pOlllin.,:la pras.,: w Cla")w Illi.,:d/l \1 ojennych. Najllainicjs/) III rC/ultalć'1ll badawC/yl11jć'SI dotarcic pr/u Kah/ińsk;1 do grupy Polaków najbard/iej narodo\lo Sil iadolllcj. kt,\ryllli okazal)' si.,: osoby <>0- lub IW-letnie. a lVi~c tych. którzy pallli.,:taj,! lak 1\lanC ..Clas) polskic" i pll\lojcnnc. S;I lo osoby mogące z odpowiedzialnością dokon)\I<ić pon·IIII1'II'1. pr/ć'kill\ w <iĆ lnId) cj.,:. Kolejn'l grupq S,] osoby mlodc ... terminujące" pol,koŚć. kilu') III slal'/) usw iadallliaj'l hICl.110SĆ !. rod<ikami w Polscć'. Wiadomości te dotyczą g/(l\lnić' kn:lln)ch i /najolll)ch Illics/.kająe)ch po drugiej stronic granicy. Odnosi si~ to przede \\S/.~ slkilll do os,'>h. kl,'>rc II latach miyd/) 1I0jcnnych uucstniclył) II' życiu parafii i I\·si. a które b) I) chr/Clonc \1 I) III sam) m kościele. Tu n<ilcży dodać. iż nic wszystkie osoby młode rckrutująCć' si.,: /. ..I'olahl\\·· pr/~.illlują pllllC/.ć'nia rod/.iców o ich polskich korzeniach. Znane mi 'lI przypadki ić'kcc\I<Ii..ć'ni<i przl'ka/u rodzic(l\1 i identytiko\lania si.; z etnoscm białoruskim. wzgłędnie z ll1ić'jsccm urodzcnia. Zetknąlcm siy nawet z kilkollla prlypadkami (Mińsk. Radoszkowice. Kraśnc. ucn\ icc 19')(,) ŚWiadomcgo I.aprzeczania polskiemu i szlacheckiemu pochodzeniu /.jc.dnoc/.csn) ni dć'klanl\\ill1icm arcligijności. Osob) tc poStallę swą uzasadniały otrzymaniem od Sll\lić'ill\\ 1\) kVl<ilccnia. prac) i Illicv.kania. poduas gdy ..Ia polskich czasów szlachecki d/i<idck Iq:il) IllO\\al si.,: I.ak<hlic kilkllllla klasami. obciera 1 krol\ic:: zady i mieszkał w chacic po'iali<t.i'lcć'.i kuchni.,: i jcdn<j i/h,'" (M Ul' 1<)37. Milisk 1')\.)6). Z liczb) inl(lI'Illalorll\l. ktlll'\ ch \1)PO\I iedzi "l cytll\lanc w opracowaniu można wnioskować. Żć' przy polskości har'd/icj oh,laią kohić't~. niż m.;żu)i.ni i to niCl.aić'żni..; od II ieku. Pragnienicm .\utorki jć'SI. iii)) ksiilika. II klórć'j ollla\lia I\yniki badali ..prl)czynila si.,: do lepszego zrozumie- nia problelll,'1I1 pol,kici Illn ić'jSI()ŚCi nan>dowej na Bialorusi. a ściślej tej jej części. która deklarujc w ięi / Kosciolem R/) Il1skokatolickim" (s. II). ['01'.)1)11 n'l ,lnln,1 lllć'imiologiCln'l pracy jest szerllkie wykorzystanie ..narracyjnego wywiadu aUlobiognIliczncgo" (s. 1(,). AUlorka hlCl.) analizę socjologiuną z wiedz'l historyczną. etnograliCIn,!. jy/)kll\"l. ,I na\1 ć'l l'lelllcntami dć'lllograliczn)'mi i psychologicznymi. Na podkreślenie /aslugujć' 1;lkt II id/cnia pCII n)ch zdar/eli I\ystypuj'lc)ch II życiu jednostki dla ukształtowania się ich ident) likacji ć'lniClnć'j (s. 'J). Wars/.awskie pochodzć'nie Autorki pozl\olilo jej zacbować d),tans ullloi.li\1 iając) dokonanie bClstronnej anali/.y. Pragn~ \li podkreślić. i.e przy lekturze ..kościć'ln)ch l\l/ilk,'I\I" pr/l'no:;ilem si.,: do swojć'j wsi i panItii poiożonej \1 bylcj gminie ChocięCI) Cl'. ['r'zei) II alem na nO\1 (l pllUCl.cnia i opowiadania mll\\ i,]cych j<;z) kiclll pol,killl. .. Klo t) jcskś. ('ć'chą /lIią/"lIl)1ll ojca o Illaucniu sobie ciotki kościoła. uCl.'lce mnie pacier!.a i o sąsiadach oraz wierszyka ['olak mal~ ". godn'l I 1'1'/) pOlllniaić'm podkreślenia jcst 1\1ll d)chollllllicZll~m lIrod/~ni,1 okl'l'ślano .. c/Ui)". uchll)ccnic podzialclll la ostatnia spccyfiki na ..S\loich" katcgoria katolicy/mu i "ohc)eh". ..zahużaliskiego" których w miejscu ludzi po \939 roku stymulowała oraz mego ..tutejszych Polak''>\I'' do /acicśn iania II i":/i w e\1 n'llrlctniClnej. do skupienia si~ wokół rei igi i i Kościoła katolickiego. I. (lIK) Ill. pr/ć/ tUlejszych ogólnie zlIanym .. kacapem". nalei.alo jednak współżyć. ah) mól' spokojnić' żyć po lahor/c dokonanym \\' 193<) roku. NicbczpicC/eństwo spotygowalo się pn napad/.ic Nielllc,'lll n'l I.SI~I{. ['olacy stali si.,: ś\liadkami już. nie tajnych. lecI. jawnych 11101'- �166 derstw dokonywanych na białoruskich i żydowskich sqsiadach. Pojawiła si.; konicczność walki zarówno z Nicmcami. jak i rozbitkami Armii C:zemonej. l.jawiły si.,: liczne odd/.ialy bandytów dokonujących porachunków sąsiedzkich. mordujących za 1;lkt bycia Polakiem. Mordowano każdego. kto był bogatszy od bandyty z lasu. Sytuacja ta zmus/ała m.,:żczyzn do ucieczki \\' szeregi Armii Krąiowej. Nadal jednak istniały kościoły. w których mimo nidlczpieczcristwa gromadwno si, do czasu wysicdlenia na nowe obszary przyznane Polsce przcz aliantów. W dalSl.ym ci,\gu punktcm oparcia była religia katolicka. Napływ obcych po 1945 roku i spraw o\\anic przez nich komunistycznych rządów. zwłaszua za czasów Stalina i 8reżniewa. zniwcC/ylo \\s/.elkie przejawy odn,bności. Tkwily one jedynie \\ pami.;ci. lecz nic \\ objawianej tradycji: imieniny /.astąpił dzień urodzin. św. Mikołaja - Dziadck Mróz. a Zmartwychwstałcgo Chr~ qusa - zajqc. Upodobnienie się do bezideowego otoczenia bylo mile widziane przez bialoruskich i rosyjskich s'jsiadó\\. przez obcych urzędnikó\\. Sami !'olacy ną (jak chce StanisłU\\' Ossowski) czuli się rozdarci pomiędzy ojczyzn.,: terytnrialną. i ideologiczną. Rozdarcie to jest tym boleśniejsze. czyli pry\\atże z obiema ojczyznami łączyl ich i ląezy stosunek osohisty. rodzinny. Nie ma potrzcby uzasadniać silnego przywiązania Kresowian do Kościola katolickiego. Mimo to odważę się stwierdzić. iż było ono el'ektcm postawy rac/.ej emocjonalm:j. a nic rozumowcj. wynikającej z wiedzy religijnej (nic mylić ze znajomością katechizmu). Pozytywny stosunek do Kościoła nic zawsze oznaczał akecptowanic wszystkich jego doktryn. Krytycznie więc oceniono jego nietolerancyjność. jak też interpretację podzialu na bicdnych i bogatych. lub pochodzenie \\'szelkiej wladzy od Boga. Fakt ten jest też przykładcm rozminięcia si.; egalitarnych oczekiwań ludzi z nauką plynącą z Pisma Świętego. Ostatni rozdzia!. poś\\ięcony granicy państwowej sprzed 1')3') roku. jak i tej powojennej. zawicra moż.e najbardziej \\ ażkic ustalcnia. Wzbudza on szercg rl'lleksji ogólnicjvej natury. Okazujc się. że podstawowy ohszar badali (Cjrodzieóskic) w ostatnim stukciu zmieniał granice państwowe trzykrotnie. Ludność tego .,jeżdżąccgo·· tercnu zmuszona \\,i.,:c byla aż trzy razy wcryfikować systemy wartości oraz zmieniać sw'1 oricntację polityuną Każda zmiana państwowości powodowała zanikanic dawnego wzoru zachowań i konieczność adapt(mania sit; do nowego ustroju. a po /.akończeniu działań wojennych \\' 1945 roku. do nowego lokalnego społeczeóst\\a. w dużej mierze rządzonego pr/.ez .. xzużych" (obcych). Jednym z interesuj'\l'~Th Autorkt; zagadnieJi są podstawy wyeliminowania polskich tuziemców z ideO\\ego i.yeia nicpodleglej Białorusi. mimo iż .. ustawa o mniejszościach narodowych w Republicc Białoruś gwarantuje czlonkom tych grup prawo do uzyskania od państ\\a pomocy" (s. 180). Na zakończenic pragnę podkreślić. że komentując książ.kę l\\(Iny Kahzirlskicj w sposób ryzykowny dotknąłem w problemy. Zdaję tyłko paru wątków opracowania objętościowo nicwiclkicgo Iccz bogatcgo sobie sprawę. że pominąłem szercg istotnych zagadnicJi z\\Tacających uwagt; na wielc ważnych ljawisk zachodzących .. wśród kościelnych Polak()\\··. I\le uy tylko ..kościdnych"') Mimo to \\ydaje się. że opracowanie jest kolejnym kroki..:m do poznania kultury nasz.ych rodaków. a może i kr..:wnych. po7.0stalych na Kresach. Wymaga! on od i\u\llrki pokonania oha\\ przed przekruucniem granic kulturowych i państwowych. Musiala przccież jako osoba nic związana zc środowiskicm. stanąć na gruncic obcej historii i zmagać si.,: ze sobą ahy zrozumieć problcmy Polaków pozostających od sześćdziesi<;ciu lat pod ohc,\ jurysdykcją. Autorka recenzowanej książki. pod..:jmuj'1c się tego zadania. uzmyslo\\ila nam problcmy rodaków powstale \\ wyniku ich separacji z Ojczyzną. Dostarczyła jednoczcśnie Połakom na Białorusi motywów dalszego tmania przy własncj kulturzc. kulturze .. ukpionej"' z polskiej mowy i religii. Kieruj'1c się rangą olTlówioncj pracy zaopatrzyłbym j<! w imkks geograliuny zwisk. Zamieścilbym również szczególow<\ mapę obwodu Grodno. Przypuszczam. powstały nic z winy Autorki. kcz za prz.yczyną tak zwanych nie umniejszająjcdnak wysokich wartości puhlikacji. trudności obiekty\\nych. i indeks naże braki te Usterki te li 'ojciech 5>odowski �167 /.higni.:\\· Uniw.:rsyl.:lu B.: n .: d y k lo\\' i c Z. POr/reN obcego. .Iagi.:llolbki.:go. Kraków 2000. ss. 215. Od stereotypII do symbolu, Wydawnictwo Praca do\yuy prohkmu rckonstrukcji ohrazu "ohccgo" w polskiej kulturze ludowej przełomu X IX i XX w. Przyjęlc \\ rozprawic rozumicnie obcości zasad/.a się na ustakniach poczynionych \\' duchu lradycji knolllcnologiuncj. Odnosząc się do ta stawianych m. in. przez M. Eliadego, Ci. van dcr I,ccu\\a i R. Olto dotycl.'lcych rozumienia mitu i symbolu, autor dokonal zestawienia tych kalcgorii I klasyunymi (socjologiczno-etnograficznymi) koncepcjami stereotypu etnicznego. Dzięki temu zabiegO\\ i możliwe stało się ,.ukazanie ambiwalencji. wicloznaczności obrazu ohcego. pr/eniesi.:nic slcr.:olypu obcego z płaszczyzny rozważań socjologicznych w dziedzinę ( ... ) antropologii \\yohrażc'-l". I.astosowanie takiego roz\\'iązania zmi.:nia perspektywę ujmowania zjawisk, kt'-lrydl zlożoność anly cypowali już nicktórzy badacze okresu międzywojnia., ale ze względu na dominuj'lc,: wówczas kanony myśknia naukowego wykładane przez nich racje ni.: zostały uznane za /nauqc.: dla rozwoju etnografii i socjologii w Polsce. Z. Benedyktowicz odu.) tuj.: zatem na 110\\0 t.:ksly .I. Ohręhskiego. F. 7.naniccki.:go, G. Ichheisera i J. S. 13ystronia, odnajduj'lc w nich wick myśli c.:nnych pod k,Vcm merytorycznym a jednoczcśnie dopełniających sic: \\'I.ajclllni.:, kU'm:: odpo\\ icdnio zreinterpretowane pozwalają uchwycić pomijane w dotychczaslmej praktyce hada\\c/ ..:j (ClęstO I': wzg1c:du na brak odpowiednich narzędzi poznawczych) asp.:kly zim\ isk mi.:s/.cz'lcych się \\' szeroko pojętym problemie ..wyobrażel1 o obcych". Rozwaianiom tym poświęconaj.:st picl'\\ s/.a spośród trzcch cz<;ści pracy. Rozwini~ci.: podstaw tcordyC/nych omawianych zagadnieli odnajdujemy w części drugiej, \\. której autor pn::cyzuje rO/.umienie pojęć stosowanych przy rekonstrukcji obrazu obcego. Ustala relacje zachodzące między ster.:otyp.:m, mitem i symbolem na poziomic kontekstów, w jakich kategoric Ie zoslaly pien\otni.: \vypraeowanc i określa zakres oraz sposób ich użycia w ramach pro\\adzonych anal iz. Materiał cmpiryezny poddany inl.:rprdacji w cz~ści trzeciej pochodzi głównie ze źródeł etnogratiC/ny.:h \\ poslaci c/.asopism takich. jHk: .. Materialy Antropologiczne, Archeologiczne i Etnograficlll':" .. .I.hiór Wiadomości do Antropologii Kn\jowej", "Lud". Wykorzystano też J)~iel({ lI's::l'stliie Oskara Kolh.:rga oraz monogralie dotycz,\ce kultury duchow~j autorstwa m.in. M. fcJo!'(l\\ ski.:go. C/ .. I'i.:tki.:\\ iCla, S. ()\\'()rakowskiego. Z.: względu na przyjętą opcję teorer) ezną autor siq:,a !'(·l\\'lli.:i po material porównawczy dotyczący kultur picrwotnych, wspierając rozważania takic przykładami CI.:rpany mi I. literatury pi<;knej. W kOlicowyeh \\nioskach pracy podkreśla sic: mistyczny i symboliczny charakter kategorii ..S\\ój-ohcy". \\sk;lIuj;\cjcdnoClcśni.: najej ohrazowość i dynamiczność ujawniającą się w planie \\) rażania spoiccZll.:go. Rozpra\\v /.amyka ..I'oslowic" i z.:stawienic bibliografii. J!({rein Andr~ej Kafar, OD/E PTL ( . II({S do/e i lIiedo/e . .\1·t:lOcjo ..0:0~vl0S", Knlk<'m I <)1)1). ss. 151),24 ROI/IIJlI' \I' PO/SCI'. red. E\\ a Nowicka. Zakład Wydawniczy i!. Na praco; pod rcdakcjit ":. Nowickiej składai" si<; t.:ksty autorów: J. Gorlewskicj, M. Królik, ks. S. Opockiego. K. Wien.:iliskicj i S. Lodziliskiego. które podejmują temat mniejszości etnicznej i przeobrażeli zachodzących okcni.: \\' sytuacji Romów w Polsce. Cdem pracy - I.deliniowanym wc wst~pie autorstwa E. Nowickiej - jest ukazanie prohlemu mniejszości elniczn.:j z perspektywy trzech formułowanych w tekstach opinii - mieszkańców Polski. organi/.acji pO/arz'ldo\\ych i instytucji rządowych. oraz poszukiwanie przyczyn niepokoju i chęci zmiany. jakil' \\ Ibudza .. problem romski" \\ spolecz.:ńst\\ie polskim. Autorka stawia �168 hipoteze; o \\'iclo\\ arst wO\\) m chara"ter/c Poc/,ucia s\\ojskości i ohcości \\ stosunku do mniejs/Ości roms"icj, W "okjnych rozd/ialach. kllll\: r. No\\icka okrcsla jako: ..badawczy. praktyczny i poiilyczno-pra\\llY" poszczególni autor/,y podcjmuj,) probkl11): stosunku spoiL'cznosci Ilicjskici do Romll\\'. postalI instytucji I,ajmuj,\cyeh si, nlllicjszoscią rlllTlsk;\ /c s/uególnl'm uw/gl,dnicnicm probletl1u oSlliaty II ks/taiL'eniu d/ieci !'Omskich oral prohkm sylu,lcji pra\\no-polit) cmej ROl11ów \\' Polscc. C/ęŚĆ tckstÓII lamieszc/Ollych II' prac) została \\yg/os/Olla jako rdcraty \\ czasic sesji .. Ro1110\\ic i prohlem lokalny. regionalny i globalny"·. która odbyła si, I'mluas Dziesi;,tcgo Ogólnopo"kiego Ijazdu Socjologicznego \\ Kalo\\'icach m: IITzcśniu I I)X7 roku, W nie"tórych h:kstach autorsl\l a I:. No\\ ickiej zost;liy \I y"orzystane material) pochodz'lcC z badali tcr..:no\\'ych. przcp!'Owad/unyeh pr/,y \\spółpracy 1..1 (jorle\\sk;, w okr..:sic od 199-l do 1997 rnku na tcrellic Cjorc. Spiv,a i Iksk idu WysP()\\cgo, kchnikami bada\lu)'mi. jakie wykurz) stala autorka \\ lrakcil: badali. by/y obscnvacja uC/cslnicz;,ca oraz \\'Y\\ iad pogl<;biony, Pozostali autorl.) opi..:rali sie; na II'o...:sni..:jszych puhlikacjach P(lllejIllUj;IC) l'h h:mal Rome)\\ w Polsce. autorst\\'a między innymi I .. M!'Oza. A, Mirgi i .I. FicO\I'skicgo . . /I/e/o I?e/igiin().~i· Floreńska. I\.ato\\'icc /m/mm 1/1I /)()grol/lc:acli Studia Ltnologicznc 1999. Ss, 324. "/1///11'011:",,11 i Antropologiczn..: t. 1 eilllc:m'l'!l. 3. Wyda\\ nicl\\'o A.osl"re/;. n:d, Ircna lJnillcrsytetu ()O/le' /'11. Buko\lsk~ŚI'lskicgo. l.wi'vana z róimami totalitarnymi odgórna laicyzacja i atei/acja spokc/.elist\la odniosła mikomc r":l.lIltaty. Natomiast w dobi..: posttotalitarnych przemian nloina obs..:rlVl)\\ać IIT,CI rencsans rcligijności. prl.ci,)'\lancj .iui bardzi..:j świadomie i akt) lIniI' na\\ct \\Srl)(! najbardzicj ś\liatłych warstw spolcczdlst\"L Fakl. ic zagadnicni..: religijności od \\ idJm jcst pr/l'dmiolcm reIlcksji uczon)'ch. polit)'ków i duchmlll)ch. pl7cdmiot..:m I~lsc)'nacji. ak lei kontrO\lcrsji do\\od/i jak \\'ai.nc jest to lagadnil'nie i jak znaCl,'lc,,: \\ kaidym Clasic, I'rocntO\I'anc \\ rcccnl.O\lan)'m tOlllic Slkicc dot:CI,tce religi.jnosci ludO\lcj d()\\()dz" l..:go II sposl)b (0) \\ is!)', WYSil) one II' prl.c\1 aiaj,!cej mierz...: spod pie)l';l etnologó\\. a \\ i,e uClon: ch maj;IC) ch lIajhald/icj bClposrcdIIi konta"t /. rl.ccl.y\\ iSI)'m i)'cicm rÓi,nych spolecznosci i grup kuitllro\I'ych. Badacze ci \1 najwi<;kvym stopniu s'! w swni..: ukajać !'Ol, i InaClcnie trad)'cji rcligijnc,i i 1.1\)'Claje)\\ dla i)cia duchol\ cgo l\spl)ICI..:snych spoleClnosci. ich nicprzcrll'<lI1ą od\\ iCCln<, i) 1\otność. ich pr /cdc wszystkim intcgrac)jll« runkcj, \\' umacnianiu \\'i,zi spo!ccl.nl ch i ceml'nlo\\ aniu tradyc)jn)'ch lIspólnot loblnych. a takil' ich runkcj, ..:t) cmą unUlcniaj;lC<i non n) nHlralnc i oh: czaj(m..: . .lakiesl. powierzchownc S;l "Id)' nicktór) ch atcistycmi..: nasta\\ ion)'ch os(')h. odIHlS/.'lcych sie; negatY\\'llic do religii jako \\T';CI do /ród/a moralnego zla, W róinych krajach i na Illinych kontynentach Idara. np. chrzcścij,lIisb stano\\ i \\'1'I;c/. podsta\\'(l\lc spoil\() \\sp"llnot spolecl.ll)ch. Dostarcza ludziom ulilOsci. optymi/,Illu. pOClucia hopieClcllst\\a "rio oparcie \1 transcendencji zjedn..:j strony i II grupi..: spoieCln..:j /. drugiej. Nicprz) padko\\o jcdcn I. d/.i..:nnikar/)' pisl.,!c o rcligii katoli..:kiej \I Amcrycc nadal S\\Oj":lllll arl)'kul(l\\ i !) tul A.lI/lI/icAle slJOll1'o .'{II/<'/TAt' . .. Modlą si.; razem II/oski..: babcie:. \1 iclnalllski..: matki I. d/iccmi na r,ku. stud":lJl:i. ni..:legalni imigranci. CIarni \Iszystkich sl.Clebli spokCln)'ch I\.OSCil)i Katolicki ,jesl najpralVl!opodohniej 7 najmniej podzicloną na klnsy cz) ras) wspólnotą \I'Yl.llaniO\q Am..:r) ki·· A o lojalności Ilohce ni..:go dccydują nie 1\ Igl.;dy doktrynain..: ani kI': tl~ria intelektualnc. ale pocl.ucic \\ spólnot)' jakie'go on dostarcza. Silt; religii eilr/,eśei.jal·lskicj moralnych. i.e II prowadza PC\IIHl stahilizacj\-, upatruje si.; \\ t\llI. i..: nic relaty\\i/.ujc ona norm II' tym zakresic i poS/.anowanie dbl pCII'n)ch unl- I, W Recs-Mag. A.·olOI1c/'l<' SfJOllro ..1111<'1)'1,1. ..(ja/cl<l WlllllrUa" przcdruk I. .. The Titllcs", .. 7óm:::e. I1r I'):' (127·1). 1 21-22 sierpnia 1993, �169 x Ilcrsalnych. ogólnoludzkich Ilarlości humanislyC/.nych . Niepokój budzi bO\I'iem coraz większy relaty wizlll i pluraliz.m postalI moraln:ch. niczgodnych CI:.;sto z naturalnymi. i jeśli tak można p{miedzicć. ;:dnmyllli Icndencjami organizmu ludzkiego. W tym kontckścic podkrcślanic przcz Kościlii unillers~liności i ponad<:lasowości pewnych norm moralnych nalei.y uznać za ze wszech miar poi.<ldane. Ko.ściól II ciąi. stanowi najpowai.niejszą instytucj.; zdolną wytwarzać prl.cz swoją zasach,: milości hliinic'go doslateC/.nic silne motYI\acjc uczuciowe do przcstrzegania norm moralnych i zapohicg~lnia takim phlg{lIn i.ycia społecznego, jak gwałty. rozbojc. bratobójczc walki. narkot: ki. z.hoC/enia scksualne etc. I.apobiega tei. alienacji 0'.10\1 icka. który w wierzc upatrujc cz.;sto racj.; s\\()jego iSlnic'nia. jest ona dla niego oparciem. iródłem odnowy uczuć rodzinnych. lokalnych. narodll\\ydl. \Iv' pierw·sz.ym szkicu. /I :"/,,;IC:::l'sfla eolska religijność: ludmm . ::achOlmnia. normy obyc::a.iOll'l'. J!l'lIkll'/,i ohr::\'dlJll·l'. Irena Bukowska-Floreriska pr/.)'lacza bogaty material etnograficzny iluslrujilcy zaclwll aIlC po d/iś d/idl limny obrzędol\ości religijnej. głównie na SI'Isku. które ślliadczą o tym. i.e lIciiIi. silna jest tradycyjna. 11)lklorystyczna niejako i obrzędowa religijność tych ludzi - Ilyz.naC/a ()JW rytm ich i.ycia. stapia się nier(l/cl'\\alnie /. rutyną 7.ycia codziennego i pracy. UŚI\ ięea momcnt\ graniC/ne w' i.yciu ludzkim. Tak pojęta n:ligijność jest po prostu częścią kultul·Y. jcdnaki.c sluS/.nic /aullai.a Wladyslaw Jachcr. /?e/ldsje socjologic::ne nad pr::emiafil/liIi re Iigijfl.l"'lIi. len lyp hClrclkksyjnej. odpustolI o-li.llklorystyc/.nej formy religijności zanika, natomiast obscl'\\uje sic wzrost IllI'Ill i.ycia religijnego hardziej świadomych. zdecydowanych i czy nnych· wiara hOli iem nic jesl jui pojmowana jako coś ustanowionego od pokokri. co trzeha bierni.: pr/yjmować. kcz .jcst ona stalc na nOllo zdobywana. wymaga rdkksji i konlrontacji z rl.cClywistościi! spolcc/n~1 (s. :n l. Jednaki.c nawet tradYI.':jncj religi.iności nic moi.na pojmować jedynie jako zwykłego zjawiska lólklorystYClncgo czy kuIIUnl\\ego. lud bowiem \\ aklal.'h modlite\l"l1ych. obrz<;dach i zwyczi~iach r.:ligijnych autenlyc/,nic poS/.ukiwal Boga. by nawiivać z nim kontakt (Zdzislaw Kupisiliski SVD - Hl'ligijllo,{i' IW/fIll'{/ IV o/..resil' \l'iel/..iego posIli II-' 0pocvliskiem - s. 37). Autor opisuje obrzędy zlIiivanc z \Vi.:lkim Post.:m. podkr.:ślaj'lc ich ascdyczno-pokutny charakt.:r. Poprz:cz symbole i rytualy ulowiek ukazywal Ślli~ll s\loich wt:\vnclrznych [Jr/.ei.:ć ..-obrzcdowość stanO\vila manifestacię wlaści"':.i nie/Illic'nnic c/lolI iek(l\\i postawy religijncj. pr/enikająccj j.:go życic. Mimo. Le zw yClajc religijne i ohr:r..<;dy ni<.:hud/iljUi. d/.iś takiego zainl.:resowania jak dawni.:j. to j.:dnak prowad/.onc na s:r..erok~l skalc hadania nad religijnościi! ludll\lą maja swój sens. gdyi. prostym i oC/:: \\isl: ni pril\\dom z~l\\art: III II ni.:j ni.: maina pozwolić zginąć. Podobnie na ascetycznopokutny charakl.:r ohr/cdowośl.'i zwi,vancj z Wi.:lkim POSlem lIskazuje Andrzej pcć. którego relkksj.: pOllsla/y II opmc'iu o Il1asnc badania tcrel1ll\lc II' Stryszowie \I Beskidzie Śląskim, Aulor /.wraca uwag.; na elemcnI: magic/.n.: /.<J\\·arle II lIios.:nnej obrzędolIości (łączącej ludowy kalcndar/ rolniuy /. cyklem I.'llI'/.cścijm\skiego św i<,:towanial. choć trcści magiczne zawarte w tcj obr;:<;dollości /.atracajil swojc piCI'\\olnc funkcje na r/cC/ funkcji ludycznych. Dalszy szkic Grzcgor/i1 Odoja dotyCly .\'II'i('/fIl\'Ullill O<!PIIS/lJ\l'parafialnych \I' I's::c::y,iskim. które są zjawiskiem Zarll\\ no religijny nI. jak i spoice/.nym. I. przedstawionego matcrialu dotyczącego bogatej obrzędo\\"{'ści LW iivancj z poslcm II y nika. i.e odpusl paralialny II Pszczyriskiem jest ważnym wydar:r..cniem rod/inn\11l - dajc lIloi.ność gl<;bokicgo pr/c7.ycia w spólncgo spotkania rodzinn.:go. które odhy wa sic raz. do roku. Slaj,; się znaczilcym czynniki':lIl inlegruj'lc) m. a lakżc czynnikicm kulturotll órC/y m ulalII iaj,\l.'y nI propagow an it: i pr/ckaz tradycyjnych śi<lskich wartości kulturowych 7 pokolenia lli! pokoknit:. a podlr:r..ymy wanic łych wartości ulall1'ia ludziom samoidcnlytikację i pOClucic w lasncj toisamości. Podohni! prohklllaty k.; podejmuje na Górnym ŚhlSku Autorka Dorota podkreśla Śllilala-Trybek jcj rolę onl<l\\iając II' podtrzymywaniu religijność odpustową międ/ypokoleniowej ·,\i.;zi i \Iiczi rod/innej. Nic bO\\iem nic utrwala mocniej więzi rodzinncj niż świadomość "wspólnego pr:r...:i.ywania" (s. X-ł l. N icslet) zw y c/.aj tcn nic jcsl już dziś pO\\s1.echny II rodzinach śląskich rcspondenl.'i \I iclokrotnil.' podkrcślali. i.e c1..;sto ohejr/cnie sc:rialu telewizyjncgo jest preferowane II stosunku do p"'jścia :r..dzit:d,it:1Il , B. (llszclI'ska-1 honil:lak. do Kościola. l)olyCly to nic tylko /(/':1" {III/roPO/OKi;kll//IlrI". lJnillcrs)"lcl Jagidloflski. odpustów. alc również Kraków 1996. s. &9. �170 nićdzićl i innyćh świąt kościelnych. Obr/.l,:do\\ ość kościelna umacnia Ie/. poczucie wspólnoty parafialnej - potwierdza własne mićjsce wićrnych wśród mies/kallcÓ\\ danej miejscowości. /lrchaicne j()rmy kll//II ;11', .\/iko/aja na pogranic::1I ,v/ąSkO-IIIOI'(/\l'skilll omawia Kornelia Lćeh. Św. Mikołaj był historyczną postacią żyjąca na pocz~\tku IV \deku n.e. Był urzc;dnikiem pal1stwO\\ym zarządzającym okręgićm miasta Mira \\ Malej Azji. !'{li.nicj z.oslal hiskupćm \\ tej miejscowości. Znany był z uprawiania filantropii. z wielkićj dohroci i milosierd/ia wzgll(dem ubogich. którym pomaga I materialnić. czy skazal1ców. których hronil przed surowymi wyrokami. Dzień. \\' którym zostal biskupem. upamic;tniony \\il(c zostal zwyuajelll ohdarowywania dzieci prezentami. Dzieci niewi<.:lc \\icdzą o życiu i działalności św. Mikołaja - nicmnicj kojarzy on się im z uosobieniem dobroci i szczodrości. Czas historyczny zmienia sit; \V czas mityczny. Na pograniczu śląsko-morawskim dziCI] św. Mikołaja ohchod/ony jcst hardzo uroczyście. Na pocz<\tku stulecia dzieci \V tym dniu nie miały nawet lekcji \\ Slkole. Autorka opisuje też współczcsną bogatą obrzt;do\\ość wiąŻ<leą siC; z tym dniem - hićgani.: za Mikolajem. ucieczki przed diabłami. <:zy też grzcel.l1e Ol.:zekiwani.: \\ domu na prczcllly. które pr/.yniesie Mikołaj (rodzice ..nerwowo" \\ypatrują św. Mikołaja dominuj,\ raczej h\ Y czajć te świadczą go przez. okno). funkcjc ludyczne. ale tei. \\y Cllll\\'<J\\'C/C o tym. ŻC \\ ohm;dzic (d/ieci zohO\\i'IZane są do grzeczn0ści w tym dniu). Tadeusz Miko/aj Trajdos om,mia rolę PI'::ydl'ró1.1'c!ljiglll' kllllliellrt.l·c;' II' :':)'cill religtjllvlII wsi Górnej Ol'awy. Figury te budowane na znak manil\;staeji katolickiej opcji na Orawie \V XViii wieku pełnią wai.ną rolę w kulturzć miejseo\\cj ludności. organi/uje siC; do nich pielgrzymki. stają się osią niektórych ś\\iąt kości<.:lnych. otoczone S'l specjalny m rodzajem troski i szacunkiem (malowanie. odnawianie etc. l. Choć dziś stracily s\\oią pićnmtn<l I"unkcjt; sakralną. pozosIały trwałym elementem krajobrazu umacniającym poczucie \\spólnoty i to/samośei regionalnej. Ks. prof. Ilenryk Zimoń SVD omawia Religijny 1lyl1lillr wI'/mllndl IT/U(t!ÓH' II /udll A'onKOI/1ba:: pó/noclIl!j Gitany. Podkreśla, żo::opisywane przez niego rytuały religijne ludu Kllllkomha są wyznacznikami jego kullul'll\\ej i religijno::j toi.samości. poz\\'alaj'lna odkrycic systemu teologicznych. kosmologicznych odzwicrciedla i antropologicznych transcendćntn,j i spokun'l pojęć plaszczYlllę i wier/ćl1 rzeay ludó\\ ali·ykal1skich. \\islości. Rytuał więc Autor d/.ieli obserwowane rytuały na: rytuały przejścia (rodzinne. okazjonalne. nieperiodyczncl. rytuały doroczne (kalendarzowe. sezonowe. periodye/.ne) i rytuały kryzysowe (ok,vjonalnc:. nic:periodycznel. Przedmiotcm jego analizy są obrzc;dy dożynko\\e (żniwne). \\ których uczestniczyi w czasie piemSl:yeh s\\oieh badań terenowyc:h (1984-1985). Ry tuał) tc z jednej strony umac:niają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistości" transcendentną. z drugiej określają l.achO\\ania ludzkie integrując grupy linca/owe. rodowc i ponadrodO\\c oraz S,! podstawą ich interakcji. S'\ poza tym nośnikami stanów emocjonalnych. prze/yć oraz oczekiwań jednostek i społeczności. Aulor ukazuje nogaly panto::on duchów i bóstw. które są adresatami modlił\\ i ollar oral chmaktcr odprawianych rytuałów. Część druga recenzowanego lomujest zatytułowana .. Wzory religijności - tradycje regionalnc i lokalne". a ścisly związek praktyk religijnych z instytucjonalnymi mlldelami religijności z.jednej strony. a ogólny mi \\ Il>rami kulturO\\ymi z drugiej. wskazuje Wojciech Ś\\i,\tkic\\icz w swoim szkicu 1V'::0l:1'religtjno,vci 11' górno,v/ąskiej pr01I'il/(ji ko,vcic/I/ej "/I/o/i::o spo/cc::nopr::es/r::enna. Analiz.Q\\ane praktyki lllieli autor na jednorazo\\e i \\ ieloral.Owe. W ich ohn;bie wyodn;bnia praktyki ś\viąteczne i pO\\szednie. prywatne i publiC/ne. indywidualne i zhiorowe. Drugim stosowanym przez niego kryterium analiz.y jest ich rozmieszczcnic w przestrzeni górnośl:lskiej prowincji kościelnej. Zagadnienie to będące glówny m przedmiotcm omawianego szkicu staJlll\\i novum w podcjśeiu do zja\\iska religijności _. autor przyjął dla analizy religijności badanego regionu trzy \\skaźniki: ..dominicanted" (wskaźnik określający stosunek liczhy uczestniczących \\e mszy niedziclnej \\ stosunku do liczby zobowi']/.anych), \\ska/.nik ,.eommunicantes" (wskaźnik wyra/.ający stosunek - jest on często inkrprctowany ficznej ludności zentowane że pewne wyra7.ający przystępujących jako \\skaźnik stosunek liczby do komunii ś\\ ic;tej do liczby obecnych na mszy pobożności ._. oraz \\skai.nik struktury demograchrztów do liczhy pogr/.eh{m \\ danym roku. Pre- mapy stanowi~l piawsze tego typu opracowanie \\ literatur/c polskiej. Wskazują one. własności spo!cczne i \\artości kulturowe sq \V' sposóh \\·zgl.,-dnie tf\V'aly powiązane �171 t' danym Icr> lori 11m. lwor/qc oh~/ar kulturowy o wlaściwych sobic cechach. w klóre wpisana jcst także rL'ligijnośc' (~. 146). Oh,t'ar kil Itunl\\")' oddziałuje na mcntalność społeczną i decyduje o II zorach mi.,:dzypokokniowcgo pr/.ckazu wal1ości. "Religi.iność I'olakll\\ na Ślq~ku byla przysłowiowa" - tak rozpoczyna swój szkic Joanna Świtala-Maslakrt' Olllall iajqc Neligijnt' Il':::orv :::achowlIIl .~/ą:::akóll'poplIlary:::owane w ..Gawędach ,)'tac!w kroi,iciela .. ksi('d:::a},:ll'lIIeIlSa "·Q.lyrcyka. Pr/cdmiotem analizy aulorki jest książka ks. Kicmcnsa Kosyrczyk:i (jam:d\' Stacha "'ropicie/a (1994 - jest to zbiór tekstów, jakie ukazy\\aly si.,: w latach 1945-1973 na lamal.Oh ..(Jośl.Oia Nicdziclne:go"). W artykułach tych są przedstawione /rói.nicll\vanc t(mlly ŚII i.,:towania roku liturgicznego w różnych lokalnych społecznościach śl'lskich. Sq to świ.,:la dorocznc. rod/inne. odpusty. uC/.estnictwo w pie:lgrzymkach, w różnych akcj,t<:h char> lal) w n> ch. a takżc nHHkl II'ychowania dzieci i szacunku dla starszych. Material ten ~tanow'i he:t'ccnnc /.f(·ldlo lIicdz) na temat tradyey.inych zwyczajólv śląskich (także i tych ..na bezlyd/.icli"). II in/cli i pr/.csą(1(m. bogaly mate:rial o życiu spolec/no-ohyczajowym mieszkwidl\v (j('lI'llCgo ŚI~\,kll IIkaz.ujący ich Ivady jak też i cechy godnc naśladowania, Gawędy pc/nią funkcjI,: Ctl czn'l. "I. pr/ck:i/.cm górnośh\,kich \zw. "mądrości życiowych". ukazują też pi~kno gwary ślqskkj i je.i Imanil' na Cillrnym Ślą~ku. Ilalina RII,ek anali/u.ic II:::o/T ::n'ia IW pogranic{fch I!/nicn}'ch i ku/turl!Hych. czyli terenach. gd/.ie: stykaj" ~i.,: i pr/cnikaj,( różne: wzory kulturowe i wartości pochodzącc / różnych srodowi~k narodol\ych i l'ali~lllollych. Chodzi II tym wypadku o pograniczc bialorusko-po:skie, ukrail·l,ko-polskie:. lilcII~ko-polskie. c/.e,ko-polskie. Autorka podkreśla fakt U\\' . .,biwalcncji kulturowe:j" (dllukllltun1\lości). 1\)Tażaj'lccj ~i~ w identylikacji narodowej i ctniczno-kulturowej Polaków l. Hialonbi. lJkrain>. Litw'y czy Czech. Wskazujc lei.. na ożywienie na tych terenach i.ycia rcligijncgo. ktllrc ulcga ideologizacji. przyczyniając ~i.,: do umocnienia wi~zi narodowej. a taki.c utoi.,amiania ~i.,: z okrcślnnymi pocbtawami ,puscizny e:uropcjskiej (,. 176), l 'H:OI'IIll"lIIl'{1l1illhistOlTcIIIJ-"II/tllrowe wspó/cesllej religijno.ki ludności polskiej na Zaolziu omall ia IV koicjnym vkicu Małgorzata Michalska. Cechą lego pogranicza hy! mieszany sklad narodowościowy. wyznaniowy i kla~oIIY. Ahy w pelni zrozumieć 7.achodzące tam procesy, autorka uka/uje hi~tnryc/.ny ro/lll·l.j Śląska Cie:szYliskiego ai. do momentu jego podzialu na cz~ść prt'ynaici.n<l do PnIski i do Ct'cchoslolVacji. Omawia panujące tam stosunki narodowe, wyznaniowc. j":/yk i IiI<.:ralur.,:. 1)0 nie:da\\lla religia odgry"ala tam ważną rolę jako czynnik wyznaczając> Ill.i..samość narod(l.\I'( - d/iś l\oi.;/. narodowa slajc ponad więzią wyznaniową (s. 189). Rolr: kohiet II' l)r:::e"lI:::ie Ir:::oróll' ::vcia religijnego omawia Renata Greń, wskazując ;Hl znaczn" roi.,: kobiet (ktl">rc w koście:le katolickim po/hall ionc są możliwości pełnienia funkcji kaplarl~kich) II tworzcnill ohrazu religijności ludO\\ej. co odzllicrciedla sit; m~jwyraźniej w domowycfl obchodach świąl rcligi.jnych. gdzie sfera ~acrum i prolill1um miesza sit; na każdym kroku. Ce:kbracja tych ślli"t I<.:i.yniemal calkowicie II gestii kobiet. Religijność ludowa charakteryzuje ,i.,: bardt'O cmocjonalnym przeż.yw·aniem t r<.:ści rcligijnych. a .iak wynika z badań psychologicznych. dOlllinacja picm ia~lka cmocjonalncgo nad inklcktualnym jest cechą typowo kobiecą, co sprawia. Ż.C kohiel) II wi.,:kv.ym ~topniu niż męż.cz.yźni są animatorkami życia religijnego. Hubert ('/achow'~ki omall ia Jl'sl'ólcC'.me objawiellia maryjne rC'/igijność ludowa pomięd:::y magiI{ a /e%gil{. Do naillażniej~zych micjsc kultu ohjawień maryjnych nakżą: Olawa (woj. l\Todaw~kic). Ruda «(hlll'ne: ~icrad/kie). Chotyniec (dawne przcmyskic). Wykrot na Kurpiach, Okonin kolo (jrud/.i'ld/a oral' Radomin kolo Golubiu-Dohrzynia. Są to micjsca tlumnic odwicdzane: przC/ piclgr0mów ... do ()konina np. przyjeżdża comie~it;cznie kilka tysięcy pielgrzymów I caki Polski. Kościl'>l nic II) p(l\liada ,it; publicznie na temat objallidl prywatnych. nie:lllniej kapłani odprawiaj,\ tam msze. 1\ izjonerów. którzy ,laj;, ,i.,: autorylelclll cHa tysit;cy pielgrzymów. Kolcjny misteria vkic .Iaro~lawa mt;ki paó,"ie:j Pallia na\\i,vuj,\ce I:ich~taedta, dziejących Niejasny MÓH'ii: o misteriulII do śrcdniowiecznych misteriów się współcześnic jest też status tzw. samych lIIówii: () sobie, przed,tawia pasyjnych rozpowszechnio- nych w Europic II X II II'ie:ku i na trwale "prowadzonych do kulIlIry religijnej dzięki zakonom i..chraC/ym. Mi,tcria takic od gr> wanc najez.,:ściej z oka/ji wi.,:kszych świąt takich, jak Boże Narodz.enie czy Wicikanoc. traktollane: były prze Kościół jako sposób nauczania zasad wiary. Obecnie l1li~tcria odgrywane: S« IV Kahlarii I.ehrz.ydow~kiej, Kalwarii Pacław,kiej i Górce Klasztornej. �172 Odbywają sie,: pod gl1lym nie:b.:m i przc:strzt:ni nawiązująct:j do \\zg<'lrza sZC7eg<'llowo opisuje przebieg takieg.o ich uezC:Slnikom og.romnych prz':lyć osią taki.:go prz.:dstawienia je:st prze:minzanit: kahlarii \\ krol.Olimie. gdzi.: ukrzy/O\\ano .kzusa Chrystusa. Autor misterium oparkgo na tradycji ustnt:j. Misleria doslarQają - stano\\'ią s7czt:góluy rodzaj \\iedzy i poznania dokonują- t:ego się w plaszczyźnie niedyskursywnej i staIHl\\iąeyeh jakie~ "pozaz.iemskie" doznani.:. kst to odnawianie IV czasie stak tych samych \\·ydar/ell. przy ezy III odt\\'arzanie to każdorazowo staje sie,:tw<'lrcz.ym aktem wyobraźni. a ni.: \\iernym odt\\'arzanie:m \\'ydarzeli z. pr/.eSllo~ci. Wanda Musialik w szkicu Od ll'SpÓ/1I0tV/IIodlil)l)' do \1".\prj/1I0Ivd:iil/alliil na przykładzie paralii ~Iąskich wskazuje jak czlonkowic takich \\spólnot n;ligijn)t:h. jak np. Odnowa w Duchu Ś\\iętym. Wspólnota Kiwi Chrystusa. Świet:ki Zakon FranciszkalIski Q.y I.t:gion Maryi (obejnlllj'lce młodzież szkoln'l. stud.:ntów. b.:zrobolnych. t:mer) l<'lw. reneisIÓ\\' i n"żne: grupy zawodo\\'t:) zacz) nają przcchodzić od wspólnoty modlit\\y do ustalania progralllll\l' dzialalno~t:i społecznej i charytatywnej takich. jak pomoc przyszlym matkom i samotnym kohictom. domom samopomocy spolei:Znej dla dzieci (Ryhnik). pomoc osohom uzale/niunym (,,1'0\\ r<'lt z U"). powodzianom. osobom znajdującym sie,: \\ trudnej sytuacji mak-riałne:j ... Charyzmatyc)" ci rozwijają się pod troskliwą opit:ką kaplanó\\. Czcść trlecia recenztJllanego tomu zatytulowana "Religijno~ć a lll/samo~ć spoleczna i kulturOIIa" zal\iera szkice: P,lIda Schmidta. /?eligiil i /():.\·a/ll(J.~l'\I' I'0g/l{dacli /IIies=k(/l;có,,' Podhala: Anny Szyfcr. i'l1ac::ellie o,l:rodkóll' kll//II religijnego d/a IIlr:)'I//(/lIio /o:':,\'o/llo.i·cielnic:llej i lIarodowej (/la pr:yk/aL!:ie Warmii): Iwony KabziJiskiej-Sta\\ar/. ('"chi' \1'S{'{;/c::".I'nej r!!ligijności /lIdno!;ci pO/.I'kiej na Bia/ol'l/si: Urszuli Kaczmarek. ,IIiejsa religii II' :':l"Ci1l Po/akó\I' 11(/W((gr:ech: Ryszarda Vorbricha. (alacv po/sko-lilell'scv. Od kU/ilU)' {)oSIF~/"·l//."\I'n"i do kU/lIII)' prejigllraIywnej: Mieczyslawa Trojana. Charakler narodowy - IU:':SlIIIlO,\'" re/<~/jllo,l:i: /{w:.l'k/ad S:wecji): wreszeic ks . .Józel~l Budniaka . .Iedll(),l:(- /o'lIropy wS{7()/n" d:ied:icll1'() AII/llIro\l'" i religijne. Wszystkie szkice \lskazują na funkcje religijności ludowej (zwlaszcza na pograniczach etnicznych) w podtrzymywaniu toisalllości etniczllej i narodowe:j. I\\ona Kabziliska-Stawarz ukazuje np" i.e dla micszkaliców Kresów Wschodnich II Rz.ecz:pospolitej znajduj'lcych się dziś II' granicach Bialorusi religia stanO\\ ila jedną z pOdSla\\O\\)-ch \\artl)~ci ~ ll1odlit\\a i nabożn.: pie~ni nieodlącznie ttmarzysz:ly pracy i codziennelllu i.yciu rodzin. Dzit:sit;ciolccia ateizacji spO\\"odowaly slopniOl\Y zanik tych zachowali i doprowadzily do zaniku pe\\nych chrz.cścijarlskich zasad \lynikaj'lcych z szacunku \\obcc bliźniego, Nic zdohlllo ludzi nauczyć odpo\liedzialnośei za drugiego człowieka (jest to jedna z przyczyn. dla kt(lrye:h procent ro/wodów w hyłym Związku Radzieckim byl największy \\' świecie). W hylym /wi'Vku Rad/ieckim przygotowywano ludzi do walki. a nic do milo~ci. st<ld hrak poszano\\ania dla lakieh chrzc~eijaJiskieh cnót. jak uczciwość. skromność. prawdomó\\ność. honor etc. Uważa sit; je wręcz za dO\\lld słabości. przeszkadzającej w brutalnej wałce o byt. W dobie postkomuni,;tyeznych przemian podejmuje się działania mające na celu wskrzeszenie dawnej religijności -- wladza zezwala na powrót obrzydoIVo~ci kościelllcj. na organizowanie procesji. bicie w dzwony. sta\lianie krzy/y i kapliczek. na udzial księży \\ cercmoniach pogrz.cbowych etc. Ko~ciól na Bialorusi je:st \\ ięc po dz.iś dzi':li "bastionem polsko~ei". zwi'lzani z Kościolem. lam łącznikiem a \\yzn,l\\ana czasów i pokoleli. inidłcm \\ ię/.i panliian. I.udzie pr/e/ nich \\iarajesl dla nich \\arlo~ci,t rdz.cnną. Taka samajest rola Kościola na \\\:grzech. na co \I'skazuje funkcie,: integrae:ji narodowej Polaków -- przynalei.ność Polacy na W<;grzech u\\aiają zajetlcn z przeja\\ó\\ polsko~ci. są blisko IJrszul,\ Kaczmarek. Ko~ciól pelni do ko~eiola r/)'mskokaIl1Iicki.:g{) Religia pelni li:/ funkcję nad",\a- nia sensu ludzkicmu /yciu. pozwalai'lc lepiej pr/.etrwać trudne C IIII ile. W procesie hudowania jedno~ci Luropypisze ksiądz. JÓI.ef Budniak - nie: można pOlllim\ć ICnomenu religii jako istolih;go delllentu i.ycia społccznl:go. Sama piaszczyzna polityczna i ekonomiC/.na nie jest btm iem IV stanic zapewnić mocnego i tmalego Illlldamentu dla to/.samości jednoez<\ecj si.; Europy. Wartości in,;pirowane Ewangelią równiej i dzisiaj mog'l stanowić \\ażn.: tworzywo duchowc dla zjednoczenia Europy. Chrześci.i'lIbka za,;ada milo~ci i solidarno~ci zastąpi walkę klas propago\\all<\ przcz rei.im)' kOlllunistyczne jako i.n\dlo post.;pu. Katolicka nauka społeczna poz\loli na cz.olo wysu\\ają na zjednoczenie Europy na nowych podsta\\ae:h etycznych. \\sród których sit; takie. \\arto~ci. jak Illiło~ć. braterst\\o. spnll\il:dli\\u~ć. \Vzrastaj'lea rola �173 katolickicj nauki spokunej \\ iąi.e si" bowiem /. nowoodkrYHl prawdą. że fakty społeczne powin- ny być raClcj kkrowane przez d) k" aniżeli ideologię. Jest \O nauka oparta na etyce i personalizmic. tych dwóch prz.csłankach. których brakowało wielkim systemom totalitarnym XX stulecia. Wzajemnc \\ i"z.i pomi"dzy kultur,! curopejską a wiarą chrześcijańską są trwałe i wielostronnic. Luropa kojarz.y si" \\iclu lud/.iom z chrześcij<ł1istwem i bel. niego w istocie Europa nie moglaby okrcślić s\\ojej toisamoś,:i (s. 320). Oczywiście. chrzcścijmlstwa nic można utożsamiać l .xurpoccntryzmcnl·· jcst onc z.dolnc do inkulturacji w odnicsieniu do wszystkich kultur i do tcgo zmicrza. Szkice zcbrane \\ rcccnlOwanym trzceim tomie Studiów Etnologicznych i Antropologicznych ukazują ogromnc bogacl\\o Illrlll życia religijncgo. jakie przetrwały po dziś dzień w kulturze ludt)\\ej różnych rcgionów !'olski i na pograniczach. Ukazanie się tego tomu stanowi nicwątpliwic \\ażnc w)thirzenic nauko\\c - unaocznia nam ważną. a na\\ct wzrastającą rołę religii w życiu duchowym grup ctnicznych i narodów. u także w jednocz<)Cej si.,: Europie. Rolę pozytywną \\brcw podnoszonym nickicdy obawom i obickcjom co do rangi i znaczenia. a nawet kwalifikacji moralnych religii wc wspólClcsnym ś\\iccic (podkrcśla się często negatywną rolo; upolitycznienia rcligii. zwlaS/oa na Bliskim Wschodzie i w krajach muzulmaliskich. gdzie przekształca siO; ona \\ fundamentalil/ny o cechach totalitarnych). Chrzcścijańst\\o okres nietolerancji, fanatyzmu i fundamcnlalizmumajui za soh,! i wydaje siO;być dziś rcligią w najmniejszym stopniu ulegającą tendencjom tolalilarn) nL Przez głoszenie I.asady miłości. braterstwa. sprawiedliwości, uznania godności osoby ludzkicj staje si" rzeclI1ikiem dcmokratycznych przemian. nowego ladu spokczncgo opartego na ctyce i personalizmie. rZ.ccznikiem pokoju w stosunkach pomio;dzy narodami. Bogaty material clllpiryuny zaprczcntowany w rceenzO\\anym tomie stanowi znakomitą ilustracj.,: wielorakich przcjawów religijności współczesnego czlowieka oraz jej roli i znaczenia jako czynnika intcgrae.ii spoicc/.nej i indywidualnej. Barbara Ols:ewska-Dyoni:iak E\\a Was I. k i e w i c z.. f..ollgregacjo Wv:nallia Moj::es:olt'ego na /)olllym Ślqsku na tle polilyki lI'v:llollimrej Polshiej N:ec=nJOspolilej Ludowej 19./5-/968. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocła\\skiego. Wroclaw 1999. ss. 1')2. ił. 14. W pracy autorka przedstaw ia problem wolności wyznawania religii mojżcszowej na tle polilyki wylnanimvcj wladz. Polskiej R/.ecl:ypospolitej Ludowej. podejmując próbę odpowiedzi na pytanie: ...Iaki był lakrcs wolności wymania w Polsce dla wyznawców rt::łigii mojżeszowejT Omówicnic zwi'Vku w yznaniowego Żydów oraz jcgo dzialalności E Waszkiewicz ogranicza do obszaru Dolnego Śhlska. gd/.ie po zakończeniu wojny by lo największc skupisko Żydów polskich. Ramy uasowc prac) w)-znaezaj,\ wydarzenia wul.ne dla spokezności żydowskiej Dolnego S\,\ska. a mianowicic: rok 1945 - powstanic największcj liczebnie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego wc Wroelawiu onu I ')()6 - I.amknio;eie wrocla\\skiej synagogi. W w'yniku przepro\\ adzonych syluucji kongregacji wYll1aniowej badai\. AUlorka w'yróżnia trzy różne okresy kształtowania się na SI:\sku na tic polityki wyznaniowej w Polsce. Zakres swo- hody wymania ksztaltowaly W)darlenia polityczne. pod wpływem których polityki wyznaniowej i stllsunki polsko-iydowskie. Jednak. jak podkreśla ,prz)pj,\Ccj almosrcry polityancj i.yeic religijne kongregacji dolnośląskich nie. zaspokajaj,\c potrzcb) swoich alonk(m. W pracy Autorka opiera si.,: czo;śeiowo oraz pracach i art) kulach S. BronS/.lejna. na pracach doktorskich K. Pudl) i .I. Adclsona. Imieniały się etapy autorka. mimo nieprzebiegało normal- !\. Goldsztcjna i B. Szaynoka które dostarczyły informacji na temat ludności iydowskicj na I)olnym Śh\sku. Natomiast iródlcm pOdsla\Hl\\ ym w ykorzystywanym prze/. autorkę dotychczas nigdz.i,' nic puhlikm\<ule. a Illiano\\ieic: ..zbiór dokumentów w pracy są materialy z lat ł 945-1968 prze- �174 chowywanych w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej (obeena nazwa) we Wrodawiu'·. dokumenty pochodzące z Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie linII. Archiwum Diaspory w Tel Awiwie. które poś\\'ięeone są kongregacjom dolnośh\skim i ich dzialalności. I:. Waszkiewicz wykorzystuje także dokumenty in/iJrlnująee o stosunku wladz partyjnych i administracyinych wobcc kongregacji. jak również informacje czerpane z \\'y\\ iadó\\ przeprowadzonych z najstarsz.ymi członkami Żydowskiej Gminy Wyznaniow'ej wc Wroelawiu. Podjo;ty przez E. Wasl.kiewiez temat. tak określony czasowo i terytorialnie. jest - jak podaje Autorka - pierwsl.ym w literaturze polskiej opracowaniem poświo;conym dzialalności religijnego Związku Wyznaniowego Żydów w Polsce, .11/e1a kosior"k. Elżbieta P r l. y b Y I, dawni<.:Zy ..NOMOS". tv Krakó\\ cienili ,Jntyclzrysta. Idee staroo/Jr::('dl!1l'c611' \1' .\., 'II \1' .• Onllo'prL /aklad Wy- 1999. ss. 182. Praca jest poświo;cona ruchowi staroohrzo;dowców w polowic X V II wicku na licmiach ruskich kijowskich i moskic\\skich, Omawiany okres zamyka siO; \\ lalach 1653-1682. Autorka skupia się przede wszystkim na piśmiennictwic pierwsl.ego pokolenia staroohrzo;dowcó\\. to jest listach. kazaniach. traktatach polemicznych. które mialy na celu przekonanic o slusl.ności stanowiska staroobrzędowców oraz o potrzcbic przywrócenia dawnych lradycji i praktyk . .lest to w pracy materiał wyjściowy do analizy przemian w religii staroobrzo;dowców wywolanych rozlamem Cerkwi prawoslawnej. Autorka opiera się również na rosyjskicj literaturle przedmiOtu podejmującej próby opisu cwolucji idei religijnych u staroohr/.o;do\\c(·l\\. m,in. pracy S. A. Zenkowskiego. przyw'oluje także prace badaczy lachodnicll. IwłaSlcza R.O. Crummcya. Odwołuje ;;ię również do prac takich polskich hadaczy. jak: W. Jakubowski, II. Kowalska, LJ. Wójcicka i R, Lużny. Autorka opierając siO; na wymienionych puhlikacjach opisuje staroohrzo;dowców jako grupę religijną oral podejmuje próbo; analizy istoty tego ruchu r.::!igijncgo, Celem pracy jest uchwycenie sposobu. w jaki siedemnastowieczni staroobm;dowcy, ucz.::S(nicy zmian. interpretowali zaistniałe I,darzenia spowodowane rozłamem \\ Cerkwi i związanym z tym wydarzeniem rozwojem nowych idei religijnych, a w rel.ultacie \\yt\\or/enicm siO; odro;bnej kultury z własną wizją świata. Jest to wi~c próba dotarcia do sposohów rol.umienia sensu tych zdarzell z perspektywy uczestnika oral . .,sposohów przekladania sensll owych zmian na treści doktrynalne i życic społeczne wspólnoty". W swoich badaniach Autorka prl.yjmuje metodę hermeneutyczną, odsyłając do prac P. Ricoeunl. H. G, Gadamera. W. Diltehey'a, Opiera siO; na tekstach i faktach historycznych, omawiając je \V kontekście. w jakim siO; pojawiły. ze szczególnym uwzgl~dnieniem kontekstu religijn.::go. Praca jest poszerzoną wersją dysertacji doktorskiej znawstwa Uniwersytetu Jagicllońskiego w 1998 roku. Autorki obronionej \\ Instytucie oJ)rr~'PlL ,IneIII /':osiorek. Religia i kultura w globali::ującvl11 się s:wieci". red. Marian Zakład Wydawniczy .,NOMOS'·. Kraków 1999. ss. 342. Zbiór związanymi zentowanych zawicra kilkanaście z Sekcją artykułach tckstów Antropologii koncentrują powstałych Społecznej jako Polskiego efekt K.;pn)' współpracy Towarzyst\\a oni uwago; na zagadnieniach Grażyna Woroniecka. mio;dzy Socjologicznego. dot)'cz'lcych Religio- analiz badaczami W premechani· �175 ImÓI\ rl'guiuj'IC)ch procesy tllorzl'nia charakll'rystycl.l1Yl'h dla współczesności liJrm zachowań spokcznych i kullurllll)ch w skr/l' sIeroko rozumianej religii i rdigijności. Kluciem do całośl'i(lIIl'go oduytania pracI mo/e hyć - co sugerują autol7-y .. Wprowadzenia'" do książki - poslujenie si<; katcgori'l gloh,t1i/acji. pallli<;lai'lc lIszelako o lOlvarzysZ<leym jej naddatku znaczeniowym pOll Sial) III II II) niku sllohodnego i wielokonlekstowcgo stosowania lego pojęcia. SocjologOl\ie i elllolod/.y ro/lla/aj'l prohlemy glohalizacyjne odwołując się do kilku podstawowych .sposoh(·lII ujll1()\\ani,\ Ij,1\\ isk ... 1'0 pierws/e. globalizacja oznacza mechanizm «rozciągnięcia» zasit;I2U StosUIlk<"lII spokullyeh pO/.a granice współohccności aktorów życia społecznego w określollym miejscu. ( ... ) 1'0 drugie. modclem prymarnym oddającym naturę procesów glohalizacyjn) ch jest ( ... ) mechalli/.l1l «kompresji»" c/asowo-przestrzennej. powstałcj na skutek zmian lorm komullikOl\ania sic (pr/cchod/.cllia od komunikacji helpośredniej do komunikacji wirtualnej); UUCLOII,! rolę odgryllaj,! tutaj nOI\-(IUl'Sne przekaiJliki inlilrmacji. Po trzecie, istotną jest współlale/ilOŚĆ tego co lokalne I I) III co globalne. ClęSlO bowiem w wymiarze lokalnym mamy do uynil'nia I...adaptOl\aniclll·· gl(lbalnyeh WIOrów zachowarl. co wpływa z kolei np. na tworzenie slIoist)ch liJrln lo:isamości indywidualnej i wspólnotowej. Przeprowadzone analizy mieszczą ,ię II lakn:sic przcdslall ioncl2o lIyżcj rozumienia globalizacji. skupiając uwag<; na odnąjdowaniu lIyra/iSI)ch prl.) kladllll dokonuj'lcych się przeobraJ.dl w stylach życia i motywacji działań podcjmO\\anych prz.el II sp(iłucsnego o.łowieka IV sferze religijności i quasi-rcligijności. Na piemSlą CZ.<;ŚĆpracy składaj'1 si.,: anali/)' ../.l1linzającc do ujawnienia konsekwencji proccSÓII Kullunmych dla bZla!tO\\ania przcstrz.cni społeunej. IV której konstruują się światy prze/) II ane. trakt Oli 'Inc pKO miejsca komunikacji z sacrum"'. Podejmowany jest m. in. temat zamiany doślI iaduc'nia n:li!,'ijncgo KOlllaktu z sacrum na sl\oistą formę magii wirtualnej (W. J. Burszta): mówi sic lak/c o ..no\lc·j duchowości" w kOl1\ckście lCnomcnu New Age (A Jawłowska), rytuałach IIspólczcsnych od prali ianych IV muzeum (1\. Wiecl.orkiewiczl i dyskotcce (M. A. Kafar) oraz ..obceno';ci skI') Sl/CJ"/Im II kulturz.l' globalncj"" (E. TarkOlVsk<l). ('z<;ść druga tr'aktujc o róJ.nych a~pcktach budowania to:isamości (zbiorowcj i jednostkowej) II oparciu o wspólucsnc 1<>nlly doślviadczcnia religijnego (N. Modnicka. M. Smiełowska, M. ŚlęzaK. J. Ilalajko. M. Zimniak). ('1.<;.;(. trzecia pośllięcona jcst I. kolci problemom z.wiązkll\\" zachodzących pomiędzy .,strukturami narodoll ymi (pa,'lsl\l narodow) ch l. II ier/.cniami rei igijn) mi i tożsamościami etnicznymi" . .'\utmami ,lrt) kulólI są: (i. BahiilsKi. I,:. NowiCKa. T. Marciniak i 1\. Szyjcwski. /amykaj'lc,! I.billr ucŚć Uli art'l wypclniają pracc analizujące pozycje adaptacyjne instytucji pr'zyjmuj'IC)ch na sicbil' oho\l i,vck dcliniowania i Kontrolowania .. przejawów religijności". objall iających się II obliCl.u I.mian politycznych i ustrojowych Europy Srodkowowschodniej. ()Ill(')\\ iona jcst m. in. pOI.) cja Kościoła prawosławncgo po rozpadzie ZSRR (I. Borowik): interp\relacji poddano rÓIlIlic/ l.acllO\lania zmierzajqce do utrzymania I.naczqeej pozycji polilyczncj Kościola kalolickicgo II Polscc po przcmianach roku ł989 (P. Załęcki) oral. używania przez Kościół SPCC) liunych środk(')\\ pl'rsmllyjnych (w postaci okrcśloncgo typu audycji radiowych) kicrll\l an) ch ..do ind) lIidualncgo adrc'sala-\\')'znal\"cy" (1\1. Jacyno. A. Szul:iycka). Praca korlu} sic Icstall icnic'm bihliogra1ieznym i notą o autorach. Harcin.4. Kafar, ODIE PTl. ..Luropa Wschodu KOlia. WY/Sla Silo", .!cst to Clasopismo i /achodu" /ar/"dl.ania nr J. Wydawnict\lo Fundacji Humaniora. i Bank()\\'ości. P(vn,1I1 IlJ99. ss. 141 . odpolI iadajqcc b:dego hloKu lIschodniego I Lniq EuwpcjsKq. \lobcc na szereg stanul pailstll pytarl wiąż,jcych środkowo- się I. Wyższa przeohrażeniami i wschodnioeuropejskich Szkoła Ban- IV krajach o integrację �176 Pomysł powolania do życia tego czasopisma zrodził się podczas warsztatów dyskusyjnych na temat Europy Wschodu i Zachodu. zorganizo\\1l1lych w listopadzic I 'J96 roku przcz lłumaniorę (Fundację dla humanistyki). Instytut Filozofii Uniwcrsytctu im. Adama Mickicwicza w Poznaniu. Papieski Wydzial Teologiczny w Poznaniu oraz Wyższą S/kołę l~ankO\vą w Poznaniu. Wiele referatów i odczytów wygloszonyeh podcz<ls tychże warsztatów z.osta/o z.amieszel.Onych w pi.:rwszym numerze pisma. Nim jednak pismo powstało. Ilumaniora lItworzyła Centrum Badań Interdyscyplin<lrnych. które m<l pełnić funkcję organizatora i koordynatora badań nad problemami Europy Wschodu i Zachodu. Czasopismo. które ukazywać si~ ma co najmniej raz II roku. gromadzi materiały zarówno z kolejnych warsztatów dyskusyjnych oraz prolladz(lI1ych w ramach Centrum seminariów. jak również wypowiedzi. które Rada Naukowa uzna za Ilażny glos na lemal Luropy Wschodu i Zachodu. Redaktorem naczelnym numeru trzeciego jest Marian (Jolka. W prleciwielhtwie do numeru pierwszego i drugiego. numer trleci nie ma abstraklim obcojęzycznych. Czasopismo jest podzielone na dziewięć działów tematycznych: ..Europa". ,"Nauka'". ,"Kultury" ... Religic'" ... Media·'. ,.Pogranicza". ,.Ekonomia i Polityka" ... Społeczcństwo'" .. .I·:kologia'". Działy h: tworzą zbiory rozpraw naukowych dotyczących konkretnego zagadnicnia. Każlk z.e studi(m jcst zaopatrzone w przypisy. C>asopismo uL.upełniają recenzje prac naukO\I ych polskich i lagranicznych, Z punktu widzenia nauk etnologicll1ych szczególnie interesuj'lee są działy ..Kultura'" ... Religie'" . ..Pogranicza". W każdym można dostrzec motyw prze110dni. I tak. II dziale ..Kultury'" motywem tym jest wielokulturowość i jej różne aspekty _. poczynaj'lc od rozllażań nad trudnościami zlliązanymi z przedstawienicm rói'.norodności kulturowej ludl.kiego śll'iata II art) kule Mariana (jolki. '(Imimy ró::nokllllllI'OWU.\:ci.poprzez pytanie o pfL.yspieszająC<1 lub hamuj<lc<l fOl~ kultur:w dążeniach do zjednoczenia Europ:- II artykule Grzegorla Dziamskiego. Nola kllllllry IV procesie integracji ellropejskiej. a koi1eząe na analizie konkretnych przykładów wil:lokulturowości w artykułach Marka 7.yromskiego. Balkanyjako pr::vklad lt'ieloklllllll'O\t'O.\:ci I'óhl'ysep Balkw1ski międ::y Wschodem a Zachodem. Katarzyny Szafel'. Wie/okll/lllrOlFOH !Jamhról1' po::nańskich. Od problemu wielokulturowości odchodzą prace Ewy Rewcrs. hOc/I'cjo: pow/(jr::enie, pr::eblldowa, admowa. gdzie przedslawione S<lmodele zdarzeń wspóltllorz,\cych Iradycj.;. JuliusZ<! Tyszki. Teall' IIlic::ny lal 9(). IV Polsce i we Francji - opisująca sylllacj.; tego nurtu teatralnego w kontekście historycznego rozwoju w obu krajach on17. rozprawa Wojciecha Ił ursz.ty. Flll'Opajako kllllllrOlm powolność i s::ybko,\:ć.II, której autor analizuje problem tempa prz.emian kulturowych jakie mają miejsce na koni) neneie europejskim, Dział "Religie". mówiący o curopejskich. a mlaszcz.a polskich rudlach religijnych. otlliera rozprawa Zbigniewa Drozdowicza. :VOll'e rile/I." religijne H' n()\w"Tlnej /e·lIro/Jic.Aulor. kierujący pmcami badawczymi nad nowymi ruchami religijnymi w Polsce. charaktery/Uje tutaj obszar zainteresowań naukowych nad tym zagadnieniem, Opisuje trudności i nieporOZlImienia zwiąlane z badaniem sekt. Proponuje tci określone melody badawcze. Pozosta!c artykuły dotycz,\ konkretnych ruchów religijnych: Slallomir Springer podejmuje temal ,Yml'e I'/lchv religijne H' /)o/sce wYlvod::ące się:: proleslanly::mll. Anul' Joez. ,·/ntropo::olia i IIOH'erllc!n' religijni' \l' Polsce. Marek K wieciel!. Obecnośi: Slaroubr::ędoH'ców IV kllllllr::e polskiej. Dzjat ,.Pogranicz.a" gromadzi głównie prace dotycz'lee Kresów Wschodnich. Poczynając od przedstawienia prac badawClych. jakie powstały po " wojnic śl\iatowej II artykule Marcelcgo Kosmana. WI'cllOdnia granica Polski w badalliach !lIsloryk(jH' osIoIlliego /)(jhl'iec::o. poprzez opis slOsunków polsko-litewskich przez Zbigniewa Lenarczyka .. <")'llIocjapolitl,c:://(/ lIa Ulwie okresll mil~d::J'wojetlllego w oc::ach polskich korespondenlÓw H' kownie 111I1ells::okolelbacl1O i Jer::ego Dra/mika. a kończąc na analizie zaburzeń toisamości narodol\ej II pracy Jakuba Wajera. IVpos::llAiwanill ojc::y::ny Dylemalv !.iIIFinów hislorycllych X/X-.\X w I'r::elln'slml' halli/ski, (J/)/!c I'TI. �177 Laura R i val. lIt/os Quito 1996. ~~. 541. dd Sol, padres del jaguar. Los Huaorani de ayer y hoy, Abya- Yala, Laura Rival jest angielskim antropolo~~em już od ponad dekady prowadzącym badania II Amer) ce i'ołudn ill\\ ej. pr/edc wszystkim IV Ekwadorze . .lej zainteresowania ogniskują się wokół wplywu cdukacji paóstlHlII'cj oraz agcnd przemysłu naftowego na kulturę Indian Waorani oraz studi('lIV porll\\'n<lll'czych nad konceptualizacją natury i społeczeństwa wśród ludów indiańskich Amcryki i'ołudnioll ej. i'rezentowana książka jest hiszpańskojęzyczną wersją doktoratu Autorki pl. Social tmllSlimuatiolls and the impact of/ormal schooling on the Hl/aorani of Ama::olli(1/I LClIllc/or obronionego IV roku 1992 na I,ondon School of Economics. O czym traktują /)::ieci slOllca, rod::ice ja~uara. Waorani wc::oraj i d::iś? .lest to praca o przemianach kultur) W,lof<lIli zhudowana na podstawie badall empirycz.nych przeprowadzonych pr/e/ I.aur.,: Rival w latach 1989-1990 i nicregularnie kontynuowanych, aż do roku opublikowania ksią;'ki. I.ud ten żyje II Amazonii Ekwadorskiej i liczy około 1100 osób (bez grup izo10lvanych. kl('lIy:h liczebność (rudno oszacOlvać). Gwoli wyjaśnienia dodajmy, że w perspektyVIie teoretyezncj SpO!cCZL'listwo Waorani sytuuje się w ramach tzw. kultur pierwotnych, tradycyjnych czy plemicnnych (z pll\\odu Ivlasnych rozstrzygnięć definicyjnych pozostanę przy pierw- ° vym terminic). Inn) mi slowy. !I/jns deI Sol są pozycją traktującą transformacjach kultury picl'\mtnej. choć sama Autorka takicgo pojęcia oraz koncepcji nie używa. Chociaż ksią;ika tlll'lllalnc sklada się z sześciu rozdzialów oraz obszernego wprowadzenia i zakol·lc/.enia. to jednak jcj filktyczna struktura jest dwuczlonowa. Część pierwsza (rozdziały II, III i IV) opowiada o spolcClellstwic Waorani sprzed okrcsu zmian. natomiast część druga (rozd/ial) V. VI i VII) siara si.,: opisać to, co i jak wyłania się ze spotkania kultury pierwotnej /c spoieczclisl IVcm narodowym . .. Wpnl\\adzenie". zgodnie ze swą nazwą. daje ohraz aktualnej sytuacji etnicznej, społecznej, politYClncj i gospodarClcj Waorani oraz rozlicznych uwarunkowań tego stanu rzeczy, m.in. czytelnik mo/c si.,: zapoznać I d/.ialalnością l.etniego Instytutu Lingwistycznego, kompanii nafto\\ych i agend rz,tdO\vych. !najd/iemy tutaj tak/c krótki przegląd niektórych stanowisk teoretycznych poszukuj,tc) ch przyc/yn /miany kulturowej już to w stosunkach gospodarczych, już to we wplyl\ic cdukacji na sPOłcl:Z.Clbllvo i pojedynCl.ych ludzi. Laura Rival odwołuje się nie tylko do koncepcji antropologic/ll)ch (.I. <;oody. P. Dcscola, A.Ch. Taylor) i socjologicznych if'. L\ourdicll. l.. Althlls~cr). ale tabc do pedagogiki radykalnej (I. Illich, P. McLaren). Część nast.;pna. zalytlll11l\:lIla .. Historia. wojna. czyli jak wybierać tych. z którymi chcemy dzielić i.ycic". odnosi si.,: przedc wszystkim do kwestii wojownicz.ości Waorani, a także szkicuje histori.,: kontakt(m spolcczclistwa narodowego z tym ludem. Autorka dochodzi do wniosku, że ustawiczne potyczki i zahójstwa nic są hYIl<\irnnicj wyrazcm naturalnego okrucieństwa mai 0l\allL:go na modi.,: Napoleona Chagnon. lecz mechanizmem klasyfikującym. swoistym sposobem wyznaczania relacji spolcClnych. Swiat dzicli się na nieludzi (coI1ll0ri), obcych (waorani) oraz swoich (l1/I(//1I011i).a ponicwa/ naczclną ideą tej kultury jest niezależność od innych ludzi, dlatego te/ Waorani staraj,t się robić I\szystko. aby zanegować jakąkolwiek wymianę społeczną, w tym i małżcl'lsk'lnic tyłko /. cohllol'i - co oczyl\ isle - alc przcdc wszystkim z waorani. "W tym sensie zabójs(I\O instylllcjonalillljc '''tawiczne napięcie pomiędzy autarkią obecną I.iomach SPOIcCldlstl\a a prz.y/iemną potrzchą wymiany" (s. 104). Nie sposób Ivojowniczości II odcmaniu od pokrcwicJ1stwa. Rozdzial trzcci - .. Mal/elistl\o. organizacja kontaktów społeczna na wszystkich pozatem rozpatrywać handlowych i struktury społecznej. i nowe formy osadnictwa" - nawiązu- jąc do poprzednicj partii ksi'l/ki. szczegółowo opowiada o regułach pokrewieJ1stwa (Waorani operują lerminologi,t typu dral\idyiskicgo) i zawierania aliansów ma/żeńskich, a tym samym stara ~ię Ivyjaśnić ci"gh, dysharmonię pomi.,:dzy więzami wynikającymi z miejsca zamieszkania a IV'ięzami wynikai'lcymi I. urod/cnia. Moim zdaniem dobrze też obrazuje clastyczność systemu pokrcwielistlla II kulturach pierwotnych. którc za pomocą więzi powinowactwa w płynny sposóh dostosO\\ujc si.,: do aktualnej sytuacji spo!ccznej chodzeniolv·cj. z.nany przcde wszystkim z kultur \VSpÓIClesnc prohlemy w) nikaj'lcc zc zgrupolvania i malo przypomina system oparty na więzi po- typu religijncgo. Rival przcdstawia tu także części społcczności Waorani w tzw. Protekto- �178 racie Waorani. Aktualnie w osadach będących na jego obszarzc żyją grupy tego ludu. które przedtem egzystowały osobno. Główny problem bierze si.; stąd. iż w odczuciu Waorani bliskość fizyczna wytwarza bliskość społeczną. w wyniku której ludzie żyjący obok siebie są ze sobą zby1 związani. by zawierać związki malżcllskic. "Ekonomia podziału. czyli jak produkować w p~icdynkt; i konsumować w grupie". stanowiąca część czwartą. zapoznaje nas z produkowaniem (gospodarka z.bieracko-łowiecka. uzupełniana kopieniactwem). rozdzielaniem i konsumowaniem pożywienia. Zasad.; tu rządzącą da si.; streścić nast.;pująco: zdobywać pożywienie należy samodzielnie (zgodnie z idcą niczależności), ale konsumować winno się w grupic. gdyż to właśnie kreuje jej tożsamość. konstruując w dosłowny sposób "to samo ciało" u jej uczestników (s. 249). Właściwie można by zaryzykować stwierdzenie, ze rozdzielanie i obdarowywanie pożywieniem w obrębic grupy zamicszkania (nonicaho) jest najistotniejszym sposobem ustalania i zaznaczania wi.;zi społccznych: ktoś spOl.a danej grupy. tj. nie spokrewniony z nią IVżaden sposób. nie ma co liczyć na poczęstunek. Ekonomia podziału jest zwłaszcza istotna podczas świąt. w czasie których zostają zaI\ieranc alianse małieJiskie pomi.;dz) grupami woorani. Trzy powyższe części. ukazując najżywotniejsze obszary kultury Waorani. tj. \\ojn.;. stosunki pokrewieństwa oraz dzielenie się i konsumowanie pożywienia. daj'l czytelnikowi jej przypuszczalny obraz z okresu sprzed nawiązania stalych kontaktów zc spolcczcllstwcm narodowym. Równocześnie. zdaniem Rival. wiele elementów tradycyjnych wzorów jest w dalszym ciągu obecnych w społeczcństwie Waorani. Stąd też opisywana w następnych czvściach książki transformacja tej kultury jest tylko częściowa. a Autorka duż.o wysiłku wkłada w przedstawienie współegzystcncji starych i nowych elementów. Rozdział .,Skolary/.acja i instytucjonalizacja życia osady" wprowad/.a czytelnika w zagadnienia owej transformacji. uznąjąc jednocześnie szkol y za jej najważniejszą przyC/.yn;;. W oparciu o koncepcję dyscyplinowania ciała Foucaulta i. habillls Bourdieu 01',1/ A/thusserowskie ujęcie szkoly jako ideologiczncgo aparatu państwa. Rival formułuje tutaj klucmwą hipotezę sugerującą. iż szkoła przekształca kulturę Waorani poprzez tworzenie "cywilimwanego" stylu życia. W takim ujęciu to nic program nauczania zmienia Indian. leez czynią to codziennc praktyki szkolne w rodzaju dzialań higienicznych. posiłków organizowanych w szkole. nOSl.cnia strojów szkolnych. sposobu zachowania itp. Dzieje się tak. ponieważ Waorani traktuj" szkolę jako sposób na stanic się "cywilizowanym" i całość realizowanych w niej praktyk (od uczcnia się matematyki do mycia z.;bÓw) przyjmują jako drogę wiodąc,) do tego celu. Warto dodać. ż.c .,byeie cywilizowanym" oznacza dla nich przcde wszystkim odmienny od tradycyjncgo sposób I.dohywania dóbr. który zapewnia realizowanie szkolnego hahilllslI. Ponadto Autorka zauważa. iż skolaryzacja wprowadza nowy podział przestrzeni: na skrę publiczną (hudynki szkolne. pas startowy. boisko futbolowe itp., gdzie nieistotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania) i prywatną (nanicabo. gdzie istotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania). Następna pal1ia książki - "Kształcenie t()rmalne i społeczny podział pracy" - szczegółowo opisuje konsekwencje skolaryzacji wobec tradycyjnej organizacji społcunej. Po pierwsze. poprzez kreowanie nowych kategorii spoleC/.nych takich. jak dziecil'lstwo i rodzicielstwo. szkoła podważa dotychC/:asową ideę niezależności i przeks/.talca rod/.iców w producentów żywności dla dzieci. zaś samc dzieci w konsumentów. Po drugie. poprzez możliwość zarządzania dobrami ..zcwn.;trznymi'· napływającymi do szkoły w rodzaju ubrań czy narzędzi (np. maczety. naczynia metalowe. noże). naucz)'ciele stają się osobami odgrywaj'lcymi istotn,\ rolę w żyeiu ekonomicznym osady. np. dzięki temu są w stanic inicjować nowe dzialania. Po trzecic. pojawiają się nieznane wcześniej zachowania grupowe takie. jak Illwody sporto\Ve. święta s/.kolne czy prace gospodarcze na rzecz szkoły. Po czwarte wreszcie. wykształca siv taki spoleczny podział pracy. który dokładnie odwraca tradycyjne wzory zaehowaó. gdzie najważniejsza hyła konsumpcja (rozdawanie i spożywanie jedzenia w obr.;bie nanicaho). I. kolei nowożytne działania pierwszorzędną wagę przywiązują do produkowania dóbr (rodzicami dziecka Sil ci. którzy przynoszą dla niego pokarm i wykonują prace na rzecz szkoły). Rozdział ostatni. zatytułowany ..Język «ja» i «111)'»:piCŚr'li aWlbetyzacja". lapoznajc nas z dwoma obszarami. Po piemsze z historią. zalożeniami teorclyunymi i praklyunym wdraża- �179 nicm programów allilbdyzacji ludów indiańskich w Ekwadorze. Po drugie. z rołąjaką odgrywa w codziennym i.yciu Waorani pismo oraz recytowane i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magiC/.nym. Okazuje si.;, że pisanie petycji jest dla Indian tą samą drogą zdobywania dóbr, jak owe ..picśni" vy prezentowanie własnej sily. gdyż pismo nic jest traktowane przez Waorani jako abstrakcyjny nośnik informacji. kcl. konkretny i lizyczny środek zapewniający osiągnięcie zamierl.Onego celu. /. kolci mll\vione i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magicznym przekształcaj,\ si.; z niepll\\tarzalnej. osobistej i codziennej praktyki pomagającej zrealizować doraźny cd (np. pomyślne polowanie) w narz,<dzie. za pomocą którego Indianie wyrażają swoje niezadolVolenie z nowych i nic po ich myśli sytuacji społecznych, \vynikających z częściowo osiadłego trybu życia. Pora przejść do krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. Skoncentrujmy się najpierw na zaletach. Otóż w Illoim odcZllciu Hijos dei Sol są całkowicie nowatorską pozycją, jeśli chodzi o sposób ujmowania problemu zmian kulturowych powodowanych przez szkoł.; IV spoleczeństwach pierwotnych. Co prawda zarówno antropologia kulturowa. jak i psychologia mi.;dzykulturowa zajmowaly się tym zagadnieniem przynajmniej od lat 60., ale praca I.aury Rival jest wyjątkowa. Jeśli bowiem tacy badacze, jak Jack Goody czy Michel Cole (żeby wymienić tylko tych najważniejszych). starali się w swoich pracach dogłębnie zanalizować wplyw s/.koly na kultury pierwotne. to ich uwagę pochlaniał wyłącznie aspekt poznawczy tcj transformacji. Tak wi.;c rozpatrywano tutaj. idąc tropem Jeana Piageta i Lwa S. Wygotskicgo. wplyw pisania na myślenie i sposób zorganizowania świadomości. na relacje zwrotne pomięll/y alfabctyzacją i modernizacją. Uzyskiwane wyniki wskazywały, iż sposób, rodzaj i treść wicdzy przeka/.ywanej w kontekście szkolnym diametralnie zmienia nie tylko tradycyjny obra/ świata. ale tak/c strukturę tradycyjnego myślenia. Jednakże badacze skoncentrowani na wymiarze kognitywnym skolaryzacji nawet nie wzmiankowali, że w pewnych typach kultury jej oddziaływanic może przehiegać przede wszystkim w obszarze behawioralnym, i że treści przckazywanc w szkole w ogóle nie są zauważane przez czlonków tychże kultur. Dzieci slońca są pierwszą pracą która za cel swojcj analizy obrala transformację wzorów zachowań, a przez to i organ iI.acji spoleCl.nej. która na nich jest zazwyczaj oparta. Dzięki ni"i wiemy, że szkoła akulturuje nic tylko poprzcz przckat. zawarty w programach nauczania. ale przede wszystkim poprzez zmiany wzorów /.achowal1. które przekształcają relacje społeczne. Dodatkowo. opieraj'lc się nic tylko na swoich badaniach. ale także na takich autorach, jak M. Bloch c/y B. Street. I.aura Rival akcentuje jednostronność kognitywnej opcji badawczej, która pomija wymiar polityczny i społeczny narzędzi poznawczych (np. pisma, matematyki czy też ogólniej rzecz ujmując - stylów myślenia stosujących różncgo rodzaju operacje formalne). Myślenie nic zachodzi w społecznej próżni. a warunki społeczne często determinują sposób użycia mechanizmów kognitywnych. dowodzi Autorka, i ma rację. Na uwagę zasługuje też niebanalne wykorzystani<: do analizy spoleczcrlstwa pozaeuropejskiego koncepcji teoretycznych, zdawałoby się na wskroś przypisanych do kontekstu kultury nowożytnej. w rodzaju habitusu Pierre'a Bourdieu czy myśli Foucaultowskiej. lJ::ieci slońca nic S'\ tei. pozbawione pewnych niedociągnięć. Za nąjważniejszy mankament uznalbym brak szerszej perspeklywy teoretycznej. w ramach której można by rozpatrywać anałiwwane zjawiska - Autorka ogranicza wykorzystanie poszczególnych koncepcji jedynie do wyznaczenia pola hadali empirYCInych. Tymczasem zarówno konstrukcja książki, jak i jej tematyka wyraźnie sugerują. że jej przcdmiolem jesl zmiana kulturowa społeczeństwa Waorani, np. część obrazująca kulturę indiańsk'l w okresie względnej izolacji od społeczeństwa narodowego przeciwstawiona jest części pokazującej jej przeksztalccnia. Pomimo tego na ponad pięciuset stronach nie uświadczymy ani jednej wzmianki mówiącej o tym, czy kultura Waorani jako całość uległa zmianie czy też nie. Czym jest dzisiejsza kultura tego ludu') Czy należy jeszcze do typu kultury pierwotnej czy jest jui. jak~\ś odmianą kultury nowożytnej w rodząju grupy etnicznej? Pytania to ważkie i hardzo na c/asie. gdyż od udzielonych odpowiedzi zależeć może polityczna sytuacja tejże społeczności. Inna jest przecież polityka państwa w stosunku do grup o uksztahowanej świadomości etnicznej. a inna wobec ludów nie zdających sobic sprawy ze swej odrębności i pozostających w zupelnie innym horyzoncic poznawczym. Laura Rival ogranicza się jednak �180 do zaprezentowania .,suchych faktów" zebranych pozytywistyczną metodą sytuuj,jC,j siy w ramach paradygmatu reali::mll etnograf/cnego. jakby to określił James Clif1()rd. Nie została skonstruowana żadna teoria kultury pierwotnej orzekąjąca czym ona jest i jakic są jej wyznaczniki. A nie wiedząc. co konstytuuje taką kultury. tracimy możność precyzyjnego ouekania lilktu zaistnienia jej zmiany. Oczywiście pewne wnioski można wyciągnąć z tekstu. lecz wyłącznie dziyki znąjomości prac innych autorów, np. P. Boyera. Ch. Ilallpike'a czy S. Schwartzmana. DopierD w tej perspektywie zaryzykować można hipotezy. żc tożsamość kulturowa Waorani zasadzała siy przede wszystkim na codziennie realizowanych wzorach zachOWaJ] i to one stanowiły o ich istocie (zachowania tyczące wojny, pokrewieństwa oraz rozdzielania i konsumowania pożywienia). Być Waorani znaczyło zachowywać się jak Waorani. Co siy zatem stanie. je/eli zmianie ulegną sposoby postępowania'! Czy oznaczać to będzie przekształcenie całej kultury'! Oto pytania, na które Hijos dei Sol nie dają odpowiedzi. Możemy tylko podejrzewać. że wraz z zanikiem wzorców zachowań znacznie wzrosną szanse na odejście w ciel] kulturowej odrybności Waorani. Podsumowując. sądzę. że książka Laury Rival jest pozycją obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych problemami zmiany kultury pierwotnej. Także ci. którzy w swoich badaniach zajmują się wpływem i funkcjonowaniem szkoły w społeczeństwach nienowożytnych winni siy z nią zapoznać. Uważam. że jest to pozycja nader wartościowa. szczególnie jeśli chodzi o rozdział piąty i szósty. i wyznacza pewien moment przełomowy w pracach usilującymi odpowiedzieć na pytanie. co się dzieje w momencie spotkania kultury pierwotnej z nowożytną oraz o to. jakie są szanse przetrwania takich kultur w dzisiejszym świecie. Tar::ycjlls::/3l1liński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a907e3c669a8b1eef33394d716e1467.pdf 27e888111d5f6bfcaebb6ee0d8b1154c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4677 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.181-202 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud, t. 84, 2000 IV. KRONIKA KONITRI:N('J!\ "I'IUFSZLOŚ( r:TNOLOGII POLSKILI W JEJ TERAŹNIEJSZOŚCI. POSTACIE. ID/T. I'ROBLI·:MATYKA. OŚRODKI". TORUŃ. 22-23 WRZEŚNIA 2000 Konkn:neja z\li,vana by/a z 76. Waln)'m Zgromadzcniem Dclcgatów Polskiego stwa Ludo/ml\\e/l:go. /.organizllll·ana została pr/.cz Muzcum Etnograliczne w Toruniu /namienmskicj-I'rl'ilkrollej przy ud/iale Zarządu G/ównego i Oddziału Toruńskiego mitetu Nauk L1nologiczn~ch wsparciu linanso\\ym P;\N. Komitctu TO\varz)'st\\a Pr/yjaciół l3<idaJl Nauko\v)'ch Muzcum i Marszałka f-:tnogralicznego Województwa Towarzyim. Marii PTI.. Kooraz przy Kujawsko- Pomorskiego. Celem konkrencji b~ lo przedstawienie przeszlości etnologii polskiej i szerzej nauk ćlnologicz.n)'ch oraz jej znaczenia dla \\spólczo::snego rozwoju tej dyscypliny. Tak zaprogramo\Ian)' charakter konlCrencji skierowal jednocześnie uwagt; na sposób badania dziejów zaintereSOWal\ i prac dnologic/n~ ch. podcjmO\vancgo w ramach historii etnologii. CZt;sto już dziś pretenduj'lcej do miana odd/ielnej subdyscypliny. Otwarcia konlCrencji dokonal Roman Tubaja. dyreklor Muzcum Ltnograticznego. Referat "O potrzebie studiowania i naucz.ania historii etnologii" \vyglosil Zbigniew Jasiewicz. Omówilon roZ\lój historii etnologii i antropologii i wskazal na cechy tej dziedziny zainteresowań. Jednocześnie przedsta\\ i/ miejscc i znacz.enie nauczania historii ctnologii w uni\vcrsyteckich studiach <:tnologicmych. masowych dzisiaj. bo obejmuj;lcyeh około 2000 studentów w siedmiu ośrodkach, i 1\ zwi'lzku I. tym nabicraj,\cych charakteru ogólnocdukaeyjnego. W kolejnym referacie Witold !\rmon lająl si.; .. Poc/.ątkami dnologii uniwersyteckiej w Polsce". Zaprezentował w nim m.in. int<:resuj'lce odkrycie .. jakim jest opuhlii-;o\\ane oś\\iadczenie Stanislawa Ciszewskiego z roku IYI2 .. Dłacz.ego lIst,lpilelll ..... o pO\lodach rezygnacji prz<:L niego I kicrowania Katedrą Etnologii Uni\\ersytelu J<lna K<lzimi..:rza \Ie LwO\v·i..:. Zygmunt Klodnieki Inówil o .. Roli Polskiego Towar1)st\\a Ludozmll\czcgo II' etnologii polski..:j". podkr..:ślając znaczcnie śeislego związku PTL z etnologicznymi instytucjami nauko\\ yllli a także jego osiągnit;cia w upowszcchnianiu wiedzy etnologicznej. Przedpoludnio\\c obrady \1 dniu 23 \lTz<:śnia koncentrowaly sit; na rozwoju poszczególnych kicrunków zaintel'eso\\ al'I etnologicznych oraz działalności wybranych ludoznawców i etnologów. Dorota Simonitks i Ter<:sa Smolir\ska przedstawi/y re!Crat .. Przeszłość i teraźniejszość folklorys:yki polskiej". Trzy i-;t1lejne re!Craty dotyczyły clnochoreologii: Grażyna Dąbrowska omówiła. w hisloryeznej persp..:kty\\ie, ..l.naczenie etnochoreologii dla zachowania tradycji wc współczesnej kulturzc". Dariusz KlIbinll\\ski l'apraenlO\\al .. Stan i potrzchy dokulllentacji folkloru tanecznego pogranicza Polski pl',lnocno-\vsclwdniej". a Urszula Loba- Wilgoeka .. Instytut Choreologii \\ Pomanill - cek. dz.i,lIalność. osi1Igni.;cia". Instytut ten jesl zlli;lzany ściśle z osobą Roderyka I.ang<:go. jego I'ulltlalora i kicHlII ni"a. Andrzej Sta\\arz zająl sit; ..Tradycjami badań i perspektywami etnologii miasta \\ Pols..:e". Rderat Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (odczytany, autorka nic nlOgła uClestniCl}ć II obradach) dot) czyi .. Pracy etnogral~l IV oczach Kazimicry ZawiSll)\\ icz-Adamskiej". Paulina Suchecka omówiła ..Korespondencjt; Adama Fischera w Archillum Polskiego T()\\arzysl\\a Ludoznawczego". wskazując z jednej strony na ważne źródło do historii etnologii. jakim są list). a z drugiej na An.:hi\\um PTL jako micjscc przechowywania ccnnych materiałów historycznych. Witold Przewoźny omówi/ malo znanc postacie: ,.f-klcnę i Wi<:slawt; CichowiCI i ich Towarzysllvo L.udoznawcze \V Poznaniu", przypomnianc w 90. roeznict; powstania i spadkohiercy TOlvarlysl\la. Przedmiotem re!Cratu Ircny Bukowskicj-FlorcJlskit<i stali się ..Twórcy myśli etnograficznej na (iórnym Śląsku - cieszYJlski ośrodek etnologiczny'·. PopoludniO\ve obrady dotyczyły problematyki muzealnictwa pozaeuropejskiej \\ d/.ialalnośei .lana Manugiewieza. kierownika ficznego w Lodzi" mÓ\1 ila Anna SI~'czyńska. Artur Trapsz)'e etnograficznego. O .. Etnogratii Miejskiego Muzeum Etnogra- w re!Craeic .. nadania nad rybołów- �182 stwem i zaj.;ciami wodnymi w Muzeum Etnograficznym \\' Wilnie i Muzcum J-:tnogralicznym w Toruniu'" porównalobie te instytucie z\\iązane /. dzialalności'l Marii I.namierowskicjPrOfłcro\l·cj. Ważnym zagadnkniem ..Szko/y i kierunki w etnologii a muzealnictwo e!llograliczne w Polsce'" zajęli si.; .Ian Swięch i Roman Tubaja. Głównie \\' tcj części ohrad przcznaczono czas na dyskus.i9. w której zabrali glos: D. Kubinowski. T. KarlI icka. A. Blachowski. R. Tubaja. Z . .Iasiewicz. M. Parnowska. A. Spiss . .I. Swięch i A. StyczYllska. Konfen.:ncja torUTlska zaj.;ła. co stwierdl.Ono w podsumowaniu. sZClcgólne miejsce wśród innych spotkań naukowych polskich etnologów. Jako picrl\'sza pohlczyla zaintcrcsowania wybranymi. wa7.nymi wydarzcniami i postaciami z przcsz/ości etnologii z prób,! zastanowienia się nad cechami i znaczeniem historii ctnologii. Zwróciła Imagę na konicczność odszukania. tworzenia i utrwalania źródd historycznych a takżc na wartość dyskusji nad zalożcniami tego kierunku studiów. Wskazała na funkcję historii dyscypliny. przede \\Slystkim poznawczą. alc obok tego również spolcczną. w tym integracyjną wobec środowiska etnologie/.ncgo. Konferencji towarzyszyła niC/micrnie intcresuj'lca wystawa "Maria I.namierowskaPrOIkrowa. TwórClyni Muzeum t-:tnograJicznego w Toruniu. EtnograL muzeolog. człowiek". przygotowana według scenariusza hl'y ArszyTlskicj i Jlarmy ~u/.alcwskicj z opraw'l plastyczną Ewy Kamińskicj. Wystall'a ta potwierdziła znaczenie ckspozycji o charaktcrze biograJicznym jako ważnej formy gromadzenia i porządkowania źródel i popularyzacji historii ctnologii. Cieszy wielość tego rodzaju inicjatyw w Polsce. W maju 2000 roku I.Ostala ot\larta w Galerii Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego wysla\\a "Siadami ekspedycji .lana Czckano\\'skiego do Afryki Środkowej. 1907-1909". której kuratorem hyl Jan 1. Milewski. W zwj,vku z wystawą przygotowano wartościowy katalog zawierający m. in. życiorys uczoncgo pilira jcgo córki Anny Czekanowskiej i dokumenlacj'r f()(ograliczną. W Krakowic w czerwcu Icgo roku udostępniono \\ Muzcum Narodowym interesując" wystaw'r .. Malinowski. Witkacy. Fotografia: Mi'rdzy nauką a sztuk,,". stworzoną pod kierunkiem I.bignicwa BcncdyktowiC/.a. I.ostała ona hardzo dobrzc przyj.,:ta przez czlonków Europejskicgo Stowarzyszenia ,\nlropolog()\\ Spolccznych (FASA). którzy w lipcu 2000 roku przyhyli lam na S\\oj'l konlCn:ncj.;. Uczestników konkrencji \1' Toruniu uj.,:ła znakomitajej organi/.acja. Dzi.,:ki wiclkicmu wysiłkowi pracowników Muzeum Etnograficznego. a przede I\vystkilll Romana Tubaii i .lana Swi.;cha. konlCrencja znalazła w Muzeum hardl.O dobrc warunki pracy. Kicrownicy naukowi konferencji Teresa Karwieka i Zbigniew si9 podstaw" puhlikacji poświc;concj Jasiewicz historii podejmą elnologii starania. ahy matcriały konł'crencyjne stal) polskiej. 7.higl1ielV JasielVic:: KONFERENCJA Jak można plinarnej spotkania rozumieć konferencji były: .. WIEI.OKlJI.TlJROWOSĆ: MII;DI.Y POI. A'. ł 8-19 I.ISI OPADA wiclokulturowość') zorganizowanej Instytut Etnologii \1 Na to pytanic Poznaniu i Antropologii TLORli\ A PRAKTYKi\". 191)1) odpO\licdzicli 18 i 19 listopada KulturO\\ ej lJAM. ściowych PAN oraz Komitet Nauk Ltllologiel.l1ych PAN. Trudno nic oprzcć się l\rażeniu. iż zorganilOwanie takiej temporis końca epoki IV kręgu kultury zaehodnioeuropcjskiej. uczcstnicy intcrdyscy- 1999 roku. Gospodarzami lak/ad Badań Narodowo- konł'crcncji staml\\ i swoiste signum CickallY jest styl IV jakim humani- styka. a zwłaszcza antropologia kulturowa i dyscypliny jej pOkrC\\llc. wkraczaj" w nowy wiek. Ten styl to między innymi usiłowanie pogodzenia potr/.ehy podkrcślcnia wlasncj tożsamości kulturowej zaró\mo i'.hioro\\'ej. jak i indywidualnej z nasilaj'leym się procesem homogenizacji kultur. W tej wlaśnie perspektywie omawiano zagadnienie \lidokulturO\\Ości. Trcść ponad th\udzieslOgodzinnych obrad. podzielonych pomięd/.y rcteraty i dyskusje. dotyczyła w głównej mierze różnorakich możl iwości i:Herprctacj i tego zagadnicnia. kdnocześnie �] 83 uwypukliła konieCJ:noś( ci,(gkj konfrontacji tcordyCLnych. mclodolog.icznych i praktycznych dokonaJl dyscyplin hurnanistyCJ:ny ch 7ajmujących si.; kultur,! i spokczeństwem. Temat spotkania Igromad/il pr7edstawicicli ośrodków naukowych funkcjonujących w rozmaitych regionalnych i lokalnydl kontekstach kullllrOlI'ych naszego kraju (Białystok. Cieszyn, (jdarlsk. Krakll\\·. Opole. Warszawa. Wrocław. Zielona Góra) i zagranicy (Alice Springs - Australia). Olxcnoś( uC7.estnik[lw Zll i'17anych I. tymi właśnie ohszarami kraju i świata w wymowny sposóh podkreśliła scns podj.;tych rozwaŻ<lIl. W ramach krótkiq:o sprawozdania nic sposóh szczcgólowo omówić wszystkie zaprezentowane opinie. Slui'.)" II i.;c ono jedynie zasygnalizowaniu niektórych tendencji interpretacyjnych, dOlllinuj'lcych II' referatach i Ilysl;lpieniach. Zwracano uIlag.; na kwesti.; definicji terminu .. 11 ielokulturowośC. wiclokrotnie podejmowaną II czasie caki konkrcncji «j. Bahiński. W. Burs/.la. Z. .Iasiewicz. M. Kairski. 1\. Sadowski. 1\. Sakson. /\. I'oscrn-I.ielillski). I.arysowaly si.; trzy tendencje 1\ interpretacji kgo poj C;cia. Można hy je określić jako: I .. .Przcstr/ell Iliclokulturow,\··. ezyli s<\sied/tl\O ludzi zróżnicowanych kulturowo na określonym terytorium: 2 ... Stan nalllralny ", spontaniczny. który polegałby na istnieniu różnych zachowań kulturow")'ch i braku potrzehy ich wartościowania (i opisu) przez spo!cczność, która posiada takowe zachowan ia: 3 .. .slan wtórny" .... nowoc/.esny" wynikający z uświadomienia sohie różnicy pomiędzy kulturami i I potrzeby ich opisania IV kategoriach ..odn;hności kullurowcj" (na przykład system kast) i ..relacji". NiniejSla tendencja Idajc si.; ohejmować mi.;dzy innymi zjawiska renesansu etniczności. odrad/.ania nacjonalillTIllW oral pr/ejawów dyskryminacji. Wieloaspektowość tcrminu. lawsIc w pewnym sensie umowna. wskazuje jednocześnie na skal.; jego l.nauCl1 i ich lastosowaI\. Ohecny w j.,;zyku naukowym i polityki. zasługuje na uznanie go la uyn/lik kvtaltuj'lcy codzienne iycie . .kgo znaczenie ..całości" i .. upor/ildkollania" ... odr.,:hności" i .Jróżnicollania". zawiera się w katcgoriaeh W analizach Ijaw iska w'ielokultunlllości posługiwano si.,: synonimami: .. multikulturalizm·" ..pluralizm kullurtl\\Y" ... rM.nica kulturowa". Ich ui:ycie odsyła do praktyki jaki\ okazują się strategie wspólislnienia g.rup o rO/.Illaite:j ident) Iikacji i autoidenlytikacji. rozwijających się w czasie i przestr/eni. I.aliclllno do nich narody oraz grupy mniejszościowe: uznane za takowe za sprawą rolmaitych kryterill\\. na przykład religijnych lub etnicl.l1ych. Omówiono też przykłady sytuacji wiclokultutll\\ości II krajach ":uropy I.achodniej (.I. Zamojski). Środkowej (T. Kamusella) i Wschodniej (I. Kah/il'lska). Wyodr.;hniai'lcym si.; glosem w dyskusji okazaly się próby zdclinilmania wielokultunl\\()ści z perspektyw'y kultur pozaeuropejskich: USA (.I. .JastrzęhskaSzklarska. B. S/klarski): Fklladoru (W. Żukowski): /\Igerii (/\. Barska): (/\. I'osern-Zieliński). Wenezueli Kamerunu (R. Vorbrich); .Jakucji ski): Indii (p. K lafk<l\\ ski): Kaukazu (1\. Furier). jll\\. gdzie wielokulturowość laka sytuacja sprawia. stanowi jedną iż wci'li' poszukuje I Warto zaznaczyć. ich charakterystycznych si.,: ddinicji (M. Kairski); Australii (E. NO\vicka. P. Trzciń- iż Polska nic należy do kra- cech. Być może właśnie tego zjaw iska. Nieuchronną konsekwcncj'l interpretacji wspomnianych przykładów okazało się pytanie o etnocentryzm i relaty II i/.m. Ohie postawy badawcze pojmuje si.; w kategorii dylematu współczesnej humanistyki. IwiaSICIa antropologii kulturol\l:j. Sprecyzowano go nast.,;pująco: czy możliwe jest "w')'dobycie czywiścic moie si.;" hadacza hyć pomocna I etnocentryzmu oraz czy postawa relatywizmu w interpretacji modelu wielokulturowości. kultLIrowego rzc- Z tą ostatnią kwesti'l wiąże si.,; wyodr.;bnienie owego zjawiska na kilku poziomach organizacji spoleu.no-kulturowej: rod/.innym. lokalnym. etnic/no-narodowym i etniczno-kontynentalnym. Skupiono si.,; równic/. najego politYClnym aspekcie (I. Bukowska-Floreliska). W t) m miejscu pojawily nych (asymilacja mnil::islllści nych. Posiada to lwiwek I. si.,: propo/ycje analizy pluralistycl.l1ych IV oparciu o narzucanie ideału paI\stwa rO/maicie nych) ro/wijaj'lcych si.; w jednym potencjalnej r{)\l'I1ości wielu kultur. rozumianym statusem licznych modeli państwa: wertykalnarodowego) i horyzontalkultur (narodowych, etnicz- pallstwie. Wiclokulturolv'OŚć jest postrzegana jako postulat co cz.,;śeiowo realizuje si.,; w procesie hudowania lak zwanej �184 ..tożsamości lIspólistnienie konstytucyjnej". tychi.C kultur. pozostającej w opozycji do ctniC/nej . .lej okrcślenie Przy jcdnoczcsncj pict.;gnacji wlasn) ch tradycyjnych umożliwia w/orców zachowań. mogą one wspóllworzyć określoną zbiorowość w obn;bie jednego państwa. bez obaw o utratę swej indywidualnej - etnicznej potrzeby identylikowunia sio;:. Wspomniana ..toi.samość konstytucyjna" wychodzi jednoczcśnic poza ramy jednostkowej (osobislej) to/samości kulturowej. Kategorię •.naród" moi.na by więc uznać za przcjaw myślenia holistyczncgo. którc nic sprawdza się w badaniu wspólczesnych zjawisk kulturowych (/'. Sokolcwicz). Przedmiotem gorąccj dyskusji okazala si.; wzrastaj'lca polr/.eba identyfikacji na poziomie wspólnot lokalnych. poniekąd zagrożona przez globalizację. ro/.umian,! lu jako proces ujednolicania wzorców kulturowych wynikłych z ekspansji środkl)\\ medialnych. Zmniejszenie dystansu pomiędzy poszczególnymi krajami i kontynentami w procesie komunik(l\\ ania przyczynia się do tworzenia nowych wzorców kultur()\\ ych. a tym samym toi.samości wykraczającej poza identyfikację etniczną (narodową). Wiclokulturo\\()ŚĆ danej zbiorO\\ości. wiąże się ściśle z zagadnieniem ldolność do rÓ/.nicO\\ania zapewnia funkcji różnicy proces II konstyluowaniu budowania to/sanwści się kultury indywidual- nej. W konsekl\encji pytanie o jnnego" w kulturze stammi pr/.ede wszystkim pytanie o własną to/.samość. Istnienie różnicy kulturowej odbierane jest I.arazem jako zagroi.enie i Iilscyn'H;ja. laś jcj zanik "zaprasza do przemocy". Takie podejście prowokuje do pytania o proces porozumienia między kulturami. Niehagateiną rolę odgrywa w nim skra edukacji i politycznych priorytetów stosowanych przez władze w stosunku do mni\:jszości elnicznych. narodowych. religijnych. Stera asymilacji _. integracji w pal1stwie wiclokullurowym (wielonarodowym. wieloetnicznym) mieści się pomiędzy dwoma przeciwstawnymi biegunami: ogólną fllrlllUłą polityki danego kraju oraz skłonnościami danych grup do podkreślania nic tylko własnej loi.samośei. ak lakże ich mniejszościowego statusu jako swoistej krzywdy. w zrozumieniu mechanizmów ujawniaj'lcych nej mniejszości. Chodzi tu gll)\\'nie o proccs W tym kontekście nlllina mówić o roli pedagogiki się w intaakcji dominującej wicksmśei i dominowadyskryminacji oral ..slygmaty;.acji". traklO\lanej jako częściowo nicuświadomiony I.espól przekonali poszczególn~ ..upośledzonej'" pozycji spolee/.no-kulturolVej (l':. Czykll·in. ch c/.lonkl\\\ D. Misicjuk. dalll'j grupy o ich gorszej . T. SIludiarek). Wielokul- turowość rozpatrywana z perspektywy dyskryminacji zosIala I\yka/ana na kilku przykładach. Ich wspólną cech~1 okazala sio;:dyskryminacja na tic jczyk()\\ ym (Bialoruś. Kamcrun l. etnicznym orat religijnym - definiowanym z perspektywy llllldamentalizmu kultun\\\ego i religijnego. Warto zaznaczyć. iż plaszczyzną. która slloiśeie przeplatala sio;: IV ro/.wa/aniaeh nieklóryeh uczestniczących w spotkaniu. okazala się estelyka. W czasie ohrad nawi,vano do niej w kontekście tiloLotii M. Rericha (M. Cidok-Klatkow·ska. P. KaltkolVski) . .lak sio;: póżniej okazało es!Ctyczny wymiar problemu pownicil na koniec or·rad. jednakie z z.upelnie innym przesianiem. Na koniec warto zwrócić uwagę na bogactwo skojarzcń obecne w komentarlaeh uczestników. Dotarto w nim do bieguna przeciw ległego humanistyce. mianow icic ... do nauk ścisłych. a konkrelnie ziono do matematyki. Za spr<Jwą melafory w niej sojusznika. nać do pięknego zjawiska stosownej dla pos!modernistycznej Tak więc nic nic stalo na prles/.kodlil'. jakim jest araheskowy świat .. fraktali" stylistyki. ah) wielokullUrl1\\"\lść ()(Inalcpr/.yróII- (M. (iolka) . .·/gnie.\::ka ( hwieduk WYSTA W A .. MARIA ZNAMIEROWSKi\-I'RCJFFEROW ETNOCiRAF. MUI.EOl'c)(;. C/ł.OWII:K·· A (11\91\-1990). Wystawa zostala zorganizowana przez Muzeum Ltnografiezne w' Toruniu II' hołdzie lwórczyni tego Muzeum i pienIszemu. wieloletnieJllu dyn:klorll\\i. Maria /.namierowska-PriiITen\\\a była pracownikiem naukowym uniwcrsytetóII - najpief\\' Stetillla natorego Kopernika IV Toruniu (1945-1964. od 195X roku jako niepdnym wymiarze god/.in tabe 1964-19X7). 1(39). potem Mikolaja Etnografii. a \1 IV Wilnie (1927kierownik Katedry �185 Okazj.,: Illl'ganimllania Ilystall:- stllor/.yly trzy okoliczności: przypadajqca w 199X roku 100. rocznica urod/in pro!". dr Marii l.namicnl\l·skicj-l'rUr!<:n1\\cj. 40-lecie istnicnia utworzonego przcl ni" samod/idncgo MU/.eum Llrlograliczncgo i skansenu II Toruniu (1959-1999) oraz uroCl.ys\C nad,lIlie tcnlll fVIU/eUlll. na Ilniosek Romana Tubaji. Dyrektora Muzeum Elnograficznego 1\ Tl)runiu. ki imicnia. lIroc/.ystośc. \lral z otwarciem \\·:-stally. odbyła się 15 grudnia 2000 roku. Wyst<l\la l'kspon()\lana pocz,\tkowo do .10 marca ::WOO roku. /Osiała wznowiona 22 września tcgoi roku II III i'l/ku Z odbYlI ając:- m si.; II tyn. ezasic \I' Toruniu 76. Walnym 7jazdcm Dekgatlm Polskicgo r()\lar/yslll,l I.udoznawczcgo i konfercncją nauko\lą pl. ..Przeszłość elnologii polskicj 1\ jcj tcraillie.is/ości. I'oslaeie. idce. problematyka. ośnldki". iClrudn<) zaulI ai:- c. ie' ":- sta\la pOŚII i.,:eona I. I.namicr()\l skicj-PrU ITerowcj bczpośrcdn io kon:spolllhmala I. tematyki! konfercncji. ponicllai .icj iycic. niczwykle aktY\lne i długie. wypełnione d/iahliności.\ llauk()\l<\. dydaktyczną popularyzatorską zbicraczą i organizacyjną. kontaktami z II icloma ośrodkami unillcrsytcckimi i mU/.calnymi. a taki.c i.y\\'y udział w licznych ogólnopolskich stollar/ys/cniach. a pr/.cdc wS/.ystkim II gremiach doradczych. związane było I. i: eicm pl'alI il' Ir/ech pokoleli etnogra!i)\\ w Polsce. I.c \l'zgl.,:du na to. że M. PrUllCrowa \lspl)lt\lorzyła silny ośrodck Clnograliczny po I \\ojnic światol\cj w Wilnie::. pracując u boku pro!". Cezarii !laudouin dc (\lurten,l: -1:hrcnkrcull.Ollcj i. nicco późnicj, prof. Kazimierza Moszyńskicgo. a po II \\ojnie Ś\lial()\lcj ośrodck tOrLuiski (poczqlkll\\o przy prof. Bożcnie Stelmachowskicj. potcm samod/iclnic. a nast.;pnie z pro!'. .Iadll igą Klimasze\lską). a także ze względu na .Jej znaczącc uczcs[nicl\lo II ksztalt()\laniu si.,: i lllf1kcjonowaniu ogólnopolskiego środowiska etnograliczncgo i dorohck naukulI :. zajmujc ona tm ale miejsce II historii polskiej clnograti i. WystalI a urz"dfOna fOstała 1\ prz:- Illu/.calnym skanscnie w dużym spichrzu przystosowanym du ccllm ckspoz:-c:-jn\ch. na dlq'lch poziumach. Na partcrzc. autorki wystawy (Ewa ;\rszyńska illanna Muz.alellska) przL'dst'lI\ ily i.ycic zawodol\c proC M. l'riir!i;:nm·ej. pi.,:tro 1.aś przeznaczyly na pami'ltki jej iycia pr: lIatncgo - osobistego. rodzinnego. towarzy,:kicgo itp .. w tym tC7. na drobialgi Il1ll\\i,\cc picj światopogic,l!zic. autorytetach, przyjaźniach, upodobaniach. Matnial 1\:- slal\ icnnicz.) pochodzi l zc l.hiorÓw własnych archi\\um Muzcum Etnogral1czncgo \\ Toruniu I\zbogacoll\ch o ognHllną spuścizn.,: piśmicnnicz,j i ł()lograticzną, darowaną przez M. Pri.ilfcr()\1<\ MU/CUlll II ICSI'llllCllCic. II raz z. ksi.,:gozbiorcm. mcblami. obrazami. przedmiotami codzicnncgo uiytku. bib,~lolami i in. lJzupdnicnic \\ystally stanoll iły - w jej cz.,:ści parterowej .- zabytkD\\c przcdmiot:clnogralicznc zc zbion-'I\ Muzl:um. od pierwszych pO/.yskanych w !946 roku. po ostatnic. lakupionc prz.l'/ ni'l w kOlicu hll XO .. gdy b.;dącajuż od dawna na emeryturze, S.;d/.i\\<l pani l'roksor I radości.! i cncrgią brala udzial \\ badaniach terenowych, organizowanych przcz.jcj IHISt';PU·l\\. Na partcrzc klimat l\ystallY tl\orzyly zadzilliaj'lco licznie zachollane różnorodne dokumenty l takic jak np. kom pkt Śll iadeCII\ gimn,vjalnych i dokumcntacja studióI\ oraz picrwszyeh łat pl'aC: Marii Inamicnl\lskicj. list:- Maryn:Falskicj i Janusza Korczaka. Cezarii Baudouin dc Courtcnay-J-:hrcnkrcutfOl\ cj i Kazimier/a Mos/: ńskicgo. legitymacje. pisma urz.,:dowc, nickicd:- o kuriozalncj trcści. pr/.cpuslki. notatki I. podróiy zagranicznych. wycinki z gazet itp.). a taUc liltogralic m'lk. śl'cdnil' i bardl.O POI\ i.;ksl.Onc. które przy\\oly\\aly CLas miniony _. na1..1\ iska. micj'ca. postacic i Idarzcnia znacz.qce \\ d/.icjach polskicj etnogral1i, no i oczywiście dynamiczB'( d/i,i1ainość I'vlarii /namicn)\lskicj-l'riHlcrowej jako mU/.cologa. Osobno zaznaczono na 1\ )'stallic ponad 50-klnic hardzo znalI czym i .jcgo agcndach. Nicią przcI\odnią p,lrtl'rol\Cj M. I'riilfcnl\\cj. I)/i.;ki i osi,u;ni,;l:. S\\cgo rml/aiu mcnt:- ckspo/: - publikacjc po śmicrci 1\ nc .Jej C/lonkost\Hl cz.;ści II ystaw)' Il'nlU moina podsumO\\illlic akt:- hyl) cytaly by lo dudatkO\\o i.ycia I.a\lodol\ego poznać prof \\ Polskim z własnych. Towarzystwie slUibowych Ludo- życiorysów jcj hierarchię ważności poczynań M. PriHTerowcj stanowily trzy !rag- cj i: naukolIc i popularnonaukowc (ponad 90 pozycji. wśród nich wydana już autorki ksi'lika \\spomnicni()\la. etnograficzno-socjologiczna Wilno. miaslo sercu Jlujhli:s::.e. napisana II 19-1-1roku. tui. przcd ostatccznym opuszczcniem lego miasta ): �186 - medale i odznaczenia państwowe, które zapoezątko\\al Ilot) Krzyi, lasługi, przyznany już przed wojną a zakończyl Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski i inne, wśród których trzeba wymienić mcdal Komisji Edukacji Narodo\\'_ci, odznak',: ,Jasluion)' dla kultury narodowej", medal i dokument przyznania przez redakcj.; miesi';ClniKa "Banly" nagrody illl, Oskara Kolberga, medal pamiątkowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika ,Ja zasługi dla rozwoju Uczelni", "Złote astrolabium" od Towarz)'slwa MilośniK('l\\ Torunia, medale od Instylulu Balt)'ekiego i wiclc innych: - stosy telegramów i listów gratulae)jnyeh przyslan)eh na ob)(hla jubileusze (50-lecia pracy i 90-kcia urodzin) z bardzo licznych ins!)tLJcji i tmvarz)s!I\. a takie dużych. średnich i maleńkich muzeóII ze Ilszyslkieh /akąlków Polski. Na piętrze atmosJen; zdominOll'aly portrdy - !(l\ograliCl,IH: i malarskie. pr/edstawiającc Marię Znamierowską najpierw jako oryginalną dzie\\czyn',:, pnlc'm iilSe)nującą kobiet.;, ponadto meble z mieszkania profesorostwa PrUffi:rów, plozylviezione do TOrtlIlia z Wilna oraz pamiątki po rodzicach i dziadkach, Wśród portretów szczególne miejsce zajmo\\aly powstalc w lakopaneill, dokąd M. PrUtTcrow3 wyje/d/ala Il'iclokrolnie z powodu z.agro/cnia ehorob~l pluc. i gdzie nawiązała łiczne prl.yjaźnie i l.najomośei, podtrzymywane niemal do końca /)'eia (m.in. I. Mari,! Kasprowiczową Juliuszem lborolVskim, Henrykiem Worcelkm). ajllai,nicjszy I. nich to portret znany jako .. Matka Boska Diabelska", nama/OIvan)' pr/cz SI. I. Wilkiell'iCla na lamÓI\ ienie: dll'a inne autorstwa Winifred CoopeL Angielki osiml!ej II 1~lkopanem. Pi.;kn) jcst taKie portreI na łącc z dmuchawcami, p.;dzla Wandy Krasnod.;bskiej-ReichenJl\ej. Układ górnej \\ystaw), podobnie jak na dole, był chronologiCln). /II ied/aj~\c) mogli śledzić bieg iycia POClLI\ISZY od i'otogralii pradziadka gdzieś z dalekiego Podola, poprzez pamiąlki po poboinych babkach, zaeho\l-ane zabawki z dzieeilisl\la, rod/innc al hum)', II zruszające list). zdjęcia z szumne.j młodości w Libawie. Kijowie. Berdia(lsku nad Mor/cm Azowskim, Warszawie. z apogeum w Wilnie. wreszcie poprz,ez pamiątkowe drobiazgi I.e. ws/)stkieh okres()\\ iycia itd. Wśród licznych przyjaciól profi:sorost\l-a Pr[i/krów wiele hylo nazwisk manych ze świata nauki i sztuki. m,in. byli LO Tadeusz CzeiO\lski. I kmyk Uzenberg. Wituld Iltdewic/, Konrad Górski. Manli'cd Krid!. Miecl.ysl,m Li m aml\\ ski. Stanishl\1 Lorentz .. kl/d I\:lcz,u', Józcf Patkowski. Juliusz Rudnicki, Stanishm Wróblewski, Na wystawie znałazly si.; ich i()togralie (niekiedy zabawne. np, z imienin Marii Prurfercl\\ej). listy, wi/.yt(lIIki i in, IJmieSlclOno także odpowiednio ich noty biogratiClne. Szczególne.. niesl)chanie \\a/ne miejsce II i.yeiu Marii /.namierollsJ.-iej zajmował mąi., Jan PrU/fel', \Iybitny biolog. profesor USB i UMK, przyjaciel i autor) tet. a \l-ysla\lie /aakcenlllllano to w II iclu miejscach. Meblom i sprzętom lOll arzys/)Iy ludowe tkaniny / Wile()sze/.)/.n). które: I'v1. I'r[iffi:rowa bar- dzo lubi la. i któr) mi z upodobaniem zawieszala ściany \1 sz)slkieh S\I )ch mil'SlKali. Ta bardm obs/erna wystaml licZ<lea pnmie 1200 po/)cji. choć nic najkor/yslniej eksponowana (sale spichrza \1- zasadzie "\ przystosowane do \\ystaw typO\1O elnograliCln)ch). ur/4d1ona slosunkowo skromnymi środkami. spotka/a się z zaskakuj,jco i:)W)'!ll. C/.;sto II'r.;C/ entuzjast) CfnYI11odbiorcm i to nie tylko etnografów i muzcologó\\'. Oto kilka charakterystycznych wpisów z ksi~ji:ki z\\ied/ając)ch: - .. IJ::iękujemv::a lI'ędrÓlI'k\!. w casie" (NN): - ,./.nakomila lIyslowa ,. (uczestnicy Forum Konsenl-atorskiego): - .. Wvslowa rohi ogromne lI'ro::enie .. (7..1,): .. Ucni ną i cieplą pracownicy 1I)'srall'ę.. ::apr::vja::nionej Ksią::nicv ,\fiejskiej oglądali l3ard::o eros im)'. ahy lo nie::\I~\'kla ek.lplenia nie::\ITkle /)i(,'kl/ą, sraron::lIslala lITS/OlI'!/ .walą. (sic') ... Dla nas e/nograjóll' \l}'S/II1t'U 1I'o:::na.. .\'if' ies/ 10/lI'o />r::elo::n" !lik /)()goll' ::VCiOlJ'S, rak lvielką ifascynującą osohOlI'OH:.. na sCf'norius::, (I pOIc'm skons/rllo\l'O(', \I TS/II1I'\" kliira lI'ciągo w a/mas/erę miniom-cll c::aSÓ)1'. lJ::iękllję serdcc::nie ::0 do::none II'::rus::enio, a /ok::e ::0 I!'ied::ę. kiórą wynos::ę:: lej mądrej WVS/(/\I)' .... (Anna Spiss): .. WVSIOWęoglądamju::: Ir::eci 1'0:: i wcią:: odkrvwam na niej CII.VI/()\I'ego. To nie Iylko hislorio :::ycia elO\J'ieko ev mll::C'Cr/nika-nOllkoll'ca, Jó IOCr' ktl\l'LIlek hislorii Ir'go ('kochanego J\.raju �187 /lad 1I'ilil{. JUs/,!. /lad !Ja/n'kielll i I'od 7ólmllli .. J"ujedna:: /el's::ych, 11~vra:5nie pr::emawiajqcych \1)'.1'101-1' II' /li/S::I'I1/.1IID'I/II/ .... (Artur Trapszy.:): .... W'piIi/iu/a ek'j'o::nja. c\·{e/I/({. pr::ejr::ysto. lIlądr::e ::o(/ran::owana, obra::/ljqca wie/kość' i pa· sjr.:d::i(//(/ca kl//III/T. orll:,·I,·:: dlls::v i cia/a. pi,knej kobie(F o wybili/ej osobowości ..... (Hanna W.O.). Jcśli nawet przytoczonc opinie S'l zbyt emocjonalnc i lekko przesadzone, to jednak świadczą (l tym. ii. trud podj.;t~ dla prz.ygotowania wystawy nic byl próżny. Bogactwo treści, atrakcyjność cksponatów. s\\oista ..egzolyka" dokumentów. dla \\ielu taki.c znajomość osoby lub jej legendy. zrobi ly swoje. O i~w ylll i dobl) III odbiol'le l\yst<l\l)' zadecydował jak sądzę. jeszcze jeden. właścill ie niczalTlier/Ony remIlat II)'staw)': oto przcd oczyma zwiedzających. na przykładzie życia prof. Marii /namie!,(JIIskiej-f'r·Ulkrowcj. pojawi! się takie znauny fragment obrazu życia inteligencji polskiej XX wieku. Ewa Ars::yńska 7()-UTIE OR/V 7 paidziernika UROD/IN 50-LECIE PROFESORA PRACY :WO() roku II siedzibie RODERYKA NAlJKOWEJ Instytutu skicj I odbyla si.; sesja jubileus/O\\a zorganizowana prof. dr. hab. Roder~ ka I.angego. Patronat naukowy LANGEGO W DZIEDZINIE Choreologii TAŃCA w Poznaniu przy ulicy Filipiń- z okazji 70-leeia urodzin i 50-lecia pracy nad obchodami jubileuszu objął Komitet Nauk Elnologie/.l1)'eh Polskiej Akadcmii Nauk oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu im. Adama Mickiell icza II f'o/.l1aniu. f'ro.ydenl Miasta Poznania obj<ll patronat honorowy. Organizatorel11 s.:sji h~ la Fundacja Instytut Chor.:oiogii II' Puznaniu. S.:sj.; otllorz~ I proC dr hah. /higniell Jasiewicz -- Przellodniezący Komitetu Nauk Etnologicznych I'ANpodkrcślajclc szcz.:gólny wkład Jubilata. proC dr. hab. R. Langego. w rozwój choreologij (nauki o talicu) oraz \\ ugruntowanie miejsca lej dziedziny w obn;bie nauk humanistycznych i podniesil:nil' jej rangi na poziomie uniwersy1eekim II' wielu ośrodkach naukowych na Śll iecie. \\' przemllll ieniu prof. dr hab. Tomasz Jasitiski - Dziekan Wydzialu Historycznego Uniwersytetu im. /\. Mickiewicza - przedstawił zebranym gościom najważniejsze I~lkty z działalności naukol\'.:j prof. R. I.angego oraz podkreślił zasługi Jubilata 1\ ustaleniu metodyki i metodologii badań nad tańcenI. Tematem wysląpienia dr. Dariusza Kubinowskiego z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej by la działalność naukowa Profesora Langego. Omówione zostały szczcgólnie ważne wydarzenia II' działalności Jubilatajako: tancerza. antropologa tańca. wybitnego choreologa i nauczyciela. Pruf dr hab. Roderyk lange jest uznan)'m na świecie autorytetem w dziedzinie choreologii. Istotnym f:lktem je,t ujmowanie przez niego tańca kontekstualnie. jako zjawiska społecznokulturowego. ściśle Z.IIi,vanego z samym czlowiekiem. ze spo!.:cznością, do której przynależy i l'aloksztaltel11 obraz.u kulwr)'. W pracach prolcsora I.angego taniec omawiany jest zawsze II slerokim nios<\cy II' lego SłOlI a znaczt:niu. sobit: tresci niellerbalne. jako ruch ujall'Oiający a jednak przez aspekt wszystkich kreatywny. ludzi. I\' jako jakimś ruch znaczący. stopniu identyti- kowant: i rol.umiane. Tanil't: jcst tllorem sl.tuki. towarzyszącym człowiekowi od zarania dziejów. najbardziej dla niego dosl.;pn)'m. nic wymagaj<lcym innych instrumentów niż ciało. a jednocześni.: pozllah\iącylll wypowiadać silt człowickowi l\' pełni i IV sposób bezpośredni. Prof R. I.ange rozpoczynal s\\oje prace badawcz.: nad folklorem tanecznym pod kierunkiem prof Marii Znamierollskiej-Priifkrow(;j przy Dziale Etnograficznym Muzeum Okręgowego II Toruniu. nast.,:pnie II DZ.ialc Tatica przy Muz.:um Etnograficznym w Toruniu. Podjęto tam zakrojone na szerokq skal.,: badania terenowe oraz organizowano szkolenia z zakresu m.:todyki badań. dzięki czt:I11u udalo się wykształcić grupę etnot:horeologów. świetnie przygotowanych �188 do pracy \V terenie. W 1960 mku opublikował prac.; /(llli<:(' /ui/mIT 11'/iI'lIcac/i .\heelllll UI/ograjicnego IV tOrllllill Metoda pruCI' i klt'estirJIIllrills:::. która miala decydujqcy wplyw na dalszy rozwój dnochoreologii. /.aproponomłlla tu metoda okazała si.; nieocenion,\ pomoc;\ dla kolejnych pokOlell badacz)' tallca \\' Polsce i na ealym świecie. W latach 60. prol'. R. Lange prowadzi I wyklad)' 7. etnologii tal'Ka w Kalcdrze l-:lnogralii UniwersytLlu Mikolaja Kopernika w Toruniu. Od 1967 roku. po /.amkni.;eiu D/ialu Taliea \\' Muzcllln I-:tnograliC/.nym w I'oruniu. prof. R. Langc pracowal p07.a granicami kraju. m.in. w' Laban Art ol' 10vcment Studio w' Addlestonc. W 1971 roku utwor7.yl ośrodck bad,l\\ C/Y - Centre lilr Dance SllIdies IW wyspie Jerscy .. kllirym kkruje do dziś. Prowadzi I W) kladal) z antropologii tallca na wiciu uniwersytctaeh. m.in. ()uccn's Unive:rsity w Ikllilście. Uniwersytecie w Edynburgu. lJni\ ersily or London (;oldsmiths' College. a tak/c przez wiele lat na Uniwersyteeic Polskim w I ,oml) nic. (Jd 19X I roku. /. pr/em,! spowodowaną stanem wojennym. \\yklada na Uniwersytecie im. /\. MiekiewiC/a w Poznaniu. Obok dzialalności dydaktycznej. prof. Lange prowadzil badania nad t,lIicem w kulturach m.in. SIlmian poludniowych. Indonczji oraz ludów zamieszkuj,\cyeh MelanC/il,:, Re/ultaty badali były publikowane: w liC/nych pracach. Najwai.nicjsza z nich - llie .\(//111'<: oj' nunce. /Ostała przetłumaczona na wiele j.;z)'kó\\. w t)'m r()\\ni..::ż n,1 j.;zyk polski i w ydana w 19XX roku pl. () istocie /{f/1Ca i.iego pr:::ejmvac!J H' kil/lilce. Prof. R. Lange jest członkiem wielu towarzystw nauko\\)'Ch m.in.: Polskicgo Towarzystw'a Ludoznawczego (od 1956 roku). Royal Anthropological Institute w I.ondyni..::. Conscil Int..::matio- nal dc ia Danse UNESCO w·Paryiu. intcrnational Council ol'Kinctograph) Lahan. W kolejnym \\yst;lpicniu mgr Urs/llla I ,oha-Wilgoeka pr/cdstawila ..Ccle. dzialalnośc i osiągnięcia Instytutu Choreologii w Po/.naniu". Instytut ChorL'ologii lo jedyna tcgo lypu plac(iwka w kn~ju. 7.ajmująca siC; naukowotalicem i ruchem lud~kitn. Od pOC/'ltku swcj d/.ialalności :kiśk \Vspóld~iala z Uni\\crsyt..::t..::m im. Adama Mickiewicza. Powstanic inSI) tutu bylo mo/liwc dzięki poparciu wielu osoh i instytucji. a przcde wszystkim dzięki osobistemu wkładll\\i proC dr. hab. Roderyka Langcgo. jego wicloletniej pracy i konsekwentnemu (hl/cniu. aby w Polsec. podobnie jak to jest na całym świcei..::. działała placówka naukowa /.ajmuj'lca się choreołogią W Instytucie odhy\vają się wyklady. scminaria. warsztaty ehorcologiczn..:: obcjmuj'lee /.agadni..::nia anali7.Y. notacji ruchu metod'1 kinctogralii oraz r..::konstrukcji la lica. Kolejnc w ystąpicnic przygotowanc przcz. mgr Danut.; Po/ersk'l i mgr C~cslaw.; K. ('ucz dotyczyło "Zcspołu taneczncgo im. Oskara Kolherga w' Toruniu (1956-1966). jako iy\\ego laboratorium tańca". Utworzcnie: zespolu przcz proksura Langcgo i jego d/iałalność byla jcdną z niewiciu prób na świ..::eic świadomej prczcntaeji taliea jako przej;l\\u kultmy wicjskiej. po/a jego naturalnym środowiskicm. Pokazy (;uleów nic mialy aspeklu tcatralncgo i o,lhywały się podczas prekkci i. w czasie których byl oma\\iany caly kontekst rcpcrtuan)\\ y i spoleczno-kultufll\\Y tańca. W drugiej części uroczystości juhileuszll\\ych mialy micjsce wyst,\picnia przcdstawicicli instytucji naukowych i sal11or/.ądll\\}ch. (iłos ~ahierali: mgr Małgur/.ata Matlls/lo. przedstawicielka Prczydenta Miasta Poznania. proC dr hab. /\nna Czckanowska. mu~ykolog. ~ Uniwasytetu Warsz<l\yskiego. prof. dr hah. Ludw'ik Bielawski. kicl'\l\\'Ilik Dzialu Ilistorii Muzyki Instytutu S~tuki P AN. prof. dr hah. Danuta Jasińska. kienmnik lakladu Mu/ykologii [JAM. Wystąpili również wspólpracownicy i d,l\\ni uC/niowic Profesora. którzy dzi.;kowali za ukierunk(manie ich prac w dziedzinie lańca. Glos /.ahi..::rali: proC 10nika Skaziliska (Akadcmia luz)'czna w Poznaniu). prof. dr hab, Zofia Konast.kic\Vicz s7.awie). Zuzanna Lukaszcwicz Ko~lowi..::cka (StudiuJll Taliea Z okazji Juhileuszu \V nalleslano i dr Heata (przcdstawieidka Poznaniu). wicie listó\\ Ksią/ki..::w icz (Akadcmia najmlodszcgo gratulae)jnych. pokolenia lostaly Muzyczna uczniów). odc/\(alle \V Wardr Zoila rragment)' wy- branych listów m.in. od: dr 1\\) Dahlig - Przewodnicz,jcej Sckcji Polskicj Ie I'M. proC Genii Chaczaturian i prof Emmy I'etrosjan z Anncilskicj /\kademii Nauk. dr Marion Nurth - dyrcktora Lahan C..::ntre w Londynic. dyrcktora Romana Tuhaji ora~ hyłych i ohcenyeh pracowników Muzeum Etnograficzncgo w' Toruniu. Z oka7ji manic urodzin i pracy naukO\\ej Profesorowi Rodcrykow'i l,angcJllu zatytułowany opuhlikowano Trmice. Tom ('!JOI'('%gill. Juhileuszowy dedykowany Praca redli- /1I1111(/l1i,\'/I'''(/. �189 gowana [1r/.<:I.dr. Dariusza KlIbinO\\'s"iego, w wersj i dwuj.;zycznej - polskicj i angielskiej, jest zbiorem artykllkl\\ \\\hranyeh osób spo~ród szerokiego grona uczniów i współpracowników Jubilata. a jednoC/eśnie rr/.edstawicieli ośrodków choreo logicznych z wielu krajów (Polski, Bułgarii. W.;gier. t ·/cch. Finlandii. NOl'I\egii. Grecji. Danii. Francji. Anglii. Szkocji, Kanady. Nowej I.elandii). Na zakOllC/enie olicjalncj C/.;ści sesji głos zabrał .lubilat - pror dr hab. Roderyk Lange. Podzi.;kowal /ehranym /a rl·/.yhycie. gralulacje i Iliele ciepłych słów. Profesor wspominał swoich nauczycieli. POll ied/ia/. i,i rr/.epelnia go uczucie wd/ięC7.ności. że mógł pracować IV umiłowanej prz<:l siehie dzied/inie. Podkreśli/. że nigdy nic hyła to droga łatwa. ak jak twicrdzi. było warto. ponieważ srotkania / rrzejall ami laóca hyly zawsze niero\\tarzalnym. fascynującym przeżyciem. I'roksor R. I.ang.e podzi.;kollal za zorganizowanie ohchodów jubilcuszu właśnie w Poznaniu. gd/ic I.nala/lo si.; Iliele osóh przychylnych i /.aangażowanych w sprawy taóca. Dziękowal też władzom l lni II ers~ leI u im. A. M iekiel\ iC7.a za poparcie dla działań w ugruntowaniu pozycji choreologii. Juhilat II~Ta/il przekonanic o wai:kości dotychczasowych dokonań dla przyszłości. lIroczystościom tO\\ar/.yszyla wystawa publikacji prof Rodcryka Langego. a także nastrojowa muzyka harokowa w wykonaniu zespołu .. Kameralis". sldadaj'1cego się z ahsolwentów Muzykologii lJAM i Akadcmii MU/yC7.nej w Poznaniu. Wśród gości hylo Ilielu dawnych uc/niów prolcsora. a także delegacja Zespołu im. O. Kolherga. Podczas spotkania II kameralnych \\n.;trzach Instytutu Choreologii panowała niezwykle mila. sympalyCl.na. nienlalie rodI'.inna atmosfera. Komitet organi/ac).iny slano\l iii hyli sllldenci Loha-Wilgocka oraz. mgr narbara .Iablol1ska. Jubilata: elr Dariusz Kuhinowski. mgr Urszula Uncl/la Loba-Wilgoclw /iOi.1 ClI/I IW.I .Ill/G·:'I WHO\>. RAZ .lESZCZE O KS. JANIE MACHU Projekcja lilmu lin::u ,,17"'(//"(/ ./(;::e/Ći Wro/1v (a moi.na by do nicgo dodać: i ks. Macha) UŚ\Iietnila posied/.enie ()dd/ialu I'TL w Krakowie /3 czerwca 2000. poś\\'i.;cone wspomnieniom o c/.!onku tego oddziału. ks . .lanie Machu z Tokarni. Niespełna pólgoelzinny lilm pomyslu mgr Barhary Peszal-Krółik()I\skiej (jcj scenarius/ i oprac()\\anie Illuzyczne. rei.ysc:ria Ireny Wollen, kamera - I'iotr /\ugust) nek). /.realil.Ollany \\ 1993 roku ella krakowskiego ośrodka TV. ma w r/eczywistości (1\1("ch bohalerólI: obok wymicnionego rzeźhiarza występuje w nim bowiem i ks. Jan. IN lIaslrojOl\ y i nieco nostalgiczny sposób pokazano. jak wzbogacili oni kulturowy pejzaż tej podgórskiej \lsi kaplicami. karliczkami i rzdhami. jak przyczynili się do ożywienia tradycyjnej s/.llIki ludowej. Sylwetl...; ks. prałata .lana Macha (por. "Lud" t. 82. 1998 .. .In memoriam") przypomniała E. Fryś-Pictras/kowa. podkreślając \\ażne cechy jego osohowości. a mianowicie miłość do Boga, Ojczyzny i ludzi . .lego gl.;boka \\iara. pOIVa7ny stosunek do słui.by duszpasterskiej, szerzenie kultu Matki nozej oraz polskich ś\\i.;tyeh i błogosławionych były dobrze znane. Podkreślali je we \lspomnieniaeh pośmiertnych mający go ksi.;ża (..Źródło" ... Gazcta Wyborcza" z 1998 roku). rvlilość elo ojcZ) slego kraju zrod/ila I'ascy Il(lIIaly go dzicje Polski. u ks. Jana zainteresowania IlI'laszcza najnows/c. /I wojna historią. sztuką światowa. i kulturą walki ludową. partyzanckie, martyrologia rodak(lI\. Kaplice kolo kościola poświ.;cił m.in. właśnie party/antom i ofiarom lagrów hitlenlI\skich i sO\lieckich. n) I honorowym kapelanem weterauów AK grupy "Żelbet". która ostatnie "alki loczyła \\' najbliisl.cj okolicy. Dewiza ..przyjaciele naszych przyjaciół..." dla ks. Macha nic byla uczym haslem. Pr/yjaciół miał wielu, w różnych środowiskach i ;niecjscach. a krqg ich stale si.; ros/erza/. Pamiętał o nich IV sposób nierzadko wzrusząjący; odwicdzał, obdarowywal. zapras/al do siebie i serdecznie gości/. a naviel zabiegał o pojednanie niektórych I. Bogiem. Ogromny stół. pelcn jadła. przygotowywał dla nich co roku po procesji w Palmową �190 Niedziel~. Zasiadało przy nim zazwyczaj po kilkadziesiąt osób. podobnie jak po ostatniej proccsji. w ł 998 roku. której zaszczyt prowadzenia po raz pierwszy przekazal swemu wikaremu. gdyż jemu już sił nic starczyło. Pieczołowita dbałość ks. Macha o powierzony jcgo opieec zabytkowy kościół podkreślił dobitnie dr Marian Korneeki. przewodniczący sekcji .. Kośeioły drewnianc" przy oddziale SHS w Krakowie. Przed prawie 40 laty, gdy ksiądz osiadł \V Tokarni. kościół .- rozbudowany w XIX wieku z XVII-wiecznej kaplicy dworskiej - był w złym stanie. Ks. Mach zabezpieczył go i bieżąco konserwował w ścisłym porOZLImieniu z władzami konserwatorskimi. Zbudował też nawiązującą do tradycyjnych form dzwonnicl(. kilka kaplic. stylowe ogrodzenie. Dbał także ogromnie o kapliczki przydrożne na obszarze parafii i nakłaniał do tego swoich podopiecznych. Nieznanych dotychczas faktów z życia ks. Macha dostarczyly listy. nadesłane z tej okazji przez Barbarę Kulisiewicz i Annę Sobolewską. córki Tadeusza Seweryna. Ot()Ż ks. Jan pojawił się w gabinecie ich ojca. dyrektora Muzeum Etnografiezncgo w Krakowic wkrótce po ukazaniu się książki Kaplic::ki i kr::y:':e pr::ydro:':ne w Polsce (P AX. 1958 l. pragnąc poznać jej autora. Prosił też o wskazówki na temat badań swojej wsi. Również nastl(pna książ.ka Seweryna - ,~'wiątkar:: powsinoga (PAX. 1953) wywarła silny wpływ na ks. Macha i - być może·· stala sil( inspiracją do późniejszej jego współpracy ze wspomnianym J. Wroną i innymi ludowymi twórcami. Ks. Mach i T. Seweryn kontaktowali się CZl(sto w nastl(pnych latach. znajomość przekształciła się w przyjaźń z całą rodziną dyr. Seweryna. która określa go jako "cudownego kapłana. wspaniałego przyjaciela". uczestniczącego w radosnych i smutnych przćŻyeiach rodzinnych. Ze względu na niepokojące wieści z Tokarni na temat zmian \\okół kościoła. wprowadzanych bez uzgodnienia zarząd Oddziału ze służbami do dzialania. konserwatorskimi Po rozpoznaniu przez sytuacji nastl(pcl( ks. Macha. zcbrani upoważnili prezes Oddziału \H,tz z dyrcktorem Mu- zeum Etnograficznego. prezesem Oddziału Stowarzyszenia I łistoryków Sztuki w Krakowic oraz dr. M. Korneekim - rzeczoznawcą do spraw zabytkowej architektury drewnianej wystoso\\al pismo do kardynała Franciszka Macharskiego. W liście tym określono spuściznę ks. Jana Macha jako fenomen artystyczny. kulturowy wiska i konieczność jego całościowej i religijny ochrony. zarazem. podkreślając unikatowy charakter zja- r\l'a F/}'.I'-Pietras::kowa GÓRALI POWRÓT ZAKOPANE DO GNIAZD. - NOWY I ŚWIATOWY TARC ZJ;\/.J) - LliDZMIERZ. GÓRALI POLSKleI 12-15 SIERPNIA L 2000 ,Vie pr::ecinaj kor::cni ląc::ąc\'ch Cię :: rodną ::iemią choćhl'.\- IIa krańcu .\-wiata się ::IIa!cc/ .. Władysław Orkan Na I Światowy Zjazd Górali Polskich zjechalo ok. 5 tys. górali z całego świata. głównie ze Stanów Zjednoczonych. Kanady, Australii. Francji. Niemiec. Austrii. Anglii. Włoch. Holandii. Norwegii. Belgii i RPA. Zaprojektowane przez Michała C,jsienicę-Szostaka logo Zjazdu przedstawiało wstęgi góralskich lelui w kolorze biało-czerwonym. rozprzestrzeniające się z Polski na wszystkie ne domy. skiej Buzek. kontynenty. pierwsze Ludźmierskiej marszałek kroki Wielu górali przybyło skierowali Gaździnie Sejmu Macicj grupami, do ludźmierskiego Podhala. Na uroczystości Plażyński. marszałek w pielgrzymce i zanim sanktuarium. by poklonić przybyli tcż politycy: województwa Marek powitali rodzin- się Matce premier Nawara BoJerzy - patroni Zjazdu, marszałek Senatu Alicja Grześkowiak. wojewoda Ryszard Masłowski. parlamentarzyści. samorządowcy. Honorowymi gośćmi byli też: konsul liSA Sylwia Lopez. arcybiskup Józef Wesołowski, nuncjusz apostolski w Boliwii. Najczęściej przywoływanymi i cytowanymi postaciami �191 h Ii \\'Iad\ \1;1\\ ( Irk:in i \Iie!k i nicooceny, ur~ttni/'(l\\ t!!h'I1Hlt..:unli..:;n~,,: \-\" l.udirnkT/,lI ks, prof. Józef Tischner. Postanowiono Konkur~o\\ i jx)e/ji rei igijn~j. nadać jcgo imię /jaz,d J"l)z.pllt:ząl :.;i" ud prz,ejaz,du przC/. Zakopane paradnego orszaku konnych banderi i zaprz"gllll, 1'0 naboi.dlstll ie II sanktuarium rvlatki Boskiej Fatimskiej na Krleptówkach delegacje udaly si" na Star) Cmentarz na l\,ksOlI'ym Brzyzku, gdzie złożono wiązanki kwiatów na grobach Wladyslallil (lrKana i Kazimierza Prz<:rwy-Tetm,~jcra oraz odsłonięto tablicę poświęconą kuricrom lalrz,anskim, W uroczystości brali udzial fundatorzy tablicy. góralc z amerykańskiej Polonii i ostatni iyj'ley kurierz} StanisialI Frączysty i Wincenty Galica. harcerze i ratownicy TOPR. Niedziela była dniem symbolicznego powrotu do 7ródel - górale spotkali się na halach. Uroczystc mszc święlc /Oslaly odprall'ionc na Turbaczu IVGorcach. w Tatrach na Hali Gąsienicowej, na WiklorÓwKach. nil Polanic Chochołowskiej; górale babiogórscy w liczbie ok. 1500 spotkali się na Ilali Krupom:j II paśmie Policy oraz na Ochodzitej kolo Koniakowa.. gdzie zgromadzili się też górale iyll ieecy. czadcccy i śląscy, W p(lnicdzialek uroczystości przeniosły się do Nowcgo Targu, Na Rynku pojawiły się Ilszystkic sztandar) oddz.iałóll' /,wi'Vku Podhalan, Odnowiony pomnik Władysława Orkana, który II ItJJ4 roku Ullllldollala Polonia am<:rykaJiska. zostal ponownie odsłonięty, Odczytanc podczas uroczystości .. Wskazania" Orkana okazaly się nadal aktualnc: ..Tradycja jest Twoją godnością '1\\Oj" dumą Tlloim sz.lachcCII\Cm (." l. Dbaj o zachowanic spuścizny Twych ojców, rudzimej sztuki i rodz.imcj kultury (".). Nie przccinaj korzeni łączących Cię z rodną ziemią dlOćbyś na kralicll Śll iala się znalazł. To tak jakbyś przcciął żyły żywota swego". Słowa zasłużoncgo dla Podhala gorcz,lIiskicgo pisarza brzmiały II' tym dniu szczególnie. W sanktuarium Matki Boskicj I.udżmicrskicj (iażdziny Podhala Zjazd wstał oficjalnic otwarty, Podczas spotkania II Ludźmi.:rzu d.:legaci podięli dwie uchwaly. Picrwsza dotyczyła kolejnych Światowych Zjazdów. kl(lIT odbywać się bęli,! co dzicsięć lat. W drugiej upO\l'ażnili naczelne władzc Związku Podhalan i ich Kapclan()\\ do przygotowania tckstu ,.Przcsłania Górali Polskich na Nowe Tysiącleci.:", Wyglosmno kilka naukOl\ych rdi:ratów. m.in. prof Stanisław Grygiel, ..Europa kulturą się [Ilorzy". mów i'IC o zaleinościach góralskich pojęć lun,. i hCl/? udowadniał, że bel poczucia malej ojczyzny ni\.' moie być I:uropy. Prof StanisialI f1odorowicz mówił piękną gwarą o wierze, honDrzc. goililej rohocie. o OhOlI iązku piclęgnowania tradycji ojców. a prof Józef Staszeloruchu rcgionalnym na Podhalu. lamknięcicm Ijazdu byla msza święta z oka~ji 600-lecia kultu Jigury \1alki Boskicj I.udżmicrskicj Kr(llowcj Podhala, która zgromadziła kilkanaście tysięcy wiernych. \\ czasic msz) prz,yjęlO ..Przcslanic górali polskich na nom: tysiąclecic". Ma ono charakter podziękowania dla Matki Boskicj l.udż.I1licrskiej za opiekę nad góralami i Polską w trudnych czasach i za pomoc II' zachOlIaniu przC/. górali dziedzictwa ojców. Jest to także deklaracja otwarcia na ślliat. poszanowania odmicnności oraz czerpania z różnych kultur i tradycji. Wiary Ojców dochowa/llv, /.iYIII Nodllom lISilJ1ltjl'l1Iy, bacowskiego :l'\J'ku, gI1'WY, stroju, r:elelnom :lu:':hol1l 1)(I\l'illllo,i'[' lIaS()/Il góralskiemu ludowi oddamy - ślubowali nuty dopilnujemy. góral c przed ołtarl.:m II ludżmicrskim sanktuarium. Ślubowanic to było jcdnocześnie przesianiem dla przyszłych pokolcil. (ióralc z,llrócili się do Ojca ŚWięlcgo o ..opicczętowanic" tych ślubów specjalnym blogosl,l\l'icJistll cm, /jazdllll i tOllarZ) sz.)ły imprczy okolicznościowe: V Spiska Watra na zamku w Niedzicy. podczas którcj uczczonll RO. rocznicę powrotu Spisza do Polski oraz poświęcono sztandar oddziału spiskicgo III i'Vku Podhalan z Lapsz, Niżnych: Picnióska Watra II' Szczawnicy po spływie prl.c/omcm Dunajca, N,I nOll'lllarskim Rynku kardynałowi Franciszkowi Macharskiemu przyznano dllud/icstc ,'lsnll: II dz.icjach miasta honorol\c ohywatelstwo Nowcgo Targu. W Biolej Izbie II Zakopan.:m odl'yla się pod prz.:wodnictwem pror. Andrzeja Parczewskiego konferencja naukOlla i posi.:dz.:ni.: Rady Naukowej Iwi'Vku Podhalan. V l3atalion Strzelców Podhałaóskich im. gen. Andrzcja (ialicy odJlllllil Sl\'oj.: ślubowanic u stóp Matki Boskiej Ludźmierskiej, a w Białym Ounajcu odsłoni<;lo pOlllnik gencrała Galicy. W oddl.iale Muzcum Tatrzaóskiego ~ willi "Koliba" otwarto IlySt'!II'ę .. I.ulniclllo na Podhalu". Parę dni później zorganizowano posiady, których tcmatcm hyła hisloria i tradycja lulnictlla na Podhalu. Symbolem zjazdu była broszka przedstalIiaj'Il"<1 par.,: g(lI'ali poiączonych sercclll. Miedziane spinki w liczbie 750 sztuk powstaly w kuźni \\Iadysława (i~\sicnic) MakOlIskiego. �192 Należy nadmienić. że w nakładzie 35 tys. egzemplarzy zost<lia Ilydana okolicznościowa gazeta "Tatry 2000" rozprowadzana we wszystkich powiatach w Polsce i specjalny. okolicznościowy numer ..Podhalanki"'. Ukazała si.,: też kaseta magnetowidowa z obszernymi rragmentami uroczystości i spotkań. zorganizowanych IV ramach I Światowego Zjazdu oraz jubileuszu 600lecia kultu Matki Boskiej Ludhnierskiej. Organizatorem Zjat.du był Zarząd Główny Związku I'odhalan. Prel.es Andrl.ej (j'lsienica Makowski mówiąc o idei Zjal.du S1\1iadzil: ..I'iemSl.a myśl o I.organi/.Owaniu spotkania górali pojawila si.,: podczas mojej podrói.y pociqgiem z ks. pro!'. Jl)/.eli:m Tischnerem II' maju lub czemcu 1997 roku. Rozmawialiśmy wtedy. że prl.ydaloby si" zrobić coś II' rod/.aju inwentaryzacji kultury góralskiej. To jednak raczej robota dla etnografów. Jesieni'l tego samego roku bykm na Paradzie Pułaskiego w NO\lym Jorku. Wtedy leż. podczas Ilizyly u Prel.esa Stowarzysz.<:nia Podhalan w New Jersey Stanisława Trojaniaka. podczas nas/ej rozmowy narodził si.,: już konkretny pomysł zjazdu górali I. różnych stron ślliata. Rok później lliadl.c Zwi'Vku Podhalan podj"ły uchwałę IV sprawie organizacji zjazdu"'. Górale spotkają siy znlm za rok. bo okazją ku temu będ'l ohchody IUO-lecia poslawi<:nia na Giewoncie krzyża - wielokrotnie przywolywanego podczas zjazdu symholu wielkiego przywiązania do tradycji i Iliary góralskiej. Właśnie zachO\I'anie tych dllllCh warlości hyło glównym celem wielkiej pielgrzymki polskich górali z całego świata do ojczystej ziemi. S(I{a/ ia ilfuk.n 'I1lOlvic-.1 faciara KONFERENCJA ..POLOW ANII: NA CZAROWNIC'I W SZKOC·.I\ I JECiO KONTEKSTY". EDYNBURCi. SI.KOCJA. 12 LlIIE;O 2000 Wydzial Historii Szkocji Uniwersytetu II' Edynburgu 12 lutego 2000 roku /.organizował konlerencjy naukO\q o charakterze moglohy się wydawać regionalnym. Jednak już pobieżne zapoznanie się z listą prekgenlów i tytułami referatów natychmiast roZ11iewało w'ltpliwość i obawę. że będzie to spotkanie w zamkniętym środolliskolHl (i terytorialnic) gronie hadaC/.y. GłÓllny pomysłodawca i organizator konfCrcncji. dr Julian Goodare. wysl<\pił l. ~onccpej<l spotkania. które mialo polączyć nurt badań regionalnych. których wyniki najcz"ścic'j nie wyplywaj'l poza granic", danego r<:gionu lub w najlepsz.ym wypadku pałlstl\a. z trendami imcIOdami badal1 ogólnoeuropejskich. I trzeha przYl.nać. że zamysł ten udało sit; zrealizO\lać II stu procentach. Z powodzeniem unikniyto "prowincjonalności" wygłasl.anych relCratów przy jcdnoC/csnym uniknięciu I.hyt daleko idących uogólniell. Gości prl.ywitał i krótką mOllę IlpJ'(lIIad/aj'lc'l w tematykę konkrencji wygłosił profesor lJnillersytetu Glasgcl\1 Ted Cowan. Na cl.ym miałby polegać ICnomen szkockich polowat\ na czarownice') Na zagadnieniu tym skoncentrO\lal sit; pierwszy reICrent. proksor Uniwersytetu IV Bristolu. Ronald Ilullon. W wyst,jpieniu ..The glohal conte,,1 ol' Ihe Scollish witch-hunt" wskani na różnice i podobieństlla procesów pnmadzonych w Szkocji w porównaniu z resztą Europy Zachodniej. Aby unikn,!ć powtórzell z jednym l. następnych referentów. nic przeprowadzono w tym \vystąpieniu szerszego porównania z reS/tą pailstwa angielskiego (Anglia. Irlandia). Kolejną prelegentką byla Lauren Martin z NC\\' School or Social Research II Nowym Jorku. Przedstawiła ona rel'eral ..The Devil and the domestic: Ilitehcral't. II\lmen's quarrels and work in Scotland". Wywodz<\c się z kręgu nauk socjologicznych. prelegentka skupila się w swoim wystąpieniu na analizie spolecznej roli kobiet szkockich. 13ardzo celne hyly tu uI\agi autorki dotyczące roli kontaktów pomiędzy samymi kohietami. Podkreślając . .i.e nie należy mniemać. iż kontakty mit;dzys,!siedzkie były główną przyczyml w nasilaniu e/y słabni.,:ciu prześladO\\ail czarownic omówiono szereg wypadków. gdzie oskarżenie (l c/.ary poprzedzone h)'lo wielokrotnymi klótniami sąsiedzkimi. Związane z nimi emocje II' pol'jez.eniu z innymi czynnikami. np. dekoniunktur,! ekonomiczną. I.aburzelliami religijnymi. odegrały istotm\ roi" w ksztaltowaniu �193 :'JkilLOkll..."h prpc~:-.('!\ •• ('/dnn\ ~CI1sie ,Ioyce MilkI' I niL". SPtlh.':C/ih: l !ni\\IT')\ćlll Stirling ru/\\aii.lilia ~·1(iriln kOl1tynuo\vala LaUi\:1l II' rL!\;raciL .. Witchcrali and healing \v pe\vnYln in Scottish popu- lar culture", \\s~;I/"la na ,pćeyllLlne ećehy s/~oe~ici ~ultury ludowej epoki wczcsnonowożytnej Im,in na II yllik<i.i;!I·;1 l, g(lr/) ,!ości ~raju dUŻ'1 licl.h.; ludnosći zajmująccj si.; hodowlą) i związck. na PO) ~Iad/ic ~on~r'clll\ ch proccs(l\1 uarownic. '1,eroko rozpollsl.echnionej sztuki lecznictwa l, magią WiadonlO, ic II X V -X VIII \\', na skulek nicdoskonalości metod poznawczych medycyna opinala si.; \\ InaClIll'm lakrl'sie na prali ach. którymi 1"Z;,dzila si.; magia (m, in. prawic podobićri;;!\\a i ~ontaktul, Autorka pr/.ćdsta\\ila tel.';. h: w spoleunościaeh. w których glównym lai,:ciem .i-:'I !wdoll!a (lU rasterst\\o) i po\\od/,cnic materialne grupy zależy w głównej mierze od Idnl\\ ia III icr/,;11 hodml lanych do '1uególncgo znaczenia dochodzi medycyna (także magiczna), W II ypadku n;u'aslaj;\e)Ch Id.;sk. np, lanI/Y. a więc nagiego I.agrożenia bytu społeczności. osob). ~I('lre dol;,d o(aClanc hyly niejako opiek;1 grupy bardzo latl\o staią się jej pierwszymi ofiarami, MOli il lu o .ićdnoslk<i.eh laimująe) ch si.; kczćnieJn IlIićrząt. W szkoc~ich procesach cIarolInic m';iLl) glt'l\\ !~Imi oliarami ini \\ II) pad~u choroh) byl) 1\\ ~ohiel). choć głÓll"llY konla~l iel"!.'lt picIwsi pOllejmOllal z owcami i próhy micli mężczyźni, zaradzenia im. także I to mcto- dami magiczn) nli, Pami';I;I,i'lc .ie'dllCt~. ŻC d/ialania destrukcyjne grup społecznych bardzo rzadko ~ićnlllane ,;, pr/ćcill ,"oim Lllon~om. I,aś ..I,allodowć" uzdrowicielki (czarownic.::) znajdowały si.; alho pOla grnpil alho na .il·j illilrginl'sie, moimi zgod/ić si.; I. \\i.,:ksLością twierdzeń przedstaII ionyeh II III' st'lpi.:niu, S/locja stajilc si,: \\ X V II II ićku u,:ści'llllonarchii angielskiej właśnic w tym stuleciu została ogarni~la !-'It'l\\ną litl;! pr'lćśladoll"ali, Nie lanićchano ich ta~żc wówczas. gdy król Jakub. będący IlIoknni~ićl1l ścigania ClarO\lnic prl.eniósl si,: do Anglii, (jlóll"I1ymi inicjatorami szkockich proces(l\\ hyli III i.:r/chnicy Kosciola prabiteriariskićgo oraz rada królewska (Privy Council). Inau'lc) ud/ial pa r'l.'1II a II nrgan i/ilc.i i i prowadzcn i u prześladowania czarownic został omówion) II rLl'eracić dr. Julianil Cioodilrc "Witch-hunting and the Scottish stat.::", W 1697 roku w miaS1ćC/~u Paisk) dovlo do proccsu II) lIolanego przćl oskarżćnia rzueane przez dzicwczynk.;. Spralla h) la I) III pOllażlliejva. ic os~arienić ohćjnHlllało tabć ~il~a osób ze stanu szlacheckiego, Prill Council pOllol,ria nill)chmiast stosolIn;, ~omisj~ śledczą upral'lnioną do orzekania kary śmićrci, I'orrnalnić. Prol'':S II Paisky hy! prowadzony II zgod/ie z prlepisallli prawa przćz przy~,i.;gl)ch. ,icdllak \\ply\\ ~omisar/) hył nielląlpli\\'y, Przysi.;głym zagrożono wy10czcnicm procesu pod lar/ulem l\Sp('llnd/iilln \\ pr/esl,:pstllic. jeśli nie II ydadz'l 1I")'roku skazującego, MechaniImy prilllllO-procesolll' hyly jćdnak na Iyk silne. ŻC przt:zll\ciężając I.;k a samych sicbic przy,i.;gli u/nilli lIinn~l1Ii 1)lk() 7 121 oskarżonych osóh. W gronie skal.an)ch (a późni.::j spalonych na slosie) znaluh ,i.; :'\illnićż dwić vlacllCianki (mat~a i cór~a), \V II)SI;lpićniu in Scotland" ()m(illiono dr 1,(Hlise Yćoman S~Up;illW ~i,: pr/etk liC/.I1I' procl's(ill ja~ie I, Nationalł-ihrary or Scotland - .. Hunting the rich witch \\ SI) sl~im na I.agadn ieniach statystyczno-ekonomicznych. odb)l~ si.; II S/locji oraz stan maj'ltkowy oskarżonych. la słuvne można u/,nać Stli ierd/enić. i,ć po~ażny maj'llek chronił jego posiadacza nic tyle przed pskaricnicm o Clar\ (tć rlucano Ila hogatych stosnn~owo C/,.;sto. podpierając si.,: zwykle argurnćnlem \I ;Itpl ill ego pochod/eli ia maj 'li kil l. iIe pr/.cd s~utkallli oskari.ćnia, Pruksnr .Iarl1c, Sharpć I t :ni II ćrs) tćlu \I Y or~u pr/ćds(a\\ił rderat .. Witch-hunting. witch\Tan and II ilch hisloriograph)' I'ngland and Scotlilnd comparet\"". \\ którym porólmując oba kraie \lSka/,ill na pr/)T/\ nI różnic \I pr/,ehicgu i intensywności przLŚladowari czarownic, Szeroko 01ll(')\1iI t;IUĆ hall; in'l(llm,,! dot) CląC,! I,agadnieli oral dOL)chczasO\l"e hadania nad problemem \\ ohu kra.iach, \\\ka/al na ~onicczność pnl\\adzćnia bada() poró\\nawczyeh oraz na nowe możliIIości inlcrprćla.:)inc, jil~ie daj'l onć \\ lIypad~u Sl.~ocii i Anglii. ():.;talnim rckrćnlcnl hl' I nićkll.:stiono\\"any aulor) Id II d/ied/inie procćsów c/arownic. proksm Brian l,ćI;Jc~ I {'nillćrs)tctu I'ćksa(l,~ićgo II /\uslin, \Vysląpienie nosiło tyluł .. The declinć ;lnd ćnt! (II' Scolli,h \litch-hunting", !'t1myślanc jako kl)(lCl,ąCC sesj~. nOIl)eh lIst;Jleli ronild Ie. ~tór'l' rr/ćdSla\\'ili \\" SlIoich IIC1ćśniejszych '\oleslćinl. (ićorllc Kilk'lnlge'. ;\Ian Maclilrlane'. a I.ldaszCla Chrislina 1\\, !\oh;,lcill, 1IIISIon'or" IIc!temli III I-."l/glul/tI. Washillg\tlll 1911 nic zawierało pracach Larncr~, In,in, żadnych Wallace �194 Sądzę. że W) stąpi.:nie profesora Levacka opierak, si.,: w lilavncj mier/c na jego art) kuk opublikowan) m na pocz,\tku lat 80.'. ivlinl\1 lo znakomicie spelnilo roi.; klamr) spinaj'leej wcześniejsze referaty i wprOlvadzenia do dyskusji. Plenarna d)'sku~ja przerodziła sit; głównie \V serię P) tall zlld,manyeh przez sluchaczy z sali. Prawdziwa wymiana zdań między prek:gentami toez)'/a sit; do p<'>inego w'iecmra ju;;. na gruncie towarzyskim. Spotkanie badaczy dziejów proccsów czarownic. jeśli chodzi o kwestie techniczne i organizacyjne. zostało przeprO\vadzone wzorowo. Znalazł się czas na dwie przemy herbaciane i jedną obiadową. Dzięki dobrej organizacji i przestrzeganiu ograniCl'enia e/asu wys!<lpiell (30-40 min) nic zanotowano i:adnyeh opóinicll. co CZt;sto bywa zmorą polskich kon!l:reneji. Jak zapcwnial dr Goodare, pod koniec roku 2000 lub na pov,\tku wygloszone referaty oraz rozdzialy wprowadz'ljące i uzupełniające wystąpienia pn:lcgentlll\. roku 200/ ukaże siO; publikacja z<l\l'ierająca II h:matyk.; vkockich proc.:s<'>w uarollIlic f.:r::.I'.c/o/!'. KONFERENCJA ..TEAClIING CiETYNC,A S::kur!a/owsU VISUAL ANTIIROPOLO(JY". 2 MAlA 2000 Ostatniego dnia Mit;dzynarodowego Festiwalu Filmóll' L1nograliC/nych w G.:tyndze (GiHtingen International Uhnographie Film Festival 2(00) odhyla się konferencja pośllit;cona problematyce nauczania. malo znanej IV naszym kraju. antropologii wi/.ualncj. Pros/O; wybaczyc. że używam kalki językowej. alc trudno znalcić polski. nieopisow) odpowiednik lej nazwy. W tym miejscu nakżaloby choć ogólnie przcdstawić uymże jcst mI a dy scyplina. W dużym skrócie można pmvicdzieć. że kOI1Collym Ilynikiem prac antropologa I\'i/ualisty sq wSIelkiego rodzaju materialy obral.Owe (czytaj: ikonograliezne i lilmOllc) ilustruj'lce Ilsplllczesnc bqd; 'historyczne aspekty kulturowe. Sposób wykonywania dokumentacji obejmuje slerokie spektrum :\t'odków i technologii: od Ołll\lka i kartki papierLI pr/ez fotografię tradycyjną i cythl\\'l- rozmaite systemy lilmowe. na prezentacjach multimcdialnych SkOllUY\l'SZY. Ooecnie najczt;ściej uŻYllanym narzędziem staje sit; cylrowa kamera w ideo on1/. komputcr umożliwiaji!e)' szybki montaż materialów (niemal ekspresow'y w por(mnaniu z tec!lIlikami tradycyjnymi) wraz z zacbowaniem ich pełnej jakości. Jednak nic należy kojarzyć antropologii willlalnej jedynie I wykonywaniem lilmów etnologicznych. W krajach. gdzie istnieje możliwośc uk()lle/enia sludióII I taką specjalizacją. przed absolwentami otl\ierają się coraz szerSIe moi.li\lości /.alrudnienia m. in. II' prasie. telewizji. agencjach reklamowych itp. Ohok typowo technieznl.'j strony pracy (1llorzl.'nie materiałów) antropologia wizualna rozllin<,:la pod loże teoretyczne. Studentom II y kladane sq m. in.: metodologia tilmu ctnogmliczncgo. analiIa lilmów dokumentalnych. pcrcepcjil i sposoby produkcji materialów lilmOlI)Ch w rói.nyeh kulturach. Analiza lilmów oral ich interpretacja lO jeden z dominujqcych obccnie nUI1Ów. lI'i::ua/iści prowadzą rllllnież oiyw ionc dyskusjc na temat etyki w badaniach antropologicznych. Wszakże to oni najczo;ściej borykają się I dylematami czy daną sytuację wypada obsemllll'ac okiem obiektywu ingeruj,w tym samym blyskami lampy liltogalicznej lub ostrym światłem kamery oraz 7.a\I·<,:i:ając sobie pole obsl.'rllacji (nic tylko fizyczne). czy tcż zdać się na próbę 5porZ<\d/enia opisu nic zawszc II'iemic rekonstruującego /.darzenie. jego atmoslery i detale? To lyle slOl\cm wstępu. brak miejsca nic pozII'ala mi na dalsze rozwijanie wiciu innych zagadnicń :! G. L. Killeredge. .1 A. Maditrlane. antropologii wizualnej . .leszczI.' tylko krótka relkksja na temat sposobu Witehcrali in O/d and .\'<.'11' ł.ng/und. Cwnoridge 1929 . lVi/chemii /11 lildo,. ulld S/u(Jrt Fng/and l.ol1dl1n 1971) ~ Ch. I.amer. En<.'Jlli<.'s or (jod London f'i81. 5 B. Levack. ill<.' (i,.<,otScolti.I/1 WildlHIIJI/ o/lóó/·/66:l .. ..Journal \,I'IJnllsh Studle<' 20 (t980). s l)O-]08. �195 okr.:ślania ... no lIlaśni.: ueg.o') Dyscypliny. subd)'scypliny. nauki pomo<:niczej czy jedynie kolcjn.:g.o nar/.,:d/ia alllrorologiun.:g.o·) /e I\zgl.,:du na hlkL że II kilku krajach Europy (patrząc najbliiejl UtIIOI'ZOIlO odr.,:bllc instytuty antrorologii wizualnej. które po wypracowaniu własnych metod dydaklyczny<:h kvlak'l alllrorolog.ów oglądający<:h rLeo)'1I istość z nieco innej perspek1.1' II). naló.y sll\ ierd/.jć. i.c an!J(\polog.ia 1\ iZllalna II pełni Lasługujc na miano subdyscypliny. Konl\;n:n<:ja ..Tca<:hing. Visll<l! Anthropology" odb)'wala się w budynku Institut tUr den Wissenschallli<:hclI Film 1\ (jctynd/.c. /ostala lorganiLOwana z myślą o wymianie doświadczeń mi.,:dzy W/edstalli<:idallli i slud.:nlami 'I. rlacól\ck curopejskich. choć nie zabraklo lakże gości z Chin. ()rg.ani/.alOu:y I\Y ni/ali nadzieję. i..: rarony i dyskusje z poszczególnych ośrodków po1.1\0/,\ określić no\\.: id.:c oraz kierunki rozwoju antropologii wizualncj. Program konferencji obcjmował l!lli.: s.:sj.:. W ricl'\\Szcj dos)'ć szczegółowo prez.:n!owanc były wybrane ośrodki, 1\ drugiej zaś rrzedstal\iono królki.: srrawozdania z działalności pozostałych instytutów, Pnl\\adz'lc)' konrcrl~ncj.,: dr Roll' I hismann (Institut tUr den Wissenschaftlichen Film ~ IWF Getynga) rozrocząl oorady od krótkiego opisu dzialalności rrelegentów z Wielkiej Brytanii (The Granada ('entr.: I()r Visual Anthropology. Unil\crsytct w Manchesterze). Tcn ośrodek reprezentO\\'<II1Yhyl j.:dynic rr/ez trójkę studentóII: Joao Nicolau. Ricardo Leizaola i Angelę Torresan oraz Petcra ('ral\'I(lI'lla by lego uczcstnika kursu, Brak wykładowców sklonił studentów do lIyra/enia \\Iasnych opinii ,) rrogramie kursu antropologii I\izualnej oraz oceny zakresu wiedzy. która lostala im rr;:ck,vana. Nic wnikaj'lc \\ szczcgóły prywatnych poglądów przcdstawię jedynic ogl)lny zarys toku studi('m, /'ajęcia prowadzone są w ramach dwuletniego kursu kOlicząc.:go si.,: pr/.y/.ll<lniem tytułu magistra antrorologii o spccjalności .,antropologia wizualna", W tym czasie stlllknci looligOl\ani "\ do uczcstniczenia 1\' rrogramowych wykładach prowadzonych 1\ instytucie antrorologii oraz odbycia zajęć i praktyk z zespokm wi::lIa!istów, W ciągu dwóch lat każdy kursant rOli inicn lIykonać szcść krótkometrażowych filmów próbnych. Pod konicc ostatniego roku st lIlkn l musi pr;:edloży(' rracę orisową do wykonancgo przez siebie Iilmu dyplomowego. Ci!lmny 111rrohlemel11, lla jaki uskarżali się wszyscy studenci obecni na konferencji, jest brak równO\\agi rni.,:dzy t.:orią i praktyką. Podczas gdy część teoretyczna jest związana glównie z og(')łnymi zagadni.:niami antrorologiczn)'mi (nie nal\ iązującymi do antropologii wizualncj), praktyki obejmuj'l l\y!qCl.nic elementy tcchnik łilmo\lych nie uwzględniając kwestii antropologiunych, SlIIdcnci tY!l1 bardziej sq świadomi hraków programowych kursu. iż płacą za kształcenie niel11ale kwoty pi.:ni,'dzy (kursanci krajów Unii Europcjskicj placą około 3000£ za rok, chętni spoza Unii musz'l się liuyć z lIydatkicm około 7000£ za rok). I'ruentacja dr. RolI;1 Ilusmanna. pro!: dr Barbary Kcifenheim oraz Manfrcda Kriigera zapoI.nala uczestników konferencji I. etapami realizacji projektu utworzenia Thc East Asia Institute for Visual Anthropology na Unil\(:rsytcci.: .Iunnanu II' Kunming (Chiny). Program w całości sponsorOl\'any przu Fundacj.,: Volks\\agcna pOI\sta! rrzy wspó1rrac)' pracowników IWF w Getyndze oraz wladl Unillcrsytctu .Iunnanu w Kunmingu. W imponującym tempic jednego roku (pierwszy ctar projektu I.osta! zakOliczony \\ lutym 2000 roku) zdołano od podstaw kompletnie wyposażyć pracownię do nicliniowcgo (<:ylrowcgo) montażu filmów. rrzcprowadzić z~~jęcia ze wstępu do antrorologii (euroal11.:rykilliskiej) i antropologii wizualnej. mctodologii tilmów etnograficznych, analizy lillllów. wrrowadz.ić studentów w praktyczne umicjętności kręcenia filmów oraz ich montażu. (irura lIyoranych stulkntlJ\\' składala si.,: z 12 osób. Ząjęcia praktyczne odhywaly się w zcsrolach dwuosobOl\ ych, KOlicowym dcktcm rocznej pracy było stworzenie 5 filmów 1\ ealości I\'ykonanyeh WZ.u studcnlów. WykladO\\'cy (oprócz prclcgentów wykłady prowadzili rÓ\\Ilic;i rracownicy I,arraslani z innych placll\\ck) wprowad;:ili studentów nic tylko IV umiejętności rraktyC/.ne leu tabe w 1101IYsrosóh nauczania (odmi.:nnc od chińskiego ujęcie antropologii) oraz laehęcili do rrzcłamania I\ielu harier kulturowych. W każdej wypowiedzi podkreślali, i:e ich zaj.;cia rrzcoiegaly cdem cakgo rw:dsi';l\zi.;cia spokojnic hez ingerencji jest lIyksztalcenie czynnika kadry, która partyjnego w wyniki w przyszłości prac, Głównym samodzielnie będzie realizo\\a~ rrogram lai.,:ć \\ ramach antropologii wizualnej, Drugi etap projektu będzie polegał na 11l1\orzcniu centrum dokumentacyjnego l\Taz z wypoLyc7.alnią materiałów filmowych. Czy dzisiaj moi.na ml)I\'ić o sukcesi.: rrzygotowanego w tcn sposób projektu') Z pewnością tak. bowiem spośród 150 lilmll\\ na(kslanych na studenck,] część konkursow'l Festiwalu Filmów Etno- �196 gratiC7.llych do linahmcj mingu, Co II ięccj. jeden prcJ'ellTacji J'ak\\alilikollano 25 J' c/ego 3 autllrslwa s\Udenl('lII z nich Qil/g. the nell's!J0fJerl1l{/1I autorstIla Yi Sichenga zdohył z Kunwyrói,- nicnic. W dalszej części konkrencji wyniki swoich prac preJ'elltOIl ala grupa os(')h J' rhe Visual Anthropology Curriculum z Uniwersytetu w TromS(l (Norl\egia), Rosella Ragazzi oraz Bjiirn Arnsten (wykładowcy) omówili reaiiJ'owany program kształcenia, Co dwa lala na pełny kurs antropologii wizualnej przyjmownnych jest 8 studcntów, Zwykłc jest to grupa składaj'lca się z czterech osób uczących się na uniwersytetach norweskich oraz czl<:n:ch osóh I krajów Ir/,eeiegll świata, Ze wzglydu na rozwiniytą Ivspólprncc; uniwersytetu z plac(lIIlami naukOl\ymi w Kamerunie . ..ohca'· część słuchaczy jest nlpraszana lIlaśnie z tego kraju, W t;uie POC/.'ll"owcj Kamcruriczycy zobowiązani są do zaliczl'nia wyklndów z antropologii kullu[,(lIIcj, Dopiero potem ro/,poczynają wspólne zajęcia z Norwegami. Cclem tak zaplan<lIIanego programu jest pr/ygolowanie studentów (z ohu stron) do pracy II odmiennym środollisku kulturollym. Praeuj'l II grupach dwuosohowyeh (po jednej osobie z kaiLkgo kraju). laie;cia I<:orel) czne ,,\ prollad/One równolegle z praktyką 1<:renollą Umiej~tności praktycZlJych nauczaj,\ p ral'O II nicy Iwiw:ani ze środowiskiem filmowym i tclelvizyjnym. Studia kończą się zuaniem egzaminu dyplomOIIego składanego w oparciu o przeds1all'iony materiał lilmowy i prace; pisemm\ Iwiązaną ll:malyonie z I,agadnieniami zawartymi w tilmie. Wypowiadaly się również dwie ah;;olwcnt"i z Tromso: Ingchorg Solvang (laurealka s!Udenckiej części festiwalu. autorka nagrodzonego lilmu. }'esterdm' (/ gir!. tIJ/lwrr01I' II wIJnwn) oraz Marcela Douglas. Doceniły sposób przeprowadzania zajęć. a sJ'oeg(')in'l uwagy J'IHóciły na nieocenione korJ'yści z r<::aliJ'acj i iuei współpracy ze studenlami z Kaml:runu. Druga część konfCr<::ncji poślI'ic;cona została król"im raportom J' dzialalności ośrodków antropologii wizualnej II' Leiden i GetyndJ'e. W rJ'eu)'w istości ..skrócone" n:lacje nic odhicgały ou pełnych prcz<::ntacji J' poprzedniej CZyści obrad. Pieni si II yst'lpi Ii ~etje l'oslmCl i SiecI' Meyknecht z Uniwersytelll II Lcidcn (Holandia). Tryb rl'alizacji J'ajyć II' tym ośrodku odbi<::ga lormą od prezeJllowanych poprzednio. Grupa 12 studentóII zobolli,vana jest do Uo.e;szczania na zajycia kursolle z antropologii. Na pierwszym roku mUSI<\ dodatkollo zaliuyć pr/.edmiot z lotograli i etnograficznej. Program antropologii wizualnej wprolladJ'any jesl od dru~iego roku studiów i obejmuje wykłady oraz praktyki prowadzonc prJ'cJ' tri)' micsi'lee. Irzy ra/.y w lygodni~1 (4 godz. wykladów i 5 godz. ćwiczeli). Taki rozklad zajęć lIIrzymywany jesl pr/o czlery nastypne lata. co \I' efekeie pozllala J'akończyć studia magisterskie: z dyplomem antropologa o specjalności antropologia wizualna. Każdego ioku wykładane są inne prJ'edmioly "ierunkolle. I tak: rok pierwszy. \O czas na wprowadz<::nie do mc1odologii i teorii lilmu e:lnogralicmego: drugi poświęcony jest IV calości na naukę ohsługi sprzętu lilm(lIIego onI!. technik !llontaiu: na roku trzecim studenci opracollują próbne badania t<::re[1O\le, natomiasl ostatni rok POŚI\ i.;cony jest na realizację filmu dyplomowego i napisanie pracy. W I.eidcn pr<lIIad/One są takie odrębne zajyeia z antropologii wizualnej dla doktorantów. Ico. tylko II za"rc:si<: [lllmOC) Ic:chnicmej. Ostalnim raportem przedstawionym na konkrencji 11) la rdacja z przygo[ollaó do warsztatóI\ letnich w IWF II (jc:tyndze. Beale Lngdbreeht II' skl'lkie omólI ila program coroo.nych spotkań zaznaczając. iż \I tym roku do zajęć filmowych zoswnic dodane II pl'llllad/enie do prC/.cntacji multimedialnych. KonlCrencję zak0l1czyl Roi r Hu~,mann dziękując obecnym la pr/.)'b) cie J' odkglych ośrodk{lII i wyrażając nadzi<::ję, że każue z dotychczasowych spotkaó II' ramach M i.;dzynarod<lIIego Festiwalu Filmól\ Etnogralicznych w CJctyndze przye/.ynilo malo znanej antropologii wizualnej. Kolejne spotkanie. si.; do poprali) jakości nauczania wciąż zgodnie J' harmonogramcm. oubęuzic się w roku 2002. fJr::elllys!ml' flinco �197 () I)WI J!WC/N'\ KONITRI·:NC.I/\ EUROPI:JSKII:GO I\~ IIWPOI.()(j()\V SPOUT/NYCII. KRAKÓW. STOWARZYSZENIA 26-29 LIPCA 2000 6" Bi(nni:J! 11II'OP(;1Il!\ssllCl<llion ol' So(ia! Anthropologists Conferell(;e była pierwszą konfer(lH:.ją tcgo SIO\\;lr/) s/.(ni'l lorg<lnlzo\\ <ln:l w Polsce a zarazem najwi.;ksz.ą z dotychcz.asuwych. B) la j(dnoClcśni( j(dll" l. n<lj\\ i.;kszych mi.;dzynarodo\\ych konfercncji z zakresu nauk społcczn:ch .. ia"i( ki(dy"ol\\ ic" ),!ościly \\ nasz.)'m kraju. Zgromadzila ponad 500 uczestników z kilkuJ/i(si.;ciu P:II·IS(\\. kll·)J'/.y \\yglosili blisko 400 referatów w trak(ie obrad plenarnych. posiedzenia ot\\anegn. okol,) 'iO sckcji prohlclllo\\ych nraz wystąpili w ramach "okrąglego stolu". Przygoto\"lIIa I.ost<l/:I prlCl KIlIlIilcl . i.wko\\')' Konti:rencji (przewodniczilcy G. l3aumann. sekretarz J. Ikslard-C:llnps. Cllnnko\\ i(: r-..l BlIcho\\ski. Ił. I)onnan. M. Kcmpny. G. Kubica-Hellcr. I.. Kurii. / .. I'dach i M. Scg<l/cn). Knlllilcl Micjscowy (pr/c\\'odniczący Z. Mach. sekretarz (j. Kubica-I kller. CI.lon"o\\ ic: M. Bucho\\ski. M. KClllpny i Cz. Robolycki) oraz. Biuro Konf'crencyjnc ((i. Kuhica-llellcr i K. Km\alski). mające oparcie \\ Instytucie Socjologii Uniwcrsytetu J<lgicllo(lskicgo. \\SpOnlag;lIlylll 11I'/.CI Instytut Etnologii tegoi, Uniwersytetu. Knnfercm;j<l pr'<lcm\a/<I pod n<lZ\\;\ ..('l'Ossing Categorical Boundarics: Religion as Politics-'Politics <ISRcliili(lJ1". Nic ngr:IJlicz) 1<1si.; jcdnak do analii':l)\\ania relacji wymienionych w jej tytule religii i polityki. Wskaz) \\ala. II' oparciu o niezwykle szero"'\ problematykę obrad, na polr/.el1.; pr,Ic"raClania u~I;J1onych i osll) ch granic wielu innych równicy. dziedzin życia społecznego i zalllkni';l~ch po;.,:ć. .lui. \\ \\: klad/ic inauguracyjnym ..Ilra\\ing Lines in Moving Sand" Zygmunt 13auman. mll\\ i'IC o \\ Irastal'lcylll IJlaczeniu miejsca w podlegającym globalizacji świecie. nawicv.al oolrud(l\\ pr/ckraczani:l granic pr/.c':lr/cni i kultury b.;dących udziałem Bronislawa Malinowskiego ijcgo wi:lsnym. 1)0 spralI pr/l'str/cni powróciło pierwsze posicdzcnie plenarne. kierowane przez /d/islawa Macha. kll'lI'e /aj.,:lo si.; konicclllością dekompozycji mentalnych gió\\nie. dotyehCi'JlSowych pod/ialó\\ obs/anl\\ curopejskich. \\ ymac/aj'lcych I:uropie Środkowej roi.; europejskiej pel)'tCrii. Na podSt:l\\Il\\l'j leln'ltyce konfercncji. \\y/'naezonej przez relacje między religią a polityką, koncenlro\\.J!) si.; pr:lcc drugicgo pnsiedzenia plenarnego ..Civil Society and Religious Minorities" (kicruj:lc:l c, Nc\ cu) mai kilkudz.icsi.;ciu sekcji problemo\\ych, takich m. in. jak: ,.Conlemporar.\ l\i\'(lpog:lnism:\ ()uesl roI' What'.'" (kierujący V. I\. Shnirelman): "Political Religion and Ci \ it Socict)" (k icrui'lcy W. Schi 1I;lller): ,,1'01it ico-Rel igious Iliasporas" (kierujący S. Vertovec): ..Religion and LIIllulion or Political Organization: An Anthropological I\;rspectivc" (kierujący D, M, BOllllarCllko i A. V. Korotilyev): "Rethinking Primordialism: Kinship. Rdigion and Ethnicity in the Fmmation or Modern Nationalism" (kieruj;\cy J. R. L10hera i J. Beslard): ,.The Politics "fThristian Missiolls" (kierujilC<1 B. Mcycr): ..The Politics or Religion in the Balkans; Neighbors. Lnemies, or (ihosts"" (kicruj'lcy .i. M. Schwartz) oraz. "Polit ics. Religion and Rcmembering the Past" ("icruj;\cy Ił. Ilauk:\ncs, I). KancITi F. Pinc). W ramach konl\;rcncji St\\orZOIlO r()IInieJ. moi'.Ii\\oŚci prezentowania problematyki wykraczającej po/a .jcj gló\\ n\ lL'lllal. /\\ iiV:lnej / s/.erokim zakresem zainteresowal'j członków Stowa1'0 szenia. :I t'lki.c miejsccm obrad. Różnorodność poruszanych 13gadniel1 była ogromna: od stosun"u do Z\\ icr/'lt i ich Inicjsea \\ ktdtur/\.' do antropologii d) plolllaeji. Nie moglo w Krakowie lahraknąć sekcji pO~\\ i,;cllnej Bronisla\\ m\ i Malilll)\\skielllu: "Malinowski: Between Three "'orlds" (kieruj'lca (i. Kuhic'I-llcller'). Waz.nylll i potrzebnym \\ątkiem konferencji zorganizowanej \\ Krako\\ ic hyla k\\eslia lo~()w zyd()\\skich \\' Furopic Środko\\ej i na świecie. Analizowano ie \\ (rakcie ohrad d\\(')ch sekc.ji: ..Reprcsentation or War and Genocidc: Auschwitz and the Holocaust ill ('olllparali\e Perspecti\c" (kieruji]cy A. Orla-Hukowska. S. Peter i J. Webber) oraz ..Jews and Their Fcllm\ ('iti/ens in Post-I iolocaust Society" (kierujący I" Mars i M. Shokeid). Trudne dla uues[niJ..a kOIlJC:reIicji z Polski h) lo \\ysląpit:nie .Ionathana Webbt:ra ... Authorizing Ilislories in Cultural Sell' Ikfinitiolls: Ref1cctiolls on the Polish ()ueslion in Post-Holocaust Jewish Historical Consciousness". Tym. co \I) \\oluje protes!. nie by! jednak obraz Polaków przedstawiony \\ rekracic. leu ohraz. /yd()\\ ... K\\estia polska" została zdc1iniowana i zaprezentowana tak, jakby rod/.ila \\ ~l'lunic Ilcgal\\\ Ile postal\ y i.ydów wohec Polaków. RetCrent nie dostrzegł zróż11 ico\\ an ia śrOl!<)\\ i'.k l.ydm\s"ich \\ ich stosunku do Polakó\\, nic ro/umie chyba zlozonośei stosunk('lII /ydowsko-polskich. lItl'\\ ala raczej dOlychczaso\\e. niekorzystne stereotypy. 1 �198 Probkmatyka polska przedst<l\lian<l została pr/.el badaczy I.arówno polskich. jak i pochodzących z innych krajów. W progr<lmie znalazl~ się re krat y mÓlli'lee o religijności II Polsce: E. Klekot. .. Devotional Images in Polish Pilgrimage": A, Nied/llicdi ... The Iloly !con li'om Częstochow<l: Its Conte\ts. Mcaning and Political Usage in Conlemporar~ Polish Mithology" i i\. Ostrowskiej ... Our Lady or Constalll llelp: Uses or Material Culture in the Polilics or Fieldwork". Zrozumiałe zaintercsowanie 111.budzily zjalliska spokclne na pograniczu polsko-niemieckim. analizowane II' rcICrawch U, Meinhor i D. (iałasińskiego ... Rccon/iguring 1:<1sl-Wcst Identities: Family Diseolllses in German and Polish Bordcl' Communities" oral i\. Kennard ... Transboundary Cooperation as a Vchicle lilr eullural Inlerchange: The German-Polish Hordcr", Przcmiany ustrojowe i zmiany tożsamości mlH'lIvili .I. Kubik ... Civil Socic!y as a I liseours and as a I:orm or Social Organization in Communism and Poslcommunism" (refer<lt pr/,eniesiony z sekcji problemoll'cj na sesję plenarm\) i M. (jalbraith . ..(iclling Closcr to the West": (ieographic Metaphors ol' kieillity in Post-Communist Poland", Polakami poza granicami kraju I,<,jęli się M, .lanOlISki ... Thc Meaning or "Polishness» 1'01' Poles in lhe tlK" oral. M, Trojan ... Pollerkss People in lhe Circk or Economy. Religion and (jender: Polish Villages in Contcmporary MoldO\a", KonfCrcncja i dobrze przygotowane jej n<ll'zędzia i dokumenty: program i księga streszczeń refcmtów. pozwalają zorientować się w charaktcrze I\spólczesnej antropologii europejskiej I. jej problematyką. uznaniem wartości bmhul tcrenowych. pos/ukiwanicm IH)\\'ych laloi.dl tcorctycznych i bardzicj adeblalnyeh II stosunku do r/eczywistości pojęć. l\TeSl.cie z IlI'ai.lilHlścią wobec ważnych społecznic problemów, l.achęcają również do postHllienia p~ tania o kondycję antropologii II' Polsce: czy jest już ona samodzielm\ dyscyplin;l uy raC/ci miejscem spotkań glólvnie socjologów i etnologóll·') Czy stanowi jedynie odbicie idei pr/e,iętych l Zachodu. Cly też współdliala IV kh rozllijaniu II oparciu rÓII nici. o polskie doświadClenia naukOIle',' Uzupclnieniem naukowej części konkrencji bylo I.cbranie ulonków I':ASA. poświ"cone spralvozdaniu l dzialalności II' okresie dwóch ostatnich lal. oCl'nie swnu obecl1l:go (1164 czlonków Stoll'arzys/,enia I. kilkudliesięciu krajów Europy i śII'iala. II tym 23 l, Polski) oraz planom na przyszłość, Na miejsce kolejnej konlCrencji II roku 2002 Ilybrano Wieddl, W ostatnim dniu konlcrencji przcllidziano uas dla II ystąpil~nia Richarda Fma - pr/.CIlOdnic/.'lcego Wcnner-Gren Research Foundation ti)r Anthropological Research. który mllll' iI o nlOiliwościach korzystania. także przez badaczy z Europy. z pomocy tej instytucji, Uczestnicy konkrencji odwiedli li towarzyszącą jej. niezmiel'l1ie interesującą IlySlallę .,MalinOllski Witkacy, I'otogralia: Między nauką a sztuką". przygotowaną II Mu/cum Narodowym w KrakOII ie pod kiaunkiem Zbigniewa Bcncdyktowicza, WystHlla la. któr,! zaslczycila obccności'l I !elena Wayne. cI'n'ka B, Malinowskiego. sIanowiła I.nakomitc poszerzenie sckcji POŚ\I ięconej temu uczonemu a jcdnocześnie ulatlliala zrozumienie ducha miejsca. jakim na prze/omie XIX i XX wieku byl Kraków i Galicja, POL,yteezne były wystalI y nOllości prcz.entOllane przez spcejali/,uj<lce się II' publikowaniu prac antropologicznych Inanc. zachodnie domy wydawnicze, Konlt:rencja zostala niezllykle sprawnie zorganizo\lana i pr/ehiegala II dohrej atmoskrze. kh')ra uj;;:la. na przekór pracownikom n ienaj lepszej i studentom pog.od/ie. liniII ersytetu wszystk ich UClCSln ikÓII, Organ izaton>m Jagiel1mbkiego. nakż,! si.,: II~ rai) najwyiszego /higlliell' ANTROPO/.ODZY Jakie S'\ szanse dzy mogą obecnie Jakie są możliwości SK/.,\IM.I,t\ kon ferencj i. uznania, .Jasil'lI'ic:: BRON" pracy antropologa II dzisiejs/ylll zmieniaj'lcym si.,: ślliecie') (id/je alllropoloznaleić pracę. która da im sat)'sl~lkcj;;: larllllno materialn<\, jak i osobistą'.' prae~ II dziedzinie czystej antropologii',' Jakie stanOIIiska okrują możliwości wykazania się wiedzy antropologic/ną I.dobyt'l na unillersyll'cie" ('/,~ moi.lilla jest egz~ steneja opal1a Ilyląc/nie na C/~StO anIropologicznym zatrudnieniu" .1c~li lak. to dlaczego mamy ai. tylu �199 \\ ~cduko\\·an)'ch antropologó\\. kt(l("zy nic mogą znalcić pracy II s\\·ojej profesji') A skoro wk trudno znalóć' prac.; \1 <Inlropologii to jaka jest. i uy nadal istnieje wartość zawodu antropologa l. liccncjalLlll C/y I~tułelll nla~istra \1 obecn~ ch C/asach'! Cl.y 1\ ogóle istnieje scns i potrzcba \\~ kszlalcenia C/ysto anlropol(l~iCl.nego" Cl.y studenl:i wied/ą i zdają sobic sprawi; z tego co ich Cl.eka i jak,! prl.~vłość Illaj,! pl·l.ed sob'l" Wyliel.<lne p()\\yie.i pytania nurtuj'lce mnie nieustannie zrodzily idee niniejszego artykułu. Chc.; si.; podl.ielić moim punktem \\idzcnia (Polki studiuj'lccj II USA) na dzisicjszą syt~rację ś\\·ieio upieczon~ch antropolog'''w \\ USi\. Moie mojc spostrzci.cnia. uwagi. troska i lęk o I:zystość naSl.cj rrok~ii Ibiegn'l si.; l. ll\\agami innych "ainlercsowan~l:h. Może pobudzą inne serca., ulllysl)'. a może (pobożne mojl' ż~Clenie) sCClllen1ujl\ nasz'l proksjonalną solidarność. Artykuł jest oparly na doś\li,ldClcniach \lia,nych i na doświaducniach moich kolegów i kolcżanck ze środowiska uni\\ers~ teckiego ..\Ialu'll:) ch"' na konkurencyjnym amerykańskim rynku pracy. Chc.; jednoC/eśnie podkreślić. ie artykulniniejszy nic za\\·iera żadncj analogii do obccnej sytuacji \1 lej dziedl.inie na rynku polskim . .lako slulknlL! I\\dl.ia/u antl"Opologii kulturollej na Unin:rsity of Ilouston zauważyłam. il~II i.;bzoŚć l.ar(lIlIlO ~tudenl(l\\ kOliC/"c~ ch studia antl"Opologicznc. jak i tych. którl..y już je ukoliC/~ li. bm~ ka si.; l. II ielkimi trudnościami szukając prac~ \1· antropologii. Dyplom ukończenia studi(l\\ II yisl.~ ch \\ obecnych C/asaeh niestety nic l.a\\Sl..e warunkuje otrl.ymanie pracy. Nic mÓ\li'lc już o pl"Olilu pracy. k«)I'ą Illaścicicl dyplolllu będl..ie wykonywa!. Smutne tcż i to. że ukochany dyplom lllltomat~cznic nic gl\arantuje ul..yskania pracy. 'lóII i si.;. i.e II~ bl.tilkenie określa \Iartość ulollieka (") - nic wszu)'nam polemiki na ten temal. WSlyscy zda}.'my sobie doskonale spram;. że II życiu sukces zawodowy I.dccydowanie Ll\\arunkollany jest solidnym lIybl..takenielll. Na progu XXI wieku dobre wykształcenie jest absolutnie niend/..OII ne d la I.apel\llienia jakiejkolwiek prac~. zwlaszcl..a II' Stanach Zjednoczonych. gd/.ie k"nkmencja !la I'ynku pracy jcst większa niż. gdziekolwick indziej na śwkcic. Ale 11<1\1 Ci w ohl iCl..u p(mstaly ch. na/II ijmy to rozhieżności. dy plom uni\lersytecki nadaljcst magicznym kluCl.em Otll ier,lj'lcy m dr/IIi do sukcesu I.awodowego i finansowego. co w konsekwencji II zbogal'" sukces osohisty. I.in:ncjal (II USA Bachelor Degree) i dy piom uniwersytecki (magisteriui11) 7. j:lkiejkohl iek d/iedl.iny automatycznie - tutaj IV USA - określa stallk," płacy zdel:ydoI\anie lI~isl.l! od tcJ. ktlir:1 olrl..ymuj,! ludl..ie /e średnim Ilyks/takeniem. Wedlllg nlllich Ilhserllacji pr/y kry i niel\(\tplillie I..niechęcaiąey dla przysl.łyeh pokoleń jest t~lkt·. I..e anlroplllogii II dl">l iii ohecnej ni,~ można traktollać jako .icdyneg.o pelnoctatowego zawodu. Coral. II i';l'l'j II y kvtakony ch antropolog<i" I..najduje I..atrudn ienie II· dl..iedzinach zupc!nie nic 1.11 i,vanych I.e slloim II y kvlakeniem. Wi.;ksl.OŚć / nich. 75%. jak wynika I.. moich badań. dla /apellnil'nia sobie linan"olle.i egl.yslencji. /muszona jest do pracy w diametralnie innych od profilu II~ kvtakenia /allodach. ('oral.. więcej antropologów traktujc prac.; w swojej ulubionej dziedl.inie bard/.iej .iako C'lŚ dorYIVuego. na weekend)'. jako hobby. pOl.walajl\Ce im realizować niespc!nione marl.enia. '/. moich badali II ynika. ie na 100 studentów koóuąeyeh uniwersytet z antropologicznym II y kvlaln:niem okolo 20"" /najduje pracę II' swojej dziedL.inie ue7'lc antropologii na uniwersytecie. 1niej nii 5'\, hadanych /.alrudniona jest II Inu/.each lub podobnych placówkach. Pozostali (75"0) I.lllusl.eni "I /naleić I.l1trudnienie II innych dziedzinach. bardzo odległych od czystej antropologii . .lak: bil.nes. komunikacja. handel hankollość. międl..ynarodoll Iinanse. marketing. y i inne. Ponad fundacje. 40% organizacje ankietowanych I:harytatywne. tcle- wypoll·iedl.iało się. mai'lc nlOilillość P'\\\lt"rnego podejścia do uzyskania dy plomu .. poważnie"' I..astanowilaby się nad Ilyborem 'lItlropologii. 'I. II ~ Iliad(l\\ II ynika. i.e polowa / nich wybrałaby inny niż antropolo- Ż\: gia kierunek ... b:ml/icj prakty cwy" (jak się im spokojne jutro i pelI ne l.abl'l..pieCl.eni,: brałoby ty Iko 30"", hadany ch. Na pr/ek,'lI' ..niesprzYiaj;lcynl Iliatrom"' ślę. że dypllllll z antropologii /apellni mi niektórzy z badanych lIyral.ili). który gwarantowałby linansowc. Antropologit; jako kicrunek studiów wyi moie stale kierowana mlodzielicl.'1 naiwnością. myutrzymanie 1\ prl.yszłości. Jednocześnie zdaję sobie doskonale sprall"<;. ie nic slanml i on dl..iś takiej samei lIartości Dlatego. /e l..l1lienily sit; Clas\. Imienily sit; zapotrzebol'ania jaką niegdyś stanowi!. Dlaczego? na rynku pracy. zmieniły się wa- �200 runki środoll·iska. Prz.:sun.;l~ si.; granice "rajó\\. ro/\\ in\'la ,i.; tl'chnika i Il'Chnologia. a tu wszystko. automalyczni<: po<:iągn.;ło za ~:oh;l zmiany kultur<)\\ e IW cal~ m ś\\ieci<:. (ill)oalny tn:nd do ogóln<:j unilikacji. do Ilzgl.;dnt:go uj<:dnolic<:nia ś\\ iata. zmil'nil pron!. <I w s/.CIcgólnuści potrz<:b.; nasz<:go sensIl slricle zawodu aJllropolo!!<I. lklinity\\nic. Illuim Id<lnielll. Illy <IntropoloeIz.)'. najbardz.i.:j Oclc/ullam) .Janik" cz~st.:i proiCsji i drastycz.nc g:lśnil,:cic z<lpotrz<:b()\\ania na antropologów. Coraz Illnicj prl)\\adzi si.; antropologicznych badali t<:r<:no\\ych. W ooliuu rozwi.iaj~c.:j si.; t<:chniki. tcl<:kornunika<:ji. przcmysłu \\yczcrpują si.; zasuhy tllh~ IC/\ch kultur agrcsywni<: \\}pieranyeh przcz multillliliono\\c konc<:rny otllieraj:jec rynki pracy. I) nl S:11ll1111liczha anlropulogll\\· Laangażo\\anych \\ odkr) \\ani<: lcgo co nic zostało jcszcze opisanc i I.dl'liniowanc lcż maI<:ic z dnia na dzieli. Głównie: ulal<:gu. ze: ni.: je:st to okeni<: intratllL' 1:I.j<:ci<:.InIH:,torzy s/ukaj'l szyhszych niż odkryci<l /11T(ltÓ'x pieni.;dzy. a lilanlrop,ill l1i<:slL't\ j<:st cor:1/ mniej. 1'vlin.;l~ jU7 da\\no czasy Bronisława MalillO\\Ski.:go i Ruth Iknedict. Iliuapr/cualn~ch pioni<:r(l\1 d\'scypliny. dla któryeh anlropolugia hyła pasją ich życia. Oni mogli sohi<: na to pozwolić. Troska o utrzymanic sichi.: i Slloich rodzin. 11/.gl.,:dy linansO\I e i matcrialnl" nil' stal~ im na pr/ ..:s/.kod/ie spełnicnia marzcli. W lamtych czasach t;lcY.iak uni byli na \\,Ig\' zlola. /. drugiej strony slyvy si.; opini.;. że Illaśnil: /mieniaj,\ey si.; jak w kal<:jdoskopie Ś\\ial ,lanO\I i niepO\\tar/.ahl:l ok,uj.; ula wyksztakonyeh antropulogów. i.e właśni<: ta zmi<:niaj:tea si\' r/.eu.ywistość otwi<:ra podwoje II·idkich Illożliwości pracy \1 dziedzinie antropologii. Tak. jest II tym II ielc pra\\dy. Antropolog iSlni<:jl: nadal i 1.'l\\sze bo;dzi.: i,tnia!. Osobiście: "Id I';. /<: pr/.<:i.~.j<:bide ..lri.;sienie ziemi·'. \\~ci;\ga.i'lc z tego tra/ile lInioski. Problcmlylko iiu napr;lI\d.; taki<:h anlropolo!!ólV polr/eoujelll~" .lak \\ynika z Illoi<:h obs<:nvaeji Ili.;kszoŚć antropl)!O!!Ó\\. \\ c<:lu sprostania \\yma:,o.aniom ob<:cnego amerykallskicgo rynku pracy. zlllus/Ona jest do pr/.ck\lalilikO\I:lIlia si,;. Nadlllil~nic mus/.;. że zldaszeza antropologia kulturowa i SIOSOIlana jako pr/<:dmiot unilllTsytecki te/ stalc sii; zmienia. Zmi<:nia si.,:. bo do:i\li<ldcz<:nia z pr/.<:szłośei okr<:,;Jaj:\ \\1 nlagania n(lII.:go wizerunku antropologii jako dzicd/.iny nauki. Antropologia \\ oparciu o posiadan:l \\il'lo\\·ickoml \\i<:dz~" stała si.; dziedziną pOITl.<:bną do kOlmlynllllania zachO\lali lud/kich. Nie vubi,\<: dalel-.n. antropologi.; stosuj<: si~" przy pla1l(l\\aniu duży<:h ośrodkóll urhanist~ulllch Iw ulatllić i /s~nchroniz(mać ży.:ie multikulturll\\ej. multielniun.:j spoleunośei d:m<:gl\ t<:rcnu. Najlli~ks/yl1l paradoksem II t) m \\vystkimjest dl,1 mni<: fakt. 1<: mimo tak \\ i<:lkich trudności zwi'l/any<:h ze znaluieni<:m pracy II antropologii. liuha stlld<:nIÓ\\ \\Ibil:raj:lcych Idaśni<: t.:n ki<:runek sludióII na alTleryk~lIiskieh unilll:rsytetach z roku na roI-. IIITasta. /.aint<:resllllanie. szacunek i r<:spekt do saml:j d~s<:ypliny t<:i. \\zrasta z dnia na d/i<:li. W<:dJlIg hadall przcpnllladlony<:b pr/Cl Al1ler~ kaliskie Tl)\larzyslllo !\lllropologiC/.nc (!\meriean ;\nthropolollical Asso<:iation .. AAA) \1 ostatnich d/.i.:si.;ciu latach liczba stud-:nt<"l\\ II:hierając~ch antropologi.; .jako kil:runek stuuiów Illrosla o 109%. Z pellnością \\'zraslaj,!c<: zaludnieni<: ś\\ iata doklada do tego \\'zrostu. al<: z drugiej strony rosną wszelki<: zapotrzebowania ś\\ ia!:1 I. minimalnym \\/rostem potrz<:b na antropologów. Ijezba \\yks/.lałc(lIl) ch antropulogów wITasta mo/<: dlak'go. Zl: uniwCI"sylet nadal kusi młodych iudLi mityunym \\izerunkiem antropologa. poc!ró/nika. odkrYlI cy prz.edSla\\ ianego najcz,;ści<:j (bo to lak lad nie Ilygl;lda na ooralku) \\ szortach khaki. kapeluszu. tradYl:)jnil: I notatnikicm II r.;ku. naju.;ś<:iej w olouelliu tubylczych dzieci. Liki \\ Jaśnie ohraz. nicllątplilli<: kusi młoelych ludzi. kIÓI"!) h.;d;l<: na dapi.: roz.\loju lllnysIOl\<:gu na pO/iomi<: uni\\<:rsyt<:ckim.ies/uc nielvicle wi<:dz'l o i.yciu i nic SCIpelI ni eo chcą I nim z.robić.1 ac~ mlod/i lud/ie. II !ączaj,tc mnic. podatni są bardzi<:j nii. ktokohli<:k inny na Śl\ial przyg"ld III i;van~ z opis~ Ilanicm i odkrywaniem tego co jeSlu<: nieznane. niabadane. Nie rna co ukr~ Ilać. alltropohJgiajako (!I:i<:d/ina naukOlla jest niel.\l~ kle eieka\\a. pasjonuj:lea i pr/y<:iągaj:\<:a ka/llcgo ml'lLkgo ulll\\ ieka chcącąo zarówno ..odkryć ,'i.:bie. jak i innIch". ;\It: t<:n obraz antropologa j<:Sl lli<:sl<:11hardl.o podkolorowany i tym samym ni("/w~ kic odkgły od olauaj:llTj nas I·Z':CI~II istoŚL'i. kst to moim zdan i<:m ularty. sz<:roko rozPO\\ sz<:chn ion)' st<:r<:otyp. .lc7.cli \\i.;c tak \Ii.:lka liuba slude:ntlm kOliu} studia antropol()giClIll: i skoro tak trudno o prae.; antropologiClnq. tojaka zatem j101I·inna hyć slrat<:gia mlod~ eh :lIltropolo)!lm. /Ini<:rzająca do uzyskania intmlncj pO/}cji \\ ohecnych Clasa<:h'! .lak ma sil,: uki<:n1nkO\I;rć ś\\ i<:/() upi<:Clon~ �201 antrorolog u/,brojoll\ .Jylko"' \\ s\\oje wyks/Jalcenie by makźć zatrudnienie. które dawałoby jednocześnie .. kawalek ehlcb'I·· i możliwość zbadania relacji opartych na stosunkach mi~dzy sIeroko ro/,umian;l kultunl na co dzieli a ludźmi. Antropolog. który chce urzeczywistnić swe osohiste ambicje i marlenia bycia antropologiem. napotyka na stalowy mUL Pomijam już lakt ogromncj konkul"<:ncji na amcrykaliskim rynku zatrudnienia jako takim. gdzie ogromna zawodo\\'a specjali/acja, post.;P \\ każdcj dziedzinic. nic spr/.yja antropologom, Tempo rozwoju ameryka(lskicj ckonomii. kU'll"<:\\zrasla z każdym dniem. nie staml\vi wielkiej perspektywy dla antrorologa opus/C/.aj;lcL·~o uni\\ersytet. l)c1inity\\ nie stwierdzam. ze antropologia coraz hardziej slaje si.; d/iedzina cksklu/.)\\ ną \\ysoce elitarną. hardziej dla pasjonatów, Staje się dziedziną ludzi z odp()\\ icdnilll z<,,;obem linansO\\ym, Fakt. że nadal istnieją i b.;dą istnialy organizacje. fundacjc sponsmuj;lcc badani;1 antropologiczne. nic powi<,:ksza rynku zapotrzebowania na antropolog/m \\ n'>\\ ny III stopniu C/.) na\\ el slosunko\\o odpowiadającym", wyprodukowanym" antropologom, Oczywiśeic nic lllo/na I,a l(l wszystko \\ inić amcrykaliskicj gospodarki. Ale moi:e warto się \\ tym momcncie zaslan(1\\ ić jakic jest sl.ych czasaclf' ('/Y \\arto bitakić aż mu nic mog.! /nalc;ć zatrudnienia w kolwick prac.; daj;IC;( pC\\'n;l linans(mą rzcczywiście zapotrzebowanie na aniropologów \v dzisicjtak duhl liczb.; alllropologów. którzy po uzyskaniu dyplos\\ojej dzicdzinie, Wiadomo. ze lat wiej jesl znaleźć jakąstabilność. Ak dla anlropologa z krwi i kości, niesamowi- cie istotna ,jcst pasja. radość i przyjcmność 7. wykony\\ania pracy na co dzień. Ważne lei: jest S\\Ojcgo rod;aju osohislC ~rclnicnie i uczucic. /.c właśnie poprzez codzienml /mudną pracę dokladamy \\lasn;l ce~ielk.; \\ hudom\lliu k[1S7.egu ś\\iala, Czascm lastana\\ iam si.; en. ~i.; ;a Iym WSI.) slkim kryjc" Z jednej strony amerykallskie uni\\ersy lcly. instytuty \\ ypusIClaj;1 wybztaleonych ludzi obieeując im nie wiadomo co, a gospodarka niejesl \\ swnic sJ'ro~tać tym ohietnicom, Mo/e uczelnie na lorum kn1iowym powinny \\jakiś sposób skoordyno\\ać S\\oj;\ polityk.; przyjmowania na studia') Motc naprawd.; w d/.isiejvym \\icku klllllpUll'r<'n\. idealnych nloi.liwości badań nauk(mych. planów gospodarczych. pr/e\\ idyw;U'l rozwoJO\\\ ch. mo/c mo/.na by w jakiś sposób ..dopasować" liczbę antropologów do ry nklL Ilo w rzcCly\\isto.ści ś\\ ial pozauniwersytccki nic jest lak kolorowy jak przedstawiany podCla~ \\ykla<km. a \\Vlllar/onc sIanowiska w ezyslt:j antropologii stają si.; hardzo szybko \\iclk;1 ułud'l i pnmadz;Licdynic do wielkiego rozczarmnlllia rcaliami obecnego świata, Osohiścic uwa/.;Ull. it: uni\\ersytet w du/.ym stopniu jest odpowiedzialny za obecną sytuację antropologó\\ na I'\'nhu pracy, I Jni\\ersytel bowicm nic bardzo przygotowuje studentów do wykony\\'ania Clegoś innego niż anlropologia. Kursy antropologii maj.j najczęściej wydźwięk bardzo dyscyplinarny. d'lj:lC studcntom nadzic,:c. ŻC ,jcdnak pomimo w~zystko b.;dą oni w stanie wykony\\al' prac.; \\ s\\oim l'l\\od/ic. Bylaby m bard/o nic(lhid,ly \\na twicrdząc. /.e unim:rsytety amcrykmiskie nic widzą tego prohlemu. Nic, Amcry~anic to napra\H/'; lud/ic potrzcby, Ogólnie mówiąc. to ludzie. dla których dobro. koml()rt psychiClny i linansO\\y jcdnostki zajmujc naczclne miejsce wc wszclkicb poczynaniach, /aClyna si.; już nll'mić o kursach ukiel'unkO\\uj,\cyeh antropologów w innych zawodach, /aCl) na si.; ml)\\ ić o tym. i.c aniropolog winien mieć dodatkowo lzw, tytul: ",associate degree". na przykład \\ human rclations, /aczyna si.; budować ..drogi"' dla antropologów ..z zawodu"' z dodatk()\\YI1l liccncjatcm na pr/.yklad \\ socjologii, /)okladnie określa si.; lo: Major -- przedmiot głó\\n) Anthropology. Minor dodatkowy···· Sociology, Wiek komputerów zmieni! nieco profil ka/.dcgo zawodu. ak ..nI/CI'} ka;,dL'f~o zawodu nie IJllienil się i trzeba go tylko w różnych aspektach zmodyliko\\ać, Co mamy \\ i.;c /,robić': Winić ś\\ial za jego ro/,\\Ó(' Nie sądzy. To przecie/. my antropolodzy I pictyzmem zacho\\al} badamy i dokumentujemy i prl.) stosO\\all ro/wój do rl)i.nych środowisk, /.y cia czł(l\\'icka. To pueciei kultur, cywilizacji. ludzkich nam serce się raduje obserwując jak ro/\\ ijaj;ł si.; stosunki mi.;d/,\Iudl.kic. Swiat moim zdanicm mądrze si<; roz\\ija i my jesteśmy \\ nim bard/icj nii. pOII'/l'hni ,jako mcdiator;y. tłumaczc tego co si<; dzieje na calym świecie: \\ )jaśniaj;jc) inll\m dlauego Indlic posl<;puj'l tak a nic inaczej. To wlaśnie antropologowie próbuj,jlagmlzić konllik!y mi.;d/.) lud;mi pochoc!Z;lcy mi z różnych środowisk. kultur. SPO!eCZIlOSCI. lo \\Iaśnie ;lIltmpoloti/y Il1ajduj;] rlaS/C7.)'znę pmozumienia w sytuacjach. w których inni �202 rozkładają n;ee. lo oni t1umaezą to. co dla innych jest niczrozumialym I.acho\\aniem. iiC7.rozumialym. bo mającym inne podlożc kullunmc. !\ntropologo\lie buduj" pr/.ysIOlliOlI'c mosly pomio;:dzy ludźmi ró/nych ras i kultur. !'vIosty umo/liwiające międzykulluroW<' cod/ienną komunikację. mosty ulat\\iaiące zrolllmienic innych. Szczególnie jest to potrzebne 1\ amerykmiskim garncu różnych kultur. Dlatego też uwa/am. że proll:sjl< antropologa powinno sil,: pOlIa/ac i doceniac II' dzisiejszym amerykarlskim spoleczellstwic i gdziekolwiek indziej na Śl\ iecie, /\nlropologowie. ci z wyksztalcenia. i ci z urodzcnia. sq pasjonatami wc Ilszystkim co robią S'l wielkimi entu/jaslami z. ogromnym scrcem jcl.eli chod/.i wykonYI\ anie jakiejkollliek pracy. Je/cli mają odpowiedni,j szansę. gwarantują. /e bardziej ni/. klOkoll1 ick inny staną na wysokości I.adania i \\'ykorzystaj'l j'l z pożytkiem dla siebie i dla całej ludzkości. Sumując: nic bójmy się I.atem byc antropologiem. l.apakl'1<:em. glodnym przygód. odkryć i badaJl. Antropologia byla. jest i bl,:dzie potrzebna. Ona \\/bogaca i rozI\ija. ()d wieków słysz) ° się powracaj'lce do antropologa jak bumerang pytanic: ..a co wi z odpowiedzią na to pytanie niezak/nie od koniunktury. wici ki. jak wielki jest świat \\okół nas. Dobra !'vlatka I.iemia najważniejsze. B"dhny \\ ięc nieustannie gotosI antropologa jcst <:iaslycln)' i ma miejsce dla wsz.ystkich i to jest (0"" UIll) Ja broni nic skladam. ..I.~ala Wasoll'ska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d32889c137ad15ea2aec600d80708a4.pdf 14afad85eca8d7972403a868b5232586 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4241 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe dom z wyżką Orawa - budownictwo drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3953 Title A name given to the resource Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.36-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Dom z wyżką, wieś Harkabuz, pow. Nowy Fot. R. Targ. Reinfuss. ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ ROMAN O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo­ we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu­ dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie­ które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy­ stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po­ chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma­ mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza­ sach pod wpływem architektury miejskiej za­ czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim przejawiła się tendencja do rozmieszczania wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw. „chałupa z wyżką" występująca u nas głównie 36 REINFUSS na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw parterowych. Od tych ostatnich różni się cha­ łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu­ dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz, do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną­ cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega od innych góralskich budynków mieszkalnych. Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon­ strukcji ścian na parterze. Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą formę stanowi budynek, składający się z sieni biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb, umieszczonych jedna za drugą, z których pier- �wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy (tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie­ nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz­ czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni. W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście do komory znajdujące się w ścianie licowej wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując front budynku, widzimy na bokach dwoje drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien, należących do izb mieszkalnych. W drugim wy­ padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3), bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę przejściową od chałupy o planie jednostronnie rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je­ dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej. ją - 4 ICZ.^ 5 L/i J.B. U .1_ J 1 v S x L a 1. Podszkle. К J.B- J.CZ. 2. Podszkle. J J.CZ. <. J.B. ULi.l.J <. S i XCZ.^ IB. L.jUL-1* 3. Podsarnie 4. Harkabuz. Г / OB KLP S v J.CZ. < J.B. _,L.1.J 5. Harkabuz. -/ / ШШ J.CZ. J J.B. OB KLP ав S^lCZ.l. к IB. 1 —/ Zagrody, w których występują chałupy z wyż­ ką, posiadają zazwyczaj oddzielne budynki go­ spodarcze, ustawione najczęściej równolegle do budynku mieszkalnego (ryc. 3). Czasem zdarza się, że budynki gospodarcze stoją w przedłuże­ niu (ryc. 6), a wyjątkowo pod kątem prostym. Piękny okaz tego typu spotykamy w Harkabuzie, przy drodze wiodącej do Podsarnia. Jest to stara, opuszczona już zagroda, złożona z bu­ dynku mieszkalnego, o planie t y m samym, co przedstawiony na tabl. 1/1, do którego od strony sieni, pod kątem prostym, przylega rozległy budynek gospodarczy, składający się ze spich­ lerza, stajni i stodoły (ryc. 5). Przestrzeń mię­ dzy sienią części mieszkalnej, a spichlerzem, na­ kryta jest dachem, pod którym mieści się wo­ zownia. W gospodarstwach mniej zamożnych, łączono pomieszczenia gospodarskie pod wspól­ nym dachem z częścią mieszkalną. Przykładem takiego układu może być chałupa z Bukowiny (tabl. I , ryc. 6), gdzie po jednej stronie si°.ni widzimy dwie izby mieszkalne, po drugiej boisko do młócenia, za którym przy ścianie szczytowej znajduje się obora. Podobny układ spotykamy też w planie chałupy z Podsai/iia (tabl. I , ryc. 7), różniący się od poprzedniego tym, iż za izbami mieszkalnymi przy ścianie szczytowej znajduje się komora z wejściem od pola. Prócz podziału poprzecznego, który występo­ wał w planach omawianych dotychczas, zdarza się w chałupach z wyżką również podział równo­ legły do ściany licowej. Widzimy go najczęściej w związku z sienią. W chałupach poprzednio opisanych, sień wypełniała całą przestrzeń, między dłuższymi ścianami budynku, posiada­ - 6. 8. — / Bukowina. -/-I I£,L / I L I A 7. Podsarnie. lCZ^J.B. .1 . . —I jj:z.\J3. 9. Bukowina, э Podszkle. к Ul Л A, 1CZ. > IB. IB. L_ L l _ 1 <s. J 14 11. Podszkle. 10. Podsarnie. sza / / RL — /л uaz ав KLP / I / 12. Zubrzyca Górna. L 43 13. _• 1V,- Podwilk. BL uaz L . ' l ' . XI / 14. Podsarnie. bL —/ Pb —1 — / к -/4 y/m/m s 1CZ. PIL J.B. L J 1 , — L 15. Zubrzyca TABLICA I. PLANY Górna. CHAŁUP. 37 i �Ryc. Fot. 2. Dom z wyżką z Piekielnika, pow. Nowy Targ. z Archiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 3. Dom z Podwilka, pow. Nowy Targ. Fot. z Ar­ chiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. jąc z reguły drzwi na przestrzał. W kilku jedna­ kowoż wypadkach, zanotowano poprzeczny po­ dział sieni na dwie części, z których jedna po­ została nadal sienią, w drugiej zaś urządzono komorę. Wejście do tej komory wiodło bądź z sieni (Tabl. I , ryc. 8, 10), bądź z przylegają­ cej do niej czarnej izby (Tabl. I , ryc. 9 ) . Cza­ sem zdarza się, że równolegle do ściany licowej podzielona zostanie dawna komora. Widzimy to w chałupie z Podszkla (Tabl. I , ryc. 11), gdzie komora sąsiadująca z sienią rozdzielona została na dwa pomieszczenia, jedno stanowi izdebkę mieszkalną, drugie zaś używane jest nadal jako komora. Niekiedy omawiany t u podział podłużny spotykamy też w izbach mieszkalnych. W Zu­ brzycy Górnej, na roli Chrapkowej znajduje się stary, nie zamieszkały już dom (ryc. 7 ) , posia­ dający wąską, długą komorę, biegnącą przy t y l ­ nej ścianie budynku, wzdłuż obydwu izb. Wej­ ście do komory prowadzi z sieni, umieszczonej przy ścianie szczytowej (Tabl. I , ryc. 12). Nie­ jako <ia'szą konsekwencją poprzedniego planu, jest rozmieszczenie wnętrz w chałupie z Pod­ wilka. Widzimy tam (Tabl. I , ryc. 13) odcięte ścianą podłużną dwa pomieszczenia, jedno z wej­ ściem od sieni szczytowej stanowi komorę, dru­ gie z wejściem od izby białej — alkierz. Podobbny rozkład wnętrz zanotowano też w Podsarniu (Tabl. I , ryc. 14). Obok chałup o planie wywodzącym się z typu asymetrycznego (Tabl. I , ryc. 1), spotyka się na Orawie, znacznie zresztą rzadziej, domy z wyżką o planie przyziemia symetryczno-dwuizbowym. W chałupach tych, oś budynku sta­ nowi sień z dwoma izbami po bokach (ryc. 4 ) . Rozwiniętym bogato okazem tego typu jest pu­ blikowany już ) dworek sołtysi Moniaków z Zu­ brzycy (Tabl. I , 15, ryc. 8), oddany przez ro­ dzinę Lattyaków Państwu, w celu stworzenia tam muzeum regionalnego. Chałupy z wyżką, podobnie j a k i parterowe budynki na Orawie, stawiane są na fundamen­ cie, ułożonym z surowych głazów, układanych bez zaprawy. Celem fundamentu jest przede wszystkim niwelacja terenu i dlatego częstym zjawiskiem jest częściowe wprowadzenie fun­ damentu, a mianowicie w tych tylko miejscach, gdzie teren ulega obniżeniu (ryc. 9 ) . Pod bu­ dynkiem znajduje się piwnica o ścianach zbudo­ wanych z surowego kamienia (ryc. 9, 10). Pier­ wszy wieniec zrębu, czyli tzw. „przyciesie", związane są dla większej wytrzymałości na za­ mek, ściany zaś, układane najczęściej z bierwion jodłowych, posiadają węgieł na „rybi ogon", rzadziej „ n a zamek" lub „na obłap". W budow2 Ryc. U- Chałupa z wyżką o planie symetrycznym, dwu­ izbowym z Podwilka na Orawie. Fot. z Arch. Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 38 �Ryc. 5. Dom z wyżką i budynek gospodarczy, dostawiony pod kątem Harkabuz, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 6. Polhora na Orawie słowackiej. Chałupa z wyżką. Fot. z Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 7. Dom z wyżką. Zubrzyca prostym. Archiwum Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1948 r. �8 — 1 9 С • гi я — в и с I i n с T J г Ł 1 ] [' LJ i?2/s. г?. Dworek Moniaków o z Zubrzycy Górnej, "b — a1 wg szkicu wykonanego w terenie przerysował "—ć' Z. Milczanowski. nictwie orawskim, belki zrębu są bądź obra­ biane w ten sposób, że posiadają przekrój w formie kwadratu o ściętych narożach, lub z połówek, które do środka zwrócone są stroną płaską, na zewnątrz zaś, bądź całkiem nie ob­ robioną, bądź o licu lekko ściosanym. W opusz­ czonej już dziś chałupie Czopa, z roli Chrapkowej w Zubrzycy Górnej, nawet część miesz­ kalna budynku (obydwie izby), zbudowana jest z drzewa okrągłego, co w budownictwie oraw­ skim jest już dziś bardzo rzadkim zabytkiem. Zarówno w ścianach zewnętrznych, jak i działowych, 8 względnie 9 belka wypuszczona jest mniej więcej na 1 m przed zrąb chałupy. Wzdłuż ściany licowej na tych wypustach, czyli tzw. „tragarzach", spoczywa „przedwysce", czyli ganeczek, służący do komunikacji z ko­ morą zbudowaną na strychu. Tragarze, wysta­ jące przy ścianach węższych i tylnej, służą do podtrzymywania okapu dachu. O jedną, lub dwie belki powyżej wystających tragarzy, po­ łożona jest powała: (rys. 9) w sieni z desek, w izbie białej i stajni z belek. W izbie czarnej, ze względu na kurny piec, zadymiający wnę­ trze, powała wznosiła się o dwa, lub nawet o trzy wieńce wyżej, niż w izbie białej. Na tej wysokości, gdzie w izbie białej znajdowała się powała, w izbie czarnej biegną wzdłuż ścian 40 �Ryc. 9. Dom Czopa z Zubrzycy tzw. „polenie", t j . masywne półki z okrągla­ ków, na których suszono drzewo opałowe, len itp. Nad boiskiem, o ile było ono pod jednym dachem z częścią mieszkalną, powała znajduje się mniej więcej na poziomie powały w izbie czarnej, ażeby wozy, naładowane snopami, mogły wjechać do środka. W starej chałupie Czopa, z Zubrzycy Górnej, belki powały w izbie białej spoczywają bez­ pośrednio na tragarzu, którego ozdobnie wy­ cięty koniec przechodzi do izby czarnej (ryc. 9). „Wyżka", czyli komora, znajdująca się na piętrze, zbudowana jest zawsze nad izbą białą Górnej. (ryc. 9 ) . W chałupach, które j a k np. dom J ó ­ zefa Trybuły, w Rabie Wyżnej, posiadają dwie izby białe, na dwóch końcach budynku, a nad oboma izbami wznoszą się wyżki. W dworku Moniaków z Zubrzycy Górnej, wyżki zbudo­ wane są przy obydwu ścianach szczytowych nad alkierzami. Wyżka stanowi dosyć obszerne pomieszcze­ nie, o ścianach zbudowanych na węgieł i ma­ sywnej powale ułożonej z belek. Jak widać na rysunku 10, ściany wyżki równoległe do dłuż­ szych ścian budynku w górnej swej części na­ chylone są ku środkowi, zgodnie z położeniem połaci dachu. Rozwiązanie takie nie stanowi 41 �Ryc. 12. Chałupa z r. 1860, właściciel Jan Moniak, Zubrzyca Górna. Fot. R. Reinfuss 1948. Ryc. 13. Chałupa z Harkabuza. 1949 r. Fot. Roman Reinfuss jednak reguły. O wiele częściej spotyka się domy, w których tylna ściana wyżki jest nieco cofnięta, powała zaś i ściany schodzą się ze sobą pod kątem prostym. Jak widać z powyższego opisu, uzupełnio­ nego przez ryc. 11, powały, w różnych częściach budynku, biegną na różnych poziomach, przy czym najbardziej wyniesiona jest w górę po­ wała wyżki. Zewnętrzne ściany zrębu (nie l i ­ cząc wyżki), wyprowadzone są zwykle ponad tragarze „przedwysca" o 7 wieńców, co równa się niemal wysokości ściany w izbie białej. Po­ wstaje w ten sposób pojemny strych, nakryty wraz z wyżką dachem krokwiowym. W chałupach takich, j a k wspomniana już chałupa Czopa z Zubrzycy Górnej, gdzie wyżka posiada strop załamany „płatew", na której osadzone są krokwie, stanowi najwyższa belka, zamykająca od góry krawędź ścian strycho­ wych (ryc. 10). Tam zaś, gdzie wyżka nie do­ chodzi do zewnętrznej, tylnej ściany budynku, płatew, lekko wysunięta na zewnątrz, biegnie wzdłuż górnej krawędzi nie zewnętrznej ściany budynku, lecz wyżki (ryc. 11). Dach chałupy posiada najczęściej kształt czterospadowy (ryc. 2), czasem przyczółkowy, lub przyczółkowo-naczółkowy, wyjątkowo dwu­ spadowy z okapem bocznym (ryc. 16). W dachu czterospadowym i przyczółkowym, konstrukcja podtrzymująca wyższe połacie dachu wsparta jest bądź na najwyższych belkach zrębu, bądź na płatwiach, umieszczonych na wystających rysiach (ryc. 9 a). Obszerny okap dachu, który od frontu na­ krywa ganek, z tyłu zaś i z boków spływa do wysokości wystających na zewnątrz tragarzy, nie jest oparty na krokwiach dachowych, lecz na krótkich krokwiach dodatkowych. Krokiewki te, górnym swym końcem przymocowane są do tej samej płatwi co krokwie właśnie, dołem zaś wpuszczone w belkę, zwaną przez Orawców „płatwią" lub „oblamkiem", która leży poziomo na końcach tragarzy. Dach kryty jest z reguły gontami. Czasem, dolna krawędź zamiast gon- Ryc. 14. Chałupa z wyżką podparta słupami, Katarzyny Zondlak w Podsarniu. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 15. Dom z podwyscem rozbudowanym w balkon. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Fot. J. Pieniążek 1928 r. 42 �Ryc. 16. Chałupa Ryc. 17. Chałupa z Piekielnika. Fot. dr M. Gotkiewicz 1919 r. z Piekielnika, przeniesiona z Lipnicy, data na sosrębie 193U. Fot. dr M. Gotkiewicz. 43 �Ryc. 18. Konstrukcja przedwysca, Podsarnie. Fot. R. Reinfuss 1918 r. tów pobita jest (podobnie jak na Podhalu) tar­ cicami. Wyjątkowo zamiast gontu pojawia się czasem jako material do krycia dachu słoma, poszywana w schodki (ryc. 17). Na licowej ścianie dachu znajdują się zwykle jeden, lub dwa dymniki, a na końcach kalenicy sterczące, rzeźbione pazdury. Na ścianie szczy­ towej dostrzec można czasem półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8, 13). Pominąwszy pewne różnice w proporcji po­ szczególnych części budynku, pozwalające roz­ różnić chałupę z wyżką, od domu parterowego, jedyną zewnętrzną cechą charakterystyczną dla Ryc. 19. Przedwysce chałupy z r. 1729 Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ. Ze zbiorów P. M. Etn. w Krakowie. 44 omawianych t u chałup z komorą na piętrze, jest wspomniany już poprzednio ganek, czyli „przedwysce", biegnący wzdłuż całej ściany frontowej. Z istniejących dziś domów z wyżką, jedynie dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej, z dwoma wyżkami umieszczonymi po przeciw­ ległych końcach budynku, posiada 2 oddzielne przedwysca (rys. 8 ) . Podobnie rozwiązany był problem przedwysca w starej, pochodzącej z roku 1729 chałupie z Czarnego Dunajca, któ­ rej fotografia (ryc. 19) znajduje się w archi­ wum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Bardzo interesujący (aczkolwiek zupełnie wyjątkowy) przykład rozwoju przed­ wysca obserwujemy w chałupie z Podsarnia (ryc. 15). Widzimy tam dom z przedwyscem, którego środek zamienił się w rodzaj balkonu, wysuniętego ku przodowi i podpartego od dołu profilowanymi słupami. Jak wspomniałem poprzednio, „przedwysce" położone jest na „tragarzach", powstałych przez wypuszczenie przed zrąb chałupy 2 belek, wcho­ dzących w skład każdej ze ścian poprzecznych (ryc. 21). Zwykle belka górna długa jest mniej więcej na 1 metr, druga zaś, która j ą podpiera od dołu nie przekracza połowy poprzedniej. Na końcach górnych tragarzy umieszczony jest tzw. „oblamek niżni" t j . gruba belka, stanowiąca krawędź zewnętrzną „przedwysca". Przestrzeń między oblamkiem niżnim, a ścianą domu, wy­ pełniają deski, stanowiące podłogę. W więk­ szości „przedwysc" w oblamku niżnim, osadzo­ nych jest w różnych odstępach 5 drewnianych kolumn (ryc. 12), połączonych u góry poziomo biegnącym „oblamkiem wyżnim", na którym wspiera się krawędź dachu (ryc. 21, 22). Mniej więcej w połowie wysokości kolumn biegnie zwykle pozioma poręcz. Czasem może to być t y l ­ ko zwyczajna grubsza tyczka, przeważnie jednak poręcze są dość starannie wykonane i związane konstrukcyjnie z kolumnami. Przestrzeń między poręczą, a niżnim oblamkiem bywa niezabudo­ wana, czasem widzimy tam jednak starannie wykonaną ukośną kratę lub ściankę z pionowo biegnących desek. Inną, zdaje się chronologicz­ nie wcześniejszą formę stanowi przedwysce w rodzaju tego, które przedstawione jest na ryc. 21. Jest ono zwykle niższe, pozbawione kolumn i poręczy, zaś górny oblamek, podobnie jak i dolny, położony jest również na wystają­ cych tragarzach. Wejście na przedwysce wiedzie bądź wprost z pola po drabinie (ryc. 22), bądź drzwiami, wiodącymi ze stryszku nad sienią. Tam, gdzie �tragarze podtrzymujące przedwysca są już po­ ważnie nadwątlone, podpierają je niekiedy od dołu szeregiem pionowych słupów (ryc. 21). 1. Zubrzyca Górna. 2. Zubrzyca Górna (okno od ze­ wnątrz). to samo okno od wewnątrz. \ ) A. Jabłonka. 6. 5. Piekielnik (r. 1820). Bukowina (r. 1877). 8. Harkabuz (r. 1890). 7. Podszkle (r. 1861). Okna w starej chałupie orawskiej były małe, niemal kwadratowe (Т. I I , ryc. 1). Konstruk­ cyjnie obramienie okna składało się z dwóch belek pionowych, które u dołu były wpuszczone wprost w belkę zrębu, u góry zaś zwieńczone poziomym ocapem (Т. I I , ryc. 2 ) . Otwór okna zamknięty był przybitą z zewnątrz ramą, po­ dzieloną pionowo dwoma lub trzeba listwami, między którymi wprawione były szyby. Po­ przeczki między listwami dostosowane do roz­ miaru szyb wypadały zwykle na różnych pozio­ mach (Т. I I , ryc. 2, 6 ) . W pomieszczeniach magazynowych, jakimi są komory, zamiast okien spotyka się czasem pro­ ste otwory, podobne do strzelnic, wycięte wzdłuż szpary między dwoma belkami. W budynkach nowszych, otwory okienne zaopatrzone są w f u ­ tryny z desek, w których osadzone są na zawia­ sach dwudzielne ramy do otwierania. Drzwi występują zasadniczo w dwóch od­ mianach, jedna z nich posiada wykrój prosto­ kątny, druga u góry zakończona jest łukiem, powstającym przez umieszczenie po rogach ozdobnych „zastrzałów". Odrzwia o wykroju półkolistym, występują wyłącznie w ścianach zewnętrznych budynku. Zwykle spotykamy je w drzwiach wiodących do sieni, zanotowano je­ dnak wypadki, że występowały one w spichle­ rzach (ryc. 23), a nawet w komorach, o ile wej­ ście do nich wiodło z pola. We wnętrzu chałupy uwagę skupia przede wszystkim izba czarna. Do dnia dzisiejszego za­ chowało się jeszcze we wsiach orawskich (Zu­ brzyca Górna, Podwilk, Podsarnie), kilka cha­ łup kurnych, posiadających urządzenia ogniowe bez przewodów kominowych. Piec na Orawie umieszczony jest między izbą czarną a białą, przy ścianie przeciwległej do ściany licowej, zaopatrzonej w okna. Ściana roz­ dzielająca izbę czarną od białej, przechodzi nad piecem w ten sposób, że mniejsza jego część nalepą i otworem czeluści znajduje się w izbie czarnej (ryc. 25), reszta zaś w izbie białej. 9. Podwilk (r. 1863) okna TABLICA U. bliźniacze. OKNA. Piec, zbudowany przeważnie na drewnianej podstawie bity jest z gliny, czasem z częściowym zastosowaniem kamieni. W podstawie znajduje się rozległe pomieszczenie, w którym trzyma się kury lub króliki, u wylotu czeluści, nad roz­ ległą nalepą, wisi na łańcuchu lub drewnianym haku kocioł do grzania wody. 45 �Ryc. 20. Konstrukcja urządzenia wentylacyjnego w kurnej chałupie, Zubrzyca Górna. W czasie gotowania strawy garnki umieszcza się na płaskim, żelaznym trójnogu, tzw. „dynarku", stojących na nalepie. Podczas palenia, dym wydobywający się z czeluści pieca lub z ogniska rozłożonego na nalepie snuje się po izbie i ucieka przez tzw. „woźnicę", t j . kwadra­ towy otwór wentylacyjny, umieszczony w po­ środku powały. Woźnica od góry posiada drew­ nianą klapę, przybitą na skórzanych zawiasach, którą można podnosić, względnie zamykać przy pomocy drążka, umieszczonego ruchomo na osi w pośrodku klapy. Ażeby otwór woźnicy dało się dowolnie regulować, w dolnej części drążka wpuszczonych jest kilka kołków, które można zaczepiać o drewniany hak, wbity w belkę bie­ gnącą środkiem izby na wysokości „poleni" (ryc. 20) (przyściennych półek do suszenia drzewa). W chałupach nowszych często zdarza się, że nowoczesny piec kuchenny z blachą i popielni­ kiem postawiony jest obok dawnego, kurnego pieca piekarskiego. Ostatnio, w wielu domach, kurne piece piekarskie poburzono, zastępując je nowoczesnymi. Izba biała, znacznie niższa od czarnej, posiada powały z belek leżących bezpośrednio na tra­ garzu biegnącym przez środek izby, w kierunku równoległym do ściany licowej budynku. Zdobnictwo w ludowej architekturze oraw­ skiej odzna-cza się dużym umiarem i szlachet­ nością formy. Licową ścianę zrębu, o kolorze surowego, spatynowanego drzewa, przecina na wysokości 2/3 od dołu pozioma linia „przed­ wysca", wspartego na ozdobnie wycinanych tra­ garzach (Т. I V ) . Zwykle bogatszą formę nadaje cieśla tragarzowi górnemu, na którym bezpośre- �Rye. 22. Wejście po drabinie na „przedwysce", Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss Zubrzyca 1949 r. dni o wspiera się belka „oblanka". Najczęściej posiada ona profil wycięty w kształcie litery „ S " ( Т . I V , 4—9), z charakterystycznym, pro­ stokątnym wypustem na końcu. Wypust ten, od dołu posiada czasem wycięty szereg trójkątnych zębów (Т. I V , 5, 6). Tragarz dolny, którego celem jest wzmocnienie tragarza górnego, sięga jak wiemy, tylko do połowy jego długości. Za­ kończenie tragarza dolnego jest również ozdo­ bnie, choć skromniej profilowane. Wyjątkowo w jednej z chałup, opracowywanych w Podsarniu, zdarzyło się, że tragarz górny leżał nic bezpośrednio na tragarzu dolnym, lecz o jeden wieniec niżej. Wolne miejsce, jakie się na sku­ tek tego między tragarzami wytworzyło, wy­ pełnione zostało pionowo stojącym słupkiem w formie walca ( Т . I V , 9 ) . „Oblamek", leżący na górnym tragarzu, stanowi zwykle belka o przekroju kwadratowym, nie posiadająca ża­ dnych ozdób, niemniej zdarzają się czasem wy­ padki, że belka — oblamka posiada krawędzie dolne ukośnie sciosane, a w miejscach, gdzie wspiera się na tragarzach ozdobne zacięcia. (Т. I V , 8 ) . Osadzone w oblamku pionowe słupy „przed­ wysca" są w górnej swej części profilowane. Jeżeli przestrzeń między poręczą przedwysca, a dolnym oblamkiem szalowana jest pionowymi deskami, zakończenia, ich bywają często ozdo­ bne (Т. I I I , 13). Okna, których konstrukcję podano na innym miejscu, od strony zewnętrznej budynku posia­ dają często nadokienniki wycinane z deski (Т. I I , 5 ) . W kompozycji orawskich nadokien­ ników uderza silny wpływ stylów historycznych, a zwłaszcza baroku (Т. I I , 8 ) . Od strony izby, framuga okienna posiada brzegi wewnętrzne pięknie profilowane ( Т . I I , 4 ) . W niektórych domach zarówno ocap, jak i belki pionowe okien, zdobione są rytem, o wijących się motywach roślinnych (Т. I I , 5 ) . W pośrodku ocapu, od wewnątrz wycięte bywają znaki o charakterze apotropeicznym, jak np. krzyż, gwiazda itp. Drzwi wejściowe, wiodące z pola do sieni (a czasem i do komory), w starszym zdobnic­ twie orawskich mają górą wykrój półkolisty, Ryc. 23. Drzwi do spichrza, Harkabuz. Fot. R. 1949 r. Reinfuss y. -• - — свиди. 1 1 — — »—гг-]я �Jorglaniw I. II. III. 1. granica teren polskiej miejscowości, występowała Sidzina, 3. Zubrzyca 5. państwa, Orawy, gdzie występuje lub chałupa z wyżką: 2. Zubrzyca Górna, Dolna, 4. Lipnica Lipnica Wielka, 6. Mała, Chyżne, 7. Orawka, 8. Podwilk, 9. Podsarnie, 10. Spytkowice, 11. Raba 12. Harkabuz, 13. 14. Piekielnik, Wyżna, Bukowina-Podszkle, 15. Czarny Dunajec. Trata na ® RYC. 24. ZASIĘG DOMU Z WYŻKĄ POLSKI NA TERENIE w rogach zaś ozdobnie wycięte zastrzały (Т. V, 3—15). Architektura drzwi podkreślona jest umiejętnie przez zastosowanie kołkowania, które jednak na Orawie nigdy nie jest tak bo­ gate jak np. na Podhalu. Podobnie jak okna, tak i futryny drzwi zdobione są ponadto cza­ sem rytem o motywach roślinnych ( Т . V , 2, 12, 15), a na belce górnej trafiają się krzyżyki (Т. V, 6), rozety ( Т . V, 4), lub tzw. krzyż św. Andrzeja o ramionach zwróconych ukośnie do góry (ryc. 23). Tafla drzwi zbita jest z desek, biegnących równolegle w kierunku pionowym (Т. V , 1, 3, 4, 6, 9, 11, 13, 15), poziomym ( Т . V, 7, 8), lub ułożonych ozdobnie ( Т . V , 5, 10, 14). Wśród tych ostatnich zdarza się czasem motyw słońca (Т. V , 12). Ryc. 48 25. Kurny piec. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Oprócz drzwi o wykroju półkolistym, wystę­ pują też prostokątne, przy czym kształt belki górnej byw a czasem wycięty ozdobnie (Т. V, 1). Wewnętrzne drzwi budynku, wiodące z sieni do izby i z izby czarnej do białej lub komory, po­ siadają z reguły wykrój prostokątny. Czasem na belce górnej spotykamy rzeźbiony motyw, podobny do występującego w gotyku „oślego grzbietu" (Т. V , 2 ) . Wewnątrz, poza oknamH drzwiami zdobiony jest „sosręb", t j . belka poprzeczna, wspierająca strop nad izbą białą. Ozdobne tragarze oraw­ skie publikowane już były w pracy Baraba­ sza ), tu wspomnę jedynie, że główną ozdobą, umieszczoną w pośrodku sosrębu jest rzeźbiona rozeta, najczęściej 6-płatkowa, znajdująca się w otoku z trójkątnych ząbków. Po obu stro­ nach rozety umieszczona jest data budowy i na­ zwisko fundatora. Czasem tragarze przyozda­ biano też rytymi motywami roślinnymi, z cha­ rakterystycznym kwiatem tulipana. W związku z opisem konstrukcji, wspomnia­ łem już o tym, że dachjr, którymi kryte są cha­ łupy z wyżką, posiadają najczęściej kształt czterospadowy lub rzadziej przyczółkowy, względnie naczółkowo-przyczółkowy. W tych ostatnich, pionowa część ściany szczytowej, szalowana jest deskami, przy czym trafia się ozdobne układanie desek. Czasem na ścianie szczytowej dachu widoczny jest półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8), charakterystyczny dla daw­ nego budownictwa drewnianego, po obu stroT 3 �nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów. Kalenice dachów na obydwu końcach zdobią sterczące pionowo przysadkowate pazdury, za­ kończone stożkowato (Т. V I I , 3, 4) lub zębatą koroną (Т. V I I , 1, 2 ) . Nowszym nabytkiem jest pazdur w formie krzyżyka (Т. V I I , 5 ) . ucięte gładko, zakończenia belek w ścianie lico­ wej, czasem szpary między belkami. Całkowite bielenie ścian należy do wielkiej rzadkości. Opisane t u chałupy z wyżką występują na stosunkowo niewielkim obszarze, ograniczają cym się do wsi polskiej Orawy i kilku najbliż­ Dymniki, występujące na frontowej połaci szych, położonych po stronie słowackiej, obejmu­ dachu, posiadają formy dosyć urozmaicone. je miejscowości sąsiadujące z Orawą od północy Prócz dymników kształtu półkolistego (Т. V I , i wschodu, a mianowicie: Sidzinę, Spytkowice, 1), trafiają się dymniki o trójkątnych ścian­ Rabę Wyżną i Czarny Dunajec ) . Ścisłych ana­ kach bocznych, nakryte bądź daszkiem jedno­ logii do chałupy z wyżką nie spotykamy ani na spadowym (Т. V I , 2, 3), bądź dwuspadowym terenach pobliskich, ani, o ile m i wiadomo, dal­ ze szczytem, zwróconym ku ścianie bocznej szych. Drewniane donry piętrowe z gankiem (Т. V I , 4, 5 ) . M . T r e t e r ) wspomina o wystę­ przypominającym przedwysce, które występują pujących na Orawie dymnikach, których dachy na terenie Czech (ok. Mielnika, Newelkowa, dwuspadowe przechodzą od frontu w półstożek. Palicka, Litomyśla, Kral. Hradca, Czeskeho Otwory dymników, listwy obrzeżające daszki Duba, Turnova, Sobótki, Mladego Boleslava), bywają wykonane ozdobnie. Na dymnikach kry­ Moraw (ok. Roznova) i Słowacji (ok. Żiliny, tych daszkami dwuspadowymi umieszczone są Dolnego Kubina, Brzezny) ) wykazują podo­ bieństwo czysto optyczne. Budownictwo to bo­ pazdury ( Т . V I I , 5). W orawskim budownictwie, zdobnictwo przy wiem reprezentuje typ wysoko rozwinięty, pomocy bielenia występuje bardzo rzadko i to w którym piętro wykorzystane jest całkowicie stosunkowo niedawno. Bielone są zakończenia dla celów mieszkalnych. Najbliższe geograf i cz5 4 6 a O 5 4 7 11 12 13 14 TABLICA III. OZDOBY PRZEDWYSCA. 1. Podszkle (r. 1830), 2. Podszkle (r. 1885), 3. Bukowina (r. 1886), U. Podwilk (r. 1863), 5. Podszkle (r. 1862), 6. Podwilk (r. 1870), 7. Podsarnie (1881), 8. Podsarnie (r. 1886), 9. Podwilk (r. 1830), 10. Harkabuz, 11. Pod­ sarnie (r. 1845), 12. Raba Wyżna (r. 1852), 13. Podszkle (r. 1899), Ц. Podszkle (r. 1875). 49 i �nie naszej Orawie domy piętrowe występują w Cziczmanach koło Żiliny (ryc. 26), Dolnego Kubina, czy w Trstenie, nie posiadają jednak, jak słusznie podkreśla Bednarik ) z „wyżkami" bliższych związków. Domy piętrowe w Trstenie, ze swymi arkadami i loggiami stanowią przy­ kład budownictwa mieszczańskiego, wykształco­ nego na wzorach renesansowych, domy zaś w Cziczmanach (pochodzenia prawdopodobnie obcego, niemieckiego) ) , również daleko odbie­ gają od interesujących nas domów orawskich. W porównaniu z mieszkalnym domem w Czicz­ manach, czy Velicki R. Dolnego Kubina, oraw­ ska chałupa z „wyżką" jest bez porównania pry­ mitywniej sza. Wyżka stanowi t u zamknięte po­ mieszczenie w obrębie rozległego strychu, nie jest dostosowana do potrzeb mieszkaniowych, nie ma okna, wejście zaś do niej, gdy „przed­ wysce" jest niskie, bywa często utrudnione. 7 1. Podsarnie (г. 1881). - 2. Podsarnie (г. 1888). t p 3. Harkabuz (г. 1893). 5. Podszkle (r. 1861). Ą. Podszkle (r. 6. Bukowina (r. 1875). 1886). Szukając genezy chałupy z wyżką, nie po­ trzebujemy wychylać się zbytnio poza granice Orawy. Z opisu planu i konstrukcji umieszczo­ nego na wstępie wiemy, że część przyziemna budynku t k w i jak najściślej w tradycjach miej­ scowego budownictwa parterowego. Porównu­ j ą c plan i konstrukcję dolnej części domu z wyżką, z wiejskimi budynkami parterowymi, znajdziemy jak najściślejsze analogie nie tylko na samej Orawie, ale i na pobliskiej Żywiec­ czyźnie, w Gorcach czy na Podhalu. Nowym elementem jest jedynie „wyżka", stanowiąca w istocie spichlerz postawiony na strychu bu­ dynku parterowego. F o r m ą wyjściową dla niej może być tzw. „sypaniec", który jako odrębny budynek wchodził niekiedy w skład gospodar­ skiego obejścia. W „Orlim Locie" z r. 1938 opi­ sałem konstrukcję „sypariców", czyli spichlerzy, występujących w Kacwinie na Spiszu ). Inte­ resującą cechą tych drewnianych, na węgieł stawianych budowli była konstrukcja powały, polegająca na tym, że dzięki zwężaniu się belek w górnej części ścian szczytowych, powała na­ bierała kształtu sklepionego. 9 7. Podsarnie (r. 1845). 9. Podsarnie 8. Podwilk (r. \r. 1830). 1811). TABLICA IV. TRAGARZE OZDOBNE, DŹWIGAJĄCE „PRZEDWYSCA". 50 Powierzchnia zewnętrzna ścian, nabitych kołkami, wylepiona była dla ochrony od ognia grubą w a r s t w ą gliny (ryc. 28). Z wierzchu, l i tylko siłą własnego ciężaru wspierał się lontowy, dwuspadowy dach, który bez trudu można byłe zrzucić przy pomocy zwyczajnego, strażackiego osęka. „Sypańee", o konstrukcji wyżej opisanej, lub bardzo zbliżonej, rozpowszechnione są sze­ roko wzdłuż południowych stoków Karpat, przechodząc również w kierunku Sudetów. Na terenie Polski spotykamy je poza Spiszem, na południowo-zachodnich kresach Łemkowszczy- �/ 4 Piekielnik \ 2 Piekielnik (rok 1820) В Jabłonka (rok 1923) Jabłonka Piekielnik (rok 1842) Zubrzyca Górna (rok 1850) 7 8 Podwilk Harkabuz 1 Piekielnik (rok 1820) 40 44 Podwilk Orawka (rok 1880) 41 TABLICA V. DRZWI Jabłonka (rok 1843) 4U Podwilk 42 Jabłonka (rok 1852) 45 Zubrzyca Dolna 51 i �2. 5. TABLICA 52 Sidzina. VI. DYMNIKI. Podsarnie. zny, u Wengrinów, w okolicy Muszyny. W zbli­ żony sposób budowane są spichrze, notowane w niektórych wsiach nadgranicznych na śląsku, koło Raciborza. Zakarpacki spichlerz z wieńco­ wym sklepieniem, występujący j a k widać z po­ wyższego tu i ówdzie również i po naszej stronie Karpat w swej zasadniczej konstrukcji ma pe­ wne rysy wspólne z orawską wyżką. Jeśli z sypańca zdejmiemy dach, który i tak jest na nim zupełnie luźno zawieszony, usuniemy ze ścian pancerz z gliny i kołki, pozostanie jednownętrzny budynek (ryc. 28) o konstrukcji wę­ głowej, górą sklepiony w sposób zbliżony do niektórych wyżek. Pomieszczenie gospodarcze o charakterze magazynowym, jak spichrze, p i ­ wnice mają z reguły wejście wprost z pola, co ułatwia zarówno załadowywanie, j a k i wyłado­ wywanie przechowywanych tam zapasów. Ten wzgląd powoduje, że w wielu komorach spoty­ kamy wejścia wprost z pola. Ta sama tendencja przejawia się w chałupie z wyżką, gdzie spich­ lerz — sypaniec został w ten sposób wybudo­ wany na zrębie parterowej chałupy, by drzwi od niego znalazły się w podwyższonej licowej ścianie budynku. Pociągnęło to za sobą w kon­ sekwencji konieczność zbudowania na zewnątrz urządzenia ułatwiającego dostęp do nowego po­ mieszczenia, co rozwiązano w formie ganku — przedwysca. Wyjątek stanowi chałupa z Podsarnia, budowana w r. 1811, w której wejście do wyżki prowadzi od wewnątrz, ze strychu. Chałupa ta przedwysca oczywiście nie posiada, wyżka zaś, ukryta całkowicie pod dachem, jest zewnątrz zupełnie niewidoczna. Wypadek ten dla budownictwa orawskiego jest atypowy. Być może, że ta odbiegająca od normy konstrukcja jest wynikiem jakiejś późniejszej przebudowy. �TABLICA 1. Podszkle (r. 1862), 2. Jabłonka, VII. PAZDURY. 3. Podwilk (r. 1870), U. Podwilk (r. 1830), 5. Podszkle (r. Przyczyną, która spowodowała złączenie spi­ chlerza z budynkiem mieszkalnym była niewąt­ pliwie chęć uchronienia się od kradzieży. Dziś jeszcze Orawiacy wypytywani o walory wyżki podkreślają znaczne bezpieczeństwo, jakie daje ona na wypadek zakusów ze strony niepożąda­ nych gości. Dom z wyżką, która dziś występuje już na Orawie w niewielkiej liczbie, nigdy nie był tam typem panującym niepodzielnie. Bu­ downictwo to zrodziło się i kontynuowało w obrębie klas najzamożniejszych mieszkań­ ców wsi, t j . dziedzicznych sołtysów i kmieci. Ubogi, lub nawet przeciętnie zamożny góral orawski nie posiadał w swym obejściu oddziel­ nego spichlerza i nie odczuwał potrzeby chro­ nienia swego dobytku w trudno dostępnym schowku. Jedynie zamożni mogli ponosić cię­ żary związane z wystawieniem domu pochłania­ jącego przeszło dwa razy więcej budulca niż dom parterowy i odpowiednio znaczniejszej ro­ bocizny. Nie jest łatwo odpowiedzieć na pyta­ nie, kiedy mogło się odbyć owo przeniesienie luźno stojącego spichrza na powałę partero­ wej chałupy. Większość domów z wyżką stoją­ cych dziś na Orawie i w jej sąsiedztwie, po­ wstało w ciągu wieku ubiegłego. Istnieją jednak domy z wyżkami datowane z r. 1811 (Podsar­ nie, własność Józefa Jurczaka), 1784 (Dworek Moniaków z Zubrzycy), nawet 1729 (Czar­ ny Dunajec), względnie 1711 r . ) , co wskazuje, że wykształcenie się tego typu należy przesunąć na wiek X V I I I . O ile chałupa z wyżką jest istotnie wytworem lokalnym, który powstał i rozwinął się w obrębie dzisiejszego zasięgu, przesuwanie jej powstania poza wiek X V I I nie jest możliwe, gdyż jak wynika z materiałów historycznych, zebranych przez Semkowicza, w wieku X V I na Orawie zaczęły dopiero po­ wstawać pierwsze osady. Jako ewentualny czas 1899). wytwarzania się interesującego nas typu bu­ downictwa pozostaje jedynie wiek X V I I , co jest tym bardziej prawdopodobne, że w tym właśnie czasie góry nasze były widownią zamieszek wo­ jennych i walk na tle społecznym, które stan bezpieczeństwa w Karpatach wydatnie zmniej­ szały. Powstanie chałupy z wyżką stworzyło na Orawie możliwość powstania budownictwa z piętrem mieszkalnym. Liczne przykłady uczą nas bowiem, iż komora z łatwością przekształca się w alkierz lub świetlicę. Orawska wyżka nie przeszła nakreślonego wyżej procesu ewolucji od pomieszczenia magazynowego do mieszkal­ nego, co można przypisać postępującemu w miarę rozdrobnienia gruntów zubożeniu. Wzrastająca drożyzna budulca, którego tak wiele trzeba było zużyć przy budowie chałupy spowodowała, że chałupy te stawiane jeszcze przed pierwszą wojną światową zostały osta­ tecznie ze współczesnego budownictwa ludo­ wego wyrugowane. W czasach międzywojen­ nych, wiele chałup z wyżką zostało przebudo­ wanych, wyżki i przedwysca pokasowano, ściany 1 0 Ryc. 26. Piętrowy dom z Cziczman na Słowacji. 53 �Bye. 27. Najmłodsza z istniejących chałup z wyżką, zbudowana w r. 1901. Sidzina, pow. Myślenice. Fot. B. Beinfuss 1948 r. strychów obniżono i pokryto nowym dachem i tak powstały z nich domy parterowe, niczym nie odbiegające od innych chałup orawskich. Z nielicznych już domów z wyżką, które zostały do chwili obecnej, wiele stoi opuszczonych, nie­ zamieszkałych, lub ewentualnie użytkowanych jako szopy, gdzie przechowuje się zużyte narzę­ dzia itp. rupiecie. Ilość tych domów maleje z każdym rokiem, gdyż właściciele rozbierają je na opał lub na przebudowę. Chałupa z wyżką, stanowiąca dziś zabytek epoki minionej, nie­ długo zniknie z krajobrazu wsi orawskiej ) . Ze względów naukowych i muzealnych, należa­ łoby jednak zastanowić się nad tym, w j a k i sposób kilka najbardziej wartościowych okazów można by od zniszczenia uchronić? W chwili obecnej pod opieką konserwatorską znajduje się 1 1 wspomniany przeze mnie kilkakrotnie dworek Moniaków. Fakt ten, bardzo pocieszający, nie wyczerpuje jednak całego zagadnienia, gdyż dworek ten ze względu na stanowisko socjalne swych dawnych właścicieli (nobilitowany ród sołtysi), nie może być uważany za typowy przy­ kład orawskiego budownictwa włościańskiego. Wydaje mi się rzeczą celową roztoczenie opieki konserwatorskiej przynajmniej na dwa jeszcze budynki z wyżkami, z których jednym byłby opuszczony dom Czopa stojący w Zubrzycy Górnej, na roli Chrapkowej, budowany archa­ icznym sposobem z okrąglaków, drugim zaś stara chałupa z Podsarnia posiadająca do dziś k u r n ą izbę czarną z kotłem nad nalepą i pełne urządzenie, ilustrujące wnętrzne domu oraw­ skiego z końca ubiegłego wieku. ад 7 1, Piekielnik 54 Tablica VIII. Rozety wycięte na tragarzach. (r, 1868), 2. Jabłonka, 3. Piekielnik (r. 1863), 4. Jabłonka, 5. Podwilk, 6, Piekielnik (r. '7. Piekielnik (r. 1868), 8. Piekielnik (r. 1820). 1863), �Ryc. 28. Konstrukcja „sypańca" z Kocwina, pow. Nowy Targ. P r z y p i s y : 1 ) L . Puszet: Studia nad polskim budownictwem drewnianym. I Chata, Kraków 1903 ) M. Treter: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. Wierchy Т. X V I , str. 62 ) St. Barabasz: Sztuka ludowa na Podhalu Cz. I I . «) M. Treter: Dwór Moniaków. ) J . Kantor: Czarny Dunajec, Mat. Antr. Arch, i E t n . Т. I X (1907) str. 77 °) B. Vavrousek: „Diedina" Praga 1926 ) Slovanska Vlastiveda Т. I I , str. 158 ) J . w. ) R. Reinfuss: Zabytkowe sypańce spiskie w K a r winie, Orli Lot 1938 г., str. 146 2 s 5 7 8 9 10 ) J . Kantor: Czarny Dunajec str. 77 ) Według danych zebranych w r. 1949, na terenie Orawy znajduje się obecnie około 60 chałup z wyżkami, a mianowicie w Bukowinie 2, Chyżnem 3 i 1 do połowy zwalona, w Harkabuzie 4, Jabłonce 7, Lipnicy 2, Pie­ kielniku 11, Podwilku 4, Podsarniu 5, Podszklu 7, Z u ­ brzycy 5. Informacje powyższe zawdzięczam w znacznej części uprzejmości dra M. Gotkiewicza, za co na tym miejscu składam wyrazy serdecznego podziękowania. Poza Orawą znajdują się chałupy z wyżką w Sidzinie 2, Rabie Wyżnej 1 i Spytkowicach 1. Powyższe dane cy­ frowe posiadają charakter orientacyjny. 11 Ryc. 29. Sypaniec po zdjęciu dachu. Kocwin, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1938 r. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54282c053c72a07678f120d8741c3b85.pdf 81d8f1b463c765020881875e99212bae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5036 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura społeczna śmierć - wierzenia i rytuały Podhale - zwyczaje pogrzebowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4671 Title A name given to the resource Zawiadomienia o śmierci / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 URSZULA LEIIR I'racOlvnia I-:Inologi i Instytut Archeologii i I-:Inologii PAN KrakóII ZA WIADOMlENIA O ŚMIERCI. POGRZEBOWYMI Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI NA PODHALU' Społeczność wsi podhalaóskich - co najmniej do II wojny światowej - stanowiła stosunkowo zwartą wspólnotę, w której obrębie wydarzenia zachodzące między innymi w rodzinie dotyczyły w mniejszym lub większym stopniu wszystkich jej członków. Przypadki losowe takie jak śmierć pociągały za sobą nie tylko powinność, ale i konieczność powiadomienia o tym fakcie współmieszkallców. Wiązało się to nie tylko z aspektem społeczno-ekonomicznym wynikającym z zasad współżycia w grupie. Rytuały i szczególne zachowania towarzyszące obrzędom funeralnym łączyły się ściśle z wierzeniami i wyobrażeniami na temat śmierci i życia pozagrobowego. Śmierć naruszała bowiem stan homeostazy, a w związku z tym zgon mieszkallca wsi wymagał dopełnienia odpowiednich czynności obrzędowych, zapewniających powrót do niej (m.in. rytuały wykluczenia z rodziny i społeczności). Udział zaś członków społeczności wiejskiej w poszczególnych fazach obrzędu zapewniających - jak wierzono - z jednej strony spokój duszy zmarłego, z drugiej natomiast zabezpieczający przed jego ewentualną ingerencją w razie ich niewypełnienia, umożliwiał dalszą niezakłóeoml egzystencję zarówno rodzinie zmarłego, jak i mieszkallcom wsi. Zawiadomienia o śmierci, przekazujące tego rodzaju wiadomość, przybierały różną postać. Na podstawie zgromadzonych materiałów można wyodrębnić dwa ich rodzaje: przekaz nadnaturalny i stanowiący jego przeciwiellstwo - rzeczywisty. Pierwszy z wymienionych, obejmujący swoistego rodzaju informacje zwane zapowiedziami, jakkolwiek ich treść wykraczała niekiedy poza ramy l W artykule "ykor/ystano pr/.edc wszystkim materialy \llasne zgromadzone na marginesie badali nad ohw;dnwoscią rod/inną prO\lad/onych na Skalnym Podhalu we lIsiach Rrzegi. Rustryk. Male Ciche i /ąb II lalach 1l.ll.l1-1l.ll)6 (Archiwum Pracol\lli Etnologii w Krakowie) oraz pochodz,\ce /. wl'/esniejszych prac lereno\lych (1976-1l.ll.lO). dotyczących zagadnienia demonologii iudO\'ej Ile lIsiach karpackich. II tym równicż II' wymicnionych wyżcj wsiach podhalańskich (.'\rchillulll I'racO\lni Etnologii II KrakO\I·ie - dane na temat materiałów archiwalnych znąjdują si~ po Ilyka/.ie lileratury). /.ostaiy ('nc u7.upclnione wzmiankami zawartymi IV nieliczncj literaturze przedmiotu. umiejscalliając tym samym omawianc zagadnienie na całym Podhalu. Dla celów poról\Jlawczych odllolYllano si~ niekicdy do przykładów z innych terenów Polski. Natomiast int(lrlllacje nI. klepsydr u/.yskano II· oparciu o sondażowe badania ankietowe przeprowadzone II trzech zakładach pogrzc:hO\I ych w /.akopanem II' 1999 roku (materiały są własnością autorki). W ty m miejscu pragn~ II}razić szczególne podziękowanie za współpracę panu E. Plucie, właścicielo\li Zakładu Oslalniej I'oslugi ..Charon" oraz właścicielom /.akładów Pogrzebowych ..Concordia" i ..Całun". Wymienionc II)'żej mlzllisko /Ostało podane za zgodą jego posiadacza. �66 znaczeniowe tego określenia - wyprzedzał oficjalnie przckazywane zawiadomienie o zgonie. Zawarte w nich doświadczenia natury irracjonalnej były reliktem światopoglądu wiejskiego ukształtowanego na podstawie przenikających się wzajemnie wartości chrześcijaJ1skich i wierze!'! w świat nadzmysłowy, określanych mianem synkretyzmu chrześcijaJ1sko-magicznego (Bogatyriew, 1979, s. 18). Tego rodzaju doznania profetyczne będące udziałem niektórych mieszkallców wsi jeszcze w latach 90. XX wieku funkcjonowały na dwóch równoległych płaszczyznach. Pierwsza ograniczała się do członków rodziny, w której miał nastąpić zgon, natomiast wpływy drugiej obejmowały tych spośród mieszkalleów społeczności wiejskiej, którzy byli związani ze zmarłym w określony sposób, np. więzami emocjonalnymi (przyjaciele, sąsiedzi). Przekazywały oneco wynika z zarejestrowanych wypowiedzi informatorów - w sposób symboliczny wiadomość o śmierci, której należy się spodziewać, a niekiedy o mającym miejsce zgonie, choć nikt jeszcze o tym fakcie nie wiedział. Informacji takich dostarczały - jak wierzono - sny, niezwykłe zachowanie się niektórych zwierząt i ptaków, niewytłumaczalne zjawiska fizyczne, jak i złowróżbne znaki. Natomiast wiadomość oficjalna była przekazywana za pośrednictwem przedmiotów - symboli, sygnałów oraz w fonnie ustnej i pisemnej wiadomości. Jakkolwiek z wymienionych kategorii zawiadomiell ta ostatnia stanowiła nieodłączny element obrzędowości pogrzebowej to obie podporządkowane były temu samemu wydarzeniu. Łączne zaś ich przedstawienie daje pełniejszy obraz sposobów w jaki wiadomość o śmierci docierała do mieszkaJlców wsi. W przekonaniu ludności wiejskiej sny - zwłaszcza te o niezwykłej treści komunikowały o zgonie. Do najbardziej rozpowszechnionych należały sny O wypadających zębach - "komu się śniło, że mu wypadł ząb, to ktoś umrze w rodzinie" (B, 1949)2, łub o ich wyrywaniu. W snach mógł pojawić się także zmarły, oznajmiając w ten sposób o swym odejściu - .,jak związany z człowiekiem (zmarły) to się mu widzi we śnie" (Me, 1949), a nickiedy wskazując nawet miejsce swego pochówku nieznanego nikomu, co przeważnie dotyczyło osób, które zmarły śmiercią gwałtowną'. Także niecodziennc zdarzenia z pogranicza snu i jawy relacjonowane przez informatorów przynosiły według nich wiadomość o śmierci poprzez ukazanie się zmarłego w postaci ducha czy rzekomo widzianej istoty ludzkie/. 2 Przy cytatach pochodzących z ',",asnych badań terel1\mych podaje si.,: kaidorazowo inicjał wsi i rok urodzenia informatora. Wykaz skrótów zamieszczony /Ostal po spisie litcratury . .; Mieszkaniec Brzegów. krcwny zamordowanego. mial scn. II którym zobaczył łąk.,: poroŚnitttą gęsto krzakami. a wśród nich wystającą z ziemi dłoń. Nic ullierzono j<:dnak w wiadomość zawartą II' śnie. pomimo iż kJ!kumiesittczne poszukiwania zaginionego młodego człowieka nie dawaly rczultat{m. Sądl.Ono. Ż<: II yjechal /. kraju nic pOlliadamiajilc o tym rodziny. Przypadek zrządził. iż mieszkaniec \\si koszący trawę w pobliżu miejsca opisanego wc śnic odkrył ciało zaginionego (8). 4 Dziadkowie jednej z mies/.kanek Małego Ci<:hego ucz<:stniczyli w weselu. na którym był również kuzyn matki informatorki. Podczas bójki ktoś strzelil zabijając kuzyna. W tym samym czasie pozostająca II' domu matka relacjonującej to zdarzenie doświadczyła nie,(\\yk!ych przeżyć. Określiła te zjaWIska następująco ..strasyło. chodził duch" (Me. 1949). 1'0 powrocie dziadkóII �67 W tradycyjnej kulturze ludowej niektóre zwierzęta i ptaki uznawano za zwiastuny śmierci. Niezwykłe ich zachowanie, bądź też naturalne, ale mające micjsce w szczególnych okolicznościach, było znakiem odczytywanym jako zapowiedź zgonu we wsi. W grupie zwierząt wyjątkowe cechy sensytywności pozwalającej - jak wierzono .- nie tylko na wyczucie, ale nawet i zobaczenie śmierci przypisywano psu) i koniowi. Wycie psa oznaczało, "że będzie trup we wsi" (B, 1975), zwłaszcza gdy wył ze spuszczoną w dół głową - "w te strone gdzic śmierć będzie, przed śmiercią trzy dni" (Z, 1928). Za zły znak uważano również grzebanie nogą przez konia oczckującego na księdza, którego przywiózł do ciężko chorego (Marczak, 1927, s. 4), "posłali po księdza szybko. To konic grzebały strasznie, aż piana z nich leciała, te zwierzęta cuły tą śmierć. Najbardzi kOll cujc, parska, on cuje, nikt tych koni nie poganioł tak leciały i zdążyly z księdzcm, a jak ksiądz odjechał to po 20 minutach to zaroI. umar ten mąż siostry" (Z, 1928). Zgon przepowiadał kret, który gdy "przeryje śnieg" (B, 1949) lub "pod progicm kopie, to ryje pod grób, śmierci się można spodziewać" (Bu, 1924). Natomiast spośród ptaków wróżących śmierć mieszkańcy \\si wskazywal i na wronę, kukułkę, a z udomowionych kurę: "wrony zapowiadały jakieś nieszczęście" (B, 1949), najczęściej śmierć, także kukułka kukająca koło domu - .,iak u nas zakukała 120 razy to tata umar w ten rok" (MC, 1921), czy piejąca, jak kogut, kura. Wówczas wiedziano już, "że ktoś umrze" (MC, 1921 ). Pewne zjawiska fizyczne, obejmujące pozornie niewytłumaczalne zdarzenia, wiązano z nadnaturalnym przekazywaniem przez zmarłego informacji o swojej śmierci. Określano je w tym regionie "ogłoszeniami śmierci", a wierzenia w nie by/y żywotne jeszcze w kOJ1cU XX wieku: "u nas są przekonania jeszcze, że może się ktoś ogłosić jak umiera. Jak ktoś umarł w rodzinie to coś się ogłosi/o, na przykład było uderzenie w sufit, słychać było jak otwierają się drzwi, to było ogłoszenie śmierci" (B, 1949). Do "ogłoszell śmierci" należała też bezprzyczynowa reakcja przedmiotów, jak np. spadający ze ściany obraz, doniczka - ..u mnie kwiatek spadł ze ściany w momencie śmierci ojca" (B, 1949), "synowa mówiła, zc ojciec (jak umierał) to ze listek od żyrandola odpad, a za chwile dali znać, ze ojciec umaI', a oni nie mieskali razem" (Z, 1928). Powszechnym znakiem tego rodzaju zawiadomiell o śmierci były niewiadomego pochodzenia odgłosy w rodzaju pukania, stukania czy skrobania: ,Jak ktoś ma. umierać z Ilesela dowiedziała si.; o zajściu poilI il'rdząjącym jej domysły o śmierci kuzyna: "babka przyjechała i powiedzidi. Żl: lahili kU/yna. a oni sit; luhili" (MC, 1949), ..ze Zgorzeliska mama sła.jak by la mloda i Ilydawalo sit; Ie widii kU/yna co pasic. Zapylala się: Ty Franek posies? I wydawało się jakby cal y tahun koni lecio!"' (Me. 1949), Niedlugo po tym niezwyklym spotkaniu kobieta dOII'ied/iała si.;. że II' cI.asie gdy r/ekomo spotkała kU/yna ten już nie żyt. ; W tradycji ludo\\<:j - jak poclajc ł t. l3iegeleisen - psa uważano nie tylko za zwierzę zlo\I ieszc/e. wspĆllnika l.łeg.o ciucha. ale też np, \I' Wielkopolsce za wręcz to7.samego z duchem. co znala/.ło II)TaZ II takim pll\lied/eniu ..nie hyło w domu !\:atomiasl wierzenia lucIoIle o Ilid/eniu pr/Cl. \Iymienionego \Iy/ej autora. '}:/di pyskiem. to si.; l,obaC/.) śmierć"" (lall/::('). psa=ducha czyli nikogo" (b.r.w .. s. 9). śmierci pr/ez psa 1\)TaŻa taki oto przesąd odnotowany podczas \Iycia psa lajdzie go się z tylu i spojrzy ponacl �68 to odgłosy jakby ptasek w okno zastukoł dzióbkiem trzy razy, a rano gadają co umar, ogłosił się ze umar, to zawse tak jest" (8, 1975), "zapukało do okna, ze to zmarły przychodził dać znać, ze umar, ze jus go ni ma" (Z, J 928)6. Wiadomości o śmierci zawierały - w co wierzono - znaki wróżebne. Złym prognostykiem dla ciężko chorego był dym z palącej się gromnicy skierowany w stronę drzwi, prowadzących na zewnątrz domu. Odczytywano go jako znak, iż "chory już się nie podźwignie z pościeli" (Marczak, 1927, s. 3-4). Złowróżbną informację o śmierci jednego z współmałżonków przynosiła gasnąca - podczas obrzędu ślubnego - świeca. Do znanych powszechnie znaków oznajmujących śmierć należała też spadająca gwiazda - "gwiazdy spadają, ktoś odchodzi z tego świata" (B, 1975). Zaistniała po zgonie członka rodziny sytuacja jako zjawisko szczególnie niebezpieczne dla żyjących, wymuszała szereg zachowal1 magicznych i rytualnych, przede wszystkim zaś publicznego ogłoszenia tego faktu. Czyniono to za pośrednictwem akcesoriów przedmiotowych o charakterze symbolicznym. Niektóre z nich były w użyciu prawdopodobnie co najmniej do kOllca XIX wieku, a następnie zastąpiono je znakami innego rodzaju. Jak pisze A. Fischer, na terenie Polski używano do tego celu m. in. lasek7 o szczególnym kszta1cie, krzyżyka lub patyczka z włożoną w jego rozszczepioną górną część kartką (Fischer, 1921, s. 150-154)8 czy czarnej kartki'! - pierwowzoru współczesnych klepsydr (Szubertowa, 1950/1951, s. 585) (ryc. I). Jakkolwiek nie ma dosta6 •.Kilka lal temu siedzieliśmy z kolegami u mnie \\" domu i coś zaslukało w ścian't Irzy razy. Rozmawiamy i znowu Irzy razy zaslukało \\" ścianę. lo mówi.,:. i.e ktoś zmarł. że to ogloszenie śmierci i rzeczywiście w tym czasie umarł mężczyzna od nas w szpilalu" (B. 1949). Kolejnym przykładem ..ogloszeli śmierci" jest naslępująca relacja: ..ulozyłam d/.ieci. sama posiałam i słychno cosi takie drapanie jakby kot się dropol i odpadło. Zaś drugi roz sl)'s.:. Ale nic posła. Do Irzeciego razu lak się stało. Wstala ale nika nima kola. 1\) ja se myślc ze hral umar i przyseł ku mnie. Przyseł potem mąż i gadol. ze zccywiście umar" (l. 1905). 7 Szczegó!O\\ych informacji na lemal lasek. zwan)'ch kulami. klukami cz)' krywu/ami. b'tdącyc h przede wszystkim oznakami władzy lokalnej. ale leż niekiedy pośredniczących w powiadamianiu a śmierci mieszkańca wsi oraz innych znaków w Iym roślinnych. \\yslępujących na lerenic Polski do kolica XIX wicku. doslarcza ohszerny artykuł 1\. Micrl.yliskiego (1895. s. 361-397) oraz wzmianki m. in. P. Plichly (1892. s. 917) czyJ. Slowiliskiego (1985. S. 38-52). 8 Wśród innych znaków \\yslępujllcych w różnych częściach kraju jeszae w XIX wieku a pełniących roi.,: pośrednika w przekazaniu informacji o zgonie można \\'ymienić we wsiach lubelskich -wręby (Karlowicz, 1911. S. 163). karbę (Jaslrzc;bO\\ski. 1891. s. 425: Karłowicz. 1901, s. 313). wiikę::a cia/em (R. L.. 1892. S. 670). krzyż (R. L.. 1892. s. 671: Fischer. 192i, S. 151; Kucz. 1900. S. 189) czy obrazek z wizerunkiem świętego (Fischer. 1921. s. 152). Odnotowane w literalurze przedmiotu znaki wyslępująee na terenie wsi małopolskich lo ::namię (Jaslrzębowski. 1891. s. 426). kij z kartą zwany ,.motylem" (Fischer. 1921. S. 151). Podohnie kij. laska czy leszczynowa pałeczka występowała we wsiach Polski północnej. wśród Kaszubóvł i na Śląsku (Nadmorski 1892. S. 128: Kolberg. 1965. S. 370: FischeL 1921. s. 151: Biegeleisen. h.r.w .. S. 199). Nalomiasl we wsiach Polski cenlralnej posługiwano siC; tabliczk'l ze znakiem Irupiej głowy (Kolberg. 1890. I. 28. s. 133). 9 Informacje na temal przesyłania od domu do domu czarnej kartki jako maku powiadamiąiącego o śmierci pochodl.ą ze Śląska ... gdy kloś umarł. wledy jeden z przyjaciół chodził po wsi z czarną kartką. zawiadamiając w len sposóh o smulnym \\"ydarzeniu" (Szuberlowa. 1950/1951. s.585). �69 a) Wręhy (Lubrlskir) b) Rodzaje kluk (Kaszuby) Kluka Znamię Kllla Buława R)·s. U. uhr Ryc. I. Przedmioty-znaki pośredniczące w zawiadamianiu o śmierci: a) wręby (Lubelskie), za: Witanowski. I89ń. s. 598: h) rodzaje kluk (Kaszuby). za: Mierzyński. 1898. tabl. 1 i II. �70 tecznych danych źródlowych w tej kwestii do Podhala, to można przypuszczać, iż również na tym terenie była znana - we wspomnianym okresie - jedna z postaci wyżej wymienionego zwyczajowego zawiadamiania o śmierci 10. Wykorzystywane niekiedy do tego celu oznaki władzy lokaln~j, jak laska, buława itp. stawały się w szczególnych okolicznościach, a więc śmierci mieszkańca wsi znakiem oznajmującym o zgonie. Posyłano go od domu do domu, ale w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Fakt ten poświadczają XIXwieczne zapisy etnograficzne (Słowil1ski, 1985, s. 49). Najbardziej znanym w tym regionie rodzajem informacji oficjalnej i pozawerbalnej o zgonie był znak w postaci wiórów" oraz sygnał - dźwięk dzwonu. Wióry pełniły funkcje symbolicznego znaku do Ił wojny światowej, a gdzieniegdzie jeszcze do lat 50. XX wieku. Umieszczano je koło kapliczki lub domu zmarłego. W Zębie, jednej ze wsi podhalallskich, ,Jak zrobili trumne to brali do garści tych heblowin, trzoski się nazywajom i ku kaplice zanieśli i kamieniem przyciśli coby wiatr nie porwał i każdy kto sed i uwidział to zmówił pacierz wiecne odpocywanie, westchnął za nim" (zmarłym) (Z, 1928), a czyniono też tak dlatego "aby ludzie wiedzieli, że w tym domu ktoś umarł" (Fischer, 1921, s. 150). Jak pisał M. Marczak "wióry te tę samą nieomal odgrywają rolę co klepsydry w miastach. Kto je dojrzy zdejmuje kapelusz i odmawia pacierz za zmarłego" (1927, s. 6; Kantor, 1907, s. 142). Funkcje, jakie pełniły wióry, były zatem trojakiego rodzaju: informowały o zgonie, zapewniały zmarłemu pomoc duchową w postaci modlitwy za jego duszę, ale też ostrzegały przed niekorzystnym wpływem nieboszczyka, wobec którego nie dopełniono jeszcze wszystkich przewidzianych rytuałem czynności. Dom, w którym znajdował się zmarły - jak podkreśla A. Fischer - "uchodził wedle wyobrażel1 pierwotnych za nieczysty, dlatego należało go specjalnie wyróżnić" (1921, s. 149-150), aby go można było ominąć'1. Zanik zwyczajowego pozostawiania wiórów w określonym miejscu był np. we wsi Ząb wynikiem braku kontynuatora zawodu stolarskiego po śmierci miejscowego stolarza, do którego zadarl należało między innymi ich wystawianie - "ten co robił (trumne) to kładł te wióra" 10 •• Stary soltys Chrzepto\\ski opowiadaL że do jego d/jada pr/yniósł hył goniec hułam; już dohrze wieczorem. ale nim jeszcze ludzie powrócili z pola. Star/ec hyl już hardm letni i tylko \\ czasie poludnia wychod/il przed chatl;, ale gdy mu goniec r/.lICi! hulam; na loże. zwlókł się z niego, przeczołga! się przez ogród do dużej koliby. która za ogrodcm stala. IIykr/csał ognia i podpali!. Jasnym płomieniem buchla koliba. a gdy sil; z chat najblii.s/ych /.hiegli ludlic do ognia rzekI starzec: podajcie buławę dakj. a mnie za tr/y dni podacie do grohu" (Jastm;howski. 1891. s.427-428). II Wióry były w powszechnym użyciu na terenic Polski poludniowcj wc wsiach śląskich (Malicki. 1947, s. 40: materialy własne autorki z Beskidu SI;\skicgo). sądcckich (KowalskaLewicka. 1985. s. 63-64) oraz I\'C wsiach podkrakowskich \\yst<;pująe niekiedy ohok spalanej slomy lub zastępując wióry (Kolberg. !873. s. 6: Udziela. !924. s. In-SS). 12 Innym tego rodząju wyróżnikicm będącym rÓ\\IlOcześnic informacją o zgonie hy/y znaki żałoby umieszczane na domu jeszcze z końcem XIX I\ieku we wsiach kujawsko-pomorskich. Należały do nich chorągiew kościclna (Kolberg 1867. s. 248) uy jak wc wsiach \\ ielkopolskich obraz przedstawiąiący ml;ki czyśćcowe. zawieszany czarnym suknie pr/yhitym do ściany domu (Kolberg. 1876. s. 222). �71 (Z, 1905). Ponadto możliwość zakupienia gotowej trumny w pobliskim mieście, Zakopanem, stanowiła już pewne utrudnienie w zdobyciu wiórów, co także w pewnym stopniu przyczyniło się do zaniechania tego rodzaju tradycyjnego powiadamiania o śmierci mieszkańca wsi. Innego rodzaju znakiem ogłaszającym śmierć był sygnał dźwiękowy, do którego należał dźwięk dzwonu13• W ludowej obrzędowości pogrzebowej odgrywał on istotną rolę. Wiara w magiczną, apotropeiczną moc jego głosu była znana powszechnie. Odganiał demony, duchy, nies/cz<;ścia, burze i grady (Gajek, 1963, s. 445). Przede wszystkim jednak jego dźwięk rozpoczynał czas rytualny będący następstwem śmierci oraz dawał początek wszystkim praktykom z nią związanym (Brencz, 1987, s. 222). Towarzyszył ciężkiemu konaniul~, komunikował o śmierci, powiadamiał o idącym orszaku pogrzebowym: niekiedy, "jak ( ... ) wiozą umarłego na cmentarz to dzwonią na dwóch dzwonach" (B, 1949). Po stwierdzonym zgonie najbliższy krewny udawał się do księdza w celu załatwienia formalności, związanych z pogrzebem, jak również i po to, by zlecone przez księdza uruchomienie dzwonu oznajmilo mieszkal1com wsi smutną wiadomość - "czasem idą najpierw do księdza i (ksiądz) każe dzwonić i ludzie się dowiadują, że ktoś zmarł. Bo LI nas w kościele jest taki dzwon, co się tylko dzwoni za zmarłym w kościele. Jest mniejszy i ksiądz go na ten cel przeznaczył, a większy na pozostałe uroczystości" (B, 1949). Przekazywana w ten sposób informacja zobowiązywała słyszących go do odmó\vienia modlitwy za duszę zmarłego, a jego głos nawoływał do uczestniczenia w ceremonii pogrzebowej. Dźwięk dzwonu jako jedyny spośród znaków przynoszących zawiadomienie o śmierci pełni swą funkcję do dzisiaj, do czego \\i dużym stopniu przyczynił się jego udział i rola w obrzędowości religijne.t. 11 Poslugill<lIlie si.,: d/.II i.,:kiem dZllonu jako sygnalem oglasząjącym żałobną wiadomość znane było powszechnie na terenie prawie cakgo kraju . .lego dźwięk pełnił dodatkowo funkcję magiczną: odpędlal - jak wiamno - dusz.,: przebywającą w pobliżu trumny do momentu zlożenia ciała w grohie (Fischel. 1921. s. 149: Kolherg. 1873. s. 63: 1890. t. 23. s. 123: t. 28. s. 121). 1. les/ue \\ polowie XX lIieku praktykO\\'ano tego rodzaju zachowania z użyciem małego dz\\onec/ka. (idy umicrający I.hyt długo się męczył. wówczas dZ\\'oniono specjalnie do tego celu przygotowanym. tj. POŚ\\ i.,:conym ... omodlonym śpizockiem" (B. 1949). l' Moc d/.więku d/llollu .j.:st dosyć dohitna, a jego dźwięk niesie jednoznaczny przekaz ro- zumiany na\\el dzisiaj prlu mieszkańców przez E. Plutę. kl(lre mialo miejsce i przewóz I\\lok do jednej Ie zimą wsi. Egzemplilikacj'ltego 1997 roku. Otrzymalon wsi. znajdującej się niedakko może być zdarzenie zlecenie Przemyśla na wykonanie (Kobylnica opisane trumny Woloska), \\ której urod/il si.,: pried laly Imarly. Po \\ykonaniu zlecenia i przekazania trumny ze zwlokami kościelnemu. E. Pluta pOlI/ielil się I nim bardzo przykrym uczuciem jakiego doznał konstatując, iż zmarlemu nikt nie hęd/ie towarzyszył w tej ostatniej drodze. We wsi nie było bowiem rozlepionych kkpsydr ini"onnuj'lcych o maj'lcej odbyć si.,: ceremonii pogrzebowej, tak więc tyłko przypadkowi pw:ehodnie zainleresowani stojącym przy kościele karawanem podchodzili pytąjąc z cieka\\ości () tożsalllość zmarkgo. Chłopak słyszący slowa właściciela zakladu pogrzebowego podhiegł do cmentarnej kapłicy i uruchomił wiszący tam dzwon. Już po pierwszych jego dźwiękach - nie wiadolllo sk'ld - zaczęli pojawiać się mieszkańcy wsi. podążając II" kierunku kościoła. Jak stwierdzil autor relacji hyło lo dla niego wrażenie niesamowite. ponieważ nie spodziewał się, że dźwięk dzwonu I\\ola lud/i na tę uroczystość. W rezultacie. zmarlego odprowadzało na miejsce \\'iecmego spoc/ynku okolo lr/ydl.kslu osóh. �72 Przedstawione znaki służyły obwieszczeniu żałobnej nowiny mieszkańcom wsi. Niezależnie od nich praktykowano również zwyczaj powiadamiania inwentarza żywego. Śmierć będąca zagrożeniem dla ludzi mogła - jak wierzonooddziaływać także negatywnie na zwierzęta domowe należące do zmarłego, powodując ich chorobę lub padnięcie. Aby temu zapobiec, nawet jeszcze przed zgonem zawiadamiano je o zbliżającej się śmierci gospodarza: "przed samym zgonem, jeden z domowników udaje się do szopy i budzi - jeśli to w nocy bydło wołając: wstańcie, bo gazda was odchodzi. Należy również zastukać w ul, jeśli gospodarz ma pszczoły. Jeśliby się bydła i pszczół w czasie konania gazdy nie zbudziło to według wiary ludu, odeszłoby mu i bydlo i pszczoły" (Kantor, 1907, s. 14). Natomiast bydło pozostające w czasie śmierci gospodarza l6 na pastwisku należało bardzo szybko sprzedać . Reliktową formą takiego zwyczajowego zachowania jest poruszanie bydła w momencie wynoszenia z domu trumny ze zwłokami - ,jak wychodzą z pogrzebem to ktoś z rodziny albo ze sąsiadów, to rusają zwierzenta w sopie jak lezą, coby były w pogotowiu. Mówią ze idą za gospodarzem ze zmarnieją, ze zdechną i po temu, ze jak rusają to tak się nie robi" (Z, 1928); ,jak pakują na wóz to rusają bydło, cały inwentarz" (Me, 1949). Przedstawione sposoby oraz znaki pośredniczące w przekazywaniu wiadomości a śmierci były symbolami pełniącymi funkcję magiczną lub religijną w dopełnieniu niezbędnych praktyk obrzędowych. Niezależnie od nich, zawiadomienia o zgonie przekazywano drogą ustną, co nicodmiennie praktykuje się do dnia dzisiejszego, bez względu na korzystanie - niekiedy równolegle z innego rodzaju przekazu, jakim są np. klepsydry. Natomiast we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkat'1ców forma ustnego powiadomienia stanowi nadal jedyne źródło informacji - "sło się do sąsiadów i tak sla ta pogłoska" (Z, 1905), ,jak kto zmarł to we wsi wiedzą w kilka godzin, przekazują z ust do ust, obojętnie kto przekazuje z krewnych informacje. Rodzina chce, żeby najbliżsi wiedzieli o tym na pewno" (B, 1949). Niekiedy rolę pośrednika w rozpowszechnianiu informacji powierzano dzieciom. Innym rodzajem współczesnego przekazywania wiadomości o zgonie mieszkallca wsi jest informacja pisemna w postaci klepsydr, która pojawiła się w tym regionie z początkiem XX wieku, na wieś zaś wkroczyła stosunkowo późno z różnych zresztą powodów: "kie mój mąz umar 34 lata temu (w 1960 roku -U. L.) to jesce tego nie było w zwycaju, tyk nekrologów, tu jesce nie było, nie istniało to po Zębie. Nie kozdy daje ogłosenie, wto biedniejsy to nie daje, 16 Zwyczajowe formy zal~iadamiania inwenlarza żym:go o śmierci ich wlaścicida były rozpowszechnione IV I\ielu regionach kraju. lak np. na Kujawach uderl.<lI1o lekko każdą krowę oznajmiając w len sposób o zgonie oraz wypowiadając nasl.;pujące simla: ..gospodarz umarł". We wsiach sieradzkich - infi.>rmując pszczoły o śmierci gospodarza - najslarsz.y syn obchodził trzykrotnie ule. pukając IVnie mlolkiem i mówiąc: ..pszczo/y. gospodarz lIasz ni.: iyj.:. od dziś ja go będę zastępował. więc iyjcie i ni.: marlllijcic się" (Bicgclciscn. lu. II .. s. 2(0). Nickil:dy nawet posuwano się do oznakowywania uli symbolem żałoby: ..daj.: im się ialoby. tj. prl.ypina się do każdego ula czarny galganek. w przeciwnym razie umicrąią" (lu. II .. s. 200-20 I). �73 ale teroz wi~ksom cęściom to robiom" (Z, 1905), obecnie coraz częściej "klepsydry pisą i we wsi się rozlepia na przystanku. kolo kaplicki, a reszte zawiadamia rodzina" (Z. 1928). Pierwszy w Zakopanem zaklad pogrzebowy ,.Concordia", powstały w 1917 roku, oferował klientom proste w formie klepsydry, zawierające, obok znaku krzyża. podstawowe informacje o zmarłym, czas i miejsce nabożel1stwa żałobnego i pogrzebu. Różniły się one od obecnych między innymi rozmiarem; były co najmniej dwa razy wi'tksze (format A3). Niekiedy wykonywano je ręcznie z powodu niewielkiego zapotrzebowania (2 lub 3 egzemplarze), ale też - jak to miało miejsce po II wojnie światowej - w celu uniknięcia biurokratycznych wymogów, dotyczących zezwolenia na druk klepsydr ("Concordia"t. Decydujące zmiany w szacie graficznej klepsydr wiążą się z okresem prywatyzacji i powstaniem w Zakopanem po blisko 70 latach kolejnych zakładów pogrzebowych ("Charon" - 1990. ,.Całun" - 1997). Konkurencja oraz pojawienie się na rynku możliwości komputerowego opracowywania wzorów przyczyniły się do zróżnicowania oferty zdeterminowanej nie uwzględnianymi wcześniej takimi czynnikami. jak: wiek. zawód oraz rodzaj śmierci. Obok występu- 0Ili" __ OpalrlOIl_ t 199_r. pl7.CŻ!jWSZ!Jlal __ sw. sal;riIlllelll<\mi NAIlOŻENSfWO ouprawiolle w zmarl_ 7..AŁOIJ."E w:;lullie Ulli,,__ o !l0tU. __ . _ po r.7.!J1llIwsląpi LU!lprowauzcnic zwłok na IIllejsce wiecw"Bo SpoCl)llIku o crym zawiadamiają pognrleni w głębokim smutku; •• ...• ~ ~ • '" 'o, , : Ryl.:. 2. Kkpsydra 17 Pothl\\ana II /lllotYIII.:Ill VII. liści lauro\\)l.:h n;1\1iasie na/lla zakladu pogrzl:howego (ZI.:zhiorów autorki). oznacza źródło informacji. �74 l8 jącego już motywu tzw. liści laurowych , który do dzisiaj "na wsi bardzo dobrze chodzi, w Zakopanem nie" (,.Charon'") (ryc. 2), do ciekawszych wzorów należą motywy roślinne takie, jak leluja (Trol/ius lub Cali/poiluI/o RadwańskaParyska, 1992, s. 43) czy gaJązka limby (Pinus celi/hm, lali/że), a z przedmiotowych - kapliczka, znaczek "goprowski" czy zarys Giewontu lub fragment skały. Nowe motywy powstają spontanicznie, a pomysłodawcami, projektantami, niekiedy nawet wykonawcami są osoby bliskie zmademu. Do takich motywów należy na przykład rysunek drewnianej kapliczki z postacią Chrystusa ukrzyżowanego, którą zaprojektował kolega zmarłego, z zawodu architekt. Zakład, w którym wykonano tę klepsydrę powiela, za zgodą autora, ten wzór w różnych wariantach (ryc. 3). Wspomniany wyżej motyw leluji, jako jeden z dwóch elementów szaty graficznej, przedstawia jedyna w swoim rodzaju klepsydra, której powyższe motywy góralskiego krzyża - kapliczki i leluji wykonał ręcznie nieznany autor (ryc. 4). _~L""""W .~ r· • bolesną rocznicę śmierci NASZ NAJ UKOCHAŃSZY ~~~~ odprawiana zastanie MSZAŚW. mORNA doia ......•............. 1999 r.I ) o gadz. ............• • Kościele Pańafialoym .............................••••••••.......•••...•• pIlJ al. ..••••••..•...••••••....•..••....••••..••..•••••. ..."' •............................................... Wyprowadzenie Zmarłego z domu ialoby _. ..__ dnia.._.99' (_._ .._ •. __.) o godz.•.. _ do Kosciola Parafialnego lU •••.••••.••.•• _••.•..•.•••• _ ••••.• ••_ gdzie ZDStanie odprawiona MSZA Św. ŻAŁOBNA po Mszy Sw. odprowadzimy Zmartego na mi~sce wiecznego spoczyniu, na miei5tO'łY cmentarz Pogrątem Ryc. J. Dwa warianty klepsydr z motywem krzyża-kapliczki tami: figurką Chrystusa. gałązką limby. lelują i zarysem Gicwonlu w smutku I żałobie I. ulUpe!niaj'lcymi elemen· Ue zbiorów aUlorki). o zamieszczeniu konkretnego motywu na klepsydrze decydowała rodzina lub wymuszała to pozycja społeczna zmarłego. Wykonywano go wtedy na specjalne zlecenie. Tendencja do pewnej indywidualizacji zaznaczyła się wyraźnie 18 Jakkolwiek rysunek liści zamieszczanych na klcpsydrach kształtcm swym bardziej przypomina liście dębu niż. drzewa laurowego lo zachowano funkcjonującil na ich określenie nazwę obowiązującą w nazewnictwie wzorów klepsydr. �75 w latach 90. XX wicku: "odbiegają od tradycyjnego wzoru, pragną się wyróżnić" ("Całun"). To odejście od standardu ma miejsce szczególnie wówczas, gdy zmarły był znanym budarzem (cieślą), grąjkiem czy taternikiem lub gdy przemawiały za tym inne okoliczności S.b;n.mrnwnl ZIn.nawdniu: 2:.06.1998r (np. śmierć tragiczna). Dodatkowymi elementami zdobniczymi o charakterze symbolu, ••.••~p'.d ••U'L01.1.,.,..CM'.Is"" określającymi zaw6d zmarłego czy rodzaj od~CS1~''\S~TlIKosció;ku śmierci mogły być na przykład rysunek skrzywl~op~em d.ia: I.Q7.1998r. o COOL 16piec, znaczek "goprowski" lub fragment skały, "~~',14~"'''' gdy taternik zginął w górach: "na okoliczność to.~, śmierci taternika, ten ze skałą. Wzór powstał w I997 roku" ("Całun"). Ten ostatni motyw wyRyc. 4. ty,," krzyża-kapliczki z korzystuje się również celem podkreślenia lelują wykonany ręcznie przez niezwiązku zmarłego z miejscem zamieszkania, znanego autora (ze zbiorów autorki). lub aby uwydatnić jego szczególny stosunek do gór (ryc. 5). Jeżeli zmarły był podczas II wojny światowej w konspiracji lub brał udział w działaniach wojennych, zamieszcza się obok nazwiska jego okupacyjny pseudonim, a w przypadku identyczności nazwisk - co charakteryzuje rody góralskie - podaje się zawsze przydomek zmarłego (ryc. 6). Klepsydry osób zasłużonych zawierają na ogół więcej informacji uszczegółowiających ich działalność; charakteryzuje je tradycyjna szata graficzna pozbawiona motywów zdobniczych (ryc. 7). Podobnie proste w wyrazie klepsydry zamawia rodzina dla ludzi w podeszłym wieku (ryc. 8), ponicważ - jak podano - "gazdowie stary szablon wolą, nie chcą żeby było wydziwianc" ("Całun"). N iektóre spośród motywów umieszczanych na g6ralskich klepsydrach wskazują wyraźnie na powiązanie ich z tym regionem. Należą do nich wzór krzyża ~Z\'\'$~!;llbO .I:3OpMJtona· W·~·oWI.,", N. ~w.GI bo ł:eils s" roo-,,", t 0011111blob! __ 'O t wo .11011 (I bn t _v P'~"ll&IUpo"''\l''''''OoC.l.t!UeZlOW''! 1I.11DlCJ$CIII'"'I<'CZI:lC'I?~lli:u.: ~ ,\luka. C6r1la. •• ~ .~im~,,"'lIi sJo , i Ro<huI •. W""nka h) 191ęóolim;aiemz.,...,adam,."y. ~d;ial: ~al99&. rriosM iar I RśrciJ ~ ~,iI.1iIiI1U9.1997r. _.PRIŻIW"Inlm Q;."atwe!i ś. P. MSlUIIlCIYITIl&l. 1lJCB:. "31:. 1!lW'S.IIIJ"_ MSZA :iWIETA ŻAŁOBNA oraz urOClystoscl poQrl!DOWe OdpraWIone ZOSUl\3. o :.- dOla 20 WfleSnla '97 (sobotal Qodz..14w KapliC'/Cmentamel przy ul. NowotarsJdl!1 w lakopanem ..,. ś. P. UfOaISlo;cipogrzeoDwe odprnwione zostana diU'17lpia1el\o<j9dz.l9'wPioclll IISZA S'//.ZAl.08/lĄ r~łJK,Zmariegoodpm,;,nalDSl3llie ~a'{/rISłO~lpią1!klogodtl!' WKośde~ Parafialnym Sw. RodliTy ~ulKlupóoii1, R}c. 5. Wariant motylI li skaly f'odkrcśl,~iący zwj'lzck zmarłego z górami poprzez a) miejsce zamieszkania. h) cmocjonalny stosunek do gór (L.e zbiorów autorki). �76 "::" / Z głębokim żalem zawiadalliamy, że dnia l lutego 1999r. ,>.c:-:::')< 'Opalrzony SW.Sammel1tafli '. l3SlląI w Panu jJ<'Zeiyvr;zy lat sa . -. NASZ NAJUKOCHANSZY JJąż,Ojciec,Szwagier i DziadeK l głęboldm blc:m i smutkitm w dniu O.ł ny-czoia 1999 u uwiadamIamy. r zmarł D:lC1e S.P. RENCISTA. WIELOLEr.<1 PRACO"'NIK p_\;'hn\'OWYCH KOLEI LINOWYCH. W ZMARLY~ STRACILIŚMY ZAWSZE POGODNEGO. SERDECZNEGO KOLEGĘ "SŁODKI" Wyprowadz2nie Zmarłego z domu żalob'f Któle 31 dnia.--.99'1 ..•__ , i ogodz.•.•.•.•. do KAlicilIIaPmfialneqo na Harendzie gdzie wstanie odprawiona MSZA ŚW. żAŁOBNA po Ibzy Sw. odprowadzimy lmattego na mi~sce wiecznego spoczynku, na mi~~wy cmentarz ~ABOŻE:'ISnVO ŻALOBNE odprawione: zost:a.oiedoia 08.01.1999 r Ogodzinie: I3 w Kaplicy BI Cmentarzu prry ul. :"o'owolJtrskic:j, po czym nasr1tpi odprowaduoic: Zmarlr-go n.a mirjsCt WiN':trll:go SpOczyDKU. l1O RODZINIE Z.UAH/_ECU SKUDAMY WYRAZY SZCZEREGO WSPÓlCZUOA Dyrekcja ~ Pogrązeni ~ If smutku; rncowDicy taJobie. PKL 2ooa,CMi.S""Synowa,nęa...e.SiostJy,WnukiiR<Xizina Ryc. 6. Klepsydra autorki). z przydomkiem (ze zbioró" Ryc. 7. Klepsydra pracownika (ze zbioró" autorki). emerytowanego ze słol1cem usytuowanym na skrzyżowaniu ramion z rozchodzącymi się od nich promieniami. Krzyż dzieli rysunek słol1ca na cztery części, z których każda z osobna jest charakterystycznym dla Podhala elementem zdobniczym o charakterze magicznym, symbolizującym wschodzące słol1ce (ryc. 9). Tego rodzaju motyw występuje przede wszystkim na wielu szczytach dachów drewnianych domów góralskich, jak również na szalowanych, "czyli obijanych drzwiach izdebnych" (Matlakowski, 190 I, s. 27). Natomiast motywy roślinne, jak leluja czy gałązka limby zaczerpnięte zostaly z tatrzallskiego świata przyrody jako ich odwzorowanie. Zwłaszcza ten piem,szy wzór był często wykorzystywany jako element haftu zdobiący damski strój góralski, ale też stanowił tradycyjny motyw zdobniczy sosrębów'') (tamże, s. 36-38). Występujący na klepsydrach zarys Giewontu jest jednoznacznie kojarzony z Podhalem, podobnie jak góralski drewniany krzyż-kapliczka przydrożna ściśle w tym kształcie związana z regionem. Tego rodzaju przeniesienie znanego powszechnie wzornictwa góralskiego na klepsydry jest z jednej strony kontynuacją tradycyjnego zdobnictwa, ale już w innym materiale. Z drugiej natomiast, stanowi swoistego rodzaju nadanie określonej przynależności regionalnej zmarłemu poprzez wyróżnienie klepsy- 19 Sosręb/sosrąb to ..nąjgrubsza belka u pułapu izby. bardzo pięknie rzeźbiona" (Kanlor. 1907. s. 217). �77 dry jednym z wymienionych wyżej motywów, aby podkreślić "poczucie związku z górami" osoby zmarlej (,.Concordia"). Na uwagę zasługuj'l również klepsydry z zamieszczonymi na nich zdjęciami zmarłych. Po raz pierwszy taką ofertę przedstawiono ki ientom w 1994 roku (..Charon"). Jak podal pan E. Pluta, właściciel jednego z zakładów pogrzeboś. p. żalem uwiadamiamy, te dnia .., 1999r. Opatrzona Sw. Sakramentami z.asn~ła w Panu przeżywszy lal .••.. Z gł,bokim NASZA NAJUKOCHAŃSZA Ś. l domu laCpJlrzona P. .•Teklan" Ś~fyml sakramentamI. prur(WSrt lat 90 zm.lIla dnia 9 pazdnemiki 1998 r w MUru5IChlu Wyprowadzeme zmarłej z domu PI7Y ul. S<delskJej I l:Jo KościOła ParatialnetJo ViI Murzasichlu nastąpI w dniU" patdnermIQ o godz. 14Po Mszy zalobnel ilastąpi odprowadzenie zmar1e] na mieJsce WIecznego spoczynku. Wyprowadzenie zmarlej z domu żałoby . ............................... dnia (. } o godz. . do Kościoła Parafialnego . gdzie zostanie odprawiona MSZA SWlETA ZAŁOBNA Po mszy odprowadzimy zmarłą na miejsce wiecznego spoczynku, na miejscowy cmentarz . Pogrążeni w smutku i żalobie Ryc. R. Klersydra osohy \\ ro(ks/!ym KU (le Ihior(l\\ autorki). \\ie- Ryc. 9. Klepsydra I motywem "wschodzącego slollca" (I.e zhiorów autorki). wych, tego rodzaju klepsydry zobaczył w Szwecji i wzór ten przeniósł na grunt rodzimy. W tym miejscu należy przypomnieć, iż zwyczaj zamieszczania zdjęć na klepsydrach ma już pewną tradycję w krajach południowych (np. w Bułgarii, byłej Jugosławii, Rumunii, we Włoszech), a dotyczy zmarłych śmiercią tragiczną, najczęściej w wypadku samochodowym. W Polsce ten typ wzornictwa nie jest jeszcze bardzo rozpowszechniony. Na Podhalu, konkretnie w Zakopanem, coraz częściej można zobaczyć takie klepsydry, choć bardziej preferowane są motywy zdobnicze. Jeśli okoliczności śmierci lub wiek zmarłego nie wymagają zamieszczenia zdjęcia na klepsydrze. wówczas unika się tego rodzaju wyróżnika. Przedwczesna śmierć, zarówno naturalna dotykająca dzieci czy dorosłych, jak i tragiczna, staje się pretekstem do umieszczenia podobizny zmarłego dla podkreślenia większego dramatyzmu okoliczności śmierci, która sama w sobie jest już tragedią. N iekiedy propozycja takiego wzoru wychodzi od zakładu, za co "rodziny są bardzo wdzięczne" ("Charon"), a motywacją zgody na zamieszczenie zdjęcia jest - jak podano - "emocjonalne przeżycie rodziny po stracie kogoś bliskiego" ("Charon"). �78 ~iiiiiiiiI s. P. Z r;łebokim :blem uwiadamiamy. że w dniu 30 marca 1995r. USRCia ViI Panu MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA 0n2 uroczystokl pogn:dlowe odpnlwione zosun~ dnia l kwietnia '9S (soboca) o godz. 1500 w kapliey cmenurnej przy ul. Nowocal3kiej w Zakopanem P~. k dnJł1 18 Z~talemn~" J995 r. ~ _ •••.•.••••••• łltyC'Znl. smutkuI hłoble Rocbłcc. Rodzeństwo Da.dkewic I Rodzina Sw. SUnvncnlamJ 10<14 MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA oraz uroezYSlofcl pogrubowe odprawione lOSl~ dnla 20 s[Yewl. (piltek) o godz. Uw Iuplley anentlrnej przy ul. NowtllJnkle) w Z1kopanem Pogrlżen' w gł,bokim .mulku •••••. Rodo:_~.~ Ryc. 10. Warianty wzorów klepsydr dla dzieci (ze zhior()\\ aUlorki). �79 Klepsydry dla dzieci zdobią ponadto wkomponowane w ich tło wizerunki aniołków, skrzyżowane Iiście palmowe na tle krzyża nad centralnie umieszczoną fotografią luh rozmieszczone symetrycznie: wieniec pogrzebowy i zdjęcie dziecka, a pośrodku pod krzyżem fantazyjnie ułożone szarfy żałobne (ryc. 10). Podobnie klepsydry ludzi młodych ozdobione są - choć nie zawsze - motywami góralskimi, jak: gałązka limby, kapliczka z krzyżem góralskim lub liść palmowy i motto (ryc. Ił). + • z głębokim UJ.m uwiadamiamy, Ż. dnia 2J wndnia 1999 r. Opatrzona Św. sakr:unmWni unarła nagI< ,. p. m"·· "~. _Co ",.'." . j •• przeżywszy lat 39 .V- NASZA NAJ UKOCHAŃSZA I ~ ~ Mama i Siostra MSZA ŚW. żA!oBHA MSZA ŚW. ŻAŁOBNA lUZ BZYmśa PlRlIIOIE III'UIIIE lIIl'lW •• " lIl8ll,!l9!lllClllBlBllIlllL,4" e " "'-'-_.- ... .-....•..•...... • UIltl CIIIDlIEJ PlIZl" IL llIImISIIJ • llIMIEI , oraz urocZJS!Ościpmebgwe odlmiae ~ dnia 28 września 1999 r. (WInI'" 13M w KaDlicYCmentarne; lIfZYul. Howo1arSlliei I lak••• S.~.i·.' Pogrążali Ul ~ iiiiiiiiiiiiiii'4i"'.{Gii, iżafo5~ S.ioicrtTrJ.i '1J.OtfLiiliŻ1rarii Ryc. II. Klcps~dry llsóh zmarłych \V młodym wieku (ze zbiorów autorki). W celu wzbogacenia lakonicznej informacji o śmierci człowieka coraz częściej pojawia się na klepsydrach motto (ryc. 12). Źródłem pochodzenia są wersety z Biblii lub stosowne cytaty z literatury, jak np. "Kto przyszedł na świat, ten odejść musi. Trzeba dorosnąć do tego wszystkiego" (Szekspir, Król Lear), ,.możemy wymknąć sit;: życiu lecz nie śmierci" (T. Ewot). Niekiedy sentencje układane są przez właściciela zakładu lub wykorzystuje się wzory będące w obiegowym użyciu. powszechnie znane: "radość, kiedy życie się rodzi, rozpacz i łzy. gdy wygasa", "żegnając przyjaciela nie płacz ponieważ jego nieobecność pokaże ci to. co najbardziej w nim kochałeś" ("Charon"). Tak duża oferta, zarówno w zakresie treści, jak i samej szaty graficznej spowodowana jest rosnącą konkurencją i chęcią pozyskiwania coraz większej liczby klientów. Jak mnie poinformowano, nowe wzornictwo klepsydr zdominuje standard, ponieważ "społeczeństwo ma coraz większe wymogi w tej dziedzinie" �80 ... jest granica, Z3 ktd~ łzy nie łoją baht Izostaje milcząca IOzpacz ... za Bu.z, ~ , S. . MSZA. ŚWIĘTA Zmarłego tragicznie w dniu S wrxejnla 981". 'ZOrtanie w dniu u ",,"dnia 98. wtorek o god%. 19w KcKeiele Parafialn,. •• Pod Wexwaniem ŚW Rodzin,. Pl"%)' ub Krupówki w Zakopaneln Odprawiona Na Którą laskawych To_a Pllllifcl l31If3Sl3lą Rodzice I Siostra Ryl:. 12. KlqJsy dra l mottl:m (II: /hiorll\\ autorki). ("Charon"). Nie dotyczy to jednak na razie wsi podhalallskich (przynajmniej tych, w których prowadzono prace badawcze). gdzie - jeśli w ogóle zamawia się klepsydry _. to są one typowe, klasyczne, ewentualnie z jednym motywem zdobniczym - tzw. liśćmi laurowymi. Podkreślono jednakże. kierując się wzrastającym popytem na nowe wzornictwo. iż "na pewno to też przyjdzie na wieś" ("Concordia"). Trudno na razie powiedzieć kiedy klepsydry staną się powszechnym znakiem informującym o śmierci mieszk,1I1ca wsi. ponieważ nadal - o czym pisano wcześniej - we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkaJ1ców. funkcjonuje ustna forma zawiadamiania. Szata graficzna klepsydr drukowanych na Podhalu wskazuje na tendencje w dążeniu do ich partykularyzacji, mającej na celu przybliżcnie wizerunku osoby zmarłej poprzez zamieszczenie j~j podobizny. Zdjęcie przyciąga uwagę. przemawia w większym stopniu niż informacja o wieku zmarłego czy nawet podany rodzaj śmierci, skłania do refleksji, w kOIlcu sprawia. iż przestaje on być postacią anonimową. Należy również zwrócić uwagę na pewną indywidualizację wzorów, w których proponowane motywy zdobnicze jednoznacznie nawiązują do regionu. *** Zróżnicowane formy zawiadomiell pośredniczących w przekazywaniu wiadomości o śmierci wskazują na to, iż zgon mieszkallca wsi był wydarzeniem rodzinnym, ale także i społecznym. Funkcjonujące znaki przynosiły ze sobą �81 nie tylko informacje o zgonie, ale również nakładały obowiązek uczestniczenia pogrzebowej. Znaki te uległy z czasem ograniczeniu, a oficjalne pO\viadam ianie o śm iere i przybrało ostateczny kształt w postaci informaej i pisemnej, a mianowicie klepsydry. Zmieniająca się na przestrzeni kilku lat szata graficzna klepsydr jcst wyruclll poszukiwań własnego, rodzimego wzornictwa, które już \V pewnym sensie osiągnęły swój cel. Zamieszczane na klepsydrach motywy zdobnicl.e zyskuj,\ howiem z jednej strony coraz więcej klientów, z drugiej natomiast jednoznacznie podkreślają związek zmarłego z regionem. Ponadto tradycyjne motywy zdobnicze występujące wyłącznie w ludowej kulturze podhalańskiej. wykorzystywane we wzornictwie klepsydr jako wzór na za\\iadomieJliach o śmierci Sil zjawiskiem nowym na Skalnym Podhalu. w ceremonii III BI.I()( iRAFI A Ilićgćicisćll II. (lu. II.) .<;/11/(,/,(', \l' ohl':l'doch, ::11TCO!ocli i lI'ler::el/iacli /lIdll po/skiego. Warszawa. Bogal) riLII p, 197'> Sell/ioll'kO l liiI III T IlIdml'<j. WarSZ(lI\ a. IlrLIlU.:\. 19X7 !'oi'ko ohl':ędoll·fl.ii·l)o,l!.l'::eh01rajali.o ohr::l(d pr::ei:icia. "Lucl" l. 71, s, 215-229. Fi,ehLr /\. 1921 IIITCO!C !,Ogl'::Ch01t'CIlIdll!,olskiego. LwólI. (jajd. J. 1963 IJ:ll'IJlll/iCkO do {)((~{//Iilll/ia hill':: gl'w/oltycli. "I.ud" l. 48 za rok 1962. s. 445-449. Jas\rz.,bollsk i S/. IXl)I klIlo ... Wisia" l. S. s -l25--l2X, Kantor J. 1',)07 ('::01'1/\' /llll/lIie('. .\lol/o,l!.l'lIjia e!l/o,l!.rajicl/o ... MalLrialy Archeologiczno-AntropologiUIlL i 1,:tllograliuIlL" t. '>. s 141-142. !-·:0l'/10.Slml'llik gll'lll' polskicli I- -f:. Krakllll. s. 313. 1I lIn:!>\'. SIIJIt'l/lk glt'Ol' po/skicli (;-l.. Kraklm. s. 163. !--:olbag () 1867 (reLd, 19<J2)./bdllll'.\::n'l/'ie.l. 3 f:llilllt;y. cz. I. Warszawa. 1873 (rLLd. 1%3). Ib'ela Il's::l'slkie. l. 6 f:mkOll'skle. cz. 2. Kraków. 1876 (reed, 1%3). /bda \I·s:l's!klc. I. 10 fi'. f:s, PO=I1(//iskle.CL. 2. Kraków. IX90 (reed. 19<J-ł)./bc/0 II'S=l'slkle. l. 23 Kaliskie. Kraków. I X90 (r,~ćd. 19(4). I )=ielll \I'.c\'slkie. t. 2X Ma::O\I's::e. L/. S. Kraków. 1l)65 Ibela lI'cntkie. I. 39 I'olllor=e Wrocław - Poznari. !--:()\\alsk<l-LLII iLka i\, 19X5 lJ'ier::ellio I :\ITclIie ::11'1l{::ane::e .imierclą. II': Sludio = kll!tllry ludowej Beskidu Sl{deckiego. WroLI'IIl. ,. S3-X9, KuCI tv!. 1900 IIITcoj :'{/\l'iadalllllll/ia o ::grJIIle... Wisia" l. 14. s. 188-\89. \Ialicki I.. 1')-l7 .\fll/('rw!J' c/II kullulT ,,/w/ecllej f,órali ,l'ląslu'cf/. Lublin. s. 35-S0. \tare/ak M, 1927 ('f/f)rohll i .l'lIIleri· u gr;l'IIli. :\O/aIli.ijólklol)·s!YC::lIe :: pod /-'Iellln I I.llbania. "Gazt'ta Podhala"ls",," R, 15. nr SO. s, 3-7. Il)OI Jl) �82 Matlakowski W. 7.dohienie i spr::ęl!lIdu polskiego na Podhalu. W;Jrs/awa. 1908 Malaya!)' !1Ic!rowwcl! ....Zaranie Śląskie" R. I I.. 2. s. <n. Mier/yński A. 1895 "MlIneills ClIl1lhaC/i/a ". SllIdilll1l archeo!ogicm' o krl'll'lIli ... Wisia" t. '>. s. 361-397. Nadmorski dr 1892 A.'as::lIlJl'i A.'ocinril!. Gdańsk. Plichta P. 18')2 ":II!a ... Wisła" l. 6. s. 917. RadwaJlska-l'aryska / .. 19'>2 S'lownik gwal'Oll'}' góralskich na::ll' ro,~lin :: '1(,11' i "odlalr::o. Zakopane. R.I" KII!a ... Wisia" t. 6. s. 670-671. 1892 Slowiilski J, /'ell'nęlr::ne pr::eiawv stanowienia i reali::OIl'{[lIia {'rOll'O na wsi polskiej w XI·!-.Y/·!!! 1985 w" ..Kwartalnik IlislOrii Kultury Mah:rialnej" R. 33. nr .t s. .IS-52. SZ.ub..:r1olva M. 1950/1 '>51 Uwy i .~\I'iadc::eniaohr::<:dowe... Praet: i Malerial) I-:In0i!r,lIiellll:" l. S-9. s. 581-596. Udziela S, Po!sko, ::i<'l1lia i c/Olriek A.'rakmriacy. Biblilllt:C/Ka (it:llt'-raliuna ..Orbis". st:ria 3. 1924 t. I /.lrl'caje roJ::il1ne. Krakt'm. s. 61-6S, Wita1lOWski M. R. 1896 "'lila ... WisIa" l. 10. s. 5'>8. 1901 Materialy archiwalne (wyLI/. skn'jtll\l) APE - Archiwum Pracowni Etnologii l\' Krakolv'it: B _. Brzegi. APE nr inl\'. 1761. 1780 8u - Bustryk. APE nr in\l, 1763 Me - Male Ciche. APE nr illlv. 1751, 1803. 1749 l - /"lb. API': nr inw. 178X,1796 Urszula L..:hr DEAlfI NOTICTS. A STtJDY WIO Till: BlJl~IAI. RITUAl. IN I'OI)IIAI.E (Summar)) The author discusses problems connccted \I'ith the traditillnal and nllldt:rn \la) s or notil)ing about th..: death or members of the local communities in Podhale. lht: aniek is based on li~ld studies and the literalure. The analysis inclutks asp~ets on th~ ph-':lll\lnt:na inl~rprelcd in the Iraditional Clillur~ as an omen or death (dreams. ominous signs. unusual hehaviour or sOllie animals and hirds. unc\plaincd physical phenomena) as vlell as the illI'ln in IIhich Ihe) line conllllunic<l!ed (lhrout'-h obje..:ts - symbols. signals or as verbal and IHillen mt:ssages). loday the Illost popular announcement is a death notice (they app-.:an:d in Ihe n:gion at the heginning or lhe 15'h CCnIUr) whereas in the villagt:s as lalt: as in the last dccacks). Tht: layout of the death notices has chant'-cd in recent years in an altempt lo lind local paltems with tradilional ornalllt:l1lal folk clements 1i-0111 Podhale. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dca24cdfa60c614d0112183606f511f.pdf 8d89cdb85d91612db88edca1b0340be4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5038 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource pieczywo obrzędowe Małopolska - pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4673 Title A name given to the resource Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.103-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 84. 2000 B;WHi\Ri\ 1','\BIi\N Unillćrsyld Opolski PILCZYWO 08RZ~DOWE W KULTURZE CZL~STOCHOWSKIEGO REGIONU Pieczywo przygotowywane na rozne oka~je świąteczne, związane ze zwyczajami i obrzędami dorocznymi oraz rodzinnymi, nabiera charakteru sakralnego. Badacze wyróżn iają wiele jego rodzajów spotykanych w całej Polsce, a więc tzw. nowolatka, znane na Kurpiowszczyźnie też pod nazwą "byśki", a takle tz\\', fafernuchy, fafernyski, odpustowe .,kozy prostYI'lskie"l. Na święto l\viastowania NMP (25 marca) wypiekano tzw. busłowe tapy, skowronki, placki zwane "sucharami" czy "bondami"". Także okres poprzedzający Święta Bożego Narodzenia zawsze charakteryzował się bogactwem sporządzanych wypieków. Przygotowywano wówczas ozdobne bułeczki, podptomyki zwane osuchą lub proskurą, kołacze, strucle czy tzw. szczodrakil. Chleb jest produktem, który od najdawniejszych lat otaczany jest czcią i szacunkiem. Wynika to nie tylko z faktu, że jest podstawowym pieczywem przeznaczonym do spożycia. gwarantującym utrzymanie się przy życiu, a więc tym samym zapewniaj'lcym podstawę egzystencji. W świadomości i tradycji Polaków głęboko zakorzeniona jest także wartość symboliczno-mistyczna chleba wynikająca z przekonania o jego ważności jako daru Bożego. Zygmunt Gloger stwierdza: ..Iud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym (<<święty chlebuś»), równ ież jak i ziem ię, która go rodzi (<<świyta ziemia»)"4. Doniosłe znaczenie spełniał chleb dawniej i spełnia do dziś podczas obrzędu zaślubin. Ma on howiem głęboko zakorzenioną w tradycji moc uświęcającą z\viązek małżcllski. Wyraża życzenie zapewnienia nowej rodzinie lepszej przyszłości i dostatku. Podkreśla łączność człowieka ze światem pozagrobowym, pełni rolę apotropeic7n/. Sam zwyczaj dzielenia się chlebem uzewnętrznia ludzką potrzebę wprowadzania pokoju i harmonii. I Por.: ,I, ()I~'dzki. A:Ollklll',\'OH'e 1I001'()I'OCni:'piec::.1'll'o k/lli)i01Vskic ... I'olska Sztuka Ludowa" 1962. nr 4. s, 2.n··n'): tćni.ć. I )o/'()clle pie(,::I'H'(} ohl'::ęd01l'e póli/ocno-H'sc!lodniej Po/ski, ,,Pol- ,ka S/.Illka I.udo\\a" hia/oslOckiej. ..Polska 19(,1. nr I. s, 4. 10: .I. Macicjć\\ska-I'a\kovi':. Sztuka I.ull<l\\a·· IlJ66. nr 2. s. 12-1-/25. 2 Por,: I. M, Ciokk . .I, OI.;Jzki. i\, ladrożyJiska. II \'cec::1'.I'ko, \\arS/a\\a 1'nil. s. 1().l: Ol<;dzki. /)oroC::lle piec::l'll'o ..,. s, 16, ; Por.: T. i\lllbroi'.ć\\ Zdobnictwo ohl'::ędOll'e H-'si () ,\'II'iI,'1011'iJnill H' Polsce. ia. I'o/skie o::do/l/II! piec::vII'o /lIdOll'e ... Polska Sztuka Ludowa" 1978. nr I. s, 9: .I, Klimaszcllska. nomclle obl'::.;Jv IJldOll'e. w: UnoRrajio Polski. PI'::emiany kul/Jlrv /udOll'ej. rćd, M. IliLTllacka. M. Franklll\ska. W. I'aprncka. Wrocław 1981. t. 2. s. 135: I. Kubiak. K, Kubiak. ('h/eh II' Imd\'(ji IlIdo\l'(j. Warszaml IlJ8 I. s, 23. 28, ~ /, Ciiogcr. f:'nCl'kfofJedia sloro/lo/ska i/lIsII'Oll'{/no. Warsza\\a 1972. l. I. s. 234, , I), Silllollilics. piS/'IC ': Illholicm)'ch przcdmiotólI do gro/m ,\'/<[skie \I'ieCellill, ° posagu młotki m<;iatki. który z.abiaala z domu rodzinnego, wśród lIylllićnia rÓllnić): chich i sól. lob,: D, Simonidcs, Od kolebki ::IITcllje i O!JI'::';i/1'rod::illllc! II' XIX lviekll. Opolc 1988. s. 1OlJ-11 0, �104 W związku z tak dużym znaczeniem i doniosłym zadaniem, jakie miał spełniać chleb podczas obrzędu zaślubin, znane są w całym kn~ju zróżnicowane rodzaje pieczywa weselnego. Najbardziej popularne na wschodzie Polski to bogato zdobione korowaje, których przygotowanie wymaga szczególnych rytualnych zabiegów i czynności oraz doświadczenia przygotowujących je kobid'. Odpowiednikiem korowaja są występujące w Polsce centralnej i zachodniej kołacze weselne. Irena i Krzysztof Kubiakowie wymieniają spotykane w całej Polsce "szyszki", czyli małe bułeczki z plecionką na wierzchu, "gąski" przeznaczone dla dzieci, a także tzw. kokoszki lub kogutki. W Polsce centralnej pieczono też ..orzechy'· zwane "pałeczkami". Do obsypywania panny młodej wypiekano w Lowickiem "kaczuszki" i "laleczki". W Polsce wschodniej specjalnie dla panny młodej przygotowywano "szyszkę", zaś dla pana młodego tzw. miesiąc. które to wypieki małżonkowie spożywali po wspólnie spędzonej noc/. Inny przykład wypieków weselnych stanowią przygotowywane w Przemyskiem ciasteczka "całuski", zwane też "kaczuszkami". a także krośniel1skie "rózgi weselne", bułki weselne tzw. huski, czy pochodzące ze Szczebrzeszyna piernikowe "szczodraki" w kształcie ptaszkóvi. Jak ocenia Teresa Ambrożewicz, zwyczaj przygotowywania ozdobnego pieczywa obrzędowego wykazywał od początku XX wieku tendencję zanikową') Współcześnie w Częstochowie można zaobserwować osobliwy powrót do tradycj i wypieku bogato zdobionego pieczywa przeznaczonego na różne uroczyste okazje, głównie zaś na wesela. Przygotowywaniem takiego pieczywa zajmują się osoby o uzdolnieniach plastycznych. pracujące w częstochowskich piekarniach. Chleby tego rodzaju wypiekane obecnie nie są przeznaczone do spożycia. lecz stanowią okazjonalną ozdobę stołu. Przygotowuje się je głównie na wesela, sporadycznie zaś na inne uroczystości związanc ze zwyczajami dorocznymi, jak np. Boże Narodzenie czy Wielkanoc lub obrzędami rodzinnymi, np. chrzest komunia św., bierzmowanie. Zdaniem częstochowskich piekarzy ozdobne bochenki chleba zamawiane są przede wszystkim na wesela. Wykorzystuje się je przy powitaniu młodej pary powracającej z kościoła. Zwyczaj witania nowożel1ców chlebem i solą znany jest od najdawniejszych lat i upowszechnił się w całej Polsce. "Powracających do domu nowożellców pisze Maria Bogucka - witano tradycyjnym bochnem chleba i szczyptą soli. Wszystkie te ceremonie wywodziły się jeszcze z czasów pogal1skich i miały na celu zapewnienie młodej parze obfitości dóbr oraz płodności"llI. 6 Por.: Kubiak. Pavkovi~. d:::. cyl., Kubiak. d:::. CI'!.. s. 69 -72: I\mbroie\\iCl. d:::. CI'/. s. X-lO: MaeiejeIVskas. 126: .I. Ol,.dzki. f)oroc:::ne piec:::y\l·o .... s. 9: K. K\\aśni<.:\\icz. L\lTcaje i obr:::ędy rod:::inne. IV: L!nograjia I'o/ski. s. 102: P. K(m alski. l.eksvkol1 :::l1aki .\-wiato. Ol1lel1. pr::esąd. :::nac::enie. Warsza\\a -Wrocłal\ 1995. s. 442- 443. 7 Por.: Kubiak. Kubiak. d:::.cy!., s. 73. s Por.: I\mbroż<.:\\icz. d:::. cyt .. s. 15: S. Krl.ysl.tol()\\ ie/.. () s:::tuce ludowej \I. /'o/sce. Warszawa 1972. s. 128. 9 Por.: Ambroż<.:\\icz. ci:::. C1'/ .• s. 7-X. 10 M. Bogucka. Slal'llpolsk·ic obyczaje IV XVI -XVII \Ii<.:ku, Wars/alIa 1994. s. 51. �105 Mieszkallcy Cze,;stochowy kierują się współcześnic nie tylko podobnymi względami przy zamawianiu ozdobnego pieczywa. Oto co mówią na ten temat: ..zamawiałam chleb na wesele córki. ponieważ związane jest to z tradycją i zarówno z moimi odczuciami na dostatnie życie młodych. Poza tym chleby te \\szystkim bardzo sic,; podobają i są dodatkową dekoracją stołu" (Teresa Duczkowska. 48 lat. zapisano \\' 1999 r.): ..Przcdc wszystkim tradycja i to. że widziałam wcześni~j u pani Ali i mi się bardzo podobał ten chlebek" (Renata Borek. 28 lal. zapisano w 1999 r.). Obecnie trudno ustalić. kto zapoczątkował ten zwyczaj na badanym obszarze. W materiałach źródłowych brak jest jakichkolwiek wzmianek II. Na podsta\vie wywiad()\v pr/cprowadzonych wśród piekarzy zajmujących się wypiekiem zdobnego pieczywa świątecznego domniemywać można, że osobą tą był nieżyjący ju/. piekarz. Leon Lebek. rozpoczynający pracę w tym zawodzie jeszcze przed drugą wojną światową. Przygotowywał on chlebki w latach pięćdziesiątych i sześćdzicsiątych. wyłącznie na wesela i tylko dla znajomych mu osób. Nie prowadził też zar~jestrowanej działalności gospodarczej: ..Pan Lebek to bardzo stary pracownik. Kiedy ja przyszedłem do pracy, on był już na wylocie. Zdobił chlebki chyba jeszcze w latach dwudziestych" (Zdzisław Kwapisz. lat 75. cmcrytowany pracownik piekarni •.Jedność" w Częstochowie. lapisano w 1999 r.) . ..0 ile sobie kojarl.c,;. to zWyCl.aj zdobienia zapoczątkował pan Łebek. Dawno nie żyje. Naj\vic,;cej na ten temat mOże powiedzieć pani Gasii1ska" (Wacław Kaniewski. właściciel piekarni w Poraju. zapisano w 1999 r.). Wypowiedl.i inli.)rmatorów potwierdzają także pracownicy piekarni PSS Społem ..Jedność"" \V Cze,;slochowie: ..Kiedyś. jak tylko byłam uczennicą. widziałam chlebki u pana Łebka, była zainteresowana. alc to byl taki pan. że po prostu nie chciał pokazać, nic powiedzieć ( ... ). Potem robił taki pan Janicki. no. już zmarł w tej chwili" (Alicja Gasillska. lat 50, zapisano w 1999 r.)~ ,.W czasie kiedy pan Lebek robił te chleby. to myśmy były jeszcze uczennicami. (.,.) I chyba pan Janicki ściągnął od pana Lebka. a my wszyscy po kolei od niego" (Renata Kupczyk. lat 50. zapisano w 1999 r.). Do dekoracj i wykorzystuje sic,;okrągłe bochenki z mąki żytniej, wypiekane każdego dnia na skalę przemysłową. Następnie zostają one pokryte motywami zdobniczymi z surowego ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi. Skład ciasta służącego do zdobienia jest wynikiem osobistego doświadczenia osoby formującej chleb. I{enata Kupczyk wyznaje: ,.Najpierw sobie robie,; ciasto. bo to jest z mąki z dodatkiem wody i cukru, tylko z dwóch rodzajl'lW ja robię. na przykład z dwóch rodzajów mąki żytniej i pszennej, Leby po prostlI uzyskać bardzi~j elastyczne to ciasto. Sarno żytn ie II O, Kolh~l'g \\:1l1i~l1ia.iL'd:l1il· rr/ygo!O\\:\\,all: II okolj~aeh Cz~stoehowy i Ms\owa kołacz IICSćlll:_ CI: li dlu!,';1 hulk,' ohwpaną eukr~m i s~r~m. I.oh,: O. Kolherg. U::il.'/a H's::,n/kie. L 23: ":a/iskil'. ""mebli !'l'l Ila (l I ')(,-ł. " 12X, �106 ciasto to jest słabe, bo nie ma glutenu w tym cieście, jest niska jego zawartość, nawet znikomy procent, więc z pszennym się miesza, żeby tak bardziej było elastyczne, do tego dodaję troszeczkę wody z cukrcm, bo kolor mi ladniejszy lapie". Wypowiedź tę uzupełnia Alicja GasiJ1ska: "Ciasto jak robię, to robi się z mąki żytniej, zaparza si<; go i wtedy jest takie plastyczne jak plastelina, bo z pszenncgo to wiadomo, że jest gluten i to się rozciąga, a tu się ładnie wykrawa i ładnie się formuje". Na cykl technologiczny przygotowania okazjonalnego pieczywa zdobnego składają się trzy etapy czynności, następujących po sobie w odpowiednim czasie. Pierwszy, najdłuż.szy z nich, obejmuje typowy ciąg przemysłowy produkcji chleba i trwa około 16 godzin od momentu przygotowania półkwasu do chwili ostatecznego wypieku. Na drugi etap przypada właściwy proces zdobienia. Doświadczonej osobie, często formującej chleb obrzędowy, wystarcza do uzyskania pożądanego efektu od jednej do dwóch godzin pracy. Na koniec krótko (około 5-8 minut) powtórnie zapieka się udekorowany chleb w piecu w celu utwardzenia całości. N ie ma ścisłych wymogów dotyczących doboru elementów dekoracyjnych. O przyszłym zewnętrznym wyglądzie pieczywa decyduje tillltaz,ja, twórcza wyobraźnia i zmysł estetyczny osoby, która podjęła się zdobienia chleba. Dobór barw i zestaw elementów zdobniczych zależą od talentu wykonawcy omamentu. Częstochowskie chleby weselne charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych a bogatej symbolice. Zawsze miejsce centralne na bochenku zajmuje koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, przeznaczone clo spożycia przez nowożeJ1CÓWwracających z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. Potwierdzają ten fakt ich wypowiedzi: "Na wesela to symbolika jest tak jakby były życzenia dla młodej pary, to zawszę mówię, że to moje życzenia dla mlodcj pary, jak komuś robię: kłosy - dostatek, żołędzie - trwałość ma/żeJ1stwa, winogron - płodność, podkowa szczęście, serce - miłość, no i teraz jeszcze wprowadzi lam gołąbki i obrączki" (Alicja Gasillska, zapisano w J999 r.); "Ja robię tak samo winogron, tylko że ja winogron robię w niebieskim kolorze. Listki zielone tak samo ( ... ). Dąb, ja robię jeszcze liście dębu - trwałość małżeJlstwa. Z tymi żołędziami to też jest coś takiego, że obtitoŚć. Pszenica żeby nigdy jednak tego chleba w życiu nie brakowało w rodzinie" (Renata Kupczyk, zapisano w 1999 r.); "Smoczek. to był mój pomysł, wiadomo, bo dla młodych, no. to pierwsze co się kojarzy, to wiadomo, jak jest para, to będzie dziecko ( ... ). Ja widziałam te chleby kiedyś i sam tcn zmysł taki wzrokowy, widzialam układ tych wstążeczek napisowych z tym, że zawsze było pisane. że ,.SzczęŚć Boże Młodej Parze", a ja wprowadziłam te imiona. Mówią wtedy. wiadomo, że to już tylko dla nich, dla tych młodych. dla których się robi" (Maria Kline, lat 37, zapisano w 1999 r.). �107 I:ot. I. Ch kh m:scln) ozdobiony przez Marię Kunc. 1999 r. Na częstochowskich chlebach weselnych pojawiają się najczęściej następujące elementy zdobnicze: - koszyczek na chleb i sól, - kiść winogron jako symbol płodności, - żołędzie jako znak trwałości związku małżel1skiego, - klosy pszenicy wróżące nowej rodzinie dostatek, - gołąbek symbolizujący zgodę, porozumienie, jednomyślność oraz niechęć do kłótni i zatargów, - para obrączek jako potwierdzenie zawartego związku, - podkówka wyrażająca życzenia szczęścia i pomyślności, - serduszko odzwicrciedląjące uczucie wzajemnej miłości, - malutki smoczek z tworzywa sztucznego jako zapowiedź radości młodych rodziców wynikającej z narodzin w niedalekiej przyszłości ich potomka, - zdobiące całość kwiatki, przeważnie różyczki'2. Całość uzupełnia oplatająca brzegi bochenka wąska szarfa z ciasta z wyrytymi w niej imionami nowożel1ców, datą ślubu lub życzeniami "Szczęść Boże Młodej Parze". 12 Kwiat) te. I\edłllg relacji piekarzy. m«ią w założeniu pelnić Nie odzwierciedlają natomiast żadnego symbolicznego kodu języka ...I/mm kll'/mól!' ". I. hodmi nad kU//llrą poplllarną pr=elolJlu )(IX i wa" 1971). nr 415. s. 142-153: ,110\1'0 kwia/rhr. II: SIO\l'nik li/eratllrY Wrocłall 1997. s. 269-27 I. jedynie fllnk<.:jo;estetyczną. kwiatów. Por. np.: I. Sikora, XY wieku ... Literatura Ludopopularnej. red. T. Żabski. �108 W celach zdobniczych stosuje się szeroką, kontrastową garnę kolorów ze zdecydowaną dominacją barw ciepłych. Przeważają odcienie czerwieni, zieleni, żółci, wiele odmian brązu. Duża intensywność wielobarwncgo wzoru dobrze komponuje się na jednobarwnej powierzchni chleba . .Jednolita, naturalnie brązowo wypieczona wierzchnia skórka bochenka dopełnia się harmonijnie i współgra z wykonaną oprawą plastyczną. Otrzymane chlebki są niezwykle barwne, przyciągające wzrok. Według relacji informatorów pierwsze chlcby przygotowywane na wesela przez Leona Lebka, a potem przez Szymona Janickiego nie były przez nich kolorowane. Elementy dekoracji wykonane były z samcgo. czystcgo ciasta bez dodatku barwników: "Pan Lebek robił tylko biale" (Alicja Gasillska), "on nie kolorował, to było po prostu naturalne" (Anna Jan icka, żona zmarłego piekarza), "Słyszałam, że były na biało, ( ... ). No, a później jak po,wychowawczym wróciłam, to wtedy już widziałam te kolorowe chleby" (Maria Kunc). Do wprowadzenia farb, w celu uzyskania kolorowej dekoracji na chlebie, przyznaje się Alicja Gasillska: "Ja wprowadziłam kolorowanie, bo tak sobie jakoś pomyślałam, że może, jak wprowadzili te kamery wideo, to tak ładniej odbija. bo być może. że widziałam, tak mi się wydawało. że pomazane to było. a właśnie jak kolory. to tak to wszystko odbija, no i zaczęłam. Zrobiłam jeden chlebek, wzięłam pędzelek, farby akurat miałam plakatowe, tak przez przypadek, pod ręką i zaczęłam malować. Ale wiadomo, że to nie jest równe, to tam się pobrudziło coś. to nie było tak dokładne, no i zaczęłam wyrabiać farby z tym ciastem. którym miałam zdobić"' (Alicja Gasillska. zapisano w 1999 r.). Chlebki weselne bardzo często są przechowywane przez małżellstwa przez wiele lat. stanowiąc wyjątkową pamiątkę z dnia ślubu. Aby jednak pieczywo zachowało właściv,y wygląd i nie podlegało rozkładowi. należy przechowywać je w odpowiednich warunkach, przede wszystkim w suchym i przewicvvnym . . pomleszczen Iu: "To jest uzależnione. w jakich warunkach te chlebki się przechowują. Wiadomo, że w jednym pomieszczeniu jest sucho i będzie stało dwa lata, trzy, a w drugim jest już wilgotniejsze powietrze i on zaczyna pleśnieć"' (Renata Kupczyk. zapisano w 1999 r.). Nowatorskim rozwiązaniem jest pomysł przygotowywania ozdobnego pieczywa na inne okazje świąteczne. Najlepiej z tego zadania wywiązuje się Alicja Gasióska, która przygotowuje ozdobne chleby nie tylko dla sw(~iej rodziny. znajomych czy sąsiadów. ale także na dożynki oraz na odprawianą każdego roku uroczystą mszę św. dla piekarzy na Jasnej GÓrzc. "Od kilkunastu lat robię na dożynki regionalnc. teraz ostatnio są w Częstochowie, zawsze w pierwszą sobotę września. Tymi chichami są obdarowywani dostojnicy p3l1stwa, Kościoła. wojewoda. Chlcby raczej się podobają. ( ... ) Jak jest nasza msza piekarzy (15 marca w św. Klemensa). mamy mszę taką już tradycyjną od sprzed wojny i ja też zawsze. mnie tak jakoś wyhrali, żebym ja zrobiła ten chlebek. no to na tym chlebku jest hostia. też wokół hostii są �109 \vszystkie wyroby nasze - takie mini chałeczki, bułeczki, to każdy mówi, jak to można zrobić? Bo niejcden piekarz to nie potrafi dużej chałki zrobić, bo to też trzeba mieć trochę zmysłu i pamięci, u mnie patrzą, no, jak ta pani Ala zrobiła, że to wszystko takie jest fikuśne, malutkie i też zawsze piszę «Maryjo Królowo Polski pobłogosław pracę naszą», no i data też jest, kiedy się ta msza odbywa, i to wszystko jest w takim pięknym ołtarzu z kwiatów". Pani Gasiliska przygotowała też zdobny chlebek specjalnie na otwarcie Środo\viskowego Ogniska Wychowawczego Zakładu Wychowawczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Częstochowie. ,.Tam właśnie były takie dwa drewienka, płonący ogiell, a w tym płomyku było: kwiatuszek w doniczce w kształcie serduszka i pisalo: "każde dziecko ma gdzieś na ziemi skrawek nieba". No i na podstawie tego właśnie znaczka (firmowego TPD - B. P.) tcż zrobiłam taki chlebek oczywiście, takie malowane ciasto, jak to można powiedzieć, też się bardzo podobat". Interesujące Cormy zdobnicze zyskują chleby przygotowywane na święta doroczne związane z kalendarzowym rokiem liturgicznym. Pieczywo na Boże Narodzenie Alicja Gasillska przystraja np. miniaturką szopki betlejemskiej, zaś na Wielkanoc - święconką \Vi koszyczku. "Na Wielkanoc robię tak, jakby cała święconka w koszyczku (była), zależy jak tam zrobię, nieraz jest na chlebie zrobiony koszyczek i właśnie ta cała święconka. którą widać, j,~jeczka, baranek, kiełbaska, albo jest taka od razu święconka na chlebku. to są palemki, zajączki, kurczaczki, pisanki kolorowe, bazie, no i piszę «Wesołego Alleluja». Natomiast też robię na Boże Narodzenie. To jest szopka betlejemska zrobiona właśnie z chleba, ciasta nieraz i później mówią ludzie: «C), pani Ala świętych z ciasta robi, czyli chleb chlebem maluje»". W trakcie badall terenowych ustalono, że częstochowscy piekarze potrafią przygotować chleb na prawie wszystkie uroczystości rodzinne: "Weselne robię. no i okazyjnie w czasie komunii św. w maju, no i robiłam do bierzmowania chlebki na witanie biskupa" (Maria Kunc); "Na komunijne raczej malo zamawia ktoś, chyba że konkretnie jakaś osoba jest zainteresowana. Raz tylko robiłam, raz, bądź dwa razy. Na wesele, to parę zamówieli jest" (Renata Kupczyk). Wm10 podkreślić. że w ostatnich latach doświadczenia zawodowe starszych piekarzy przekazywane są często przedstawicielom młodszego pokolenia. Uczniowie na praktykach szkolnych odbywanych w piekarniach "Społem" rozwijają swoje umiejętności i poznają tajniki przygotowywania pieczywa obrzędowego. ,.W ubiegłym roku, we wrześniu, robiliśmy taką dekorację, ja tu zrobiłam ze swoimi uczniami choineczkę, paczuszki pod choinkę, takie coś też typowo świąteczne. Też na chlebie taka malcóka choineczka była z paczuszkami, z prezentami pod choinkc;, ale napisu nie było żadnego. I to było proszę pani wysta\vione v•. szkole gastronomicznej. To było w ubiegłym roku, jak ci moi uczniowic kOllCZyli szkolę. To bylo na wystawę zrobione" (Renata Kupczyk). �110 W świetle relacji nauczycieli Zespołu Szkół Gastronomicznych im. M. Skłodowskiej-Curie w Częstochowie w placówce tej często organizowane są konkursy mające na celu wyłonienie najzdolniejszych uczniów. "W naszej szkole organizujemy także dla uczniów konkursy, które się wiążą z tradycjami świątecznymi, i tak klasy ciastkarzy i piekarzy biorą udział w tych konkursach, wtedy przynoszą eksponaty, które tutaj oceniamy jako komisja konkursowa szkolna i też przydzielamy nagrody w tych konkursach. Uczniowie są zadowoleni, że mogą też wykazać się w jakimś nietypowym wyrobie ciastkarskim czy piekarskim, którego zwykle na praktyce nie robią, czyli po prostu jest to coś dodatkowego, czego nie robią na co dziel1" (Mariola Wieciorkowska, nauczyciel technologii ciastkarskiej Zespołu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, lat 37, zapisano 1999 r.). Uczniowie tej szkoły mają również okazję wykazania swojego kunsztu zawodowego poprzez uczestnictwo w konkursach ogólnopolskich. Przygotowują na tę okazję także ozdobne chleby. Fot. 2. Chleb na Boże arodzenic \V ozdobiony przez ucznia /.espolu Częstochowie. 1<)<)9r. Szkól (jaslronomicznych "To był ogólnopolski konkurs na najlepszego ucznia w zawodzie piekarz To było w 1998/99. W kwietniu był trzeci etap. Piąte miejsce zajął nasz uczell z województwa i oczywiście VIII miejsce też nasza uczennica" (Krystyna Dyl, nauczyciel Zespolu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, zapisano w 1999 r.). Zdarza się, że klienci, wyjeżdżający do innych miejscowości w Polsce lub za granicę, zabierają ze sobą udekorowane bochenki chleba wraz z pozdrowieniami. O popularyzacji ich wyrobów mówią sami piekarze: i ciastkarz. �111 Fol. 3. Chkh ,.Na Śląsk jechał. Kupczyk); na Boże Narod.r.enie do Wrocławia ozdobiony przez Alicję Gasińską, prawdopodobnie jechał, 1999 r. do Łodzi" (Renata "Często się nawet zdarzało. że za granicę robiłam. Jechała koleżanka odwiedzić syna do Australii, no i wiesz co, mówi. no. kwiaty zawiozę? To zrób taki chlebek - pozdrowienia 7. Polski. Toteż właśnie zrobiłam takie polne kwiaty, datę. pozdrowienia od caj~j rodziny z Polski. To przyjechała, to mówi. no wiesz co, furorę zrobiłaś. Robiłam też do Francj i na wesele, do N iemiec, do Kanady też robiłam takie pozdrowienia" (Alicja Gasillska). Fol. 4. Chich kOlllllnijny ozdobiony przez Marię Kune. 1999 r. �112 Fot. 5. Chkh Ileselny ozdohiony przo Renat.; KlIpuyk. :WOO r. Wypiekane współcześnie w Częstochowie chlebki. popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. a sam proces wypieku nie podlega żadnym nakazanym przez rytuał praktykom czy zabiegom magicznym. jak to miało miejsce w przypadku pieczywa weselnego, np. korowaja wc wschodniej Polsce. W procesie ich powstawania istnieje ścislc powiązanie współczesnej metody przemysłowej z tradycją rękodzieła artystycznego. Inwencja i pomysłowość twórcza piekarza, któremu powierzono ukształtowanie chleba obrzędowego przejawiają się w samym tylko procesie dubonl i nanoszenia symbolicznych elementów dekoracyjnych. Nowym pomysłem jest używanie do dekoracji chleba ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi I.'. Podejmuje się też próbę wprowadzania do zdobienia pieczywa elementów będących gotowymi wytworami przemysłowymi, np. smoczka z masy plastycznej. Wszystkie części składowe dekoracji charakteryzują się wyrazistością kształtów. Nadaje im się realny wygląd, np. kiści winogron, kłosów zbóż, gołąbków, żołędzi. nie zachowując między nimi proporcji pod względem wielkości. I tak np. kiść winogron może odpowiadać rozmiarem żolędziom, kłosom zboża czy bukietowi róż. 13 W lileratllrle spotyka si.; lI'Imianki o malollallill II) piekóII ..od Ze\\n'llr;" dopiero upieC/cniu. Por.: Ol<;dzki. Doroen" .. s. 19: ten/c. "·:ollA.llr.I()\I·C'II/Jiml'Oeil" .... s. 243. po �1ł3 Powstaje pytanie, czy zdobione chlebki częstochowskie są przejawem i kontynuacją tradycyjnej sztuki ludowej, czy raczej kiczu będącego następstwem ekspansywnego wpływu kultury masowej? Chlebki te wykazują pewne cechy niedostosowania do uroczystości,jakąjest sakrament ślubu. Tradycyjne pieczywo obrzędowe należy bowiem skonsumować. Wynika to z przekonania o roli pośredniczącej chleba między zaświatami a doczesnością. Zjadanie chleba, utożsamianego z ciałem Boga, potwierdza l4 uczestnictwo człowieka w boskim systemie świata • Tymczasem częstochowskie chlebki nie są przeznaczone do spożycia. Dodanie do ciasta farb plakatowych może być traktowane jako profanacja sfery sacrum. Podobnie rzecz się ma w przypadku wpiętego w bochenek przy pomocy metalowego drucika smoczka z masy plastycznej 15. Brak pełnego związku z tradycją przejawia się w umieszczaniu na "martwym chlebie", nie przeznaczonym do spożycia, drobnych kawałków chleba, które nowożeIlcy zjadają po powrocie z kościoła. Mamy tu do czynienia z kumulacją funkcji chleba na chlebie. Poza tym zdobne pieczywo częstochowskie nie wykracza poza przeciętność. Łączy w sobie cechy nowości i oryginalności z tym, co wynika z tradycji. Przyjmując zatem za Abrahamem Molesem pięć zasad, którymi rządzi się kicz, można zakwalifikować je do tej kategorii'('. Nasuwa sil;' kolejne pytanie. Czy zjawisko zamawiania na wesela ozdobnych chlebków jest w Częstochowie kwestią chwilowej mody i czy ma szansę upowszechnić się na tyle, by całkowicie wyprzeć dotychczasową formę tradycyjnego chleba i soli? W literaturze odnotowano próby zastępowania tradycyjnego chleba innymi jego odpowiednikami. We wsiach karpackich zdarzały się przypadki witania nowożeIlców tortem. Zwyczaj ten jednak nie przyjął się na stałel7.Być może częstochowskie chlebki staną się, ze względu na swoje ludyczne walory, kolejnym produktem proponowanym przez cepeliowskie sklepy, gdyż, jak uczy doświadczenie, przeciętnemu śmiertelnikowi ,,trudno jest żyć utrzymując intymny kontakt wyłącznie z dziełami sztuki"18. Por.: Kowalski. d:. eT/ .. s. ·B9. Pi.:.:I.)\\a ohrl.<;Jow~go ni.: można było kaleczyć żadnym m~talowym przedmiotem. nawet noż.:m. gdyż ż.:1al.(l. \\l:d/ug \\il:rl.':ll. j.:st .:zynniki.:m I.aklócającym świąteczną harmonię. Zob.: Ko\\alski. d:. erl .. s. 44:2. lo Por.: /\. Moks. I\ie:. c:vli .'c/lIka s:c:ę.~cia. Warszawa 1978. s. 8 -9. 76 -80. 17 loh.: l. Sl.nlmha-Rys;l\\,t Pr:v wspólnym sIo/e. 1obyc:ajowo.{ci wspó/c:esnej wsi karpacki!'). Wrncla\\ WarvawaKraków - Gdańsk - Lód? 1988. s. 85. IS lob.: Moks. II:. tTl .. s. 10. I~ I' �114 Barbara Pabian CEREMONIAL BREAD IN TilE CULTURE OF TilE CZI;STOCIIOWA REGION (Summary) The author discusses the modern revival in the Czystochowa region of the tradition to bake richly ornamented bread. later served at various occasions. mainly at weddings, but also at Christmas and First Communion). Such bread is prepared by persons with artistic skills. who work in the bakeries in Częstochowa. The bread is not eaten: it only serves as decoration of the tabk. The ornamental motifs (e.g. a basket ti.Jrbread and salt. grapes. acorns. ears of cereal plants. horseshoe, rings. dove, flowers) are very colourful. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0595f215bcfccc5a80e6301ba2c6df72.pdf d6fcbb18e02956ddb8b090bca8237402 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Mikułowska Halina (1917-1998) Glapa, Adam (1916-2000) Hankowska, Romualda (1933-1999) Bieńkowski, Wiesław (1926-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4678 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.203-209 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 84, 2000 V. IN MEMORIAM WILSLAW BIL 'KOWSKI ( 1926-199')) I II', 22 listopada 1999 L zmarl w Krakowie po ciężkiej chorobie prof~sor W, Bieńkowski. wybitny uczony, historyk nauki i kultury, bibliograt: biogralisloL pror l3ie(lkowski był dlugoletnim kierownikiem Zakładu Bibliogralii Bieżącej Krakowskiego Oddzialu Instytutu Historii PAN, wykladOlI'Ci.j na bibliotekoznawstwie, współtwórcą tego kierunku studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był też redaktorem naukowym Bibliografii historii polskiej. członkiem rad naukoII")ch. m.in. Polskiego słownika biograjic::.nego, Inslytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Nauko\\(:j UJ. Archiwum oraz Biblioteki PAN i PAU w Krakowie. Muzeów Etnograticznego i Historycznego w Krakowie. Wybrany w 1994 L czlonkiem kon:spondentem odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności. wchodził w skład jc:i ZaWIdu jako delegat Walnego Zgromadzenia. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu 1'010nia Restituta i wyróżniony nagrodami krajowymi i zagranicznymi. Krakowianin z urodzenia. mieszkał w mlodości w posiadłości rodzinnej na Łobzowie. Ojciec Kazimierz hy! urzędnikiem skarbowym Laz.arów. literalk,! i tłumaczką Żonaty z l3arbarą Klimalą, i legionisto" malka Maria Paulina Z miał dwóch sYJl(')\\, !aillleresollania naukolIc Prll!'csora Bicókollskiego obejmOllaly historię kultury XIX i XX w .. szczeg(')lnie histori.,: nauk humanistycznych. historiogratii. etnogralii. socjologii, historii myśli s[lokeznej. Pasjol1(l\\al si.,: dziejami i kultunl Krakowa i Uniwersytetu Jagiellońskiego w dobie autonomiczncj (ialicji. By I lei. z,nawC<] dz,icjów P(lmorz.a. Warmii i Mazur. Obok swoich zawodowych [la~ii. II lym lak/e ksi.,:go/Jlawstwa i edytorsl\la naukowego. posiadał hobby - kolekcjonowanie POCZ((')\Iek. dru~(')\\ ulolny ch. odznak. medal i. pudełek od zapałek, Jakże się cieszył, kiedy pamięlaliśmy o II/bogacaniujego z,biorów. Profc-;or Iliel\"ll\1 ski ukol\ezyl histori.,: i socjologi.,: na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951 1<)52), Dyp!om magistra socjologii. choć właściwie koi\ezyl etnogralię. która nic była jeszcze administrac)jnie II y odn;bnionym kierunkiem na uczcini. uzyskał w 1952 r. li swego mistrza, a [lolem prz,yiacicl<L prof. Kazimicrzll Dobn)\mlskiego, Ty tul pracy brzmiał: ..Zagadnienia kultur) ludollej II piśJllicnuiclllie polskim II lataeh 1800-1914". Dodać należy. że W. Bieńkowski Ilysohl cenil szkol.,: l)ob]'()\\olskicgo i Kaz.imierza Moszyi\skiego. O prof Dobrowolskim pisal II zrcdagll\1 ancj prz.C/ siebie. II ydancj II' Krakowie II' 1994 r.. pracy zbiorowej I\a::.imier::.Dohr{}\l()lski c/rmieh i l/c::.mn·, Stopiei\ naukowy doktora nauk historycznych uzyskał w 1962 r. na [lodsta\1 ie roz[lra\1 y ..Krzysztof ('elesl)'n Mrongowillsz ł764-1 S55", stopiei\ doktora habilitolIanego II 1970 r.. na podsIalI ie rozprall} .. Kazimierz Kelles-Krauz. Życie i dzieło". W 19S I r. �204 otrzymał stan()\\,isko proiCsora nadzwyczajn.:go, w roku 1<)<)211 ,)<)1. proiCsora akad.:mickim zwy<:zajnegu. Prolcsor BieJil.~ulvski zlliązał sit,: od I lipca 1951 r. z KrakOlIskim Oddzialcm Instytutu Historii PAN, gdzie pracolI"<lł II Zaklmlzi.: Dokumentacji. 1'0 różny<:h prz.:ksz.tałceniach powstał tu w 1<)91 r. Zakład Bibliografii l3ież~c",j. którym kierowal ud 19XI I'. W Instytucie Ilislorii w 1990 I'. utworzył i kierował Zakładem Dziejów Kultury Krakowa. W I<)75 I'. rozpuczął pract,: dydaktyczną na Uniwersytecie Jagielloilskim. gdzie rozwinął działalność n,luKową ZaKładu/Katedry. obecnie Instytutu l3ibliotckoz.l1<1I\stlla i Inł()l'fnacji Naukollej. 1'0 prz.cjściu na emerytur.; w IlJ96 I'. nic tracił kontaktów zawodOllyeh i naukoll) ch. nadal mial tei. wyklady. m.in. monograJiczny z "Kultury Krakowa" - o wybitnych osobistościach naszego miasta. Od IlJ~N I'. prowadził ogl)lnopulskie. interdyscypliname seminarium doktorancKie w Instytucie Biblio[eKozJlallslwa. Znane były coroczne sympozjony doktorantów w Lailcueie. na które mimo dużego ostatnio zl1l.;cz.enia. cht,:tnie jeździł. a potem ze swadą Opt)\\, iadał nam o nich. Cieszył sit,: dUi.ym autoryt.:tel11 i symp,Jlią wśród stud.:ntów. o czym może ślliad<:zyć spontaniczni.: zredagOlI'nny nekrolog rozlepiony na murach uczelni i Akademii: Drogi Pr()jesur::e.' /'Iw:::dego Pana slm.-a płynę/a nauka. (jod::im' .\jJt(d::one:: Panem po::ostaną nie::apomniClnymi lekcjami ~vcia. /JocelJiani. lrakl(}\l'(f/lijak INlrlner::)'::aws::e hęd::iemv myśleć o Panujaku I\.nchanYJIl. Wvhitnym. Nie::asfąpionylll. II' g/ęhokilll :;;a/u/l/c::vmysil,'::}(od::inq Kochanego / Prot Wies/awa /Ji'eJikmrskiego /Sllldenci IHi/:V UJ Profesor był człowiekiem wielkiej aktywności naukowej i społecznej. Należal do .:Iity naukowcj i kulturalnej Krak(lIIa. ale przecież nic tracil kontakló\\ ze środowiSKiem, w którym rozpocząl działalność. Od 1960 I'. brai udziaL jako dziejopis i miłośnik Pomorza. w pracach I WyJzialu auk Iłumanist~ cznyeh Cdaliskiego T (mar z~ stIla auKllIl-ego. praC<,: zawodoll,! zaczynal właśnie 1\ Gda,lsku. a od 1973 r. II' pracach Ośrodka Badali NaukOlI'ych im. W. K.,:trzyliskiego w Olsztynie. Warmia i Mazury to Jruga miłość I'rol'csora po KraKowie. gdzie rÓIInież spędzał pi.,:kn.: II akacje z przyjaeiólmi. W latach ł 972-1993 Prolesor pc/nil odpowiedzialni\ liJnkcjo; sekreti.Jrza rcdakcji "Studiów Hi- storycznych". II- okresie /966-1991 wchodził w skład KomileIti Redakcyjnego ._Rocznika Muzeum Etllogralicznego w Krakuwic". Profesor byl czlonkiem Komisji Ilistorii Nauki PAU oraz Kilku Komisji Ilaukowydl Oddzialu Krnkowskiego PAN: Socjologicznej. Komisji NaUK Historycznych prz.eksz.tałconej w Historyczną. Prnsoznawczej. od ł 973 r. Komi~ii Etnograliczn~j. Był też członkiem od ł 94X I'. Polskiego Towarzystwi.J HistoryczJlego, w którego 711rządzie oddziału zasiadał. PolsKiego Towarzystwa Bibliologicznego. od utworzenia l)' 19901'" Polskiego TUII'arzystwa Ludoznawczego. od 1949 I'. W pa:i.dz.iemiku 1999 r._ z okazji 50-lecin ezłonkost\I<L mial otrzymać uroczysty adres od Zarz'ldu CJłllll'll.:gO PIL któr.:go nieslety już nie zdą~yliśmy przed śmiel1c1ną chorob~ uroczyście \I r.;cz.yć I'roksonl\l i. Tckst ndresu został odczytany przez pr.:zesa Oddzialu Annt,: Spiss na ialobnym posiedzeniu Towarz.ystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. którego był czlonki.:m od 1946 I'. i prez ..:sem przez 16 kadencji ( 1964- ł 980). a następnie l\To;czony roJz.inie Proksora. Whśnie z ramienia tego Towarzyst\\a ProlCsor uczestniczył z Ilielkim zaangażO\vaniem od 1958 r. w jury corocz.nych konkurslllv sz.opek krakoll'skich. a IDO-lecie TO\\'ilrzysl\\a uKa:1łlła się 1\ 1<)97 r. wyczerpująca monogralia autorsIwa I'rotesord Slra:::ni(~v d::iejóu' miasla narot!ml'ej pamięci. \\' serii Biblio(eka KrakowsK,L nr 137. której byl wieloit:lnim r.:daktorem. Wano tu może przypomni.:ć inny lemat krakowski. mianowicie. sesj<; naukową zatytulOlvi.Jną ..Kultura ludOlva Krakowa i regionu krakowsKi.:go"_ zorganizowaną przez Oddział Krakowski PTL w dniach 11-15.09.1976 r. w KraKowie z okazji 51. Walnego Zgromadzenia Ddegatów. II' czasie której W. Bielikoll'ski wyglosil reterat Kraków joko o.l:rodekhodwi e/l1ograjic::nych. Matcrialy z se~ji opublikowano w .. Ludzi.:" t. 61. 1977. Dorobek prof Biclikowskiego obejmujc blisko 550 pozycji. o różnym cilti.arzc naukowym. od gruntownych monogratii to imponujący komentarz I\iusza. m.in. jego badań po artykuły du 550 listów ludollwll·czych. popularnollaukoll':. K. Ke\les-Krauza. praci.J wyda\lnicza Szczególni.: opracowanie nad k'kslami c.:nn.: publikacj.: dorobKU K.C. MrongoJózefa Wawel Louisa. Wśród kilkudziesięciu. opartych o żródłOllą bazę arehillalną biograml)\I' napisanych do Polskiego SIO\l'nika 8iogl'ajic::negu. znalaz.ly się równi.:ż biogramy ludol.llawców i wybitnych postaci kultury ludowej. m.in.: Aleksandra klskiego (t. II. 19641. Rcgin) l.ilientalo\Vej (I. 17, 1972). �205 i..:gOly Paukgo (l. :25. 1(80). Slanislawa 1'0la<.:Zka (\. 27. 1982). Sabały (I. 34. S..:\\..:rynil (l. .16. 1(95). Pisywal ki. biogramy \\")'hitnych ..galicyjskich·· Polaków. 1992). Tadeusza m.in. Antoniego Kaliny. Karola Potkaóski..:go do OSIerreichisches Hiographisches 1.exikon 1815-1950, oraz do paryski..:go IJllemllliOlIlt/ lii/Jliogruph\' oj /lislorical Sciences. Wat10 też przypomnieć ar1ykuł Wincenty I'o/jako elI/ugrU;: ..Sllidia i Matnialy l.ub..:lskic"l. 13. 1988. druk 1991. Ze znakomitego doświadu..:nia I'ro!l:sora \\ biogr.llisl) ..:..:.przy j..:go dUi...:j ż.yczliwości. korzystaliśmy przy przygotowywaniu uekaj'lc..:go na \\yl!ani..: Slo"'l/ik" hiograjic::'lIegu e1f1ograjoll' polskich. Prolesor był za~t;,:pcą redaktora .. dr Anny Kml<i1ski..:j-I ...:wickiej. autorcm biogramu Stanisława Hystronia. Dodajmy_ i.e tcmu \vybitn":lllu UC/OJJ..:nlll pnświ.,:cił Profesor swc wystąpieni..: ,..Ian Stanisław Bystroń jako historyk kultury polski..:j" na posi..:d/.cniu Komisji FInogralicznej PAN 14.03.1996 r. IN 50-kcic śmi..:n;i Se\\LTyna lIdzi..:li. wybitncgo ludoznawcy. założyciela Muzeum Elnograliczn..:go \\ Krakowi..:. n<l I.organi/.()\\anej przcz Muzcum uroczystej se~ji 24.11.1987 r. Profesor \v) glosił rekrat "Działalność S":\Il;rYllil Ud/.icli \1' Komisjach Polskiej Akademii UmiejQtności \\ KrakOl\ i..:". RL'krat) w Krakl)\\ i..:" \\ 1991 r. l. lej sesji ukantly siC; w lO tomie "Rocznika Muzeum Etnograficznego Proli::sor lInl/) 1 lemat ..prad/iej(l\\" elnografii. wlaśeiwie ludoznawslwa. podnosząc Iym sam) m presli/. lej gał":/i nauki . .leszcze w czasie studiów z.afascYIHl\\ał siC; postacią Oskara Kolberga. W 140. roClnic.; jego urod/in. na s..:sji towarzyszącej zjazdowi PTL w Jeleniej Górze \1 liniach 15-1 'J.05.1954 L. W. Bicilkll\\ski wygłosił referat .. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badali luJozn<l\\'Clych w I'ols<:..:-- (poszer/.ona wersja ukazała się drukiem w Archiwum I::tnograficznym nr 12. Wro<:la\1 1(56). To właśnie wtedy zapadła uchwała o wydaniu dzieł wsz.ystkich Kolb<:rga. ale \\'(')\\czas ,~abraklo na len cel funduszy. 150. rocznicJ; urodzin Kolberga Oddz.iał Krakmvski PTL wcspól I Towarzyst\vem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa uC/cil urOCl.) sq s..:sj.\ 15.01.1 <)(,5 r. \V Krakowie. \\ Clasie której W. Bietikowski wygłosił referat "Kolberg w Krako\\i<:". opublikOllany \\ .. Roezniku Krakowskim" L 39. 1968. Od 1978 r. Profesor trwale urod/ ...:nia Kullllraln..: sympozja inicjały\\.,: z\\ iązal si.; I Dniami Kolbergowskimi w Przysusze (ob. woj. mazowieckie), miejscu Kolberga. \V 1960 L powstało lu bowiem bardzo ambitne Przysllskie Towarzystwo im. Oskara Kolnerga. maj'lce na celu popularyzowanie tej wspaniałej postaci poprzez naukm\e. tl:sti\lale pieśni i lalieów ludowych. Profesor gorąco popicrał tę lokalną i ni..: i..alm\ al Clasu na uCleslniclwo. Na ogólnopolskiej sesji naukow~j w Przysusze 206.1990 L \\ yglosił r..:Jerat przygotowany \\ spólnie Z dr Annl\ Grueą. "Krakowskie konek~je Oskara Kolberga" (..!<oClI1ik Krako\\ski" l. 69. 19(3). /\by zakończyć w,/Iek Kolberga w życiu Profesor'L tr/..:ba j..:szCl<: \\ spolllni..:ć o kolbergowski..:j sesj i nauko\\'(;j zorganizowancj 26. I 1.1994 r. przez INydziall·ilologiCl.ny PAl J \\ Krakowie. Pokłosie sesji ukazalo si.; drukiem w 1998 r., w pierwszym '1umerze now..:j s..:rii \\ ydalvniuej PAll .. IN służbie nauce". pod redakcją Profesora. Tamże znąidujemy .lego glos IV dys~usji ..0 wspóiCl..:snych lórmach uczczenia pamięci Oskara Kolberga. Rozwój badail nad kullur,! ludOI,,! \1 Polsce ( I XOO··1867)". Jeden z oslatnich artykułów prof. Bieńkowskiego to: Osk"r J-:o/herg u .Ik(/(Iel/li" (.·lJliejl,'/I/O.ki w A:rakOll'ie. Prace Komi~ii Historii Nauki PAU. Kraków 1999. Trudno bylob) si.; tei.. dziwić. że Prorcsor był gorącym or;,:downikiem wydania drukiem (Kraków-Ols/lyn 2000) r.;kopisu. lJlajdująeego się w Bibliotece PAU i PAN w Krakowie. z którego korzyslal Kolberg. pl. l'ie.~lIi IlIdll ::'110(/ górnej Dl1l'ęcy \I' parafiach OS/J-ódskiej i Kraplewskiej :hieralle w 1836 do 18-10-go /'OkIl pr::.e::...'( G. G.. tj. przez Gustawa Gizewiusza, 1810-1 X48. folklorysly. budziciela i or.;do\\ nika SpnlW) narodowej na perytCriach Mazur pruskich. I.wil\zany od p(l!l\ i..:cza senkcznymi \\i;,:zami z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Profesor rzadko miał ostatnio czas i siły uczeslniczyć w naszych spotkaniach. zawsze jednak przychodził. nal\..:1 \1' Ilajwi.,:i-.vy deS/cz. po nO\I'ość \1·yd'l\\niCl.ą ("Proszę Pani, ja po książkę la\\sze przyjd{'ml·mil). Byl sel'lkcznym przyjacielem. doradcą. konsultantem kolejnych zarządów odd/ialu go. obecnie \\ KrakO\lie. IV KrakOIIi..:. W I'lC/Y I si.,: lei.. \\ przygotowywanie obchodów I OO-Iecia krakowskie- najslars/..:go oddzialu I'll.. lowarzys1'leych I.X X IV Zgromadzeniu 1\ liniach :22-:24.(Jl).1998 L Powołany pr/.el: Zarząd Główny na sekretarza go s..:sji nauko\\ci. konsullOl\al nasle projckty. doradzał referentów. W czasie sesji, Delegatów naukowektórą czę- ścio\\o pnmad/il i /IIakomicie podsumował. wygłosił z drobiazgową znajomością tematu. referat .. Krako\l scy prekursorzy badaó 11Ido/.na\\cl.ych w pierwszej połowie X IX wieku". A potem �206 intcresował si« nHlżli\yością \Iydania tekstów. Idążył jcS/.uc mhauyć okładki, ale ksiąi.ki (f'r::ed IO() lafy i d::isiaj. Ludo:://(lIrsflro i elnogralia i zaakceptować projekt międ::.1· Wiedniem. 1.11'0- wem. Krakmrem a l'ragą, KrakóI\ 1999). do której dostaruyL jak zllykle. starannie przygotowany do druku tekst. już nic zd'liył wzią(' do r«ki. Profesor pryncypialnic postr/egal rolę clnogra!ii, pisał b(lII icm: "już od I.arania .. hudziła i rozwijala poc7.ucie świadomości narodowej ... uka7lljąc piękno ojczystcj kultur) ludu, równoczcśnie broniła skutec7.nie przcd zahorcami polską tradycję. by móc pr/ekazać j,\ potomnym". A równoczcśnie potrafił si« zachwycić np. umiejętności,! sypania piaskiem w/.ort'l1\' na polepie i dziwić się z uśmiechem. że nic o tym nie wiedział ~ ..a pr/eeież chodzi Iem na scminaria do profesora Mos7.yńskiego". I taki pozostanie IV naszej pami«ei. uczony - erudyta. mówi"cy i pisz'ley piękm, polszczyzną. przy tym gawędziarz pełen osobistego uroku. patriota i spolcunik. przyjacielski i życzliwy, elegancki. o wysokiej kulturze osobistej pan. Bardzo krakowski Profesor. Pogrzeb na Cmentarzu Rakowickim w KrakOllie zgromadzi I rzesz.,: przyjaciół. znajomych. IlspółpraeOlmików i uczniów Profesora. a nickonwcncjonalne mOlly pogrzebowe \1 )rażał) glęhllki żal. ../lIna SjJiss ADAM GLAPA (19l6~2000) 7 czerwca 2000 roku zmarł dr Adam Glapa etnogra[ rcgionalista. nauczyciel i popularyzator wartości OŚlI iatowych i kulturalnych, zwi,,z.any s/ez.ególnie Adam (;Iapa z terenem Wielkopolski. urod/ił się 4 maja 1916 roku \\. Grodzisku Wielkopolskim. UkllńCl.ywszy w 1936 roku w Lesznie seminarium nauczycielskie ro/POCZ'11 pracę w \.•.yuczonym zawodzie naipien\ II' Swarzęd/u. a następnie w Zh'lszyniu do 1939 roku. Po utracie niepodIegiości la propagowanie plliskości ziem pogranie/a i historycznych granic zachodnich onlz za przynależność do Iwi'IZku Zachodniego Polaków \\ Zbąszyniu z.ostał przez wladze okupacyjne skazany na kan,: śmierci. co zmusiło (io do O[lllszez.enia nia. UkrYllal lotogralicznej dośll"iadezenia się II I'oznaniu miejsca zamieszka- pracując l\" lirmie SICII ncra. Maj'lc już pell'ne pedagogiczm: i organizatorskie. brał czynny udział II tajnym nauczaniu oraz iniejowai i reali/llllal w kOllspiraeji inne I(lrmy życia kulturalnego, m.in. widOll"iska i wieczornice dla coraz szerszego kn,:gu polskich rodzin. Jedna z takich wieczornic o treściach folklorystycznych pl. ..Zaręczyny u JakubOll"skieh". zorganizowana i zainscenizowana przez Adama Glapę przy Ilspółudz.ialc .lana Bzd~gi z [)omachol\"a. została sfilmowana IV warunkach konspiracyjnych przez Stanisl<lll"a Kuszę i Zygmunta Brychcego. stanowiąc wraz z innym lilmem pt .. .1. szarych dni" dokulllenl o unikatowej wartości z życia Polaków IV czasie okupacji. �207 \\'/lln.:m tradycji T(lII ar/y'tlla C/ytclni Ludowy ch. Adam Ciapa przygotowywał w tym cza,.ie tabe pn>~r"I11Y edukacyj!l" " cykLtch lętllalycznych z f(·)i.nych dzicdzin Iviedzy. które były nast<;pni<.: prC/cntUllan<.: II konspiracji II polskich domach prz<:z prowadzących z<~j~cia. Sam rcali/llwał lematy dotyu'lce historii Polski, kultury ludowej i folkloru. Każdy. komu znanc są rcalia I. /.)cia cod/.icnncgo Polakt)\\' w ó\\'Czesnym Kraju Warty. orientujc się, jakic w związku I. tym istniały I.agro/cnia dla rcali/atorów i uczcstników wspomnianych inicjatyw pod~imowanych I taką od wag,! i I patriolyclllych pohudek przcz Adama Glap.; i innc, także wymienione tu osohy. W latach 1')-15-1950 Adam (ilapa pracowal IV POlllaniu. kolejno w Milicji Obywatelskiej. II IJckgatur/c Ministcrsl\\a Oś\\·iaty. W)dziale Kultury Urzędu Wojewódzkicgo. Po wyzwoleniu h) ł jednym z picl'\\Slych ochotllik()\\. którzy czynnic 1Vf<lczyli się do prac porządkowych i normalizujących jy cic II' I.l'ujnowanym Poznaniu. Zajmował si.; przede wszystkim ochroną i zabezpieczaniem lh'lbr kulturaln)<:h oral rCakl) wowanicm instytu<:ji oświatowych. Pracowat także IV MUlcum Narodo\\') 111. org.ani/.ując z inspiracji prot'. Eugcniusza Frankowskicgo dzial etnograIiuny najpicrw II Poznaniu. a nast.;pnie \\ pałacu w Rogalinic. To on właśnic był autorem odeIII) podpisancj prIG IloiL'wod<; poznańskicgo zwracającej si.; do spokczellstwa o przeka7A1nic przcdmio\('lII I d/icd/iny kultury ludowcj. Odezwa ukazala się w dzienniku .. Wolność" nr 52, 1-1 C/CI'\I'Ca 1')-16 roku. W \\yniku lego aktu napływały eksponaty. co pozwoliło na powstanic piCI'\\S/L~i stałej ckspozycji \\ pałacu IV Rogalinic. którą l\\orzyli pod kierunkiem prof Józefa (jajka: Adam (i1apa. Slanisłml Hlas/.czyk. Longin Malicki i Krystyna Klęsk. W latach 1')-15-1')50 Adam (ilapa studiował c1nograli;;. antropologię i prehistori<; na ówczesnym Wydziale Ilumanislycznym UniwersytclU Poznaliskiego. W 1950 roku ukończył studia otr/ynlllj'lc dyplom nr ł i tytuł magistra liJozalii. Po ukoliczeniu studiów. przez okres I roku. pracu.i'lc na stanOII isku redaktora II Polskim Radiu w Poznaniu. pr/ygotolVal kilkadziesiąt audycji i slueholl isk. 1\ tym II iele I dziedziny kultury ludo\\cj i f()lkloru. wykorzystując również mojliwości popularYIll\\ania istnicj'lcych i tworlllnych przcz sicbie zespołów regionalnych z tcrcnu Wielkopolski. Od 1951 do I')61 roku hył latrudniony w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym na stanowisku rcdaktora Ic<:illliClnego. pocz.'llkOlIO lIPomaniu. a następnie wc Wrocla\\·iu. W tym czasic organil\l\Ial r(l\Inió. \\sp()inic I. dr Olg'l (jajkol"l i Stanislawcm Stankiewiczcm. zjazdy Towar/ystlla. konli:rencic krajO\le i mi;;dzynarodowc oral. licznc scminaria. W 1961 roku na Uniwersy te<:ie W rocla II skim ohronil prac.; doktorsk'l "';Irój lI[ięd=.1-T=ecko-babimojski na Ile ubiorów ,rielf.i(J/wlskich. której promo(or<.:m hył prof. Józef Gajck. Od 1962 roku dll 1'!72 dr Adam Glapa pracowal IV Palacu Kullury w Poznaniu, na stanowisku kicnlllnika jcdncgo I. d/ia/(lIl. W tym samym okrcsic prowadzi I spolecznie poradnię etnograticm'l dla nauCl) cicli oral. instruktortl\l zcspołów rcgionalnych oral środowisk i osóh zainlcresoIlanych t'llemalyką Na kilka lat pr/cd pr/cjściem na cmcrytur;; wrócil do pracy IVszkolnictwie. W ciągu długich lal d/ialalności zawodowej i spolccznej. dr Adam Glapa z ogromnym zaangażll\laniem i pas i,! 1\ląClal ,i<; II nurt pracy programowcj i organizatorskiej mając~j na celu przede WSI) s[kim hadanic i popular) /.lJwanie kultury ludo\\ ej i folkloru. Prowadził hadania tcrenowe II' kr'liu i la granic,! II lakrcsic \\ ielu inlercsuj'lcych Go tematów ludoznawczych. m.in. brał udział II' hadaniach pnllla<ilOnych pod kicrunkicm prof .ll'm:lil Burszty IV celu pozyskania materiałów do publikacji "'/1/1/11'(/ /[((/mr(/ li'i<,/kopolski. \\ której znajduj'l si.; dwa Jcgo arlykuły. Prowadził równiej hadania na tercnic licm lachodni<:h w nawi'lz<lIliu do prac nad Polskim allasem elnograJic::lIll/l. W piefl\Slych lalach po \\oinic II spólorgani/.lJwał i II\orzyl od podstaw zespoly rcgionalne. m.in. II Sl.amolulach. Koś<:ianiL·. (irod/.i,ku, DąnróII'Cc Wielkopolskicj i Podmoklach oraz ogniska mUl) ClJJC II /.h'1S1Yniu i Wlos/akolVicach. Był wspólorgani/atorem wielkich imprez ogólnokrajowych. jak np. do/ynki og.ólnopolskie w 1946 roku w Pomaniu, Swi.;to Morza w Szczecinie, otwarcic radiostacji lIC Wrocl<l\\iu. /.a S\\ój naj\\i.;ks/Y osobisty sukces organizatorski uznal przygotO\lan'l pr/Cl. siehic implCl.'; i(llklorystyezną z okazji 100-lecia Wiosny Ludów w Milosl<l\\ iu I.. ud/ialclll naj\\y /s/ych władz pallstwowych i przedstawicielstw zagranicznych oraz /.ja/d AUlOch[oJl('lI\ I. /.icm Od/yskan)'ch. W części artystyczncj Zjazdu wystąpił wtedy przywieliony pr/cl Nicgo Icspl'llludo\\y l I),\hrówki Wiclkopolskiej. �208 W ciągu swcgo dlugiego i pracowitcgo 7.ycia nigdy nic zaprzcstal pisarstwa . .lego wszcchstronnc zainteresowania równicż pOLaelnogralicznc. np. w zakrcsie historii Polski. z\\laS/.cza Pomorza Zachodniego. symboliki .- różnych form orlajako godla paIistwolleg.o . lnalally wyral II licznych publikacjach. Byly tcż prlcdmiotcm Il')glaszanych przCl Niego prckkcji. OdCZ.ylÓI\. a na \\l: I ckspozycji wystawienniczych (orly polskie). Dr Adam Cilapajest autorem ok. 70 pozycji publikowanych. w tym książek. arlykulów. rozpraw i reecnzji II' dzicnnikaeh. czasopismach krajowych i zagranicznych .lest m.in. autorem takich pozycji. jak: Siny s~al//ollllski. -"Inij d~ier::"cki. SIrrjj mi(:d~yc('ckohahil//ojski w ramach serii ..Atlas polskich strojów ludowych" (III dalI niet 110 PTJ.). Dr Adam (jlapa był laureatem wielu nagród i wyrói.niel;. Posiada I odznak.,: ..I.aslużony Dzialacl Kultury" ( 1968 r.). Medal za Zaslugi dla Obronności Kraju (1970 r.). Odznak.,: Ilonoro\\',\m. Poznania (197 Jr.). I.Jotą Odznake; /.wiąLku auczyeielstlHl Polskiego (I 'n() r.). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1980 r.). Wielki Medal\\' 40. rocznicę Wymolenia Poznania (19X5 r.). Odszcdł od nas kolega. badacz oraz milośnik kultury ludowej i Il)lklortl. człowiek o silnej osobowości. działalność spolcczncj bezkomproll1isO\IY. dokonujący nieraz Iwdn) ch i nicpopularnych w dużej mierze inspirowaly idee organiczllikOll'skil' u7yteczności. Pozostanie zmvszc II' naszej pamie;ci. - patriotyzm wyhorów. Jego i praca o walorach .·/Icksalldm I/'ojci('c!loll'skll ROMUAl.DA IJANKOWSKA ( 1933-19(9) 5 kwietnia i konscrwator Romualda 1999 roku zmarła zabylków. Hankowska sach Wschodnich. z domu Ile Włocławku I'ujdak. W 1945 roku w ramach dr Romualda urodlila repatriacji Ilankowska. si.,: 13 l\Tześnia przyje..:hala lasluiony mUleolag 19.\3 roku w I.id/ie l\Tal/. rodlin'l na Kre- do Wloclawka. Tutąj w 1')51 roku otuymala ślliadcctl\'() dojrlalości w (iimna/,iulll illl. 1arii Konopnickicj. W t) m samym roku rozpocz.;la studia na Katolickim Unillersytecie I.ubelskim \\ zakr~sie historii sztuki. uzyskując IV 1956 roku tytul magi,tra. W 1')5'1 roku ROlllualda Ilankowska związala si.; z Muzcum Zicmi Kujall'skicj IVC Wloclawku. W placów..:.: lej przeszla II sl)'slkie slczehlc merytorycznych stanol\isk. aby II' 1')65 roku obj.,ć funkcje; d) rektora IllUleUIll. Kierowane przez ni'l Muzeum Kujawskie IV krótkim czasie stalo sie; c/.oIO\I'<\ regionaln,! instytucj,! w kraju. To wlaśnie z inicjatywy R. Ilankowskicj rozpoel.,:to m.in. org.anilacj.; Ilielkich konkursl)\\ .. Biennak Fajansu". którc ucz)'n iIy malO\l'anc r,,:clll ie wyrohy W 10cl<I\\ sk ich l.aUadll\l· Cna IIIik i Slołowej. znane i modnc w Polsce. i za g.ranieą Dlięki j-:j usilnym staraniom 'lu/.eum plllYSkalo nOlle obiekty. w których otllarlO po r-:montach i pracach adaptaCljnych now.: OddziaJy: MUleuTll Historii Wloclawka i Muzeum [(nograliczne. W latach 1976-1992 R. Ilankowska praco\\'ala II Prlcdsie;hiorstwie P,uiSIlI'owym I'racO\\I1ie Konscrwacji Zabytków w Toruniu. W 1')82 roku obroniła na Wydziale Ilumanistycznym Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu rozpraw.; doktorsk'l .. Fajans IlIoclawski ki i próha oceny wartości artystycznej wyrobów". Od I ')9:> do 1997 nlku R. Ilanko\vska pracowala II I'l'l. I~iurn Ilandlu IV Warszawi.:. W tym czasie opracolIala m.in. dokumentac.i<; konserll,ltorsk" w Rydze. wytycznc do odbudowy kościola św. Kalar/.) ny II Petershurgu oral przed pałacem Piotra I II' Peterholic. Romualda IlankO\lska była czlonkiem Ilidu historyków Sztuki. Wloclawskicgo Towarzystwa lnawczym zwi,vana dzialu. MiTllO widu .- dzieje fabry- /.agraniu!1ego mun'l\V ohronn)ch r-:stiluracji liHllUnn tO\I<"'ll'slw nauko\\ych. IV Iym: SlowarzySl.enia aukow-:go. I. Polskim Tll\l'arzystwelll Ludo- hyła od trzydziestu lat. bioqc aktywny obowiązków lawodowy-:h R. Ilankowska mllial II' pracach lOrt"iski-:go Odl.alVSle lnajdllllalil czas dla kok- �209 żanck i kolegów. zwracających si.; I. prośbą o pomoc w rozwiązaniu problemu badawczego. Ułat\\iala \\iclu polskim badaczom poruszanie się po niezwykle bogatych archiwach St. Petersburga i Rygi. Publikowany dorobek naukowy dr R. !Jankowskiej obejmuje ponad trzydzieści pozycji. Odeszła w pc/ni sil tv.órcl.yeh. Będzie nam jej bardzo brakowa/o. Jan ,~więch Ważniejsze publikacje dr Romualdy Hankowskiej 1991 1992 1997 1998 1999 2000 /V/oc!awskijójalls. Wrocla\' •.. Nie::nane I'elershurskie .I'lc/{~v SIallis/awa Allgllsw Ponialowskiego, Warszawa. [{u.kió/ .';11'. Kalar::yny w Sanki Pelersbllrgll. Warszawa. Odbudowa kO.';cio/a.';w. f-.:alur::yny.·/Ieksand/yjskiej IV Sanki Pelersbllrgll. Leszno. Uk/ad I'r::eslr::ellll)' i ::ahllciowa miasla. w: W/oclawek. D::ieje miasla. l. I. Włocławek. IFslęp. \\: I\. Bujak. f-.:aledra W/oclmvska. Warszawa. HALINA MIKULOWSKA ( 191 7· 1998) 31 grudnia 1998 roku zmarła w Toruniu mgr Halina Mikulowska, emerytowany pracownik Muzeum etnograficznego w Toruniu, zasłużony muzealnik. badacz sztuki ludowej w szczególności stroju i hattu. Halina Mikulowska urodziła się 6 czerwca 1917 roku w Wilnie. Tam zdała w 1936 roku maturę \\ Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Elizy Orzeszkowej i wstąpiła do Państwowego Instytutu Robót Ręcznych w Warszawie. W 1938 roku uzyskała dyplom nauczycielki robót n;cznych w szkołach zawodowych. W grudniu 1938 roku wyszla za mąż 7.a Stanislawa Andrzeja Mikułowskiego. Okres okupacji spędziła w Warszawie. Od 1945 roku na Uniwersytecie Miko/ąja Kopernika w Toruniu studiowala zabytkoznawst\\ o i muzealnictwo. W grudniu 1950 roku uzyskala magisterium na podstawie pracy o stroju ludowym Kujaw. Prae\( z<l\\odową rozpocz<;la już w marcu 1950 roku na stanowisku instruktora spolecznooś\viatO\\"ego w Muzeum Miejskim w Toruniu. Od 1959 roku do przejścia na emeryturę w 1977 roku związana była z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Poez;j1kowo zajmO\\ala się różnorodną dzialalnością związaną zc sztuką ludową. będąc kierownikiem d/.ialu nauk()\\"()-oświalowego. ostatnie cztery lata przed emeryturą kierowała dziakm kultury duchowej. Ponadto była konsultantem w Spóldzielni Pracy R«kodziela Ludowego i Ańystycznego ..ARS·· (potem .. RZUT') w Toruniu. Prowadziła też zajęcia na Podyplomowym Studiull1 EtnograJii przy UMK w Toruniu. Często pełniła funkcję konsultanta dla wielu muzeów i dom(lw kultury Polski północnej. �210 Po przejściu na emeryturr,: nadal prowadziła czynną działalność zawodową i pozostała w stałym kOnlakeie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Halina Mikułowska związała się w 1951 roku. biorąc aktywny udzial w pracach Toruńskiego Oddziału. Przez jedenaście lat była członkiem Zarządu Oddzialu w Toruniu. a od 1955 roku pełniła funkcję opiekuna merytorycznego kola PTL-u w Keyni. Uczestniczyła także w działalności Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Pomorskiego Towarzystvła Muzycznego. Współpracowała z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym w Bydgoszczy. Do nąjważnicjszych dokonań Haliny Mikułowskiej należą badania etnograficzne na terenie Kujaw. Pałuk. Krajny. ziemi chełmiński~i. Kaszub. Wynikiem tych badań byly zarówno publikacje z zakresu stroju ludowego. haftu oraz rzeźby ludowej. jak i zakupy wielu cennych obiektów. Stworzone przez Nią kolekcje elementów stroju kujawskiego i paluckiego należą do najbardziej reprezentatywnych i najcenniejszych zbiorów tego typu obiektów w muzeach etnogralicznych w Polsce. W roku 1953 zostal wydany. w serii Alias Polskich Strojów I.udowych, SIrój Kujawski - autorstwa H. Mikułowskiej. Halina Mikułowska była też autorem scenariusza jcdynej w północnej Polsce stalej wystawy strojów ludowych. Trudne do przecenienia są rezultaty kilkudziesięciu kursów haftu. jakie prowadziła Halina Mikułowska. głównie na terenie Kujaw i Paluk. Pozwoliły one na bardzo szerokie rozpropagowanie i przetrwanie hallu regionalnego. Była konsultantem str~iów ludowych dla wielu zespołów folklorystycznych. Na wielu konkursach z zakresu sztuki ludowej występowalajako juror, wygłosiła wiele odczytów popularyzujących sztukę ludową. Za swoją działalność Halina Mikulowska otrzymała szereg odznaczeń. Do najważniejszych należą otrzymane w 1974 roku - "Zaslużony działacz kultury". w 1975 .. Złota Odznaka ..Za opiekę nad zabytkami". IV 1985 roku Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. w 1986 roku Ogólnopolska Nagroda im. Oskara Kolberga "Za zaslugi dla kultury ludowej", w 1996 roku - nagroda Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficzl1t:go w Toruniu .,Za z.asługi dla poznania, ochrony i popularyzacji kultury ludowej Pomorza i Kujaw". Halina Mikułowska była osobowością nieprzeciętną - zawsze życzliwa dla twórców. chętnie pomagała młodym. Charakteryzowała ją wielka umiejętność i łatwość nawiązywania kontaktu z ludźmi. Pracowała tak jak żyła - z pasją. .lej radość życia i optymizm udzielał się tym. którzy z nią się spotykali. Kinga Turska-Skowronek Najważniejsze 1953 1958 1964 1965 1971 1971 1971 1973 1977 1979 1980 1981 1982 prace Haliny Mikulowskiej Stój kujawski. Alias polskich strojów ludouych. Poznań. Sprawozdanie z penelracji lerenu (szluka ludowa i arty.~ci ludowi) w powiecie Żnin i częściowo Szubin. rękopis IV Archiwum Muzeum Etnograticznego w Toruniu. Pa/ucka szluka ludowa ... Literatura Ludowa" nr 3. Warszawa. Slrój kujawski i haft. w: ZaJys elnograficzny okolic Kruszwicy. red. M. ZnamierowskaPrOtlerowa. Toruń. Hafty i koronki. w: Współczesna szIuka ludowa w woj. hydgoskim, red. W. Szkulmowska., Bydgoszcz. Slrój ludowy. Przewodnik. Toruń. Rzeiba, w: W"pólczesna .eluka ludowa]V woj. bydgoskim. red. W. Szkulmowska.. Bydgoszcz. Sztuka ludowa na Pa/ukach, "Ziemia" t. 7. Hafty kujawskie. Kalalog wyslawy. Inowrocław. Haji kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr I. Inowrocław. Haft kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr 2. Inowrocław. Haft palucki. Wzoly i inslrukcje. Bydgoszcz. Dawne hafty kujawskie. Alias wzorów. Strzelno. �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, fi, III) ukazała się publikilcja: -----:o:o~~o<:=----- Jan Świętek, Brzozowa i okolica Zakliczyna Had Dunajcem. Obraz etnograficzny, Zbiór z lilt IR97-1906 cz. I: Oko/im Ullf (ubiór, pożywienie, d0l11os1 wo) I Pmcn (pilsterslwo, hodowli1, Ps/,c7.c\;lI"slwn, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilndel) Wrocław 1989, s. 234, cellil .'1,00zł cz. II: Wicr7.Cllitl (wyobrażenia, Wrocław kullura [etykil], kulL, wclerynilritl, 1998, s. 247, leczniclwo) CCllil 'IS,OO zł cz. III: LI/dl/OŚć. Rony Zwyczaje i pvjf'cia pmwI/c (I~od7.inil). Wrocław cella ok, IS.OO zł 1999 (w druku) ------:o:o~~o-c:a----Zamówienia prosimy kicrowilĆ na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 tel. 071 /344-46- J 3 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc lyluly z tcj scri i: 1. J. P. Dekowski, (10,- zl) Strój sieradzki, W -w 1959 2. 1. Swieży, Strój podlaski (nadbui.at'lski), W-w 19511 ( I 0,- :1.1) 3. F. Klonowski, Strój wannil.ski, W-w 1960 ( 10,- 71) 4. B. Kaznowska, Strój bilgorajsko-tamogrod7.ki, 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków W-w 19511 (I U,- 7.1) wschodnich, W-w 1%0 (reprinl 19(1) (!\,- zl) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo ul. Szewska 36 50-139 WROCLA W tel. 071-344-46-1 J Ludoznawcze �