30 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa4b657b461914f5dcb5daa970aa982d.pdf f6da19f8c45930424da50f5fdf3c7ba2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia i biznes antropologia i przemysł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5113 Title A name given to the resource Antropologia w biznesie i przemyśle / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.293- 322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12 Maciej Ząbek Antropologia w biznesie i przemyśle Biznes i przemysł to dwa podstawowe sposoby organizowania działalności gospodarczej człowieka w celu zaspokojenia jego podstawowych potrzeb w nowoczesnych społeczeństwach rynkowych. Pierwszy odnosi się przede wszystkim do handlu, sprzedaży i kupowania towarów oraz usług na rynku, a drugi do zorganizowanej ich produkcji na dużą skalę. Wielu może zapytać: Gdzie w tym świecie miejsce na antropologię? Na początku przypomnieć można, że wiejskie targowiska, odpustowe stoiska, czy tradycyjna wytwórczość rzemieślnicza, skąd wyrasta współczesny rynek i przemysł, od dawna były w promieniu zainteresowań antropologów. Ciekawość ta ograniczała się jednak przez długi czas do ich zanikających form z okresu przedkapitalistycznego. Zapewne dlatego spośród wielu potencjalnych miejsc, w których antropolog mógłby podjąć pracę, rzadko które wzbudza nadal jeszcze tyle zaskoczenia, co sugestia, że mogłaby to być firma biznesowa albo zakład przemysłowy. Obraz antropologa jako romantycznego ludoznawcy i folklorysty albo kogoś w stylu Indiany Jonesa nadal ciąży na potocznym wizerunku naszej dyscypliny. Tymczasem umiejętność wchodzenia w obce światy, kiedy nie zna się nawet miejscowego języka ani zasad poruszania się w tym świecie, konieczność nauki tego wszystkiego, poznania miejscowych struktur, kodów i tabu okazuje się przydatna do poznania także „plemion” ze współczesnego korporacyjnego buszu. Działanie na ich zamówienie to także znana antropologom sytuacja, gdy występowali w interesie „swoich tubylców” lub podejmowali się mediacji. Dotyczące biznesu tematy także tak naprawdę nie są nowe. To ciągle ta sama próba odpowiedzi na pytanie, jaki jest człowiek i dlaczego robi to, co robi, podejmowana tylko w nieco innym kontekście niż dawniej. Na szczęście wbrew temu, co wyżej zostało powiedziane, rola antropologa w organizacjach zajmujących się działalnością gospodarczą jest już zauważalna i wcale nie tak egzotyczna, jakby mogło się wydawać. W różnych szkołach biznesu oraz na kierunkach zarządzania i ekonomii, wykłady coraz częściej prowadzą antropolodzy. Powstają specjalistyczne periodyki poświęcone wyłącznie �Maciej Ząbek 294 temu zagadnieniu1, w których można przeczytać o zjawisku „antropologizacji biznesu”. Sami antropolodzy wchodzą zaś w rolę cenionych konsultantów, badaczy, analityków i menedżerów w najpoważniejszych światowych koncernach typu: Boening, Microsoft, Hallmark, Intel, Kodak, Nokia, Motorola, Walt Disney i wielu innych (patrz: Guang Tian i van Marrewijk 2010). W ostatnich latach także w Polsce pojawiły się takie firmy, jak np. Tomo Group, Izmałkowa Consulting, 4P Research Mix, ARC Rynek i Opinia, Dom Badawczy Maison, czy ABM, które zajmując się badaniami rynku, posługują się technikami etnograficznymi, stwarzając absolwentom etnologii i antropologii kulturowej szanse na miejsce pracy. Dlaczego zatrudniają tam antropologów? Otóż dostrzeżono, że źródłem wielu niepowodzeń w świecie biznesu był brak zrozumienia i dostosowania się do innego rodzaju myślenia i działania obecnego w grupach ludzkich innych niż nasza własna, czyli brak uwzględnienia w swym działaniu kontekstów kulturowych. Z doświadczeń stosowania etnografii w badaniach marketingowych także na rodzimym gruncie, np. Julii Izmałkowej, można odnaleźć wiele na to dowodów. Na przykład pewna firma sprzedająca kostki toaletowe w Polsce zauważyła, że kupują je jedynie mieszkańcy miast a nie wsi. Chcąc zwiększyć sprzedaż, firma postanowiła dowiedzieć się dlaczego tak jest. Dopiero po badaniach etnograficznych okazało się, że przyczyną jest przeświadczenie ludzi, że służy ona do likwidowania przykrych zapachów, a ponieważ łazienki w domach poza miastem mają zwykle okno, to ich właścicielom wydawała się ona rzeczą zbędną. Dzięki tej wiedzy firma mogła nawiązać do tych wyobrażeń i pokazać, że rola kostki toaletowej jest o wiele większa i dopiero wówczas odnieść sukces. Inna firma z kolei próbowała wprowadzić na rynek nowy rodzaj dżemu różanego. Wcześniej wszystko dokładnie sprawdziła zgodnie z klasyczną sztuką marketingu. Rynek został rozpoznany, smaki przetestowane, kosztowna kampania reklamowa uruchomiona. Tymczasem choć pierwsza partia towaru rozeszła się błyskawicznie, drugiej już prawie nikt nie kupił. Dopiero antropolog odkrył, że w trakcie badań wstępnych podawano badanym próbki chleba z dżemem cienko rozsmarowanym na pieczywie. Tymczasem w domu ludzie byli przyzwyczajeni do nakładania grubej warstwy, co sprawiało, że produkt stawał się za słodki i niesmaczny. A tego typu przyzwyczajeń nie da się łatwo zmienić, czego firma w swej kampanii promocyjnej w ogóle nie uwzględniła.  Przykładem może być np. pismo „International Journal of Business Anthropology” (2010). 1 �Antropologia w biznesie i przemyśle 295 Obecnie wielkie korporacje zrozumiały, że jeśli chcą odnosić sukcesy, to muszą uwzględniać i rozumieć tego typu różnice zarówno na gruncie krajowym, jak tym bardziej na rynku globalnym, w dodatku w szybko zmieniającym się świecie. Antropolodzy natomiast wydają się być, jak dotąd, najlepiej przygotowaną grupą zawodową w odkrywaniu i wyjaśnianiu rozmaitych wzorów zachowań, które mają wpływ na podejmowane przez korporacje strategie i taktyki w biznesie i produkcji. Są oni szkoleni w zakresie komunikowania się we współczesnym świecie, unikania uprzedzeń i podejmowania wysiłku zrozumienia ludzi z różnych grup kulturowych, patrzenia na rzeczy całościowo, a przede wszystkim w opanowaniu etnograficznych metod jakościowego gromadzenia i przetwarzania danych. Te ostatnie w przeciwieństwie do metod ilościowych (socjologicznych) mają nie tyle dostarczyć informacji o ilości i wynikach sprzedaży, co służą np. do odkrywania opinii, sądów, motywów zachowań i postaw konsumenckich. Pozwalają na dotarcie do często nieujawnianych w sposób bezpośredni motywów zachowań. Pozwalają rozpoznać zjawiska znajdujące się pod powierzchnią zjawisk rynkowych i wykorzystać je w praktyce marketingowej. Dlatego etnografia polegająca na umiejętności obserwacji, przeprowadzania rozmów, ich dokumentacji i analizy jest dziś najlepszą techniką ułatwiającą zrozumienie mechanizmów działania ludzi zarówno w badaniu kultur egzotycznych, jak i np. segmentów kultury związanych z konsumpcją czy produkcją. Ilustracją powyższych stwierdzeń może być wiele konkretnych, choć drobnych przykładów, ale dużo mówiących o tym, w jak szerokim zakresie te badania mogą być stosowane. To dzięki badaniom antropolożki Susan Squires zauważono, że dzieci lubią spożywać jogurt podczas zabawy, w ruchu, na wycieczkach i na podstawie wniosków z tej właśnie obserwacji amerykańska firma General Mills wprowadziła na rynek nowy produkt, jogurty dla dzieci Go-Gurt, wyciskane bezpośrednio z tuby do ust, bez użycia łyżeczki. Dzięki tej innowacji wygenerowała pomimo ograniczonej dystrybucji 37 milionów dolarów już w pierwszym roku sprzedaży (Squires 2002). Podobnie Disneya uratowało przed spadkiem oglądalności stworzenie nowego kanału telewizyjnego Disney XD w wyniku wyciągnięcia wniosków z obserwacji uczestniczącej etnografów, wskazujących na potrzebę stworzenia programów uwzględniających także zainteresowania chłopców w wieku 6–14 lat. Znany natomiast wszystkim obsługującym maszyny do kopiowania duży zielony przycisk pojawił się na nich, gdy antropolożka Lucy Suchman, prowadząca badania na zlecenie firmy Xerox, odkryła, że najwięcej problemów przy włączaniu sprzętu sprawia niedoświadczonym użytkownikom poszukiwanie tego właśnie przycisku. �296 Maciej Ząbek Podejście holistyczne charakterystyczne dla antropologii umożliwia zrozumienie, w jaki sposób globalne zmiany mogą mieć wpływ na lokalne społeczności i jak najlepiej dostosować się do tych zmian. O ile inżynierowie potrafią stwarzać nowe technologie, to antropolodzy potrafią się przyglądać, jak ludzie w rzeczywistości ich używają. Badacze pracujący np. w 1996 r. dla Motoroli na wsi chińskiej nad wykorzystaniem pagerów odkryli, że młodzież używa ich nie tylko do kontaktów między sobą, ale też jako swego rodzaju akcesoriów mody. Łącząc wiedzę inżynierską z danymi etnograficznymi projektanci mogli dzięki temu opracować modne, dobrze sprzedające się pagery kolorowe (Hafner 1999). Antropolodzy potrafią wytłumaczyć subtelności życia codziennego w różnych kulturach, tak aby były zrozumiałe dla szerokiej publiczności. Nie mają uprzedzeń i odrzucają myślenie europocentryczne, które często jest powodem niepowodzeń w kampaniach marketingowych. Dlatego np. Bank Światowy zatrudnia antropologów do realizacji programów dotyczących m.in. nawadniania i zadrzewiania w Afryce, ale tak by nie powodować jednocześnie konfliktów ze społecznościami lokalnymi. W jednym z krajów arabskich prowadzono kampanię proszku do prania. Słusznie założono, że adresatkami przekazu będą przeważnie niepiśmienne gospodynie domowe. W związku z czym zdecydowano się na proste plakaty z rysunkami przedstawiającymi: brudną koszulę, proszek, czystą koszulę. Arabki odebrały jednak ten przekaz, że ów proszek zmienia czystą koszulę w brudną. Dlaczego? Nie wzięto pod uwagę, że w krajach arabskich czyta się tekst z prawa do lewa. Firma Intel, znany producent układów scalonych oraz twórca mikroprocesorów, rozwijająca się od 1965 r. bardzo dynamicznie, podwajając m.in. liczbę tranzystorów na układzie scalonym co dwa lata, w latach dziewięćdziesiątych doszła jednak „do ściany”, kiedy to jej inżynierowie stwierdzili, że niemożliwy jest już dalszy wzrost mocy obliczeniowej starymi metodami. Zdecydowano się wówczas na zatrudnienie antropolożki Genevieve Bell (2006, 2011), która zwróciła uwagę firmy na potrzeby potencjalnych indywidualnych odbiorców z różnych grup: kobiet czy użytkowników komputerów w różnych rejonach świata. Szeroko zakrojony projekt badawczy, obejmujący Indie, Chiny, Chile i Węgry, który podjęła Bell, pozwolił odkryć, że nawet niebogaci ludzie są gotowi na zakup komputera, jeśli nabiorą przekonania, że zwiększy to szanse życiowe ich dzieci. Odkrycie to Intel wykorzystał przede wszystkim na rynku chińskim, wypuszczając we współpracy z lokalnym producentem serię „komputerów do nauki”. Te i wiele innych tego typu późniejszych badań antropologów dla firmy Intel i zastosowań płynących z nich wniosków sprawiły, że korporacja �Antropologia w biznesie i przemyśle 297 ponownie nabrała „wiatru w żagle”. Przy okazji, także dzięki antropologom, polepszyła swój wizerunek w społeczeństwie, podejmując działania chroniące środowisko, zmniejszając jego zanieczyszczanie przy jednoczesnym wzroście wydajności technologicznej. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej skutecznie umieją się też komunikować z ludźmi z różnych miejsc, kultur i środowisk, poczynając od imigrantów po prezesów międzynarodowych korporacji. Dostarczają tym ostatnim np. danych, jak rzeczy przez nich produkowane będą odbierane za granicą, szczególnie w innych kręgach kulturowych. Potrafią także przeprowadzić ewaluację danego projektu i ocenę jego ryzyka, a także wykonać w razie potrzeby badania wewnątrz danej firmy w celu restrukturyzacji i poprawienia jej efektywności. Wreszcie mogą przydać się przy pozyskiwaniu różnego rodzaju dotacji budżetowych czy unijnych, gdyż jeszcze na studiach uczą się pisać wnioski w celu pozyskiwania środków na badania. Na gruncie akademickim w USA badania antropologów zorientowane na zastosowanie ich wyników w handlu i produkcji zostały nazwane w latach osiemdziesiątych „antropologią biznesu lub przemysłu” (business or industrial anthropology). Zdefiniowano ją także jako antropologię ekonomiczną, której teorie i praktyki dostosowane są do potrzeb organizacji sektora prywatnego, a zwłaszcza firm przemysłowych (Bailey 2009). Obecnie ta subdyscyplina antropologii dzieli się na trzy główne obszary działań: 1) Badania dotyczące procesu wytwarzania dóbr i usług oraz samych organizacji, w których produkcja się odbywa; 2) Badania marketingowe i zachowań konsumenckich na rynku, w tym również międzynarodowym; oraz 3) Działania związane z zarządzaniem wiedzą, komunikacją międzykulturową i projektowaniem nowych produktów, usług i systemów dla konsumentów i przedsiębiorców. We wcześniejszej historii antropologii stosowanej także znajdziemy przykłady tego typu praktyk, określane niekiedy mianem „antropologii pracy” (anthropology of work), bądź „antropologii stosowanej w przemyśle” (applied anthropology in industry). Niemniej były one rzadkie lub ograniczające się do studiów typowo akademickich (Baba 2006, s. 83). Dopiero po 1980 r. nastąpiła zmiana. Spowodował ją wzrost popytu na etnografię ze strony firm biznesowych, dążących do lepszego zrozumienia kontekstów kulturowych, jako narzędzia zapewniającego innowacje i przewagę konkurencyjną. Na uniwersytetach natomiast zderzono się z presją zbyt dużej liczby osób po doktoracie w stosunku do realnych możliwości zatrudnienia ich na stanowiskach akademickich, co w konsekwencji wymusiło przewartościowanie postaw wielu absolwentów antropologii wobec możliwości pracy w przemyśle czy biznesie, gdzie wcześniej nie chciano pracować, powołując się często na etykę i kodeks �298 Maciej Ząbek zawodowy antropologa. Zmusiło to także Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne do zmiany stanowiska, które próbowało nawet zakazać badań w celach komercyjnych (Bailey 2009). Kończąc ten wstęp, można zauważyć, że relacje między polską antropologią a biznesem i przemysłem, znajdują się obecnie na podobnym etapie co w USA 20 lat temu, a sytuacja na rynku wymusza ewolucję w tym samym kierunku, czyli konieczność nawiązania znacznie bliższych stosunków niż kiedykolwiek dotąd. Związek ten wydaje się już nieuchronny i nie należy się go bać, gdyż umożliwia postęp zarówno w zakresie wiedzy, jak i praktyki. Włączenie do nowego ładu gospodarczego Azji i innych części świata nazywanego rozwijającym się stwarza globalną platformę produkcji i konsumpcji, gdzie udział antropologa w charakterze badacza, tłumacza i mediatora będzie dla biznesu coraz bardziej niezbędny. Antropologom natomiast poszukującym zawsze nieznanego bynajmniej nie odbiera misji dyscyplinarnej, a wręcz przeciwnie – dostarcza nowych inspiracji dla niej, nie mówiąc już o tym, że stwarza to dla nich niezwykle obiecujący rynek pracy. Badania marketingowe i konsumenckie Etnografia w badaniach rynku Badania rynku związane są z systematycznym gromadzeniem, analizą i interpretacją informacji związanych z decyzjami marketingowymi w celu udoskonalenia procesów decyzyjnych podejmowanych przez określone przedsiębiorstwa. Chodzi nie tylko o zebranie i przetworzenie informacji o rynku konsumpcji, ale także o działaniach konkurencji. W przeciwieństwie do metod ilościowych (charakterystycznych dla badań socjologicznych) przynoszących informacje o ilości i wynikach sprzedaży, wykorzystanie technik etnograficznych (charakterystycznych dla antropologii i etnologii) służy do poszukiwania opinii, sądów, motywów zachowań i przejawiających się postaw konsumenckich. Główną ideą większości firm jest zasada: dowiedz się, czego ludzie pragną i daj im to. A w ich imieniu najlepiej mogą zrobić to antropolodzy, gdyż etnografia jest najlepszą metodą ułatwiającą zrozumienie ludzi i mechanizmów ich działania. Sprawdziła się nie tylko w badaniu egzotycznych kultur, ale i tych segmentów kultury, które są związane z konsumpcją. Interesujące wnioski dla praktyki marketingowej wymagają zadania ciekawych pytań, a etnografia pomaga sformułować te pytania. Może także pomóc we właściwym przygotowaniu badań ilościowych, służyć sprawdzeniu hipotez i dostarczeniu cennych informacji o konkretnych grupach ludzi. Poza tym pozwala na dotarcie do nieujawnionych w sposób �Antropologia w biznesie i przemyśle 299 bezpośredni motywów zachowań i rozpoznawania zjawisk znajdujących się pod powierzchnią zjawisk rynkowych. Ogólnie rzecz biorąc, etnograficzne metody jakościowe są wykorzystywane w odkrywaniu tzw. tubylczego punktu widzenia, czy badania z perspektywy konsumentów. Przydatne są szczególnie w badaniu nowych grup konsumenckich, zbieraniu opinii o danych markach, testowaniu nowych produktów i technologii, ocenie pozycji danego produktu bądź marki na rynku, oddziaływaniu reklam na podejmowane decyzje i szukaniu nisz dla nowych produktów. Podstawowe techniki etnografii to badania łączące „obserwację uczestniczącą” w środowisku badanych, w tym tzw. technikę cienia, z wywiadami pogłębionymi bądź po prostu rozmowami na ten temat oraz zapis wizualny z tekstowym. Obserwacji zachowań konsumenckich, które mogą trwać dzień lub nawet miesiąc, dokonuje się zarówno w mieszkaniu badanego, jak i poza jego domem. W Polsce do takich firm wykorzystujących technikę cienia należy m.in. firma Izmałkowa Consulting. Badania tego typu dostarczają wiedzy niemożliwej do uzyskania w inny sposób. Są to obserwacje, dzięki którym firma może dowiedzieć się, jak ludzie w praktyce wykorzystują jej produkty. Etnograf uczestniczy w codziennych rutynowych czynnościach konsumenta. Obserwuje sprzątanie mieszkania, przygotowanie posiłków, czynności związane z higieną czy prace w ogródku. Interesuje go nie tylko przebieg tych czynności, ale także ich kontekst (powierzchnia mieszkania, wyposażenie kuchni i łazienki, dostęp do wody, elektryczności czy komunikacji). Odnotowuje, jakie produkty znajdują się w mieszkaniu badanego, jakie wyrzuca on do śmieci, czyli dowiaduje się, jak w praktyce funkcjonują różne marki. Bierze udział w degustacji przygotowywanego posiłku albo w ocenie wyników prania, analizując skutki czynności konsumenta. Na bieżąco natomiast robi nie tylko notatki, ale posiłkuje się nowoczesnymi technikami dokumentacyjnymi, wykorzystując fotografię i film. Po zakończeniu obserwacji rozmawia z konsumentem, a także z innymi członkami rodziny, które to rozmowy pomogą mu w interpretacji jego zachowań lub decyzji. Podobnych obserwacji etnograf dokonuje poza domem badanego. Interesuje go, w jaki sposób dociera na miejsce sprzedaży, jakie miejsca i dlaczego wybiera, jak dokonuje zakupów, jak wygląda proces wyboru produktów, oczywiście tak jak poprzednio dokonując zapisu, w tym także wizualnego, tych wszystkich czynności. Powyższe techniki, wykorzystywane od dawna w etnografii, są obecnie wzbogacane metodami przyspieszającymi proces badania. Należą do nich tzw. badania fokusowe stosowane często w socjologii. Polegają na zebraniu w jednym miejscu wybranego kilkuosobowego grona konsumentów, których �300 Maciej Ząbek moderator (badacz) zadając pytania stara się sprowokować do dyskusji i sporów między sobą. Zazwyczaj tematyka spotkania dotyczy jednego z produktów lub usługi, np. proszku do prania danej marki bądź np. audycji danej stacji radiowej. Oczywiście grupa dobierana jest według pewnego klucza, aby z jednej strony była reprezentacyjna, a z drugiej jej uczestnicy mieli coś do powiedzenia na dany temat. Technika ta pozwala badaczom na bardzo szybkie rozpoznanie preferencji i postaw tej grupy konsumentów wobec określonego produktu. Jeszcze inną techniką są badania w przestrzeni wirtualnej. Internet odgrywa coraz większą rolę w życiu ludzi. Obserwacja zachowań badanych, szczególnie na serwisach społecznościowych typu „Facebook”, czy „Nasza Klasa” i innych forach i czatach, dostarcza wielu informacji niedostępnych z innych poziomów komunikacji. Dotarcie do nich staje się kluczowe z punktu widzenia wielu producentów. Na gruncie polskim w tego typu badaniach w Internecie specjalizuje się firma prowadzona przez jednego z absolwentów warszawskiej etnologii, pana Tomoho Umeda, wykorzystując przy tym z powodzeniem techniki hipersegmentacji tekstu i analizy semiotycznej. Mają one jeszcze tą zaletę, że pozwalają prowadzić badania stosunkowo szybko i na dużych grupach konsumenckich, co jest rzeczą niemożliwą w przypadku tradycyjnej etnografii. Celem tych wszystkich metod jest poznanie całokształtu aktywności konsumenckiej badanej grupy. Badacz stara się poznać ich zachowanie i próbuje odpowiedzieć podczas analizy danych, jakie jest miejsce i znaczenie różnych dóbr i usług w ich życiu, odkryć ewentualnie także ich nowe potrzeby konsumpcyjne. Ludzie często nie uświadamiają sobie swoich potrzeb, dopiero w trakcie tego typu badań są w stanie wyartykułować co ich irytuje, drażni, co sprawia im problem. Etnograf poznaje w ten sposób ich system wartości i preferencje, którymi się kierują. W efekcie informacje te wykorzystuje się w celu dostarczenia na rynek nowych produktów bądź ulepszenia starych, czy też poprawy standardu usług świadczonych klientom przez daną firmę. W dzisiejszym świecie nowoczesne galerie handlowe i supermarkety wypierają tradycyjne bazary. Ludzie otaczają się różnymi przedmiotami, określonymi markami i przypisują im konkretne znaczenie. Ich odkrycie jest zadaniem dla antropologa nie tylko na użytek określonych firm badających rynek, ale także z motywacji czysto naukowych. Etnograf w roli tajemniczego klienta Zachodnie firmy, także w Polsce, w celu zbadania możliwości poprawy świadczonych usług lub też zorientowania się w ofercie i jakości obsługi �Antropologia w biznesie i przemyśle 301 u konkurencji, od dawna już zlecają przeprowadzenie badań agencjom badawczym, zatrudniającym etnografów do technik badawczych określanych mianem audytów MS, czyli rewizji dokonywanej przez „tajemniczego czy też tajnego klienta” (mystery shopper). Jest to rodzaj badania, w którym na zlecenie firmy przeszkolony obserwator wciela się w rolę zwykłego klienta, aby zebrać w niejawny, a przez to skuteczny sposób prawdziwe informacje dotyczące świadczonych usług (Maison, Noga-Bogomilski 2007, s. 221). Jego zadaniem jest sprawdzić czy podejście pracowników obsługujących klientów jest profesjonalne, uprzejme, czy stosują oni w praktyce znaną zasadę „klient nasz pan”, a jednocześnie czy są lojalni wobec firmy. Celem stosowania tego typu audytów przez firmy jest osiągnięcie oczywiście wyższych zysków, ale w tym typie badań rynkowych ma to nastąpić przede wszystkim na drodze poprawy obsługi klienta, w sytuacji gdy głównym czynnikiem decydującym o wyborach konsumenckich jest nie sam produkt czy usługa (gdyż te nie różnią się zbytnio od siebie), lecz jakość obsługi. Stąd badanie to proponowane jest głównie firmom o charakterze usługowym, mającym bezpośrednią styczność z klientem, szczególnie takim jak centra handlowe, różne sklepy, księgarnie, restauracje, stacje benzynowe, hotele, biura turystyczne, banki czy agencje ubezpieczeniowe. Decydują się one na to zazwyczaj z uwagi na niepokojące sygnały dotyczące np. obniżenia się wyników sprzedaży, narastające skargi od klientów, w reakcji na działania konkurencji, z chęci ulepszenia standardów obsługi czy też zmiany wizerunku marki. Np. sieć stacji benzynowych CPN w okresie transformacji w Orlen wydawała ponad 1 milion złotych rocznie na projekty typu mystery shopper. W ramach tej techniki wyróżniamy kilka jej typów: badania bezpośrednie, indywidualne, biznesowe lub eksperckie. Mogą być jakościowe (próby ograniczające się do 10–20 wizyt), ale też ilościowe (200–1000 wizyt). Opierają się zwykle na kontaktach bezpośrednich, choć są również audyty telefoniczne, e-mailowe oraz prowadzone on-line. Rola tych ostatnich zapewne będzie wzrastać proporcjonalnie do liczby usług i sprzedaży przenoszonych do świata wirtualnego. Audyty, aby były skuteczne, muszą być regularnie ponawiane jako element szerszych standardów. Na przykład firmy amerykańskie w Polsce są zobowiązane do regularnego przeprowadzania audytów MS. Antropolog zatrudniony przez firmę prowadzącą tego typu badania zaczyna swą pracę zwykle na stanowisku audytora, czyli swego rodzaju detektywa bądź agenta do bezpośredniego kontaktu ze sprzedawcami. W tej roli zatrudnia się nie tylko antropologów, choć oczywiście znając metody etnograficzne potrafią dostrzegać i odnotowywać istotne aspekty zachowania sprzedawcy lepiej niż inni kandydaci. Na dalszym etapie kariery antropolog może zająć już stano- �302 Maciej Ząbek wisko badacza w firmie, czyli kogoś, kto w sposób adekwatny będzie mógł interpretować i analizować często sprzeczne i wieloznaczne dane i przekazywać je w przystępny sposób w formie wniosków osobom, które nie przebywały w terenie. Poza tym, dzięki umiejętności komunikacji interpersonalnej nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, jest najlepszym kandydatem na cierpliwego i skutecznego organizatora warsztatów, które są zwieńczeniem każdego z projektów mystery shopper. Audytorzy w roli tajnych obserwatorów powinni znać się dobrze na branży, w której zamierzają robić badania, mieć dopracowaną w szczegółach swoją „historię życia” pasującą do klienta, którego rolę odgrywają i nie być rozpoznawani w środowisku, w którym mają prowadzić badania. Inną osobę wysyła się do salonu samochodowego, a inną po kredyty do banku. Pamiętać należy, że sprzedawca może zacząć zadawać pytania i audytor zamierzający kupić samochód rodzinny, powinien wiedzieć, ile dzieci posiada i gdzie zamierza je wozić. Jeszcze inną osobę wysyła się do salonu odnowy biologicznej czy też do luksusowego hotelu. Powinien to być ktoś, kto wygląda, że korzysta z takich przybytków na co dzień. W każdym przypadku audytor udający klienta nie powinien być kimś zwracającym uwagę, dążącym do spięć czy też wytykającym obsłudze błędy. Przede wszystkim powinien być jednak dobrym obserwatorem. Z tego też względu absolwent etnologii i antropologii kulturowej, zwłaszcza po zapoznaniu się z daną branżą, na pewno się do takiej pracy nadaje, aczkolwiek rola audytora, przede wszystkim z uwagi na niejawność prowadzonych badań i możliwość zaszkodzenia badanym, może być niekoniecznie zgodna z jego postawą etyczną. Co prawda etnografia zna technikę prowadzenia „ukrytej obserwacji uczestniczącej” w sytuacji, gdy nie ma innego dostępu do badanej grupy, lecz nawet wówczas spotyka się ona z krytyką części środowiska antropologicznego, które podkreśla, że przypomina ona wówczas infiltrację danego środowiska przez szpiegów (Hammersley, Atkinson 2000, s. 83–88, 268–291). Tym bardziej metoda mystery shopper, kojarzona z inwigilacją i donosicielstwem, jest tu często spostrzegana jako typowa dla „bezwzględnego odhumanizowanego kapitalizmu”, od którego antropolodzy powinni się zdystansować. W przypadku jednak badań dotyczących jakości obsługi, informowanie usługodawców i sprzedawców bezpośrednio przed badaniem o tym, że mają być poddani obserwacji, mijałoby się oczywiście z celem samego badania. Można jednak postawić pytanie, czy to etnograf powinien bezpośrednio wpływać na decyzje szefa danej firmy, dotyczące np. udzielenia komuś nagany, zastosowania kary finansowej, czy też dalszego zatrudnienia pracownika nie wywiązującego się ze swych obowiązków? �Antropologia w biznesie i przemyśle 303 W tym przypadku antropolodzy biznesu z Europejskiego Towarzystwa Badania Rynku i Opinii (ESOMAR2) proponują często drogę pośrednią. Badacz po pierwsze powinien spowodować, aby pracodawca poinformował jednak pracowników, że wezmą nieświadomie udział w badaniu w danym roku, czyli na dużo wcześniej nim faktycznie do niego dojdzie. Po drugie nie powinien udzielać żadnych informacji pozwalających na zidentyfikowanie konkretnych pracowników. W takim postępowaniu także z punktu widzenia interesów firmy można upatrywać korzyści, gdyż pracownicy nie stracą zaufania do szefa, a jakość obsługi klienta na pewno się polepszy. Sama zapowiedź jej stosowania działa już bowiem jak „samospełniające się proroctwo”. Ponadto kierownictwo firmy powinno zorganizować szkolenia, w których poruszono by wszystkie problemy wyłapane przez tajnego klienta i zaproponować zmiany na lepsze. Stanowi skuteczne narzędzie zwłaszcza przy wprowadzaniu do przedsiębiorstwa nowych pracowników. Skuteczną metodą jest również budowanie systemu motywacji i nagradzania tych pracowników, u których audytor nie doszukał się uchybień. W praktyce oczywiście są różni pracodawcy i zdarzają się przypadki, że szukają oni tych pracowników, którzy „nie zdali egzaminu”, tym bardziej że w wielu sytuacjach istnieje możliwość ich zidentyfikowania, nawet bez podawania dokładnych informacji. Rolą antropologa powinno być uświadomienie jednak szefom firm, że metoda zwolnień powinna być ostateczną, gdyż na ich miejsce przychodzą osoby również nie przygotowane, które mogą mieć podobne problemy i nie jest to najlepsza droga (zwłaszcza stosowana mechanicznie) do poprawienia wyników sprzedaży. Przestrzeganie tych zasad sprawi, że wykorzystywanie techniki mystery shopper wcale nie będzie naruszaniem standardów etycznych antropologii. Antropologia zmysłów w marketingu sensorycznym „Antropologia zmysłów” (sensous anthropology) jest podejściem badawczym skupionym na odkrywaniu znaczenia zmysłów jako środków do zrozumienia interakcji między człowiekiem a tym, co go otacza (Howes 2003). Rozwija się od niedawna w ramach antropologii kulturowej, gdzie towarzyszy jej myśl, jak pisze Michael Herzfeld, że percepcja zmysłowa posiada nie tylko wymiar fizyczny, ale jest również aktem kulturowym (2004, s. 332). To ona często wyznacza granice społeczne – nie tylko dlatego, że np. niektóre wonie są dla nas nieprzyjemne, lecz ze względu na fakt ich kulturowego konstytuowania (tamże). W tej dziedzinie nie można oczywiście nie wziąć pod uwagę, o czym wspomina w swoim rozdziale niniejszej książki Karol Piasecki, że jest to sfe2 ESOMAR – European Society for Opinion and Marketing Research. �304 Maciej Ząbek ra przede wszystkim biologiczna, a bodźce np. zapachowe są percypowane głównie podprogowo, bez udziału świadomości, będąc przedmiotem badań antropologii fizycznej. Wiedzę o tym wykorzystuje się już od pewnego czasu w handlu, a ta umiejętność nosi nazwę marketingu zmysłów lub marketingu sensorycznego. Ten typ marketingu jest użytecznym narzędziem pozwalającym na rozpoznanie emocjonalnych decyzji konsumenta. Wypełnia lukę w tradycyjnym podejściu do technik sprzedaży, które zakładają, że decyzje konsumentów są zawsze całkowicie racjonalne (Rieunier, Daucé 2002). Tymczasem wiele obserwacji wskazuje, że działamy często pod wpływem emocji czy impulsów, a nie rozumu. Stąd marketing zmysłów przykłada wagę do konieczności obserwacji i analizy uczuć oraz roli fizycznego otoczenia konsumentów w procesie projektowania oraz promocji produktów (Lindstrom 2005, s. 84–87), kreowania głębszego i bardziej zindywidualizowanego związku z klientem poprzez stworzenie odpowiedniej atmosfery, na którą składają się czynniki wizualne (kolory), dźwiękowe (muzyka), zapachowe (zapachy naturalne i sztuczne) czy dotykowe (materiały). Dobrym przykładem udanego zastosowania marketingu sensorycznego i budowania atmosfery w celu wzmocnienia swej marki, była kampania firmy Starbucks w latach osiemdziesiątych. Wizyta w kawiarni Starbucksa miała być, według jej autorów, wydarzeniem angażującym „umysł i serce”. Miała zapewnić wygodne miejsce do czytania książki i rozmowy ze znajomymi. Zastosowanie zielonych i żółtych kolorów, dobrze dobranej muzyki, zapachu i smaku świeżo przyrządzonej kawy, wraz z przyjemnym oświetleniem miało stworzyć przestrzeń pozwalającą gościom się odprężyć. Starbucks stworzył w ten sposób „sensoryczny wizerunek swej marki”, który przyniósł mu sukces. Pozostaje pytanie, na jakiej podstawie on powstał. Otóż badanie tak delikatnego i trudnego tematu, jak wpływ określonych bodźców na zmysły człowieka i powiązanie go z wpływem na postawy i decyzje konsumenckie, wymaga etnograficznych badań jakościowych. Są one w tej dziedzinie niezastąpione, gdyż to one pozwalają zebrać pełniejsze informacje na temat uczuć, postaw, wartości i motywacji konsumenckich (Mattar 1996). Krytycznie jednak trzeba przyznać, że mają one swoje ograniczenia, przede wszystkim techniczne, utrudniające utrwalanie oraz rejestrowanie zapachów i smaków i z pewnością też skutecznie hamujące postępy w tej dziedzinie (Herzfeld 2004, s. 331). Nie wystarczy wyjść w teren, obserwować ludzi i zadawać im pytania, gdyż zmysłowe doświadczenia są raczej trudne do zwerbalizowania. Są to doświadczane przeżywane subiektywnie, przez co trudne do obserwacji bezpośredniej. W tym sensie klasyczna etnografia zdaje się �Antropologia w biznesie i przemyśle 305 zawodzić i wymaga technik wspomagających: fotografii, filmu i nagrań audio. Austriacka antropolożka Mădălina Diaconu proponuje gęsty opis zmysłowego doświadczenia, których autorami powinni być nie tylko badacze, ale również rozmówcy (2002). Przydatne może być także wykorzystanie interpretacji fenomenologicznej, niektórych wniosków płynących z antropologii genderowej, ciała czy jedzenia, ale również uwzględnienie dorobku w tej dziedzinie antropologii biologicznej. Podsumowując, przykład strategii marketingowej sieci kawiarni Starbucks pokazuje, że metody etnograficzne mogą mieć na nią, mimo wspomnianych ograniczeń, duży wpływ. Rola antropologa w badaniu marketingowym jest też doceniana przez ludzi z branży, którzy zauważają, że dla wielu konsumentów większe znaczenie niż cena produktu ma jego postrzeganie. Stąd firmy kreują już nie tylko jego atrakcyjny wygląd, ale dbają o odpowiednią atmosferę, która wokół niego panuje. Dana rzecz ma odpowiadać potrzebom konsumenta, ale także – a nawet przede wszystkim – „być w jego stylu”, pomagać mu „wyrażać siebie”. W sytuacji, gdy wiele rzeczy jest podobnych do siebie, chodzi o to, aby to dana marka mogła się wyróżnić. Jak zauważa słusznie Naomi Klein, we współczesnym świecie nie sprzedaje się rzeczy, ale marki (2000). Ale aby dana marka mogła się wyróżnić, potrzebne są sposoby angażujące wszystkie pięć zmysłów klienta (wzrok, słuch, smak, zapach, dotyk), angażując ich pamięć i wywołując emocje, a postrzeganie ich może być badane przez antropologów. Pomoc w generowaniu pomysłów i zarządzania ukrytą wiedzą Antropologia stosowana w biznesie, a zwłaszcza w przemyśle nie służy wyłącznie do badań marketingowych, które sprowadzają się, jak przedstawiłem to wyżej, do pytania „co zrobić, aby klienci kupili wybrane dobra i usługi”, ale stawia sobie też cele bardziej ambitne. Pragnie umożliwić projektantom przemysłowym zrozumienie roli poszczególnych produktów w byciu człowiekiem. Antropolog pyta, co to znaczy być człowiekiem i uświadamia sobie i innym, że ludzie są nie tylko konsumentami i użytkownikami, ale osobami z własnym bogatym życiem, do których dany produkt pasuje lub nie (Tunstall 2012). Pomaga projektować przedmioty i usługi odpowiadające potrzebom badanych. Mówiąc inaczej, antropolodzy pozwalają projektantom dostrzec w „użytkownikach” – ludzi i przy okazji pozwalają na lepsze zrozumienie znaczenia badanych produktów i usług w ich życiu. Na końcu zaś tej drogi są praktyczne pomysły związane z ich udoskonaleniem (Squires & Byrne 2002, �306 Maciej Ząbek s. 14). Ten kierunek w antropologii biznesu i przemysłu określano mianem „antropologii w projektowaniu”. Antropologia w projektowaniu (design anthropology) Jest dziedziną, w której metoda etnograficzna i antropologicznie zorientowana analiza wykorzystywana jest do generowania innowacyjnych pomysłów w celu tworzenia nowych, doskonalszych produktów i usług. Pojawiają się one dzięki wyciąganiu wniosków z bezpośredniej obserwacji etnograficznej ludzkich zachowań w ich codziennym otoczeniu. Niezależnie od tego czy etnograf obserwuje dzieci spożywające jogurt czy użytkowników kopiarki, umożliwia to zdobycie informacji na poziomie, który nie znajduje odzwierciedlenia w ankietach czy ustrukturalizowanych wywiadach, gdzie ludzie są raczej skłonni do idealizacji swego zachowania. Przykładem mogą być badania na zlecenie firmy produkującej instrumenty chirurgiczne, która chciała się dowiedzieć, jak lekarze w rzeczywistości używają swych narzędzi. Na podstawie wywiadów przed badaniami antropologicznymi wiedziano, że lekarze podkreślali, że zależy im szczególnie na ich dokładności, ale menedżerowie firmy podejrzewali, że tak naprawdę nie o to chodzi. I tak rzeczywiście było. Antropolodzy po przeprowadzeniu bezpośredniej obserwacji na sali operacyjnej odkryli, że w rzeczywistości to możliwość ich szybkiego użycia była ważniejsza niż ich dokładność. Lekarze woleli po prostu takie narzędzia, które pozwolą im działać szybko. Wnioski z tych badań pozwoliły później zaprojektować firmie nowe instrumenty chirurgiczne, które pomogły zdecydowanie zwiększyć jej udział na rynku, a lekarzom ułatwiły pracę (Baba 1998). Stosowanie antropologii w projektowaniu jest ostatecznym odejściem od ery fordyzmu3 w gospodarce, gdy konsument nie miał wyboru oraz spojrzenia na biznes i produkt z punktu widzenia jego potrzeb. W USA jest już powszechnie przyjętą praktyką, zwłaszcza w przodujących technologicznie firmach, że etnografia została zaprzęgnięta do projektowania produktów, technologii lub usprawnienia sposobu ich produkcji. Menedżerowie zatrudniając antropologa mają nadzieję, że pomoże im on lepiej zrozumieć zarówno swoich pracowników, jak i klientów, a dzięki temu ułatwi projektowanie produktów, które będą lepiej odzwierciedlały pojawiające się trendy kulturowe. Pozwoli odkryć tym 3 Mowa o epoce, w której przemysł nie brał pod uwagę wielu specyficznych potrzeb swoich klientów, tylko narzucał im z góry swoje rozwiązania. Charakteryzowały ją najlepiej słynne słowa wypowiedziane przez Henry’ego Forda, że klient „może otrzymać samochód w każdym kolorze, pod warunkiem, że będzie to kolor czarny”. �Antropologia w biznesie i przemyśle 307 samym nowe sposoby osiągnięcia przewagi konkurencyjnej, odpowiedzieć na pytanie jak urządzić przestrzeń biurową, aby zachęcała do współpracy lub jak zaprojektować strony internetowe, aby najlepiej pasowały do sposobu myślenia i wykorzystywania ich przez określone grupy odbiorców (McDonough i Braungart 2002). Tak np. amerykański gigant telekomunikacyjny Nynex zatrudnił antropolożkę Patrycję Sachs, kiedy okazało się, że jego pracownicy nie zareagowali zgodnie z oczekiwaniami po wprowadzeniu nowego specjalistycznego oprogramowania swoich komputerów, mającego ułatwić zarządzanie czynnościami konserwacyjnymi. Sachs postawiła hipotezę, że być może problem nie leży po stronie systemu komputerowego, lecz dotychczasowego systemu pracy, który należałoby zrozumieć. Analiza, przeprowadzona przez antropolożkę na podstawie obserwacji uczestniczącej, faktycznie wykazała, że ma on kluczowe znaczenie i nowy system informacyjny zakłócił pewien naturalny sposób pracy, a przez to proces rozwiązywania problemów stał się o wiele mniej skuteczny niż był wcześniej. Wyciągnięto wnioski z tych obserwacji i dzięki antropolożce stworzono oprogramowanie lepiej dostosowane do organizacji pracy w tej firmie (Sachs 1995). Z kolei firmy Apple i AT&T skorzystały z usług antropolożki Bonnie Nardi, aby dowiedzieć się, w jaki sposób ludzie korzystają z ich technologii w swoich domach i biurach. Na podstawie jej badań okazało się np., że nie satysfakcjonował ich zbyt wolny system wyszukiwania tekstu na komputerach Macintosh albo mieli problemy z wyszukiwaniem plików, gdy zapomnieli ich nazwy i woleliby, aby po wciśnięciu przycisku find, system był na tyle inteligentny, aby na podstawie tylko części zapamiętanej nazwy sam go znalazł. Te i wiele innych tego typu szczegółowych obserwacji pomogły inżynierom wymienionych firm na opracowanie inteligentnych systemów wyszukiwania i archiwizacji danych. Badania w ramach „antropologii projektowania” wykorzystują głównie metodę obserwacji uczestniczącej, jednak w przypadku badań na zlecenie trudno ją stosować w klasycznym znaczeniu w postaci długotrwałych badań terenowych. Dlatego tak często wyniki badań komercyjnych są lekceważone przez antropologów akademickich. W biznesie trzeba mieć jednak na uwadze ograniczone fundusze i krótkie terminy realizacji projektów, toteż antropolodzy zmuszani są do ich maksymalnego skracania, choć zdają sobie sprawę, że dobrze byłoby nie robić tego kosztem ilości i jakości pozyskiwanych danych. Antropologowie biznesu, m.in. Sperschneider i Bagger (2003) poszukiwali w związku z tym rozwiązań pozwalających pogodzić te sprzeczne wymagania. W oparciu o zasadę „współpracy” i „uczestnictwa” użytkowników i antropo- �308 Maciej Ząbek logów, stworzyli metodę pozwalającą na tzw. projektowanie w kontekście (design-in-context). Polega ona na przeprowadzaniu spotkań w środowisku użytkowników w oparciu o stworzony przez nich scenariusz. Przejmują oni wówczas kontrolę nad procesem, wprowadzając badacza w przestrzeń swojej pracy, tworząc scenariusze sytuacji, w których dany produkt jest używany. Następnie biorą udział w warsztatach, podczas których robią nagrania wideo, przedstawiające możliwe sposoby użytkowania nowych produktów, pobudzając się w ten sposób do współpracy w procesie projektowania. Ogólnie rzecz biorąc tego typu metody, jak pisze Katarzyna Wala (2010), są jedną z bardziej popularnych perspektyw w antropologii projektowania. Wymagają od badaczy rozwinięcia empatii i zrozumienia użytkowników oraz dostarczenia im bodźców do samodzielnego projektowania. Można to osiągnąć także wykorzystując np. metodę konkursu, jak zrobiono to w trakcie projektu badań dla Nokii (patrz niżej: Badania dla Nokia). Antropolog nie przyjmuje tu punktu widzenia użytkowników ani projektantów, ale stara się łączyć obie perspektywy. Daje mu to możliwość oglądu problemu z trzeciej, tzw. podwójnej, perspektywy i szybszego uzyskania potrzebnych danych (Pink 2007, s. 93). Badania dla Nokia Dobrym przykładem zastosowania antropologii do projektowania nowych produktów, w oparciu o uczestnictwo i współpracę antropologów z użytkownikami, były badania Younghee Junga i Jana Chipchase, podjęte w 2007 r. dla korporacji Nokia (2008). Przypadek ten warto opisać tu dokładniej, tym bardziej, że pokazuje on zarówno mocne, jak i słabe strony tego typu badań. W ramach projektu pod nazwą Open Studio wymienieni antropolodzy mieli przeprowadzić badania warsztatowe w trzech różnych miejscach na świecie, dzielnicach ubóstwa wielkich miast tzw. trzeciego świata – Dharavi (Bombaj, Indie), Favela Jacarezinho (Rio de Janeiro, Brazylia) i Camp Buduburam (Accra, Ghana). Dobrani losowo ich mieszkańcy mieli zaprojektować „idealny telefon komórkowy”. Spotkania były połączone z konkursem i nagrodami na najlepszy projekt. Tą metodą zachęcono użytkowników do samodzielnego projektowania, oddając im głos – tak aby mogli samodzielnie znaleźć związek między technologią a własnym życiem i wyartykułować swoje potrzeby względem telefonów, przedstawiając najlepsze dla siebie rozwiązania. Badacze z uwagi na czas (mieli na każde miejsce po dwa tygodnie), brak znajomości krajów, w których mieli prowadzić badania oraz ich lokalnych języków, musieli na początku w każdej lokalizacji powołać dwudziestoosobowe grupy miejscowych współpracowników, mających pewne doświadczenie np. w socjologii lub dziennikarstwie, przy pomocy których podczas badania �Antropologia w biznesie i przemyśle 309 sondażowego, prowadzonego na ulicy wśród przechodniów, werbowano uczestników warsztatu. Starano się, choć nie do końca skutecznie, przestrzegać parytetu płci i nie werbować analfabetów z uwagi na konieczność (w celu zminimalizowania trudności logistycznych) wypełnienia specjalnego formularza, na którym mieli opisać i narysować swój idealny model telefonu. Ponadto musieli oni podpisać zgodę na udział w badaniu, które nie przewidywało wynagrodzeń w przypadku ewentualnej realizacji któregoś z ich pomysłów w praktyce. W przypadku udziału niepełnoletnich wymagany był podpis rodzica. W ten sposób starano się zabezpieczyć przed ewentualnymi procesami związanymi z wykorzystaniem własności intelektualnej. Zgoda ta była nieodłączną częścią wspomnianego formularza, podpisywana dopiero wówczas, gdy ją wypełniono, aby dać uczestnikom badania większą świadomość tego, co podpisują. W razie konieczności mieli im pomagać powołani lokalni asystenci. Poza tym większość uczestników badania, z wyjątkiem mieszkańców Accry, była już właścicielami telefonów komórkowych, a w każdym razie wiedzieli, do czego one służą. Motywacje skłaniające badanych do uczestnictwa w projekcie były zróżnicowane. Poza szansą wygrania nagród we wspomnianym konkursie, przeważała ciekawość, chęć podniesienia prestiżu w swojej grupie poprzez kontakt z przedstawicielami światowej sławy korporacji, a także, jak w przypadku Brazylijczyków – chęć zabawy, a Ghańczyków – wypełnienia wolnego czasu i zabicia nudy. Na koniec jednak dominowało poczucie dumy z udziału w tym badaniu i z możliwości przedstawienia swoich pomysłów, które mogą zostać wprowadzone w życie. Trzeba dodać, że badaniom towarzyszyła kampania informacyjna, podczas której lokalni artyści tworzyli piosenki (emitowane potem w radiu), obrazy, zdjęcia i logo, które pojawiło się na koszulkach promocyjnych – co oczywiście miało na celu ocieplenie i oswojenie wizerunku marki Nokia. Wspomniane badania pozwoliły odkryć antropologom specyficzne potrzeby użytkowników telefonów w różnych częściach świata, dotyczące zarówno ewentualnego kształtu aparatu, jego funkcji, jak i innych – często zupełnie nieoczekiwanych – zastosowań, bez jakichkolwiek odniesień technicznych lub znaczenia dla komunikacji. Pojawił się np. projekt telefonu w kształcie butelki, która mogłaby unosić się na wodzie w czasie powodzi, a przy okazji zawierać wodę pitną, zgłoszony przez uczestnika z Bombaju. Inny mieszkaniec tego miasta, zmuszony do ciągłej naprawy swego roweru, pragnął, aby telefon obejmował także narzędzie do jego naprawy. Jeden z Brazylijczyków marzył o magicznym „telefonie pokoju”, emitującym fale dźwiękowe zdolne zakończyć każdy konflikt na świecie, a drugi o „telefonie ekologicznym”, pokazującym na �310 Maciej Ząbek ekranie stan środowiska naturalnego w danym miejscu. Autor tego ostatniego projektu, pochodzący także z Rio de Janeiro, upatrywał w nim nadzieję na podniesienie stanu świadomości ekologicznej społeczeństwa. Proponowane kształty aparatów miały natomiast w symboliczny sposób podkreślać zainteresowania, tożsamość, marzenia lub zawód jego właściciela. Chłopak z Brazylii proponował komórkę w kształcie małej piłki nożnej, a dziewczyna z tego kraju pragnęła, aby telefon był wyposażony w mały przybornik, tak aby chodząc na tańce nie musiała ze sobą zabierać torebki. Indus chciał mieć aparat telefoniczny w kształcie paletki do krykieta, a Afrykańczyk w formie stopy. Większość pomysłów obracała się jednak wokół idei tworzenia atrakcyjnych kombinacji znanych już funkcji mogących faktycznie mieć zastosowanie praktyczne. Tak np. w Indiach silnie podkreślano potrzebę zamontowania w telefonach dobrych głośników, aby rozmowy mogły być prowadzone przez większą liczbę osób (np. podczas spotkań rodzinnych), poza tym telefon powinien być wodoodporny (z uwagi na tamtejszy klimat zwłaszcza w porze monsunów) oraz odporny na uderzenia (najlepiej w obudowie z gumy), gdyż ludzi nie stać na częste zmiany telefonów, a te nabyte muszą im służyć przez długi czas. Poza tym dobrze byłoby, aby podawały one informacje o nadzwyczajnych wydarzeniach (pomysł spowodowany wybuchami bomb w Bombaju) czy też sygnalizowały zmianę pogody (pomysł wynikający z tego, że mieszkańcy dzielnic nędzy nie kupują gazet ani zazwyczaj nie słuchają radia). W Brazylii wyrażano pragnienie, aby komórka stanowiła jeden połączony system rozrywki zawierający gry, muzykę i możliwość oglądania telewizji, a także możliwość noszenia jej przy bikini. Matka trojga dzieci z tego kraju, pozostawiająca je często bez opieki, pragnęła natomiast aparatu, który by wyświetlał jej dzieciom informację, gdzie się w danej chwili znajduje i w ten sposób dawał im poczucie jej bliskości. W Ghanie natomiast, gdzie z uwagi na brak elektryczności ludzie nie mają zwykle komputerów w domu, ani często nawet nie słyszeli o Internecie, proponowano, aby telefon jednocześnie pełnił funkcję pendrive’a, służącego do ściągania danych przy okazji pobytu w kafejce internetowej. Proponowano także wyposażyć go w baterie słoneczne, jako tani i dostępny wszędzie sposób jego naładowania, a także, by miał połączenie z Internetem i był zaopatrzony w funkcję translatora tłumaczącego różne języki plemienne tego kraju. Dla ubogich mieszkańców wspomnianych krajów bardzo istotne było, aby telefon komórkowy pełnił wiele funkcji, gdyż umożliwiłoby to oszczędzenie wydatków na inne rzeczy. Na przykład w Indiach wyrażano chęć, żeby można go było nosić jak zegarek, co mogłoby też zmniejszyć ryzyko jego zgubienia �Antropologia w biznesie i przemyśle 311 czy kradzieży, a w Ghanie – żeby obsługiwał jednocześnie kilka kart SIM, co ułatwiłoby jego używanie tym, którzy korzystają z usług kilku operatorów albo tam, gdzie z jednego telefonu korzysta kilka osób. Na koniec warto podkreślić, że nie oczekiwano po badaniach, że pomogą one odkryć nowe technologie, a jedynie przybliżą projektantom potrzeby ludzi z różnych miejsc na świecie i konteksty użycia telefonu, co pozwoli na wprowadzenie innowacji. Metody etnograficzne zastosowane przez Younghee Junga i Jana Chipchase okazały się skuteczne w odkrywaniu emocjonalnych więzi między technologią a człowiekiem, zachęciły do refleksji i spełniły wspomniane oczekiwania. Podsumowując, choć większości tu przytoczonych pomysłów nie wcielono jeszcze w życie, to jednak ich przedstawienie pozwoliło antropologom zrozumieć problemy osób zaangażowanych do badań, dostrzegając te kwestie, których wcześniej w Nokii nie dostrzegano, co w przyszłości zapewne ułatwi jej projektantom stworzenie takich telefonów, które będą lepiej dostosowane do realnego świata i prawdziwych ludzi. Badania organizacji Współczesne badania dotyczące kreowania innowacji i wiedzy w przedsiębiorstwach coraz częściej sięgają po metody jakościowe. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza tzw. antropologia organizacji. Jest to subdyscyplina w antropologii stosująca techniki etnograficzne w celu badań organizacji, czyli grupy osób zjednoczonych wspólnym programem działania, w tym przedsiębiorstw handlowych lub przemysłowych. Przedmiotem zainteresowania są ludzie i relacje między nimi, wewnątrz i na zewnątrz danej organizacji, relacje między pracownikami a dostawcami i klientami, stosunki między kadrą kierowniczą a pracownikami, a wszystko to pod kątem tworzenia strumieni innowacji. Etnografię wykorzystuje się w tych badaniach stosunkowo od niedawna, zastępuje jednak ona coraz częściej badania ilościowe, które nie są w stanie uchwycić tej całej dynamiki procesów społecznych zachodzących w organizacjach (Krogh, Roos, Slocum 1994). Etnografia natomiast pozwala badaczowi obserwować, co ludzie robią na co dzień, prowadzić rozmowy twarzą w twarz z samymi pracownikami, aby w końcu zrozumieć ich zachowanie i rozpoznać w nich pewne wzory postępowania związane również z przekonaniami i wartościami. Innymi słowy, odkryć kulturę danej organizacji. Etnografia, jak piszą socjolożki Anna Mazur i Lidia Zys, wydaje się szczególnie przydatna do uchwycenia dynamiki powiązań wewnątrz organizacji i wykraczających poza organizację, co uważa się za szczególnie istotne, gdyż to z tego typu relacji �312 Maciej Ząbek wyłaniają się innowacje (2005). Pozwala to odkrywać zjawiska powtarzalne i obserwować relacje zwrotne między nimi, a w końcu tworzyć ogólne modele za pomocą teorii wyjaśniających, co się wydarzyło w konkretnym przypadku. Metoda etnograficzna nie oddziela jednak teorii od praktyki w taki sposób, jak robią to teorie zarządzania, coraz bardziej odbiegające od praktyki gospodarczej. W zasadzie mamy tu tylko do czynienia z pewnymi faktami terenowymi, zebranymi przez badacza i pojęciami używanymi przez niego, służącymi do wyjaśnienia ich i uporządkowania. Metoda ta pozwala na identyfikację zachowań i postaw pracowników oraz ich emocjonalnego stosunku do danej organizacji. Pozwala odpowiedzieć na pytania, czy misja przedsiębiorstwa promuje innowacje, czy zdefiniowana jest strategia innowacyjna przedsiębiorstwa, ale także zorientować się w obyczajach i klimacie codziennej pracy, sposobach nawiązywania kontaktów przez pracowników, codziennych praktykach i sposobach działania. Badania tego typu można prowadzić na całej lub tylko na konkretnej podgrupie pracowników, wewnątrz, jak i na zewnątrz organizacji. Celem może być np. określenie dlaczego jedne mechanizmy działają zbyt silnie, a inne nie działają wcale, co przyczynić się może do podjęcia decyzji o zmianie metod zarządzania organizacją, w celu podniesienia jej wydajności. Antropologia organizacji, jako akademicka subdyscyplina antropologii, nie ma sobie jednak ambicji, aby radzić, a tym bardziej zastępować praktyków w organizowaniu i zarządzaniu. Zarządzać oni potrafią sami, jak pisze Monika Kostera, ale mogą potrzebować antropologów, aby pokazali im coś nowego lub dostarczyli im inspiracji (2005, s. 23). Nie kwestionując słuszności tych słów, stosowana antropologia organizacji, wykonywana na zlecenie, musi mieć jednak efekty praktyczne. Zazwyczaj chodzi o opracowanie na podstawie wyników badań, metod oceny procesów innowacji w zakresie np. transferu technologii, wymiany i łączenia wiedzy czy organizowania strumienia innowacji. Analiza struktury sieci relacji pozwala np. określić, kto z kim wchodzi w relacje, wskazać pozycje określonych jednostek w tej strukturze i wyłaniać liderów. Wiedza zaś na ten temat może wydatnie przyczynić się do lepszego zarządzania procesami kreowania innowacji (Mazur, Zys 2005). Zarządzanie wiedzą ukrytą Wiedza ukryta lub też milcząca (inside knowledge, tacit knowledge), jest to wiedza, którą trudną przekazać w formie bezpośredniej komunikacji. Jest przeciwieństwem wiedzy formalnej, dostępnej i łatwo wyrażalnej. Na przykład doświadczony pracownik fabryki zapewne zna całą logistykę swojego zakładu, w którym pracuje. Może mieć w głowie mentalną mapę dróg przemieszcza- �Antropologia w biznesie i przemyśle 313 nia się surowców i półproduktów, wie co dzieje się na halach produkcyjnych dokładniej niż jest to wyrażone na schematycznych rysunkach i podręcznikowych opisach procesu produkcyjnego, nie umie jednak się tą wiedzą podzielić, wyartykułować jej lub skodyfikować, jak określany jest proces przekształcania wiedzy ukrytej w wiedzę jawną. Tymczasem, jest to o tyle ważne, że wiedza ukryta jest często uważana za cenniejszą od formalnej. Wynika z długoletniego doświadczenia danego pracownika, jest wiedzą o tych kontekstach organizacji produkcji, których specjalistyczne podręczniki, z powodów wyżej wymienionych, już nie opisują. Dotyczy to zresztą wszystkich zawodów. Co więcej, ludzie często nie są świadomi tej wiedzy, jaką posiadają, jak i nie zdają sobie sprawy, jak cenna może być ona dla innych. Niemniej praktykantowi, czy nowo zatrudnionemu po szkole zawodowej, nawet najlepiej wykształconemu w swej dziedzinie, nie powierza się samodzielnego stanowiska. Musi z reguły długo praktykować pod okiem swego mistrza, kogoś bardziej doświadczonego, właśnie z powodu braku tej wiedzy, którą trudno się z kimś drugim podzielić. Wymaga to zwykle dłuższego osobistego kontaktu i zaufania. Antropologowie wyspecjalizowani w odkrywaniu tego co ukryte, mogą znacząco przyczynić się do wydobycia wiedzy, którą trudno przekazać pozostałym członkom organizacji, gdyż często zna ją tylko jedna osoba, niczym ostatni ze starców jakiegoś egzotycznego plemienia, który jest skarbnicą dawnych tradycji. Tymczasem jej ujawnienie może pomóc w poprawieniu wydajności pracy w danej firmie i tym samym przyczynić się do zwiększenia jej zysków. Ta umiejętność nazywa się zarządzaniem wiedzą milczącą. Antropologowie byli zawsze, w kontekście badanych przez nich różnych grup kulturowych, zainteresowani, jak jest ona tworzona, wykorzystywana i zarządzana. W pewnym też sensie posiadają do jej otwarcia klucz. Na gruncie organizacji biznesowych mogą pomóc zwiększyć tę wiedzę w ogóle, jednocześnie tworząc nowe formy jej organizacji. Jest to szczególnie ważne w sytuacji szybkich zmian, procesu globalizacji, problemów z różnicami kulturowymi i dekonstrukcji tradycyjnych tożsamości. Wydobycie jej nie musi dokonywać się tylko w wyniku długoletniej praktyki u doświadczonego „mistrza”, ale np. poprzez zorganizowanie rozmów z nowymi pracownikami o historii i tradycji danej korporacji. Uświadomienie sobie tego faktu zawdzięczamy przede wszystkim antropolożce Patrycji Burke, będącej założycielem i dyrektorem Workspace International, która obserwując swoich pracowników odkryła, że wiedza ukryta jest częścią danej kultury i składa się z pewnych nawyków, których ludzie sami zwykle nie rozpoznają (Burke 1988; Laabs 2003; Gwynne 2003). Wielkie korporacje i inne organizacje biznesowe posiadają zwykle olbrzymie bazy danych zawierających historie ich transakcji z klientami, jednak to, �314 Maciej Ząbek co nazywamy wiedzą ukrytą, trudno jest zapisać czy przekształcić w składnik majątku intelektualnego firmy. Poza tym tradycyjne przetwarzanie danych polega zwykle na procesie łączenia lub rekonfiguracji do nowych wzorców i struktur, tymczasem wiedza milcząca, jeśli ma być czymś więcej niż katalogiem faktów lub oświadczeń, wymaga raczej refleksji i dialogu, czyli czegoś, co jest trudne do zaplanowania w ramach codziennej pracy. Jest też zawsze kwestia kosztów jej uprzedmiotowienia czy utowarowienia w porównaniu do ewentualnych korzyści, jakie można z tego wyciągnąć. Wreszcie, jest to zawsze wiedza bardzo osobista i indywidualna, nie przechowywana w bazach danych. Z jednej strony stwarza to konieczność oddzielenia jej użytecznej części od tej, która nie ma tego charakteru i ociera się być może o fałsz. Z drugiej strony, jeśli któraś z kluczowych osób opuści organizację, to choć mówi się, że nie ma ludzi niezastąpionych, jednak będzie to strata, gdyż jej wiedza nie pozostanie w organizacji. Podejście antropologiczne, polegające na przeprowadzeniu tzw. obserwacji uczestniczącej i zdobyciu dogłębnej wiedzy na temat badanej grupy, jest tu szczególnie użyteczne, gdyż może wnieść znaczący wkład do tematu zarządzania wiedzą. Stałe dążenie do klasyfikacji w antropologii także umożliwia otworzenie ukrytej metalogiki systemu oraz idei i wartości łączących organizację w całość, innymi słowy kultury danej organizacji. Przekonanie zaś, że kultura tworzy wzorce zachowań, prowadzi z kolei do założenia, że zachowanie jest przeważnie efektem uwarunkowań społecznych, co prowadzi do tworzenia jego modeli na podstawie szczegółowej obserwacji wielu zachowań w podobnych sytuacjach. Zawierają one wiedzę na temat kluczowych zmiennych oraz reguł decyzyjnych i w postaci pewnych szablonów czy planów mogą zostać upowszechnione dla potrzeb organizacji w określonych sytuacjach. Tak więc zastosowanie modeli jest techniką, która może przyspieszyć analizę otoczenia biznesowego i identyfikację kluczowych aktywów wiedzy ukrytej. Oczywiście, jak w innych obszarach zarządzania, o ile mają one być skuteczne, wymagają namysłu i starannego planowania. Przykładowo Patrycja Burke (1988), proponuje model nazwany przez nią zarządzaniem przestrzenią wiedzy, obejmujący cztery główne obszary: wiedzę osobistą, kapitał intelektualny, możliwości trwałych korzyści oraz rozwoju w przestrzeni pracy. Każdy z tych obszarów należy, jej zdaniem, dokładnie zbadać. W przypadku pierwszego chodzi o dowiedzenie się, jaki rodzaj wiedzy osobistej pracowników jest wykorzystywany przy podejmowaniu decyzji i wykonywaniu zadań zawodowych. Jak zdobyli tę wiedzę? Czy pochodzi ona spoza organizacji czy została nabyta w wyniku współpracy z kolegami i co by się stało, gdyby przestała być dostępna? W drugim należy zbadać, jaki rodzaj �Antropologia w biznesie i przemyśle 315 kapitału intelektualnego istnieje już w organizacji, a jaki może być jeszcze stworzony w przyszłości? Kim są jego właściciele? Jak jest chroniony i w jaki sposób udostępniany innym osobom z organizacji? Następnie należy rozpoznać, w jaki sposób wiedza osobista i kapitał intelektualny może przyczynić się do zapewnienia trwałej przewagi danej organizacji. Jak można ten potencjał wykorzystać bardziej efektywnie i w sposób uniemożliwiający przejęcie go przez konkurencję? Wreszcie trzeba odpowiedzieć na pytanie czy organizacja ma kulturę wspierającą rozwój i czy stosuje tę wiedzę w sposób efektywny. Inaczej, czy jest rozpowszechniana w całej organizacji, czy wszyscy muszą mieć dostęp do tych samych informacji, jakie umiejętności są ważne i jakie są systemy wynagradzania z tym związane. Na koniec badaczka podkreśla, że kluczowe są powiązania między tymi składnikami, wiążące się ze sposobami przechowywania tej wiedzy, własności i zarządzania informacją, tworzące przestrzeń, w ramach której pojawiają się innowacje dające przewagę konkurencyjną. Techniki zaś zaczerpnięte z antropologii dają pewną przewagę nad metodami konwencjonalnymi i mogą wesprzeć innowacyjność i kreatywność pracowników danej organizacji (Burke 1988). Skansen i agroturystyka. Pomysł na „etnograficzny” biznes Na zakończenie wróćmy do jednego ze stereotypowych wyobrażeń etnologa jako specjalisty od folkloru i skansenów. Niewątpliwie niektórzy z naszych absolwentów również nimi zostają, mimo że obecnie studentów zainteresowanych tradycyjną architekturą drewnianą, czy w ogóle tzw. kulturą materialną, a nawet tzw. antropologią rzeczy, nie jest zbyt wielu. Niemniej istnieją i może ich nie interesować żadna z powyższych propozycji pracy w biznesie, a jednocześnie szukają rozsądnej alternatywy zatrudnienia poza muzeum państwowym. Taką alternatywą może być własny komercyjny skansen, zwykle w połączeniu z agroturystyką i gastronomią. Połączenie to wydaje się niezbędne, gdyż z biletów wstępu do samego muzeum trudno byłoby nawet je utrzymać, nie mówiąc już o jakichkolwiek satysfakcjonujących dochodach. Jak wynika z doświadczeń osób, które podjęły się tego typu działalności, skansen czy innego typu muzeum tworzy raczej markę dla pensjonatu czy karczmy przyciągającej turystów, przyczyniając się do wzrostu obrotów. Większość tego typu inicjatyw ma status gospodarstwa agroturystycznego, oferującego noclegi, wyżywienie, organizację okolicznościowych biesiad plus sprzedaż upominków i produktów żywnościowych własnej produkcji. Przy czym �Maciej Ząbek 316 najpewniejszym źródłem dochodów jest właśnie to ostatnie, czyli najlepiej karczma lub choćby skromna jadłodajnia. Sprzyja temu moda na produkty regionalne, zdrową, ekologiczną żywność i ruchu slow food4. Przykładem takiej działalności może być skansen maszyn rolniczych przy gospodarstwie agroturystycznym Romana Gorka z opolskiego, gdzie serwuje się potrawy według tradycyjnych przepisów, np. ser żółty z Lewandówki, czy pierogi postne5. Albo gospodarstwo Anny i Stanisława Jachymków z zamojskiego, zapraszające na podpłomyki, kaszę z soczewicą, kartofle w łupinach z masłem czosnkowym, zupę z młodych pokrzyw, smażone borowiki oraz rosół z grzybów z kaszą gryczaną. Przy okazji zaś można poznać bogate zbiory etnograficzne i geologiczne oraz historię regionu6. Biznes tego typu ma szansę powodzenia, jeśli znajduje się w miejscu już odwiedzanym przez turystów, np. w bliskości parku narodowego, jak wspomniane gospodarstwo Jachymków, czy sanktuarium maryjnego, jak Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego Mariana Garncarskiego w Wambierzycach7, a profil jego ekspozycji jest ściśle powiązany z terenem. Istotna jest reklama, jaką mogą zrobić takiej placówce autorzy przewodników czy pracownicy biur turystycznych. Nie ma co ukrywać, że jest to dość kapitałochłonna inwestycja i decydują się na nią zwykle ci, którym wcześniej udało się zgromadzić interesującą kolekcję, mają kawałek ziemi i dom mogący uchodzić za zabytkowy. W ten sposób rozpoczął swą działalność np. pasjonat historii pan Klemens Leman z Piaszna, budując skansen pod nazwą „osady Gotów”8, czy Jan Solarz, który uratował siedem łużyckich chat, adaptując je na hotel, a przy nich otwierając gospodę łużycką, muzeum i mały ogród zoologiczny9. Być może dlatego przeważają w tej branży raczej folkloryści-pasjonaci, kolekcjonerzy rozmaitych zawodów, rolnicy-wizjonerzy, artyści, a nawet emerytowani górnicy czy wojskowi niż profesjonalni etnolodzy. Ci ostatni z reguły bywają ich konsultantami lub podejmują się prac porządkowo-inwentaryzacyjnych na zlecenie, co niekiedy prowadzi do tego, jak napisała Katarzyna Waszczyńska w swoim rozdziale tej  Ruch Slow food, przeciwieństwo fast food, ruch sztuki życia bez pośpiechu, dotyczący przede wszystkim jedzenia. Popularyzujący spowolnienie, lokalność i zmysłowość, ogólnie zdrowy tryb życia „zgodny z naturą”. 5  Patrz m.in.: http://www.odnowawsi.eu/serwis/index.php?id=491/ (czerwiec 2012). 6  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/3930,guciow-lupcie-w-guciowie.html/ (czerwiec 2012). 7  Patrz: http://www.eholiday.pl/noclegi-pn8541.html/ (czerwiec 2012). 8  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/13857,piaszno-wioska-gotow-i-czarownic.html/ (czerwiec 2012). 9  Patrz: http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,331050.html/ (czerwiec 2012). 4 �Antropologia w biznesie i przemyśle 317 książki, że sami stają się zbieraczami, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Etnolodzy, dysponując przede wszystkim kapitałem wiedzy, mogą mieć zresztą na tym rynku dużą szansę, jeśli zostanie ona połączony z przedsiębiorczością i umiejętnością prowadzenia biznesu. To, co jest bowiem przedmiotem ich wiedzy, tzw. tradycja w połączeniu z krajobrazem, staje się w coraz większym stopniu po prostu „produktem rynkowym”. W krajach zachodniej Europy jest to „produkt” znany już zresztą od dawna i nieźle się sprzedający, w Polsce dopiero wraz z pewnym wzrostem zamożności społeczeństwa zaczyna się rozwijać. Nie jest to zapewne sposób na zdobycie majątku (dochody pojawiają się dopiero po 2–3 latach), niemniej jest to sposób pozwalający zarabiać na życie, jakie się lubi, co dla wielu absolwentów etnologii może być interesujące (Łyś 2006). Konkluzje Sfera bezpośredniej działalności gospodarczej człowieka może stanowić bodajże największy i najbardziej rozwojowy rynek pracy dla przyszłych absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Są oni w tej sferze użyteczni, należą bowiem do najlepiej przygotowanych specjalistów w zakresie stosowania metod etnograficznych i antropologicznej refleksji teoretycznej. Na dzień dzisiejszy, jeśli chodzi o Polskę, istnieje potrzeba szerszego jeszcze uświadomienia ludzi biznesu w zakresie tego, jakie korzyści mogą odnieść, zatrudniając naszych absolwentów. Mimo opóźnień w tym zakresie w stosunku do najbardziej rozwiniętych krajów Zachodu, ten proces właśnie się rozpoczął. Coraz więcej także rodzimych biznesmenów, mających zwłaszcza kontakty z Zachodem, zdaje sobie sprawę, że tzw. antropologizacja biznesu daje niezwykłą szansę na przyspieszenie procesów innowacji zarówno w zakresie produkcji, jak i zarządzania. Jest to zmiana porównywalna z przejściem z telewizji czarno-białej na kolorową. W świecie globalnej konkurencji nie ma powrotu do czasów, kiedy „każdy ford musiał być w kolorze czarnym”, a klient nie miał innego wyjścia, jak tylko to zaakceptować. Dzisiaj uwzględnienie potrzeb i opinii konsumentów, których rozpoznaniem zajmują się antropolodzy, staje się niezbędne, aby odnieść sukces na rynku. Natomiast praca w biznesie nie odbiera bynajmniej antropologom misji typowo poznawczej i wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży wyłącznie swych technicznych umiejętności zbierania i analizy danych. Wręcz przeciwnie, współpraca z biznesem umożliwia dostęp do terenów dotąd nierozpoznanych, a zatem równie egzotycznych, jakie mieli dawniej klasycy tych studiów. Może dostarczyć inspiracji dla rozwoju zarówno technik etnograficz- �318 Maciej Ząbek nych, co wymusza choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Stąd specjalizacja w ramach antropologii biznesu może być ciekawą alternatywą, w tym także dla osób kończących studia trzeciego stopnia, a nie mających możliwości pracy w instytucjach naukowych. Na koniec warto także podkreślić, że praca antropologa w biznesie nie musi wiązać się z naruszaniem podstawowych standardów etycznych antropologii, związanych z zasadą nie szkodzenia swoim badanym. Choć oczywiście niektóre z postulowanych przez środowisko propozycji etycznych, jak zasada informowania zawsze swych rozmówców o tym, że podlegają badaniu, czy też niewykorzystywania zgromadzonych o nich danych na użytek komercyjny, stworzone na gruncie czysto akademickim, wymagają tu korekty, gdyż uniemożliwiłyby w ogóle badanie. Należy przy tym zauważyć, że nawet w studiach typowo akademickich były one często naruszane. Poza tym w biznesie, aby osiągnąć sukces w produkcji i sprzedaży różnorodnych produktów i usług, trzeba stale uwzględniać zmieniające się potrzeby człowieka, a nie działać przeciw niemu. Dlatego można powiedzieć, że tak, jak zasada nie szkodzenia swoim rozmówcom obowiązuje na gruncie antropologii, tak zasada nie szkodzenia swoim klientom (a przecież są to te same osoby) powinna obowiązywać również na gruncie każdego biznesu pragnącego odnosić sukces. Oczywiście w świecie biznesu nie zawsze tak się dzieje, nie ma jak wiadomo rzeczy doskonałych, ale jest to właśnie jeszcze jeden argument za antropologizacją tej dziedziny życia, mogącej przynieść tu pewną poprawę, w interesie zarówno człowieka, jak i samego biznesu. Literatura Baba M. 2006 – Anthropology and Business, w: H. James Birx (red.), Encyclopedia of Anthropology, Thousand Oaks, s. 83–117. Babbie E. 2003 – Badania społeczne w praktyce, Warszawa. Bailey G., Peoples J. 2009 – Essentials of Cultural Anthropology, Wadsworth. Bell G. 2006 – The Age of the Thumb. A Cultural Reading of Mobile Technologies from Asia, „Knowledge, Technology and Policy”, vol. 19 (2), s. 41–57. �Antropologia w biznesie i przemyśle 319 2011 – Intel anthropologist. Fieldwork with the silicon tribe, „New Scientist. Culture Lab”, www.newscientist.com/blogs/culturelab/ (listopad 2011). Buderi R. 1998 – Fieldwork in the Tribal Office, „Technology Review”, May/June. Burke P. 1998 – Anthropological Approach, „Inside Knowledge”, 2 (1), s. 3–12. Diaconu M. 2002 – Phänomenologie Als Speläologie Oder Prolegomena Zu Einer Philosophie des Essens, „Studia Phaenomenologica”, 2 (3–4), s. 65–85. Grudzewski W., Hejduk I. 2000 – Wspieranie innowacyjności przedsiębiorstw, „Organizacja i zarządzanie”, nr 3 (101). Gwynne M.A. 2003 – Applied Anthropology: A Career-Oriented Approach, Boston. Hafner K. 1999 – Coming of Age in Palo Alto, „New York Times”, June 10. Hammersley M., Atkinson P. 2000 – Metody badań terenowych, Poznań. Hercfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Howes D. 2003 – Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory, Michigan. Jung Y., Chipchase J. 2008 – Nokia Open Studio: Engaging Communities, 1http://younghee.com/wp/ wp-content/uploads/2008/10/nokiaopenstudio_final_20081030.pdf/ (lipiec 2012). Kersey J.C. 2007 – Design Anthropology, w: G.C. Stanczak (red.), Visual Research Methods: Image, Society, and Representation, Denton, Texas. Klein N. 2000 – No Logo: Taking aim at the brand bullies, Toronto. Kostera M. 2005 – Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Warszawa. �320 Maciej Ząbek Kostera M. (red.) 2007 – Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm, Gdańsk. Krogh G., von Roos J., Slocum K. 1994 – En Essay on Corporate Epistemology, „Strategic Management Journal”, vol. 15. Laabs, J. 1992 – Profile of an Anthropologist. Corporate Anthropologists, w: A. Podolefsky, P.J. Brown (red.), Applying Anthropology. An Introductory Reader, s. 138–143. Lindstrom M. 2005 – Broad sensory branding, „Journal of Product & Brand Management”, vol. 14, Iss: 2, s. 84–87. Łyś G. 2006 – Rynek pod strzechą, „Rzeczpospolita”, wyd. 620/17 (7311). Maison D., Noga-Bomilski A. (red.) 2007 – Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. Maison D. 2010 – Jakościowe metody badań marketingowych. Jak zrozumieć konsumenta, Warszawa. Makarenko V. 2008 – Tajne służby kapitalizmu. Skąd firmy tyle o nas wiedzą?, Kraków. Mattar F.N. 1996 – Pesquisa de marketing: edição compacta, São Paulo. Mazur A., Jaksa M. 2004 – Organizacja jako strumień wiedzy, „Zeszyty naukowe Politechniki Łódzkiej”, z. 41. Mazur A., Zys L. 2005 – Ocena procesów innowacji wpływających na sukces małych i średnich, przedsiębiorstw – projekt badań, http://autopojetycznawiedza.republika. pl/materialy/polskie/ocena_procesow/oc.doc/ (lipiec 2012). McDonough W., Braungart M. 2002 – Cradle to Cradle. Remaking the Way We Make Things, New York. Nikodemska-Wołowik A.M. 1999 – Jakościowe badania marketingowe, Warszawa. �Antropologia w biznesie i przemyśle 321 Olszewski A. 2009 – Quo vadis, branżo?, „Katalog Polskiego Towarzystwa Badaczy Rynku i Opinii”, s. 28–32. Pink S. (red.) 2007 – Visual Interventions. Applied Visual Anthropology, „Studies in Applied Anthropology”, vol. 4, Berghahn. Rieunier S., Daucé B. 2002 – Le marketing sensoriel du point de vente, „Recherche et Applications en Marketing”, 17, 4. Sachs P. 1995 – Transforming Work: Collaboration, Learning, and Design, „Communications of the ACM”, vol. 38, nr 9, s. 36–44. Sperschneider W., Bagger K. 2003 – Ethnographic Fieldwork Under Industrial Constraints. Toward Design-in Context, „International Journal of Human-Computer Interaction”, 15, (1), s. 41–50. Squires S. 2002 – American breakfast & the mother-in-law: How an anthropologist created Go-Gurt. National Association for the Practice of Anthropology. Retrieved from http://practicinganthropology.org/stories/2002/american-breakfastthe-mother-in-law-how-an-anthropologist-created-go-gurt/ Squires S. & Byrne B. 2002 – Creating Breakthrough Ideas: The Collaboration of Anthropologists and Designers in the Product Development Industry, Westport. Tunstall D. 2012 – Dori’s Moblog. Design Anthropology, http://dori3.typepad.com/my_weblog/design_anthropology/ (lipiec 2012). Wala K. 2010 – Antropologia za_stosowana, http://stosowana.wordpress.com/2010/10 /07/1079/ (lipiec 2012). Wódkowski A. 2007 – Mystery Shoping – badanie jakości usług, w: D. Maison, A. Noga-Bomilski (red.), Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. 2010 – Mystery Shoping – wprowadzenie do metody (materiały szkoleniowe Szkoły Badaczy Rynku PTBRiO), Warszawa. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59f338d7a55573b1375374874c5caad2.pdf 82eeeae82b8a7cc56c82bb680dba333f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5496 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny antropologia stosowana - podręczniki dyskryminacja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5112 Title A name given to the resource Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.273-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Grabowska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność Antropologia kulturowa jest dyscypliną, która miała i do dziś ma wiele do zaoferowania w kwestiach równościowych. Dzięki metodom badań, takim jak obserwacja uczestnicząca i wywiady pogłębiane, antropolodzy od początku koncertowali się na perspektywach marginalnych, starali się poznać życie innych kultur i różnych grup społecznych; ich opisy służyły denaturalizacji perspektywy zachodniej, czego klasycznym przykładem jest studium Margaret Mead, pokazujące, że podejście do kwestii płci i seksualności obowiązujące w dwudziestowiecznej kulturze Stanów Zjednoczonych nie jest jedynym, czyli nie jest wynikającym z natury modelem (Mead 1986; o Mead zob. np. Vance 1991). Innym przykładem jest wykorzystywanie źródeł pokazujących istnienie np. u Indian północnoamerykańskich tzw. trzecich płci w walce na rzecz praw mniejszości seksualnych (np.: Katz 1976, 1983; zob. też Vance 2007). Ponadto od samego początku antropolodzy angażowali się na rzecz badanych społeczności, czego do czasu przewrotu postmodernistycznego nie widać w ich tekstach, jednak świadczy o tym ich działalność społeczna udokumentowana w innych źródłach (zob. np. Lassiter 2010 o Morganie i innych dziewiętnastowiecznych badaczach Indian). Co więcej, feminizm i antropologia wzajemnie na siebie wpływały (Moore 1988, Strathern 1987, Baer 2004a, Baer 2004b). Prace antropologiczne poruszające kwestie płci i seksualności, które przyczyniły się do rozwoju krytycznego myślenia na temat tych kategorii, początkowo opierały się na esencjalistycznym ich pojmowaniu (Vance 1991). Jednak począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. możemy mówić o rozwoju antropologii, która problematyzuje i dekonstruuje te pojęcia i w ciekawy, krytyczny sposób zazębia się z metodologią feministyczną oraz współdziała z równościowymi ruchami społecznymi. Przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę od samego początku istnienia dyscypliny odbywało się w dwóch postaciach: antropologii stosowanej i antropologii zaangażowanej. Z antropologią stosowaną mamy do czynienia �274 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska w sytuacji, kiedy dana organizacja zatrudnia osobę z wykształceniem antropologicznym, by lepiej realizować swoje cele. Na przykład organizacja pomagająca ofiarom przemocy domowej w danej części świata lub w danym środowisku zatrudnia antropologa lub antropolożkę (załóżmy, że będzie to ktoś, kto ma doświadczenie w badaniach feministycznych), żeby poznać uwarunkowania tego zjawiska w określonym kontekście i dzięki temu lepiej pomagać, przygotować skuteczniejsze programy profilaktyczne. Organizacja może też zatrudnić antropologa bądź antropolożkę, żeby dowiedzieć się, czy jej działania są skuteczne. Praktycy zwracają uwagę, że taka współpraca może różnie się układać. Czasami może przebiegać bardzo dobrze, organizacja może być otwarta na – w naszym przypadku – metodologię feministyczną i wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Antropolodzy mogą też pomagać w prowadzeniu projektów, w które angażuje się społeczność lokalna. Zdarza się jednak też tak, że organizacja zatrudniająca nie jest zadowolona z badań, gdyż np. ujawniają one błędy popełnione przez pracowników tej instytucji. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników, a antropologów zwalania się bądź naciska na nich, by zmodyfikowali swoje ustalenia bądź metodologię. Podejście stosowane cechuje się więc uzależnieniem antropologów od funduszy organizacji (Bennett 2010, Lassiter 2010). Inaczej funkcjonuje antropologia zaangażowana (zwana też antropologią w działaniu1). Mówimy o niej, gdy antropolodzy prowadzący badania na dany temat zauważą problem i zdecydują się zaangażować w jego rozwiązanie, np. współdziałając z badaną społecznością. Może to przyjąć różne formy od publikacji w prasie, przez działania aktywistyczne wspólnie z badanymi, po organizowanie pomocy. Na przykład Paul Farmer, antropolog i lekarz, który badał m.in. drogi rozwoju epidemii AIDS wśród kobiet na Haiti, założył organizację charytatywną Partners in Health2, która zajmuje się pomocą medyczną, budową szpitali i szkoleniem lokalnego personelu medycznego. W tej sytuacji antropolodzy działają na własny rachunek. Ponadto coraz częściej mówi się też o antropologii publicznej, czyli zaangażowaniu badaczy w debatę publiczną3. 1  Terminem tym po raz pierwszy posłużył się badacz Indian Meskwaki Sol Tax (np. 2010), który w późnych latach czterdziestych i w latach pięćdziesiątych XX w. wraz z grupą studentów wykorzystując granty badawcze prowadził projekty mające na celu nie tylko diagnozę problemów tej grupy, ale też ich rozwiązywanie (o kontrowersjach wokół działań Taxa zob. Foley 2010). 2 Zob.: http://www.pih.org/ 3 Zob. też Červinková i Gołębniak red. 2010, Lassiter 2010, Bennett 2010, Tax 2010, Kościańska 2012, Kościańska red. 2012; w latach 2004–2006 w czasopiśmie „(op.cit.)” odbyła się debata o antropologii zaangażowanej w Polsce (zob. http://opcit.pl/teksty/tagi/antropologia%20 zaanga%C5%BCowana/ dostęp 28.03.2013), poruszono tam też kwestie feminizmu Baer (2005). Nancy Scheper-Hughes, która m.in. stawiła czoła międzynarodowemu handlowi organami, mówi z kolei o antropologii walczącej (zob. np. Scheper-Hughes 2010). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 275 W pierwszej części tego artykułu przyjrzymy się metodologicznym i epistemologicznym związkom antropologii zaangażowanej i stosowanej z feminizmem, a dwie kolejne części prezentują konkretne przykłady, zarówno na poziomie dobrze znanych projektów antropologicznych, jak i działań studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W stronę zaangażowanej metodologii feministycznej Podawanie w wątpliwość zaakceptowanych przekonań, podważanie przyjętych założeń i przeformułowywanie pytań badawczych są charakterystyczne dla badań feministycznych – bez względu na ich specjalizację (Hawkesworth 2006, 4). Badaczki i badacze nazywający siebie „feministycznymi” muszą być przygotowani na to, że w ich kierunku padać będą pytania dotyczące odrębności i specyfiki metodologii feministycznej: „Czy istnieje coś takiego, jak feministyczna metoda badań i na czym ona polega? Jakie metody badawcze są, a jakie nie są «feministyczne»? Czy feminizm jest dyscypliną naukową? Antropolożki i antropolodzy, którzy w przeszłości i obecnie definiowali i definiują swoje projekty jako badania feministyczne, nie są jednomyślni w odpowiedziach na te pytania. Co więcej, niejednokrotnie nie ma wśród nich zgody na temat tego, czym jest sam feminizm: podczas gdy dla jednych jest to praktyka działania zakorzeniona w ruchach społecznych lat sześćdziesiątych XX wieku, dla innych feminizm to krytyczny projekt naukowy skoncentrowany wokół pojęcia płci kulturowej, jeszcze inni widzą go jako niemożliwy do wyodrębnienia w czystej postaci nurt zmagań na rzecz szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej, którego częścią jest również walka z rasizmem, homofobią czy nierównościami ekonomicznymi (Collins 1998, Lorde 1985). Dla lepszego zrozumienia projektu metodologii feministycznej przydatne okazać się może zaproponowane w 1987 r. przez Sandrę Harding rozróżnienie pomiędzy feministycznymi „metodami” (czyli specyficznymi narzędziami czy praktykami badawczymi), feministyczną „metodologią” (czyli teoretyzowaniem na temat praktyk badawczych i ich implikacji), a „epistemologią” feministyczną (czyli rozważaniami nad procesem poznawczym) (Harding 1987). O ile według Harding nie istnieją specyficzne, feministyczne metody badawcze (zdaniem wielu badaczy i badaczek wynika to z charakterystycznej dla badań feministycznych interdyscyplinarności), o tyle możemy mówić �276 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska o feministycznym podejściu metodologicznym, przejawiającym się przede wszystkim w sposobach zastosowania tradycyjnych metod badawczych i ich krytyce, jak również tworzeniu nowego podejścia do procesu badawczego dzięki redefinicji istniejących definicji wiedzy i poznania (feministyczna epistemologia) (Harding 1987). Punktem wyjścia metodologii feministycznej jest diagnoza kondycji tradycyjnej nauki. Po pierwsze, metodologia feministyczna wskazuje na fałszywość przekonania o obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Po drugie, rozpoznaje ona kluczową rolę badacza/badaczki w procesie formułowania pytań badawczych, prowadzenia badań i analizy danych: metodologia feministyczna kładzie więc nacisk na autorefleksyjność jako niezbędny element praktyki badawczej. Po trzecie wreszcie, tworząc narzędzia badawcze metodologia feministyczna wychodzi z założenia, że każdy projekt jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym i społecznym, a badania feministyczne stanowią kombinację produkcji wiedzy i polityki feministycznej (Reinharz 1992). Jednym z najważniejszych celów badań feministycznych jest zmiana społeczna. Krytyka obiektywności i neutralności wiedzy Zdaniem badaczek i badaczy feministycznych obiektywność nauki jest mitem, podobnie jak istnienie jednej obiektywnej i uniwersalnej perspektywy epistemologicznej. Ich zdaniem tradycyjne nauki ścisłe i społeczne nie są w stanie dotrzeć do neutralnych „faktów” społecznych czy naukowych (gdyż takie nie istnieją). Ponieważ dotychczasowym kontekstem procesu produkcji wiedzy była i jest kultura patriarchalna (zarówno wiedza w zakresie nauk ścisłych, jak i nauk społecznych produkowana była przez mężczyzn i na temat mężczyzn), istniejące teorie naukowe niejednokrotnie proponują nam również zafałszowany, zmaskulinizowany obraz rzeczywistości społecznej. W projekcie feministycznym, rozpoznając i uprzywilejowując perspektywę poznawczą grup mniejszościowych, badaczki i badacze skupiają się raczej na (subiektywnych) doświadczeniach zgodnie z założeniem, że możemy mieć dostęp jedynie do fragmentów wielowymiarowej i podatnej na wiele interpretacji rzeczywistości społecznej. Włączenie dotychczas nieobecnych w nauce perspektyw i doświadczeń odbywać się może na wielu poziomach i etapach procesu badawczego za pośrednictwem: uwzględnienia tożsamości takich jak wiek, płeć, rasa, klasa czy seksualność jako zmiennych w badaniu (np. w jaki sposób płeć wpływa na preferencje wyborcze, na podejście do problemów etycznych, wybory życiowe), przyjrzenia się wpływowi posiadanych przez nas jako badaczek/badaczy tożsamości na sposób prowadzenia badań – wybór tematów, to, jak patrzymy na zebrany materiał badawczy, przeszkody, na jakie możemy napotkać w procesie �Antropologia stosowana i zaangażowana... 277 badawczym ze względu na posiadane przez nas cechy, czy też zadania pytania o to, w jaki sposób tradycyjna wiedza na temat rozmaitych obszarów życia społecznego i grup społecznych wpływa na interpretację zebranego materiału badawczego (innymi słowy na ile uprzedzenia i stereotypy wpływają na jakość analizy naukowej). Skupienie się na doświadczeniu grup opresjonowanych, niewidocznych, marginalizowanych – takich jak kobiety, mniejszości rasowe czy seksualne – podważa jednocześnie teoretyczne fundamenty tradycyjnych nauk społecznych, pokazując, że społeczeństwo nie istnieje jako całość i może być badane jedynie jako konglomerat różnych grup społecznych, tożsamości, perspektyw i doświadczeń. Zmiana perspektywy epistemologicznej Uznanie kobiet i innych grup mniejszościowych za podmioty posiadające wiedzę obejmuje również dowartościowanie typowych dla antropologii, ale nie uznawanych w wielu innych naukach społecznych, sposobów poznania, czyli dopuszczenie użycia narzędzi badawczych takich jak obserwacja uczestnicząca czy wywiad pogłębiony4, włączenie badanych do procesu definiowana celów badania (zob. Lassiter 2010, Piotrowska, Synakiewicz red. 2011) oraz skupienie się na perspektywach poznawczych, które nie opierają się na racjonalności (na przykład emocje, zob. Abu-Lughod 2012 lub przekaz pozawerbalny, Ardener 1975). Przełamując paradygmat obiektywności, metodologia feministyczna skupia się też na włączeniu kategorii płci kulturowej (gender) do procesu badawczego. Proces ten odbywa się za pośrednictwem włączenia kobiet do procesów badawczych na poziomie ustalania próby, zwiększenia liczby kobiet pracujących jako badaczki (empirycyzm), skupienia na „subiektywnym” doświadczeniu kobiet żyjących w rozmaitych kontekstach społeczno-kulturowych oraz uznania kobiecego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej (Harding 1987, Reinharz 1992). W konsekwencji oznacza to również poszerzenie horyzontów badawczych o problemy dotychczas uznawane za nienaukowe, należące do sfery prywatnej – metodologia feministyczna może pochwalić się ogromnym wkładem w poszerzanie obszarów badawczych o ważne, a dotychczas pomijane tematy takie jak przemoc w rodzinie, seksualność, reprodukcja czy praca domowa. W odpowiedzi na tradycyjną koncepcję nauki jako obiektywnej i neutralnej metodologia feministyczna proponuje model, w obrębie którego proces produkcji wiedzy naukowej jest głęboko osadzony w konkretnych kontekstach  Nie oznacza to, że badania etnograficzne nie były i nadal nie są prowadzone z androcentrycznej perspektywy (Ardener 1975, Moore 1988). 4 �278 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska społeczno-kulturowych. Jednocześnie postuluje się uważność i autorefleksyjność zarówno w kwestii możliwości tworzenia obiektywnych, uniwersalnych teorii naukowych, jak i samego procesu badawczego (a w szczególności relacji pomiędzy badaczką/badaczem a przedmiotem badań). W tym ujęciu nauki społeczne i wiedza w ogóle mają zawsze charakter polityczny; metodologia feministyczna postuluje ujawnienie tej polityczności, zrywając z nierealnym dążeniem do neutralności i obiektywności nauki. Jednocześnie proponując własną perspektywę badawczą i epistemologiczną oraz krytyczne spojrzenie na istniejące narzędzia badawcze, metodologia feministyczna niejednokrotnie przekracza granice istniejących dyscyplin naukowych. Badania skomplikowanych relacji władzy i wielowymiarowego charakteru opresji społecznych nierzadko wymagają wyjścia poza wąsko zdefiniowane granice dyscyplin naukowych czy sfer życia społecznego. Dla wielu badaczek stosujących metodologię feministyczną interdyscyplinarność staje się kluczowa w doborze metod i narzędzi badawczych, a także dla sformułowania strategii politycznych feminizmu. (Auto)refleksyjność a metodologia feministyczna Badaczki feministyczne postrzegają siebie jako aktywistki czy działaczki społeczne (Reinharz 1992), a zaangażowanie społeczne i polityczne stanowi główne założenie metodologii feministycznej. Jeśli uznamy związki pomiędzy teorią i praktyką feminizmu, podjęcie badań feministycznych wymaga krytycznego odniesienia się do procesów społecznych oraz relacji warunkujących proces produkcji wiedzy w naukach społecznych, humanistycznych czy ścisłych. Kluczowe jest tu rozpoznanie i nazwanie relacji władzy wynikającej z płci (gendered power), a także innych czynników, takich jak wiek, rasa, klasa czy seksualność wpływających na proces badawczy. W tym kontekście ważna jest przede wszystkim (auto)refleksja nad własnym usytuowaniem badaczki/ badacza w procesie produkcji wiedzy, rozpoznanie własnego umiejscowienia w rozmaitych hierarchach władzy i ich wpływu na postępowanie w procesie badawczym (Rich 1986). Refleksja nad umiejscowieniem badaczki/badacza w procesie naukowym wiąże się nie tylko z odejściem od postrzegania badaczy jako neutralnych obserwatorów rzeczywistości społecznej, ale również z podważeniem ich pozycji jako ekspertów w dziedzinie nauk społecznych. Redefiniując umiejscowienie badaczki/badacza metodologia feministyczna, podobnie jak inne nurty stosowanych nauk społecznych, odchodzi od pozytywistycznej tradycji, w której badacz jest usytuowany ponad rzeczywistością, jako obiektywny obserwator starający się nie ingerować w badany przedmiot (Wyka 1993, Okely 2007). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 279 Innym ważnym elementem refleksyjności charakterystycznej dla metodologii feministycznej jest przedefiniowane relacji pomiędzy badaczką/badaczem a badanymi. Taka redefinicja oznacza przede wszystkim podmiotowe podejście do osób i społeczności badanych oraz traktowanie ich doświadczenia jako najważniejszego w procesie badawczym. Metodologia feministyczna postrzega w tym kontekście badanie naukowe jako współtworzone przez społeczność badaną, a nie będące jedynie własnością intelektualną badaczki/badacza. Proces włączenia grupy badanej do procesu badawczego może polegać między innymi na włączeniu punktu widzenia społeczności do procesu badawczego na każdym etapie: podczas formułowania hipotez, prowadzenia badań terenowych, interpretacji materiałów oraz przygotowywania publikacji naukowych. Takie praktyki są zgodne z proponowaną przez niektórych badaczy z kręgu antropologii stosowanej koncepcją „samodeterminującej się społeczności”, czyli społeczności, która posiada sprawczość w procesie badawczym (Olszewska-Dyoniziak 2000, s. 255). W podejściu tym społeczność badana współuczestniczy w procesie badawczym, a celem badań jest reprezentacja grupy badanej zgodnie z interesem i wolą jej członków, uwzględniając przy tym przyjęty przez nią system wartości (Staszczak 1987, Olszewska-Dyoniziak 2000, Lassiter 2010). Jednocześnie praktyka badawcza zorientowana na współuczestnictwo wpisuje się w filozofię teorii postkolonialnych, które skupiają się na doświadczeniu grup opresjonowanych (subaltern studies), umiejscawiając je w centrum teorii naukowych (Spivak 1985). Odejście od pozytywistycznego modelu badań społecznych i propozycja, że badaczka/badacz nie jest obiektywną obserwatorką/obiektywnym obserwatorem, ekspertem/ekspertką, ale współuczestniczką/współuczestnikiem badań, oznacza również redefinicję samej praktyki badań. Metodologia feministyczna niejednokrotnie odwołuje się w tym kontekście do stworzonej przez Paulo Freire „metodologii opresjonowanych” (Freire 1967), dla której kluczowa jest destabilizacja istniejących kanałów produkcji i przepływu wiedzy naukowej (na przykład relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem czy „pierwszym” i „trzecim światem”) (Sandoval 2000). Podążając za Antonio Gramscim, koncepcja metodologii opresjonowanych głosi, że wszyscy, zarówno badacze/badaczki, jak i badani posiadamy zdolność i chęć do refleksji naukowej (Gramsci). Kładąc szczególny nacisk na kwestię współuczestnictwa, niektóre autorki z kręgu metodologii feministycznej chcą odejść od tradycyjnego nazewnictwa badań naukowych, proponując reinterpretację lub zastąpienie pojęć takich jak „badanie naukowe” zwrotami podkreślającymi równość pomiędzy badaczami a społecznościami badanymi, takimi jak „uczestniczące działanie” „badanie w działaniu” czy „uczestniczący rozwój”. Zwroty te podkreślają jednocześnie zaangażowany �280 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska wymiar badań feministycznych i ich ukierunkowanie na zmianę społeczną (przykład takich badań w kontekście polskim: Piotrowska, Synakiewicz red. 2011). Zmiana społeczna: wiedza i polityka w badaniach naukowych Dla badaczek i badaczy feministycznych proces produkcji wiedzy jest zawsze procesem politycznym, a zmiana społeczna powinna być najważniejszym rezultatem badań naukowych (Reinhratz 1992). Praca w paradygmacie metodologii feministycznej jest wynikiem politycznego zaangażowania w projekt feministyczny i jako taka stawia przed sobą cele nie tylko naukowe, ale również, a może przede wszystkim, społeczne i polityczne. Metodologia feministyczna jest więc przykładem takiego podejścia badawczego, w obrębie którego interwencja, nie obserwacja czy analiza, stanowi ostateczny cel pracy naukowej. Kładąc nacisk na interwencję lub zmianę społeczną, metodologia feministyczna dąży również do zatarcia tradycyjnego podziału pomiędzy teorią a praktyką społeczną, a w naukach społecznych pomiędzy naukami teoretycznymi a stosowanymi naukami społecznymi. O ile nauki stosowane są często widziane jako antytetyczne i idące przeciwko abstrakcyjnym teoretycznym wywodom w humanistyce, o tyle w paradygmacie metodologii feministycznej rozdział ten zostaje zatarty, ponieważ wiele jego przedstawicielek jest przekonanych o ścisłym powiązaniu pomiędzy teorią a praktyką społeczną. Ich zdaniem teoria może wpłynąć na rozpoznanie podmiotowości pewnych grup społecznych, legitymizację ich istnienia i uznanie ich problemów za polityczne. Tak na przykład stało się w przypadku teorii Judith Butler, która odwołując się do istnienia podmiotów seksualnych poza binarnym podziałem na dwie płcie, znacząco wpłynęła na widoczność i uznanie tożsamości społecznych osób transpłciowych. Istnieje wiele poziomów, na których zmiana społeczna może zaistnieć jako rezultat badań przeprowadzonych w paradygmacie metodologii feministycznej. Zmiana społeczna, do której dąży metodologia feministyczna, może dokonać się na poziomie samego procesu badawczego – na przykład postawienie dotychczas unikanych pytań może doprowadzić do ujawnienia jeszcze niezbadanych problemów społecznych czy poszerzenia horyzontów teorii społecznej. Innym ważnym wymiarem badań zaangażowanych jest upełnomocnienie czy upodmiotowienie poszczególnych grup społecznych na przykład dzięki redefinicji i demistyfikacji ich wizerunku jako grup pasywnych (np. bezrobotni, imigranci) lub zacofanych (np. mieszkańcy krajów rozwijających się). Badania naukowe mogą być narzędziem ewaluacji, ich rezultatem może być na przykład wskazanie najlepszych mechanizmów do walki w dyskryminacją i wykluczeniem społecznym (badania dotyczące tak zwanych „dobrych praktyk”). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 281 Zmiana społeczna, która jest rezultatem badań, może też doprowadzić np. do zmiany prawa lub polityki społecznej dzięki ujawnieniu jej skutków dla kobiet lub innych grup społecznych (działaczki i badaczki feministyczne często prowadzą badania dotyczące przemocy, przemocy seksualnej wobec kobiet czy tak zwanej pracy domowej). W tym kontekście badania społeczne mogą stanowić narzędzie poprawy działania instytucji państwowych i społecznych. Ze względu na charakter uczestniczący badania prowadzone w paradygmacie metodologii feministycznej mają również wpływ na autorefleksję na poziomie indywidualnym wśród badaczek/badaczy i społeczności badanej. Mogą one doprowadzić do zmiany świadomości, upełnomocnienia pewnych grup, lepszej konceptualizacji pewnych problemów wewnątrz grup czy konsolidacji grupy. Co konkretnie antropologia może wnieść do przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność? Prostytucja i przeciwdziałanie handlowi kobietami W ostatnich latach na arenie polityki międzynarodowej dużo uwagi poświęca się problematyce handlu ludźmi i zmuszania do prostytucji. W 2000 r. ONZ przyjęła Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, a amerykański Departament Stanu przyjął Akt broniący ofiar handlu ludźmi i przemocy (Victims of Trafficking and Violence Protection Act)5. Na podstawie tych dwóch dokumentów ONZ, a przede wszystkim Stany Zjednoczone monitorują walkę z tym procederem na całym świecie i na różne sposoby zachęcają rządy, by aktywnie się w to włączały (Departament Stanu przygotowuje rankingi krajów pod względem ich zaangażowania w tę sprawę). Mimo że przyjęciu obu dokumentów przyświecały szczytne cele – praktyka okazała się daleka od doskonałości. Badaczki feministyczne, które skoncentrowały się na tym, jak te rozwiązania prawne wpływają na życie kobiet, wskazują na to, że w wielu przypadkach państwa, która chcą się wykazać walką z handlem ludźmi, koncentrują się na kryminalizacji prostytucji i nękaniu osób świadczących usługi seksualne, co uderza w tych, których mają chronić. Joanna Busza (2012) na zlecenie organizacji Lekarze bez Granic analizuje sytuację Wietnamek w Kambodży. Ciężkie wa5  Pierwsze traktaty międzynarodowe przeciwko handlowi ludźmi pochodzą z początku XX w. (Porozumienie międzynarodowe w sprawie zwalczania handlu białymi niewolnikami, Paryż 1904). �282 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska runki ekonomiczne panujące na wietnamskiej wsi skłaniają wiele kobiet do poszukiwania pracy poza miejscem zamieszania. Często nielegalnie migrują do Kambodży i tam podejmują pracę w przemyśle seksualnym. Niektóre są tam, bo zostały sprzedane. Kobiety te, bez względu na to, jak trafiły do domów publicznych, pracują razem. Busza analizuje przeprowadzone z nimi wywiady pogłębione i zwraca uwagę, że największym problemem dla osób świadczących usługi seksualne są działania kambodżańskich władz, które chcą wykazać się zaangażowaniem w walkę z handlem ludźmi. Miejscowe służby porządkowe urządzają – często w asyście działaczy organizacji pozarządowych – naloty na domy publiczne, aresztując pracujące tam osoby. W rezultacie tych akcji kobiety muszą uciekać się do łapówek, by odzyskać wolność, tracą też klientów. Akcje te przynoszą więc im straty finansowe, które potem starają się nadrobić, np. zgadzając się na seks bez prezerwatywy. Poza tym obecność aktywistów walczących z handlem ludźmi w czasie nalotów powoduje, że wszystkie organizacje pomocowe tracą zaufanie kobiet – znacząco utrudnia to działania na rzecz profilaktyki HIV. Busza wskazuje, jakie potrzeby mają kobiety świadczące usługi seksualne: chcą łatwego dostępu do opieki zdrowotnej oraz prezerwatyw; dobrze też oceniają prowadzaną przez Lekarzy bez Granic świetlicę, do której mogą przyjść i spędzić czas poza domem publicznym, socjalizując się z innymi kobietami. Akcje mające je wyzwolić są dla nich prawdziwym problemem, pogarszają warunki ich pracy. Są one bowiem zmuszone do świadczenia usług seksualnych przez ciężką sytuację gospodarczą w Wietnamie, a prostytucja jest dla nich często jedynym dostępnym im sposobem na zarabianie. Busza wskazuje więc, że organizacje pomocowe powinny skupić się na zaspokajaniu potrzeb osób świadczących usługi seksualne, a nie koncentrować się na działaniach, które pogarszają ich sytuację (wymiar upodmiotowiający). Badania takie nie tylko dążą do upodmiotowienia osób świadczących usługi seksualne, ale też do ukazania rezultatów międzynarodowych legislacji (wymiar demistyfikujący) (Busza 2012, zob. też Vance 2011). Kampania na rzecz afirmacji kobiecej seksualności Po wielkim sukcesie viagry firmy farmaceutyczne chciały wynaleźć i wprowadzić na rynki jej odpowiednik dla kobiet. Badaniom towarzyszyło lansowanie idei, zgodnie z którą zaburzenia seksualne u kobiet mogą być łatwo przezwyciężone dzięki odpowiednim lekom (uczestniczyli w tym też lekarze współpracujący z firmami farmaceutycznymi, zob. Fishman 2012). W końcu starano się o rejestrację plastra testosteronowego podnoszącego libido, ale amerykański urząd ds. leków (Food and Drug Administration, FDA) odrzucił wniosek. Lek zarejestrowano w Unii Europejskiej. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 283 Medykalizacji kobiecej seksualności i rejestracji leków rzekomo podnoszących libido u kobiet przeciwstawia się działająca od 2000 r. grupa aktywistek, terapeutek i badaczek społecznych, sygnatariuszek manifestu wzywającego do nowego spojrzenia na seksualność kobiet, New View Manifesto, prowadzących kampanię społeczną pod tą samą nazwą – New View Campaign (http:// newviewcampaign.org, zob. też numer specjalny „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, 2001, film Orgazm Inc. 2009, reż. Liz Canner). Główną organizatorką kampanii jest terapeutka Leonore Tiefer, profesorka psychiatrii na Uniwersytecie Nowojorskim. To ona występowała przed komisją FDA i przekonywała, że wyniki badań przedstawione przez firmę farmaceutyczną starającą się o rejestrację plastra są niewystarczające; długotrwałe podawanie testosteronu ma rozliczne efekty uboczne, a na seksualność kobiet wpływają też inne niż hormonalne czynniki. Tiefer zwraca uwagę na różnice kulturowo-społeczno-ekonomiczne powodujące odmienne sposoby przeżywania i wyrażania seksualności oraz na to, że warto brać pod uwagę subiektywne odczucia (zob. Hite 1976) i relacje. Model wyłącznie fizjologiczny, dominujący – zdaniem twórczyń kampanii – w seksuologii amerykańskiej, prowadzi do dominacji firm farmaceutycznych, chcących sprzedawać leki na zaburzenia. Zgodnie z założeniami manifestu Tiefer w licznych publikacjach oraz przed komisją FDA (np. Tiefer 2000, 2001) zwraca uwagę na specyfikę kobiecej seksualności. Jej zdaniem jest błędem: — postrzeganie kobiecej i męskiej seksualności jako ekwiwalentów (tak założyli wcześniejsi badacze [m.in. William Masters i Virginia Johnson 1975] i z tego wnioskuje się, że zaburzenia u kobiet i u mężczyzn są podobne) – ignoruje się w ten sposób wpływy kultury i nierówności między płciami; — pomijanie kontekstu relacyjnego; — stawianie znaku równości między wszystkimi kobietami. W związku z tym, zdaniem Tiefer i innych sygnatariuszek manifestu, problemy seksualne powinno się dzielić na: — mające podłoże socjokulturowe, polityczne, ekonomiczne; — relacyjne; — psychologiczne; — związane z innymi trudnościami zdrowotnymi. Jaką rolę w tym – wydawałby się medyczno-terapeutycznym kontekście – mogą odegrać badania antropologiczne? W ramach kampanii New View terapeutki ściśle współpracowały z badaczkami społecznymi, które analizowały kulturowe znaczenie leków poprawiających sprawność seksualną (Fishman, Mamo 2002), a także procesy towarzyszące opracowywaniu nowych leków (Fishman 2012). Antropolożka Jeniffer Fishman przeprowadziła badania etno- �Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska 284 graficzne (obserwacja uczestnicząca, wywiady pogłębione i analiza publikacji specjalistycznych) i pokazała związki lekarzy z firmami farmaceutycznymi, do których dochodzi w procesie testowania i promowania nowych, jeszcze niezarejestrowanych leków. W związku z tym, że leki na zaburzenia erekcji okazały się bardzo dochodowe, koncerny starają się stworzyć ich odpowiednik dla kobiet, czyli magiczną pigułkę na zaburzenia seksualne u kobiet. To jednak okazało się znacznie trudniejsze, przede wszystkim z tego względu, że zaburzenia seksualne u kobiet nie są tak jasno zdefiniowane jak w przypadku mężczyzn: kobiety, które nie przeżywają orgazmu, mogą nie uważać tego za problem i być usatysfakcjonowane ze swojego życia seksualnego; również niskie libido może być przez nie w pełni akceptowane. Dlatego, aby skutecznie wprowadzić na rynek „różową viagrę”, trzeba nie tylko wynaleźć substancję chemiczną, ale też skonstruować zaburzenie: wpłynąć na jego opis w klasyfikacji chorób oraz odkryć grupę docelową (tj. przekonać kobiety, że mają problemy), a także zasugerować lekarzom, że warto zapisywać leki. Fishman pokazuje, że za pośrednictwem finansowania badań i szkoleń, firmy farmaceutyczne zaskarbiają sobie sympatię lekarzy6. W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w wielu innych krajach, koncerny nie mogą promować niezarejestrowanych leków ani pozarejestracyjnego stosowania rejestrowanych7. Wspierają jednak naukowców, którzy to robią. Fishman pisze m.in. o siostrach Berman, urolożce i psycholożce z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, współpracujących z jednym z koncernów: W lutym 2001 r. siostry Berman wystąpiły dwukrotnie w programie telewizyjnym Oprah Winfrey [...]. W obu godzinnych programach były „ekspertkami” pytanymi o to, „dlaczego kobiety nie chcą uprawiać seksu” i w jaki sposób najnowsze badania medyczne mogą pomóc kobietom w osiągnięciu satysfakcji z życia seksualnego (Fishman 2012, s. 202–203). W swojej książce lekarki: Informują [...] o „nowościach” w dziedzinie medycznych badań nad kobiecą seksualnością oraz nowych specyfikach i sposobach leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem viagry i terapii testosteronowej (Fishman 2012, s. 203).  Trzeba w tym miejscu pamiętać, że w Stanach Zjednoczonych często fundusze od prywatnych darczyńców (w tym przypadku przemysłu) są jedynymi dostępnymi źródłami finansowania badań naukowych. 7 Użycie pozarejestracyjne polega na tym, że lekarz na daną chorobę zapisuje pacjentom lek, który co prawda uzyskał rejestrację w danym kraju, ale nie na tę chorobę, np. będzie to zapisywanie viagry – specyfiku dopuszczonego do użycia dla mężczyzn z zaburzeniami erekcji – kobietom z problemami seksualnymi. 6 �Antropologia stosowana i zaangażowana... 285 Choć, jak wspominałyśmy, firmy farmaceutyczne nie mogą informować pacjentów o lekach niezarejestrowanych na dane zaburzenia, zupełnie legalnie mogą to robić lekarze, np. siostry Berman. W ich książce „przeczytamy, że dr Jennifer Berman często przepisuje viagrę kobietom i że może ona pomagać w problemach seksualnych” (Fishman 2012, s. 203). Ich działalność poszła jeszcze dalej: Berman założyły własną stronę internetową w 2001 r. – www.newshe com Network for Excellence in Women’s Sexual Health (Sieć na rzecz doskonałości zdrowia seksualnego kobiet). Podobnie jak ich książka, strona miała „pomagać kobietom radzić sobie z problemami funkcji seksualnych” [...]. Na stronie znajdują się również banery reklamowe, za które Berman otrzymują wynagrodzenie, firm farmaceutycznych i produkujących środki medyczne. Poza tym zimą 2002/2003 r. opublikowano tam przynajmniej trzy reklamy (wyraźnie oznaczone) zamówione przez „główne firmy farmaceutyczne”, rekrutujące ochotniczki do testów klinicznych środków leczących kobiety z FSD (zaburzenia seksualne u kobiet – przyp. AK). Popularność Berman i ich status osób sławnych przyciągają odwiedzających stronę, a to prowadzi do kontaktu potencjalnych konsumentek z nowymi lekami i firmami farmaceutycznymi. Entuzjastyczna reakcja kobiet na wydanie książki i występy u Oprah pokazują, że Berman zidentyfikowały rynek kobiet, które szukają rozwiązania problemów seksualnych. Strona ta przyczynia się również do stworzenia rynku kobiet z „zaburzeniami seksualnymi” przez skapitalizowanie już istniejącego u kobiet poczucia seksualnego niedoboru (Fishman 2012, s. 204). Fishman w następujący sposób interpretuje tę stronę: Częściowo stronę tę można postrzegać jako „sprzedaż FSD” publiczności (Tiefer 2001). Nowe rynki dla terapii farmaceutycznych mogą być tworzone przez nowe kryteria diagnostyczne, a także kiedy eksperci informują o istnieniu zaburzenia bezpośrednio tych, którzy mogą rozpoznawać u siebie jego objawy [...]. Dzięki temu, że strona prowadzona jest przez badaczy medycznych, uzyskała legitymizację, która jest konieczną częścią reklamy i handlu FSD i potencjalnymi terapiami tego zaburzenia (Fishman 2012, s. 204). Działalność sióstr to tylko jeden z przykładów przytaczanych przez Fishman. Szczegółowo śledzi ona wpływ firm farmaceutycznych na lekarzy: często finansują one szkolenia i badania naukowe. Badania Fishman to przykład zaangażowania antropologii w feminizm. Pomogły pokazać (wymiar demistyfikacyjny), że coraz częstsze omawianie w mediach zaburzeń seksualnych nie jest rezultatem nagłej ich epidemii, �286 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska a raczej wynika ze skrupulatnie zaplanowanych działań wielkiego przemysłu; dostarczyły bardzo szczegółowych przykładów tego, jak ten proces się odbywa; wskazały nie tylko uwarunkowania kulturowe, ale też społeczne, a przede wszystkim ekonomiczne we współczesnym podejściu do kobiecej seksualności, wspomagając w ten sposób kampanię aktywistyczną na rzecz nowego podejścia do kobiecej seksualności (wymiar upodmiotowiający). Przykłady projektów studenckich: przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę Najważniejszym celem warsztatów z zakresu antropologii zaangażowanej jest unaocznienie studentom praktycznej wartości prowadzonych przez nich badań oraz ukazanie możliwości kreowania zmiany społecznej w kwestiach związanych z płcią i seksualnością. Projekty studenckie realizowane w ramach warsztatów antropologii stosowanej, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczą rozmaitych kwestii związanych z płcią i seksualnością, między innymi zdrowia reprodukcyjnego uchodźczyń z Czeczenii przebywających na terytorium RP, prawnej i społeczno-politycznej sytuacji osób transseksualnych i transpłciowych w Polsce, określenia aktualnych potrzeb klientów w ramach projektu związanego z profilaktyką HIV/AIDS „Bezpieczniejsze związki”, współpracy pomiędzy organizacjami kobiecymi w Polsce i na Ukrainie oraz seksualności osób z zespołem Downa. Indywidualne badania studentów odnoszą się do rozmaitych aspektów metodologii badań feministycznych: część z nich ma charakter upodmiotowiający (na przykład badania nad autodefinicją oraz potrzebami wybranych mniejszości seksualnych), inne to projekty demistyfikacyjne (analiza pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz rozmaitych grup kobiet, na przykład imigrantek). Kluczowa dla powodzenia projektów studenckich jest forma prezentacji wyników badań: ważne jest nie tylko, aby badania miały charakter ukierunkowany na potrzeby konkretnych grup społecznych i/lub organizacji działających na rzecz grup społecznych, ale również aby ich wyniki prezentowane były w formie i w przestrzeni umożliwiającej dialog pomiędzy wiedzą teoretyczną, praktyką badawczą i codziennymi działaniami grup społecznych i organizacji pozarządowych. W ramach warsztatów prowadzonych w IEAK część badań studentów dotyczyła kwestii ważnych dla rozmaitych marginalizowanych grup społecznych: imigrantek czy osób transpłciowych. Indywidualne projekty studenckie realizowane były we współpracy z rozmaitymi organizacjami pozarządowymi, takimi jak Lambda Warszawa, Federacja �Antropologia stosowana i zaangażowana... 287 na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (grupa Ponton) oraz Transfuzja8. Różnorodna była również forma, w jakiej uczestnicy warsztatów prezentowali wyniki swoich badań, na przykład raport zawierający ewaluację działań organizacji na rzecz danej grupy, propozycja artykułu w prasie, wystąpienie w panelu, w którym udział biorą przedstawiciele/przedstawicielki organizacji pozarządowych, raport przedłożony organizacji na temat tożsamości i potrzeb potencjalnej grupy docelowej. Niektórzy studenci wybrali również pozainstytucjonalne formy prezentacji wyników swoich badań, na przykład w formie przedstawienia teatralnego lub filmu dokumentalnego. Jednak zarówno w przypadku ścisłej współpracy studenta/studentki/badacza/badaczki z organizacją pozarządową, jak i skupienia się na pozainstytucjonalnej formie przekazu uzyskanych wyników, wszystkie projekty studenckie zawierały w sobie element zaangażowania społecznego, przejawiający się w dążeniu do zastosowania wiedzy teoretycznej i narzędzi badawczych w przestrzeni pozaakademickiej. Konkluzja Badania typowe dla antropologii, tj. badania jakościowe, etnograficzne, biorące pod uwagę relacje władzy w terenie i uwarunkowania kształtujące wiedzę oraz kładące nacisk na autorefleksyjność badacza czy badaczki, mogą wspierać zmianę społeczną w kwestiach związanych z płcią i seksualnością i współdziałać z feminizmem. Antropologia stosowana i zaangażowana może spełniać cele badań feministycznych: demistyfikować ogólnie przyjętą wiedzę i upodmiotowiać wykluczonych. Literatura Abu-Lughod L. 2012 – Ideologia i polityka uczuć, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Emocje w kulturze, red. M. Rajtar, J. Straczuk, Warszawa, s. 301–325. Ardener E. 1975 – Belief and the problem of women, w: Perceiving Women, red. Sh. Ardener, New York. 8  Wymienione projekty realizowane były przez uczestniczki i uczestników zajęć Antropologia stosowana, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego: Jakuba Hińczę, Paulinę Kobzę, Małgorzatę Machnik, Gaję Mount, Agatę Rybus, Edytę Wasowską. �288 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Baer M. 2004a – Najzdrowszy ze sceptycyzmów? Koncepcje płci i seksualności w antropologii społeczno-kulturowej, w: Gender. Konteksty, red. M. Radkiewicz, Kraków, s. 11–25. 2004b – Między antropologią a aktywizmem. Użycia i nadużycia paradygmatu wielorakich płci, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, nr 1(6), s. 23–35. 2005 – Ku pluralistycznej wspólnotowości, „(op.cit.) Maszyna Interpretacyjna”, nr 6, s. 6–7. Bennett J. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Busza J. 2012 – Usługi seksualne, migracja i niebezpieczeństwa płynące z przesadnych uproszczeń. Wietnamki w Kambodży – studium przypadku, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 322–337. Červinkova H., Gołębniak B.D. (red.) 2010 – Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Collins P.H. 1998 – Fighting Words: Black Women and the Search for Justice, Minneapolis. Fishman J.R. 2012 – Produkcja pożądania. Utowarowienie zaburzeń seksualnych u kobiet, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 183–217. Foley Douglas E. 2010 – Projekt Lisy. Rewizja, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Freire P. 1967 – Pedagogy of the Opressed Published, New York. Harding S. 1987 – Science Question in Feminism, Ithaca. Hawkesworth M. 2006 – Globalization and Feminist Activism, New York. Hite S. 1976 – The Hite Report. A Nationwide Study of Female Sexuality, New York. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 289 Katz J. 1976 – Gay American History, New York. Katz J. 1983 – Gay/Lesbian Almanac, New York. Kościańska A. 2012 – Antropologiczne badania seksualności i ich zastosowanie, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, red. A. Kościańska, Warszawa. Lassiter L.E. 2010 – Etnografia współpracująca i antropologia publiczna, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Lorde A. 1984 – Transformation from silence to action, w: Sister Outsider: Essays and Speeches, New York. Masters W.H., Johnson V.E. 1975 – Współżycie seksualne człowieka, przeł. R. Klimek, Warszawa. Mead M. 1986 – Dojrzewanie na Samoa, przeł. Ewa Życieńska, w: M. Mead, Trzy studia, Warszawa. Moore H.L. 1988 – Feminism and anthropology, Cambridge. Okely J. 2007 – Gendered Lessons in Ivory Towers, w: Identity and networks: fashioning gender and ethnicity across cultures, (red.) D.F. Bryceson, J. Okely, J. Webber, Oxford, Berghahn. Olszewska-Dyoniziak B. 2000 – Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra. Piotrowska J., Synakiewicz A. (red.) 2011 – Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Warszawa. Reinharz S. 1992 – Feminist Methods in Social Research, Oxford. Sandoval Ch. 2000 – Methodology of the Oppressed, Mineapolis. �290 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Scheper-Hughes N. 2010 – Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii, przeł. K. Liszka, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Spivak Gayatri Ch. 1987 – Post-structuralism, Marginality, Post-coloniality, and Value, „Sociocriticism” 5(2) [10], 43–81. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa, Poznań. Strathern M. 1987 – An awkward relationship: the case of feminism and anthropology, „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, t. 12, nr 2, s. 276–292. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Tiefer L. 2000 – Sexology and the Pharmaceutical Industry: The Threat of Co-option, „Journal of Sex Research”, t. 37, nr 3, s. 273–283. 2001 – Arriving at a „New View” of Women’s Sexual Problems: Background, Theory, and Activism, „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, s. 63–98. Vance C.S. 1991 – Anthropology Rediscovers Sexuality: A Theoretical Comment, „Social Science and Medicine”, t. 33, nr 8, s. 875–884. 2007 – Konstruktywizm społeczny: kłopoty z historią seksualności, przeł. A. Kościańska, w: Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. Hryciuk, A. Kościańska, Warszawa. 2011 – Thinking Trafficking, Thinking Sex, „GLQ”, t. 17, nr 1, s. 135–143. Wyka A. 1993 – Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. �III �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0e31489e342bfc33e374a4b1ba01375.pdf 26f0fc9ad68137cccb69d0b3bcb8f1e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1609 Title A name given to the resource Europa marzeń / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.305-324 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa EUROPA MARZEŃ MARZENIA: MIĘDZY RZECZYWISTOŚCIĄ A UTOPIĄ W końcu lutego 2003 r. ogłoszono konkurs pod hasłem „Europa moich ma­ rzeń", zorganizowany przez Stowarzyszenie Młodzi bez Granic, Pocztę Polską oraz Polskie Radio. Konkurs adresowany był do uczniów szkół ponadgimnazjalnych (w wieku 16-20 lat). Do 31 marca można było nadsyłać prace plastyczne, projekty znaczka pocztowego lub/i strony internetowej albo wypowiedzi w formie eseju. W tej ostatniej kategorii nagrodą był indeks na europeistykę na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim albo na Studia Europejskie na Uniwersytecie Warszaw­ skim lub na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej . Organizatorzy konkursu zastrzegli, że prace pisemne powinny nawiązywać do tematyki integracji euro­ pejskiej i stanowić wypowiedź na jeden z trzech tematów: 1. Polak? Europej­ czyk? Obywatel świata? Jak rozumiesz pojęcie 'obywatelstwo europejskie'?; 2. Zjednoczona Europa - w jaki sposób integracja europejska wpłynie na kultury narodowe?; 3. Historia Europy a historia Unii Europejskiej - ogólnoeuropejskie wartości w Europie jutra . Informację o konkursie przeczytałam w pociągu, którym jechałam do Torunia na zajęcia ze studentami etnologii tamtejszego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pomyślałam, że mogłabym wykorzystać pierwsze po przerwie międzysemestral­ nej ćwiczenia z etnologii Europy (dla I i I I roku) i porozmawiać z młodymi ludźmi o Europie ich marzeń. Poprosiłam też studentów I roku - niewiele star­ szych od tych, którzy mogli wziąć udział we wspomnianym konkursie, mających już za sobą walkę o indeksy - by napisali, jak wyglądałaby Europa ich marzeń (nie ukierunkowywałam jednak ich myślenia i nie narzucałam schematów wypo­ wiedzi, tak jak uczynili to organizatorzy wspomnianego konkursu, podając ogól­ ny problem i trzy szczegółowe tematy, spośród których mogli wybierać autorzy esejów). Byłam ciekawa, na co przede wszystkim zwrócą uwagę studenci, jakie problemy zostaną przez nich uznane za najważniejsze i jaki obraz wymarzonej Europy można będzie skonstruować na podstawie ich wypowiedzi. 1 2 3 1 PAP/MT, Konkurs z indeksami, Metropol, 20.02.2003, s. 11 oraz: www.konkurs.org.pl; info@konkurs.org.pl www.konkurs.org.pl W zajęciach biorą także udział studenci Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) prowadzonych na U M K . 2 3 �306 IWONA KABZIŃSKA Otrzymałam 49 prac. Zdecydowana większość miała formę mniej lub bardziej obszernego (od 1 do 5 stron rękopisu lub wydruku komputerowego), starannie przemyślanego wypracowania lub eseju. Jedną ze studentek (Michalinę Łubecką) zainspirowała Oda do młodości Adama Mickiewicza, Magdalena Basa natomiast nadała swej pracy formę wyimaginowanej rozmowy internetowej . Trzy osoby przedstawiły wypowiedzi w punktach (wcześniej umówiliśmy się, że będzie to dozwolone). Studenci, którzy napisali o Europie swoich marzeń wskazywali najczęściej na wiele problemów, omawiając szczegółowo wybrane kwestie. Niektórzy nie ukrywali, że temat, na jaki mieli się wypowiedzieć nie był dla nich łatwy, wcześniej bowiem nigdy się nad nim nie zastanawiali: Europa moich marzeń? Nigdy nie zastanawiałam się nad tym. Zawsze myśla­ łam o tym, że nie chcą mieszkać czy żyć w Europie, ale nigdy nie myślałam, co w Europie można by zmienić, poprawić [32] ; Przyznam szczerze, że w moich ma­ rzeniach nigdy nie uwzględniałam Europy, nie myślałam o niej. Raczej o sobie, o moich bliskich, o tym, co chcę robić, jak ma wyglądać moje życie, a przecież to się tak bardzo łączy! W obliczu czekającej nas integracji z Unią Europejską, to jak będzie wyglądała Europa będzie miało ogromny wpływ na moje życie [43]. Jeden ze studentów stwierdził: Problem wydawał się początkowo bardzo prosty jednak po głębszym zastanowieniu dotarło do mnie, że nie jest to aż takie proste, jak mogłoby się wydawać. O ile nie miałem problemów z dostrzeżeniem tego, co mi się we współczesnej Europie nie podoba, o tyle problem pojawił się, kiedy spróbowa­ łem wyobrazić sobie, jak te rzeczy można by poprawić, żeby obraz Europy był bliski ideałowi z naszych marzeń. Ponieważ marzenia nic nie kosztują, a nawet czasami się spełniają, postanowiłem wykreować sobie taki właśnie ideał [14]. Autorki dwóch prac obawiały się (zupełnie niepotrzebnie), że nie będą mogły odpowiedzieć na pytanie o Europę ich marzeń, ponieważ nie podróżowały po niej, nie znają jej z bezpośrednich doświadczeń. Jedna osoba natomiast nie ukrywała, że wypowiada się na zadany przeze mnie temat niechętnie: Temat pracy [...] nieodparcie kojarzy mi się z propagandą prounijną, prowadzoną często także na nienajwyższym poziomie i [...] wzbudza moją niechęć, gdyż moje marzenia [...] raczej nie są przeze mnie formułowane w kategoriach „europej­ skich ", tzn. pewnie ich realizacja wpłynęłaby na sytuację w Europie, ale jakoś niezbyt często przychodzi mi zastanawiać się nad tym. Ale tutaj muszę [..^ponie­ waż zastanawiania się na ten trudny dla mnie temat wymagają ode mnie studia, na których przecież nikt mnie siłą nie trzyma. A więc - starając się ponosić od­ powiedzialność za swoje życiowe decyzje - piszę, choć z niechęcią [5]. 4 5 4 Za szczególnie ciekawe, refleksyjne i oryginalne uznałam ponadto prace: Amelii Andrzejowskiej, Anny Bocian, Igi Czechowskiej, Zofii Frankowskiej, Jakuba Jabłońskiego, Macieja Kopycińskiego, Anny Kwiatkowskiej, Tymona Krawca, Marty Przybylińskiej, Michała Rydlewskiego, Tadeusza Skowrońskiego, Mirosława Szwabowicza, Nataszy Świderskiej, Katarzyny Terki, Aleksandry Zalewskiej, Żanety Zawadzkiej i Jana Zieniewicza. Liczby w nawiasach kwadratowych odpowiadają - wprowadzonym przeze mnie - nume­ rom prac napisanych przez studentów (prace te znajdują się w moim archiwum prywatnym). W nawiasach okrągłych podaję liczbę wypowiedzi dotyczących poszczególnych kwestii. 5 �EUROPA MARZEŃ 307 Prace pisane były przed referendum (7-8 czerwca 2003), które miało poka­ zać, czy społeczeństwo polskie pragnie przystąpić do Unii Europejskiej. W wielu wypowiedziach widoczna była świadomość czekających nas zmian. Protestowa­ no jednak przeciw sformułowaniom, mówiącym o naszym „wejściu do Europy": Trochę irytują mnie często ostatnio słyszane hasła w stylu: „Polska do Europy!", „Europa szansą dla nas!". Polska od wieków ma trwałe miejsce i bogaty wkład w historię i kulturę kontynentu, tak że bez Polski nie byłby on już Europą [8]; Zalewa się nas oczywistymi absurdami, z których najsłynniejszym jest „wejdźmy do Europy", „stańmy się Europejczykami", bo stać nas na to. Tymczasem [...] Europejczykami zamieszkującymi Europę byliśmy zawsze, problemem była jedy­ nie koniunktura polityczna [40]. Ta sama osoba krytycznie oceniła kampanię pro­ wadzoną w mediach, mającą zachęcić polskie społeczeństwo do głosowania „TAK" w czerwcowym referendum: To, co obserwować możemy w mediach, na ulicach, a nawet na własnej wycieraczce, w ciągu ostatnich trzech miesięcy, to niebotyczna propaganda, finansowana przez rząd (i nie tylko). [...] Dodam jeszcze, że Unię reklamuje się także poprzez scenariusze popularnych telenoweli. Tak czy inaczej zewsząd napływają głosy poparte „autorytetami" władzy, sztuki i nauki, nawołujące do oddania głosu na tak. Zapytam, czy indoktrynowanie to przejaw demokracji i czy demokratyczne jest zagłuszanie faktów reklamówkową niepełną prawdą? [...] Próba stworzenia wyimaginowanej rzeczywistości w sfe­ rze marzeń niesie ze sobą niebezpieczeństwo utopizacji tejże. Żyjemy w eko­ systemie, świecie realnym, a nie wymyślonym, a Europa, jaką podają nam „na widelcu" niepokojąco jawi się jako rysunkowa ziemia obiecana. Kraina wspólnoty, dobrobytu, euroregionów i braku granic. Faktyczna sytuacja wszyst­ kich krajów europejskich (także tych, które należą do Wspólnoty) jest zgoła inna i daleka od moich marzeń [40]. A oto przykłady kilku innych wypowiedzi, krytykujących prounijną propa­ gandę, kreującą utopijne wizje Europy jutra: Politycy roztaczają nierealne wizje przyszłej zjednoczonej Europy. Każdy ma trochę inną koncepcję europejskiego Edenu, lecz ogólnie ujmując, panowałaby w nim równość, powszechny dobrobyt, tolerancja, nie byłoby bezdomnych, żebraków. Często zapominają dodać, że nie trzeba byłoby pracować, płacić podatków, wszyscy byliby równi, ale byliby rów­ niejsi, do których każdy z marzących by się zaliczał [11]; Dźwięk słowa Europa nasuwa mi skojarzenia dobrobytu i powszechnie panującej przyjaźni. To kraina - utopia, gdzie wszystko jest widziane w różowych barwach, nazwane pięknymi słowami. Słyszę w myślach hymn europejski, zacierający wszystkie krzywdy i znoszący wszelkie bariery. W Europie „reklamowanej" przez pisma prounijne wszyscy jesteśmy braćmi, wszędzie panuje bezgraniczna tolerancja. Niestety, aby rzeczywiście to wszystko mogło stać się choć w części prawdą, trzeba przede wszystkim zburzyć ten obraz [20]; Radio i telewizja cały czas „zakrzykują" nas informacjami o Unii Europejskiej jako o cudownej wspólnocie państw, która zapewni nam lepsze jutro [...] Śmieszy mnie jednak owa zmasowana kampania, która usiłuje nam coś wmówić. Historia uczy, że Europa zawsze była terenem ścierania się rozmaitych wpływów i rozgrywek politycznych - jedni dominowali, �308 IWONA KABZIŃSKA drudzy (jak np. Polska) rzadko mieli coś do powiedzenia. Jest to w zasadzie nor­ malne i raczej się nie zmieni [...] Muszę przyznać, że coraz częściej przeraża mnie słowo Europa - kojarzy mi się z siecią układów, porozumień, z wielką machiną finansową. Zaczynam mieć wrażenie, że stajemy się trybikami jakiejś maszyny, że powoli tracimy tożsamość (może bardziej byliśmy Europejczykami w XIX wieku, gdy nie było nas na mapie, niż jesteśmy dziś?) [30]. Studenci wiedzą, że realizacja marzeń bywa bardzo trudna; czasem są one po­ strzegane jako utopia. W większości wypowiedzi zauważalny był realizm, połą­ czony z nutą optymizmu i nadziei, że przynajmniej część marzeń może się spełnić, że nie są to wyłącznie „pobożne życzenia". Zależy to jednak od nas samych, od pojedynczych osób i od wszystkich mieszkańców Europy: Nic się nie zmieni, jeśli to my, Europejczycy, nie zaczniemy działać i dążyć do tego, żeby Europa stała się właśnie Europą marzeń [1]; Europę swoich marzeń można budować w samym sobie, doskonaląc się i czerpiąc uroki z życia i natury, a może wtedy uda się „zara­ zić" innych i stopniowo, systematycznie uleczać świat i ludzi, z ich maniakalnodestruktywnymi przywarami, krok po kroczku, człowieka po człowieku [2]; Należy zmienić samego siebie, swoją Europę „wewnętrzną", aby było lepiej, inaczej. Nie można oczekiwać, aż ktoś, na przykład jakiś tyran, zrobi to za nas [41]; Zastana­ wiam się, jak można zmienić świat, który tak daleko odbiega od ideału. Od czego zacząć? Wydaje mi się, że jedynym sensownym rozwiązaniem jest ulepszenie własnej osoby, gdyż często nie mamy wpływu na innych ludzi, tak niedostępnych jak politycy. Leopold Staff napisał, że „jedyna godna rzecz na świecie: twórczość, a szczyt twórczości to tworzenie siebie". Może dzięki właśnie takiej twórczości zbudujemy kiedyś szczęśliwą Polskę, Europę, świat... [9]. Zdarzały się wypowiedzi pełne zwątpienia w możliwość realizacji marzeń (nie znaczy to jednak, że mamy z nich zrezygnować); były również osoby, które uważały, że marzenia nie mają sensu: Marzenia często oddalone są od realiów rzeczywistości i niemożliwe do spełnienia, ale marzyć może każdy, więc i ja nie odmówiłem sobie tej przyjemności [14]; Europa moich marzeń nigdy zapewne nie zaistnieje. Za jakiś czas człowiek odkryje kolejną granicę, co spowoduje za­ nik starych. Inne cele i inne perspektywy popchną w nicość dość czcze rozważa­ nia o marzeniach. Jednak, gdyby nie marzenia, do dziś tkwilibyśmy w platońskiej jaskini, nieprawdaż?[l5]; Europa moich marzeń, to Europa, która może istnieć i funkcjonować jedynie w moim umyśle. To wyidealizowana Europa, która w re­ alnym świecie nie ma prawa funkcjonować, gdyż człowiek - jako jednostka sa­ mo destruktywna - celowo, bądź nieświadomie zmierza ku zagładzie [2]; Trudno mi jest mówić o Europie moich marzeń, wówczas gdy sama Europa jest powszech­ nym złudzeniem. Sądzę, że pora wreszcie przestać marzyć i rozpocząć solidną pracę. Jesteśmy odpowiedzialni za każde nowe wydarzenie i każdą zmianę, jaka będzie miała miejsce i powinniśmy być świadomi, że jako Europejczycy będziemy tym, co z siebie zrobimy [20]. Marzenia żyją [jednak] w każdym z nas. Są od­ skocznią od codziennego, szarego dla większości ludzi życia. Aby mogły powstać wyobrażenia o idealnej rzeczywistości, wyprzedzić je muszą problemy, z którymi codziennie toczymy boje. Uświadomienie sobie tej brutalnej prawdy jest właśnie �EUROPA MARZEŃ 309 kluczem do świata marzeń [...] Nie zapominajmy myśleć o ideałach. Marzenia są bowiem motorem do działania i zmian na lepsze [35]; Pomarzyć zawsze można, choć marzenia mają to do siebie, że rzadko się spełniają. Są po to, żeby były [43]. POKÓJ, WOLNOŚĆ I DOSTATEK Jakie problemy nękają dziś Europę i co - zdaniem toruńskich studentów etnolo­ gii - należałoby w niej zmienić? Co należałoby zmienić, by stała się ona miejscem wymarzonym, by żyło się w niej łatwiej? Często w młodzieńczych marzeniach pojawia się Europa bez wojen (16 wypowiedzi) i konfliktów etnicznych (4), takich jakie miały (i mają) miejsce na Bałkanach lub na Kaukazie, bez konfliktów religij­ nych i kulturowych (1). Europa bezpieczna (10), bez przemocy (4), totalitaryzmu (1), nacjonalizmu (1), imperializmu (1) i dyskryminacji (1). Europa demokratycz­ na (3), bez autorytarnych rządów (3), sprawiedliwie rządzona (4): W Europie moich marzeń rządy powinny być sprawiedliwe, a korupcja nieznana. Ludzie nie powinni zaspokajać jedynie swoich ambicji, ale przede wszystkim starać się żyć zgodnie ze swoim sumieniem, nie wyrzekać się prawdziwych wartości dla zysku i sławy [31]; W Europie moich marzeń nie ma miejsca na nienawiść, stawianie własnych interesów ponad dobro ogółu [4]. W wymarzonej Europie ludzie byliby wolni (5) i równi wobec prawa (10); wolność rozumiano jako możliwość swobod­ nego dokonywania wyborów, wolność słowa i wyznania, suwerenność kulturową i polityczną, ale też np. wolność od lęków, wojen i konfliktów: Boję się marzyć. Jeśli jednak, to chciałabym żyć w bezpiecznej Europie. Kontynent moich marzeń, to świat wolny od konfliktów, wojen, ale jednocześnie Europa zróżnicowań [30]; Moim marzeniem jest całkowita eliminacja przemocy z życia codziennego. Wyma­ gałoby to całkowitej zmiany mentalności wielu ludzi. Cudownie byłoby, gdyby każ­ dy, w każdym miejscu, mógł się czuć bezpiecznie, być wolnym od uczucia łęku i strachu przed innymi ludźmi i żeby stan taki mógł zaistnieć bez udziału takich organów jak policja czy wojsko. Chodzi o to, żeby brak przemocy nie był wymuszo­ ny przemocą, tylko wolną wolą wszystkich ludzi [14]; Marzy mi się totalna integra­ cja wszystkich ludów Europy i nie chodzi tu bynajmniej o integrację opartą na potencjalnych korzyściach ekonomicznych czy militarnych. Chodzi tu o integrację świadomościową, sytuację, w której każdy uznawałby wszystkich za równych sobie pod każdym względem. O stabilność takiej Europy mogłaby dbać grupa rządzą­ cych, których rzeczywistym celem byłoby działanie na rzecz dobra ogółu, a nie tylko zachowywanie pozorów [14]. Jedna osoba stwierdziła natomiast, że równość jest utopią: Mottem Europy, w której żyjemy nie jest „ Wszyscy ludzie będą brać­ mi". To hasło brzmi raczej: „Słowa, słowa, słowa". Wiara w omnipotencjępisa­ nych zasad jest zbyt wielka; niestety, w sferze marzeń (nie tylko zapewne moich) znajduje się tej wiary wykorzenienie [15]. Kilka osób uznało wojny i różnego typu konflikty za zjawisko nieuniknione: Smutną prawdą jest fakt, że pomimo całego dorobku cywilizacyjno-społecznego nie potrafimy zapobiec nieszczęściom. Stajemy bezradni wobec konfliktów etniczno-rełigijnych, chociażby na Bałkanach, staramy się wyciszać zatargi, �310 IWONA KABZIŃSKA pacyfikować zbrojne działania, ale nie potrafimy znaleźć ostatecznego rozwiąza­ nia, kładącego kres bratobójczym rzeziom [24]. Wojny - toczone od wieków - stały się dla człowieka czymś naturalnym: Pierwsze moje myśli związane z tematem to: pokój, tolerancja, wolność. Ale czy na pewno? Czy byłbym w takiej Europie szczęśliwy? I tutaj pojawiają się wątpliwości. Na kontynencie pełnym wolności oraz tolerancji trudno byłoby utrzymać pokój i porządek. Może dlatego czasem człowiek „ucieka od wolności"? Niektórzy psychologowie twierdzą, że pokój nie jest stanem dla człowieka naturalnym. Jeden z ważniejszych ludzkich popędów, według Freuda, to popęd ku śmierci, thanatos. Naszej egzystencji od dawna towarzyszy wojna. Heraklit nazwał ją „ matką wszystkich rzeczy ", a wiek XX udowodnił, że wojna jest także „matką wynalazku". [...] Choć usuwa się dziś śmierć z krajobrazu roztaczanego przed mieszkańcami „globalnej wioski" McLuhana, to jednak wojna wciąż obecna jest w mediach, a przemoc - w naszym życiu. Na ulicy pobiją cię dla telefonu komórkowego, a z mass mediów dowiesz się o kolejnej „wojnie o pokój". [...] Bez względu na swą genezę, wojna wciąż nam towarzyszy, czasem ukryta w ekonomii lub polityce, ale równie okrutna. [...] To człowiek jest źródłem wojen, nietolerancji, zniewolenia. To „człowiek człowiekowi zgotował ten los ". Marząc o Europie pokoju, tolerancji i wolności, musiałbym marzyć o Europie bez ludzi... [44]; Tak naprawdę przez ostatnie tysiąclecia nic się nie zmieniło. Powstają koalicje i antykoalicje, które wybijają się nawzajem w imię wyższych idei, czyli pieniędzy i władzy [11]. Jeden ze studentów stwierdził, że nie wyobraża sobie Europy pozbawionej kon­ fliktów: Może wydać się to dziwne, niezrozumiałe, naiwne lub głupie, ale nie chcę, nigdy nie chciałbym Europy bez problemów, konfliktów, uprzedzeń, Europy uczesa­ nej "na grzecznego chłopczyka ", prymusa siedzącego w pierwszej ławce, Europy idealnej ... Europa - ta dziewczyna o oliwkowej cerze, czarnych, kręconych wło­ sach i bursztynowych oczach - powinna ciskać błyskawicami w spojrzeniu, być „nieoswojona" i w szkolnej toalecie palić papierosy [29]. Bardzo ważna jest też -jego zdaniem - innego rodzaju walka - walka z własnymi słabościami, ograni­ czeniami, walka o realizację marzeń, o lepsze miejsce w życiu (jednak bez naru­ szania dobra innych i krzywdzenia drugiego człowieka): Europa idealna byłaby mordercza. Byłaby kontynentem ludzi niezdolnych do walki w obronie swych ma­ rzeń i ideałów. Byłaby pozbawiona pierwiastka szaleństwa [...]. Bez tej walki byli­ byśmy niczym, nigdy nie potrafilibyśmy siebie określić, poznać [...] Życie bez walki, szaleńczego biegu, jest dramatem [...] Czy gdybym nie usłyszał, brzmiących jak krzyk, słów: „jesteś tylko biednym, niewykształconym Polakiem, a moja córka jest z dobrej, włoskiej rodziny", miałbym siłę do walki o swoją miłość? Czy miałbym tyle siły, by uczyć się pracować nad sobą? Człowiek, który wypowiedział te słowa nic o mnie nie wiedział, a potraktował mnie jak psa, ale tym samym pokazał mi, w co trzeba wierzyć, czemu ufać i o co walczyć [29]. W marzeniach wielu osób pojawia się Europa stabilna i silna gospodarczo (3), co ma znaczenie dla stabilizacji społecznej i politycznej. Panuje w niej dobro­ byt (4), jednak bez nadmiernej pogoni za pieniądzem (9) i nachalnej konsumpcji [31]. Nie ma tu korupcji (3), wyzysku (2) i bezrobocia (4) - walka z nim należy do �EUROPA MARZEŃ 311 zadań priorytetowych [39]. Nie ma tu ciągłego pośpiechu (2), ani „wyścigu szczu­ rów" (4). Ludzie pomagają sobie nawzajem, są uśmiechnięci i szczęśliwi (1), stać ich na pogodne życie [14]: Przede wszystkim chciałbym, żeby życiu przeciętnego Europejczyka nie towarzyszyły ciągle wszelkiego rodzaju kalkulacje ekonomiczne, decydujące przeważnie o jego działaniach i sposobie życia. Jest to ogromy minus dla współczesnej Europy (jak również całego niemal świata), że jednostka musi nieustannie dążyć do zdobywania pieniędzy, które pozwolą jej na zapewnienie sobie godnych warunków do życia. Wynika z tego podział na łudzi bardzo boga­ tych, którzy nie muszą martwić się o swój byt materialny, ludzi przeciętnych, którzy żyją w miarę dostatnio i całą masę ludzi biednych, którzy żyją często poniżej wszel­ kich standardów. To właśnie z walki o dobra materialne rodzi się najwięcej przestępstw i okrucieństwa, jakie przestępcom towarzyszy [14]; Nie byłoby dużej różnicy stopy życiowej (np. Anglika i Słowaka). Wszystkie biedniejsze kraje dosta­ wałyby dofinansowania, aż poziom życia w nich uległby poprawie [8]; Europa moich marzeń to taka, w której moja rodzina nie musi martwić się o swoje utrzyma­ nie. Gdzie jest praca i godne wynagrodzenie za nią [18]; W krajach, zwłaszcza wschodniej i środkowej Europy, zjawisko bezrobocia jest wielkim problemem. Oby kraje unijne pomogły nam rozwiązać tę kwestię. Jednak czy poradzą sobie z „hor­ dami" bezrobotnych, przybywających „za chlebem"? Przecież Unia, to nie worek bez dna. Zamożne państwa mają już dość rąk do pracy lub, co gorsza, tych, którym pracować się nie chce, względnie nie mają na nią pozwolenia... [35]; Nie jestem zwolenniczką wielkiej równości materialnej [...]. Wynagrodzenia powinny być adekwatne do wykonywanej pracy, ale każdemu chcącemu pracować wypłata powinna pozwolić na życie przynajmniej na średnim poziomie [...]. Ludzie nie musieliby pracować po 12 godzin przez cały tydzień za 500 złotych na miesiąc i patrzeć w oczy dzieci, które nie zjedzą kolacji i - być może - śniadania [11]. Marzeniem jednej ze studentek była Europa bez hipermarketów i supermar­ ketów, w których pieniądze z zysków odpływają do akcjonariuszy i kadry kierow­ niczej, zwykle zagranicznej, zamiast zostawać we wspólnocie lokalnej. Posiadają one ogromną siłę nabywczą, co daje im wielką siłę przetargową i pozwala wymu­ szać na rolnikach i przetwórniach niskie ceny. Zatrudnienie w skomputeryzowa­ nych hiper- i supermarketach jest niższe niż w zieleniakach, gdzie wszystkie czyn­ ności wykonuje się ręcznie. Statystycznie na jednego pracownika w gigant sklepie przypada ośmiu z małego sklepiku [...] Obniżanie wartości niektórych dóbr stwa­ rza wrażenie niskich cen. Tylko pozornie. W tym samym czasie trwają zabiegi sztabu psychologów i specjalistów od marketingu, aby skłonić klientów do zaku­ pu drogich dóbr [43]. Sześć osób podkreśliło, że w wymarzonej Europie nie byłoby zjawiska biuro­ kracji: Póki co Europa dąży do największego zbiurokratyzowania każdej z możli­ wych dziedzin życia [15]; Dobrze by było, gdyby wszelkiego rodzaju sprawy papierkowo-urzędowe i sposób ich załatwiania wyglądały w każdym kraju podobnie [...] niech znikną wszelkiego rodzaju sieci mc donaldsowopodobne, a na ich miej­ sce pojawią się sieci urzędów szybkiej obsługi, w których panowałyby takie same zasady, jak obecnie w „szybkich restauracjach" i innych tego typu przybytkach. �312 IWONA KABZIŃSKA Wszędzie tak samo, trafić nie trudno, uśmiech na twarzy, porządek, wszystko szyb­ ko i sprawnie, wc za darmo. To już byłoby pięknie. Służbę zdrowia też bym pod to podpiął [34]. O konieczności zmian w służbie zdrowia i lepszej opieki nad niepełnosprawnymi wspomniały jeszcze dwie inne osoby. Według jednej z nich, Europa marzeń to miejsce, gdzie większy nacisk niż na zbrojenia i manifestację siły kładzie się na oświatę, służbę zdrowia, pomoc społeczną, kulturę i ekologię. To miejsce bez ciągłych bezowocnych konferencji i pompatycznych wystąpień, za to z efektywną pomocą dla najsłabszych jednostek [22]. EKOLOGIA W wymarzonej Europie wiele uwagi poświęca się ochronie środowiska natu­ ralnego (16 wypowiedzi). Ludzie troszczą się też o zwierzęta (4), jedzą zdrową żywność (3), są świadomi odpowiedzialności za świat, w którym żyją (2): Europa moich marzeń to miejsce, w którym jest dużo lasów i jezior, to miejsce, w którym dzikie zwierzęta są wolne i mają przestrzeń dla siebie. To miejsce, w którym miasta są czyste, a domy ludzi przestronne. To miejsce, w którym chce się żyć, a wyjeżdża z konieczności tylko [27]; Wszędzie byłoby bardzo czysto i zielono. Wszystko, a przynajmniej dużo artykułów, będzie z wtórnych materiałów. Ludzie docenią wieś i ekologiczny tryb życia. Będą bardziej dbali o środowisko i częściej korzystali z jego uroków [8]. Jedna osoba wspomniała o problemie uregulowania koryt rzecz­ nych, które w mniemaniu władz są niebezpieczne z powodu corocznych wylewów i podtopień. Jednak czy jest to dobry pomysł? Może faktycznie pola nie byłyby tak często zalewane, ale co z florą i fauną, które regulację rzecznych nabrzeży przypła­ cić mogą swoją zagładą. Obecnie udowodniono już, że uregulowanie koryta Renu nie było wcale tak dobrym pomysłem. Z brzegów zniknęło dzikie ptactwo, a rzeka i tak nie stała się do końca posłuszna. Trudno bowiem stawać w szranki z naturą. Również założenia gospodarki leśnej na Zachodzie nie wypadły zadowalająco. Powodem było częste wycinanie lasów, tworzenie sztucznych akwenów, na których rosły jedynie samotne drzewa bez sąsiedztwa ściółki i niższych partii lasu. Tym razem Zachód przegrał na korzyść Wschodu, gdzie nie ograniczano swobodnego wzrostu drzew, a co więcej - zakładano liczne szkółki leśne. Dzisiaj to właśnie polscy leśnicy zostali wynagrodzeni przez swoich sąsiadów za bardzo dobre za­ łożenia gospodarki leśnej [35]. Ta sama osoba przestrzega: Nie patrzmy ślepo w „ dobrą ", bo ładnie wyglądającą, zmodyfikowaną genetycznie żywność. Nikt chyba również nie zaprzeczy, że zdrowszy od „zgąbczałej" wołowiny jest góralski oscypek. Jednak odpowiednia reklama czerwonego pomidora, o smaku papieru, w środku zimy robi swoje. Kupujemy... bo ładnie wygląda. A czy jest zdrowy? To już problem, nad którym mało kto się zastanawia. W dwóch wypowiedziach powtórzył się motyw wegetarianizmu: Dobrze by było, żeby wszyscy byli wegetarianami, bo wtedy zniknąłby problem mnóstwa koni wywożonych tysiące kilometrów na rzeź. [...] Jeśli konie już muszą być zabi­ jane, to wykonanie tego mogłoby mieć miejsce przed podróżą w ciasnych tirach, a nie po. Zapewne świeżość i aromat potraw lekko by się zmniejszyły, ale wydaje �EUROPA MARZEŃ 313 mi się, że w tym przypadku smakosze wykazaliby zrozumienie [34]; Europa moich marzeń to kontynent tylko i wyłącznie z ekologiczną żywnością. I jeszcze fenome­ nalnie by było, gdyby wszyscy ludzie wcale nie jedli mięsa - tylko wszechogar­ niający wegetarianizm. Zdaję sobie jednak sprawę, że wprowadzenie zakazu kon­ sumpcji mięsa jest absurdalne, żeby nie powiedzieć faszystowskie. Niemniej jednak chciałabym bardzo, aby przynajmniej nie istniały wielkie kurze farmy czy też gigantyczne obory, chlewnie i tego typu pomieszczenia, będące obozami koncentracyjnymi dla zwierząt [42]. Ta sama osoba napisała, że rozpoczęłaby budowę Europy marzeń od prze­ kształcenia architektury miast, a także zmiany panującego w nich klimatu, który oddziałuje na ludzi niekorzystnie przez przegrzanie atmosfery na skutek wystę­ powania tzw. „efektu asfaltu" i „efektu lustrzanego". Jak ograniczyć „efekt asfaltu" i „efekt lustrzany"? Wbrew pozorom, w bardzo prosty sposób. Trzeba jak najwięcej sadzić drzew i ogólnie roślin. Pochłaniają one (dzięki chlorofilowi) kwanty promieniowania czerwonego, zacieniają grunt, no i - rzecz jasna - two­ rzą optymalne warunki życia dla mikroorganizmów. [...] Kolejnym plusem wyni­ kającym z sadzenia roślin zielonych jest to, że liście, gałęzie, a nawet źdźbła traw tłumią porywy wiatru, dają cień oraz upiększają krajobraz. Co jednak zrobić, gdy dla roślin nie ma miejsca? Rozwiązaniem mogą być ogrody i baseny zakła­ dane na dachach budynków [42]. Dla ochrony środowiska i poprawy warunków życia niezbędne jest także ograniczenie transportu samochodowego i zastąpienie g o - w jak najszerszym wymiarze - komunikacją zbiorową, pociągami, tramwa­ jami, a także - rowerami. Jeden ze studentów przedstawił propozycję rozbudowy sieci kolejowej kosztem zmniejszenia liczby autostrad. Widziałbym dwa rodzaje dróg kolejowych: jedna sieć tylko i wyłącznie towarowa, druga - osobowa. Pierwsza sieć przyczyniłaby się do zmniejszenia liczby samochodów ciężarowych, a to przełożyłoby się na poziom zanieczyszczeń. Druga sieć połączeń wiodłaby przez bogate w piękne krajobrazy tereny, które obecnie są niszczone; lasy wyci­ nane są na rzecz budowy dróg szybkiego ruchu [34]. EUROPA OTWARTA Dość często (13 wypowiedzi) podkreślano, że Europa marzeń byłaby otwarta. Owo otwarcie dotyczyło braku granic wewnętrznych (4) - granice zewnętrzne byłyby jednak pilnie strzeżone (1) - akceptacji dla innych kultur (5), sprzyjającej m.in. budowaniu postawy poznawczej i refleksji towarzyszącej koegzystencji z in­ nymi kulturami [25], postaw i opinii (3), możliwości podróżowania (6), podejmo­ wania pracy (8), studiowania (2) lub mieszkania w dowolnie wybranym kraju (2): Studenci będą mieli świetlane perspektywy na przyszłość, tzn. będą wyjeżdżać na zagraniczne stypendia do różnych państw. Każdy mógłby spędzać np. rok w innym kraju, co znacznie przyczyniłoby się do zniesienia stereotypów, wzrostu tolerancji, zaznajomienia się z odmienną kulturą i tak oczywistych rzeczy, jak nauka języka [...] Studenci mieliby bardzo duże zniżki na pociąg i mogliby podróżować po całej Europie. Polacy zaczną jeździć na wycieczki, nie martwiąc się, że mają za mało �IWONA KABZIŃSKA euro. Każdy pojechałby do wymarzonego, często nigdy nie widzianego kraju [8]; Każdy kraj europejski chciałabym poznać z innych powodów: Hiszpanię - ze wzglę­ du na flamenco, na Goyę, na Salvadora Dali, na Picassa, na Almodovara, na żywiołowość, która nieodparcie kojarzy mi się z tym krajem. Anglię chciałabym zwiedzić, bo tam dla mnie jest ukryta europejska dusza muzyki, tam powstają inspi­ rujące i ciekawe projekty muzyczne, rodzą się genialne zespoły. Francję - ze wzglę­ du na kino francuskie, na nastrój, który stwarzali aktorzy grający w „Dzikich trzcinach ", ze względu na impresjonistów, ze względu na Luwr i kafejki francuskie, ze względu na trasę, którą codziennie przemierzała Amelia. Irlandię - bo tam są przecudne, baśniowe krajobrazy, bo Irlandczycy to silny, waleczny naród, bo interesuje mnie historia Irlandii. Rosję - bo kojarzy się z najlepszymi tradycjami tańca, bo są filmy Michałkowa, bo są dzieła mistrzów literatury rosyjskiej [...]. W każdym z krajów europejskich znajdują się tysiące dróg, po których warto pospacerować, są miejsca, których poznanie wzbogaca nasze doświadczenie, są zapachy, smaki, dźwięki... [13]; Chcę móc spełniać swoje zachcianki co do tego, gdzie np. spędzę wakacje, postudiuję popracuję, pomieszkam. Chcę w wieku 60 lat spędzać czas na wycieczkach (jak Niemcy - może to jakiś stereotyp, ale mam takie wrażenie, że niemieccy emeryci nic nie robią, tylko zwiedzają, zwiedzają, zwie­ dzają...) [43]. Dzięki możliwościom podróżowania człowiek mógłby uczyć się tolerancji (2) i języków obcych (1), przede wszystkim jednak poznawałby inne kraje i ich mieszkańców (3). Mógłby też przełamywać poczucie izolacji (1). Podróże umożliwiłyby również zmianę stereotypowego sposobu widzenia przed­ stawicieli różnych grup etnicznych i narodowych (5), aczkolwiek jest to zadanie bardzo trudne: Sądzę, że nie jest możliwe, aby Polacy mogli wejść do Unii i zosta­ wić za drzwiami wczorajszego dnia wszelkie uprzedzenia do Niemiec i Rosji. Myślę, że kraje, pomiędzy którymi panują podobne podziały nie są w stanie obda­ rzać się nieudawanymi uśmiechami. Antagonizmy takie nie są czymś nadzwyczaj­ nym [20]; Popieram jak najbardziej otwartość Europy na inne rejony świata. Przykłady można by mnożyć, niech wystarczy jeden - muzyka jazzowa. Ludzie inte­ resujący się tą dziedziną doskonale zdają sobie sprawę, ile muzyka europejska zyskała dzięki jazzowi, również ile jazz zyskał dzięki Europie. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ muzyki klasycznej na jazz i na podniesienie go do rangi tzw. sztuki wysokiej. Oczywiście, ogromny udział w tym mieli muzycy europejscy. Jed­ nak najważniejsze w tym wszystkim jest to, że teraz — w przeciwieństwie do prze­ szłości - nie czyni się rozróżnienia na jazz europejski i amerykański [33]. Otwarcie się na inne kultury, kraje i kontynenty jest konieczne, by pozbyć się europocentrycznego spojrzenia (3) - przekonania o wyższości własnej kultury. Choć powoli traci ono swą siłę, to nadal zniekształca nasze mniemanie o innych [9]. PIĘKNO M O Z A I K I , TOLERANCJA I LĘK PRZED AMERYKANIZACJĄ Najczęściej jako zjawisko charakterystyczne dla wymarzonej Europy wymie­ niano wielokulturowość (24 wypowiedzi). W tym przypadku nie bez znaczenia jest z pewnością fakt, że autorami prac byli studenci etnologii: Wielokulturowość �EUROPA MARZEŃ 315 to jedna z najpiękniejszych rzeczy w Europie, jednak - mimo to - sprawiająca najwięcej problemów [1]; Istotą Europy jest różnorodność kulturowa, językowa, etniczna. Nie wyobrażam sobie, by można było pozbawić się tych specyficznych treści, jakimi obdarza nas każdy kraj, a nawet region. Pominięcie różnic i zunifi­ kowanie Europejczyków byłoby prawdziwym kresem Europy [24]; Europa moich marzeń powinna zachować różnorodność. Myślę, że to niezwykle cenne doświad­ czać odmienności i dawać odmienność. Głębiej wtedy doświadcza się siebie. To doskonała lekcja tolerancji, zrozumienia dla inności. Wydaje się, że także pokory, bo w końcu to, co swojskie nie musi być koniecznie pozbawione wad [19]; Piękno mozaiki polega na tym, że składa się ona z wielu różnych elementów z pozoru drobnych i mało znaczących. Mam nadzieję, że Europa pozostanie miejscem, gdzie stykają się ze sobą różne światy połączone ideą wspólnej akceptacji, a nie chęcią unicestwienia się [21]; Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody - ich różnice kulturowe - nie dzieli ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń. Ta moja Europa to kontynent dobrobytu i szczęśliwości, harmonii i spokoju, kontynent, który tworzą różne kraje, narody, grupy etniczne [27]; Niektórzy chcieliby zunifi­ kować europejskie społeczności. Europa moich marzeń to postawienie na indy­ widualizm i samoświadomość Europejczyków [22]; Żaden kraj czy grupa etnicz­ na nie powinny zapominać o swoich korzeniach i tradycjach. Gdyby wszyscy żyli tak samo, świat byłby po prostu nieciekawy, monotonny [31]. Nie wystarczy jednak sama świadomość istnienia zróżnicowania kulturowego Europy. Niezbędna jest znajomość innych kultur, otwarcie się na nie, próba zro­ zumienia (6). Trzeba prowadzić dialog międzykulturowy, obejmujący nie tylko Europę, ale też inne kontynenty (3). Konieczna jest autentyczna akceptacja róż­ nic (8), tolerancja dla kulturowej odmienności, dla mniejszości etnicznych i narodowych, osób o innym kolorze skóry i tych, które reprezentują różne wy­ znania i poglądy (o tolerancji, obejmującej różne zjawiska, wspomniało 16 osób). W Europie marzeń nie ma miejsca na postawy ksenofobiczne (4): Europę moich marzeń widzę jako kontynent, w ramach którego kultura tworzona jest dzięki akceptacji inności i jej adaptacji, przy zachowaniu własnej odrębności nie tylko kulturowej, ale i społecznej, narodowej. Chciałabym, żeby słowa: Polak, Francuz, Niemiec, Węgier nadal istniały w naszym słowniku, a mianem Europejczyka określano by każdego z mieszkańców naszego kontynentu [21]. Dla lepszego poznania się mieszkańców Europy konieczne jest upowszechnianie informacji o tradycjach i współczesnych osiągnięciach kulturalnych poszczególnych narodów czy grup etnicznych. Mogą temu służyć np. przeglądy filmów, reprezentujących kinematografie różnych krajów. Ciekawym, według mnie, pomysłem są obchody dnia Polaka, Chorwata czy Belga, urządzane w całej Europie w tym samym cza­ sie. Organizowano by wtedy szereg spotkań i programów dotyczących danego kraju. Oczywiście, byłby to dzień wolny od pracy. Przykładowo w Dzień Francuza cała Europa jadłaby bagietki, uczyła się wymawiać „bonjour" i czytała o zam­ kach nad Loarą [...] Europejczycy, ci z Wysp Owczych czy Porto, wiedzieliby, że Polska to nie Rosja, tylko kraj o dużych tradycjach w środkowej Europie [8]. �316 IWONA KABZIŃSKA Kilka osób nie kryło obaw przed globalizacją (7) i amerykanizacją (8) Europy, widząc w nich zagrożenie dla kulturowej różnorodności naszego kontynentu, a także - dla europejskiej tożsamości: Dzisiejsza Europa dąży do globalnego zjed­ noczenia, do zlania się w jedną „ europejską masę " [2]; Postępująca amerykaniza­ cja naszej cywilizacji prowadzi do stopniowego zatracenia znacznie bogatszej kul­ tury europejskiej [...] W Europie tkwi magia. Stary kontynent przyciąga turystów, którzy pragną poczuć ducha europejskości [28]; Tak jak w średniowieczu zagroże­ nie muzułmańskie było czynnikiem jednoczącym kontynent, tak teraz - w dobie globalizacji i macdonaldyzacji kultury - zagrożenie amerykanizacją powinno być czynnikiem skłaniającym do zjednoczenia. Wspólna historia i wspólna kultura od wieków kształtowały tożsamość europejską. Teraz ta tożsamość wydaje się zagrożona [...] poszczególne państwa powinny pielęgnować i troszczyć się o swoją kulturę narodową, nie zapominając też o kulturze regionalnej i kulturze mniej­ szości etnicznych [4]; Nie chciałabym, byśmy z innych kultur czerpali tylko to, co powierzchowne i popularne, jak to obecnie się odbywa i wynika z fascynacji Stanami Zjednoczonymi. Uważam, że kultura amerykańska jest bardzo bogata i wartościowa, wydaje się jednak, że wiele osób stara się bez refleksji nad konse­ kwencjami naśladować tamtejsze style i mody. Nie dostrzegając piękna tamtejszej sztuki, kultury, wolą otoczyć swoje miasto hipermarketami z Mc 'Donaldsem w cen­ trum [23]; Chciałbym, żeby Europejczycy odrzucili tandetną wizję amerykańskiej rzeczywistości. Nie chodzi mi o całkowite odseparowanie i zamknięcie się, ale 0 czerpanie z innych kultur rzeczy jedynie wartościowych [41; My, Europejczycy, nie powinniśmy łatwo ulegać wzorcom, które posiadają amerykański rodowód. Jedzenie z Mc Donalds'a, filmy o głupawej, często naiwnej fabułę i posiadanie kilku samochodów to nie wszystko. Czasem szczęśliwszy jest ubogi pasterz z ru­ muńskiej Bukowiny, niż zachodni biznesman, który bez przerwy za czymś goni [35]; Chciałabym, żeby globalizacja i urbanizacja nie rosły w tak zastraszającym tem­ pie, a kultura masowa ustąpiła tej tradycyjnej, ludowej [31]. EUROPEJSKA TOŻSAMOŚĆ I WSPÓLNY D O M Europa marzeń, to Europa, która potrafi korzystać ze swojego doświadczenia 1 bogatej historii [1], która nie zapomina o swojej przeszłości i bogactwie kulturo­ wego dziedzictwa (5), pielęgnuje własne tradycje (europejskie i lokalne), a jedno­ cześnie - jak już wspomniałam - jest otwarta na inne kultury i nie lęka się tego otwarcia: Jeśli Europa pragnie stać się czymś więcej, niż abstrakcyjną ideologią musi kultywować zbiorową pamięć. To zaś wymaga aktywnego odkrywania korzeni kulturowych i etycznych oraz odrodzenia europejskiej cywilizacji. Tę zaś Jan Paweł II interpretuje w kategoriach wspólnego dobra, jedności duchowej, wspól­ nego etosu, a Europę rozumie jako symbol pojednania opartego na szacunku dla osoby ludzkiej, jej indywidualnych i wspólnotowych aspektów [36]. Do autorytetu Jana Pawła I I odwołała się także inna osoba, poszukując sposobu na ustanowienie ładu w Europie. Jan Paweł II mówi: „Nową jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały, z uwzględnieniem �EUROPA MARZEŃ 317 bogactwa i różnorodności kultur i tradycji poszczególnych narodów". Taka właś­ nie Europa ma, według mnie, sens. Europa, która będzie dysponować spoiwem silniejszym ponad podziałami, Europa zróżnicowana, ale taka sama, bo wyzbyta ksenofobii, egocentryzmu, partykularyzmów. Europa będąca wspólnym marzeniem i celem [...] Bez ustanowienia prymatu osoby nad rzeczą Europa stanie się jedynie miejscem pogoni i wyścigu w coraz to nowszych technologiach, rozwoju gospodar­ czym i wynalazkach. Te dziedziny są niezbędne, lepszy status materialny pozwoli ludziom z ufnością patrzeć w przyszłość, wyeliminuje nienawiść krajów biednych do zamożnych sąsiadów, ale należy rozciągnąć nad Europą płachtę humanizmu, która pozwoliłaby mądrym politykom, a także świadomym społeczeństwom, zgod­ nie podążać do celu, jakim jest z pewnością budowa naszego wspólnego domu - Europy [24]. O konieczności budowy wspólnego europejskiego domu i wspól­ noty kulturowej wspomniało w swych pracach sześć innych osób: W moim mnie­ maniu Europa nie powinna ograniczać się jedynie do nazwy. Winna być domem nas wszystkich, Europejczyków. Europa moich marzeń to nasz wspólny dom, w którym możemy czuć się dobrze, komfortowo i swobodnie [47]; Europa to nasz kontynent, więc powinniśmy czuć się tu jak u siebie w domu, bez obaw i lęków wieść życie spokojne i pewne jutrzejszego dnia [6]. Jedna osoba stwierdziła: Nikt nigdy nie rozwijał w nas jakiegoś poczucia wspólnoty z naszymi sąsiadami. Prze­ ciwnie! Od dziecka słyszymy o biednym Wschodzie, wspaniałym Zachodzie, czy dalekich, wrogich, obcych Bałkanach. Nie dokonywałam też nigdy żadnej syntezy, czy porównania — jeśli śledziłam historię, kulturę czy politykę jakiegoś kraju, zawsze miało to charakter jednostkowy. I dziś nagle jesteśmy świadkami gwałtow­ nych przemian dotyczących myślenia o Europie [30]. Jedna z osób marzy o powstaniu Stanów Zjednoczonych Europy. Jednak i w takiej Europie, będącej jednym organizmem państwowym i jednym narodem europejskim, tolerowano by inność i pamiętano o swoich korzeniach - celtyckich, germańskich, słowiańskich, romańskich [15]. Inna osoba stwierdziła, że jej Euro­ pa, to Europa zjednoczona, wielowyznaniowa, tolerancyjna religijnie, kierowana rządami wybitnej jednostki wspomaganej przez ciało ustawodawczo-doradcze, trochę na podobieństwo Stanów Zjednoczonych, ze wzmocnioną rolą prezydenta tak, by to on był postacią centralną, a nie walczące ze sobą partie. [...] Utrzymy­ wanie odrębnych ciał politycznych w państwach zjednoczonej Europy to niepo­ trzebne obciążenie budżetu [44]. W jednej wypowiedzi pojawiło się określenie Europy mianem ojczyzny: Europa moich marzeń to przede wszystkim Europa, o której mogłabym powiedzieć, że jest moją drugą ojczyzną. Bardzo często bowiem wielu z nas traktuje Europę jak coś obcego, nie utożsamia się z nią, a przecież chyba każdy, kto żyje na terenach, które zalicza się do tego kontynentu powinien mieć świadomość, co za tym słowem się kryje i co znaczy, że jesteśmy Europejczykami. Każdy obywatel Europy powinien darzyć ją szacunkiem, bo tylko wtedy można mówić o czymś pięknym [1]. W europejskiej wspólnocie każdy kraj miałby swoje godne miejsce. Także Polska: Chcę, żeby Polska coś znaczyła w europejskiej wspólnocie, żeby dostrze­ żono potencjał, który w niej tkwi, żeby zdolni ludzie mogli się rozwijać, zwłaszcza �318 IWONA KABZIŃSKA młodzi artyści, którzy w obecnej rzeczywistości nie mają zbyt wielkiej szansy, by zabłysnąć. Żeby polska sztuka, nasza tożsamość i kultura nie zaniknęła [...] Jak już będę wracała np. z wakacji w Grecji, to chcę poczuć tę naszą polskość [43]. Nie chcę być Europejką! Chcę być Polką w Europie! Co z tego, że formalnie poczuję się Europejką, skoro Francuz czy Włoch nadal nie będzie wiedział, kim jestem? [30]; Unia Europejska to twór przede wszystkim polityczny. Moim zda­ niem, jeśli chodzi o naukę i kulturę podział na Europę i Polskę jest dyskusyjny. Przyglądając się choćby tylko XX wiekowi widać, że Polacy nie mają się czego wstydzić ani w dziedzinie sztuki, ani w sferze nauki [33]; Liczę na tolerancję. Brak podejrzliwych lub współczujących spojrzeń ze strony ludzi, których infor­ muję, że jestem z Polski już by mnie zadowolił [34]. Nie byłoby też dyskrymina­ cji środowisk wiejskich: Wieś ma przecież tak duże tradycje, bogactwo obycza­ jów... nie powinno się tego bagatelizować [31]. W procesie budowania europejskiej wspólnoty bardzo ważne byłoby stopniowe zacieranie różnic cywilizacyjnych między Wschodem i Zachodem Europy, m.in. przez pomoc krajom biedniejszym w ich rozwoju. Idea połączenia Wschodu i Za­ chodu jest [również] czynnikiem stymulującym i powodującym rozwój, zwłaszcza wobec coraz większego naporu kultury amerykańskiej. Połączenie to może stano­ wić nową jakość konkurencyjną wobec pewnej pustki ideologicznej, w jaką wciąga nas model amerykański [12]. Ważne jest również to, by wszyscy mieszkańcy Euro­ py byli w niej traktowani jednakowo, bez względu na miejsce zamieszkania (wschodnie lub zachodnie obszary kontynentu), a także pochodzenie. W jednej pracy pojawił się apel o lepsze traktowanie uchodźców: Przede wszystkim powinni mieć oni prawo do zasymilowania się z nowym krajem, otoczeniem i kulturą. Ich traktowanie nie powinno być różne od traktowania obywateli danego państwa. Wydaje mi się, że poczucie równości to jedna z tych cech, które dałyby Europie prawdziwe szczęście i pokój [6]. Zdaniem jednej ze studentek, przydałoby się wy­ myślić jakąś doskonałą formę porozumiewania się między Europejczykami, włada­ jącymi różnymi językami, niż język właśnie, bo angielski nie zawsze wystarcza. Może coś w rodzajuponadjęzykowej europejskiej (i nie tylko) telepatii? [19]. W POSZUKIWANIU CZŁOWIEKA I LUDZKIEJ WSPÓLNOTY Autorzy 15 prac wskazali na konieczność zmian charakteru relacji międzyludz­ kich, wielu postaw i zachowań, a także - rozwiązania istotnych problemów spo­ łecznych. Nierzadka była przy tym idealizacja przeszłości: Otaczający nas świat jawi mi się nie tylko jako wielki, kulturowy tygiel, ale także jako skupisko wszyst­ kiego, co najgorsze: brutalności, zakłamania, biedy i niepokoju. Powoli odchodzą w niepamięć zasady moralne, a ludzie zaczynają kierować się egoistyczną chęcią zysku. Nie w każdych dziedzinach życia pamiętamy o tak powszechnych niegdyś przejawach człowieczeństwa jak: przyjaźń, honor, litość, wyrzuty sumienia i mi­ łość. Prowadzi to do ogólnonarodowej samozagłady. Wydaje mi się, że słowa Marcela Maussa - „Musimy wszystko ułożyć na nowo " - są adekwatne do dzisiej­ szej sytuacji [9]; Myślę, że nie jest dobrze. Ludzie są anonimowi. Mijają się na �EUROPA MARZEŃ 319 ulicach, jakby mijali przedmioty. Stąd tyle chorób psychicznych, czy zaburzeń oso­ bowości. Człowiek ma świadomość, że w tym świecie, na tym kontynencie, w tym kraju, czy nawet w tym mieście jest nikim. [...] Przywódcy państw decydują za całe narody, narzucają im swą wolę. Nikt nie patrzy na człowieka. A człowiek porusza się pomiędzy betonowymi budynkami, do których często nie ma dostępu słońce, niczym kiedyś w dżungli. To między innymi przyniosła cywilizacja. Odcięła czło­ wieka od natury, [...] uczyniła go anonimowym, nawet pośród sąsiadów, pozbawia go znaczenia, tak że ma ograniczony wpływ nawet na własne życie. Pozbawiła go najwyższych wartości i rozmydliła pozostałe, zabrała czas potrzebny na przeżycie życia. To wszystko zrobiła w imię ludzkości, ale zapomniała o człowieku [32; podkr. aut.]; Chciałabym, żebyśmy my - ludzie się nawzajem w tej Europie szanowali, żebyśmy nie chcieli się tylko „nachapać", a wpadli czasem na pomysł zrobienia dla kogoś czegoś dobrego [...] Marzy mi się także, aby niekompetentne osoby nie udawały kompetentnych [...], żebyśmy nie byli tak chętni do oddawania krzywd, w dodatku z nawiązką i żebyśmy nie patrzyli na współobywatela jak na potencjal­ nego złodzieja naszych pieniędzy [5]; Tak jak każdy chciałabym, żeby ta przyszła Europa była najlepsza z możliwych. Ten idealny, wielki kraj to - moim zdaniem - miejsce, gdzie prawo chroni niewinnych i bezbronnych, a nie morderców, pedofiłi i złodziei. Można w nim przejść się nocą, nie obawiając się, że nie powróci się już z tego spaceru. [...] Ten wymarzony świat powinien być bez białych kopert wręcza­ nych pod biurkiem, szpitali pozbawionych podstawowego sprzętu i policji, która ściga tylko źle parkujących [...] Marzę o świecie [...], w którym nie byłoby starców żebrzących, bo ich emerytury nie wystarczają na chleb. [...] Niepełnosprawni nie musieliby wdrapywać się na drugie piętro po schodach w urzędach czy szkołach [...] Władza zajmowałaby się istotnymi sprawami nie debatując, czy długość ogór­ ków konserwowych spełnia unijne wymagania lub czy oscypki powinny być produ­ kowane w sterylnych warunkach [11]; Konieczna jest przemiana mentalności, roz­ budowanie ducha współpracy i porozumienia [24]; Rodziny powinny być związane emocjonalnie, a nie tylko materialnie. Dziś widzimy wiele przykładów patologii, przemocy, wulgarności. Świat nie jest zbyt kolorowy. Chciałabym to wszystko zmie­ nić, ale to bardzo trudne [31]; Europa moich marzeń to ludzie. Ludzie dobrzy, mili i szczęśliwi. To ludzie decydujący o tym, jak wygląda ich mała społeczność lokalna, mający wpływ na „małe" sprawy, dziejące się w ich sąsiedztwie, a przez to i na wielkie sprawy kraju. Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody, ich różnice kulturowe, nie dzieli ich jako ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń [27]. Autor tej wypowiedzi podkreślił, że pozytywny stosunek do drugiego człowieka byłby tym, co łączy mieszkańców Europy, mimo ich zróżnicowania etnicznego, kulturowego. Jedna ze studentek wymieniła całą listę próśb co do kształtu Europy: Chcę się w Europie czuć dobrze, to jest mieć pracę i poczucie bezpieczeństwa [...] Chcę, żeby politycy nie kradli, żeby chuligaństwa nie było, żeby każdy miał pracę, żeby zniknęły nałogi, żeby podziałów nie było, żeby każdy miał dom, żeby wszyscy byli mili, żeby ludzie nie chorowali (za bardzo, dopuszczalne tylko przeziębienia), żeby można się było porozumieć z drugim człowiekiem, żeby zniknęło oszustwo, �320 IWONA KABZIŃSKA kłamstwo, ból, żeby każdego ktoś kochał, żeby każdy zwierzak miał swój dom (zwłaszcza milusie kotki), żeby nikt nie wiedział co to wojna, nietolerancja, żeby wszystkim żyło się dobrze i szczęśliwie, żeby..., żeby..., żeby...[43]. W wymarzonej Europie powinno być miejsce dla prawdziwej miłości. Współ­ cześnie uczucie to sprowadza się w ogromnym stopniu do kultu ciała wysmaro­ wanego wstrętnym samoopalaczem. Nauczyliśmy się spychać miłość w głąb nas samych. [...] Zwracamy się w stronę używek i drobnych przyjemności, aby na chwilę zapomnieć o udrękach i problemach. Przywiązujemy zbyt wiele uwagi do ulubionych marek ciuchów, papierosów, etc, które stały się swoistymi substytuta­ mi wartości. Mamy problemy z zachowaniem szacunku i pokory dla nas samych. Nakręcone miedzianym kluczykiem robociki, które zrobią wszystko, żeby wdra­ pać się parę szczebli wyżej po stopniach kariery - to właśnie my. Pieniądze zaczęły krążyć nam w żyłach zamiast krwi [...] Książki stały się swoistymi ściereczkami do kurzu zalegającego na półkach [...] To wszystko należałoby zmienić, nie nastąpi to jednak, jeżeli każdy z osobna człowiek nie uświadomi sobie, jakie pozorne jest jego obecne szczęście, które odnajduje w kąpieli pieniężnej [41]. 0 potrzebie pięknej, dojrzalej miłości napisały jeszcze dwie inne osoby. RELIGIA W studenckich wypowiedziach na temat Europy marzeń bardzo mało uwagi poświęcono religii. Można tylko przypuszczać, że tak często głoszone ideały tolerancji, otwartości, wielokulturowości i akceptacji odmienności kulturowej (nie zawierające bezpośrednich odniesień do religii) oznaczają m.in. zgodę na istnienie obok siebie różnych wyznań. Kwestia wiary nie była jednak najczęściej przedmiotem refleksji. Dwie osoby wspomniały o chrześcijańskich korzeniach Europy. Jedna z nich - o czym już była mowa - odwołała się do słów Jana Pawła I I o budowaniu wspólnoty europejskiej opartej na wartościach duchowych. Inna osoba napisała, że marzy jej się Europa bez degradacji wartości etycznych [18]. Nie wiemy jednak o jakie wartości chodzi, ani też czy ich źródłem jest religia (jeśli tak, to jaka). W dwóch wypowiedziach była mowa o nadrzędnej wartości jednostki, w dwóch innych - o konieczności rozwoju duchowego. Autorka jed­ nej z prac stwierdziła natomiast, że marzy o istnieniu państw laickich w Europie. Byłaby to jednocześnie Europa niejednolita, tolerancyjna, w której bez nienawiści żyją obok siebie emigranci z Surinamu, Maroka, francuscy ateiści, irlandzcy protestanci i polscy katolicy [7]. Jeden ze studentów otwarcie wypowiedział się przeciwko religii mono­ teistycznej: Przeciwny jestem idei chrystocentrycznej, bowiem religie Księgi, religie monoteistyczne, takie jak chrześcijaństwo czy islam, mają charakter ekspansywny, agresywny, nietolerancyjny. Inny student stwierdził natomiast, że bez religii, wiary, przyszłość nie istnieje. Bóg daje nam tyle radości, miłości 1 pomocy, że nie jestem w stanie zrozumieć dlaczego ludzie tak łatwo Go odrzu­ cają [41]. O wierze w Boga, przenikającej całą naszą egzystencję, porządkującej świat, w którym żyjemy, napisała w swoim wierszu Katarzyna Terka [43]: �EUROPA MARZEŃ 321 Europa to muzyka Ziemi Bez kakofonicznych dźwięków techno, czy czegoś na tę nutę. Tylko świerszcz grający na swych malutkich skrzypcach Albo wąż cichutko grzechocący na swojej grzechotce. To miejsce bez smutku Bez nienawiści, bez nudy. To miejsce z książkami pięknymi, dobrymi, mądrymi książkami, Które przenoszą do innych światów, by myślom pozwolić wznieść się ponad ciało. To miejsce pełne miłości, którą każdy zmysł odbiera I jakoby do raju przenosi. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem. To miejsce bez sztucznej inteligencji, która jak bezlitosny nowotwór Życie zżera. Chciałabym żyć tam, gdzie w pogoni za kasą nikt nie staje się szmatą. Gdzie czas wypełnia się treścią. Gdzie zwierzęta też głos mają. Gdzie dom to miejsce, do którego chce się wracać z dalekiej podróży. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem... ZACHOWAĆ TO, CO JEST LUB WRÓCIĆ DO CZASÓW M I N I O N Y C H Zdecydowana większość osób pragnęła głębokich przemian obecnej sytuacji, dzisiejsza Europa odbiega bowiem zdecydowanie od ich marzeń. Dostrzegają wie­ le problemów, zjawisk wymagających szybkich przeobrażeń. Autorzy trzech prac podkreślili natomiast, że nie chcieliby niczego zmieniać: Chcę, by Europa choć jeszcze przez chwilę była taka, jaka jest - z uprzedzeniami wobec inności, separatyzmami, przestępczością, ale i całym swoim pięknem i bogactwem [...], aby Euro­ pa choć jeszcze na chwilę wstrzymała swój morderczy bieg [...] tak abym zdążył zaufać swojemu szaleństwu i być w życiu szczęśliwym [29]; Moim zdaniem, wielu aspektów nie należałoby w ogóle zmieniać. Odpowiada mi na przykład szerokość geograficzna, klimat naszego kontynentu (może Bałtyk mógłby być troszkę cieplej­ szy). Nie mam również aspiracji, aby wymyślać nowe państwa, zatrzeć granice pomiędzy już istniejącymi. Sądzę, iż występowanie pewnych podziałów tożsa­ mościowych, kulturowych czy etnicznych nadaje pewnej dynamiki Europie. Są one przyczyną waśni i sporów, lecz zawierają w sobie jednocześnie tyle piękna i uroku. Nie chciałbym aby społeczeństwo europejskie było totalnie zunifikowane [41]; Europa powinna być bardziej konserwatywna, a mniej liberalna [4]. Trzy osoby marzą o powrocie do przeszłości: Europa moich marzeń, to Euro­ pa prapoczątku. To ląd „za górami, za lasami", o którym Norman Daviespisał, że był tylko „długim półwyspem bez nazwy", na którym bezimienni pionierzy zaczynali nowe życie [30]; Chciałabym cofnąć czas o setki, jeśli nie tysiące lat. Wrócić do czasów społeczeństw pierwotnych, kiedy nie były jeszcze ukształtowa­ ne państwa, kiedy życie ludzkie miało inny sens, kiedy miało ono jakikolwiek sens. Teraz życie jest pogonią za fortuną (w sensie pieniędzy, nie szczęścia), za wygodą, czasem - za jedzeniem. Nie ma czasu na prawdziwe, istotne treści życia. Ludzie prowadzą wyścig z czasem, chcą być najlepsi, najbogatsi. Tylko po co? �322 IWONA KABZIŃSKA [...] Chciałabym cofnąć czas. Odnaleźć czasy, kiedy człowiek nie był człowiekowi wilkiem, kiedy ludzie się kochali lub nienawidzili, ale nie przechodzili obok sie­ bie obojętnie, nie traktowali się jak rzeczy i nie wykorzystywali się wzajemnie [32]; Chciałabym powrotu do czasów, gdzie wybierano wodzów spośród ludzi, którzy na to miano zasłużyli. Powrotu do czasów, w których ludzie szanowali przyrodę, czuli się z nią zespoleni, potrafili z nią współistnieć i czerpać z niej tyle, ile potrzebowali [26]. ZAKOŃCZENIE Podsumowując, można powiedzieć, że Europa przyszłości, o której napisali toruńscy studenci etnologii, jest przede wszystkim wielokulturowa, otwarta na inne kultury, kraje i kontynenty, a zarazem świadoma swej odrębności kultu­ rowej i historycznej, mająca poczucie wspólnoty i własnej tożsamości, dbająca o jej zachowanie. Jest też bezpieczna, sprawiedliwie rządzona, silna gospodar­ czo, bez biurokracji i bezrobocia, a także - kultu pieniądza i nadmiernie rozwi­ niętej konsumpcji, która staje się celem samym w sobie i treścią życia. Ogromne znaczenie przywiązuje się w niej do ochrony środowiska naturalnego, ekologicz­ nej świadomości i odpowiedzialności za świat, w którym żyjemy. Zasadnicze zmiany nastąpiłyby w relacjach między ludźmi. Mniej byłoby w nich egoizmu, przedmiotowego traktowania człowieka, anonimowości, a więcej przyjaźni, zau­ fania i miłości, nie mającej nic wspólnego z kultem ciała, nie sprowadzonej do seksualnej sprawności. Człowiek byłby najwyższą wartością. Do podobnych wniosków prowadziła dyskusja na temat Europy marzeń, jaką przeprowadziłam podczas ćwiczeń z I I rokiem etnologii (osoby te nie wypowia­ dały się już na piśmie). I tu mówiono przede wszystkim o Europie zróżnicowanej kulturowo, w której czyni się wiele dla zachowania różnorodności państw, regio­ nów i „małych ojczyzn", a także całego kontynentu. Europie, której mieszkańcy mieliby świadomość bycia Europejczykami, bezpiecznej, bez wewnętrznych granic, zjednoczonej gospodarczo i politycznie, dostatniej {żeby ludzi stać było nie tylko na podstawowe rzeczy, ale też na rozrywki i podróże), w której bogaci pomagaliby biednym i wszyscy ludzie mieliby równe szanse, takie same możli­ wości podejmowania decyzji {żeby jedno państwo nie miało decydującego głosu - Niemcy, Francja czy Anglia). Jedna osoba stwierdziła, że jej marzeniem jest silna Polska, zachowująca włas­ ną kulturę, odrębność i godność, żeby nie traktowano nas jak gorszych członków Unii Europejskiej. W tej zróżnicowanej kulturowo Europie doceniono by każdą kulturę, nie tylko niemiecką, francuską czy angielską, ale też rumuńską, czeską, polską, grecką. Nieważne, czy kraje te są biedne i ciche, czy bogate. Wspomniano także o uchodźcach, zastanawiając się, czy należy otworzyć gra­ nice przed wszystkimi, czy też pomagać krajom, z których pochodzą największe fale uchodźców, by zahamować tendencje migracyjne. Nowym, w porównaniu z wypowiedziami studentów I roku, zagadnieniem była konieczność prowadze­ nia polityki prorodzinnej we wszystkich krajach europejskich. �EUROPA MARZEŃ 323 Jeden ze studentów doszedł do wniosku, że w Polsce nie można odnieść suk­ cesu. Wzorem dla niego są Niemcy, gdzie ludziom stawia się wysokie wymaga­ nia, ale jednocześnie stwarza możliwości realizacji planów życiowych i rozwoju. Wyraził on przekonanie, że po wejściu Polski do Unii Europejskiej zapanuje u nas praworządność i ład. Trzy osoby miały nadzieję na znalezienie pracy w którymś z państw unijnych. W wypowiedziach studentów etnologii U M K na temat Europy marzeń widocz­ ne są wpływy humanistycznego wykształcenia, a także studiowanego kierunku, obecność perspektywy antropologicznej - refleksji nad „swoimi" i „obcymi", stereotypami, konfliktami etnicznymi, dialogiem kultur, wielokulturowością, globalizacją, lokalnością, tożsamością. Widoczne są wpływy lektur znajdujących się w programie studiów i tych, których studenci poszukują na własną rękę. Niektóre osoby odwoływały się wprost do etnologicznych doświadczeń: My - antropolodzy bardzo obawiamy się, że wszystkiego nie poznamy, nie przeczyta­ my tych wszystkich książek i z tyloma ludźmi nie porozmawiamy, właściwie to czasami chcielibyśmy zatrzymać czas, ale [...] tego zrobić się, niestety, nie da [29]; Nie zgadzam się z „ nacjonalistycznym fundamentalizmem " Ernesta Gellnera i podobnymi poglądami, choć jednocześnie postuluję ustrój na kształt republiki prezydenckiej [...]. Tutaj pojawia się problem antropologii kultury: „jedność ludz­ kiej myśli symbolicznej a wielość i różnorodność kulturowych pomysłów na ży­ cie". Relatywizm jest potrzebny, aby chronić kulturowy indywidualizm zagrożony homogenizacją, nietolerancją, etnocentryzmem [44]. Zdaniem jednej ze studentek, przed etnologią stoi wielkie wyzwanie. Powinna ona być w Europie jedną z nauk przodujących [20]. Ta sama osoba stwierdziła, że badane przez etnologów antagonizmy w stosunkach sąsiedzkich i mechanizmy po­ wstawania obcości są zjawiskiem powszechnym. Nie znikną też one, jak sądzę, z europejskiej rzeczywistości, choć w Europie wymarzonej przez młodych etno­ logów nie są one raczej pożądane. Zjawiska należące do sfery etniczności (m.in. konflikty etniczne, relacje między „swoimi" i „obcymi", kształtowanie różnych typów tożsamości i zmiany ich wyznaczników) będą jeszcze zapewne długo przed­ miotem zainteresowań badaczy, w tym również etnologów. Trudno natomiast prze­ widzieć, w jakiej Europie będziemy żyli za kilka - kilkanaście lat. Czy uda się zrealizować przynajmniej niektóre ze studenckich marzeń? O jakiej Europie marzą młodzi Polacy (nie tylko studenci) i - szerzej - osoby należące do różnych grup wieku, reprezentujące różne środowiska, a także mieszkańcy innych krajów? Jak napisała jedna ze studentek: Trzeba się trochę namarzyć, żeby miało się co spełniać [36]. Z pewnością, wiele zależy od nas samych, od naszej odwagi, determinacji, wiary w sens marzeń, od podejmowania wysiłku, by realizować swoje pragnienia. Nie może być jednak mowy o egoizmie, ani też postępowaniu wedle zasady: „cel uświęca środki" czy „róbta, co chceta". 6 6 Ciekawe byłoby np. porównanie prac, jakie napłynęły na wspomniany konkurs (na ten te­ mat patrz: info@konkurs.org.pl) z wypowiedziami studentów. W tym miejscu skoncentrowałam się jednak wyłącznie na obrazie Europy marzeń młodych etnologów z toruńskiego U M K . �324 IWONA KABZIŃSKA IWONA K A B Z I N S K A EUROPE OF OUR DREAMS Summary At the beginning of 2003 a competition called "Europe of our Dreams" was announced by some institutions (the Polish Radio, the Polish Post among them), for young people (age group 16-20). Participants were supposed to submit projects in various forms-works of art, Web sites, essays. The idea has inspired the author of this article. Being an academic teacher at the Univer­ sity of Toruh she initiated the discussion on the same subject among the students of ethnology (I and I I year) who were later asked to write essays which would contain their opinions and considerations. 49 works were submitted and they allowed the author to construct the image of "Europe of their Dreams" peculiar to that group. The students see the desired Europe of the future as multi-cultural, tolerant and open society.Open to other cultures, other continents but also aware of the European distinct historical and cultural character. Society with strong sense of community and own identity. They write about Europe which is conscious of the dangers of globalization and americanization. The imagined Europe of tomorrow is safe, ruled by just law, economically strong, free from bureaucracy and unemployment bur also devoid of cult of money and consumerism. Great meaning was attached to ecology, environment consciousness and responsibility for the world we live in. Young people hope that in the future Europe interpersonal relationships will change for bet­ ter. Less selfishness, less instrumental attitude to human beings, less anonymity, more friendship, mutual trust and love. The latter does not mean the cult of the body and sexual prowess. It means human individual at the top of value hierarchy. The authors of most of these texts were aware, that it may be difficult for the dreams to come true, yet they expresed their hope that it is possible. They emphasized the necessity of changes. There were however three persons who wrote that they wouldn't change anything. Other three dreamt about going back into the period of tribal societies.Remarkable was idealization of the past. The fact, that the texts were written by the students of ethnology has clearly influenced the way in which the European reality was perceived and described. The authors adduced to books included as reading in the curriculum of ethnological studies. They referred to key concepts such as: dychotomy "us'V'strangers", social stereotypes, ethnic conflicts, dialogues of cultures, glo­ balization, local community and identity, cultural identity. They also considered the possibilities of applying ethnological/anthropological methods while thinking about the changing reality. The author of the article adds that it would be interesting to compare the image of "Dreams about Europe" of her students with respective dreams of other age, professional and social groups. In Poland and in other countries of Europe. It would also be interesting to be able to confront the dreams with reality. How many of them will come true and how long will we have to wait for it? Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee04d08076dadd6338f9ac0fda853531.pdf 8724b7efa6b68040f50c0b7709174788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1605 Title A name given to the resource Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoni (strzydze) / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.211-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) Upiór (wampir) i strzygoń (strzyga) jeszcze w X I X wieku były jednymi z naj­ aktywniejszych demonów w świecie archaicznej wyobraźni „ludu wiejskiego" na naszych ziemiach. Stąd są zupełnie nieźle opisane w starszej - a więc źródłowo najcenniejszej - literaturze etnograficznej. Kilkakrotnie też próbowano w naszej etnologii nakreślić syntetyczny obraz tych dwu upodabniających się do siebie postaci (Gołębiowski 1830, s. 155-157; Berwiński 1862, t. 2, s. 1-50; Wasylewski 1907, s. 291-298; Bruckner [1925] 1985, s. 279-284; Biegeleiesen 1930, s. 113-131; Moszyński [1934] 1967, s. 654-660; Baranowski 1981, s. 50-64; Gieysztor 1982, s. 222-224; Pełka 1987, s. 163-172; Kozioł 1989, s. 85-92; Urbań­ czyk 1991, s. 50-51, 58-59; Robotycki 1992, s. 144-150). A jednak, wydaje mi się, że upiór/strzygoń jest wciąż demonem słabo zinterpretowanym. W niniejszym tekście jeszcze raz zestawiam różne wiadomości o tym wyobrażeniu demonolo­ gicznym z terenów interesujących polskie ludoznawstwo przed II wojną światową, zatem również z Białorusi i Ukrainy Nie mam wszakże ambicji zinwentaryzowania wszystkich wariantów wierzeniowych. Moim zamierzeniem jest tylko ponowne przejrzenie źródeł i zarysowanie kilku wynikających z tego uwag, mam nadzieję nieco głębiej sięgających do wnętrza świata archaicznej wyobraźni. I Kto po śmierci stawał się lub mógł stać się upiorem? • Ludzie w ogóle nie pogrzebani (Pełka 1987, s. 168). • Ludzie pogrzebani z rytualnymi uchybieniami. W upiora mógł zamienić się zmarły, któremu do grobu nie dano potrzebnych w podróży na „tamten" świat przedmiotów, np. szkaplerza, różańca czy czapki, albo dano mu przedmioty utrudniające tę wędrówkę, np. buty (wtedy błąka się jako upiór dopóki ich nie zedrze) (Fischer 1921, s. 90-111, 166-170) . 1 1 N a naszych terenach s p o t y k a j ą s i ę w l u d o w y c h zwyczajach p o g r z e b o w y c h d w i e odmienne tradycje: na zachodzie i w ś r o d k u kraju z m a r ł y c h chowano w butach, a i m bardziej na w s c h ó d - w p ł ó c i e n n y c h skarpetach lub boso. W e d ł u g starych m i t ó w , zapisanych na niemieckiej w s i , zmar­ ły potrzebuje b u t ó w , by w d r a p a ć s i ę w z a ś w i a t a c h na s t r o m ą g ó r ę lub p r z e j ś ć przez most na granicznej, podziemnej rzece. Natomiast na w s i b i a ł o r u s k i e j s ł y s z a n o , ż e z m a r ł e g o grzebie s i ę boso, aby z n i e c h ę c i ć go do chodzenia po ś m i e r c i (Fischer 1921, s. 110-111). O d w r o t n o ś ć zna­ c z e ń s y m b o l i c z n y c h jest c z y m ś naturalnym w tradycjach l u d o w y c h i sygnalizuje, iż d o t y k a m y j a k i e g o ś g ł ę b i e j zakorzenionego w czasie, istotnego m o t y w u w i e r z e n i o w e g o . �212 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Ludzie, którzy w chwili śmierci byli niekompletni fizycznie - nie mieli przy sobie woreczka ze swoimi obciętymi paznokciami, które zbierali całe życie czy też nie ukryli (np. w spróchniałym drzewie) swoich wypadłych zębów (Cercha 1900, s. 134; Fischer 1921, s. 179-183) . • Upiorem mógł stać się człowiek zmarły nagle, czyli według archaicznych pojęć umierający nierytualnie - samobójca, zabity, ginący w nieszczęśliwym wypadku (Kolberg 1891, s. 141; Pietkiewicz 1931, s. 44; Zborowski 1932, s. 86; Baranowski 1965, s. 83). • Nieochrzczone niemowlęta (Fischer 1921, s. 364), a zatem istoty rytualnie w ogóle jeszcze nie przyjęte do wspólnoty żywych! • Zmarła w połogu kobieta (Fischer 1921, s. 364-366). • Nieomal ze stuprocentową pewnością upiorem stawał się zmarły czarownik lub czarownica (Kolberg 1971, s. 432; Pietkiewicz 1931, s. 44; Pełka 1987, s. 168). • Upiorami zawsze stać się mogli ludzie z różnych powodów podejrzewani o pokrewieństwo z demonami, np. ludzie rodzący się z zębami (Kolberg 1967, s. 480), z „dużymi" zębami, z ogonem (wężowym - Kolberg 1888, s. 111, 113), w czepku (Hilferding 1965, s. 379, 410), o nierównym oddechu (Baranowski 1981, s. 57); ludzie fizycznie inni, zwłaszcza kalecy (garbaci, kulawi); ludzie których otaczała jakaś aura tajemniczości i lęku (np. bardzo starzy, bo niby dlaczego tak długo żyli?) lub aura niechęci i lęku (np. ludzie posępni, złośliwi) (Baranowski 1981, s. 57); wreszcie wszyscy „obcy" dla lokalnej społeczności (np. staroobrzę­ dowcy dla prawosławnych, luteranie dla katolików itp.) (Kolberg 1970, s. 385; Pietkiewicz 1931, s. 48). Słowem upiorem mógł stać się każdy „inny". • Przemiana w upiora groziła po śmierci ludziom łamiącym różne zakazy, przede wszystkim mordercom, lecz także np. nieuczciwym geometrom - ich nierozłożone ciała ziemia miała wyrzucać na wierzch (Kolberg 1891, s. 251; Fischer 1921, s. 367; Pietkiewicz 1931, s. 44). 2 2 To jest akurat m o t y w d o ś ć rzadki, ale t e ż n i e z w y k l e archaiczny. Rytualny warunek fizycz­ nej c a ł k o w i t o ś c i c z ł o w i e k a w c h w i l i , gdy ma r o z p o c z ą ć w ę d r o w a n i e w z a ś w i a t y najwyraźniej odbija s i ę w zwyczajach d o t y c z ą c y c h o b c i ę t y c h paznokci. W r ó ż n y c h miejscach ś r o d k o w o -wschodniej Europy, jeszcze w X I X w i e k u , c h ł o p i nie w y r z u c a l i o b c i ę t y c h paznokci t y l k o zbierali j e w woreczku, k t ó r y nosili przy sobie, schowany za p a z u c h ą . Taki woreczek ze zbieranymi całe ż y c i e paznokciami w k ł a d a n o potem z m a r ł e m u do trumny. Zamiast z b i e r a ć paznokcie m o ż n a b y ł o spalić j e zaraz po o b c i ę c i u - o g i e ń wszak b ł y s k a w i c z n i e przenosi c o k o l w i e k z „ t e g o " do „ t a m t e g o " ś w i a t a (ale znany b y ł t e ż zakaz palenia paznokci i w ł o s ó w ) . Paznokcie m i a ł y b y ć potrzebne zmar­ ł e m u do w s p i ę c i a s i ę na „ w i e l k ą " albo „ s z k l a n ą " g ó r ę , c z y l i do wdrapania s i ę na szczyt g ó r y kosmicznej (Fischer 1921, s. 179-183). A l e nie jest to jeszcze c a ł e w y j a ś n i e n i e . S z c z ę ś l i w i e oca­ lały o k r u c h y starych m i t ó w , adaptowanych do c h r z e ś c i j a ń s k i c h w y o b r a ż e ń o raju i grzechu pier­ w o r o d n y m , wedle k t ó r y c h pierwsi ludzie ( A d a m i Ewa) m i e l i s i e r ś ć i k o p y t a lub r o g o w ą s k ó r ę . W y g n a n i e z raju i utrata n i e ś m i e r t e l n o ś c i równała s i ę utracie i c h z w i e r z ę c e g o wyglądu i t y m samym c a ł k o w i t e m u „ u c z ł o w i e c z e n i u " (Tomicki 1976, s. 67). Troska o zachowanie paznokci, a ż do c h w i l i ś m i e r c i i r o z p o c z ę c i a w ę d r o w a n i a w z a ś w i a t y , w y n i k a ł a b y w i ę c z l ę k u przed u t r a t ą tej pierwotnej c a ł k o w i t o ś c i w z a ś w i a t a c h . „ A gdzie twoje paznokcie za tyle lat?" lub w r ę c z „ g d z i e t w o j a r o g o w a s k ó r a ? " zapyta B ó g z m a r ł e g o w z a ś w i a t a c h . C i , k t ó r z y nie zachowali o s t r o ż n o ś c i i z g u b i l i swoje o b c i ę t e paznokcie musieli po ś m i e r c i j e o d n a l e ź ć (Fischer 1921, s. 182). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI 213 (STRZYDZE) • Niechybnie upiorami stawali się ludzie narodzeni w wyniku złamania nie­ których zakazów, np. poczęci w czasie miesiączki matki czy też poczęci w dniach św. Anny, Zwiastowania Panny Marii i Podwyższenia Krzyża Św. (oba przy­ kłady z zachodniej Ukrainy) (Kolberg 1973, s. 34; 1971, s. 429). • Upiorem musiał zostać po śmierci człowiek, który za życia poddał się czarom zabezpieczającym przed ranami - jego zwłoki nie rozkładały się wtedy po śmierci (Fischer 1921, s. 368). • Upiorem stawał się trup, którego przekroczył, przeskoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak (Moszyński 1928, s. 167; Baranowski 1981, s. 57). • Żyjący człowiek przeobrażał się w upiora, gdy wiatr na stepie owiał mu stopy (Wschodnia Ukraina) (Kolberg 1888, s. 211; Efimenko 1992, s. 499) . • Jako upiór rodziło się dziecko, gdy jego matka połknęła kawałek rozżarzo­ nego węgla (iskry), która wpadła do garnka w Swyty weczir (Pokucie) (Kolberg 1888, s. 111). Naturalnie, z wyliczonych przed chwilą powodów nie wszyscy zmarli stawali się akurat upiorami, niektórzy równie dobrze mogli przeobrazić się w inne demony. Niemowlęta mogły również stać się porońcami, samobójcy latawcami, ludzie szukający po śmierci swoich paznokci błędnymi ognikami... Możliwości jest wiele, rytualne „braki" lub „odmienności" zmarłego są bowiem przyczyną numer jeden powstawania wszelakich demonów z ludzi zmarłych. Natomiast nieubłaganie właśnie w upiora zamieniali się po śmierci ludzie, którzy mieli kontakt z tym demonem: • Zabici lub tylko ugryzieni przez upiora (Kolberg 1970, s. 385). • Narodzeni w wyniku stosunku upiora z żywą kobietą (Kolberg 1971, s. 429), • Dzieci karmione przez zmarła matkę-upiora (Mleczko 1902, s. 56). A także ci, którzy zdradzali do niego jakieś podobieństwo: • Ludzie o dużych głowach (Mleczko 1902, s. 56), o gęstych zrośniętych brwiach (Baranowski 1981, s. 57), odwróconych źrenicach (Bazińska 1967, s. 109), ludzie bardzo bladzi lub przeciwnie dziwnie rumiani (Pol 1966, s. 124), ludzie o dwóch rzędach zębów (Kolberg 1888, s. 148), silnie owłosieni (Pełka 1987, s. 168). Sumując te informacje wydaje się, że różne wyobrażenia o powstawaniu upiorów można sprowadzić do dwu praprzyczyn: 1) zaniechania lub błędów w rytuałach i złamania zakazów rytualnych; 2) innego statusu rytualnego zmar­ łego człowieka, który już za życia był uważany za istotę demoniczną. Niektóre z wyliczonych powodów, z których zmarły nie rozpoczynał swojego wędrowania w zaświaty i stawał się upiorem, były wymieniane dość rzadko (np. kompletność zwłok) lub tylko lokalnie (np. zamiana w upiora człowieka, gdy wiatr owiał mu stopy). Takie motywy mogą jednak stanowić cenny trop w poszu­ kiwaniach pierwotnych kształtów wyobrażenia upiora. Próbując uporządkować 3 3 W w i r z e p o w i e t r z n y m w ę d r o w a ł y r ó ż n e demony, k t ó r e a t a k o w a ł y l u d z i , j a k odgadujemy, w n i k a j ą c w ich c i a ł o , zob. np. M o s z y ń s k i 1967, s. 4 7 3 - 4 7 4 . �JAROSŁAW KOLCZYŃSKI przyczyny powstawania upiorów według ich popularności na pierwszym miejscu trzeba umieścić czarowników i czarownice oraz ludzi zdradzających cechy demo­ niczne, następnie ludzi zmarłych nagle i dopiero potem wszelkie inne warianty. Co do strzygonia/strzygi wyobrażenia o jego pochodzeniu były bardziej skry­ stalizowane. Powszechnie utrzymywano, że istnieją ludzie o dwóch duszach, jednej takiej, jaką mają wszyscy inni ludzie - duszy od Boga i drugiej, złowro­ giej - duszy od diabła (Kolberg 1967, s. 270; Chmielowski 1987, s. 28). W chwi­ li śmierci takiego człowieka ta pierwsza dusza opuszcza jego ciało i wędruje w zaświaty, zaś druga pozostaje i zmarły może wciąż egzystować w „tym" świe­ cie (Federowski 1889, s. 302-303; Baranowski 1965, s. 82). Ale znany był też inny wariant: obie dusze porzucają dotychczasowe ciało, jedna wędruje w zaświaty, a druga szuka sobie nowego ciała, wchodzi w innego, żywego człowieka (Kosiński 1904, s. 9). W różnych stronach dało się też słyszeć, że są ludzie o dwóch sercach (Baranowski 1965, s. 82) - jedno serce umierało wtedy razem z człowiekiem, zaś drugie wciąż biło i podtrzymywało istnienie jego ciała, które się nie rozkładało, a zmarły mógł wychodzić z grobu. Takiego demonicznego człowieka rozpoznawano zwykle już za życia: rodził się z zębami (Federowski 1889, s. 304) bądź podwójnymi rzędami zębów (Wójcicki 1974, s. 284), lub też dopiero potem wyrastały mu podwójne rzędy zębów (Kolberg 1874, s. 67; Matyáš 1893, s. 105), miał na ciele sine znaki, zwłaszcza na plecach (Kolberg 1874, s. 67; 1967, s. 480) i często w kształcie nożyc (Świętek 1893, s. 500; Lehr 1984, s. 231; Simonides 1989, s. 273), nie rosły mu włosy pod pachami i w kroczu (np. Kolberg 1874, s. 65; Świętek 1893, s. 500; Kosiński 1904, s. 9), nie miał brwi (Kosiński 1904, s. 9). Żyjący człowiek-strzygoń chęt­ nie rozmawiał ze sobą (Kosiński 1904, s. 9) - to rozmawiały ze sobą dwie jego dusze; natomiast po śmierci jeden bok trupa był ciepły (Kolberg 1874, s. 65; 1888, s. 212) - wszak nadal żyłajego druga, demoniczna dusza. Powszech­ nie wyjaśniano powstawanie strzygoni zaniechaniem obrzędu bierzmowania (Kolberg 1874, s. 64; Lehr 1982, s. 134). Kiedyś takich demonicznych ludzi miało być znacznie więcej, gdyż - jak wyjaśniali chłopi - religijność była mniej­ sza i ludzie lekceważyli ten obrzęd (Świątek 1893, s. 493; Flizak 1952, s. 47). Zatem znów istotną rolę gra niewykonanie rytuału - w wyniku tego zaniedbania są ludzie nie wprowadzeni ostatecznie do wspólnoty żywych! Archaizm tej sym­ boliki jest oczywisty i chrześcijańskie wyjaśnienie najpewniej wyparło wspom­ nienie jakiegoś starożytnego rytuału inicjacyjnego. Wyobrażenia o upiorach i strzygoniach w tradycjach ludowych znacząco upodobniły się do siebie, wzajem użyczając sobie cech, a wreszcie także myliły. W rozległym obszarze wschodniego Podkarpacia utrzymywano, że upiorami są ludzie o dwu duszach czy dwu sercach (Kolberg 1888, s. 206; 1973, s. 31; 1979 s. 1260). Na Śląsku w strzygonia zamieniali się także samobójcy i ludzie bardzo skąpi (Simonides 1989, s. 273), a środkowej Polsce dzieci zmarłe przed chrztem (Wójcicki 1974, s. 284). Takich przykładów można wyliczyć dużo więcej. Wymienność cech kojarzonych z tymi demonami najlepiej świadczy o ich bliskoznaczności w wierzeniach chłopów. �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 215 Po przedstawieniu zagadnienia pochodzenia obu demonów, odtąd traktuję je łącznie - jako jedno wyobrażenie. Upiór/strzygoń to zmarły, którego ciało po śmierci nie uległo głębszemu roz­ kładowi. Wygląda tak jak trup przed pochowaniem w grobie lub jak kilkudniowe, często już spuchnięte, zwłoki (Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 430; Baranowski 1965, s. 83). U ludzi zmarłych gwałtownie widoczne są wszelkie rany: człowiek zabity broczył krwią, człowiek powieszony miał sina pręgę na szyi itp. Zmarłemu takiemu nie tężeją członki, jego ręce i nogi są więc równie giętkie jak u żywego człowieka (Kolberg 1970, s. 386; Bazińska 1967, s. 109). Wciąż rosną mu włosy i paznokcie (Kolberg 1970, s. 386). Ma czerwoną twarz i kark („rumiany jak upiór") (Pol 1966, s. 124; Kolberg 1882, s. 35) - to krew ofiar, której się opił zmie­ nia mu karnację. Charakterystycznym szczegółem były jego długie i czerwone, również zabarwione od krwi, paznokcie (Kolberg 1874, s. 65, 67; Świętek 1893, s. 500). Krew upiora/strzygonia była płynna i krążyło jej w jego ciele wyjątkowo dużo (Kolberg 1970, s. 386; 1882, s. 34). Gdy przebijano ciało demona lub odrąbywano mu głowę krew tryskała „jak ze szpunta" (Podberski 1880, s. 15). Według innych jednak wersji, krew jego była zastygła i skrzepła (Kolberg 1979, s. 1261) oraz „zimna jak lód" (Kolberg 1874, s. 67). Występowała też opinia, że nie jest on czerwony, a przeraźliwie blady (Kolberg 1874, s. 63; Mátyás 1893, s. 105). Strzygonia rozpoznawano natychmiast po sinych plamach na plecach i karku oraz sinym piętnie w kształcie nożyc na plecach (Kolberg 1874, s. 67; Świętek 1893, s. 500). Ale w różnych miejscach widziano również upiory/strzygonie jako istoty o czarnych plecach (Baranowski 1981, s. 58) lub w ogóle bez ple­ ców (Podberski 1880, s. 13). Znany jest też wariant bezplecego upiora, w którego wnętrzu można było ujrzeć piłę zamiast kręgosłupa (Moszyński 1967, s. 615). Leżący w grobie upiór/strzygoń miał otwarte oczy i zwykle nie pomagało nawet położenie mu na powiekach monet; on i tak otwierał oczy i „patrzył nimi jak za życia" (Kolberg 1884, s. 95; 1970, s. 386). Często utrzymywano, że ma „odwróco­ ne źrenice" tzn., że obraz w oku odbija się mu na odwrót (Bazińska 1967, s. 109). Poza tym jego oczy świeciły intensywnie, „błyszczały jak żar" (Kosiński 1904, s. 9). Lecz znana była również wersja przeciwna - miał oczy „zamknięte jak trup" (Kolberg 1874, s. 65). Mógł mieć też lekko rozchylone usta, jakby chciał coś powiedzieć (Kolberg 1874, s. 67) oraz czasem zgrzytały mu zęby (Kolberg 1888, s. 211). Wychodzący z grobu demon był znacznie większy i silniejszy od przecięt­ nego człowieka (Kolberg 1884, s. 95; 1967, s. 480). W bliższym kontakcie rozpo­ znawano go po trupim odorze, którym cuchnęło mu z ust i zapachu ziemi (Świętek 1893, s. 494; Mleczko 1902, s. 56). Zapisano wreszcie warianty wierzeń, według których charakteryzował go inny sposób chodzenia: do tyłu „jak rak" (Kosiński 1904, s. 9) lub „wielkimi krokami" (Kolberg 1888a, s. 156). Zarówno ze strzygoniem/strzygą, jak z upiorem łączono dość często zdolność do latania, np. fruwały śląskie strzygi (Simonides 1989, s. 674) i „zębata" strzyga na Białorusi (Federowski 1889, s. 304), latał upiór w środkowej Polsce (Kolberg 1888a, s. 156) i upiór (obojasnyk) na Ukrainie (Podberski 1880, s. 13). Ten ostatni jest ciekawą postacią: nie miał pleców, co ukrywał i czego się �216 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wstydził, dlatego też czasem chodził „tyłem" (Podberski 1880, s. 12-13). Po­ wszechnie natomiast oba te demony mogły zamieniać się w ptaki (np. nieto­ perza, kanię), a także płazy i gady oraz inne zwierzęta (np. psa, kota, świnię) (Kolberg 1888, s. 207; Gustawicz 1902, s. 270-271; Pietkiewicz 1931, s. 45). Wreszcie upiory/strzygonie mogły stawać się niewidzialne (Podberski 1880, s. 674; Kolberg 1973, s. 35). Wtedy na ich obecność wskazywały inne zjawiska: np. człowiek czuł ich „zimny, trupi pocałunek" (Baranowski 1965, s. 84), po obudzeniu odkrywał na swoim ciele ślady ugryzień (Lehr 1985, s. 99) czy też czuł wokół siebie „zapach ziemi" (Baranowski 1981, s. 58). Ale utrzymywano również, że upiór/strzygoń nie różnił się wyraźnie od żywych ludzi i trudno go było rozpoznać (Chmielowski 1987, s. 29; Efimenko 1992, s. 499). Odrębnie wypada przedstawić upiora - dziecko i strzygonia - dziecko. Dziecko poczęte ze stosunku upiora z żywą kobietą rodziło się „bez kości" i z tego powo­ du nigdy nie mogło chodzić (Efimenko 1992, s. 499-500; Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 211). Było cherlawe, wycieńczone, blade lub przeciwnie dziwnie sine, miało też długie i cienkie ręce, za to dużą głowę (Świętek 1893, s. 495). Zwykle żyło niedługo, mogło umrzeć nawet w 7 roku, gdy zaś żyło nieco dłużej, np. do 21 roku, to nie rosło jak rówieśnicy, było wciąż wielkości dziecka. Takie dziecko właściwie nie umierało, a tylko nagle znikało - stawało się niewidzialne lub pojawiało w innym miejscu (Kolberg 1884, s. 97; Efimenko 1992, s. 500). To kalekie, „upioryczne" dziecko nie było raczej niebezpieczne dla ludzi, nato­ miast miało przerażający dar wieszczenia (Efimenko 1992, s. 499-500). Warto przypomnieć, że tu i ówdzie (np. w Wielkopolsce, na Pomorzu) upiór był także nazywany wieszczym (Kolberg 1882, s. 33; Hilferding 1965, s. 378). Czasem dziecko o takich cechach było uznawane za „odmieńca" (odminę, obmenica, seduna) podstawionego przez upiory/strzygi na miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Gołębiowski 1830, s. 155-156; Kolberg 1888, s. 113; Efimenko 1992, s. 499). Natrafiamy także na rytualne powody urodzenia upiora przez kobietę. Jako upiór rodziło się dziecko poczęte w czasie miesiączki matki. Miało ono wtedy dwa serca („sprawiedliwe" od człowieka i „niesprawiedliwe" od diabła). Jego demoniczne pochodzenie zdradzały „dwa zakrętki włosów", „dwa wicherki" na głowie lub „dwa czubki głowy", a także brak włosów pod pachami i w kroczu. Na twarzy było czerwone i patrzyło zezem. Dziecko takie nie jadło wcale mięsa, a tylko chleb i mleko. Do 24 roku życia w ogóle nic nie mówiło, bo mogłoby wyjawić, że jest upiorem, a wtedy inne upiory by je otruły (Kolberg 1973, s. 35). Wreszcie w upiora zamieniało się dziecko karmione piersią przez zmarłą matkę-upiora. Rozpoznawano je po dużej głowie i „czuć je było ziemią" (Mleczko 1902, s. 56). Spokrewnione z wyobrażeniem upiorycznego dziecka jest wyobrażenia dziecka-strzygi. To znów miało być dziecko, które narodziło się z zębami lub nawet z podwójnymi rzędami zębów, nie żyło dłużej niż kilka dni, a po śmierci wyrastały mu sowie skrzydła lub przeobrażało się w puchacza. Demon ów piskiem zapowiadał śmierć spotkanym ludziom (Wójcicki 1974, s. 284-285). Upiór/strzygoń jawił się chłopom jako jeden z najokrutniej szych demonów ze wszystkich im znanych. Napadał zarówno na ludzi, jak zwierzęta i zwykle �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 217 zabijał swoją ofiarę (Kolberg 1888a, s. 148; Bazińska 1967, s. 109). Skutki jego przebywania w okolicy często porównywano z zarazą. Upiór/strzygoń mógł atakować kilkakrotnie jednego dnia i dzień pod dniu, zaś ludzie których zabił sami stawali się po śmierci demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia (Kolberg 1970, s. 385). Poza tym chętnie oskarżano upiora/strzygonia o wywo­ ływanie epidemii najgroźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270), np. na Zachodniej Ukrainie widziano w upiorach podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodziły za personifikację epidemii (Simonides 1984, s. 71). Upiory/ strzygonie miały również sprowadzać różnorakie klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1932, s. 85-86; Chmielowski 1987, s. 30). Dwa mordercze zachowania były najpowszechniej z nim kojarzone: miał gryźć czy nawet w całości pożerać swe ofiary (Kolberg 1966a, s. 507; 1967, s. 270) lub dusić je i wysysać z nich krew (Kolberg 1966, s. 507; 1973, s. 35). Mogło się tak zdarzyć, że upiór/strzygoń z jakichś powodów nie wydostał się z grobu, wtedy sam siebie zjadał i wypijał własną krew. Po odkopaniu jego grobu znajdowano wykręconego trupa, z wygryzionymi kawałkami ciała i okrwa­ wionymi palcami (Toeppen 1892, s. 796). To jest kluczowa informacja, ujawnia bowiem, że człowiekiem zamieniającym się po śmierci w upiora/strzygonia władały w istocie dwa straszliwe instynkty: nigdy nie zaspokojonego głodu ludz­ kiego mięsa i pragnienia ludzkiej krwi, zwierzęta atakował jednak w drugiej ko­ lejności. Doskonałym przykładem nie wyczerpującego się głodu tego demona jest choćby wędrowny bajkowy wątek królewny-strzygi (T. 307), która codziennie pożerała strażników pilnujących jej grobu (Krzyżanowski 1963, t. I , s. 90-91; zob. np. Ciszewski 1894, s. 175-176). Natomiast najdobitniejszym dla mnie przykładem jego żądzy krwi jest motyw baby-strzygi, która codziennie opijała się bez umiaru krwią swych ofiar, a potem wyrzygiwała ją i zakrzepnięta w gala­ retkę dawała do zjedzenia parobkom (np. Flizak 1952, s. 58). Charakterystyczne są również lokalne opowieści o tym jak po odkopaniu trupa okazywało się, że wypełniony jest krwią jak beczka (np. Podberski 1880, s. 15). Ale nawet nie wychodzący z grobu upiór/strzygo, który gryzł i wysysał sam siebie mógł być groźny dla żywych. Na Pomorzu i na Śląsku utrzymywano, że póki upiór/ strzygoń gryzie i ssie swoje ręce lub np. żuje koszulę, w której go pochowano, to umierają jeden po drugim ludzie w jego rodzinie (Hilferding 1965, s. 379; Simonides 1989, s. 273). Wychodzący z grobu upiór/strzygoń mógł także zabijać wzrokiem. Na Rusi Karpackiej, gdy upiory rozglądają się po okolicy z jakiegoś wzniesienia, „ginie wszystko, dokąd tylko ich zgubny wzrok doleci" (Kolberg 1888, s. 209). W Wiel­ kopolsce i na Śląsku, jak daleko sięgnął wzrokiem wstający z grobu wieszczy, tak daleko umierali ludzie, który byli z nim w równym wieku (Kolberg 1882, s. 33; Simonides 1984, s. 72). Natrafiamy także na wierzenia o morderczym głosie upiora/strzygonia. Straszliwym wrzaskiem z wieży kościelnej zabijał swoich rówieśników wieszczy w Wielkopolsce (Kolberg 1882, s. 33). Podobnie �218 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI na Mazowszu upiór wchodził na wieżę kościelną i krzyczał, a w zasięgu jego głosu umierali ludzie (Kolberg 1970, s. 386). Natomiast na Pomorzu wiesz­ czy uruchamiał dzwon kościelny i wtedy umierali ci, co słyszeli jego dźwięk (Hilferding 1965, s. 379) . Lokalnie znano jeszcze inne mordercze zachowania tego demona. Na Po­ górzu Karpackim mordował chuchnięciem w usta ofiary swoim trupim odorem (Świętek 1893, s. 494). Na Białorusi upiór (miertwiec) miał również „urywać ludziom głowy", a nawet ich podpalać (Pietkiewicz 1931, s. 45). Ale są to tylko dodatkowe warianty, rozszerzające wzorzec jego elementarnych zachowań. Najgroźniejszy był upiór/strzygoń powstający z czarowników i czarownic. Nie poprzestawał on na mordowaniu ludzi czy zwierząt, ale wykorzystując swe magiczne moce wywoływał zarazę bądź sprowadzał ulewne deszcze i grad, czyli śmiertelną klęskę nieurodzaju. Rusini z obszaru karpackiego, wśród których lęk przed upiorami czarownikami i czarownicami był chyba największy, oskarżali ich właściwie o każdy wypadek nagłej śmierci, z wyjątkiem śmierci od pioruna, bo tylko ona była śmiercią „szczęśliwą i czystą" (Kolberg 1973, s. 33) Straszli­ wie bali się również chwili, gdy wstający z grobu zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy, nastąpi pad - „upadek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W nie­ których wsiach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek (Kolberg 1973, s. 32). Czasem upiór/strzygoń nie zabijał od razu ofiary, a tylko gryzł j ą lub kąsał wypijając trochę krwi. Lubił atakować swe ofiary w czasie snu, stąd ludzie, którzy nagle bledli, opadali z sił podejrzewali, że „męczy" ich ów demon (Kolberg 1970, s. 386; Baranowski 1981, s. 59). Spotkanie oko w oko z tym demonem zawsze mogło być niebezpieczne, choćby on nic nie robił. Człowieka paraliżował wtedy strach, wskutek którego umierał zaraz lub w kilka dni czy miesięcy później. Powszechnie utrzymywano, iż upiór/strzygoń prześladował przede wszyst­ kim własną rodzinę. Wychodząc po raz pierwszy z grobu szedł najpierw do swo­ jej chałupy, a później przychodził tam jak najczęściej, nawet codziennie. Chętnie odwiedzał też innych swoich krewnych. Zwykle zabijał swą rodzinę, człowieka po człowieku, aż do najdalszych krewnych (Kolberg 1888, s. 211; Podberski 1888, s. 19). Nie zawsze jednak demon ten miał zbrodnicze zamiary. Przychodził nocą do swego gospodarstwa i robił znów, to co robił za życia: kosił łąkę, rąbał 4 4 C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na warianty, w k t ó r y c h demon z a b i j a ł t y l k o swoich r ó w i e ś n i ­ k ó w . K a t e g o r i a r ó w i e ś n i c t w a w r ó ż n y c h archaicznych kulturach u j a w n i a g ł ę b i n o w y związek p o m i ę d z y l u d ź m i , c z ę s t o silniejszy od z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a . Najlepiej t ę w i ę ź w i d a ć w i n i ­ cjacyjnych grupach w o j o w n i k ó w , ukazanych z a r ó w n o w sagach c e l t y c k i c h ( „ b a n d y " fianna - zob. np. S.F. B o t h e r o y d , RF. B o t h e r o y d 1998, s. 143-144), j a k w eposach l u d ó w a ł t a j s k i c h (zob. np. d o s t ę p n y w t ł u m a c z e n i u p o l s k i m kazachski epos Kobłandy Batyr). To jest dla m n i e k o l e j n y i n t r y g u j ą c y p r z y k ł a d upartego t r w a n i u w k r ę g u d e m o n o l o g i i r ó ż n o r o d n y c h w s p o m n i e ń z odległej przeszłości kulturowej. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 219 drwa, czyścił konie... (Kosiński 1904, s. 10; Baranowski 1965, s. 84). Mógł rów­ nież obcować cieleśnie z żoną i mieć z nią dzieci, które naturalnie rodziły się jako upiory/strzygonie (Świętek 1893, s. 495; Kolberg 1971, s. 429) . Upiór/strzygoń wstawał z grobu zwykle w nocy, zwłaszcza w noc wietrzną i pochmurną lub na nowiu (Kolberg 1884, s. 96; Baranowski 1981, s. 59). Nie było to jednak regułą, widywano go również w dzień (Udziela 1922, s. 154; Baranowski 1981, s. 59). Człowiek, w którego weszła dusza strzygonia lub zmarły-upiór, żyjący wśród ludzi i pozornie tak jak inni ludzie, mogli być oczy­ wiście niebezpieczni o każdej porze (Flizak 1952, s. 49). Na szczęście upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach, a znano ich uderzająco wiele: • Można było odciąć trupowi głowę, którą następnie składano między noga­ mi czy stopami zwłok lub grzebano osobno (Kolberg 1888, s. 211; Federowski 1897, s. 268). • Niezależnie od odcięcia głowy, zwykle przebijano serce zmarłego drew­ nianym (osinowym, dębowym, głogowym, lipowym, klonowym) kołem (Pod­ berski 1880, s. 15; Federowski 1897, s. 268). • Gdy nie odrąbywano głowy, wtedy chętnie przebijano czaszkę lub szyję zmarłego drewnianym kołem bądź zębem od brony czy też jakimś przedmio­ tem żelaznym, np. gwoździem (Pol 1966, s. 124). Wtedy dusza jego nie będzie „chodziła w ciele upiornym po świecie" (Kolberg 1891, s. 141). • Skuteczną metodą było skrępowanie rąk i nóg trupa (Kolberg 1884, s. 95) lub jeszcze lepiej przecięcie mu ścięgien (Pietkiewicz 1931, s. 47), odcięcie jednej nogi (Kolberg 1888, s. 211), a nawet wszystkich kończyn (Udziela 1922, s. 158), tak by trup nie mógł wstać z grobu. Odcięte nogi czy ręce składano w grobie obok zwłok lub czasem grzebano osobno - w innych miejscach. Ale znane były i bardziej wyrafinowane zabiegi: „odcięte członki umieszczano w odwrotnej kolejności, a więc ręce kładziono tam, gdzie miały być nogi, nogi tam gdzie ręce, a głowę przy tylnej części ciała" (Lehr 1984, s. 231). • Znano również prostsze metody unieruchomienia demona. W noc księży­ cową trzeba było na jego mogile przebić cień własnej lewej nogi zaostrzonym kołem osinowym (Białoruś) (Pietkiewicz 1931, s. 46; Moszyński 1928, s. 318). • Można też było poruszyć wielkim palcem u nogi trupa (Podhale) - wtedy demon już „nie mógł chodzić i straszyć" (Kantor 1907, s. 148). Była to, jak moż­ na się domyślić, metoda wyprowadzenia z ciała demonicznej duszy . 5 6 5 Poczucie z a g r o ż e n i a ze strony z m a r ł y c h k r e w n y c h r ó w n i e ż m o ż n a o d c z y t y w a ć j a k o echo z a m i e r z c h ł e j r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i duchowej, w której p o k r e w i e ń s t w o b y ł o traktowane j a k o tajemniczy - m a g i c z n y - z w i ą z e k p o m i ę d z y l u d ź m i , ż y w y m i i u m a r ł y m i . 6 M e t o d a ta ma s w ó j o d p o w i e d n i k w zabiegu p r z y s p i e s z a j ą c y m „ z w i j a n i e s i ę k o ł t u n a " (np. Biegeleisen 1929, s. 266), k t ó r y jest znakiem, iż w c z ł o w i e k a w n i k n ę ł a j a k a ś obca istota ( m o c ) . W e d ł u g archaicznych w y o b r a ż e ń , znanych r ó w n i e ż „ n a s z y m " c h ł o p o m , to w ł a ś n i e przez s t o p ę c z ł o w i e k ma n a j p e ł n i e j s z y kontakt z z i e m i ą i o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m . P o c i ą g n i ę c i e za w y p u s t k ę w stopie, j a k ą jest w i e l k i palec, r ó w n a ł o s i ę o t w a r c i u c i a ł a i w y c i ą g n i ę c i u na z e w n ą t r z tej nie­ p o ż ą d a n e j istoty ( m o c y ) . �220 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Innym sposobem uniemożliwienia zmarłemu wydostania się z grobu było położenie mu na szyi sierpa lub kosy, wtedy - wstając - podcinał sobie nimi gardło (Kolberg 1973, s. 32; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Zawsze warto było odwrócić podejrzanego trupa twarzą do dołu - „żeby gryzł ziemię", a nie ludzi czy też „aby wszedł do ziemi" (Kolberg 1971, s. 270; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Wpychając trupowi głęboko w gardło kamień (Pietkiewicz 1931, s. 47) lub zamykając mu usta kłódką (Ciszewski 1911, s. 27-28) chroniono się przed jego morderczą żarłocznością. Natomiast wbijając w język i za paznokcie ciernie lub krępując palce przeszkadzano mu w ssaniu krwi z ofiar. Obie te metody za­ pobiegały też wygryzaniu lub wysysaniu samego siebie przez trupa i tym samym ratowały życie jego krewnym. Na Śląsku radzono najpierw zajrzeć zmarłemu do ust i usunąć z nich wszystko, choćby najmniejszy włosek, aby nie miał w ustach nic do ssania czy żucia (Simonides 1989, s. 273). • Zmarłemu podejrzewanemu o to, że jest upiorem/strzygoniem zaraz po śmierci wkładano do ust kawałek krzemienia, żelaza lub monetę (Kolberg 1874, s. 65; Simonides 1989, s. 273). Miał odtąd ssać i gryźć krzemień lub żelazo, czyli materie nie rozkładając się w ziemi, niezniszczalne, a nie żywych ludzi. Gdzie indziej zamiast krzemienia czy monety wkładano do ust guzik lub nawet kilka guzików z ubrania zmarłego (Kolberg 1973, s. 33; Pol 1966, s. 124). Guziki były zwykle metalowe, więc ich rola była taka jak monety, ale również grały rolę magicznego zamknięcia ust demona, równie skutecznego jak zamknięcie szczęki kłódką. • Próbowano też uśpić zmarłego na zawsze sypiąc mu mak do ust, obsypując zwłoki makiem lub sadząc mak na grobie (np. Moszyński 1928, s. 168; Pol 1966, s. 124). Według innych wyjaśnień demon, jak się obudzi, musi najpierw przeliczyć wszystkie ziarnka, zanim to mu się uda zapieje kur i nie będzie już mógł wyjść na zewnątrz (Kolberg 1891, s. 143; 1973, s. 32; zob. też Fischer 1921, s. 348-351) . • Zmarłym kładziono zaraz po śmierci monety na oczach, aby „nie wypa­ trzyli" kogoś z żyjących; człowiek dostrzeżony przez demona niechybnie stałby się obiektem jego zainteresowania (Kolberg 1884, s. 95; Kantor 1907, s. 152). • Wyjątkowo usiłowano trupa „zamówić" - szepcząc mu coś do ucha (Poku­ cie) (Kolberg 1888, s. 210). • Na Kaszubach zwłoki upiora-wieszczego grzebano w ubraniu z wieloma węzłami, a na Kociewiu wkładano mu do grobu sieć rybacką. Zanim wieszczy porozwiązuje wszystkie węzły, co roku jeden, to zdążą już umrzeć wszyscy jego krewni, a ludziom obcym szkodzić on nie może (Fischer 1921, s. 114). • W grób wbijano czasem kawałki żelaza, starego noża czy gwoździa, sa­ dzono krzewy z cierniami (Pietkiewicz 1931, s. 46; Baranowski 1965, s. 85). Wstający z grobu demon nadziałby się na te różne ostrza. 7 7 Zadanie policzenia niepoliczalnych d r o b i n w wierzeniach l u d o w y c h c z ę s t o stawiano isto­ t o m z „ t a m t e g o " ś w i a t a . Policzenie jest wszak j e d n ą z f o r m oswojenia i panowania nad otacza­ jącą rzeczywistością. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 221 • Sypano również na grobach kamienne kopce lub zagrzebywano zwłoki pod zwałami wywróconych przez wichurę drzew, aby demon nie mógł poradzić sobie z wydostaniem się na zewnątrz (np. Podberski 1880, s. 15; Dekowski 1987, s. 129). • Zmarłych podejrzewanych o to, że są upiorami/strzygoniami starano się chować nie na cmentarzach, a raczej poza granicami wsi (w lasach, na nieużyt­ kach) lub w miejscach granicznych (na miedzach, skrzyżowaniach dróg) (np. Dekowski 1987, s. 127), czyli w ziemi rytualnie nie oswojonej, tam gdzie stykają się ze sobą „ten" i „tamten" świat. • Najskuteczniejsze były jednak metody najbardziej radykalne: rozćwiartowanie zwłok albo ich spalenie (np. Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1932, s. 85). Czasem topiono też zwłoki w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). Rozprawiano się w ten sposób z najgroźniejszymi upio­ rami/strzygoniami, jawnie winnymi najstraszliwszych zbrodni, wielokrotnych mordów lub wywołania zarazy, których inaczej nie udało się zgładzić. Ćwiartowano i palono więc zwykle trupy wykopane z grobów. Wywożono zwłoki poza wieś, do lasu czy na rozstajne drogi - w przestrzeń gdzie stykają się „ten" i „tamten" świat - i tam je unicestwiano (Kolberg 1888a, s. 149). Rozkawałko­ wane zwłoki zakopywano na miejscu, a popioły po spalonym demonie rozsypy­ wano (Kolberg 1973, s. 38). • I wreszcie trzeba wyliczyć krańcowy wariant rytuałów unieszkodliwiania upiora/strzygonia. Rusini w rejonie karpackim wierzący, iż upiorami są żyjący wśród nich czarownicy i czarownice nie wahali się zabijać (palić) również żywych ludzi. Powodem tych rytualnych mordów stawały się zwykle klęski ele­ mentarne, zaraza czy susza, o których wywołanie byli oni oskarżani. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, któ­ rych rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam z kolei powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Poza tym zestawieniem wypada jeszcze wyliczyć kilka innych szczególnych zachowań rytualnych, które wiążą się z rosnącym i niekontrolowanym już lękiem przed nieustającym zagrożeniem epidemiami różnych chorób. Na Rusi Czerwonej wykopywano trupy ludzi podejrzewanych o to, że „chodzą po śmierci", rozrąbywano je na kawałki i wyduszano z nich krew „gęstą i skrzepłą", którą wypijano jako skuteczny lek na zarazę (Kolberg 1979, s. 1261). Natomiast górale ruscy (Hirniacy) krew wyciśniętą z trupa-demona pili razem z wódką jako swoisty środek wyczuwany przez te demony i je odstraszający. Dla od­ straszenia upiorów ich krwią mazali też wrota bram przy wjeździe do wsi oraz drzwi i ściany chałup (Kolberg 1973, s. 34). Rusini z okolic Sambora ludziom �222 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ugryzionym przez upiora radzili np. naskubać włosów z trupa i okadzić nimi chorego (Wasilewski 1902, s. 375). W spotkaniu oko w oko z upiorem/strzygoniem człowiek był właściwie bez­ radny. W znanych mi zapisach tradycji wierzeniowych natrafiłem tylko na kilka rytualnych sposobów obrony przed atakującym demonem. Najczęściej zaleca­ nym sposobem było wytrzymanie nierównej walki do chwili, gdy zacznie świtać - wówczas demon wycofuje się i wraca do grobu lub traci swą nadludzką moc, słabnie i pada jak nieżywy na ziemię, a według jeszcze innych wariantów nawet ginie rozlewając się w maź czy smołę (Kolberg 1888a, s. 149, Gonet 1910, s. 86). Na Białorusi wręcz zachęcano, by nie lękać się demona tylko śmiało uderzyć go w twarz „na odlew" (Federowski 1897, s. 269) lub zdzielić kawałkiem złamanej osi od wozu, wtedy można go nawet „zabić" (Pietkiewicz 1931, s. 46). Ludzi nie czujących strachu i walczących z demonem znano również w innych stronach, nie były to jednak częste wypadki (Kolberg 1874, s. 66; Mleczko 1902, s. 55). Powszechnie doradzano raczej ucieczkę. Najbardziej znany sposób wyjścia z opresji polegał na ucieczce do najbliższej dzwonnicy i wprawieniu w ruch dzwonu, na jego dźwięk upiór/strzygoń natychmiast rozlewał się w maź (Kosiński 1904, s. 10; Gonet 1910, s. 86). Inną szansę ucieczki dawał skok na zaorane pole, na które upiór/strzygoń nie wejdzie, „bo nie ma prawa do ziemi uświęconej ludz­ ką pracą" (Kolberg 1888a, s. 149). Zupełnie wyjątkowo próbowano wywoływać upiory/strzygonie. W różnych stronach utrzymywano, że zmarłego może wywo­ łać z grobu jego krewny lub przyjaciel samym słownym wezwaniem (Kolberg 1884, s. 96). Wreszcie natrafiamy na warianty wierzeń, w których upiór/strzygoń nie jest zbyt groźny dla człowieka. Można go było zagadać lub zająć, np. częstując jedzeniem; o świcie demon musiał wszak zniknąć (Świętek 1893, s. 502-503). Takie sytuacje były jednak rzadkie. W przeciwieństwie do wielu innych demo­ nów, które tradycja ustna ukazuje czasem jako istoty wręcz karykaturalne, upiór/ strzygoń zwykle budził paniczny strach. Śmiech, jako rytualny sposób porusza­ nia się w świecie demonów, tym razem się nie sprawdzał. * * * Słowa polskie: upiór - upir, upier i upierzyca oraz wampir - wąpir, wąpierz, wypiór, łupirz, białoruskie: upar, vupar, ukraińskie: upir, upyr, opyr, vopyr, rosyjskie: upir, upyr nie mają dotąd pewnej etymologii. Według A. Brucknera, ich pochodzenie jest rdzennie słowiańskie i pierwotne słowo miało brzmieć wąpir, a następnie „w ustach Serbów, Rusinów i Czechów" zamieniło się w upir. W języ­ ku polskim to słowo, jego zdaniem, pierwotnie brzmiałoby wąpirz. Pierwiastek pir lub pyr wywodzi Bruckner od „latania" i podaje przykłady: nasze rzeczowni­ ki pióro i pierzyna, przysłówek (znany w X V wieku) wysprz, czyli „do góry", serbskie czasowniki perą i pariti - „latam" i wreszcie nazwę nietopirz - nieto­ perz („to nie pierz" czyli nie ptak, bo lata nocą) i jej odpowiedniki, serbskie pirac i słoweńskie pirożlek. Złożenie z wą - *ą jest złożeniem przeczącym. Wąpir zatem to „latawiec", ale taki jak nietoperz - „inny", nocny. W starych ruskich �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 223 tekstach znalazł Bruckner informacje o składaniu ofiar „upiorom i bereginiom" (zob. fr. ze Słowa św. Grigorija; cyt. Urbańczyk 1991, s. 51). Stąd sądził, że pierwotnie upiory były to „drobne" powietrzne bóstwa, np. wzniecające wiatry, które potem zamieniły się w złowrogą latającą istotę, która „ssie krew i ofiary swe do grobu zawleka" (Bruckner 1985, s. 280-284). Inną etymologię sugerował K. Moszyński. Przyjął pierwotne brzmienie słowa upiór jako *opir i wywodził je od piriti, u Serbochorwatów - dąć, dmuchać, napiriti - nadąć (zaś wkrs. pyrit i czes. pureti, pouriti). *Opir znaczyłoby więc tyle, co „wydęty" (Moszyński 1967, s. 616-617). Gdyby ta hipotetyczna etymologia - budząca zresztą wątpli­ wości samego autora - była jednak trafna, to wprost idealnie wizualizowałaby tego demona: „wydęty" tak jak wydęte (spuchnięte) są kilkudniowe zwłoki lub również „wydęty", bo wypełniony krwią „jak wór". Zarówno Bruckner jak Moszyński lokalizowali miejsce narodzin słowa na Bałkanach. Natomiast etymo­ logia słowa strzyga i wtórnie strzygoń rysuje się jaśniej. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego - striga (gr. striks) i sięga do wyobrażenia czarownicy-sowy wysy­ sającej ludziom krew (Bruckner 1985, s. 279-280). A. Gieysztor, który zgadzał się z tym wyjaśnieniem, choć niejasne były dla niego droga i czas zapożycze­ nia motywu, był ponadto zdania, że rodzaj męski (strzygoń) stanowi „inwen­ cję słowiańską nałożoną na inną zjawę, na upiora" (Gieysztor 1982, s. 222). D. Simonides zwraca uwagę, że do X V I I I wieku w całej Polsce niebezpiecznego zmarłego o dwu duszach, z których jedna po śmierci nie opuszcza ciała, znano tylko pod nazwami strzyga lub wieszczyca. Nazwa upiór upowszechniła się zatem późno i wiązano j ą z duchem latającym. Na koniec zaś weszła w użycie nazwa wampir (Simonides 1984, s. 71 i 1989 s. 272). To, że polskie słowo upiór jest zapożyczone z języków wschodniosłowiańskich nie budzi wątpliwości (np. Urbańczyk 1991, s. 50). Trudno jednak jednoznacznie określić czas wejścia tego słowa do szerszego użytku. Słowo wampir, uchodzące za późniejsze od upiór, występuje bowiem w nazwach miejscowych, sięgających co najmniej późnego średniowiecza (XVI w.), takich jak Wąpierz, Wyąpyrz, Wampior (Bruckner 1985, s. 281-282). W starszej, obcej literaturze etnograficznej (Miklosich) sugerowa­ no, że słowo wampir, znane również Węgrom, pochodzi od północno tureckiego uber - czarownik (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z kręgiem wyobrażeń o upiorach/strzygoniach warto też skojarzyć groźne żeńskie demony znane w krajach wschodnio- i południowosłowiańskich jako navki, mavki (ukr.), navi, navijaci (bułg.), navje, mavje (słoweń.) (Moszyński 1967, s. 675-678). Ich nazwa sięga wprost do starego słowiańskiego słowa nav - nieboszczyk/trup, zachowanego zresztą bez zmian w bułgarskim. Jak wynika z tekstu z X I w. (z Powieści minionych lat, rok 6660 [1092]) pod słowem navóe występowali już wtedy źli, demoniczni zmarli (Gieysztor 1982, s. 224). W wie­ rzeniach ludowych były to straszliwe, krwiożercze ptaki, w które zamieniały się nienarodzone lub zmarłe przed chrztem dzieci, a także kobiety zmarłe w połogu. Charakterystyczne jest, iż często demony te mogły również powracać do ludzkiej, lecz przerażającej, postaci. Cechy tej rodziny demonów zdają się zdra­ dzać również niektóre odmiany wyobrażeń o innych jeszcze demonach: naszych �224 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI latawcach i u Serbochorwatów i Słoweńców - niechrzczeńcach (nekrśtenci) (Moszyński 1967, s 676). Nie zawsze termin upiór/strzyga był w najpowszechniejszym użyciu. Na Polesiu zmarłych dzielono na dwie kategorie: zwykłych (dobrych), o których mówiono nieboszczyk, pokojnik i złych czyli właśnie upiorycznych, o których mówiono miertwiec, mrec lub mierlak (Pietkiewicz 1931, s. 44). Wreszcie niekiedy nazwa upiór/strzygoń w ogóle nie występowała, choć samo wyobra­ żenie tego demona było świetnie znane. Na przykład na Warmii za słowami strach, straszek, straszysko mógł kryć się równie dobrze zwykły strach, jak upiór (Bień-Bielska 1959, s. 11). Z krajów słowiańskich słowo wampir przedostało się na zachód, do innych języków: niemiecki - vampir, vampyr, duński i szwedzki - vampyr, holenderski - vampir, angielski - vampire, włoski, hiszpański, portugalski - vampiro (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z europejską karierą słowa, rozprzestrzeniającego się w X V I I i X V I I I wieku, łączy się również eksport z etnograficznych terenów słowiańskich różnych wyobrażeń o tym demonie. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych szkieletowych cmentarzyskach słowiańskich różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi, ułożenie na boku) (np. Krumhanzlová 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Zakorzenienie wyobrażenia „żywego trupa" w głębinach tradycji kulturowej Słowian nie budzi na ogół wątpliwości . Pewien kłopot sprawia, że Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych i do­ piero od V I I I wieku upowszechnia się rytuał grzebalny. Zwyczaj palenia zwłok nie wyklucza jednak obecności wyobrażenia „żywego trupa", co doskonale udowadniają np. wedyjskie Indie (zob. niżej). Ale przede wszystkim trzeba podkreślić, że upiór/strzygoń jest demonem dobrze znanym w całym kręgu słowiańskim - na zachodzie, wschodzie i południu; to właśnie od Słowian zapożyczyli go potem Węgrzy, Rumuni, Albańczycy i Grecy. Na nieliczne, ale za to charakterystyczne zapiski, mówiące o lęku przed „żywym trupem" w kra­ jach słowiańskich można natrafiać w źródłach średniowiecznych, zarówno w zasięgu wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Cennym przykładem, potwierdzającym zamierzchłą metrykę różnych motywów wierzeń w upiory, jest dla mnie zapiska z czeskiej kroniki Neplacha ( X I V wiek) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swych ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Od X V I I wieku wampir zajmuje coraz bar­ dziej eksponowane miejsce w potocznej wyobraźni Europy. Choć odżywający wtedy prastary lęk przed „żywym trupem" wyrasta z wierzeń ludowych, najbo­ gatszych i najmocniej ugruntowanych w krajach germańskich i słowiańskich, to ostatecznie formował pod wpływem całej ówczesnej wyobraźni demono8 8 C h o ć ostatnio Z o l l - A d a m i k o w a (1995, s. 123-126) z m i e n i ł a zdanie i u w a ż a , ż e w y o b r a ż e ­ nie „ ż y w e g o trupa" p r z e j ę l i S ł o w i a n i e ze ś w i a t a c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 225 logicznej. Trzeba zatem odróżnić paleohistorię wampira, która trwa w trady­ cjach ludowych od jego nowożytnej historii, na nowo „reżyserującej" wizję tej postaci dla najszerszych kręgów społeczeństwa. * * * W polu widzenia warto umieścić dwa demony, z którymi łączą upiora/strzy­ gonia charakterystyczne powinowactwa: zmorę i topielca. Zmora (mora, mara, nocnica, dusiołek, gnieciuch, macek, siodełko i in.) (Czyżewski 1988, s. 133-134) atakowała w nocy śpiących ludzi. Dusiła ich za szyję, wpychała język w gardło, ugniatała klatkę piersiową i często wysysała krew (Kolberg 1888, s. 39). Zmora nie zabijała raczej od razu, a wielokrotnie powracała do swej ofiary, która opadała z sił i bladła (Kolberg 1882, s. 39). Demon ów przychodził do śpiącego człowieka jako duch czy widmo - odczuwa­ no tylko ucisk jego rąk, dotyk języka i grubych warg, słyszano jak cmoka i mlaszcze (Gołębiowski 1830, s. 137; Udziela 1922, s. 53). Dopiero gdy napadnięty człowiek budził się, widział widmo przeobrażające się na jego oczach w różne zwierzęta (np. kota, mysz, żabę, żmiję, ćmę) lub nawet przedmioty (jak np. w zaciśniętą na szyi tasiemkę) (Kolberg 1874, s. 69; Szyfer 1979, s. 11). Tak jak upiór zmora atakowała również zwierzęta - zwłaszcza konie i bydło (Toeppen 1892, s. 178). Najpowszechniej utrzymywano, że zmora to dusza żyjącej kobiety (tylko wyjątkowo mężczyzny), która w czasie snu opuszcza jej ciało i wyprawia się nawet o wiele kilometrów dalej, by atakować ludzi czy zwierzęta (Kolberg 1962, s. 477). O posiadanie takiej niebezpiecznej duszy podejrzewano przede wszystkim czarownice (Koczwara 1911, s. 65), kobiety kalekie, np. ślepe i głu­ che (Świętek 1893, s. 517) lub o innych jeszcze cechach zdradzających ich demoniczne pochodzenie, np. o zrośniętych brwiach (Simonides 1989, s. 262). Natrafiamy także na różne warianty wyobrażeń kojarzących zmorę z jedną z dwu dusz demonicznych ludzi: wprost wywodzi się j ą od istot dwudusznych (Kolberg 1874, s. 75) lub od dzieci urodzonych z dwoma rzędami zębów czy z dwoma sercami (Pawłowska 1976/77, s. 203; Simonides 1989, s. 262), a także wyjaśnia jej powstanie błędem w rytuale przyjęcia do wspólnoty żywych - gdy rodzice w chwili chrztu zamiast słowa „wiara" wymówili słowo „mara" (Szyfer 1979, s. 15; Pawłowska 1976/77, s. 203). Ta demoniczna dusza zwykle opusz­ czała „ten" świat po śmierci człowieka, którego ciało zajmowała. Wyraźnie mniej popularne były wierzenia o zmorach jako duszach zmarłych ludzi. Wyjąt­ kowo tylko słyszymy, że po śmieci człowieka zmora wciąż wychodziła z grobu (Udziela 1890, s. 55; Baranowski 1981, s. 68). Częściej utrzymywano, że zmory powstają z dusz ludzi zmarłych gwałtownie, zamordowanych czy samobójców, lub winnych różnych zbrodni, np. dzieciobójstwa (Baranowski 1981, s. 68-69; Pełka 1987, s. 158). Ale te motywy wydają się pojawiać wtórnie, w wyniku stopniowego załamywania się znaczeń w tradycji ludowej i coraz swobodniej­ szego krzyżowania różnych motywów, co dobrze widać już w X I X wiecznych źródłach etnograficznych. �226 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Zmora, tak jak upiór/strzygoń, ssie krew i dusi swe ofiary, ale rysuje się także istotna różnica pomiędzy tymi demonami: zmora pojawia się jako widmo, gdy upiór/strzygoń to przerażający „żywy trup". Ta różnica wydaje tak znacząca, że każe owe dwa demony - niewątpliwie wielorako powiązane ze sobą - klasyfi­ kować jako odmienne wyobrażenia. W wierzeniach ludowych w całej Europie środkowo-wschodniej (Moszyński 1967, s. 679-681) można wyśledzić dwa różne wyobrażenia demona wodnego (topielca, topicha, utopca, wodnika, wirnika, pływnika itp.): demona-dziecka i „żywego trupa". Topielec dziecko powstawał z dzieci utopionych zaraz po urodzeniu (Kolberg 1884, s. 93) lub z nienarodzonego dziecka (płodu) kobiety, która utonęła (Kolberg 1967, s. 269). Tak więc demon powstawał z istot rytualnie nie przyję­ tych jeszcze do wspólnoty żywych (= nieochrzczonych) i zmarłych gwałtownie. Według praw archaicznej wyobraźni, istoty takie nieubłaganie skazane były na przemianę w demona. W wypadku innego rodzaju śmierci dziecka powstawał inny demon, np. dziecko uduszone i zakopane w ziemi ulegało przekształceniu w latawca lub porońca (Kolberg 1874, s. 60). Dziecko-topielec w głębinach wód rosło do trzeciego lub siódmego roku życia i dopiero wtedy stawało się nie­ bezpieczne dla ludzi: wciągało ich do wody i topiło (Kolberg 1884, s. 93). Wszyscy ludzie, którzy utonęli w wyniku nieszczęśliwego wypadku - co właśnie najchętniej wyjaśniano wciągnięciem do wody przez topielców dzieci lub samobójcy - także nieuchronnie przeobrażali się w demona (Wójcicki 1974, s. 187; Kolberg 1874, s. 59). Demony powstające z ofiar wody wyraźnie różni­ ły się od topielców-dzieci (chociaż chłopi określali je tak samo: topielec, utopiec, wodnik itp.) Przede wszystkim charakterystyczne jest, że utopieni ludzie nie zmieniali swojego wyglądu. W wychodzących z wody postaciach chłopi z łatwością rozpoznawali utopionych krewnych czy sąsiadów. Widywano też ludzi utopionych dawno temu - np. w miejscach bitew żołnierzy w „dziwnych" mundurach i mówiących nieznanymi językami (utopionych żołnierzy z wojen napoleońskich czy nawet szwedzkich) (Baranowski 1981, s. 88). Takiego demona zwykle zdradzały tylko szczegóły, np. zielone włosy z wplecionymi wodorostami czy sina twarz. Potocznie utrzymywano, że wychodzący z wody zmarły pojawiał się w kapocie z kapturem lub w kapeluszu, a woda kapała z niego tylko z lewej strony (Simonides 1989, s. 244). Można też było usły­ szeć, że ubierał się w kożuch (Kosiński 1904, s. 12) bądź był owłosiony jak zwierzę, czy też był garbaty i kulawy (Kolberg 1884, s. 94). Są to klasyczne znaki demonicznych zmarłych pojawiających się w „tym" świecie. W sumie całkiem jasno rysuje się obraz utopionego człowieka jako wodnego „żywego trupa". Topielec-„żywy trup" jest bezwzględny i podstępny. Wykorzystując swe podobieństwo do żywego człowieka wychodzi na drogi i wypatruje ludzi, których może znęcić do przyjścia nad rzekę czy jezioro, a wtedy wciąga ich w głębiny i topi (Świętek 1893, s. 466). Demon ów miał zwykle cieszyć się z utopienia człowieka - klaskać w ręce i śmiać się przeraźliwie (Kosiński 1904, s. 13). Ludzie zatopieni przez topielca-„żywego trupa" sami również przeobra- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 227 żali się w takiego demona. Ów swoisty „łańcuch epidemiczny" jest więc taki sam jak w wypadku upiorów/strzygoni. Choć topielec-zmarły, tak jak upiór/strzygoń jest „żywym trupem", to różni­ ce pomiędzy tymi demonami są jednak znaczne. Upiór/strzygoń gryzie i ssie krew lub nawet pożera ofiary dla podtrzymania swojego fizycznego istnienia w „tym" świecie, topielec swoje ofiary tylko wciąga do wód i topi - cieszy go to, ale nie wykorzystuje ofiar w żaden inny sposób. W wierzeniach ludowych tkwi silne przeświadczenie, że demony wodne (także inne niż topielcy, np. rusałki) domagają się ofiar, a gdy ich nie dostają to same po nie sięgają, topią ludzi i zwierzęta. W różnych stronach znany był nawet zakaz ratowania tonącego czło­ wieka, bo właśnie traktowano go jako ofiarę wybraną przez demona. Wodnym demonom składano również ofiary zastępcze: wrzucano do wody pierścienie i monety, niekiedy zatapiano zwierzęta (ptaki, świnie, konie) (Moszyński 1967, s. 679-681 i 508-510). Takie zachowania rytualne mają swoje analogie w róż­ nych archaicznych kulturach w Europie i w świecie. W tym świetle można przypuszczać, iż demony wodne żądają ofiar nie dla siebie, a w imieniu świata podziemnego. Znamienne wydaje mi również, że nic nie wiadomo, by zdaniem chłopów upiór/strzygoń mógł przebywać w wodzie i stąd wychodził na swe mor­ dercze wędrówki. Ujawniają się zatem dwa różne obrazy „żywego trupa", które raczej nie krzyżowały się ze sobą (tylko wyjątkowo również topielca-zmarłego przedstawiano jako istotę o dwu duszach; Kolberg 1967, s. 269). II Co wynika z tych wszystkich informacji? W jakie wzory można je ułożyć i jak pomagają one lepiej rozumieć świat archaicznej wyobraźni „ludu wiejskie­ go" środkowo-wschodniej Europy? Podstawowa definicja upiora/strzygonia jest oczywista: to „żywy trup" (defuncti viví). To niepodlegające rozkładowi ciało zmarłego człowieka, którego nie opuściła jego demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. Według wielu archaicznych mitologii, człowiek po śmierci wędruje na „tam­ ten" świat etapami, poddawany jest po drodze rozmaitym próbom i - jak często utrzymywano - dociera „tam" dopiero wtedy, gdy jego ciało na ziemi ulegnie całkowitemu rozkładowi: do kości. Symbolika kości jako „źródła", „esencji" życia, cudownej materii z której odradzają się ludzie, zwierzęta i otaczający ich świat (w antropokosmicznej wizji świata kamienie to wszak kości Matki Ziemi) najprawdopodobniej wywodzi się wprost z wyobrażeń łowców górnego paleolitu i trwa potem uparcie przez tysiąclecia w różnych kręgach kulturowych (Eliade 1994b, s. 166-172, który powołuje się na bogatą dokumentację zebraną m.in. przez A. Fredricha, L. Frobeniusa, H. Nachtigalla, por. też: Eliade 1994a, s. 167). Taki wzorzec wierzeniowy, jak się zdaje, utrzymywał się również wśród chłopów w środkowo-wschodniej Europie. Zupełnie nieźle zachowały się w tra­ dycji ustnej obrazy różnych prób, przez jakie musi przebrnąć zmarły w zaświa­ tach - np. wdrapać się na „wielką" lub „szklaną" górę, przejść przez wąski �228 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i chybotliwy most nad rzeką i in. (Fischer 1921, s. 180-181; Moszyński 1967, s. 598). Skojarzenie wędrówki w zaświaty z rozkładem ciała w grobie rysuje się natomiast bardziej poszlakowo. Pierwszą i najistotniejszą poszlaką jest właśnie strach przed nierozkładającymi się zwłokami. O sile tego lęku dobitnie świadczą różnorakie metody traktowania nierozkładających się trupów, które wyżej starałem się wyliczyć. Ale można wyśledzić również inne znaczące postawy rytualne. To ów strach m.in. kazał unikać wkładania do grobu przedmiotów z metalu, bo jako niezniszczalne mogą utrudnić rozkład trupa. W skrajnych wypadkach słyszymy, że w grobie miało nie być choćby jednego wyrobu z metalu - zmarłym zamieniano pierścienie na imita­ cje wykonane z wosku (zapis z Rusi) (Fischer 1921, s. 250-252). W różnych miej­ scach znany był zakaz chowania zmarłych w butach, bo wówczas muszą „chodzić po ziemi" dopóki ich nie zedrą, dopiero od chwili zniszczenia butów nie opusz­ czają grobu, leżą w nim bez czucia i ciało ich ulega rozkładowi (Fischer 1921, s. 107). Kolejną poszlaką wskazującą na symbolikę rozkładu zwłok jest hipote­ tyczna etymologia prawdopodobnie jeszcze prasłowiańskich słów oznaczających zmarłego - trupa navo (l.m. naví) i „krainę zmarłych" novia. W X V I wieku kilka­ krotnie zapisano też słowo Nyja (Nija), które - tak twierdził Długosz - miało być imieniem pogańskiego boga śmierci. Otóż słowa te wywodzi się od *nyti, nyja (z praindoeuropejskim rdzeniem *nu) w znaczeniach „ginąć", „schnąć", „chud­ nąć" czyli „umierać" (Bruckner 1985, s. 42; Urbańczyk 1991, s. 52; Bylina 1992, s. 15; Kolankiewicz 1999, s. 465). Wynikałoby z tego, że śmierć symbolizuje utra­ ta substancjalności. Tak jak człowiek stary umiera stopniowo, chudnie i kurczy, tak potem zmarły wędruje w zaświaty stopniowo, aż do chwili „zniknięcia" jego ciała. Istnieje także niezwykle ekspresyjny ślad symboliki rozkładu zwłok w samej de­ monologii upiora/strzygonią. Na dźwięk dzwonu lub w chwili świtania rozpływał się w maź, czyli zamieniał w to, co zostaje ze zwłok na ostatnim etapie ich roz­ kładu. Dopiero wtedy demoniczny zmarły, jak odgadujemy, ginął ostatecznie, nie zostawał bowiem po nim nawet najmniejszy kawałek kości. Identycznie unicestwić można było inne spokrewnione z upiorem/strzygoniem demony: zmorę i topielca, niekiedy również czarownicę (Udziela 1890, s. 25, 58; Lehr 1984, s. 237). Istota, która nieodwołalnie znalazła się w zasięgu mocy „tamtego" świata egzystuje w „tym" świecie tylko pozornie, w każdej chwili może zamienić się w maź, smołę, popiół, czyli - gdyby szukać innego jeszcze określenia - w nędzne resztki jałowej, nieużytecznej materii. Bardzo ważne dla interpretacji upiora/strzy gonią są te warianty wierzeń, w których jest on ukazywany jako postać bez szkieletu. Wprost tak przedstawiane było dziecko-upiór, narodzone ze związku kobiety z upiorem. Ale tę cechę łatwo można również rozszyfrować w wariantach widzących upiora/strzy gonią jako po­ stać bez pleców (to obraz rzadko spotykany) lub o ciemnych plecach czy z ciemną plamą na plecach bądź karku (ten obraz występuje znacznie częściej), która - jak odgadujemy - wizualizuje otwór w ciele. Są to znaki zdradzające, że w istocie demon jest w środku pusty, jak gdyby wydrążony. Tak samo znak nożyc na ple­ cach strzygonia zdaje się sugerować, że został on rozcięty i zapewne również opróż- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 229 niony. W otwartym od tyłu i pustym w środku ciele, z którego wnętrzności zostały - j a k znów wolno odgadywać - wydarte, wyżarte czy wysysane, swobodnie mogą się ulokować rozmaite demoniczne dusze. Na istoty bez pleców lub z otworem w karku natrafiamy w wielu różnych archaicznych kulturach w całej Eurazji (i najpewniej również gdzie indziej), zarówno w wierzeniach chłopów niemiec­ kich, jak w wierzeniach Eskimosów (Leuw 1978, s. 173, 178; Propp 2000, s. 339; zob. też Moszyński 1967, s. 614). Warto zwrócić uwagę, że niektóre obrazy odda­ lone od siebie o tysiące kilometrów są uderzająco podobne do siebie. Oto np. Malajowe lękają się makabrycznego demona langsuir. To piękna, młoda kobieta, o długich włosach, którymi osłania otwór w karku lub na plecach. Fruwa jak ptak lub zamienia się w sowę i atakuje ludzi śpiących, wysysając z nich krew właśnie ową dziurą w ciele. Wstydzi się jednak swego „braku" i po jego ujawnieniu przez człowieka natychmiast ucieka. W demona takiego przeobrażać się ma kobieta zmarła w czasie połogu (Stiller 1971, s. 35). Rusini na Podkarpaciu bali się zaś spotkania z żeńskimi demonami zwanymi leśna, lisna lub miawka, navka. Z przo­ du nie różniły się one niczym od żywej kobiety, ubranej od stóp do głów, ale z tyłu było widać, że nie mają pleców a ich odsłonięte wnętrzności czerwienią się w środku. W demony takie miały przeobrażać się dzieci zmarłe przed chrztem (Moszyński 1967, s. 640). Na Ukrainie navki i dalej w Bułgarii navi, navij'aci to demoniczne ptaki napadające na ludzi i zwierzęta i wypijające z nich krew. Miały one również powstawać z dusz zmarłych przed chrztem dzieci. Sama ich nazwa jest znamienna - wskazuje na starobułgarskie (i zrazem starosłowiańskie) słowo nav, czyli „trup" (Moszyński 1967, s. 675-678). Te wschodniosłowiańskie istoty demoniczne można bez wahania umieścić w kręgu wyobrażeń o upiorach (ostatnio Urbańczyk 1991, s. 52; Kolankiewicz 1999, s. 466^67). W uderzających podo­ bieństwach obrazów tak znacznie oddalonych od siebie tli się najprawdopodobniej uniwersalny alfabet archaicznej wyobraźni, wywodzący się z głębi wielu tysiącleci - z przeczuwanej paleoazjatyckiej czy raczej paleoeuroazjatyckiej wspólnoty wie­ rzeń. Paweł Florenski przyrównał różne „wydrążone" postacie demoniczne znane mu z podań ludowych w Rosji i w krajach niemieckich do larv z wierzeń rzym­ skich i klipot („łupin") z tradycji kabalistycznej i zdefiniował jako „trupy astralne" czy „maski astralne". Takie postacie byłyby tylko pseudo-bytami. Ze zmarłego człowieka pozostaje tylko powłoka, jego środek „wysysa" jakaś „ciemna", „bez­ osobowa" moc, która chce zaistnieć w tym pustym ciele, „by podać ów wygląd za wygląd swego bytu". Florenski przeciwstawia symbolikę wydrążonego, pustego ciała, symbolikę braku kręgosłupa - symbolice ciała podtrzymywanego przez krę­ gosłup, symbolice samego kręgosłupa. W tej opozycji widzi Florenski jedną z ele­ mentarnych operacji symbolicznych odróżniających istoty „złe", demoniczne od istot „dobrych", boskich, czyli inaczej formy istnienia pozorne od form istnienia rzeczywistych (Florenski 1984, s. 113-114). W różnych miejscach na świecie w archaicznych tradycjach istniało wierzenie, że zwierzę i człowiek mogą odrodzić się ze swoich kości. Zniszczenie kości przekreśla szansę na następne życie, zaś uszkodzenie kości powoduje, że w następnym życiu zwierzę czy człowiek będą mieli jakąś wadę. Jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce �230 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich. Nic nie stoi na przeszkodzie, by postawić hipotezę, że taka symbolika reliktowo zacho­ wała się również w tradycjach ludowych środkowo-wschodniej Europy O tym, że była znana w tej części Europy jeszcze przed około tysiącem lat mówi wyraźnie mitologia germańska. W Eddzie Sturlussona czytamy o cudownych kozłach Thora, które zabite odradzały się na nowo z kości. Jeden z kozłów odżył jako kulawy, bo właśnie uszkodzono mu, rozłupano, kość udową jednej z nóg (Gylfaginning, rozdz. 26; zob. np. Eliade 1994, s. 168). Sumując: brak szkieletu stanowi istotną „przeszkodę", uniemożliwiającą rozpoczęcie przez zmarłego wędrówki w zaświaty i późniejsze odrodzenie ze swoich kości . Taki zmarły wymyka się z kosmicznego porządku, którym podlegają wszyscy inni ludzi. Po śmierci jego ciało znika zupełnie (jak to ukazuje m.in. przykład upiora-dziecka) lub pozostaje tylko pustą „skorupą", którą włada demoniczna dusza. Ta demoniczna dusza może również porzucać tę „skorupę" i wnikać w zwierzęta, zwłaszcza w złowrogie ptaki (tu znów przypomnę upiora-dziecko) czy żyjących ludzi (strzygoń). W chwili, gdy demoniczna dusza ginie lub bezpowrotnie opuszcza ciało zmarłego, natych­ miast ulega ono całkowitemu zniszczeniu, rozlewa się w maź lub obraca w proch. Zachowujący się w pamięci różnych kultur obraz ludzi pustych w środku - bez szkieletu ujawnia jeden z pierwotnych lęków człowieka: obawę przed zaję­ ciem jego ciała, za życia lub po śmierci, przez jakąś nieznaną i groźną istotę. Ten właśnie lęk stanowi prawdopodobnie podstawowe źródło różnorodnych potem wyobrażeń „żywego trupa". Wyżej zestawiłem różne przyczyny powstawania upiorów/strzygoni, tu chciałbym zwrócić uwagę, że każdy z tych wariantów da się również wyjaśnić owym pierwotnym lękiem. W „żywego trupa" zamieniają się ludzie nie objęci ochroną rytualną, do których łatwy dostęp mają wszelkie złowrogie moce, lub też ludzie, którymi już życia zawładnęły demony. Lęk o własne ciało, na które czyhają demony, okazuje się bardzo trwałym do­ świadczeniem, dlatego też w jego zasięgu doskonale zachowywały się różnorodne 9 9 N a marginesie warto tu z a u w a ż y ć , ż e szkielet z m a r ł e g o w wierzeniach l u d o w y c h w y s t ę p u j e d o ś ć rzadko i z w y k l e nie b u d z i lęku. W y o b r a ż e n i e b ó s t w a ś m i e r c i j a k o szkieletu jest w tradycji ludowej p ó ź n e i stanowi oczywiste z a p o ż y c z e n i e ze ś w i a t a w y o b r a ź n i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W pa­ m i ę c i c h ł o p ó w u t r z y m y w a ł s i ę obraz s t a r o ż y t n e j b o g i n i ś m i e r c i , inicjacji i c z a r ó w , k t ó r ą roz­ poznajemy w z d e m o n i z o w a n y c h wcieleniach, takich j a k np. ż y t n i a baba, p o ł u d n i c a czy zaraza, a b a j k o w a baba j a g a czy zjadarka. Ż y j ą c e w tradycji podaniowej r ó ż n e j e j obrazy s ą bogate w s z c z e g ó ł y i zawsze e k s p o n u j ą jej c i e l e s n o ś ć : szkaradna starucha lub m ł o d a i p i ę k n a kobieta w b i e l i , w y s t ę p o w a ł a t e ż w p o t w o r n y c h l u d z k o - z w i e r z ę c y c h formach (np. starucha ze ś w i ń s k i m i k ł a m i , o o g r o m n y c h k r o w i c h oczach, racicach b y d l ę c y c h u n ó g ) , z a m i e n i a ł a s i ę w k ł o d ę drzewa lub f r u w a j ą c ą p ł o n ą c a b e c z k ę (np. Ś w i ę t e k 1893, s. 472, Simonides 1989, s. 2 5 1 - 2 5 1 ) . Co jest znamienne, p ó ź n a i z a p o ż y c z o n a ś m i e r ć - s z k i e l e t b y ł a c z ę s t o , np. w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h , o w i n i ę t a szczelnie w b i a ł ą s z a t ę i t y l k o p o d kapturem m o ż n a b y ł o u j r z e ć c z a s z k ę ( K o w a l s k a L e w i c k a 1986, s. 26). A zatem w c i ą ż bardziej atrakcyjny w y d a w a ł s i ę obraz zamaskowanego s z a t ą i kapturem z m a r ł e g o , j a k i znamy z r ó ż n y c h s t a r o ż y t n y c h kultur. Narzuca s i ę t e ż przypusz­ czenie, ż e n i e ś w i a d o m i e u k r y w a n o szkielet i z n ó w nadawano ś m i e r c i k s z t a ł t cielesny. W p o r ó w ­ naniu z archaicznymi obrazami b ó s t w a ś m i e r c i szkielet j a w i s i ę w r ę c z j a k o i c h p r z e c i w i e ń s t w o . Czy nie sensownie b r z m i zatem w y j a ś n i e n i e , iż szkielet nie p r z e r a ż a ł , bo s y m b o l i z o w a ł z m a r ł e g o , k t ó r y s z c z ę ś l i w i e o p u ś c i ł „ t e n " i z n i k ł j u ż ostatecznie w „ t a m t y m " ś w i e c i e ? �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 231 ślady głębinowej wspólnoty archaicznej wyobraźni. Zatrzymam się tylko przy jednym przykładzie: w upiora zamieniał się m.in. trup, którego przekroczył, prze­ skoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak. Takie samo wyobra­ żenie odkrywamy tysiące kilometrów dalej w Chinach: rodzina pilnuje tam zwłok, by nie przekroczyło ich zwierzę, bo zmarły stanie się kuei (upiorem) (Farson, Hall 1994, s. 17). Przekroczenie trupa stanowi tylko jeden z wariantów symboliki przekroczenia, znanej z wielu różnych przykładów w świecie archaicznym. W wy­ niku tej czynności człowiek (zwierzę, przedmiot) uzyskuje moce właściwe istocie, która go przekroczyła lub na odwrót. Z wielu przykładów przypomnę choćby w wierzeniach naszych chłopów zakaz przekraczania przez ciężarną kobietę wszel­ kich zwierząt, bo wtedy dziecko urodzi się z sierścią (Moszyński 1967, s. 285). Przekroczenie trzeba więc rozumieć jako jeden z najprostszych magicznych spo­ sobów „naruszenia" jakiejś całości, jej „rozdarcia" czy „otwarcia", wtedy mogą w nią wnikać zewnętrzne moce - nieznane, więc zawsze potencjalnie szkodliwe. W Chinach zaraz po śmierci zatykano wszystkie otwory w ciele człowieka (usta, uszy, odbyt), a zatem mamy wyraźną podpowiedz jak bardzo lękano się wniknię­ cia demonicznej duszy (Granet 1973, s. 312). Demoniczna dusza upiora/strzygonia, gdy opuszczała ciało człowieka, chęt­ nie zajmowała ciało ptaka, który natychmiast zamieniał się w straszliwą, krwio­ żerczą istotę (fruwające strzygi na Śląsku, „puchcza" na Mazowszu, obojasnyka i navki na Ukrainie). Motyw straszliwego ptaka, rozszarpującego swą ofiarę lub j ą pożerającego, czy „tylko" wysysającego z niej krew, jest doskonale znany w kręgu kultur archaicznych. Znowu natrafiamy więc na dobrze zachowujący się element głębinowych warstw wyobraźni. Przerażające czarne ptaki bez głów i o ludzkich nogach, wznoszące się w powietrzu widzimy już na malowidłach ściennych w Catal Hüyük. Są to według wszelkiego prawdopodobieństwa zmarli, gdyż ptaki przedstawiono bez głów, a w kulturze tej zmarłym odcinano głowy (Mellaart 1967, fig. 47). Sięgając najpierw po odleglejsze geograficznie przykłady przypomnę malajska langsuir, zamieniającą się w krwiożerczą sowę. Innym przy­ kładem są üery w wierzeniach Jakutów, latające jak ptaki niewidzialne dusze zmarłych, którzy z różnych powodów nie opuścili tego świata i mszczą się na żywych, pożerając z kolei ich dusze (Sieroszewski 1961, t. I I , 293-298) - to wyobrażenie ma swoje odpowiedniki w wierzeniach innych ludów tureckich. W całej Ameryce Północnej - jak zapewnia C. Lévi-Strauss (1994, s. 104) - dusze zmarłych wcielają w nocne drapieżne ptaki, w ten sposób zmarli przebywający w ciągu dnia w świecie zagrobowym, w nocy wracają do świata żywych. Ptasie cechy ma wiele niebezpiecznych istot związanych ze światem podziemnym i zmarłymi w wierzeniach greckich: prastare boginie-mścicielki Erynie (o skrzy­ dłach nietoperza, z wplątanymi we włosy wężami) chętnie ssące ludzką krew, równie dawne boginie przeznaczenia Kery (czarne, skrzydlate, o ostrych szpo­ nach i wielkich zębach), rozszarpujące trupy i wypijające ich krew, Syreny (ptaki o ludzkiej głowie) zwodzące ludzi i porywające ich do podziemi, a także harpie, ptaki stymfalijskie i in. (zob. np. Grimal 1987, s.v.). Większość z tych wyobra­ żeń przeszło do wierzeń rzymskich, a wiele z nich (np. harpie, syreny) dostało �232 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się potem do tradycji średniowiecznej Europy, co wspaniale ukazują zabytki sztuki (np. White 1960, passim). Przykłady z bliższych i dalszych kultur można mno­ żyć w nieskończoność. Niewątpliwie spotykamy się tu z wyobrażeniem wywo­ dzącym się z najstarszych warstw wyobraźni - z jakimś archetypem. Swobodnie wznoszący się ponad ziemię ptak stanowi idealny i naturalnie narzucający się obraz dla duszy opuszczającej ciało zmarłego i „ten świat". Rozmaite demonicz­ ne dusze przybierają zaś postać złowrogich i potwornych ptaków. Nie budzi wątpliwości, że słowo strzyga (łac. strix) dostało się na nasze ziemie wraz z pochodem średniowiecznej łaciny i idących z nią w parze śródziemnomor­ skich wyobrażeń o straszliwych, ptakopodobnych demonach, żywiących się krwią i wnętrznościami dzieci. Ale to wyobrażenie trafiło na znany sobie grunt - nie­ chybnie od dawna były tu znane podobne okrutne demony, zamieniające się w krwiożercze ptaki. Najpierw słowo „strzyga" złączyło się tu, jak i gdzie indziej w średniowiecznej Europie, z czarownicą - wszak zdolność do opuszczania „tego" świata i zarówno schodzenia do „dolnego", jak wznoszenia się do „górnego" świa­ ta jest elementarną kwalifikacją każdego szamana. Z kolei słowo to przeniesiono również na innego demona i urobiono wtedy męską formę „strzygoń". Ów demon musiał jednak mieć cechy wyraźnie kojarzące go z czarownicą. Najsensowniejsze wydaje mi się wyjaśnienie, iż tą postacią był czarownik, w archaicznych wierze­ niach odpowiednik i zarazem przeciwnik czarownicy . Pochodzenie jednej z nazw „żywego trupa" od czarownic i czarowników wyda­ je się - również z naszego punktu widzenia - bardzo konsekwentne. To właśnie w tych postaciach doskonale widać istotne pierwotne skojarzenia, uruchamiające pracę wyobraźni o takiej możliwości istnienia (defuncti viví). Wzorcową, paleokulturową, postać szamana definiuje m.in. inicjacyjna śmierć i odrodzenie, w wy­ niku której zdobywa on swą nadprzyrodzoną moc. Szaman po rytuałach inicjacyj­ nych powraca do nowego życia, w którym jego dusza może wychodzić z jego ciała, ale również do jego ciała mogą wchodzić inne dusze. Dwie dusze strzygonią są być może odbiciem tej niebezpiecznej zdolności szamana do przyjmowania w swoim ciele innych dusz - zawsze któraś z nich może nigdy już go nie opuścić. Eliade (1994, s. 105) trafnie zauważa, że szaman, w którego weszła dusza zmarłe­ go sam staje się zmarłym! W efekcie rytuału inicjacyjnego szaman staje się nie­ omal nieśmiertelny. Jest odporny na rany i choroby, łatwo wytrzymuje ból, cało 10 1 0 Taki wzorzec w i e r z e n i o w y n i e ź l e z a c h o w a ł s i ę u H u c u ł ó w . Czarownica (wig'ma) występo­ w a ł a u nich w parze z czarownikiem (opyrem). Huculska w i e d ź m a n i c z y m nie r ó ż n i ł a się od cza­ r o w n i c y na innych terenach, m o g ł a z a r ó w n o s z k o d z i ć j a k p o m a g a ć l u d z i o m . Opyr u p r a w i a ł te same czary co ona, dodatkowo t y l k o specjalizując s i ę w t y p o w o m ę s k i c h dziedzinach, j a k czary m y ś l i w ­ skie. Czasem jednak m u s i a ł t e ż w y p e ł n i a ć r o l ę pomocnika w i e d ź m y - np. m i a ł o b o w i ą z e k s ł u ż e n i a jej za wierzchowca, gdy u d a w a ł a s i ę na ł y s ą g ó r ę . Opyr m i a ł za to nadprzyrodzony dar rozpozna­ wania w i e d ź m , dar k t ó r e g o j u ż one w stosunku do niego nie miały, m ó g ł t e ż p r z e s z k a d z a ć w i e d ź ­ m o m w czarach. W i e d ź m ą kobieta r o d z i ł a się ( = b y ł a pochodzenia demonicznego) lub z o s t a w a ł a przez inicjację i wyuczenie. Natomiast opyrem m o ż n a b y ł o t y l k o s i ę u r o d z i ć . Z a r ó w n o opyr, j a k w i e d ź m a r o d z i l i s i ę z w ę ż o w y m kuprem (ogonkiem), w y r a s t a j ą c y m z dolnych k o ś c i k r ę g o s ł u p a . O p y r m i a ł r ó w n i e ż i n n y k s z t a ł t przyrodzenia i b y ł b e z p ł o d n y ( K o l b e r g 1888, s. 108-114). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 233 wychodzi ze spotkania z najgroźniejszymi istotami „nie z tego świata". Niektórzy szamani mogli kilkakrotnie powracać do życia po otrzymaniu śmiertelnych ran - nawet po rozćwiartowaniu ciała (Vitebsky 1996 s. 94). Śmierć szamana często stanowiła zagadkę - oto nagle znikał, odchodził gdzieś w nieznane strony. Jego zwłoki traktowano ze szczególną ostrożnością, obowiązywały liczne zakazy i nakazy rytualne (Alekseev 1984, s. 117-141). W wielu kulturach dla zwłok sza­ manów były przewidziane inne formy pochówków, które miały najskuteczniej uwolnić ich duszę z „tego" świata lub ułatwić jej przemianę w dobrego, opiekuń­ czego ducha. Szamana niełatwo było zabić, ale równie trudno było zapanować nad jego mocą już po śmierci. Ta nadprzyrodzona moc, którą uzyskiwał przez inicja­ cyjną śmierć i odrodzenie, nie dematerializowała się zaraz po zgonie. Mijały lata zanim ostatecznie opuściła zwłoki i rozproszyła się w otaczającym świecie. Dlate­ go zwłoki szamanów, jak często utrzymywano, bardzo powoli ulegały rozkładowi. Zmarły szaman był zatem zawsze groźny, bo nigdy nie było wiadomo czy niewykorzysta swojej mocy przeciwko ludziom. Na ogół zresztą zakładano, że w pierwszych latach po śmierci jest on złym, mściwym duchem. Upiór/strzygoń przede wszystkim gryzł i pożerał swą ofiarę lub dusił j ą i wysy­ sał krew. Te dwa elementarne rodzaje jego morderczych zachowań również tchną uderzającym archaizmem. Spotykamy się bowiem z dwoma najtrwalszymi wzor­ cami śmierci występującymi w całym zasięgu kultur archaicznych. Interesujący zwłaszcza jest rządzący tym demonem głód ludzkiego mięsa. Śmierć przez pożar­ cie jawi się jako prawdopodobny najstarszy wzorzec śmierci w kulturze. Pożerają­ ce siebie nawzajem zwierzęta i wśród nich człowiek, również łaknący mięsa, zja­ dający zwierzęta, a niekiedy także innych ludzi - oto tło pierwszych skojarzeń dla symboliki śmierci. Pewne jest natomiast jedno: jako wielcy, nigdy nie nasyceni, pożeracze zgodnie w różnych kulturach przedstawiani są boginie i bogowie śmier­ ci oraz uzależnione od nich rodziny demonów. Doskonale to pokazują różnorakie złowrogie wcielenia odwiecznej Wielkiej Bogini. W Indiach jednym z epitetów Durgi jest Mahagrasa („Wielka Pożeraczka") (Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 57), jej orszak stanowią czarownice, przybierające postać tygrysów ludojadów (Eliade 1984, s. 353). Ostateczne zwycięstwo Kali nad demonami, które zawładnę­ ły światem, polegało na pożarciu w całości ich przywódcy Raktawidży (Markandejapurana 80, 21-44; zob. Erman, Tiomkin 1987, s. 171-175). Syryjska bogini Anat w zbrodniczym szale zabiła wszystkich w pobliżu, nie oszczędziła nawet ukochanego boga burzy Baala, pożarła jego ciało oraz wypiła krew (Eliade 1988, s. 110). W ludzkim mięsie lubuje się w wierzeniach ludowych w Europie straszli­ wa starucha, Żytnia baba (Bystroń 1916, s. 1-19), u nas w bajkach znana m.in. pod imieniem „Zjadarki" (Kolberg 1875, s. 20 i п.). Nie ma chyba potrzeby mno­ żenia kultur i mitów, by powiedzieć tu rzecz oczywistą: Wielka Bogini dając płod­ ność sama musi być dobrze odżywiana. Właśnie dlatego jest Wielką Boginię, że daje i zabiera życie . Ale pożerają do szczętu zmarłych również bogowie świata 11 1 1 Eliade w i d z ą c te j a w n e p o d o b i e ń s t w a konstatuje: „ R z e ź i k a n i b a l i z m s ą charakterystyczne dla archaicznych b o g i ń p ł o d n o ś c i . Z tego p u n k t u w i d z e n i a m i t A n a t m o ż e b y ć z a l i c z o n y do �234 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI podziemnego. W mitach ugaryckich nienasyconym Wielkim Pożeraczem („[jego] paszcza pożąda istot ludzkich"), był bóg podziemi, personifikujący śmierć Mot (Cinal 1997, s. 58-59). Ałtajski bóg dolnego świata Erlik pożerał starców, dzieci przy piersi i niektórych młodych ludzi, było to „właściwe pożywienie dla Erlika" (Kałużyński 1986, s. 148-149). Pan śmierci u Azteków Mictlantecuhtli „wciąż dyszy chęcią pożerania nas" (Clendinen 1996, s. 194). Ludożercami były niezli­ czone demony. W wierzeniach wedyjskich są nimi zwłaszcza rakszasowie i piśaćowie (piaśaća krawjad - „pożeracz surowego mięsa", „pożeracz trupów") (Keith 1925, s. 237-238; Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 150 i 141), lecz o ludożerstwo podejrzewany jest właściwie każdy demoniczny mieszkaniec lasów i pust­ kowi (Słuszkiewicz 1936, s. 24). Mieszkańcy świata hellenistyczno-rzymskiego lękali się m.in. żarłocznych mantikor (imię urobiono od st.perskiego „pożeracz ludzi") (White 1960, s. 51-52), sfinksów, syren, harpi, lamii, koni Diomedesa i in., o których czytamy np. w Physiologusie. Wiele z tych demonów figuruje następnie w bestiariach średniowiecza (White 1960, passim). W mięsie ludzkim smakowały nieodmiennie czarownice, tak samo tessalskie wiedźmy (np. Apulejusz, Metamorfozy 11,21), jak mulukuausi na Wyspach Triobrandzkich (Malinowski 1990, s. 152-153), jak oczywiście nasze europejskie baby wiedźmy (strzygi). Wielkim Ludożercą był smok, gdy postaciował moce podziemne, jak ałtajski Delbegen (Surazakov 1985, s. 35) czy smoki średniowiecznej Europy (były one holophagami „całożercami") (Kiirbis 1976, s. 163). Ludożercami stają się mściwi zmarli, którym nie udało się opuścić tego świata, np. kórmesy, albas ty, Hery u ludów ałtaj­ skich (Tryjarski 1991, s. 85, 89), czy - by sięgnąć po odleglejszy przykład - źli zmarli na Thaiti (Godlewski 1976, s. 190). Zawsze głodni są zmarli w podzie­ miach. Akadyjska bogini Isztar straszy odźwiernych świata podziemnego, że jak jej tam nie wpuszczą „każe powstać zmarłym, by zjedli żywych/zmarli bowiem są liczniejsi niż żywi" (Łyczkowska, Szarzyńska 1981, s. 245). W wyobrażeniach starożytnych Żydów zmarli w Gehennie sami pożerają swoje członki (Minois 1996, s. 79). W ten sam sposób w sztuce średniowiecznej unicestwiają same siebie wście­ kłe apokaliptyczne potwory (Jakubowska 1989, s. 121-122). Także samo wejście do świata podziemnego było obrazowane jako pożerający otwór: u ludów ałtaj­ skich znano je pod nazwą „szczęki ziemi" (Eliade 1994, s. 206), u irańskich Szogdanów miejsce, w którym zostawiali swoich starców znaczyło „zjadające przod­ ków" (Składankowa 1981, s. 85), w sztuce średniowiecznej Europy szeroko znany był motyw „paszczy Lewiatana", pochłaniającej zmarłych grzeszników. W trady­ cji indoeuropejskiej ogień trawiący zwłoki złożone na stosie określany był jako „mięsożerca" (Rygweda X, 9) lub „pożeracz" (Iliada XXIII, 183). Wybrałem tylko e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h starej c y w i l i z a c j i rolniczej r o z c i ą g a j ą c e j s i ę od wschodniego M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego a ż po r ó w n i n y Gangesu" (Eliade 1998, s. 110, z p o w o ł a n i e m na s z c z e g ó ł o w e s t u d i u m W. Dostala p o r ó w n u j ą c e g o A n a t do D u r g i ) . A l e , gdy w y j d z i e m y poza p e r s p e k t y w ę Eurazji r ó w ­ n i e ż natrafiamy na wyraziste obrazy W i e l k i e j B o g i n i j a k o W i e l k i e j P o ż e r a c z k i - np. aztecka Coatlicue (Clendinen 1996, s. 240). A r c h e t y p o w y obraz p r z e r a ż a j ą c e j m a t k i , p o ż e r a j ą c e j w ł a s n e dzieci i n t e r e s o w a ł C G Junga (1998, s. 3 2 1 - 3 2 4 ) . �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 235 pierwsze z brzegu przykłady z całej plejady, każda kultura archaiczna może do­ starczyć interesujących egzemplifikacji. Symbolika śmierci przez pożarcie ma jednak zmienne znaczenia. Pożarcie może obrazować szybką metodę dostania się przez zmarłego do „tamtego" świata. Takie znaczenie ma w kulturach praktykujących rytuał porzucania zwłok na pożarcie dzikim zwierzętom, które szybko „oczyszczają" zwłoki do szkieletu (np. w Iranie, Tybecie, Mongolii) (Lurker 1994, s. 325). Najpewniej również w tradycji indoeuropejskiej oddanie zwłok ogniowi - „pożeraczowi" rozumiane było jako błyska­ wiczna metoda wejścia zmarłego w zaświaty. Pożarcie lub połknięcie może obra­ zować śmierć inicjacyjną (np. irański Rustam, biblijny Jonasz). Wreszcie pożarcie obrazuje całkowite unicestwienie żywego lub zmarłego człowieka, który wtedy traci jakąkolwiek szansę na odrodzenie. Ta symbolika jest doskonale znana w na­ szym kręgu kulturowym. Zmarli potępieni na Sądzie Ostatecznym zostaną pożarci przez apokaliptyczną bestię i tłum demonów. W Wizji Thungdala (XII w.) bestia ta pożera potępieńców, trawi ich i wydala jako ekskrementy (Minois 1996, s. 165). Oczywiście upiór/strzygoń występuje w wyobrażeniach ludowych jako strasz­ liwy pożeracz wyłącznie w trzecim znaczeniu. Człowiek zagryziony przez niego sam staje się tym demonem i wcześniej lub później zostanie przez ludzi skutecz­ nie unicestwiony - spalony (j g° kości zostaną zniszczone) czy rozćwiartowany (jego szkielet ulegnie niedowracalnemu zdekompletowaniu). Taki zmarły znik­ nie zatem definitywnie z „tego" świata, ale też nigdy nie trafi w zaświaty. Nie ma dla niego żadnego ratunku, skazany jest na absolutne unicestwienie, zniknięcie z całego kosmosu („druga śmierć"). Upiór/strzygoń nie musi wcale pożreć do szczętu człowieka, zjada przede wszystkim jego duszę, pozostawiając ciało jako pustą skorupę, w którą może wejść któraś z wielu demonicznych dusz błąkających się po świecie. Chciałbym tu zwrócić uwagę na te warianty wierzeniowe, w których upiór/strzygoń przede wszystkim dobiera się do wątroby lub serca swojej ofiary (Berwiński 1862, s. 20-21; Podberski 1880, s. 26-27; Kolberg 1888, s. 209). W tych właśnie orga­ nach kultury archaiczne najchętniej lokalizowały siedlisko duszy czy ogólniej mocy życia. Zjadając wątrobę lub serce człowieka demon ten przejmuje moc życia, niezbędną mu do podtrzymania fizycznego istnienia w „tym świecie". Z tego samego powodu upiór/strzygoń złakniony jest krwi człowieka - opróżnia swą ofiarę z substancji, w której zawarta jest moc życia i podtrzymuje swoją egzystencję . Ta wchłaniana przez upiora/strzygonia moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. W wyobrażeniu upiora/strzygonia trwa więc jeden z najstarszych lęków czło­ wieka - lęk przed pożarciem przez wrogą istotę. Pierwotny, chciałoby się powie­ dzieć biologiczny, lęk przed pożarciem przez dzikie zwierzę, kultury przetwo­ rzyły w bogatą symbolikę. Z różnych znaczeń tej symboliki w obrazie upiora/ e 12 1 2 Z w y k l e przede w s z y s t k i m s y m b o l i k a k r w i ż y w i ą c e j z m a r ł y c h p r z y k u w a u w a g ę w obrazie w a m p i r a , dlatego nie zajmuje s i ę d o k ł a d n i e j t y m zjawiskiem; zob. np. R o u x 1994, s. 2 3 6 - 2 5 4 . �236 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI strzygonia doskonale zachowało się znaczenie najbardziej okrutne - lęk przed demonem, który zagryzając swą ofiarę, tym samym unicestwiają całkowicie. Kazimierz Moszyński napisał ongiś (1967, s. 654), że dla niego demon ten w wierzeniach ludu słowiańskiego „tchnie bezgraniczną dzikością". Zgoda, o ile pod pojęciem dzikości rozumieć będziemy pierwotne w etymologicznym sensie, czyli początkowe lęki człowieka: lęk przed pożarciem lub wyssaniem krwi i lęk przed zajęciem ciała przez wrogą istotę. III Na koniec chciałbym zaryzykować - na prawach krótkiego sondażu - próbę ulokowania „naszego" upiora/strzygonia na tle kojarzących się z nim wyobrażeń demonologicznych w innych archaicznych kulturach. Takie demony były powszechnie znane w całym kręgu słowiańskim. Choć występuje wiele wariantów wierzeń, choć zmieniają się różne szczegóły i poja­ wiają nowe motywy, to jednak wciąż natrafiamy na te same podstawowe wzorce wyobraźni, które starałem się wyżej ukazać. Przykładem tych pierwszorzędnych podobieństw i drugorzędnych różnic niech będą wierzenia bułgarskich chłopów. Demoniczna dusza wampira (lepira, pltenika) nie opuszcza trupa przez czter­ dzieści dni, potem zaś szuka sobie nowego ciała. Najpierw atakuje zwierzęta, wypija ich krew i wnika do ich wnętrza. Dopiero, gdy wzmocni się wybiera za ofiarę człowieka, dusi go, wysysa krew i zajmuje jego ciało. Gdy wampirowi uda się przetrwać w tym nowym ciele więcej niż sześć miesięcy zaczyna się u niego pojawiać szkielet (okostenjává) i upodabnia się do żyjącego człowieka -jednak jego kości są miękkie jak chrząstki, nie ma też paznokci. Wtedy wypra­ wia się do dalszych wsi (gdzie nie był znany zmarły, którego ciało zajął) i chęt­ nie zakłada rodzinę. Dzieci narodzone ze związku wampira z żyjącą niewiastą stają się vampirdz ami, „widzą" i umieją zabijać wampiry. Wampira można zgła­ dzić na wiele sposobów (np. przez przebicie, oblanie wrzątkiem i in.). Zabity demon zamienia w maź lub zostaje z niego tylko zakrzepła krew. Charaktery­ styczne, że wampiry miały bać się ostrych przedmiotów, bowiem najmniejsze nawet skaleczenie zaraz je zabijało (rozumiem to tak, że każde rozdarcie ciała, groziło wydostaniem się demonicznej duszy z jej „opakowania", a bez niego dusza ta nie mogła fizycznie istnieć w „tym" świecie; krew tylko podtrzymywała nienaturalne istnienie trupa). Można jeszcze dodać, że w Bułgarii często wymie­ nianą przyczyną powstawania tych demonów było przekroczenie zwłok przez człowieka lub zwierzę (u nas ten motyw odbija się znacznie rzadziej) (Miceva 1992, s. 31-43; Vakarelski 1965, s. 229). Kazimierz Moszyński (1967, s. 655) zauważył, że bułgarskie wampiry najwyraźniej w kręgu słowiańskim ukazują koncepcję zajmowania obcego ciała przez demoniczną duszę. Wyobrażenie „żywego trupa" - wampira było dobrze znane w krajach germań­ skich, zarówno w wierzeniach ludowych, jak w potocznym świecie wyobraźni i to już od wczesnego średniowiecza. Wydaje się zatem, że w tym kręgu jest to wyobrażenie wywodzące się wprost z prahistorycznych tradycji (Potkowski 1973, A �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 237 s. 38). Przekonują o tym przede wszystkim wczesnośredniowieczne źródła skan­ dynawskie, szeroko zachowujące starożytne wierzenia Germanów. W sagach czy­ tamy o niebezpiecznej dla żywych obecności w okolicy demonicznego zmarłego, którego zwłoki nie uległy rozkładowi. Wychodzi on z grobu i atakuje ludzi, zabija ich okrutnie, np. wyrywa kawałki ciała, łamie kości, a gdy jego ofierze uda się ocalić życie to zwykle popada w obłęd, chętnie atakuje też bydło, poza tym demo­ luje domy, straszy - wyjąc przeraźliwie, z upodobaniem niepokoi własną rodzinę - zmusza do współżycia swoją żonę. Choć „żywy trup" wychodzący z grobu miał nadnaturalną siłę, to jednak czasem odważni wojownicy mogli go pokonać, śmiało stając do pojedynku. Lecz najlepszą metodą unieszkodliwienia tego groźnego zmar­ łego było odkopanie i zniszczenie jego zwłok - zwykle ich spalenie i wrzucenie popiołów do wody, można też było odciąć trupowi głowę, przebić kołem (przykła­ dy z Eyrbyggja saga, Laxdoela saga i Grettis saga ksmundarsonar u Potkowskiego 1973, s. 38-40). Interesującym elementem wczesnogermańskich wierzeń są praktyki nekromantyczne. Zmarli wywoływani ze swych grobów (kurhanów) we wróżebnym rytuale utisety nie zawsze jednak ukazywali się jako „żywe trupy", ale także - i chyba częściej - w postaci widm. Zmuszani do wieszczenia przod­ kowie musieli oczywiście posiadać szczególną moc, były to przede wszystkim wiedźmy oraz wielcy wojownicy, królowie (Słupecki 1998, s. 63-68). Wyobrażenie „żywego trupa" ludy germańskie przeniosły na nowo zajmowa­ ne przez siebie tereny. Wyraźnie rysuje się ono np. w wierzeniach wczesnośre­ dniowiecznych Franków i Anglosasów (Geiger 1934-35, s. 816). Właśnie w tra­ dycjach germańskich widzieć trzeba podstawowe źródło średniowiecznej wizji wampira w zachodniej Europie (najpierw np. Giera czy Blutsáugera, bo samo słowo wampir wchodzi w powszechne użycie później). W sąsiednim kręgu kulturowym, u Celtów, wyobrażenie „żywego trupa" zde­ cydowania traci na wyrazistości. W wierzeniach Celtów dusze większości zmar­ łych dość prędko znikały w bezkresie zaświatów, bliżej „tego" świata przebywa­ ły po śmierci tylko dusze niektórych ludzi: posiadających magiczne moce, jak bohaterowie, druidzi, królowie lub których śmierć była nadnaturalna, rytualnie „inna" (zmarli w boju, w wyniku zarazy, z powodu zdrady, topielcy, rażeni pio­ runem), czy wreszcie tych, którzy z innych powodów różnili się rytualnie (np. ludzi popełniających przestępstwo rytualne, jak złamanie przysięgi) (Czarnow­ ski 1956, s. 135). Zmarli ci przebywali wewnątrz kurhanów (side) lub w pobliżu, gdzie często ich widywano, ale na ogół jako widma i tylko w wyjątkowych wy­ padkach ukazywali się w cielesnej postaci. W irlandzkim cyklu sag o Fionnie mac Cumhaillu, bohater zabija Ailléna mac Midna, jednego ze zmarłych z poko­ lenia Tuatha de Danan, kiedy w noc Samhain wyszedł on z podziemi, by kolejny raz podpalić Tarę, świętą stolicę wyspy. Fionn zabił groźnego zmarłego magicz­ ną włócznią, potem odciął mu głowę i przybił do wysokiego pala, żeby wszyscy mogli j ą zobaczyć (Heaney 1996, s. 171-172). Nie ma zatem wątpliwości, że ten groźny zmarły pojawił się w „tym" świecie jako „żywy trup" i równie oczywiste jest, że był to niezwykły zmarły, który dysponował potężną, nadnaturalną mocą. To właśnie ta moc umożliwiała mu cielesną obecność w świecie ludzi. Źródła �238 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI irlandzkie kilkakrotnie wspominają o zwyczaju grzebania władców w pozycji stojącej na granicach, by chronili królestwo również po śmierci. Moc zmarłego króla nie ulega więc rozproszeniu i trwa w jego zwłokach, które nie rozsypują się w proch (Czarnowski 1956, s. 141 i 158). Nic nie wiemy jednak o wychodze­ niu tych dawnych władców ze swoich grobów. Liczono raczej na ich magiczną moc, a nie fizyczną pomoc (dawni królowie Tary i Leinsteru stoją w grobach na granicy zwróceni do siebie twarzami i wciąż walczą ze sobą, nie opuszczają jed­ nak grobu, między nimi trwa zatem pojedynek mocy) (Czarnowski 1956, s. 158). Jeszcze mniej wyraźnie rysuje się wyobrażenie „żywego trupa" u starożytnych Greków. Najbliższe takiego wyobrażenia zdają się niektóre motywy kultu hero­ sów. Każda grecka wspólnota miała w swoim rytualnym centrum choćby jeden pusty grób (kenotaf) herosa. Gdy grób był pusty, poszukiwano wtedy szczątków herosa, co zresztą, po zasięgnięciu wyroczni, najczęściej się udawało. Posiadanie tych szczątków materializowało przeszłość, łączyło wspólnotę z jej początkami i z wydarzeniami, które ongiś uporządkowały świat. Wzniesienie grobu i otoczenie kultem szczątków herosa miało zatrzymać na zawsze jego duszę w tym, a nie innym miejscu. Dusza herosa nie opuszczała bowiem tak łatwo ziemi jak dusze innych zmarłych, rychło rozpływające się w ciemnościach Hadesu. Moc użyczona herosom przez bogów umożliwiała ich duszom dalsze trwanie w „tym" świecie i wywieranie wpływu na życie ludzi. Nie wszystkich herosów czczono dla ich dobroczynnych mocy, niektórych otaczano kultem raczej z lęku przed ich niebez­ pieczną mocą. Złowrodzy herosi to ci, którzy za życia dokonali czynów naruszają­ cych uznany ład - mordowali, gwałcili, łamali przysięgi i in. Takie zachowania, choć niezrozumiałe dla ludzi, musiały mieć jednak istotne znaczenie, herosi nie działali bez woli bogów. Właśnie obrazy tych złowrogich herosów w wierzeniach Greków chętnie zestawia się z obrazami środkowoeuropejskiego upiora (Zieliński 1991, s. 226). Nie wydaje mi się to najtrafniejsze porównanie. Charakterystyczne jest, że zwłoki herosów nie zachowywały się dużo lepiej niż ciała zwykłych śmier­ telników - zwykle w grobach przechowywano ich kości, czasem prochy. Zatem zmarłego herosa trudno traktować jako „żywego trupa". Dawni herosi ukazywali się przede wszystkim jako widma i tylko w niektórych wypadkach można się wa­ hać czy również nie przybierali kształtów cielesnych. Zdolność do materializacji to jednak również co innego niż zachowanie ciała. Dobrym przykładem - i często przywoływanym - wyobrażenia złowrogiego herosa jest Likas z Temesy, o którym czytamy u Pauzaniasza. Likas był towarzyszem Odyseusza, który podczas postoju w Temesie zgwałcił dziewczynę i został za to ukamienowany przez miejscową ludność. Potem jego dusza mściła się na mieszkańcach miasta, mordując każdego, kto znalazł się na jej drodze. Bezsilni ludzie postanowili opuścić Temesę, ale za­ broniła im tego delfijska Pytia, każąc tylko przebłagać duszę zmarłego - wznieść mu okręg świątynny i corocznie poświęcać w ofierze („oddać za żonę") najpięk­ niejszą z ich dziewic. Złowrogiego herosa, przebywającego w swym okręgu, pokonał inny heros, bokser Eutymos. Z mieczem w ręku zwyciężył go w walce i zmusił do ucieczki w głębiny morza. Pauzaniasz widział malowidło, „kopię bar­ dzo starego oryginału", na którym przedstawiono Likasa jako przerażającą postać, �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 239 całą czarną i okrytą wilczą skórą (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, ks.VI, 6, 7-11). Istnienie takiego wizerunku nie rozstrzyga jednak czy Likas ukazywał się cieleśnie, czy jako widmo. Wśród Greków do końca starożytności utrzymywała się archaiczna, jeszcze homerycka, wizja podziemnego Hadesu, w którym pogrą­ żały się dusze-widma, uwolnione już od świadomości i nic nie czujące. Można je było przywołać i na chwilę przywrócić im pamięć własnego życia, jak to zrobił Odyseusz schodząc „w dół", na granicę światów, i składając ofiary, z których naj­ ważniejszą była krew z czarnego barana i czarnej owcy. Pijąc rozlaną krew dusze-widma na chwilę odzyskały świadomość, na chwilę odzyskały pozór życia (Ody­ seja X I , 20-52, 148-152, 647-648). Rozpoznajemy dobrze znany w świecie ar­ chaicznym obraz niknących w zaświatach zmarłych, którzy rozpaczliwie pragną choćby pozorów bytu - co jest możliwe, gdy zabiorą moc życia innym istotom, pijąc ich krew czy też je pożerając. Znaczące jest jednak, że po wypiciu krwi dusze w Hadesie nie odzyskują nawet na chwilę swej cielesności. Później w wierzeniach Greków rozwinęła się koncepcja kar pośmiertnych, zwracająca duszom w Hadesie doświadczenie rozpaczy i cierpienia, a zatem również rodzaj drugiego - o ile moż­ na tak powiedzieć - bardziej rzeczywistego pośmiertnego istnienia. Ale także wów­ czas wywoływani na ziemię zmarli ukazywali się jako widma-cienie (tak jest u tragików; zob. Mańkowski 1975, s. 26). Trzeba jeszcze uczciwie powiedzieć, że w zapisach wierzeń Greków natrafiamy również na rozmaite niejasne wypadki pojawiania się groźnych zmarłych, którzy nie trafili do otchłani lub stamtąd się wydostali. Oto np. Flawiusz Filostratos (1 poł. I I I w.) opowiada o demonicznej niewieście, która uwiodła pewnego młodzieńca, jak wyznała „z myślą o póź­ niejszym pożarciu jego ciała, uważał[a] bowiem, iż najlepiej jest karmić się ciała­ mi pięknymi i młodymi, jako że krąży w nich zdrowa krew" (Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, IV, 25). Bez wątpienia występowała więc w cielesnej posta­ ci, lecz to wcale nie każe w niej widzieć „żywego trupa". Nawet gdyby udało się ujawnić w świecie greckim nie budzące zastrzeżeń wyobrażenia „żywego trupa" i tak wypadnie je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej. Lęk przed „żywym trupem" jest za to doskonale widoczny tysiące kilometrów dalej, w innym starym indoeuropejskim kręgu kulturowym: w wedyjskich Indiach. Bliskim odpowiednikiem środkowoeuropejskiego upiora jest tam wetala. Wetalowie to klasa demonów przebywających w miejscach palenia zwłok i czyhających na okazję zajęcia ciała zmarłego. Zmartwychwstający trup, w którego wniknął ten demon, przedstawiał się często makabrycznie: cały sczerniały od dymu stosów pogrzebowych i ohydnie śmierdzący przypalonym ludzkim mięsem (Somadewa, Wetala...., Opowieść wstępna, cyt. wyd. s. 9). Wchodzącego w zwłoki i ukazujące­ go się cieleśnie wetali lękano się zwłaszcza z powodu jego demonicznych umiejęt­ ności zwodzenia człowieka, roztaczania wokół niego różnych przerażających ilu­ zji (Somadewa, Wetala..., passim). Ale można również odgadywać, że lękano się ludożerczych instynktów tego „żywego trupa", który występuje w orszaku Siwy/ Rudry razem z innymi najstraszliwszymi demonami lubującymi się w ludzkim mię­ sie. Ciało zmarłego mógł również zająć czarownik (asceta) wykonując specjalny rytuał, przenoszący jego duszę z jednego ciała do drugiego, by np. zamienić swoje �240 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI stare, zużyte już i niesprawne ciało, na nowe, młodzieńcze (Somadewa, Wetala..., Opowieść XXIII, cyt. wyd. s. 224). Te przykłady trzeba widzieć na szerszym tle starych wyobrażeń indyjskich o możliwości swobodnego lokowania się dusz róż­ nych istot - demonów jak wetala, półbogów jak jakszasowie, wielkich czarowni­ ków jakimi są asceci, innych ludzi władających mocami jak królowie - w ciałach martwych lub żywych ludzi i zwierząt (przykłady u Eliadego 1984, s. 167-168 i s. 396). Charakterystyczne w tej tradycji są wyobrażenia o możliwości rozwinię­ cia przez człowieka magicznych umiejętności wchodzenia w inne ciało - o czym czytamy w klasycznych traktatach o jodze (np. Patańdźali, Jogasutry III, 38). Kon­ cepcja taka jest zresztą wspólna dla rozleglejszego indo-tybetańskiego kręgu kul­ turowego. Warto też zauważyć, iż czarownik we wczesnych tekstach wedyjskich to jatudhana, „zawierający w sobie (kryjący w sobie) demona" (Słuszkiewicz 1936, s. 6). Natomiast dusze zmarłych ludzi nie pozostawały raczej w swych ciałach. Po spaleniu zwłok dusza zmarłego określana jako pręta „ten, który odszedł" błąkała się jeszcze przez pewien czas w „tym" świecie, najchętniej w okolicy miejsca kremacji, pola bitwy, przy skrzyżowaniu dróg, ale też w okolicy własnego domu (Wałkówska 1973, s. 24). Nie była jednak widoczna dla żyjących, a jej obecność zdradzała niesamowita woń lub straszliwe krzyki i jęki. Pręta ma więc wyraziste cechy ducha-stracha (Słuszkiewicz 1936, s. 9). Pręta opuszczał ten świat już po dziesięćiu-jedenastu dniach, gdy w wyniku składanych ofiar (z kulek ryżowych i wody) wytwarzało się nowe tymczasowe ciało niezbędne zmarłemu do rozpo­ częcia wędrówki w zaświaty lub dopiero po roku, gdy wykonywano rytuał sapindikarny, łączący zmarłego z przodkami w zaświatach (Gonda 1980, s. 443). Jeśli zaniechano tych rytuałów pręta zamieniał się w straszliwego demona bhuta, żywiącego się ludzkim mięsem i krwią. W bhutów zamieniali się poza tym ludzie zmarli gwałtownie (w wyniku wypadku, wyroku, zamordowani, samobójcy), bezbożnicy i przestępcy, ludzie kalecy i umysłowo chorzy. Bhuta mógł pojawiać się niewidzialnie i widzialnie, wtedy ukazywał się w przeobrażonej, potwornej postaci - np. mały, niesamowicie gruby, nieproporcjonalny, o wielkich lwich zębach, cały czerwony lub czarny. Mógł również przybrać postać zwierzęcą, np. kozy czy wołu. W lokalnych tradycjach ludowych można natrafić na wyobra­ żenie, że zarówno bhutowie, jak pręty miały zdolność wnikania w ciało zmarłego i mówienia jego ustami. Demony te potrafiły również wejść w żywego człowieka, który nagle zapadał na chorobę lub zaczynał mówić nie swoim głosem. Wresz­ cie mogły też przybrać postać zmarłego i nawet zapłodnić kobietę (Keith 1925, s. 214-215; Słuszkiewicz 1936, s. 34-35). Wykraczając poza krąg kultur indoeuropejskich chciałbym jeszcze zajrzeć do odległych Chin. J.A. MacCulloch (1921, s. 590) widział (choć bliżej tego nie wy­ jaśnił) zajmujące podobieństwa słowiańskich i chińskich wierzeń o „żywych trupach". Ta opinia wydała się trafna również Kazimierzowi Moszyńskiemu (1967, s. 660). Wedle starożytnych wierzeń chińskich (referuję za: M . Granet 1973, zwł. s. 312-317; 1977, s. 64-67) człowiek ma dwie dusze. P'o, duszę niższą, duszę krwi, która pojawia się w chwili poczęcia i hun, duszę wyższą, duszę - tchnienie, która pojawia się dopiero w chwili narodzin, wraz z pierwszym krzykiem niemów- �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 241 lęcia. Po śmierci człowieka jego zwłoki składano w prowizorycznym grobie - płyt­ kim dole, lekko przysypanym ziemią lub założonym gałęziami, a nad nim ustawia­ no szałas. Zwłoki leżały tam tak długo, dopóki nie uległy rozkładowi do szkieletu. W szałasie nad grobem składano ofiary z jedzenia, którymi karmiła się dusza p'o. W miarę rozkładu zwłok dusza ta zatracała swą żywotność, aż zanikała zupełnie, rozpraszając się w otaczającym świecie i ostatecznie wchłaniał j ą świat podziem­ ny, Żółte Źródła. Jeśli jednak ofiary z pożywienia były za małe lub ich zaprzestano za wcześnie dusza p'o opuszczała grób i niepokoiła żywych jako wygłodniały, groźny demon (kuei). Dusza hun po śmierci człowieka rozpoczynała zaś wędrów­ kę do innego tamtego świata, do niebiańskiego pałacu Szang-ti, gdzie łączyła się z duszami zmarłych przodków. W tej wędrówce duszy hun muszą pomóc żyjący. Tupiąc i krzycząc krewni zmarłego powodowali hałas podobny do grzmotu, którym odstraszali potwory szykujące się do pożarcia duszy przechodzącej przez „coś w rodzaju czyśćca" (Granet 1973, s. 313). Gdy zwłoki rozłożą się już do szkieletu, syn zmarłego wykonuje rytuał ostatecznego zamknięcia grobu (lub przeniesienia do nowego, trwałego grobu) i zabiera do domowego ołtarza lub świą­ tyni przodków tabliczkę z imieniem i schematyczną podobizną zmarłego. W tej tabliczce również przebywa dusza hun, która łączy się także na ziemi z hun przod­ ków. Tabliczka jest otoczona kultem, m.in. składa się jej ofiarne pożywienie, aż do chwili śmierci kolejnego członka rodu w czwartym pokoleniu, wtedy dopiero hun ostatecznie zamieszkuje w zaświatach. Jeśli ofiary składane hun są niewystar­ czające, to i ona może stać się niebezpieczna dla żywych. Im szlachetniej uro­ dzony (= rytualnie potężniejszy) był zmarły, tym dłużej trwa rozkład jego zwłok, rozproszenie duszy p'o i wędrówka duszy hun. Dusza p'o władcy może w ogóle nie ulegać rozproszeniu, wtedy wchodzi w duszę dzikiego zwierzęcia albo zamie­ nia zmarłego w „żywego trupa", jak to stało się np. w wypadku Er-szy huangi-ti. Ciekawa jest informacja, że zmarłemu przed złożeniem do prowizorycznego grobu wypełniano usta ryżem zmieszanym z kauri lub nefrytem, kawałkami nefrytu zatykano też wszystkie inne otwory ciała, aby nie weszła nimi inna błąkająca się dusza i zmarły nie stał się demonem, jak pisze Marcel Granet (1973, s. 312), aby nie stał się wampirem. Choć lęk przed „żywym trupem" rysuje się w przywołanych kulturach ze zróżnicowaną wyrazistością, to jednak dość łatwo możemy odszukać wspólne wzorce wyobraźni. Ciało zmarłego nie ulega rozkładowi bowiem: • Dusza zmarłego nie chce lub nie może opuścić jego ciała. W tych wypad­ kach zwykle okazuje się, że jest to zmarły władający nadnaturalnymi „mocami", które w chwili śmierci nie ulegają „rozproszeniu" i jego dusza (lub jedna z jego dusz) wciąż może korzystać z ciała. Ta niezwykła „moc" zmarłego wynika z jego „innego" pochodzenia (od demonów czy bogów), mógł uzyskać j ą dzięki swoim czynom, różnorakim aktom transgresji (odwadze na polu bitwy czy zbrod­ ni), mogła też wypełnić go dopiero w chwili śmierci (kiedy umierał „inną" śmier­ cią - rażony piorunem czy podstępnie zamordowany). Najzwięźlej ujmując chodzi tu o rozmaitych zmarłych o „innym" statusie rytualnym (czarowników, władców, morderców, ofiary i in.); �242 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Zwłoki zajmuje jakaś inna błąkająca po świecie demoniczna dusza. Te wzorce wyobraźni wydają się tak elementarne (wszak najłatwiej dają się interpretować w ramach szamanizmu, traktowanego jako praforma wyobraźni reli­ gijnej), że dziwi nieobecność wyobrażenia „żywego trupa" w różnych starych i wielkich kręgach kulturowych. Nie widzimy wyraźnie tego wyobrażenia u ludów ałtajskich, tak głęboko przecież zakorzenionych w szamanizmie - pomimo, że dusze demonów i zmarłych chętnie zajmują tam ciało żyjącego człowieka. Nie występuje też ono w kręgu starożytnych kultur semickich Bliskiego Wschodu - choć i tam demony mogą swobodnie wnikać w żyjącego człowieka (np. taka jest ajtiologia różnorodnych chorób). Nietrafne jest zatem przenoszenie określenia „upiór" lub „wampir" na różne widma złowrogich zmarłych w innych kulturach. LITERATURA KRĄG SŁOWIAŃSKI B a r a n o w s k i B . 1965, Z b a d a ń nad d a w n ą d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . ( R e l i k t y w i e r z e ń u p i o r y - s t r z y g o n i e na t e r y t o r i u m w o j . ł ó d z k i e g o ) , Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, z. 40. - 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Ł ó d ź 1981. B a z i ń s k a B . 1967, Wierzenia i p r a k t y k i magiczne pasterzy w Tatrach Polskich, [ w : ] Paster­ stwo Tatr Połskich i Podhala, t. 7, W r o c ł a w . B e r w i ń s k i R.W. 1862, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Po­ z n a ń 1862 (reprint: Warszawa 1984). B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, K r a k ó w (reprint: Warszawa 1986). - 1930, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludowych, Warszawa. B i e ń - B i e l s k a H . 1959, Słownictwo Warmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy, Wrocław. B r u c k n e r A . 1985, M i t o l o g i a polska, [ w : ] t e g o ż Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizja kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, War­ szawa. Bystroń J.S. 1916, Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1900, Przebieczany, Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne, Chmielowski E. 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia i zabobony ludu cyjskiego zebrane przez... w pierwszej połowie listopada 1890 г., N o w y S ą c z . C i s z e w s k i S. 1894, Krakowiacy. Monografia etnograficzna, t. 1, K r a k ó w . - 1911, Czaszki ludzkie z k ł ó d k a m i , Lud, t. 17. C z y ż e w s k i F. 1988, Z m o r a , Etnolingwistyka, nr 1, L u b l i n . D e к o w s к i J.P. 1987, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa. E f i m e n k o P.S. 1992, U p y r i (iz i s t o r i i narodnych w i e r o w a n j j ) , (1883), [przedr. w : ] 1992. Federowski M . 1889, Lud z okolic Żarek, Siewierza, Pilicy, t. 4. gali­ Ukraińcy, Warszawa. - 1897, Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, K r a k ó w . F i s c h e r A . 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. F 1 i z а к S. 1952, M a t e r i a ł y etnograficzne i historyczne z terenu Z a g ó r z a n , Archiwum Etnogra­ ficzne, nr 4, P o z n a ń - Ł ó d ź . F r a n k o U . 1992, S o ż ż e n i a upyrej w s. Nahujewiczach w 1831 g. (1890), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. G i e y s z t o r A . 1982, Mitologia Słowian, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł . 1830, Lud połski. Jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 (reprint: War­ szawa 1983). �243 JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) G o n e t S. 1910, Wierzenia l u d o w e z Suchej, Lud, t. 16. G u s t a w i c z B . 1902, K i l k a s z c z e g ó ł ó w ludoznawczych z p o w i a t u bobreckiego, Lud, t. 8. Hilferding A . 1965, Ostatki S ł o w i a n na p o ł u d n i o w y m brzegu B a ł t y c k i e g o M o r z a (1862), [ w : ] K o l b e r g 1965, s. 3 0 7 - 4 5 6 . H n a t i u k W . M . 1903, Znadobi do galicko-ruskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny] Zbirnik, t. 15, Lwów. - 1912, Z n a d o b i do ukrainskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny} Zbirnik, t. 34, L w ó w . I w a n o w P.W. 1992, Narodnyje rasskazy o w i e d m a c h i upyrjach (1891), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. K a n t o r J. 1907, Czarny Dunajec, Materiały t. 7. Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, K o c z w a r a J. 1911, Wierzenia ludowe w M a ł y c h K o ń c z y c a c h , k o ł o Z e b r z y d o w i c na Ś l ą s k u , Lud,t 17. Kolankiewicz L . 1999, Dziady Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. 1874, Lud. Krakowskie, cz I I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 7, W r o c ł a w 1979). Kosińs 1875, Lud. Krakowskie, cz. I V , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 8, W r o c ł a w 1979). 1882, Lud. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. V I I , K r a k ó w (reprint D W O K , t. 15, War­ szawa 1962). 1884, Lud. Lubelskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 17, K r a k ó w 1962). 1888, Lud. Pokucie, cz. I I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 3 1 , Warszawa 1963). 1888a, Lud. Radomskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 2 1 , K r a k ó w 1964). 1891, Lud. Chełmskie, cz. I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 34, Warszawa 1964. 1962, Lud. Kaliskie i Sieradzkie, K r a k ó w ( D W O K t. 46). 1965, Lud. Pomorze, K r a k ó w ( D W O K : t. 39). 1967, Lud. Tarnówskie-Rzeszowskie, Warszawa ( D W O K t. 48). 1970, Lud. Mazowsze, cz. V I I , K r a k ó w ( D W O K t. 42). 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. I I , W r o c ł a w - P o z n a ń ( D W O K t. 55). 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. I I ( D W O K t. 51). 1979, Lud. Ruś Czerwona, cz. I I / 2 , P o z n a ń - W a r s z a w a ( D W O K t. 57/2). ki W. 1904, M a t e r i a ł y etnograficzne zebrane w r ó ż n y c h o k o l i c a c h G a l i c y i , cz. 2, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7. K o w a l s k a - L e w i c k a A . 1986, L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś m i e r c i , Polska nr 1-2. Sztuka Ludowa, r. 40, K o z i o ł M . 1989, S t r z y g o ń , Etnolongwistyka, nr 2, L u b l i n . K r u m h a n z l o v á Z . 1964, Z v l á š t n o s t i r i t u na s l o v a n s k ý c h p o h ř e b i š t i c h v Č e c h á c h , [ w : ] Vznik a počátky Slovanu, t. V. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, W r o c ł a w . L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza (region s ą d e c k i ) w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. 66. - 1983, L u d o w e wierzenia w demony wodne, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a ­ k o w i e " , t. 8. - 1984, Wierzenia w istoty n a d z m y s ł o w e , „ E t n o g r a f i a Polska", t. 28, z . l . - 1985, Wierzenia demonologiczne, [ w : ] Studia K r a k ó w 1985. z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, M á t y á s К . 1893, Nasze s i o ł o . Studjum etnograficzne, Wisła, t. 7. M l e c z k o T. 1902, Ś w i a t z m a r ł y c h . Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w G a l i c y i za­ chodniej, Lud, t. 8. M i с e v a E. 1992, Ś w i a t i a n t y ś w i a t , Etnolingwistyka, t. 5, L u b l i n . M o s z y ń s k i К . 1928, Polesie wschodnie, Warszawa. - 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. P a w ł o w s k a J. 1977, R e l i k t y w i e r z e ń d e m o n o l o g i c z n y c h w e wsiach w o k o l i c y D u b i e c k a , w o j e w ó d z t w o P r z e m y ś l , Rocznik Przemyski, t. 17/18: 1976/1977. P e ł k a L . J . 1987, Polska demonologia ludowa, Warszawa. �244 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Pietkiewicz C. 1931, U m a r l i w wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w , Pamiętnik Warszawski, 1931, z.2i3. - 1938, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa. P o d b e r s k i A . 1880, M a t e r y j a ł y do d e m o n o l o g i i l u d u u k r a i ń s k i e g o , Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. P o l W. 1966, Prace z etnografii p ó ł n o c n y c h s t o k ó w Karpat, Archiwum Etnograficzne, nr 29. Robotycki R. 1992, Wampiry. O d w i e r z e ń l u d o w y c h do f i l m o w y c h f a n t o m ó w , Polska Sztu­ ka Ludowa - Konteksty, r. 46, nr 1. S i m o n i d e s D . 1984, Śląski horror, K a t o w i c e . - 1989, Wierzenia i zachowania p r z e s ą d n e , [ w : ] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), K a t o w i c e . S z y f e r A . 1979, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Warmiaków, Olsztyn. Ś w i ę t e k J. 1893, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię. Obraz etnograficzny, Kraków. T o e p p e n M . 1892, Wierzenia mazurskie, Wisła, t. 6. T o m i c k i R. 1976, S ł o w i a ń s k i m i t kosmogoniczny, Etnografia Połska, t. X X . U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1922, Z k r o n i k k o ś c i e l n y c h . K r o n i k a w M i l ó w c e , Lud, t. 2 1 . Ukraińcy 1992, Ukraińcy: narodni wirowannja, powirja, demonołogia, Kiew. W a k a r e l s k i Ch. 1965, Etnografia Bułgarii, Wrocław. W a s i l e w s k i L . 1902, nota w dziale „ P o s z u k i w a n i a " , Lud, t. 8. W a s y l e w s k i S. 1907, W sprawie w a m p i r y z m u , Lud, t. 13. W a w r z e n i e c k i M . 1907, W i e ś M y s ł a k ó w . N o t y ludoznawcze, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 9. W ó j c i c k i K . W . 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warsza­ w a ( w y d. 1 - 1837). Zborowski J. 1932, Ludoznawcze p r z y c z y n k i z g ó r a l s z c z y z n y , Lud, t. 3. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopołski, t. 2: Analiza, W r o c ł a w . - 1995, D i e Jenseitsvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defunciti v i v i oder i m materialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43. INNE KULTURY A 1 e к s e e v N . A . 1984, Samanizm tiurko-jazyčnych narodov Sibiri, N o v o s y b i r s k . A p u 1 e j u s z, Metamorfozy albo złoty osioł, t ł u m . E. J ę d r k i e w i c z , Warszawa 1995. B o t h e r o y d S., B o t h e r o y d P.F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. С i n a 1 S. 1997, Ba 'al z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny, Kraków. C l e n d i n n e n I . 1996, Aztekowie. Próba interpretacji, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1956, K u l t b o h a t e r ó w i j e g o s p o ł e c z n e p o d ł o ż e . Ś w i ę t y Patryk bohater naro­ d o w y I r l a n d i i , [ w : ] t e g o ż , Dzieła, t. I V , Warszawa. E l i a d e M . 1984, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. - 1988, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I , Warszawa. - 1994, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E r m a n W., T i o m k i n E. 1987, Mity starożytnych Indii, Bydgoszcz. F a r s o n D . , H a l l A . 1994, Tajemnicze potwory, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a v i u s , ŻywotApolloniuszaz Tiany, t ł u m . I . Kania, K r a k ó w 1997. F l o r e n s k i P. 1984, Ikonostas i inne szkice, Warszawa. G e i g e r P. 1 9 3 4 - 3 5 , Nachzehrer, [ w : ] Handwórtebuch des deutschen Abergalubens, Berlin-Leipzig. G o d l e w s k i A . L . 1976, Na morzach południowych, Wrocław. G o n d a 1980, Vedic Ritual: The Non-Solemn Rites, Leiden. G r a n e t M . 1973, Cywilizacja chińska, Warszawa t. V I , �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 245 - 1997, Religie Chin, K r a k ó w . G r i m a 1 P. 1987, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, W r o c ł a w . H e a n e у M . 1996, Za dziewiątą falą. Księga legend irlandzkich, Kraków. H o m e r . 1999, Iliada, t ł u m . K . J e ż e w s k a , Warszawa. Jakubowska B . 1989, Złota Brama w Malborku. Apokaliptyczne bestiarium w rzeźbie średniowiecznej, Malbork. J u n g C G . 1998, Symbole przemiany, Warszawa. K a ł u ż y ń s k i S. 1986, Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K e i t h A . B . 1925, The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, H a r v a r d 1925 [reprint N e w D e l h i 1976]. Kobłandy-Batyr, 1987, Kobłandy-Batyr. Kazachski epos ludowy, t ł u m . M . Ł a b ę c k a - K o e c h e r o w a , Warszawa. К ü r b i s B . 1976, Holophagus. O smoku w a w e l s k i m i innych smokach, [ w : ] Ars histórica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, P o z n a ń . L e u u w v a n d e r G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1994, Opowieść o rysiu, Ł ó d ź . L u г к e r M . 1994, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków. Ł y c z k o w s k a K . , S z a r z y ń s k a K . 1981, Mitologia Mezopotamii, Warszawa. M а с С u 11 о с h J.A. 1921, Vampire, [ w : ] Encyclopedia of Religion and Ethics, J. Hastings (ed.), t. 12, szp. 5 8 9 - 5 9 1 , Edinburgh. M a l i n o w s k i В . 1990, B a l o m a - duchy z m a r ł y c h na Wyspach Triobranda, [ w : ] t e g o ż Dzieła, t. 7, Warszawa. M a ń k o w s k i J. 1975, Mity i świat Eurypidesa. Zagadnienia wybrane, W r o c ł a w . M e 11 a a r t J. 1967, Catal Hüyük: Neolithic Town in Anatolia, L o n d o n . M i n o i s G. 1996, Historia piekła, Warszawa. Odyseja, Homer. Dzieła t. I I . Odyseja, t ł u m . L . S i e m i e ń s k i , o p r a ć . Z . K u b i a k , Warszawa 1990. The Oxford English Dictionary 1933, The Oxford English Dictionary, O x f o r d 1933, [reprint: O x f o r d 1988] P a t a ń d ź a l i , Jogasutry, [ w : ] Klasyczna joga indyjska, t ł u m . L . Cyboran, Warszawa, 1986. P a u z a n i a s z , 1968, Wędrówka po Helladzie = Na olimpijskiej bieżni i w boju. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi V, VI i IV, t ł u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . Potkowski E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. P r o p p W. 2000, Nie tylko bajka, Warszawa. Rygweda, Hymny Rigwedy, 1971, t ł u m . F. M i c h a l s k i , W r o c ł a w . R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. S i e r o s z e w s k i W. 1961, Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. I I , K r a k ó w . S k ł a d a n k o w a M . 1979, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „ Szahname ", Warszawa. Słownik mitologii hinduskiej 1994, Słownik mitołogii hinduskiej, A . Ł u g o w s k i (red.), Warszawa. S ł u p e c k i P.S. 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. S ł u s z k i e w i c z E. 1936, O duchach, duszach, d j a b ł a c h i demonach indyjskich, Lud, t. 34. S o m a d e w a , 1955, Wetala..., Dwadzieścia pięć opowieści wampira [Wetala-pańcza-wimsatika], t ł u m . H . W i l l m a n - G r a b o w s k a , W r o c ł a w . S t i l l e r R. 1971, Antologia literatury malajskiej, Wrocław. S u r a z a k o v S.S. 1985, Altajskij geroičeskij epos, M o s k v a . Tryjarski E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Wałkówska H . 1973, Kult zmarłych w Indiach starożytnych. Studia z etnografii Indii, Wrocław. W h i t e Т. H . 1960, The Bestiary. A Book of Beasts. Being a Translation from a Latin Bestiary of the Twelfth Century, made and edited b y . . . , N e w Y o r k . V i t e b s k y P. 1996, Szaman, Warszawa. Z i e l i ń s k i Т. 1991, Religia starożytnej Grecji. Zarys ogólny. Religia hellenizmu, Wrocław. �246 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ON L A M I A S A N D VAMPIRES ONCE A G A I N Summary The author has re-examined ethnographic records c o m i n g f r o m before the W W I I (i.e. i n c l u d ­ i n g also some areas o f Belarus and U k r a i n e previously b e l o n g i n g to Poland) i n search o f those concerning lamias and vampires ( i n Polish referred to by more names: u p i ó r , w a m p i r , s t r z y g o ń , strzyga). The resources o f data, especially from the 1 9 th century are f a i r l y r i c h , a l l o w i n g for attempts o f interesting explanations reaching deeper into the w o r l d o f archaic i m a g i n a t i o n . I n part I source data are collected and marshalled, those t e l l i n g about: situations i n w h i c h the mentioned demons emerge, their forms and actions, ritual ways o f neutralizing their magic p o w e r and other r i t u a l actions associated w i t h their apparition. The author distinguishes different types o f e v i l spirits mentioned and named i n f o l k tales (i.e. different categories o f vampires, lamias, nightmares, kelpies waterspirits. I n Slavonic languages emons are distinguished by more names although i n some beliefs and stories they seem to be confused.In the author's classification they should be treated separately despite some propinquities i n the motives o f respective beliefs. I n the second part interpretation is offered. The author starts w i t h the d e f i n i t i o n o f the dis­ cussed demon ( vampire/lamia) as " l i v i n g ghost", " l i v i n g corpse" (defuncti vivi). Remarkable are those beliefs i n w h i c h die demon is believed to be hollow, empty, w i t h o u t skeleton inside h i m . I t may reveal one o f the most p r i m a r y fears o f m a n k i n d , i.e. fear o f filling one's body ( l i v i n g or after death) w i t h strange and hostile soul.That d i d not a l l o w the deceased for the proper passage to the other w o r l d . Here another archaic image seems to be reflected, associating the decay o f the flesh w i t h the passage to the other w o r l d w h i l e the preservation o f complete skeleton means the chance for r e v i v a l . The demonic soul was believed to be able to leave the human body and to occupy that o f a b i r d w h i c h , i n turn became a dangerous demon - another archetypie image. Remarkable is that the most feared " l i v i n g ghosts" ("zombies") were those into w h i c h m a g i ­ cians and witches turned. Here we should refer to the paleocultural and cross-cultural figure o f shaman - the one whose soul can leave his body but alsowhose b o d y can be posesssed by other spirits. The v a m p i r e / l a m i a was said to bite and devour his v i c t i m or to strangle and suck his/her b l o o d . B e i n g devoured is, most probably the most archaic image o f v i o l e n t death. B e i n g devoured by a demon was s t i l l more dreadful since i t frustrated any chances for r e v i v a l . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i says that, i n his o p i n i o n , that demon, as i t appears i n the b e l i e f system o f the Slavs, has "an air o f infinite savagery". A c c o r d i n g to the author i t is a very suitable term i f by "savage" w e mean not o n l y " p r i m i t i v e " but also " p r i m a r y " . ( I n Polish - " p i e r w o t n y - one term w i t h double meaning- " p r i m a r y " and " p r i m i t i v e " Here we can see the p r i m a r y fears o f m a n k i n d . I n the t h i r d part the author studies the above mentioned ("our") vampires against the back­ ground o f similar beliefs i n other cultures. He starts w i t h the B u l g a r i a n vampires w h i c h prove the Slavic cultural " c o m m o n denominator". Striking resemblances can be found i n the German c u l ­ tural area (both those o f ancient times and i n German folk culture). Remarkably less distinct is the representation o f " l i v i n g corpse" i n the ancient Celtic cultural circle. S t i l l less i n ancient Greece. O n the other hand an equivalent o f the " l i v i n g corpse" can be found i n the Vedic India (wetala). Remarkable similarities w e can see i n ancient China. Instances reaching far back i n the past and/ or c o m i n g f r o m distant societies prove u n i t y o f i m a g i n a t i o n reaching very deeply and seem to h i n t at certain paleocultural patterns . The more strange i t seems that the representations o f the " l i v i n g corpse" are, as a matter o f fact, not present at a l l i n some great and ancient cultural circles, e.g. by Semitic or A l t a i c peoples. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d43db9aabfcb92ea32092f11f2dac998.pdf 2c103f142a263b0d0286ebcac326c031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1601 Title A name given to the resource Pogranicze jako patchwork. Refleksje z Białorusi / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.129-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI ... Nie ma już Połskę, tej dziewczynki, która mówiła za swoju rodzinu zrobiliśmy wierszyki wtenczas, się drugimi która była w Polsce, polskie... My oddaliśmy która kochała by wszystko a za czas wojny i za życie pośle wojny (Naliboki) Inspiracją do napisania tego artykułu były wywiady i rozmowy przeprowa­ dzone z mieszkańcami Zachodniej Białorusi, a konkretnie rejonu Puszczy Nalibockiej. Pojawiały się w nich wątki historyczne, związki rozmówców z dawnym państwem polskim i kulturą polską. Wspominali o trudnym losie ludzi zmuszo­ nych do adaptacji na ziemi o wielokrotnie zmieniających się granicach. Po przeczytaniu wspomnień Hipolita Korwina-Milewskiego , uświadomiłem sobie, że pytanie „kim jestem" jest na tych ziemiach stawiane, w tej czy innej formie, przez kolejne pokolenia. Uznałem też, że pojęcie „pogranicza", wzajem­ nych związków między sąsiadującymi ze sobą narodami i kulturami, jest ciągle jeszcze tematem nie wyeksploatowanym i wartym dalszych rozważań. Przedmiotem opisu jest „świat" wyłaniający się z wypowiedzi mieszkańców badanych terenów . Specyfika tego regionu i ludzi tam mieszkających polega na tym, że żyją oni na swojej ziemi „od zawsze", ale w ciągu życia kilkakrotnie do­ świadczyli zmian granic państwowych (lata 1918-1922, 1939, 1941, 1944). Zmia­ ny granic wywarły duży wpływ na ukształtowanie się tożsamości mieszkańców Zachodniej Białorusi. Chociaż Puszcza Nalibocka leży dzisiaj niedaleko od Miń­ ska, to w przeszłości znajdowała się po polskiej stronie granicy polsko-rosyjskiej. Z tego powodu obszar podlegający w ciągu życia jednego pokolenia mieszkańców 1 2 1 H i p o l i t K o r w i n - M i l e w s k i (1848-1932), w ł a ś c i c i e l majątku Ł a z d u n y i Ł u g o m o w i c z e na obrze­ ż a c h Puszczy Nalibockiej w okolicach m i e j s c o w o ś c i Gieranony, p o w . w i l e ń s k i . B y ł p o s ł e m do D u m y Rosyjskiej z Gubernii W i l e ń s k i e j w latach 1906-09. P r z y c z y n i ł się do p o w o ł a n i a na premiera Rosji Piotra S t o ł y p i n a . N a l e ż a ł do konserwatywnego ś r o d o w i s k a tzw. ż u b r ó w kresowych, o d z n a c z a j ą c e ­ go s i ę p e w n y m stopniem separatyzmu kresowego. Ś w i e t n y gospodarz, uczestnik z j a z d ó w gorzelnik ó w w M o s k w i e i W i l n i e . W s p ó ł p r a c o w a ł z Kurierem Litewskim. Z racji swoich k o n t a k t ó w zagra­ nicznych u c z e s t n i c z y ł w kreowaniu p o l i t y k i na Kresach. Przeciwnik Józefa P i ł s u d s k i e g o . 2 C y t o w a n y m a t e r i a ł pochodzi z w y w i a d ó w i r o z m ó w zarejestrowanych w latach 1 9 9 9 - 2 0 0 1 , k i e d y to p r o w a d z i ł e m badania terenowe grupy laboratoryjnej s t u d e n t ó w etnologii K E i A K U W w rejonie Puszczy N a l i b o c k i e j . Badania p r z e p r o w a d z i ł e m w m i e j s c o w o ś c i a c h : Rubieżewicze, I w i e n i e c , N a l i b o k i , Derewna oraz w M i ń s k u . A u t o r a m i c y t o w a n y c h w t e k ś c i e w y w i a d ó w i roz­ m ó w są: R. M a z u r e k , M . Blados, M . N a w r a c k a , K . Gozdalska, M . T r a l e w i c z , M . S t r a w i ń s k a oraz D . D e m s k i . N i e z a m i e ś c i ł e m tu c y t a t ó w z m o i c h w y w i a d ó w z tego rejonu p o c h o d z ą c y c h z lat w c z e ś n i e j s z y c h . �130 DAGNOSŁAW DEMSKI wielokrotnym zmianom granic administracji państwowej uznałem za pogranicze. Szczególnie istotne jest w tym przypadku to, że zmiany kulturowe i świadomo­ ściowe ludności nie są wywołane ich emigracją, ale przesuwaniem się granic. Przedmiotem rozważań jest zatem problem, jak funkcjonuje „pogranicze" w umysłach i zachowaniach jego mieszkańców oraz wpływ zmiany granic na różne sfery życia ludzi, widziany przez pryzmat miejsca, jakie badana grupa zajmuje w lokalnym (lub regionalnym) systemie hierarchii i statusu, będącym odzwierciedleniem uznawanych przez nią wartości . Każde środowisko lokalne prezentuje pewien rodzaj układu sił. Można w nim wyróżnić kilka głównych elementów składowych, z których każdy posiada swoje miejsce w hierarchii. Pozycja dominująca narzuca swój wzór kulturowy całości, co jest widoczne na pograniczu etnicznym. Na stan środowiska wpływa wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, w związku z tym dzieje zbio­ rowości lokalnej wykazują dynamikę, a pozycję dominującą mogą zajmować kolejno różne grupy. Ma to także miejsce w przypadku pogranicza kształtowa­ nego przez zmiany granic politycznych. Człowiek pogranicza zostaje zmuszony do adaptacji do zmieniających się warunków, wynikłych ze zmiany granic, a co za tym idzie do innych instytucji, języków, tradycji itp. Problem „kim jestem" może pojawić się w różnych ujęciach i pod różnymi pojęciami. Na obszarach zachodniej części współczesnej Białorusi problem ten był obecny już na przełomie X I X i X X w. Oto, co pisze w swoich wspomnie­ niach, spisanych w latach 20-tych X X w., Hipolit Korwin-Milewski: „Otóż w końcu X V I I I wieku, jeśli plebs kresowy różnił się swoją gwarą do­ mową i po części obyczajami od rdzennie polskiego, to warstwa czołowa i tu, i tam była do takiego stopnia zlana i zrównana, jak się tego jeszcze wtenczas nie zauważało między południowymi i północnym i Francuzami lub Niemcami. Na­ wet, i to jest także zjawisko ogólnoeuropejskie u wszystkich większych narodów, ta wschodnia elita polska miała uczucie patriotyczne raczej silniejsze niż zachod­ nia. Dawał się też u niej zauważyć fenomen, którego po dziś dzień nie można nie zauważyć u innych narodów europejskich, mianowicie, że jakościowo ta elita kresowa przedstawia nie mniejszą lecz raczej większą wartość specyficzną niż wśród ludności od granic kraju bardziej oddalonej. Tak wszyscy trzej główni, właściwie jedyni twórcy odrodzenia i zjednoczenia Włoch byli kresowcami: Cavour Sabaudczykiem, Garibaldi Nicejczykiem, Mazzini Ligurem z pod Genuy. We Francji, gdy tylko zaczęło przebudzać się poczucie jedności narodowej, pierwszymi bohaterami tego porywu byli lotaryńska pastuszka Joanna D'Arc, Bretończyk Du Gueclin, trochę później „rycerz bez skazy lub strachu" Bayard z pod Grenoblů, który w chłopięcym wieku pewnie używanego w Paryżu języka nie rozumiał. W przeszłym wieku uosobieniem patriotyzmu francuskiego byli Korsykańczyk Napoleon Bonaparte i Gaskończyk, świeży przybysz z Włoch, 3 3 Pod p o j ę c i e m miejsca rozumiem to, co P. Bourdieu n a z y w a ł p o z y c j ą , j a k ą jednostka zajmuje w d a n y m p o l u lub u k ł a d z i e k u l t u r o w y m . Z a j ę c i e takiej, a nie innej pozycji powoduje konsekwen­ cje dla z a c h o w a ń i s p o s o b ó w m y ś l e n i a o ś w i e c i e danej grupy. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 131 Gambetta. W tym samym wieku Anglia zawdzięcza protestanckiej Irlandii naj­ większych swoich bohaterów wojskowych: Wellingtona, Robertsa i Kitchenera. Gdyby w tych trzech krajach rozsortować wszystkie ich znakomitości z dzie­ dziny czy wojskowej, czy politycznej, naukowej lub artystycznej, to by się zna­ lazło, że ich kresy dostarczyły wspólnej ojczyźnie grubo więcej niż połowę tych ludzi, którym ta ojczyzna zawdzięcza swą chwałę. To samo z naszymi Kresami. Nawet dzisiaj, kiedy o nas już coś wiedzą na Zachodzie, zapytajcie przeciętnego Anglika lub Francuza, o jakich znakomitych Polakach on słyszał od czasu zagłady naszego państwa, on wyliczy wam gro­ dzieńskiego szlachciurę Kościuszkę, Wołyniaka ks. Józefa Poniatowskiego, także Wołyniaka ks. Adama Czartoryskiego, Nowogrodzianina Adama Mickiewicza, 0 ile jest artystycznie wykształconym, Mińszczuka St. Moniuszkę, Grodzieńczuka Henryka Sienkiewicza, urodzonego w Wilnie, wychowanego w Krzemieńcu Sło­ wackiego, Podolanina Paderewskiego" (Korwin-Milewski 1993, s. 399-400). Cytowany fragment uzmysławia nam, że problem pogranicza nie był obcy mieszkańcom Kresów w pokoleniu autora, chociaż posługiwano się innymi niż obecnie pojęciami, jak np. 'kresy', 'kresowcy', 'elita kresowa' lub 'uczucia patriotyczne'. Nie był to przy tym problem akademicki lub czysto teoretyczny, a wielu z mieszkańców zmuszonych było wielokrotnie konfrontować się z nim w różnych sytuacjach, szczególnie w trudnych i przełomowych momentach dzie­ jowych tej ziemi, spowodowanych głównie zmianą politycznych granic i włą­ czaniu jej w inne państwa. Każdy mieszkaniec pogranicza musiał znaleźć swój własny, praktyczny sposób radzenia sobie ze zmieniającą się rzeczywistością. Różnorodność opinii w kwestii adaptacji po zmianie granic, wyrażanych przez mieszkańców pogranicza, wskazuje przede wszystkim na istnienie wielu, często skrajnych, postaw światopoglądowych i politycznych. Spory teoretyczne 1 definicyjne są odzwierciedleniem głębszych konfliktów postaw. W tej sytuacji w dyskusji należy zachować większą ostrożność przy formułowaniu definicji i zgłaszaniu własnych argumentów, czy w rozumieniu definicji i argumentów innych stron, aby bogactwa rzeczywistości Kresów nie zredukować do kilku najbardziej radykalnych postaw. * * * 4 Czym jest pogranicze? Wielu autorów podejmowało ten temat i nie jest moim celem szczegółowa prezentacja ich prac. Najczęściej podkreśla się terytorialny lub przestrzenny wymiar pogranicza. Jest on najbardziej widoczny. Pragnę tu zwrócić uwagę na inny, szczególny aspekt pogranicza, jakim jest „łączenie obu stron" w rodzaj wzorca, manifestującego się we wszystkich sferach życia jego mieszkańców. Oczywistością jest, że pogranicze nie jest ściśle związane z linią granic państwowych. Mieszkańcy pogranicza pozostają pod wpływem graniczą­ cych ze sobą ziem, często - pomimo widocznych różnic - dzielą wspólne wartości, 4 Sadowski (1995a; 1995b), K a b z i ń s k a (1994; 1999). �132 DAGNOSŁAW DEMSKI idee i tradycje. Również dawne Kresy Rzeczypospolitej z czasów Korwina-Milewskiego lub zachodnią część powojennej Białorusi można uznać za przy­ kład kultury pogranicza, ponieważ ich mieszkańcy pozostają pod wzajemnym wpływem kultur sąsiadów. Najczęściej spotykamy w literaturze dwa sposoby spojrzenia na pogranicze. Z jednej strony widziane jest ono jako kresy albo peryferia głównego obszaru etnicznego lub kulturowego, z drugiej - jako strefa po obu stronach granicy, na której terenie występują wpływy charakterystyczne dla obu stron. Przykładem pierwszego stanowiska były słowa Hipolita Korwina-Milewskiego. Mimo, że prezentuje on pogląd z początku X X w., to przed takimi samymi dylematami staje każde pokolenie mieszkańców pogranicza. Pogranicze jest miejscem zetknięcia się przynajmniej dwóch kultur, a sposób ich połączenia jest różnorodny i rzadko przewidywalny. Istnieją zbiorowe i indy­ widualne formy tego „zderzenia kultur", obie podlegające zmianom. Relacje każ­ dego z mieszkańców przedstawiają jakiś fragment całości obrazu, którego sami są częścią. Jedna z kultur ma zawsze pozycję dominującą. Dopełniającą się całoś­ cią byłyby tu wyobrażenia tego samego obszaru widziane oczyma przedstawicieli obu stron granicy. Wraz z przesunięciem granic jedna strona zdobywa przewagę i zajmuje pozycję dominującą wobec drugiej. Można się zastanawiać, czy wszyst­ kie strony mają taki sam obraz rzeczywistości pogranicza, czy przeciwnie - ist­ nieje więcej sposobów wartościowania i prezentowania rzeczywistości. Na bada­ nym przeze mnie obszarze powinien funkcjonować obraz Polaków w oczach Białorusinów i obraz Białorusinów w oczach Polaków. Pogranicze objawia się w różnych aspektach i sferach rzeczywistości. Dynamika zmian obserwowana jest wyraźniej z pokolenia na pokolenie, a współcześnie zmia­ ny zachodzą częściej. Życie jednostki na pograniczu przyrównać można do sytua­ cji dziecka, które musi dokonać syntezy cech obojga rodziców, raz żyjących ze sobą w zgodzie, w drugim przypadku z trudem godzących odmienne charaktery, a innym razem wręcz nienawidzących siebie nawzajem. Do znaczącej syntezy nie musi dojść, jeśli nastąpiło odrzucenie jednego z rodziców. Taki wzorzec (od syntezy do odrzucenia jednej ze stron) objawia się w wielu wymiarach i aspektach. Sana mapie świata miejsca, które można traktować jako pogranicze ze wzglę­ du na fakt ukształtowania się na wspólnym obszarze jednocześnie dwu lub kilku formacji kulturowych i religii. Najlepszym przykładem wydaje się być Jerozoli­ ma - święte miasto trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, ale rów­ nież Wilno - ośrodek kultury litewskiej, polskiej i białoruskiej, Lwów - centrum kultur ukraińskiej, polskiej, czy szerzej - Kresy. To miejsca, w których dochodzi do syntezy kultur, co powoduje ich wzajemną inspirację . Prace o pograniczu najczęściej koncentrowały się na mechanizmach proce­ sów asymilacji i akulturacji, a kontekst kulturowy służył egzemplifikacji okreś­ lonego aspektu lub odmiany tego procesu. Przykładem na to na obszarze zachod5 5 I n n y m i p r z y k ł a d a m i tego t y p u miejsc w Polsce s ą Ś l ą s k i Kaszuby, gdzie wzajemne inspira­ cje k u l t u r o w e s ą nie do przecenienia. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 133 niej Białorusi są charakterystyczne relacje informatorów: [...] słuchaj jak wy „obrusieli" (Iwieniec); [...] to można rozróżnić po mowie, czasem słowo jakie polskie usłyszę, może nie polskie ale opolszczone (Naliboki). Ważnym fragmentem badań pogranicza jest skupienie się na warstwie wza­ jemnych stereotypów dwóch lub kilku sąsiadujących stron. Takie badania mają sens, gdyż zawsze przynoszą dużo aktualnego materiału (np. z lat 1999-2001), odzwierciedlającego stan relacji. Mamy do czynienia z różnego rodzaju stereoty­ pami. Jedne dotyczą cech charakteru i typowych zachowań: Polki takie statecznaje, a prawosławna ona szustra taka bolsze. A Rosjanki to one tolko huliajut (Naliboki); Polka jest takaja, no, bolsze na princezu pahoża, bolsze Polka czem Rosjanka czy Białaruska. Białaruska za wsio była w robocie, w czarnych rukách, a Rosjanka nic jej nie wychodzit, ona nie lubi rabotat, wcale nie lubi (Naliboki); Białorusini Oj, jak mnie każu, szto nasze też nie takije, nie złyje kobiety, takie i dobre jest. Jest troszeczki coś teraz ludzie takije nerwowe, taka życie jest ciężka. Pracują, pracują i nie mają nic (Naliboki); Nasze Białorusinki są takie czarne pracują całe życie, po prostu nie znają drugiego, nie maja porównania i całe życie pracują. Pracują ,aby tylko przeżyć. No, nasze dziewczęta, kobiety są tro­ chę pogubione w sobie. Oni czasem wstydzą się siebie, wstydzą się powiedzieć coś nie tak, więcej one takie hamują się, że są niczym. Wstydzą się siebie. Oni nie mogą coś walczyć za swoje prawa, on czują tyko obowiązki wobec państw. Biało­ ruska kobieta taka, że nawet jak mąż bije, to ona nic tylko, no taki człowiek i tak trzeba żyć (Naliboki); Rosjanki? Są niemiłe, niemiłe. Ze wszystkim chce rozma­ wiać, ale nie chcą pracować, a chcą mieć Białorusinek?...To...ja zjednej strony mnie to się podoba prostota, proste na duszy. Jak wy zauważyli na naszej to nasze kobiety to takie proste ludzie, ale to jest często takie chamskie. Człowiek kultury, no to nie jest..., Rosjanki Wiesz, one uważają się za lepszych ludzi, uwa­ żają się za lepszych, za wyższe stworzenie. Czują się wyższą nacją (Naliboki); Rosjankę można poznać po tym, że ona czysto po rosyjsku rozmawia. Oni dostat­ nio lubią swoją nację rosyjską. Oni nie mieniają języka. A miejscowi ludzie, o i Białorusini, i Polacy ich nie rozbierzesz, dlatego że między sobą od maleńkie­ go na ulicy tak (Iwieniec); Do Białorusów to normalnie, no Ruskich nie lubią...; No idzie od nich jakiś szarm, że Polaczki (Iwieniec). Inne stereotypy opisują wygląd, także będący wyrazem pewnych cech charak­ teru: Białorusini poznać to można rozpoznać często po oczach, bo taki mają ból, ból w oczach. Nawet przejedz w mieście w tym autobusie, czy w tramwaju, nie zobaczysz żadnego uśmiechu w tej setce ludzi. Będzie się ktoś tam śmiał, ale z durnych jakiś tam zabaw, nie będą to jakieś szczęśliwe uśmiechy, ten ból w oczach będzie... (Naliboki); Rosjanki jeszcze grubiej chodzą jak Białaruski (Naliboki). Stosunek do religii także może znaleźć swój obraz w stereotypach: Prawo­ sławne kobiety zawsze po chrzcie, więcej są prawosławne nie po praktyce chrześ­ cijańskiej, ale po chrzcie. Katoliczki dużo takie jakąś radość mają w sercu i inny podchod do sprawy świętości, nie umartwienie, ale jakaś wesołość. No, prawo­ sławni takie są mniej religijne. Nie chce powiedzieć, że są niżej, bo to nie praw­ da, ale są takie no nie w praktyce religijnej (Naliboki). �134 DAGNOSŁAW DEMSKI Z badań wynika, że pewne stereotypy mają trwały, wielopokoleniowy charak­ ter, inne są odbiciem bardziej aktualnego stanu relacji, wskazując równocześnie na długo- i krótkofalowe efekty zmian. Każdy z nich odpowiada pozycji, jaką w świe­ cie informatora lub autora zajmują Białoruś i Polska. Zgodnie z duchem koncepcji Pierre Bourdieu (2003), każda wypowiedź informatora w istocie jest wyrażeniem miejsca, jakie dana sprawa zajmuje w świecie wartości rozmówcy. Wróćmy do szczególnego aspektu pogranicza, na który chciałem tu zwrócić uwagę. Pogranicze to rodzaj strefy kulturowej, w której elementy dwóch (lub kilku) stron są wymieszane ze sobą, oczywiście występując w różnych propor­ cjach. Ich skład zależny jest od wielu czynników. Do nich zaliczymy z pewnoś­ cią odległość od granicy - im dalej teren oddalony jest od granicy, tym mniej przedstawia cech kulturowych należących do kultury strony przeciwnej . Współcześnie pogranicze należy traktować niejako zwartą strefę równomier­ nie wymieszanych cech kulturowych, ale jako obszar przypominający mozaikę lub patchwork . Pod tym pojęciem rozumiem zbiór luźno połączonych proce­ sów, nierównomiernie rozwiniętych wzorów kulturowych, odzwierciedlających sprzeczne reguły rządzące działaniami ludzi należących do odrębnych kultur. Istnieje ono nie tylko przestrzennie - horyzontalnie, ale także wertykalnie - spo­ łecznie i znajduje nieoczekiwanie swój wyraz niemal w każdym wymiarze życia. Ze względu na przedmiot zainteresowania badaczy - styk przynajmniej dwóch kultur - pogranicze stanowi inną jakość niż kultura rozumiana jako całość. Po­ granicze różni się od ziem położonych w centrum kraju, choć i tam dochodzi do sytuacji zderzenia wielu kultur, szczególnie obecnie w dobie procesów globali­ zacji. Na specyfikę pogranicza wskazuje fakt, że często była to kraina nie zwią­ zana z imieniem dynastii, ziemia niedziedziczona, a raczej przyłączona do głów­ nej części później, podbita lub będąca przedmiotem sporu. Świadczy to o braku ciągłości historycznej, co jest najbardziej istotną cechą takiego regionu. Sytuacji pogranicza, moim zdaniem, nie do końca odpowiadają metafory: ba­ zaru kuwejckiego, ani kolażu Geertza (1986, s. 121), gdzie akcent kładziony jest na wielogłosowy obraz całości, co jest również istotne, tu istotą jest coś odmien­ nego - specyficzny obszar styku dwóch rzeczywistości. Bardziej odpowiada temu obszarowi określenie patchwork lub mozaika kulturowa, podkreślające zainte­ resowanie badacza układem wzajemnie splecionych cech przynajmniej dwóch kultur. W przypadku kolażu akcent kładziemy na różnorodność, w patchworku pogranicza - punktem wyjścia są dwie kultury, a interesuje nas stopień wymie­ szania między nimi, od skrajności po różne formy pośrednie. Motywem przewodnim rozważań nad pograniczem jest współistnienie sąsia­ dujących kultur w różnych, często nieporównywalnych układach. Istotą tego zja6 7 6 7 Podobnie u w a ż a w i e l u a u t o r ó w , w t y m Sadowski 1995a; 1995b. I n s p i r a c j ą dla m n i e b y ł o u ż y c i e tego t e r m i n u przez Stephena M . Lyona w pracy pt. Power and Patronage in Pakistan ( L y o n 1993, s.68). A u t o r proponuje w miejsce przechodzenia m i ę d z y i d e a l n y m i t y p a m i Leacha, zastosowanie bardziej u ż y t e c z n e j konceptualizacji p a t c h w o r k u j a k o r ó ż n i ą c y c h s i ę p o z i o m ó w w y s t ę p o w a n i a w s p ó l n y c h i d e a ł ó w i zasad organizacji s p o ł e c z n e j roz­ rzuconych w sąsiednich społecznościach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 135 wiska jest fakt, że wspólne lub podobne wartości mogą występować na różnych poziomach społecznych i kulturowych sąsiadujących ze sobą grup. Przykłady na potwierdzenie tego układu można odnaleźć w każdym z omawianych w etno­ logii wyznaczników kulturowych lub etnicznych - np. w języku, religii, historii. Dotyczy to również świadomości i tożsamości, będących zwieńczeniem wszyst­ kich poprzednich wyznaczników. Sposób „łączenia" kultur tworzy wzorzec, który przenika mikrokosmos lokalny, stając się częścią życia pogranicza. Jak już wspomniałem, przyjmuje on formę wzorca - patchworku, jednego z wielu możliwych, w lokalnej zbioro­ wości. Można go badać jako zbiór wszystkich możliwych elementów dla bada­ nej zbiorowości lub dla jednostki. Na pograniczu patchwork, zawsze jeden z wielu możliwych, jest formą wy­ mieszania nie tylko języków, religii, przestrzeni społecznej, ale także historii ze współczesnością, deklaracji z praktyką, tradycji z inwencją, tutejszości z etnicznością, starego z nowym, lokalności z globalnością, narodowego z ponadnaro­ dowym, podrzędnego z nadrzędnym. JĘZYKI Przykładem zjawiska odzwierciedlającego wzory patchworku w sferze języ­ ka, na obszarze Zachodniej Białorusi, jest obecność kilku języków - rosyjskiego, białoruskiego, „prostego", polskiego. Badacze-wskazywali na istnienie wysp języka polskiego na dawnych Kresach. Przed wojną było ich jeszcze sześć , a teraz możemy mówić tylko o dwóch, czy trzech na terytorium dzisiejszej Białorusi. Charakterystyczne były zwarte skupiska ludności posługującej się językiem polskim, np. iwieniecka wyspa językowa (Krysiński 1928, s. 356). Na kwestie języka na Białorusi spojrzeć można także od strony obszarów ich stosowania. Okazuje się, że - jak przystało na pogranicze - nadal jesteśmy świad­ kami zróżnicowania języków na język rodziny i wsi (prosty, białoruski), szkoły (białoruski, rosyjski), wyższej uczelni (rosyjski), urzędów państwowych (rosyj­ ski), kościoła (białoruski, polski), wojska (rosyjski). Mieszkaniec Białorusi pol­ skiego pochodzenia ma możliwość znajomości trzech lub czterech języków - białoruskiego, rosyjskiego, polskiego oraz „prostego". Jednak w praktyce zna­ jomość języka polskiego jest na Białorusi zróżnicowana. Duża część Polaków średniego i młodszego pokolenia słabo włada językiem polskim. Posługiwanie się nim także jest niejednorodne. Istnieje np. język kościelny, język pieśni po­ grzebowych, napisów nagrobnych, listów do rodziny za granicą. Pewną formą zauważalnego wpływu kultury polskiej na miejscową jest używanie bardziej urozmaiconego słownictwa (u niego boisz polskich slow; Mińsk). 8 9 8 Wyspy: d u n i ł o w i c k a (pow. dziśnieński, postawski, w i l e j s k i ) , iwieniecka, w o ł k o w y s k a oraz mniejsze - p o r o z o w s k a , h e r m a n o w i c k a ( p o w . d z i ś n i e ń s k i ) , p r o z o r o c k a (pow. d z i ś n i e ń s k i ) ( K r y s i ń s k i 1928, s. 3 5 6 ) . 9 W e d ł u g autora „ w y s p a " i w i e n i e c k a o b e j m o w a ł a ł ą c z n i e 6 g m i n , w t y m Pierszaje, I w i e n i e c , W o ł m a , R u b i e ż e w i c z e i N a l i b o k i (pow. w o ł o ż y ń s k i ) oraz Derewna (pow. s t o ł p e c k i ) . �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Osobnym, występującym współcześnie na wsi białoruskiej zjawiskiem związa­ nym z językiem jest zapotrzebowanie na wiejskich „tłumaczy" listów od rodziny z Polski. Coraz trudniej spotkać ludzi swobodnie posługujących się językiem pol­ skim. Najczęściej są to ludzie starsi wiekiem, którzy znają ten język, przynajmniej do pewnego stopnia, w mowie i w piśmie. Występują oni również w chórach pogrzebowych, śpiewając polskie pieśni. Obecnie polski stał się również częścio­ wo językiem „użytkowym" wycieczek do Polski i handlu przygranicznego. RELIGIE W sferze religii wzory rozłożenia wszystkich elementów przyjmują różnorodne formy. Obok siebie mieszkają prawosławni i katolicy - wyznawcy głównych wy­ znań na tym terenie, ale poza nimi obecne są inne kościoły, powstałe w pewnym sensie w wyniku zderzenia kulturowego tych pierwszych. Uformowały się w wy­ niku ruchów jednoczących lub przeciwnie, bardziej separatystycznych, np. unici, starobrzędowcy lub pochodzący z poza tego kręgu - baptyści. Ruchy te przyjęły charakter formalny w postaci odrębnego kościoła, hierarchii, często w wyniku presji politycznych, jakim podlegały w przeszłości. W węższym kręgu Kościoła Katolickiego rozwijał się nurt białoruski, którego jednym z najwybitniejszych przedstawicieli był ks. Czerniawski z Wiszniewa. Na Białorusi pracowało wielu księży przybyłych z Polski, co również musiało mieć wpływ na wiernych. Mamy wiele mniej formalnych przykładów wymieszania wpływów w codzien­ nych manifestacjach religii. Przestrzennie odpowiadały im tereny wyżej wymie­ nionych wysp ludności katolickiej, które równocześnie oznaczały wyspy języka polskiego. Wymieszaniu sprzyjają małżeństwa mieszane i związane z tym prze­ chodzenie na inną wiarę - w przeszłości oficjalnie unikane, a współcześnie po­ wszechne. Poza tym występują inne synkretyczne modyfikacje religii, widoczne w folklorze lokalnym, jak łączenie symboli religijnych różnego pochodzenia, np. krzyże, organy, ale również w wierzeniach, zachowaniach i praktykach. Wśród wiernych katolickich widoczne są zmiany polegające na zanikaniu starszych, lokalnych zwyczajów obecnych w praktyce Kościoła Katolickiego na Białorusi, np. lamentów, starych pieśni. Na te zjawiska mają również wpływ częstsze kon­ takty z przybyszami z Polski, albo podczas pielgrzymek w Polsce. W środo­ wiskach ludności pochodzącej z rodzin katolickich, ale nie praktykujących, tra­ dycja katolicka jest czasem doceniana i podkreślana w inny sposób - jako nurt kultury zachodniej ze swoją specyfiką. Współcześnie w tym duchu pojawiają się stwierdzenia typu: katolicyzm to teatr (Mińsk). HISTORIE Przykładami odzwierciedlającymi różne postawy zbiorowe w momentach przełomowych historii badań tego regionu Białorusi są takie wydarzenia jak: plebiscyty poprzedzające utworzenie granic republik radzieckich w 1919 г., dzia­ łalność polskiej AK, białoruskiej samoobrony (samochowy), partyzantki radziec- �137 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I kiej i policji białoruskiej na terenie Puszczy Nalibockiej w czasie I I wojny świa­ towej, itp. Sposób widzenia historii zawsze był podatny na politykę, szczególnie na pograniczu, gdzie zmiany granic przynosiły nową wersję dziejów tej ziemi. Stąd zróżnicowanie - na historię przekazywaną w rodzinie i tę, nauczaną w szkole z podręczników szkolnych, przekazów nauczycieli, szkolnych kącików pamięci, propagandy, encyklopedii. Inną historię przekazywano podczas świąt państwo­ wych, uroczystych akademii. Innej historii uczyły pomniki zwycięzców stawiane w centrum wsi, a innej groby na wiejskich cmentarzach. W historii oficjalnej dominował nurt sowiecki, a pewne miejsce próbował zająć nurt narodowo-białoruski tworzący się wokół Białoruskiego Frontu Narodowego (BNF). Polska wersja historii rozwijała się w Polsce. W bardziej lokalnym wymia­ rze historia to również czytanie książek popularno-naukowych, kroniki miasteczek, opowieści rodzinne, różne „typy historyków-amatorów", odpowiadające różnym formom potrzeby przeżywania historii w świadomości mieszkańców . Oficjalnie i publicznie o przeszłości przypominali zasłużeni kombatanci z Ar­ mii Czerwonej, cieszący się przywilejami od czasu Związku Radzieckiego oraz nieliczni kombatanci walczący w I Armii Wojska Polskiego, także uznawani przez władze. Prywatnie i w pamięci ludzkiej pozostali jednak również człon­ kowie AK, czy białoruskiej samoobrony. 10 DEKLARACJE NARODOWOŚCI I PRAKTYKA CODZIENNA Deklaracje narodowości znajdują swoje odzwierciedlenie w oficjalnych spi­ sach ludności: My byli katoliki, Polacy. My lubimy, że my Polacy, my myślimy, że my Polacy (Naliboki). Poza oficjalnymi spisami istnieją przypadki innych dekla­ racji, o bardziej lokalnym charakterze, np. zapisanie się do związku narodowo­ ściowego, towarzystwa kulturalnego. Istnieją deklaracje ustne, składane na szer­ szym forum lub w rozmowach prywatnych: Jak ja zaczął już kopać kim jestem, skąd jestem, kto moi przodkowie. Wtedy poszedłem do babci. A babcia była sie­ rota i jej też ciężko było powiedzieć, bo nie znała rodziców dobrze. Tylko brata. Ja babci brata też trochę coś poznał. On zawsze mówił po polsku ze mną. Też chiba widział mało ludzi, z którymi mógł porozmawiać. I jeszcze pamiętam ostat­ nie słowa do mnie: bądź dobrym człowiekiem. To było po polsku powiedziane. I stąd wiem, że jestem Polakiem (Naliboki). Wpisywanie narodowości w pasz­ portach było powszechną praktyką w Związku Radzieckim. Z przyczyn poli­ tycznych zaniżano liczbę ludności mniejszości polskiej na Białorusi. Stąd liczne przykłady zapisywania odgórnie narodowości białoruskiej. Część deklaracji wydaje się być składana w zależności od sytuacji lub roz­ mówcy. Pewne osoby deklarują równocześnie dwie tożsamości, co jest szczegól­ nie powszechne w młodszych pokoleniach: Po obu rodzicach ja Polak, ale czuję się Białorusinem pół na pół (Naliboki). 1 0 Co p o k a z a ł a w swojej pracy M.Nawracka, Świadomość U W 1999); patrz t e ż N a w r a c k a 2003. historii (praca licencjacka w K E i A K �138 DAGNOSŁAW DEMSKI Z mojego doświadczenia wynika, że praktyka codzienna wydaje się bardziej skomplikowana i artykułowanie pochodzenia zależy najczęściej od sytuacji i osób, z którymi prowadzi się rozmowę. Wywiad udzielany etnografowi z Pol­ ski daje inny przekaz niż np. rozmowa z lokalnym zbieraczem folkloru. Warto więc czasem prowadzić badania w towarzystwie miejscowych badaczy. PRZESTRZEŃ GEOGRAFICZNA I SPOŁECZNA Zróżnicowanie pogranicza znajduje odbicie na różnych poziomach rzeczywi­ stości, takich jak: wymiar terytorialno-geograficzny, świadomościowy czy rela­ cji społecznych, tzn. idei, wartości, roli i światopoglądów podzielanych po obu stronach granicy, i to nie tylko w wielu miejscach rozrzuconych geograficznie (wyspy), ale także na różnych piętrach społecznych (np. w miastach, wsiach, wśród elit, chłopów, inteligencji). Bywa i tak, że wśród ludności różnego pocho­ dzenia (niezależne od deklarowanej tożsamości etnicznej) pojawiają się podobne wzorce lub zasady myślenia. Aspiracje i zorientowanie jednostki na przyszłość oznacza często wybór jed­ nej z kultur jako tej, wokół której buduje ona swoją indywidualną przyszłość w kraju, którego jest obywatelem lub osiedlając się po przeciwnej stronie gra­ nicy. Inaczej mówiąc, jest to wybór kultury, która staje się realizowanym celem: Bo ja tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógłbym... (Rubieżewicze). Współcześnie wydaje się, że dyskurs na badanym terenie przebiegał wokół kwestii korzeni tutejszych mieszkańców - białoruskich lub polskich. Według powszechnych opinii, Polakiem był pan, dziedzic, urzędnik i tzw. „podpanek" oraz ich potomkowie i przybysze. Według uznawanych koncepcji sowieckich, ludność pochodzenia chłopskiego na Białorusi nie miała polskich korzeni, lecz uległa ona procesowi akulturacji w kulturze polskiej . Większość świadomych swojego pochodzenia Polaków wyemigrowała do Polski w okresie repatriacji. Interesującym zjawiskiem jest fakt, że pozostała ludność, „mniej świadoma" swego pochodzenia, również deklarowała w spisach przynależność do narodowości polskiej. Zamieszkują oni na swojej ziemi, tylko zmieniły się granice, a przez to układ odniesienia. W praktyce wspólne jest tylko jedno, że wszyscy wypowiadający się od dawna tu mieszkali. Może to oznaczać, że głosy mieszkańców są odbiciem dysputy między nowym i starym układ od­ niesienia, starym pokoleniem „Polaków" z młodszym pokoleniem „Białorusi­ nów", wykształconych z niewykształconymi. 11 TRADYCJA I INWENCJA Współcześnie dostrzegamy jeszcze inny wymiar pogranicza. W głosach wy­ rażających swoją tożsamość na pograniczu pobrzmiewają echa braku zgodności między samookreśleniem grupy lub jednostek, a określaniem ich przez innych T ę o p i n i ę p o t w i e r d z i ł W i a c z e s ł a w Werenicz (informacja ustna). �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 139 (badacze, sąsiedzi): A jacy oni Polaki, to samozwance... (Naliboki). Jest to pro­ blem nierozwiązywalny, ponieważ, jak wiemy z doświadczeń na polu etnologii, jedni informatorzy lub badacze posługują się „pierwotnościową" definicją etniczności, a inni traktują aktualną sytuację w sposób bardziej instrumentalny. Różne formy budowania tożsamości wynikają z różnych podejść do problemu. Z jednej strony występują definicje tożsamości zbiorowej - pierwotnościową i instrumentalna - z drugiej ma miejsce indywidualny i dojrzały wybór tożsamości, będący wynikiem integracji wszystkich doświadczeń życiowych. Problem tkwi w tym, że każda ze stron wychodzi z innego punktu widzenia - kto był pierwszy na tej ziemi, albo jak najlepiej chronić interesy grupy w obliczu presji dominują­ cej strony. Odrębne reakcje wywołują postawy odwołujące się do przynależności zbiorowej albo do prawa indywidualnego wyboru tożsamości przez jednostkę. Aby mówić o etniczności, należy odróżnić tożsamość od świadomości etnicz­ nej. Z własnego doświadczenia wiemy, że tożsamość jest szerszym pojęciem, obejmującym wszystkie znaczące role pełnione w życiu jednostki. Przynależ­ ność etniczna lub narodowa należy dojednej z wielu innych tożsamości. Jej zna­ czenie, miejsce w hierarchii wartości, jest kwestią indywidualną lub specyficzną dla danej zbiorowości. Poczucie określonej etniczności zawsze rodzi się pod wpływem kontaktu kulturowego, najpierw w relacji z grupą własną (rodzice, opiekunowie, środowisko), później z grupą obcą. Wydaje się, że konkurencyj­ ność jest najbardziej istotnym zjawiskiem i przyczyną działań obu grup, własnej i obcej. Reakcje na ten kontakt mogą być różne, można je sprowadzić do dwóch teorii etniczności. W teoriach „pierwotnościowych" więź etniczna lub narodowa staje się czymś podstawowym, uznanym za pierwotne i przyrodzone, a celem autorów jest udo­ wodnienie jej istnienia od zawsze. W tym przypadku „to, co arbitralne z zewnętrz­ nego punktu widzenia, traktuje jako naturalne, trwałe i obecne «od zawsze» z punk­ tu widzenia wspólnoty" (Burszta 1998 s. 137). Nacisk kładzie się na kontynuację, ciągłość mitologii grupy. Tego rodzaju poglądy nie mogą znaleźć uznania wśród wszystkich członków zbiorowości pogranicza. Tu pojawia się potrzeba świa­ domościowego utożsamienia się z własną grupą i przynależności do niej oraz możliwości uczestnictwa we wspólnym systemie znaczeń kulturowych. Poza grupą pozostają inni, aktualnie nie uznający wszystkich elementów tego syste­ mu. Izolacjonizm i poczucie zagrożenia grupy z zewnątrz może spowodować narastanie tendencji do opowiadania się za tym stanowiskiem kosztem funkcjo­ nowania neutralnych do tej pory postaw. Im bardziej izolowana grupa, tym nie­ świadomie kładzie większy nacisk na znaczenie korzeni i tradycji. W stanowisku instrumentalnym etniczność staje się środkiem służącym mo­ bilizacji grupy społecznej do realizacji celu o charakterze ekonomicznym lub politycznym. W takich sytuacjach tożsamość etniczna pojawia się wtedy, kiedy niezbędne staje się powołanie nieformalnej organizacji politycznej, której za­ daniem jest stworzenie bariery kulturowej wobec grupy konkurencyjnej (Burszta 1998 s. 139) lub wobec otoczenia. W tym przypadku nacisk kładzie się na mitologię zewnętrzną i ustalenie miejsca własnej grupy na tle pozostałych �140 DAGNOSŁAW DEMSKI w regionie. Etniczność nie wymaga wyjaśnień historycznych i kulturoznawczych, gdyż jest wynikiem bieżących warunków społecznych. Jak zauważa Burszta, w tym ujęciu etniczność jest zawsze „po coś", potrzebuje form zorganizowa­ nych, aby osiągnąć większą skuteczność w spełnianiu aspiracji grupy. Mamy tu również do czynienia z pewną izolacją lub zamykaniem grupy, jednak tego typu grupa wydaje się być bardziej mobilna od poprzedniej, posługującej się stanowi­ skiem „pierwotno ściowym". Obserwując mechanizmy formowania się tych różnych postaw, w pierwszym przypadku można mówić o postawie defensywnej, obronnej, zamkniętej grupy w obliczu zagrożenia zewnętrznego, gdzie konieczne jest cementowanie zwar­ tości i spójności społecznej, w drugim natomiast - mamy do czynienia z postawą mobilizacji społecznej tworzącą zbiorowość w celu zachowania zwartości w zmieniających się uwarunkowaniach, a niezbędne do tego jest potwierdzenie miejsca grupy w nowej hierarchii lub układzie. Możemy jednak analizować także mniejsze czasowo fragmenty dziejów. Jeśli na pograniczu poddamy analizie aktualny układ sił odniesienia, powstały w wy­ niku przesunięcia granic, poszczególne grupy znajdą się w nowych ramach. W konsekwencji tego część z nich utraci kontakt z głównym obszarem, a nawet trwałość przekazu. Wówczas analiza odsłoni nam obraz grupy walczącej o wła­ sne interesy, stosującej różne narzędzia przetrwania (nauka języka, tworzenie związków). Oderwana i izolowana zbiorowość zaczyna działać w warunkach przetrwania, przejściowej utraty dotychczasowej tożsamości, a badanie takiej „tracącej tożsamość" grupy umożliwia rekonstrukcję podstawowych części i ro­ dzaju gry, jaką one prowadzą. Z punktu widzenia badacza dziejów, każda tradycja należy do „tradycji wy­ nalezionej". Określenie to pochodzi od Erica Hobsbawma (1983) i oznacza tra­ dycje zastane, które, jak odkrył autor, okazały się dość niedawnego pochodzenia. Służyły one konstruowaniu obrazu przeszłości narodu lub wspólnoty przez przed­ stawicieli obu tych stanowisk. Szczególnie duża liczba „nowych" tradycji poja­ wiła się w ciągu ostatnich 200 lat, od okresu Oświecenia. Wynajdywaniu tradycji sprzyjają szczególnie czasy transformacji. Jak wiemy, druga połowa X I X wieku była okresem przebudzenia narodów w Europie. Wiele współczesnych narodów, pomimo odwoływania się do jednej tradycji etnicznej, w większości wywodzi się z liczniejszych grup etnicznych, ale nie ma to istotnego wpływu na proces tworzenia i umacniania wspólnoty. Także różnorodność źródeł etnicznych nie przeszkadza w formowaniu narodu. Dobrym przykładem jest praca Eugena Webera o formowaniu narodu francu­ skiego (Weber 1976). Kluczową kwestią jest problem, kiedy i w jakich warun­ kach rodzi się etniczność. Problemy świadomości i tożsamości również należą do „tradycji wynalezio­ nej", mają więc swoją krótką historię. Pojęcia świadomości i tożsamości są wy­ tworem połowy X X w., chociaż pojawiały się one nie w tym ujęciu, np. jako problemy obecne u Hipolita Korwina-Milewskiego, na specyficznych terenach, gdzie dwie lub więcej kultur tworzyło całą gamę różnorodnych odcieni. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 141 STARE I N O W E Element czasu pozwala na uchwycenie wzorów pogranicza widzianych z punk­ tu widzenia różnych pokoleń. Analiza postaw i układu elementów składających się na świadomość trzech pokoleń podyktowana jest ramami pamięci, tzn. osobistymi doświadczeniami lub doświadczeniami innych żywych, z którymi jednostka ma kontakt. Tego rodzaju „czasoprzestrzeń" tworzy społeczność lokalna, czyli miesz­ kańcy zwartego terytorium (wsi, parafii, puszczy), należący do trzech pokoleń . W takiej analizie dodajemy wymiar czasu (trzech pokoleń) rozumiany jako pewien rodzaj sekwencji kulturowej pozostającej w stosunku do siebie w dialogu kulturowym. Pojęcie to wychodzi poza braudelowski podział na struktury dłu­ giego trwania, koniunktury i zdarzenia. To nie tylko dialog, ale także biegunowo sprzeczne postawy znajdujące wyraz w tej sekwencji. Przykładem takich od­ miennych postaw z terenu Zachodniej Białorusi jest następujący podział: Pokolenie dziadków (urodzone w latach 20-tych i 30-tych X X w.): polska szko­ ła, doświadczenia wojny, AK, okresu repatriacji, język polski (dom, szkoła), wy­ ższa edukacja w języku polskim, wychowanie w religii katolickiej, tożsamość pol­ ska (tłumiona białoruska), własność ziemi, bieda, elity polskie, symbolika polska; Pokolenie rodziców (urodzone w latach 40-tych i 50-tych X X w.), doświad­ czenia szkoły sowieckiej, język polski (dom), rosyjski, białoruski, wyższa edu­ kacja w języku rosyjskim, problemy z wychowaniem w duchu religii, tożsamość polska (tłumiona polska), kołchozy, bieda, elity rosyjskie, białoruskie, symboli­ ka sowiecka; Pokolenie dzieci (urodzone w latach 70-tych i 80-tych X X w.): szkoła sowiec­ ka, język rosyjski, białoruski, wyższa edukacja rosyjska, bez religii, odrodzenie religii, tożsamość białoruska (tłumiona polska), podwójna tożsamość, kołchozy, bieda, elity białoruskie, rosyjskie, symbolika białoruska. Badania świadomości ludności Puszczy Nalibockiej, z której pochodzą cytaty zamieszczone w tym artykule, stanowią specyficzny przypadek studiów nad ludnością osiadłą, która nie zmieniała państwowości pod wpływem emigracji. Pozostała ona w swoich domach i na swojej ziemi, ale zmienia się kontekst poli­ tyczno-kulturowy wywołany przez zmiany granic państwowych. Jeśli omawiane tu pogranicze uznamy za przykład wielopokoleniowego zderzenia kultur, to każ­ de z omawianych trzech pokoleń należało do innej fazy tej konfrontacji kultu­ rowej. W wyniku I I wojny światowej pierwsze opisywane pokolenie zostało zmuszone do podstawowych decyzji: zostać czy wyjechać. Duża część wyje­ chała lub została zmuszona do wyjazdu. Ci, którzy pozostali nie utracili w nowych warunkach dawnej tożsamości i znajomości kodu kulturowego. Chociaż grupa ta nie kontynuowała w pełni prze­ kazu kulturowego: / kochałam Polskę, jak nikt na świecie, jak wy może kochacie 12 1 2 W terenie m a m y do czynienia z trzema p o k o l e n i a m i i n f o r m a t o r ó w . M o ż e m y a n a l i z o w a ć postawy w c z e ś n i e j s z y c h p o k o l e ń na podstawie m a t e r i a ł ó w pisanych, czego d o b r y m p r z y k ł a d e m jest p o d z i a ł na pokolenia c h ł o p ó w u w ł a s z c z o n y c h , ich dzieci oraz dzieci tych dzieci, propono­ w a n y przez M ę d r z e c k i e g o (2002). N a ten temat t a k ż e D e m s k i (1998; 2000; 2003). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI teraz; My kochali jak życie, tak byli wychowane. Bo my żyli na pograniczu. To dla nas była Polska święte słowo (Naliboki); No tutaj tak wszystko przetrącone i jakie my jest Polaki? Dlatego, że wszystko jedno, u nas ту my u nas to tylko nas trzymać jeszcze tak, jeszcze w swoim sercu i pamiętam to, że i rodzice to mówili, a tak my Polski już nie pamiętamy. Co my pamiętamy z Polski? No sama kultura z tym jak, bo tu u nas na zachodzie, coś takiego w nasiedztwo, my otrzy­ mali wiara i siła. I my za to, dlatego i Związki i wsio, wszystko to robi się, dlatego żeby to jakby utrzymać, utrzymać choćby dla swoich dzieci, to co my upuścili. A upuścili my bardzo dużo wtedy. Jakby nie dobrze ja rozmawiam, nie może taki akcent, choćby tak dzieci nasze rozumieli i rozmawiali. My powinni ich to na­ uczyć. My tego nie zrobili, upuścili, dlatego że tak było on nie wolno, nie wolno, a nie wolno. No wolno, nie wolno, no w domu to można było to robić. Tak jak my robili np. Wielkanoc... I trzeba było porozmawiać, coś opowiedzieć o tym, że my jesteśmy Polaki, że taki nas język, ze tam to. To wszystko my opuścili, ja swoje dzieci. Dlatego wina to nasza w tym (Iwieniec). Następne było pokoleniem konfliktu dwóch kultur, gdzie dokonała się właści­ wa akulturacja, a nawet asymilacja. Za swojego życia znaleźli się w orbicie drugiej kultury i zaczęli dokonywać wyborów zgodnie z jej kodem: Powaga nadaje się temu Ruskiemu. To on śmierdzący, on przyszedł z Rosji, ot taki człowiek no. I za nim dziewczyny biegają, dlatego że położenie jego. A dzieweczki widzą, że jego taka sztuka, widzą, że on ma przewagę. W nim trzeba szukać jakiego obrońcy, tylko od czego bronić? Ot, mieli, a potem się stopniowo wszystko rozeszło. Jest to było partyjny, ateista i on Polki, nie Polki, on może mieć dobre miejsce w społeczeń­ stwie, że on może zajmować dobrą posadę, może i tak dale] (Iwieniec). Dla najmłodszego pokolenia dawna kultura ojców i dziadków już niewiele znaczy. Może jest jeszcze traktowana z sentymentem, często w postaci nauki drugiego języka, jest wyrazem szerszej orientacji na Zachód, na co wskazywać mogą plany na studia, pracę lub inny wyjazd do Polski i ich realizacja. Taki obraz dały badania z lat 1998-2000. Każde z tych pokoleń stanęło przed zadaniem „bycia Polakiem" (lub Białorusi­ nem) w nowym otoczeniu politycznym i kulturowym. Stosowali specyficzne normy dla określenia statusu polskości swojego pokolenia. XIX-wieczną polskość bardziej obowiązywały normy dobrego urodzenia, wyznania katolickiego. Główną cechą przedwojennej polskości był język i szkoła polska oraz wyznanie katolickie, wojennej polskości - patriotyzm i poświęcenie dla ojczyzny, a dla powojennej polskości na Białorusi - przynajmniej zachowanie pamięci o polskim pochodzeniu rodziców. Utrata ciągłości tradycji w postaci podwójnej identyfikacji lub przyjęcie tożsamości białoruskiej nie musi oznaczać braku zainteresowania dla tej kategorii ludności, dopóki pozostają na swojej ziemi. Oznacza to funkcjonowanie poza polskimi strukturami politycznymi i kulturą. Każde z tych pokoleń miało inne doświadczenia, adaptując się do innych uwarunkowań, formując zbiorowy obraz siebie oparty na doborze „zapamiętanych" obrazów własnej przeszłości, zapoży­ czeń od tych lub innych sąsiadów, obejmując to, co zostało stracone bezpowrotnie, ale i to, co zostało odkryte dla grupy w nowych sytuacjach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 143 TUTEJSZOŚĆ I ETNICZNOŚĆ Problem „tutejszóści", znany szeroko w literaturze etnologicznej i socjolo­ gicznej , jest dawna formą współczesnego zjawiska lokalności i globalności. Spowodowany był zróżnicowanym stanem świadomości mieszkańców danego regionu, identyfikujących się tylko z bezpośrednim otoczeniem i znanym sobie środowiskiem albo z szerszą strukturą regionalną lub państwową. Na Białorusi zjawisko „tutejszości" występowało w dwóch wymiarach: jako postrzeganie świata w kategoriach charakterystycznych dla chłopów, posługują­ cych się językiem „prostym". Stąd przypadki deklaracji, w których informatorzy nie identyfikują się z narodem lub państwem, ale podają kategorie „tutejszych", „swoich", „miestnych". Bardziej rozwiniętą formą „tutejszości", przekształconą w ideologię, był ruch „krajowców" na Litwie i Białorusi z przełomu X I X i X X w . Była to próba uniezależnienia się od wpływów ze wschodu lub z zachodu i odczytywać j ą moż­ na jako kierunek nastawiony na formowanie spójności i wspólnej tożsamości. Nurt ideowy „krajowców" uznawał „prymat interesów całej ludności kraju nad interesami każdej z grup narodowościowych" (Waszkiewicz 1995, s. 6). Jako reprezentanci społeczeństwa polskiego nie godzili się na traktowanie Polaków na Białorusi i Litwie jako mniejszości, lecz jako jednego z trzech elementów historyczno-państwowych i kulturotwórczych kraju (1995, s. 6). Pozostałe postawy, dostrzegające konieczność zachowania związków z sąsiadami, zorien­ towane sana potwierdzanie hierarchii społecznej i kulturowej. 13 14 NADRZĘDNE I PODRZĘDNE Zmiany świadomości na pograniczu należy rozpatrywać w kategoriach struktur nadrzędnych (państwowych) i podrzędnych (lokalnych). Zmiany granic powodują zmianę układu struktur. Kierunek wektora w relacjach nadrzędne-podrzędne zmie­ nia się. Kariera człowieka i jego przejście ze społeczności lokalnej do nadrzędnej, są związane z uzyskaniem wykształcenia, pracy i wyższej pozycji, odpowiadającej zdolnościom, zawsze wiążą się ze zmianą układu tego, co nadrzędne i podrzędne. W przypadku pogranicza białorusko-polskiego zmiany układu tych struktur powtarzały się co pewien czas i obejmowały wszystkich mieszkańców bez wy­ jątku, bez względu na wykształcenie, pozycję czy rodzaj profesji. W przypadku zmiany wykształcenia, pozycji i pracy zawodowej oraz zmiany układu struktur nadrzędnych/podrzędnych na pograniczu, mamy do czynienia ze zjawiskiem „konwersji". Nie musi to być konwersja religijna. Jest to jednak rodzaj konwersji świadomości, czyli przejście do działania w poszerzonym i bardziej 1 3 K a b z i ń s k a 1999. 1 4 Ruch k r a j o w c ó w na p r z e ł o m i e w i e k ó w objął c z ę ś ć i n t e l e k t u a l i s t ó w i s z l a c h t ę na B i a ł o r u s i i L i t w i e . Najbardziej znani w ś r ó d n i c h t o M . D o w n a r - Z a p o l s k i , M.Roemer, k t ó r z y popierali trady­ cje w i e l o k u l t u r o w e W i e l k i e g o K s i ę s t w a L i t e w s k i e g o . �144 DAGNOSŁAW DEMSKI złożonym spektrum możliwości. Zaczynamy funkcjonować w nowym nadrzęd­ nym systemie, zachowując lub nie, odrzucając lub nie, dawny kod kulturowy Nie możemy już się cofnąć, ponieważ nadrzędny system nie zmieści się w daw­ nym lokalnym wzorcu. Istnieją przypadki zamknięcia się, np. „zakalonny Polak", trudno mu wtedy funkcjonować na nadrzędnym, bardziej złożonym poziomie. Tylko „konwersja" umożliwia nam swobodne działanie na takim poziomie. Zmiana kontekstu kulturowego (inne miasto, studia, nowa praca uwzględniająca zdolności, zmiana granic) powoduje uaktywnienie nowego poziomu świado­ mości, a to wymaga dostosowania dotychczasowego trybu życia. Z pewnością sposób, w jaki reaguję na nowe poziomy został uformowany na poprzednim - podrzędnym poziomie. Nie potrafię wyjaśnić od czego to zależy. W sytuacji pogranicza, gdzie zróżnicowanie jest stale obecnym elementem jego kontekstu, przewidywanie wyborów indywidualnych jest trudniejsze. Moż­ liwych jest kilka scenariuszy, np. kontynuowanie lub obrona świadomości etnicznej zgodnej z kontekstem rodzinnym lub lokalnym. Możliwe jest też od­ rzucenie dawnej tożsamości jako naiwnej, oszukańczej i przyjęcie tożsamości oraz wersji pamięci charakterystycznej dla świadomości nadrzędnej, tzn. nielo­ kalnej, ale regionalnej lub państwowej: Tam głupi i proste ludzie, nie znający historii żyją... jakie tam oni Polaki, to Białorusy (Rubieżewicze). Przy takim myśleniu uznaje się, że wykształcenie daje dostęp do prawdy. Ten scenariusz przypomina pewien typ rozwoju świadomości, w której - prze­ chodząc z kręgu lokalności i rodziny na poziom świadomości regionalnej lub państwowej - człowiek nie odrzuca poprzedniej tożsamości, ale pozostawia j ą jako część nowej świadomości. Obrasta ona nowymi „tożsamościami", two­ rzonymi w nowym środowisku. Możliwa jest w tym wypadku podwójna iden­ tyfikacja i tożsamość. Płynie z tego wniosek, że ludzie pogranicza są bardziej elastyczni i doświad­ czeni ze względu na powtarzające się zmiany układu odniesienia. Tam zdecydo­ wana większość mieszkańców, a nie tylko wykształceni, ma kontakt z obu struktu­ rami - podrzędną i nadrzędną. Można dodać, że z tego powodu pogranicze „produkuje" wielu wspaniałych i wybitnych ludzi, jak o tym mówił cytowany wy­ żej Korwin-Milewski: Bo ja się tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógł­ bym (Iwieniec). Potwierdzają to również przypadki wyjazdów na studia do Polski. Wejście w nadrzędne struktury, różne od kulturowo-etnicznego kontekstu lokalnego lub rodzinnego, jest częstym przypadkiem na świecie. Dzięki temu możemy w praktyce badawczej porównać te zmienne i ich układ w kolejnych pokoleniach (język mówiony, język nauki lub kultury, szkoła, wyznanie, polityka, dialog kulturowy z pokoleniem ojców). Pojawia się możliwość uzyskania dwóch obrazów rzeczywistości. Pierwszy pokazuje zmiany linearne tożsamości (statysty­ ki, deklaracje, spisy ludności, wybory, itp.), podkreślające podziały dwu zbiorowo­ ści na całą gamę zachowań ludzi, wybierających odmienne postawy wobec zmian (ciągłość i jej utrata, konwersje, itp.). Drugi obraz uzyskamy, jeśli porównamy elementy składające się na tożsamość trzech pokoleń, jakby łącznie porównując pokolenia i możliwe elementy tożsamości w danej społeczności rozumianej �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI 145 szerzej jako wszystkich mieszkańców, o różnej świadomości etnicznej. To obraz uznający wszystkie strony za część jednego pola. Przykładem tego są dylematy młodszego pokolenia Polaków na Białorusi, mającego trudności z pogodzeniem polskiego pochodzenia z solidarnością rówieśniczą w szkole lub na uczelni. Osoby, które wyszły ze społeczności lokalnej, rodzinnej, rozpoczęły studia, życie zawodowe, zdobywają pozycję w społeczeństwie, wyradzają się ze swoje­ go kręgu społecznego, mają większe szanse na przeżycie znaczących przełomów życiowych poza macierzystym kręgiem rodziny i lokalności. W takiej sytuacji formowanie się świadomości, w tym także etnicznej, towarzyszące tym prze­ łomom może, chociaż nie musi, wykraczać poza dawny kontekst kulturowo-etniczny i przyswajać treści odmienne, w zależności od nowego kontekstu, w którym się znalazły. * * * Zadałem pytanie czy i jak pogranicze funkcjonuje w wyobrażeniach i mikrokosmosie jego mieszkańców? Odpowiedź na nie wymaga dogłębnych badań. W artykule starałem się zarysować problem i częściowo zilustrować go materia­ łem terenowym z Zachodniej Białorusi. Różne formy patchworku pogranicza istnieją i uwidaczniają się w zachowaniach i działaniach ludzi. Obserwacja wzo­ rów obecnych na przestrzeni kilku pokoleń umożliwiłaby prześledzenie dyna­ miki zmian w relacjach między wszystkimi jego elementami. Badania pogranicza, ograniczone do jednego z wymienianych wyżej wyznacz­ ników, uznanego przez autora badań za główny, prowadzą do wykreślania „mapy" terenu, na której dany wyznacznik znajduje swój wyraz w aktualnej rzeczywistości. Ale jednocześnie pomijamy obszary, gdzie on nie występuje. To może prowadzić np. do wniosku, że za Polaków będziemy uznawać tylko tych, którzy znają język polski, a za Białorusinów, tych, którzy posługują się białoru­ skim. Znamy jednak wiele przykładów z Kresów, gdzie nieznajomość języka polskiego jest powodem do wstydu, ale nie do poczucia, że nie jest się Polakiem. Podobnie rzecz ma się z Białorusinami. Z drugiej strony można uznać, że wy­ znawcy katolicyzmu i ludzie związani z Kościołem Katolickim są Polakami. Od­ cinamy wówczas grupę tych, którzy utracili kontakt z Kościołem, chociaż nadal deklarują się Polakami lub pozostają w kręgu kultury polskiej. Łatwo wówczas 0 redukujące rzeczywistość stwierdzenia, że czynnikiem sprzyjającym formo­ waniu się świadomości Polaków na Wschodzie jest religia. Znajdziemy liczne wyjątki dla każdego z tych stereotypów: Polacy więcej w Bogu. Jak Białorusini, czy Rosjanie to oni rzadko do modlitwy, inaczej niż Polacy. Polacy częściej modlą się, czy to w domu, czy kościele (Rubieżewicze). W związku z tym, nie należy traktować poszczególnych wyznaczników zbyt arbitralnie. Jeśli spojrzymy na pogranicze jako całość, wszystkie elementy stają się fragmentami układanki. Każdy układ jest niepowtarzalny, jak również sytuacje 1 sposoby, w jakich informatorzy używają terminów, takich jak: polskość, białoruskość, litewskość, rosyjskość itp. Zależą one od kontekstu, w jakim powstają. �146 DAGNOSŁAW DEMSKI Nowe granice wytyczane są łatwo, ale nadal pozostaje stara, wspólna kultura. Na terenach pogranicza widoczna jest wielka zdolność adaptacji i syntezy róż­ nych wątków kultury. Cechuje j ą synkretyczny charakter, typowy dla pograni­ cza. Tworzy to różne warstwy na tym samym obszarze kulturowym. Sensowne byłoby badanie tych warstw, ich rodzaju, ilości, relacji między nimi. Słusznym jest więc postulat Burszty, że kluczem do zrozumienia narodu i nacjonalizmu nie jest określenie cech definicyjnych, ale dotarcie do tego, co ludzie sądzą lub w co wierzą, iż stanowi ich naród (Burszta 1998, s. 147). Równie istotne jest ustalenie, jakie miejsce w ich życiu zajmuje kwestia etniczności. Po­ traktowanie pogranicza jako patchworku umożliwia takie spojrzenie. Uwzględ­ nić należy widoczną rozbieżność pomiędzy świadomością narodową elit, a utrwa­ leniem się poczucia przynależności do danego narodu wśród mas. Na tym samym obszarze stykają się różne światopoglądy, różne doświadcze­ nia. Jedne łączą ze sobą Polaków, inne Białorusinów, a jeszcze inne łączą wspól­ nie Polaków i Białorusinów. Wysłuchanie głosów należących do wszystkich znaczących części pogranicza, a nie tylko jednej ze stron lub jednego z elemen­ tów patchworku, staje się zrozumiałe i konieczne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że pogranicze łączy terytorium, sąsiedztwo, względna trwałość występowania tych samych nazwisk, więzy rodzinne, pieśni, zwyczaje. W takiej sytuacji możliwe są działania, będące odbiciem pewnego rodzaju syntezy różnych kodów kulturowych lub wymienne stosowanie tych kodów w zależności od sytuacji: A kiedy, po raz pierwszy byłem w Polsce w tym roku, choć tylko przejazdem, to było u mnie takie uczucie, też taka przynależność do tego narodu. Odczułem się częścią tego narodu, jak zrozumieć to ciężka spra­ wa. Setki dziesiątków lat przodkowie mieszkali w Polsce i ta więź pozostała jakaś (Naliboki). Wyrażają refleksje będące znakiem identyfikowania swojego kodu kulturowego z szerszym zjawiskiem: To kultura nasza taka inna, więcej was toczna jest (Rubieżewicze). Według Pawła Boskiego (1992) w próbach syntezy szuka się wspólnego wyrazu dla różnych wartości, tzn. wartości nadrzędnych łączą­ cych kultury: Bo tam jest między nami taki most. Najlepsze, nie najlepsze, ale po prostu najbliższe, po prostu bliższe mnie są. Nawet taka prosta sprawa, jak list wysłać po polsku napisany, taki mniejszy dystans (Naliboki); Można powiedzieć, że terytorium i czas, i nawet te ludzie, które tu mieszkają, to chyba jest moja ojczyzna. Przynależność do narodu oznacza przynależność do kultury. To jest ważne. Mówić można co chcesz, ale odczuć to jest bardzo trudno (Naliboki). Wspomnienia Korwina-Milewskiego także należą do historii pogranicza. Pojęcia, których używa ('naród', 'elity kresowe') wskazują na pewien typ świadomości. Jeśli będziemy badać pogranicze nie linearnie, ale we wszystkich wymiarach patchworku - poziomym (przestrzennym), pionowym (społecznym, pokoleniowym, czasowym) - mamy szansę uzyskać pełniejszy obraz całości. Analizie podlegałyby wówczas wszystkie występujące w danej czasoprzestrzeni (rozumianej przestrzennie i pokoleniowo w obrębie pamięci żywych) elementy składanki. Układ tych elementów rzuciłby światło na istnienie centralnych i pe­ ryferyjnych tematów składających się na świadomość mieszkańców pogranicza. �147 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I Na dojrzałe określenie „kim jestem" duży wpływ mają doświadczenia jed­ nostki. Świadomość i tożsamość rozwijają się poprzez integrację i generalizację innych niż otrzymane w domu rodzinnym sposobów wartości i myślenia. W pierwszej kolejności, w młodości, miejsce wśród znaczących „innych" mieli rodzice, dziadkowie, rodzina, później ich miejsce zajęły środowisko oraz otoczenie społeczne, kulturowe i zawodowe, w którym żyją jednostki. Istotny jest stopień uwikłania jednostki w otoczenie. W takiej sytuacji zamiast trwałej tożsamości coraz częściej można natknąć się na identyfikacje sytuacyjne. Wszystkie elementy stanowią potencjalne źródła, na których formowana jest ich świadomość. W czasach postępującej globalizacji to nie terytorium, język czy wyznanie - tradycyjne wyznaczniki tożsamości etnicznej i kulturowej - decydują o świa­ domości mieszkańców. Tradycyjne pogranicze zostaje wzbogacone o nowe ele­ menty kulturowe, którym odległe lub nieznane pochodzenie nie przeszkadza. LITERATURA Boski P. 1992, O byciu Polakiem w o j c z y ź n i e i o zmianach t o ż s a m o ś c i kulturowo-narodowej na o b c z y ź n i e [ w : ] Tożsamość a odmienność kulturowa, P. B o s k i , M . Jarymowicz, H . Malewska- -Peyre (red.), Warszawa, s. 6 7 - 2 1 1 . Bourdieu - P. 1979, The Outline of the Theory of Practice, 2003, Participant O b j e c t i v a t i o n , The Journal Cambridge. of the Royal Anthropolgical Indstitute ( I n c l u d i n g M a n ) , t. 9, nr 2, s. 2 8 1 - 2 9 4 Burhardt S. 1976, Hipolit Korwin-Milewski ( h a s ł o ) , [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, t. X X I , z. 1 (zeszyt 88), W r o c ł a w , s. 2 0 6 - 2 0 8 . Burszta - W.J. 1998, Antropologia 2 0 0 1 , Asteriks Dem ski D. kultury. w Disneylandzie. Tematy, teorie, Zapiski interpretacje, antropologiczne, Poznań. Poznań. 1998, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach N a l i - b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000 „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ rowej m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Pol­ ska, t. 44, nr 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2003 N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w archiwalnych, [ w : ] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i , (red.) Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . G eertz C. 1986, The Uses o f Diversity, Michigan Quarterly Hobsbawm E., T. R a n g e r Kabzińska I . 1994, „I po co ta granica?", Etnografia - 1999 Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Kłoskowska ciowe, Lyon S.M. J. Polaków". Review, Polska, Wyznaczniki t. 25, s. 105-123. of Tradition, Cambridge. t. 38, z. 1-2, s. 7 9 - 1 0 5 . tożsamości etnicznej {narodowej) Warszawa. A . 1996, Kultury Korwin-Milewski Krysiński (red). 1983, The Invention narodowe u korzeni, H . 1993, Siedemdziesiąt Warszawa. lat wspomnień (1855-1925), Warszawa. 1928, L i c z b a i rozmieszczenie B i a ł o r u s i n ó w w Polsce, Sprawy Narodowoś­ nr 3 - 4 , s. 3 5 1 - 3 7 9 . 1993, Power Mędrzecki socjalizacji, and Patronage W. 2002, Młodzież Warszawa. wiejska in Pakistan, na ziemiach (PhD thesis), Canterbury (internet) Polski centralnej 1864-1939. Procesy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI Nawracka - M . 1999, Świadomość historyczna (praca licencjacka w K E i A K U W ) , Warszawa. 2003, Ś w i a d o m o ś ć historyczna m i e s z k a ń c ó w Puszczy N a b o l i c k i e j , Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 8 5 - 3 0 4 . Sadowski - A . 1995a, Pogranicze logicznej, Waszkiewicz N r 1, s. Weber polsko-białoruskie. 1995b, Socjologia pogranicza, Tożsamość [ w : ] Wschodnie mieszkańców, pogranicze Białystok. w perspektywie socjo­ A . Sadowski, (red.), B i a ł y s t o k , s. 12-19. J. 1995, Polacy na B i a ł o r u s i , Forum. Infarmacyjno-kulturny Biuleteń, Wosień 5-7. E. 1976, Peasants into Frenchmen. The Modernization of Rural France 1870-1914, Stanford. DAGNOSŁAW DEMSKI BORDERLAND AS PATCHWORK. REFLECTIONS F R O M BELARUS Summary A u t h o r raises the p r o b l e m h o w borderland functions i n minds and acts o f its inhabitants, w h a t influence have changes o f borders on various spheres o f people's life? That p r o b l e m is seen through the lenses o f place, the group located i n local (or regional) system o f hierarchy and status, w h a t has been reflected the values accepted by the group. The question ' w h o am I ? ' was mentioned i n various times and generations, as example o f K o r w i n - M i l e w s k i ' s memoirs have confirmed. Borderland has various aspects, not o n l y t e r r i t o r i a l . I t is a place o f encounter o f at least t w o cultures, and the w a y o f " l i n k i n g " is merely unpredict­ able. There are collective and i n d i v i d u a l forms o f "clash o f cultures" and each inhabitant's version present the part o f the larger w h o l e . The important i n i t i a l phase o f studies on borderland there is a layer o f mutual stereotypes, w h i c h always b r i n g i n g new and actual material. The very special attention is focused on one aspect o f borderland - considered not as a coher­ ent area o f evenly m i x e d o f cultural features, but the space r e m i n d i n g p a t c h w o r k or mosaic. I understand i t as a set loosely connected processes, unequally emerged cultural patterns, reflect­ i n g t w o contradictory rules rooted i n distinct cultures. The w a y o f " l i n k i n g " them creates pattern w h i c h penetrate local microcosm, existing as part o f borderland. Cultural patchwork o f the borderland, always one from many possible, is a f o r m o f m e r g i n g or blending o f languages, religions, history w i t h modernity, declarations w i t h practice, territorial space, social space, tradition w i t h i n v e n t i o n , localism w i t h ethnicity, past w i t h the present, local­ i t y w i t h i n globality, p r i m a r y w i t h secondary. Each o f these aspects is an i n d i v i d u a l theme. B u t i n the same t i m e all become various parts o f composition, and each piece o f i t seems to be unique. D.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d77cc53d9ab1db0b047235c214643b7a.pdf ea5f3dddb9e69fc20e3c28cf49fa2ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1729 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1600 Title A name given to the resource Świat kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.103-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U L ŚWIAT KOBIET* Czas kobiecy charakteryzuje s i ę pluralizmem i w s p ó ł z a l e ż n o ś c i ą , g d y ż skonstruowany jest z p r z e n i k a j ą c y c h s i ę n a k ł a d a j ą c y c h na siebie r ó ż n y c h c z a s ó w : b i o l o g i c z n e g o , s p o ł e c z n e g o i chronologicznego, a t a k ż e procesualnego, cyklicznego i linearnego. Jest to czas s k a ż o n y w y m i a r e m k o s m i c z n y m , z w i ą z a n y z r y t m a m i natury, zsynchronizo­ wany z aktywnością e k o n o m i c z n ą i jej racjonalnością, a także z logiką opieki. [ . . . ] w d o ś w i a d c z e n i u k o b i e c y m te r ó ż n e p o r z ą d k i czasowe nie t y l k o w s p ó ł i s t n i e j ą poza j a k ą k o l w i e k uprzednio u s t a l o n ą i s p o ł e c z n i e r e g u l o w a n ą h i e r a r c h i ą , ale t e ż w n o s z ą w k ł a d - poprzez swe wzajemne relacje - do symbolicznego ś w i a t a kobiet. [ . . . ] (Leccardi, Rampazi 1993, s. 354; cytat za: B u d r o w s k a 2000, s. 223). I Co składa się na symboliczny świat kobiet? Co składało się na niego w prze­ szłości? Jakie kryteria w opisywaniu tego świata - szczególnego odprysku o wiele większego uniwersum społecznego i symbolicznego - wyznaczały ramy jego przestrzeni? Czy terminy „kobieta" i „kobiecość" będą narzucały raczej „synchroniczne", nie zmieniające się w czasie, o stałym znaczeniu i wartości, ujęcie tych fenomenów, czy może jednak ujęcie „diachroniczne", kiedy pewne elementy uprzednio dominujące tracą swą siłę, a do tej pory „nieme" wysuwają się na pierwszy plan? Autorki przytoczonego tu fragmentu tekstu dokonują specyfikacji czasu ko­ biecego na wiele jego odmian. Na czele wymieniają czas biologiczny. I choć, według nich, jest on jednym z wielu czasów, w których rytmie (co nie zaskakuje) przebiega życie kobiety, jednak - nawet we współczesnym oglądzie świata - czas biologiczny stanowi podstawę kształtowania się kobiecego losu. Właśnie D z i ę k u j ę grupie s t u d e n t ó w za w s p ó ł p r a c ę podczas w s p ó l n y c h p r a k t y k terenowych na prze­ ł o m i e czerwca i lipca 2002 r o k u - zebrany przy ich p o m o c y m a t e r i a ł m o g ł a m w y k o r z y s t a ć w t y m t e k ś c i e . Badania d o t y c z y ł y w y b r a n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h w k a t o l i c y z m i e , takich j a k p i e l g r z y ­ m o w a n i e do o ś r o d k ó w m a r y j n y c h (na p r z y k ł a d z i e K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j ) , k u l t u maryjnego oraz w i z e r u n k u kobiety w kulturze t y p u ludowego. Teren b a d a ń ( k t ó r y m i zajmuje sie j u ż od 2000 r.) obejmuje K a l w a r i ę Z e b r z y d o w s k ą i okolice. C e l o w o , o p r ó c z K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j (a K a l w a r i a jest dla m n i e w y ł ą c z n i e terenem obserwacji i zbierania dokumentacji fotograficznej) nie w y m i e n i a m nazw i n n y c h m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h przeprowadzone b y ł y w y w i a d y tutaj przy­ taczane, aby nie n a r a z i ć r o z m ó w c ó w na i c h ewentualne rozpoznanie. O p o w i a d a l i o n i c z ę s t o o i n t y m n y c h sprawach ze swojego ż y c i a rodzinnego. Z tego t e ż p o w o d u nie p o d a j ę nazw m i e j ­ s c o w o ś c i oraz np. nazw instytucji, by u n i k n ą ć ich zidentyfikowania. �104 INGA KUŹMA ta odmiana czasu, której amplitudę wyznacza rytm fizjologii, wpływa na życie kobiety, w tym na jego formy symboliczne oraz ekspresje emocjonalne . Czyżby, jak chcą autorki, rzeczywiście „różne porządki czasowe" współ­ istniały „poza jakąkolwiek uprzednio ustaloną i społecznie regulowaną hierar­ chią" [podkr. - I.K.]? Uważam, że jest to śmiałe założenie. Może nawet zbyt śmiałe wobec tego, co byłby w stanie powiedzieć etnolog o rozkładzie sił między jednostką (tu: kobietą) lub pewną grupą (kobiety) a całym systemem znaczeń i zachowań kulturowych, które nawzajem się uprawomacniają (w najbardziej mnie interesującej kulturze typu ludowego). Kobieta w tym typie kultury w zasadzie nie przekroczyła do dzisiaj poziomu „kobiecości tabuicznej": tego paraliżującego swoją ambiwalencją, bliską sacrum, uosobienia życia i śmierci. Obraz ten, co prawda, nie jest już może obecnie malowany z wykorzystaniem tak wyrazistej, czarno-białej palety, jak znane nam to jest przede wszystkim z dawnych materiałów etnograficznych i napisanych na ich podstawie opracowań znanych w Polsce, polskich autorów (np: Zadrożyńska 1986; Kowalski 1998, vide hasła: ciąża, panna młoda, menstruacja, nagość i poród). Jednak echa takiego postrzegania kobiecości w kulturze tradycyjnej (oraz w etnologii) brzmią jeszcze do dziś w jej współczesnej odmianie. Jednym ze szczególnie ciekawych i (w pozytywnym sensie tego słowa) stron­ niczych opracowań na temat obrazu kobiety w kulturach tradycyjnych (autor staje po stronie kobiety), jest praca Stanisława Ciszewskiego, Żeńska twarz (1927). Z jego ustaleń wynika, że kobieta w tym obszarze kulturowym nie ist­ nieje jako istota równa mężczyźnie: jest ona deprecjonowana przede wszystkim ze względu na swoją zdolność rozrodczą. Cecha ta wcale nie jest postrzegana przez mężczyzn jako fascinans, ale jako nieustające tremendum . Nieczystość kobiety - tytułowej „żeńskiej twarzy", czyli „stworzenia płci żeńskiej" lub wręcz „samicy płci żeńskiej" - wynikająca z niezależnych przecież od nikogo uwa­ runkowań fizjologicznych, stała się podstawą do traktowania jej właśnie jako stworzenia (a nie człowieka ) upośledzonego (Ciszewski 1927, s. I ) . W skład 1 2 3 4 5 1 Jaka jest rola emocji w k s z t a ł t o w a n i u s i ę odbioru p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h i j a k same emocje b y ł y i s ą poddawane sankcjom k u l t u r o w y m vide: K u ź m a (2000). P o d k r e ś l a m to w y r a ż e n i e , p o n i e w a ż m a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych, gromadzone przez m n i e od 2000 г., p o k a z u j ą , ż e do pewnego stopnia, w tego t y p u obszarach a k t y w n o ś c i k u l t u r o ­ w e j , kobiety p r z e k r a c z a j ą p r z y p i s a n ą i m s t e r e o t y p o w ą r o l ę p r z e d m i o t u d z i a ł a ń na rzecz w i ę k s z e j podmiotowości. Czy same kobiety w i d z i a ł y się w podobny s p o s ó b ? J ę z y k polski (jak r ó w n i e ż rosyjski i w i e l e i n n y c h ) n a l e ż a ł o b y z a l i c z y ć do grupy c h l u b n y c h w y j ą t k ó w , p o n i e w a ż obok s ł o w a ' c z ł o w i e k ' i s t n i e j ą dwa inne t e r m i n y na o k r e ś l e n i e przedsta­ w i c i e l i p ł c i m ę s k i e j i ż e ń s k i e j : ' k o b i e t a ' i ' m ę ż c z y z n a ' , ale j u ż np. w j ę z y k u francuskim to samo s ł o w o un homme odnosi s i ę do kategorii o g ó l n e j ' c z ł o w i e k ' , j a k i s z c z e g ó ł o w e j ' m ę ż c z y z n a ' (line femme: ' k o b i e t a ' ) . Podobnie jest w j ę z y k u angielskim: a man, to z a r ó w n o ' c z ł o w i e k ' , j a k i ' m ę ż c z y z n a ' (a woman: ' k o b i e t a ' ) . „ W z o r c o w a " jest t a k ż e ł a c i n a - homo: ' c z ł o w i e k ' , ' m ę ż ­ c z y z n a ' ; femina: ' k o b i e t a ' . 2 3 4 5 „ S t a n o w i s k o ż e ń s k i e j t w a r z y w rodzinie patrjarchalnej, o k t ó r e m n a p i s a ć by s i ę d a ł o z ł a t w o ś c i ą o b s z e r n ą k s i ą ż k ę , nadzwyczajnie j e s t u p o ś l e d z o n e " . Poza t y m , C i s z e w s k i u w a ż a w y r a ż e n i e „ ż e ń s k a t w a r z " za o b r a ź l i w e dla kobiet - „ z b e r e ź n e " , j a k p o d k r e ś l a ( t a m ż e ) . �105 ŚWIAT KOBIET przyczyn stanowiących o jej „nieczystości" wchodzi to, że „żeńska twarz pod­ lega menstruacjom, wszelkie zaś wydzieliny z ciała [...] są nieczyste. Powtóre to, że żeńska twarz miewa stosunki płciowe z mężczyzną, a spółkowanie [...] uważane jest za akt nieczysty, sprośny i grzeszny [ . . . ] . Trzecią wreszcie przy­ czyną jest to, że żeńska twarz odbywa połogi, a połóg to znowu akt nieczysty i plugawy [ . . . ] , podczas którego kobieta wydaje na świat dziecię, poczęte przez nią w chwili plugawego stosunku z mężczyzną i z tej racji uchodzące również za płód nieczysty, za owoc grzechu [ . . . ] " (Ciszewski 1927, s. 10-11). Zatem to, co naturalne stało się podstawą do naznaczenia losu kobiecego pejoratywnymi skojarzeniami. Nie tylko dlatego, że - jak można by przypusz­ czać - chodzi o specyficzną interpretację samej idei grzechu i cielesności, której rodowód sięgałby etosu judeo-chrześcijańskiego i oddziaływałby na postrzeganie relacji między płciami oraz ich waloryzację. Nawet jeśli takie były jej korzenie, to problem ten wyrasta z ogólnej koncepcji pojęć Natury i Kultury oraz tego, jak są one rozumiane w określonym typie kultury. Badacze zajmujący się kwestią kulturowego kształtowania się kobiecości od dawna już zwracali uwagę, że nie można pomijać zależności, które istnieją mię­ dzy symboliką i konceptualizacją rodzaju w kulturze, a tym, jak rozumiane są pojęcia Natura i Kultura (Mathieu 2000). Zjawiskiem powszechnym, obecnym w różnych grupach, jest deprecjonowanie kobiet. Nie wynika to z ewentualnego przyjęcia determinizmu biologicznego jako źródła „naturalnej" „niższości" jednej płci, a „wyższości" drugiej. Różnice biologiczne są waloryzowane jako niższe lub wyższe, gorsze bądź lepsze, jedynie na mocy systemu wartości obo­ wiązującego w danej kulturze. Ważniejsze jest więc wyjaśnienie mechanizmu i owej specyficznej logiki kulturowej, które przyświecają dewaloryzacji kobiet i tego, co kobiece. Nicole-Claude Mathieu posiłkuje się tezą Sherry B. Ortner, która twierdzi, że kobieta jest w zasadzie powszechnie utożsamiana ze sferą, traktowaną przez Kulturę jako podrzędna. Na tej pozycji stawiana jest właśnie Natura. Każda kultura nie tylko jest rozumiana jako system czy porządek różny od Natury, ale wyższy od niej z tej racji, że przekształca j ą i panuje nad nią. A ponieważ to kobiety - właśnie z racji owych uwarunkowań fizjologicznych - są postrzegane jako przynależne bardziej do sfery Natury niż mężczyźni, moż­ na zrozumieć mechanizm ich deprecjonowania. Wszystko temu „sprzyja": to, że ciało kobiety, wyposażone w specyficzne właściwości, w sposób bardziej widoczny niż ciało męskie i przez o wiele dłuższy czas, uczestniczy w kształtowaniu się życia; to, że na tej bazie kobiece role społeczne - tak związane z przestrzenią domową (ponieważ kobieta karmi dziecko i długo z nim pozostaje) - są postrzegane i traktowane jako podległe rolom sprawowanym przez mężczyzn, których przestrzenią jest sfera związana 6 6 Istnieje r ó ż n i c a m i ę d z y t y m , c z y m jest „ r o d z a j " a c z y m jest „ p ł e ć " . Ta druga ma w zasadzie podstawy f i z j o l o g i c z n e , b i o l o g i c z n e . „ R o d z a j " natomiast odnosi s i ę do sfery społecznej i s y m b o l i c z n e j , gdzie k s z t a ł t u j ą s i ę i w y r a ż a j ą obrazy płci w danej kulturze. Zatem, do kategorii rodzaju z a l i c z y ć m o ż n a takie w y r a ż e n i a , j a k np. „ b a b o - c h ł o p " lub „ n i e m ę s k i m ę ż c z y z n a " . �106 INGA K U Ź M A z działaniami na zewnątrz domu, czyli bardziej po stronie Kultury oraz to, że cały proces akulturacji wdraża kobietę do tzw. kobiecych czynności oraz wypo­ saża j ą wręcz w „kobiece" predyspozycje psychiczne. Stąd wywodzi się teza - działająca na zasadzie wtórnej racjonalizacji - że to kobiety powinny zajmo­ wać się dziedziną domową, wychowawczą, rodzinną itp., ponieważ są do tego predysponowane w wyniku ich naturalnej zdolności do rodzenia dzieci, co w sposób „naturalny" przekłada się na ich właściwości empatyczne i opiekuńcze. Ale - Ortner wykazuje tutaj pułapkę takiego pozornie automatycznego przypisania kobiecości znaku Natury - tylko niektóre czynniki tak naprawdę wskazywałyby na powiązanie kobiet z Naturą. Wszystko zależy przede wszyst­ kim od interpretracji i intencji przyświecającej obranej drodze. Gdy to, co powiedziane zostało wcześniej o kobiecie, zostanie ukazane od kobiecej strony, jest zdolne przesunąć żeńską symbolikę w stronę Kultury. Na przykład, powszechnie konstatowany związek kobiet z gotowaniem i wychowaniem dzie­ ci. Czy może istnieć coś bardziej kulturowego jak przekształcanie tego, co suro­ we w to, co ugotowane, przyprawione (vide: przede wszystkim Lévi-Strauss 1972)? Czyż podobnie nie dzieje się podczas wychowania dziecka (które było traktowane w kulturze ludowej jako istota sama z siebie o wątpliwym człowie­ czym statusie)? Poza tym, należy zwrócić uwagę na specyficzne „rozbicie" hierarchii społecznej, którego dokonują kobiety, pasowane (przez mężczyzn) na „serce" domu. Między kobietami-matkami a dziećmi istnieje więź o wiele silniejsza niż pomiędzy nimi a innymi osobami spoza kręgu rodzinnego. Kobiety i ich dzieci wchodzą przecież w bardzo urozmaicone związki, osiągają rozmaite pozycje i statusy (zawodowe, towarzyskie, w wyniku kształcenia się, związane z wiekiem, płcią itp.). Relacja matka-dziecko czy kobieta-członkowie rodziny nie tylko jest głęboko osobista i uczuciowa, ale - co więcej - wykracza poza kategorie tak ściśle reglamentowane społecznie. Tak więc sytuacja „domowa", w jakiej mężczyźni chcieliby widzieć kobietę, w pewien sposób wyrasta ponad struktury społeczne, stając się czynnikiem silnie integrującym, rzeczywiście wychowującym i kształtującym jednostkę, a zatem ma więcej wspólnego z Kulturą. Z drugiej strony - i na tym polegałaby marginalizacja tej domowej sfery - dom i rodzina stanowią zaledwie fragment większej kulturowej i spo­ łecznej całości. Tak więc, kobiety - w optyce Kultury - zajmowały/zajmują się czynnościami szczegółowymi, specyficznymi, w przeciwieństwie do spo­ sobu postrzegania mężczyzn jako poruszających się na poziomie abstrakcyjnych syntez i ogólnospołecznych działań. Wszystko to wyznacza kobiecie pozycję problematyczną - pośrednią, którą Ortner, w zależności od kontekstu, interpretuje na trzy sposoby (Mathieu 2000, s. 112). Pierwszy polega na postrzeganiu kobiety jako uplasowanej w środkowym punkcie linii ciągłej łączącej Naturę i Kulturę, które wyznaczają dwa bieguny continuum. Kobieta byłaby w tym przypadku traktowana jako istota w mniej­ szym stopniu transcendująca Naturę niż mężczyzna. Po drugie, kobieta, spra­ wując rolę pośredniczki między tymi dwoma sferami, które są traktowane jako �ŚWIAT K O B I E T 107 zupełnie odmienne, dokonywałaby swoistego przekładu lub ich syntezy (np. gdy przyjrzymy się uważniej jej funkcji jako wychowawczyni dzieci, o czym była już mowa). Ten drugi kontekst podkreśla znaczenie pozycji kobiety w przestrze­ ni domowej, która narzuca jej specyficzne zadania: przede wszystkim podtrzy­ mywanie jedności i stabilności rodziny. Dlatego też w cyklu wdrażania kobiety do jej przyszłej roli jako matki i żony stosuje się więcej restrykcji wobec jej sposobu zachowania i bycia. Skutkiem tak przebiegającej socjalizacji - konsta­ tuje Ortner - jest większa zachowawczość kobiet w porównaniu z mężczyznami. Po trzecie, kobieta jest obdarzana mniejszą lub większą ambiwalencją symbo­ liczną. Jeśli postrzegać Kulturę jako wykarczowaną polanę wśród gęstych lasów „dzikiej" Natury, to obszarem, który przylega zjednej strony do „karczowiska" Kultury, a z drugiej - do „lasów" Natury, byłaby właśnie kobieta. Jest ona zazwyczaj „peryferiami" Kultury: stoi ni to poniżej, ni powyżej, ni to z boku. Po prostu na zewnątrz, poza obrębem. Takie ambiwalentne ujęcie symboliki kobiecej pozwala wyjaśnić dlaczego obdarzana jest ona w Kulturze tak odmien­ nymi i spolaryzowanymi znaczeniami jednocześnie: zjednej strony ukazywana jest jako śmierć, z drugiej natomiast jako symbol życia; jako służąca ciemnym siłom (czarownica) albo jako reprezentująca jasne moce bogini-matka, symbol sprawiedliwości, itp. Ten kontekst rozjaśnia nieco fenomen swoistego „odwróce­ nia" symbolicznego (dozwolonego z racji jednoczesnej dwoistej pozycji kobiety: naturalnej i kulturowej), kiedy to kobiety - w niektórych przypadkach - plasuje się po stronie Kultury sensu stricto, a mężczyzn - po stronie Natury (jak miało to miejsce np. w epoce panowania miłości dworskiej). Z terenów Słowiańszczyzny przywołać można przykład odwołujący się do legend i opowieści na temat powstania człowieka i przyczyn wygnania z Raju (Olszewski 1993). Najistotniejszy jest wątek opowiadający o zależnościach mię­ dzy parą ludzi a diabłem. Wyróżnić można taką parę opozycji, jak niewinne/ grzeszne: Adam/diabeł. Mediatorką między nimi jest, oczywiście, Ewa. Wybrana została do „pomocy" diabłu, być może „ze względu na jej gorszą, bliższą zwie­ rzęcej naturę: «[...] wtedy Pan Bóg nasłał na Adama sen, wyjął żebro z jego boku, a skąd to pokręcił się pies i za tę kość hap. Nie mógł dopędzić Pan Bóg, chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona» [ . . . ] " (Olszewski 1993, s. 117). Jej ambiwalentny charakter przejawia się w tym, że potrafi być równie zła jak diabeł, a nawet gorsza. Mści się na diable za skuszenie jej i wypędzenie z Raju - jak w bajce o bójce między babą a diabłem i zamienieniu im głów - czartowska znalazła się na korpusie kobiety, a kobieca na ciele diabła, co dokonane zostaje na polecenie Boga (Olszewski 1993, s. 117). Jest zła, bo jej upadek rozciągnął grzech na całą ludzkość, a wyjaśnienia dlaczego to ona pierw­ sza dała się skusić dostarczyć mogą innego typu apokryficzne wersje stworzenia 7 7 Wobec k o b i e t y d i a b e ł n a j c z ę ś c i e j przyjmuje p o s t a ć m ę s k ą , c h o ć on sam jest również c z ę s t o przedstawiany j a k o istota androgyniczna - kusi z a r ó w n o m ę ż c z y z n , j a k i kobiety, a poza t y m jest b e z p ł o d n y . �108 INGA KUŹMA człowieka, niż te o przypadkowości tego zdarzenia (jak ilustrowała to legenda o psie). W tym drugim typie opowieści powołanie do życia Ewy jest przed­ stawiane jako wynik ingerencji samego diabła i następuje w zasadzie wbrew za­ mysłom Boga (Kocjan 1992, s. 43). Ewa jest jednak matką wszystkich ludzi: „W Radomskiem lud utrzymuje, że każda matka siedzi w niebie z rozkraczony­ mi nogami, między którymi siedzą rzędem wszystkie dzieci, które za życia mia­ ła. Dzieci te, naturalnie, miały również dzieci, tworzy się zatem trójkąt olbrzymi, nigdy nieskończony u podstawy, chyba przy końcu świata, a wierzchołek jego tworzy pierwsza matka rodzaju ludzkiego" [podkr. - I.K.] (Jastrzębowski 1891, s. 865). Ten stosunek do Ewy - pełen pretensji i potępienia, jak i wdzięczności - znajduje wyraz w określeniu znanym na gruncie języka religijnego o Matce Boskiej jako „drugiej Ewie", która współodkupiła ludzkość. Za tym też stoi całkowita afirmacja postaci Matki Boskiej ze strony męż­ czyzn i kobiet, bez wyjątku: [...] Po większych miastach to już się mówi, że kobiety to lubią coś wypić czy zapalić. Ja na przykład szukałem żony, a żeby wypić to każdy może. Kobiety powinny się więcej szanować niż mężczyźni. Kobieta to jest jakiś wzór, bo kobieta to jest dziewictwo, bo mężczyzna nie może urodzić. [...] Kobieta to powinien być wzór i Matka Boska na pewno by tak chcia­ ła (M, 1. ok. 45 ); [Kim jest dla niej osobiście Maria?] Największy wzór i opie­ kunka. Całym życiem chciałabym ją naśladować, ale jest człowiek prochem marnym (K, 1. 56); Jest wzorem do naśladowania na całe życie (K, 1. 14); [Jako kogo traktuje Marię?] Jako matkę, przyjaciółkę, powierniczkę, że naprawdę wszystko można powiedzieć, o wszystko poprosić, bo wysłucha i na pewno pomo­ że (K, 1. 50); W niej znajduje umocnienie [...], na pewno stanowi wzór do naśla­ dowania. Ja staram się choć nie zawsze to wychodzi (K, 1. ok. 30); [Matka Boska] to jest najważniejsza świętość jaka może być, no wzór taki. (K, 1. 70); Jest moją otuchą, moją obroną, moją matką (K, 1. ok. 60); Przede wszystkim matką (K, 1. ok. 50); Teraz taki zwariowany ten świat, ale na pewno są osoby, które przynajmniej się starają, może nie naśladować [Matkę Boską - I.K.], ale żyć w miarę [na Jej wzór - I.K.] (K, 1. 31). Dodać muszę, że nieprzypadkowo, jako wyraz owej absolutnej afirmacji, tak wiele razy występuje słowo 'matka'. Oprócz tego kontekstu maryjnego i religijnego, posiada ono o wiele jeszcze głębszy sens na tle językowych praktyk polszczyzny, szczególnie w odniesieniu do innych słów określających kobiety. Badania lingwistyczne (Jędrzejko 1995) wykazały, że po wydzieleniu dwóch, uznanych w tej procedurze za podstawowe, kategorii: kobiety młode i kobiety stare oraz, gdy przypisano im tzw. pola predykacji konotowanych, jedynie pojęcie 'matka' cechowało się tak jednoznacznie pozytywny­ mi skojarzeniami. Badaczka postawiła tezę, że jest to pojęcie mające najwięcej wspólnego z tym, co rozumiemy przez „sacrum": nietykalne. Słowo 'matka' nie występuje ani w przysłowiach, ani w anegdotach. Jednomyślnie kojarzone jest z dobrocią, serdecznością, poświęceniem, troskliwością i cnotliwością (Jędrzejko 1995, s. 169). Są to te same cechy, które przypisuje się Marii - Ona i „matka" to 8 8 N a oznaczenie p ł c i r o z m ó w c y b ę d ę s t o s o w a ł a s k r ó t y : M ( m ę ż c z y z n a ) i К (kobieta). �ŚWIAT KOBIET 109 w zasadzie jedno na gruncie języka religijnego w kulturze ludowej, o czym świadczą cytaty z moich materiałów terenowych: [Jakie cechy kojarzą się z Mat­ ką Boską?] Dobroć, czystość (K, 1. ok. 80); Ciepło i to, że jest jakaś taka bliska, że nie ma strachu o wszystko prosić, czy dziękować (K, 1. ok. 50); Miłość, że przebacza, cierpliwość (K, 1. 14); Skromność, cichość, pokora (K, 1. 56); [Jaka jest Matka Boska?] Wstawi się za nami, wysłucha, zrozumie, wybaczy, współ­ czuje, że opiekuje się nami, nie zostawi nas i się nie odwróci od nas (K, 1. ok. 35); Dobra, sprawiedliwa, współczująca (K, 1. 70); Jest dobrą matką, gospodynią, no i kochała ludzi (M, 1. 49). Pora przejść do konkluzji wynikającej z przytoczonych tu założeń Ortner. Jest ona następująca: owe trzy sposoby rozumienia kobiety i kobiecości są niczym innym, jak czysto kulturowymi konstrukt ami. Kobieta „w rzeczywi­ stości" nie jest dalej, ani bliżej Natury i Kultury niż mężczyzna. To niektóre czynniki, składające się na jej „kobiecą" osobowość i konstrukcje (fizyczne, psychiczne czy społeczne) sprawiają, że jest postrzegana jako bliższa lub dalsza Naturze i Kulturze. Rozmaite badania etnograficzne wielokroć tego dowiodły, z zastrzeżeniem, że nie we wszystkich społecznościach - a zwłaszcza tych spoza kręgu europej­ skiego - istniała ewidentna paralela między opozycją Natura: Kultura a kobiece: męskie . Ale zazwyczaj dzieje się tak, jak chociażby w społeczności Laymi z Boliwii (Mathieu 2000, s. 114) , gdzie jednostki stanu wolnego są marginali­ zowane (przypadek powszechnie występujący także w kulturach europejskich) 9 10 9 N a p r z y k ł a d prace J.L. Fischer (1975) czy J.C. Goodale (1980) - p o w o ł u j e s i ę na nie M a t h i e u w s w o i m artykule, o d s y ł a m w i ę c przede w s z y s t k i m do niego (patrz: Literatura). Pierw­ sza z p r z y w o ł a n y c h prac o p i s y w a ł a lud Ponape z M i k r o n e z j i , gdzie istnieje m a t r y l i n e a r y z m , egzogamia oraz t o t e m i z m . Tam nie w y s t ę p u j e - rozumiana po europejsku - opozycja m i ę d z y t y m , co ludzkie, a t y m , co z w i e r z ę c e . Badanie m i t ó w u j a w n i ł o , ż e relacja m i ę d z y t y m i d w o m a c z ł o n a m i jest r ó ż n a w z a l e ż n o ś c i od konkretnego kontekstu s p o ł e c z n e g o . M ę ż c z y ź n i np. są plasowani po stronie bardziej z w i e r z ę c e j w k o n t e k ś c i e z a c h o w a ń seksualnych przed- lub pozam a ł ż e ń s k i c h . U c h o d z ą oni za g r u p ę , k t ó r a ł a m i e zasady, a kobiety odwrotnie - j a k o te, w k t ó r y c h r ę k a c h owe zasady s p o c z y w a j ą , a w i ę c s ą one umieszczane po stronie K u l t u r y . K o b i e t y plaso­ wane s ą po stronie z w i e r z ę c e j ze w z g l ę d u na c i ą ż ę oraz l a k t a c j ę . Z k o l e i Goodale wykazuje, w badaniach l u d u K a u l o n g ( N o w a Bretania w Papui N o w e j G w i n e i ) , ż e podobnie jest tam w a r t o ś ­ ciowana opozycja z w i e r z ę c e : ludzkie, co europejska Natura: K u l t u r a , ale w ż a d n y m p r z y p a d k u nie odpowiada to u K a u l o n g u t o ż s a m i a n i u z w i e r z ę c o ś c i z p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , a c z ł o w i e ­ c z e ń s t w a z elementem m ę s k i m . Raczej - relacji m i ę d z y w y t w a r z a n i e m a r e p r o d u k c j ą - r o d z e n i e m . Lecz - kolejne zaskoczenie - to nie kobiety s t o j ą po stronie reprodukcji-rodzenia. Reproduk­ cja jest u d z i a ł e m pary ludzi - m ę ż a i ż o n y . O n i z a ś s ą postrzegani j a k o nie n a l e ż ą c y - z tej racji - do obszaru K u l t u r y i s p o ł e c z e ń s t w a . N a w e t p o d z i a ł przestrzeni odzwierciedla ten stosunek: istnieje las (jako p r z e s t r z e ń n a l e ż ą c a do N a t u r y ) , ogrody ( z a j m u j ą pozycje p o ś r e d n i ą ) oraz osiedle (centrum K u l t u r y , r y t u a ł ó w , transakcji). P o ś l u b i e n i nie m a j ą prawa z a m i e s z k i w a ć osiedla - w p r z e c i w i e ń s t w i e do o s o b n i k ó w wolnego stanu. M a ł ż o n k o m przeznaczone s ą ogrody, j a k o b l i ż s z e lasom, a to z p o w o d u ich a k t y w n o ś c i seksualno-rozrodczej (co z b l i ż a ich do z w i e r z ą t ) . P o d s t a w o w y m zadaniem ż y c i a m a ł ż e ń s k i e g o jest rodzenie dzieci, K a u l o n g natomiast nie k ł a d ą nacisku na przypisanie k a ż d e j z p ł c i o k r e ś l o n e g o rodzaju pracy. 1 0 M a t h i e u cytuje prace O l i v i i Harris (1980). �но INGA K U Ź M A oraz gdzie rodzaj pracy i jej waloryzacja wiążą się z określoną płcią. Oprócz tego, to żonaci mężczyźni są utożsamiani ze sferą Kultury (co również jest po­ wszechne w większości społeczeństw). II „Naturalizację", której poddawane są kobiety, można opisać na przykładzie nam najbliższym - europejskim właśnie. Proces ten ma bowiem swoją historię, która na dobre rozkwitła w epoce nowożytnej. Począwszy od X V I I wieku stoso­ wane były pojęcia „prawa naturalnego" oraz „umowy społecznej", leżące u pod­ staw nowoczesnego społeczeństwa. Tymi pojęciami posługiwali się przede wszystkimi myśliciele zajmujący się teorią polityczną, jak np. Samuel Pufendorf, Thomas Hobbes i inni. Od XVIII w. teorie oparte na „umowie społecznej" zaczęły jednocześnie służyć zupełnie odmiennym i wykluczającym się poglądom: choć legitymizowały władzę demokratyczną, to również podtrzymywały zasadę pod­ ległości ludu. Idea Natury miała być źródłem oczyszczającym i uzdrawiającym zarazem moralność, jak i społeczeństwo, edukację oraz medycynę. 'Natura' jako pojęcie weszła do słownika ówczesnych „rewolucjonistów" myśli. Jednakże u takich autorów jak np. Claud Adrien Helvetius, a przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau czy Denis Diderot, debaty toczone na temat Natury dryfo­ wały w kierunku doszukiwania się w niej jakiejś kategorii uprzedniej, już nam danej, warunkującej chociażby „naturę" kobiet. Stąd właśnie wywodzi się sprzeczność, jaka panowała we wszelkich utopiach stawiających sobie za cel pro­ jekcje nowoczesnego i nowego ładu społecznego. Walczono z zastanymi nierów­ nościami, ale nikt nie zabierał głosu na temat istniejącego jednocześnie różnego traktowania kobiet i mężczyzn. Najlepszym społeczeństwem i ustrojem miał być system doskonale sprzęgnięty z prawami Natury. Plasowano j ą na pozycji prze­ wodniczki i nauczycielki. Jeśli jednak chodzi o kobiety, to ich „najdoskonalsze" poddaństwo prawom naturalnym miało objawiać się wiernością ich powołaniu do macierzyństwa i zajmowaniu się pracami domowymi. Reforma społeczna w żaden sposób nie miała zrywać z zastanym scenariuszem losu kobiecego. Tek­ sty medyczne z tej epoki dostrzegały ścisły związek między kobietą a Naturą. Owa ścisła, istniejąca według owych autorytetów, relacja służyła wyjaśnieniu ich „niższości", a z tej racji - wykluczeniu z życia publicznego. Takie interpreto­ wanie kobiecości i jej cech stawia j ą w zasadzie w jednym szeregu obok Natury (później niemiłosiernie eksploatowanej przez nowoczesną cywilizację przemy­ słową, która właśnie wtedy z raczkującej stawała coraz pewniej na nogi). Jako trzeci człon do relacji „kobieta: Natura" należy dopisać „podporządkowanie". To właśnie ta triada stanęła u podstaw traktowania przyrody jako porządku „niż­ szego" rzędu niż Kultura, a kobiet jako „gorszych" od mężczyzn. Co zaskaku­ jące, to nawet ci z „rewolucyjnych" myślicieli, którzy pragnęli zmienić takie postrzeganie Natury, nie zauważali potrzeby, by nadać także kobiecości wyższy statut. Wiek X V I I I zatem nie wniósł tak naprawdę nic nowego do myślenia o kondycji kobiety: ani na poziomie idei i ideologii, ani na poziomie konkretnej �111 ŚWIAT KOBIET organizacji społecznej. Nawet rewolucja francuska dokonywała się w zasadzie przecież dla mężczyzn i głównie z ich udziałem, pozostawiając na boku problem kobiet. Zamknięto je w „skansenie" dawnego „systemu patriarchalnego" lub „do­ mowego" - j a k ówcześni rewolucjoniści w ramach swojej nowomowy określali feudalizm (Mathieu 2000, s. 117-118). Konceptualizacja płci i rodzaju w etnologii - tak jak w innych naukach huma­ nistycznych - wyrosła zatem z dobrze już ugruntowanego założenia naturalistycznego, a nawet biologicznego w stosunku do kobiet. Ale mówienie o dwóch płciach i rodzajach wkracza w impas metodologiczny - jak podkreśla w dalszym ciągu Mathieu (tamże). Ponieważ rozważając pozycje kobiet i mężczyzn zasadni­ czo przyjmuje się dwa różne i od samego początku, u swoich założeń, odmienne systemy wyjaśniające: porównując fakty i zachowania tych dwóch płci, auto­ matycznie kobiety plasuje się po stronie Natury, a mężczyzn po stronie Kultury. Ten sam fenomen kulturowy - jak w ogóle kształtowanie się rodzaju (a jest to niewątpliwie w dużej mierze konstrukt kulturowy, symboliczny i społeczny) wyjaśnia się przy pomocy dwóch porządków znaczeń (jak Kultura i Natura), także w różny sposób waloryzowanych przez różne grupy. Kobieta stereotypowo przedstawiana jest jako bio-psycho-społeczny łącznik między dzieckiem a grupą, jako mediatorka pomiędzy Naturą a Kulturą w pro­ cesie wychowawczym. Macierzyństwo opisywane jest jako „wrodzone wyposa­ żenie" kobiety. Stosunkowo niewiele jeszcze mówi się o wymiarze kulturowym opieki nad dzieckiem i jego wychowywaniem oraz o samym kulturowym rów­ nież przygotowywaniu się kobiet do macierzyństwa i innych „kobiecych" ról w ich rodzimych kulturach . Nieuświadamianie sobie kulturowo „programowej" wyższości Kultury nad Naturą (cywilizacja euroatlantycka jest najlepszym przykładem tej arogancji i ignoracji zarazem), prowadzi do nieuświadamiania sobie rzeczywistych powo­ dów postrzegania kobiet jako „niższych", gdyż - „bliższych" Naturze. A stąd już krok - tak dzieje się właśnie w naszym kręgu kulturowym - ku „naturalizacji" i „ubiologicznianiu" poszczególnych zajęć, prac, zachowań i symboli z po­ działem na płci. Proponuję pozostać jeszcze przy wątku „naturalizacji", wyznaczającej oś, wokół której formuje się symboliczny świat kobiet w kulturze typu ludowego. Główną soczewką pojęciową, skupiającą i rozszczepiającą wszelkie inne kul­ turowe dane, jest koncepcja „kobiecości tabuicznej". Warto zatem powrócić do 11 11 W j ę z y k u p o l s k i m znana jest praca E. Badinter, Historia oraz k s i ą ż k a A d r i a n n ę R i c h , ( t y t u ł o r y g i n a ł u ) Of Woman Born. Institution miłości macierzyńskiej Motherhood as Experience (1998) and (1976). T a k ż e p r z y w o ł y w a n a j u ż praca B u d r o w s k i e j (2000) traktuje w s p ó ł c z e s n e ma­ c i e r z y ń s t w o w Polsce j a k o zjawisko b ę d ą c e w y p a d k o w ą r ó ż n y c h , specyficznych nieraz (polskich) k o n t e k s t ó w , j a k : k u l t maryjny, rola K o ś c i o ł a , wydarzenia historyczne. S ą to prace d o s t r z e g a j ą c e k u l t u r o w y kontekst m a c i e r z y ń s t w a , z r y w a j ą c e z j e g o ubiologicznianiem i naturalizowaniem. Jest to j e d e n z w i e l u f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h m a j ą c y c h s w o j ą h i s t o r i ę . N i k t nie zaprzecza, ż e to k o b i e t y fizjologicznie s ą predysponowane do rodzenia dzieci, ale j a k i e „ w n i o s k i " z tego faktu w y c i ą g a j ą p o s z c z e g ó l n e kultury? Oto pytanie dla badaczy i badaczek ż y c i a s p o ł e c z n e g o . �112 INGA K U Ź M A słowiańskich przykładów kultur typu ludowego i analizy konstruktów kobiety i kobiecości, które tam obowiązują. Kobieta niemal zawsze - co poświadczają wyrażenia językowe - jest ukazy­ wana na niwie społecznej i symbolicznej w relacji do kogoś, nie zaś ze względu na to, co robi i kim jest w życiu, dzięki umiejętnościom i zaletom/wadom innym niż fizyczne . Precyzyjniej, to kim jest kobieta, wynika z tego, kto o niej mówi i jaką pozycję zajmuje wobec niej. Małgorzata Borkowska OSB (Borkowska 1993) rozpatrując sformułowania słowne i charakterystyki świętych obu płci w ich hagiografiach, zauważa owąnierównoważność klasyfikacji: „[...] Święci mężczyźni dzieleni byli na grupy w zależności od sposobu, w jaki wielbili Boga i od roli, jaką odegrali w Kościele: męczennik, wyznawca biskup, wyznawca nie 12 biskup. Święte kobiety dzielone byly przede wszystkim według ich relacji do mężczyzn: dziewica, wdowa [podkr. - 1.К.]. Wtórnie można było jeszcze także dodać męczennica [ . . . ] " (Borkowska 1993 s. 32). Świadczy to o wspom­ nianym już wcześniej impasie, w jakim znajduje się sposób mówienia i myślenia o problematyce kobiet na każdym poziomie symbolicznym, czy to naukowym etnologicznym świeckim, czy również naukowym, ale teologicznym. Co więcej, Borkowska stwierdza, że „rola kobiety w Kościele, a nawet więcej - chrześci­ jańskie ujecie istoty kobiecości było przez wieki determinowane nie przez jej relację do Boga, ale przez jej relację do mężczyzny [podkr. - 1.К.]. I nic dziwnego, gdyż to mężczyźni ujęcie to tworzyli i opracowali" (Borkowska, tamże). Zastrzegałam wyżej, że kobieta w zasadzie nadal - i to właśnie w sferze praktyk religijnych - nie może pozbyć się odium „tabuiczności". Oczywiście, jest to względne i bardzo płynne. W gruncie rzeczy nie brak przykładów, które taką interpretację utwierdzają, ale i nie brak takich, które jej zaprzeczają. Owa dwuznaczność, wręcz wahanie, towarzyszy także i mojej analizie, gdy przy­ glądam się źródłom, którymi dysponuję, a szczególnie tym wypowiedziom, w których same zainteresowane oceniają obowiązujący je stan rzeczy. Kobiety (świeckie) w sferze religijnej zyskują bowiem autonomię, samodzielność oraz relatywną wyższość wobec mężczyzn (nie tylko świeckich, ale także i duchow­ nych) ze względu na funkcje, jakie pełnią w tej sferze - przede wszystkim jako 1 2 N a z w y nadawane m ę ż c z y z n o m w a l o r y z u j ą ich dodatnio lub ujemnie ze w z g l ę d u na i c h w a d y lub zalety z w i ą z a n e ze sferą intelektu i s p r a w n o ś c i organizacyjnej. O d w o ł u j ą s i ę do tzw. m ę s k i e j ambicji i s ą w y m i e r z o n e w s p o ł e c z n e i oczekiwane cechy rodzaju m ę s k i e g o . W przy­ padku kobiet natomiast, ocenia s i ę j e ze w z g l ę d u na ich w i e k i cechy z e w n ę t r z n e . O k r e ś l e n i a negatywne kobiet, w ł a ś n i e z tych w z g l ę d ó w , d e p r e c j o n u j ą j e j a k o przedstawicielki r o d z a j u ż e ń ­ skiego (Peisert 1995). Takie s ą podstawy do zaklasyfikowania danego j ę z y k a j a k o „ s e k s i s t o w skiego" w ramach l i n g w i s t y k i feministycznej (Jurasz 1995). Taki typ j ę z y k a ignoruje kobiety i i c h o s i ą g n i ę c i a , p o p r z e s t a j ą c na opisaniu ich niemal w y ł ą c z n i e w relacji do m ę ż c z y z n . Prezen­ tuje j e w rolach stereotypowych; „ m i l c z y " o nich, gdy w y k r a c z a j ą poza ten stereotyp (Jurasz, t a m ż e , s. 203). O p r ó c z o k r e ś l e n i a „ s e k s i s t o w s k i " , w literaturze lingwistycznej s p o t k a ć m o ż n a t a k ż e t e r m i n „ b i o l e k t " , autorstwa A . W i l k o n i a (Handke 1994, s. 16). Jest to w a r i a n t j ę z y k a u z a l e ż n i o n y od takich c z y n n i k ó w j a k p ł e ć i w i e k , k t ó r e ściśle w i ą ż ą s i ę z c z y n n i k a m i p o z a j ę z y k o w y m i , z w ł a s z c z a natury psychicznej i s p o ł e c z n e j . �ŚWIAT KOBIET 113 przekazicielki tradycji religijnej. Najstarsze pokolenia kobiet - matki, babki oraz ciotki - dbają o przekazanie wiedzy i tradycji z zakresu historii rodziny, regionu i religii młodszemu pokoleniu (Smolińska 1995, s. 247). Według badań autorki, te kobiety są wyłącznymi przekazicielkami i nauczycielkami legend, żywotów świętych i tym podobnych tekstów. Transmisji tego przekazu sprzyjają również pielgrzymki, gdzie szczególnie babki swoim aktywnym udziałem i wiedzą służą młodym. Moje badania potwierdzają to. Kobiety wiodą prym właśnie w przy­ padku pielgrzymek czy nauki modlitwy. To one pełnią rolę wprowadzających swoje dzieci oraz wnuki na ten poziom inicjacji religijnej (z reguły na pielgrzym­ kę jest zabierane dziecko już po przystąpieniu do I Komunii Św., a więc gdy przeszło oficjalną kościelną inicjację). W niektórych opowieściach występują jednak (nieliczne) przykłady obojga rodziców jako pierwszych katechetów. Do rzadkości należą natomiast sami mężczyźni (ojcowie, dziadkowie czy bracia) występujący w tej roli. Być może z powodu tej codziennej hegemonii kobiet w procesie edukacji religijnej swoich najbliższych , kobiety i mężczyźni traktują ten podział kompe­ tencji jako zastany i normalny. Ale - uwaga! - przekaz ten odbywa się przecież w ramach rodziny, a więc nie jest to działalność publiczna. Wystarczy, aby ko­ bieta aspirowała np. do objęcia funkcji rzeczywistej i oficjalnej przewodniczki grupy pielgrzymów (przejście do sfery publicznej), a wtedy usłyszy opinię, że kobiety sobie nie poradzą (K, 1. 73, przewodniczka kalwaryjska od 1976 lub 1977 r. - nie potrafiła przypomnieć sobie dokładnej daty). Choć pozornie kobieta taka zajmowałaby się nadal religijnością i swoją „tradycyjną" funkcją nauczycielki w tej sferze, to jednak na niwie szerszej niż rodzinna. Nie chodzi bowiem o ilość czasu poświęcanego na zorganizowanie pielgrzymki i udział w jej przygotowaniu. Ważniejsza jest różnica w stopniu religijnego zaangażowania się. W tym typie kultury to mężczyzna ma prawo (nawet kosztem jego współudziału w tzw. obowiązkach domowych czy wy­ chowawczych) poświęcać swój czas, pieniądze i zaangażowanie w celach „wyższych". Kobieta natomiast ma mieć przede wszystkim na względzie dobro innych, najbliższych - to ogranicza jej działalność na szerszej niwie niż domo­ wa, gospodarska, czy zawodowa. Bezwzględną miarą jest tutaj to, co kultura rozumie jako publiczne, czyli przypisane mężczyznom, a co jako prywatne przy­ pisane - kobietom . W rzeczywistości objęcie funkcji przewodniczki czy przewodnika wyma­ ga prawdziwego i głębokiego zaangażowania osobistego oraz duchowego. 13 14 1 3 W p e ł n i zgadzam s i ę ze S m o l i ń s k ą , ż e badacze zachodni p o t w i e r d z a j ą te tendencje. W w y k a z i e literatury zamieszczam d o k ł a d n e n o t k i bibliograficzne k i l k u znamiennych t e k s t ó w f r a n c u s k o j ę z y c z n y c h z tego w ł a ś n i e d z i a ł u tematycznego, do k t ó r y c h s i ę g a m w s w o i c h bada­ niach p o r ó w n a w c z y c h nad k u l t o w y m i p r a k t y k a m i kobiet (Lautman 1995; A l b e r t - L l o r c a 1995; Langlois 1995; Puccio 2002; L a Rocca 2002). 1 4 B y ć m o ż e w i ą ż e s i ę to z g ł ę b s z y m przekonaniem i p r a w e m r e l i g i j n y m w k a t o l i c y z m i e d o t y c z ą c y m k a p ł a ń s t w a m ę ż c z y z n (jako p e w n y m „ z a w o d o w y m " p o w o ł a n i u ) i innego rodzaju „ k a p ł a ń s t w i e " kobiet - p r y w a t n y m , np. tzw. serca, rodzicielstwa, w s p ó ł o d c z u w a n i a itp. �114 INGA KUŹMA 15 Organizowane są specjalne rekolekcje dla przewodników kalwaryjskich . Prze­ wodnicy biorą udział także w innych jeszcze działaniach paraliturgicznych w swojej miejscowości . Jak widać, wymaga to naprawdę bardzo dobrej organi­ zacji czasu i współpracy całej rodziny, ponieważ często trzeba na dłużej wyje­ chać z domu. Mogłoby się wydawać, że czas poświęcany na tyle działań skutecz­ nie eliminuje kobiety z tego rodzaju dodatkowych zobowiązań. Wręcz ogranicza ich nawet zwyczajny udział w tego typu formach pobożności jak pielgrzymki, ponieważ kobieta ma przede wszystkim na głowie dom, męża i dzieci. Jednak kobiety, jak tylko mają chwilą, to jeżdżą (K, 1. 70); Może kobiety mają lepsze warunki niż mężczyźni, bo mężczyźni w domu nie siedzą, tylko pracują, to nie każdy tak może, to wysiłek (K, 1. 69); Zawsze więcej jest kobiet. Może dlatego, że jak to dawniej mówiono, że mężczyźni do pracy chodzą, to nie mają tak czasu, a kobieta to zawsze się jakoś urwie (M, 1. 67). Z jednej strony wydawałoby się więc, że kobietom jest łatwiej, ponieważ ich zajęcia nie są waloryzowane dodat­ nio, jak zajęcia męskie. Wyłącznie te zasługiwałyby na miano 'pracy'. Okazuje się, że kategoria ta jest nadrzędna wobec udziału w niektórych „nadliczbowych" formach kultu religijnego (jak pielgrzymki, procesje). Jednak 'praca' 'pracy' nierówna. Choć obowiązkom domowym i rodzicielskim kobiet odmawia się w kulturze typu ludowego miana 'pracy', to mieszczą się one w kategorii zajęć 'zawodowych' przypisanych grupie kobiet. 'Praca' - w szerszym rozumieniu tego słowa - obejmuje szereg działań ludzkich, jakie dokonują przeniesienia człowieka ze stanu „zwierzęcego" na stronę Kultury i pełnego człowieczeństwa (Cassirer 1971, s. 132). Nic nie podważyło tego nawet obecnie, gdy tak bardzo zmieniła się sytuacja ekonomiczna. Być może pojęcie to, teraz nawet silniej niż dawniej, wzmacnia swoje znaczenie w kulturze. Mogę dodać, że nawet w wypo­ wiedziach, w których ustosunkowano się do osoby Matki Boskiej, właśnie praco­ witość oraz fakt, że - według rozmówców - Maria zajmowała się domem i małym Jezusem, była cechą przybliżającą Jej osobę do zwykłych kobiet. Tym samym zajęcia kobiece, ich praca, zyskują waloryzację, a kobiety otrzymują społeczną i moralną rekompensatę. Praca stała się tu wskaźnikiem paralelności życia Naj16 1 5 B y c i e p r z e w o d n i k i e m k a l w a r y j s k i m jest s z c z e g ó l n ą p o s ł u g ą . N i e bez kozery u ż y w a m tego t e r m i n u , p o n i e w a ż o p r ó c z p e w n y c h o b i e k t y w n y c h z d o l n o ś c i i predyspozycji, j a k i e s ą n i e z b ę d n e przy w y k o n y w a n i u tej r o l i , w w y p o w i e d z i a c h p r z e w o d n i k ó w nieraz z n a l e ź ć m o ż n a odniesienia do nadprzyrodzonego w y b o r u , w ł a s n e j niemocy i obaw z w i ą z a n y c h z w ł a s n y m i u m i e j ę t n o ś c i a ­ m i , p o m o c y boskiej, wskazania ich przez poprzedniego przewodnika, k t ó r y ocenia z a a n g a ż o w a ­ nie religijne i d o ś w i a d c z e n i e kalwaryjskie potencjalnego n a s t ę p c y . N i e ma to nic w s p ó l n e g o z i n d y w i d u a l n y m i c h ę c i a m i czy ambicjami. W b r e w temu, co m o ż n a by z a k ł a d a ć , nie jest to „ p r o ­ fesja" dziedziczna. W K a l w a r i i Zebrzydowskiej nie s p o t k a ł a m s i ę jeszcze z informacjami o tym, ż e j a k a ś rodzina, np. z ojca na syna, czy z matki na c ó r k ę , p r z e k a z y w a ł a p r z e w o d n i c t w o . N a razie dysponuje w y p o w i e d z i a m i w s k a z u j ą c y m i na to, ż e role te obejmuje s i ę na zasadzie s z c z e g ó l n e g o „ p r z y p a d k u " i akceptacji grupy. 1 6 W s p o m i n a l i , ż e u c z e s t n i c z ą w n i e w i e l k i m stopniu w u r o c z y s t o ś c i a c h p o g r z e b o w y c h , s ą np. proszeni do prowadzenia ś p i e w u , m o d l i t w . Jednak ten aspekt d z i a ł a l n o ś c i przewodników w y m a g a jeszcze ode m n i e d o k ł a d n e g o przestudiowania i zgromadzenia w i ę k s z e j i l o ś c i materia­ ł ó w terenowych. �ŚWIAT KOBIET 115 świętszej Panny z życiem innych kobiet: Życie Maryi było podobne do życia innych kobiet, oczywiście, bo przecież taka sama była (M, 1. 67); Maryja była normalną kobietą, ale do czasu ukrzyżowania Jezusa. Ona normalnie prowa­ dziła dom, miała sąsiadów, miała też pewnie wrogów. To była normalna rodzina (M, 1. 49); [Czy życie Marii było podobne do życia innych kobiet?] Raczej tak, takie życie codzienne (K, 1. 50); Jak najbardziej było podobne. Tak samo pracowa­ ła. Tak samo wychowywała dziecko. Tak samo uporała się ze wszystkim (K, 1. 56); Przecież była taką kobietą normalną (K, 1. ok. 50); Tak samo musiała pracować, miała syna, trzeba było wszystko zrobić. No i życie swoje, jakie miała, ciągle była ucieczka, ciągle był strach o dziecko. Nie miała słodkiego życia (K, 1. 70) . Rzeczywiście jednak, w przypadku kobiet, ich zajęcia domowe i zobowiązania, jakie są na nie nałożone z racji sprawowania roli żony i matki, przewyższają swoją wagą ich osobiste chęci do pełniejszego wyrażania swojej pobożności: [O swoim uczestnictwie w obchodach maryjnych w Kalwarii Zebrzydowskie] Jak tylko mogłam jechać, to jechałam, [...] bo nie zawsze z domu można się ruszyć - dzieci. Mąż jeździ częściej [z racji pełnienia przez niego pewnych funkcji w wystawianej z tej miejscowości co roku asyście na sierpniowy odpust w Kal­ warii - I.K.] (K, 1. 53); Jeszcze wtedy byłam mężatką, miałam dzieci i nie chodzi­ łam tak często, bo były obowiązki, a po drugie nie byłam tak związana [jak teraz, gdy jest przewodniczką kalwaryjską - I.K.] (K, 1. 73); Moja mama też sama mówi­ ła, że chciałby jechać na pielgrzymkę, ale nigdy nie miała okazji przy tych dzie­ ciach [...] (K, 1. 47); Jak dzieci były małe, to nie mogłam [jechać - I.K.], ale potem już jechałam (K, 1. 82); Jak miałam [małe dzieci - I.K.] to nie zawsze starczało czasu, ale raz w roku to muszę być. Tego roku nie byłam na Wielkanoc, bo córka ma małe dziecko i musiałam się nim zająć (K, 1. 40). Oczywiście, z całej grupy kobiet, tylko przedstawicielki określonych klas wieku i stanu (czyli kobiety nieza­ mężne i babki), mają względnie większą swobodę (vide: ostatni cytat z przytoczo­ nych powyżej), ale zazwyczaj to panna ma taką wolną rękę, ale jak się jest już babcią, to też nikt nie zabroni, bo gdzie się chce, to się jedzie (K, 1. 70). Nikt nie dziwi się temu, że kobiety oceniane są (również same przez siebie) jako bardziej praktykujące i zaangażowane religijnie. Nikt też nie podważa ich kompetencji w tym zakresie. Pojawiały się nawet opinie, że to jednak kobiety w porównaniu z mężczyznami wykazują się większą wrażliwością religijną. Dla­ czego? Ponieważ - przechodzimy tutaj natychmiast na grunt stereotypów, także tych z zakresu praktyki językowej - są bardziej wrażliwe jako kobiety: Więcej się na tym skupiają kobiety (M, 1. ok. 50); Bardziej są wrażliwe (M, 1. 45); Mnie się wydaje, że więcej kobiet jest [na Kalwarii - I.K.], one częściej się chyba zwie­ rzają, tam mogą się otworzyć (M, 1. 60); Po nich bardziej widać to wzruszenie, bo często zobaczyć można kobiety płaczące ze wzruszenia na Kalwarii, gdy się modlą (K, 1. 35); Myślę, że to są całe rodziny [pociągane do Matki Boskiej 17 1 7 O r o l i M a t k i Boskiej w k s z t a ł t o w a n i u s i ę t o ż s a m o ś c i kobiecej i obrazu k o b i e c o ś c i w k u l t u ­ rze t y p u ludowego j u ż nieco w s p o m n i a ł a m przy okazji p o j ę c i a ' m a t k a ' , ale jest to o w i e l e szerszy w ą t e k , c z e k a j ą c y jeszcze na moje dalsze opracowanie. �116 INGA KUŹMA - I.K.], a to jest za przyczyną kobiety, tak jest przynajmniej w moim przypadku (K, 1. ok. 50); [...]postawę modlitewną bardziej widać u kobiet, ale nie wiem czy to wynika z charakteru. Myślę, że kobiet jest więcej, więcej je widać z dziećmi (K, 1. 40). Praktyka językowa, o której wspomniałam, nie dotyczy wyłącznie spe­ cyficznych określeń, stosowanych wobec kobiet, gdy mowa jest o ich roli i za­ chowaniach w kontekście religijnym. Odnosi się też ona do odmiennych funkcji języka, gdy posługują się nim mężczyźni bądź kobiety (Handke 1994, s. 19) . Czynnikiem, który wzmacnia postrzeganie kobiet jako - być może - bardziej predestynowanych do przeżyć religijnych i sprawowania przez nie nie-urzędowych funkcji, jest sam Kościół. Odwołuje się on chętnie do postawy kobiety jako pierwszej i najważniejszej ewangelizatorki w rodzinie . Lecz czym innym jest jej działalność publiczna (jako przewodniczki). Cóż z tego, że przy pełnej akceptacji i poparciu oficjalnych czynników kościelnych . Mogę chyba zaryzykować tezę (wzorując się na sposobach interpretacji pro­ blemów płci i rodzaju w badaniach kultur pozaeuropejskich, vide: przypis 7), że kluczowa dychotomia Kultura: Natura w kulturze typu ludowego porządkuje najpierw to, co publiczne i prywatne, a później ustala, w którym z tych szeregów umieścić elementy wartościowane jako męskie i żeńskie. Także np. podział funkcji obrzędowych podczas wesela na wsi odbijał daw­ niej zróżnicowanie zajęć na męskie: publiczne: reprezentacyjne i kobiece: pry­ watne: domowe (Kabat 1989, s. 115-122). Ten podział przebiega według nastę­ pującego porządku wyznaczonego przez autorkę tekstu: „1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym; 2. aktywność słowna mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym; 3. realizowanie zasad starszeństwa w obrzędzie weselnym; 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za mę­ skie lub kobiece; 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską i kobiecą; 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeń­ stwie; 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym" (Kabat 1989, s. 116). Autorka, analizując przebieg wesela według wymienionych powyżej porządków, wykazuje, że role męskie - choć może nie bardziej liczne niż kobiece - były jednak bardziej rozbudowane. Aktywność słowna mężczyzn była również większa niż kobiet. Oprócz tego, to mężczyzna miał prawo do inicjowania wypowiedzi. 18 19 20 1 8 M ę ż c z y ź n i p r e f e r u j ą funkcje k o m u n i k a c y j n ą , a kobiety - e k s p r e s y w n ą . Badaczka stawia t a k ą t e z ę po przeanalizowaniu repertuaru i w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w y c h , stosowanych przez obie płcie. W ł a ś c i w o ś c i , j a k i e w y k r y ł a w grupie kobiet, s ą bardziej wyrazistsze od m ę s k i c h . Styl j ę z y k a , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę kobiety jest zatem z a u w a ż a l n y . Nasuwa s i ę wniosek, ż e to w przypadku kobiet m o ż n a m ó w i ć o stylu j ę z y k a i w y p o w i e d z i , w p r z e c i w i e ń s t w i e do m ę ż c z y z n (Handke, t a m ż e ) . 1 9 „ [ . . . ] M a t k a - k a p ł a n k a K o ś c i o ł a rodzinnego [ . . . ] " ( N o w a k 1998, s. 65). 2 0 K o b i e t - p r z e w o d n i c z e k k a l w a r y j s k i c h nie b y ł o z p e w n o ś c i ą nawet w p o ł o w i e tyle, i l u m ę ż ­ czyzn, c h o ć nie i s t n i a ł y oficjalne d y r e k t y w y np. z a k a z u j ą c e tego albo z a l e c a j ą c e odsuwanie k o ­ biet od tej a k t y w n o ś c i . W j e d n y m z bardzo ciekawych o p r a c o w a ń ( G ó r e c k i 1994) na temat p i e l ­ g r z y m e k z G ó r n e g o Ś l ą s k a , m . i n . do K a l w a r i i Zebrzydowskiej w latach 1869-1914 (obok Piekar, G ó r y Ś w . A n n y , Barda, Pszyny i i n . ) autor s p o r z ą d z i ł spis „ ś p i e w o k ó w " ( ś l ą s k i e miano p r z e w o d ­ nika). N a l i ś c i e , l i c z ą c e j o g ó ł e m 355 „ ś p i e w o k ó w " , o d n a l e ź ć m o ż n a 16 kobiet. Jednak bardzo c z ę s t o przy n a z w i s k u nie w y s t ę p u j e i m i ę , a k o ń c ó w k a nazwiska nie wskazuje na p ł e ć . �ŚWIAT KOBIET 117 Hierarchię miejsc przy stole wyznaczała dawniej pozycja starszych mężczyzn. Odpowiednio do zajęć w gospodarstwie przewidzianych dla mężczyzn i kobiet, obdarowywano młodych podarkami, atrybutami czy symbolami, które zazna­ czały ich „męską" i „kobiecą" rolę i pozycję (młodej sypano do pantofla siemię lniane, obdarowywano j ą w posagu prześlicą, wręczano jej - po powrocie z kościoła - małe dziecko czy kądziel, a młodemu dawano cepy). Kabat zauwa­ ża, że także współczesny charakter prezentów ślubnych ma na celu symboliczne przypomnienie o zakresie obowiązków raczej kobiecie niż mężczyźnie (naj­ popularniejsze podarki to naczynia kuchenne, zastawa, pościel itp.). Magia weselna natomiast starała się tę sytuację zrównoważyć i zapewnić kobiecie dominację w małżeństwie . Funkcja lamentów i skarg młodej (jeśli spotykana w czasach nowszych, to jest już zazwyczaj bardzo dwuznaczna) dawniej miała podkreślać nowy los mężatki, od tej pory poddanej wyłącznej władzy męża. Do sfery publicznej należałoby zaliczyć także pewien dawny słowiański obo­ wiązek spoczywający wyłącznie na synach. Proponuję zatem, by powrócić do tekstu Ciszewskiego. Po przywoływanej już przez mnie wcześniej interpretacji cech fizjologicznych, tak deprecjonujących kulturowo kobietę w oczach męż­ czyzn, Ciszewski, w kolejnej analizie, dodaje, że choć wymienione uprzednio przyczyny są wystarczające do tego, aby owej „zakały rodziny patriarchalnej" i „korony nieczystości" „strzec i unikać", to jest ona „zaledwie cierpiana" (Ciszewski 1927, s. 11) także z innych jeszcze względów. Należy do nich to, że kobieta krótko przebywa w domu rodzinnym: „koniec końcem przechodzi zawsze do ludzi obcych, którym na dobitkę trzeba jeszcze płacić za to" (Ciszew­ ski, tamże). Ciszewski zauważa, że w opisywanych kulturach to właśnie syn jest traktowany jako filar rodziny i gospodarz ogniska domowego, a gdy braknie synów, ustaje też kult przodków rodowych i rodzinnych (Ciszewski 1927, s. 2-3) . Z takim stanowiskiem można się było spotkać także wśród wyższych warstw społecznych. Wystarczy przywołać obyczaje panujące wśród ziemiaństwa polskiego podczas zaborów, kiedy to dopiero urodzenie syna zapewniało kobiecie pozycję i umacniało ją, nadając jej w rodzinie autorytet „matki" (Winiarz 2000, s. 147). Poza tym, jak potwierdzają źródła pamiętnikarskie, jedynie chrzty synów (zarówno pierworodnego, jak i następnych) urządzano z przepy­ chem, zapraszając do dworu kilkuset gości. Nawet jeśli nie stać było rodziny na fetowanie tego wydarzenia z wielkim rozmachem, niewątpliwie starano się, aby przebiegało ono przynajmniej okazale. Inaczej jednakże świętowano chrzest córek: „Rozgłos nie towarzyszy życiu kobiety, przeznaczenie jej rysuje się inaczej już od kolebki. Natalię ochrzczono w mojej sypialni bez pompy i ceremonii" 21 22 2 1 Kabat przytacza p r z y k ł a d y takiej magii weselnej, j a k np. zarzucanie (podczas ś l u b o w a n i a ) na o b l u b i e ń c a j a k i e j ś części stroju m ł o d e j lub p r z y k l ę k a n i e panny m ł o d e j na c z ę ś c i ubrania m ł o ­ dego. O p r ó c z tego, zalecano m ł o d e j , aby to ona m o g ł a g ó r o w a ć w z w i ą z k u , p o ł o ż e n i e na tacy w k o ś c i e l e p i e n i ę d z y p o ż y c z o n y c h od m ę ż a (Kabat 1989, s. 116). A u t o r k a na koniec przypomina 0 przemianach, k t ó r e z a c h o d z ą na w s i t a k ż e j e ś l i chodzi o d o t y c h c z a s o w ą o b r z ę d o w o ś ć w e s e l n ą 1 coraz w i ę k s z e r ó w n o w a ż e n i e się ról kobiecych i m ę s k i c h . P o z o s t a w i ł a jednak t ę k w e s t i ę o t w a r t ą . 2 2 Takie stanowisko p r e z e n t u j ą np. Serbowie, B u ł g a r z y i Turcy zakaukazcy. �118 INGA KUŹMA 23 (Winiarz 2000, s. 148) . Oprócz tego, historia i wydarzenia tragiczne, takie jak powstania narodowe, sprawiły, że w polskim wymiarze rodzinno-narodowym syn traktowany był jako wartość nadrzędna. To on miał wywalczyć ideały, które za­ szczepiała mu matka-Polka. Służyło temu wychowanie patriotyczno-narodowo-religijne, za które odpowiedzialne stawały się w tej epoce kobiety, tak bardzo, jak - być może - nigdy wcześniej. Określenie „matka-Polka" zadomowiło się w języku i myśleniu o roli kobiety w naszej polskiej kulturze i choć pozornie tak znaczące, jest przecież wyraże­ niem stereotypowym. Upraszcza, spłaszcza i sprowadza funkcje i zadania kobie­ ty zaledwie do trzech wymiarów: biologicznego, religijnego i patriotycznego. Kobieta taka oddziały wuj e na otoczenie dzięki sile „społecznego piedestału" (Titkow 1995; cyt. za: Budrowska 2000, s. 193), na jakim zaczęła funkcjonować od czasu zaborów. Ta jej rola, choć narzuca określone wymagania i ograniczenia, jest przede wszystkim rolą „niemą". Wypełniona jest treścią oczekiwań społecz­ nych - zewnętrznych, kształtowanych przez kolejne doświadczenia historycz­ ne . Wymagania te są ściśle określone i żadna wariantywność (a tak przecież dzieje się w przypadku oddziaływania stereotypów na zachowanie i postrzeganie świata), nie wchodzi w grę. „Niemota" kobiet podkreślana była dosadniej w starych kulturach, na co zwra­ ca baczną uwagę Ciszewski, kiedy przypomina, że np. gruzińska dziewczyna wychodząca za mąż, dopóki nie urodziła dziecka, miała zakazane porozumiewa­ nie się z rodzicami i braćmi małżonka (Ciszewski 1927, s. 11). To małżonek stawał się porte-parole swojej „niemej" żony, której jedynie pozostawał język gestów. Do żon nie zwracano się po imieniu (czego świadectwa Ciszewski zbierał z obszaru Słowiańszczyzny wschodniej i południowej). One same także obowiązane były zwracać się w określony, i to nie bezpośredni, sposób do męża. Często nadawano kobietom zamężnym nowe imiona od nazw ich rodzinnych wsi, albo wołano na nie „gospodyni", „baba" (gdy już się zestarzała lub wypra­ wiła swemu dziecku wesele), „moja baba", „kobieta", „moja", „matka", „ona" (Ciszewski 1927, s. 12-16). Dlaczego kobietom odmawiano własnego imienia oraz „głosu"? Wynikało to na pewno z obowiązującej kobietę roli oraz - co ważniejsze - pozycji jej przypisywanej; swoistej oceny i wartości, jaką rola to posiadała i posiada nadal w pewnym systemie kulturowym i na jego obszarze symbolicznym. Ocena roli, i tym samym jej pozycja, waloryzowane były najczęściej z punktu widzenia nie samych zainteresowanych tym bezpośrednio - czyli kobiet, ale mężczyzn. Co ciekawe, także kobiety - mam nadzieję, że udowodnią to wypowiedzi ze24 2 3 2 4 Z p a m i ę t n i k a A n n y z T y s z k i e w i c z ó w Potockiej. U s t r ó j socjalistyczny w z m o c n i ł ten stereotyp, n a d a j ą c m u konotacje z obszaru nie t y l k o p o ś w i ę c e n i a s i ę dla cudzego i n a j w y ż s z e g o dobra w i m i ę n a j w y ż s z y c h ponadosobistych war­ t o ś c i , ale i ze sfery z a c h o w a ń codziennych „ h e r o i c z n y c h " , j a k z d o l n o ś ć sprostania najtrudniej­ szym w y m a g a n i o m i w a r u n k o m e k o n o m i c z n y m , „ c u d a " aprowizacji przy o g ó l n y m niedostatku, j a k i w t e d y p a n o w a ł na r y n k u - to d o p r o w a d z i ł o do swoistego d o m o w e g o matriarchatu" ( T i t k o w 1995, s. 35; cyt. za: B u d r o w s k a 2000, s. 195). „menadżerskiego �119 ŚWIAT KOBIET brane podczas badań terenowych - stają się „zakładniczkami" takiego myślenia i oceny własnej roli oraz przypisywanego im statusu w kulturze. „Nie mówią" własnym „głosem", rzadko komentują obowiązujący je stereotyp i konotacje, jakie on wywołuje. Gdy jednak zdarzy się spotkać kobiety, które dostrzegają rzeczywistą wartość tego, jak postrzega je kultura i chcą j ą realizować (nie pozo­ staje ona w sferze deklaracji i uznania, ale wartości przeżywanych i auten­ tycznych), to język, w jakim afirmują te wartości i postawy sprawia wrażenie kalki języka nadrzędnego. Nie chcę przesądzać tej sprawy, albowiem materiał, jaki do tej pory zebra­ łam - a nie jest to jeszcze koniec moich badań - wskazuje na o wiele większą „schizofrenicznośc" postaw kobiet (także i niektórych mężczyzn) i to właśnie w kulturze typu ludowego. To także nie pomaga przeciąć pewnych wahań intepretacyjnych: czy kobiety te wiedzą co mówią, mówiąc to, a nie co innego? Nawet jeśli kobiety wypowiadają się „samodzielnie" i wbrew temu, co „każe" im ten typ kultury, zachodzi to nadzwyczaj rzadko. Dlatego określam ich po­ stawę, wyłaniającą się z większości źródeł zebranych (w tym przez mnie), jako właśnie „niemą" lub - może trafniej - „mimetyczną" . 25 III Kulturową istotę kobiecości w naszym kręgu symbolicznym i społecznym określa - według samych zainteresowanych i mężczyzn żyjących z nimi - biologiczność, w tym przypadku zdolność do rozrodu : Kobieta powinna być przede wszystkim dobrą matką. [Macierzyństwo - I.K.] to jest na pewno coś pięknego (M., 1. ok. 50); Dzieci są dla mnie skarbem. Nie wyobrażam sobie życia bez dzie­ ci, tej cudowności (K, 1. 40); Żeby każda była w ciąży i miała dzieci. [...] Kobieta zaraz po ślubie powinna mieć dziecko (K, 1. ok. 55); Polecam [macierzyństwo - 1.К]. Nie wstrzymywać się z rodzeniem dzieci po ślubie, nie odkładać za jakiś czas, tylko jak jest miłość, to powinno to dziecko przyjść na świat (K, 1. 50); Jest to jednak przywilej dla kobiety, urodzenie dziecka (K, 1. 35); Powinny być dzieci. Ja nie żałuję, że miałam tyle dzieci [ośmioro - I.K.] (K, 1. 78); Gdzie nie ma dziecka, tam nie ma szczęścia, mimo bogactwa. To są sknery (K, 1. 32). Jest to zaledwie 1/6 wszystkich uzyskanych wypowiedzi na temat macierzyń­ stwa i jego roli w życiu kobiety, ale wszystkie one zgodnie je afirmują i pod­ kreślają jego wagę dla sposobu bycia kobietą - sposobu nadrzędnego w tym typie kultury. Jest on w zasadzie określany jako jedyny możliwy: Kobieta to jest na pewno w innym celu stworzona [niż żeby robić karierę - 1.К.]. Kobieta tylko po to została stworzona [żeby mieć dzieci - I . K . ] " (M., 1. 65); Która to tak myśli, 26 2 5 N a ś l a d u j ą wzorce zastane, p o w i e l a j ą schematy m y ś l o w e o sobie samych, a p r ó b a w y ł a ­ mania s i ę spod k u l t u r o w e j k o n t r o l i c z ę s t o p o c i ą g a za s o b ą rozdarcie i dyskomfort. 2 6 Stereotypowe w y o b r a ż e n i a d o t y c z ą c e kobiet s k u p i a j ą s i ę przede w s z y s t k i m na w y m i a r z e b i o l o g i c z n y m ich ż y c i a , ze s z c z e g ó l n y m u z w g l ę d n i e n i e m funkcji m a c i e r z y ń s k i e j . �120 INGA KUŹMA żeby nie zakładać rodziny?! Męża nie chce?! (M., 1. ok. 70); Każda kobieta, jeżeli tylko jest w stanie, to powinna się wywiązać z roli matki (K, 1. ok. 45). Zatem macierzyństwo, co podkreślali starsi rozmówcy i rozmówczynie (przedział wiekowy między 40 a 80 rokiem życia), jawi się jako przywilej i obo­ wiązek kobiety. Dzieje się tak, ponieważ kobieta-matka jest istotą szczególną: Matka to jest matka, to jest serce inne. Mało się trafi takich ojców, żeby byli tak jak matka (K, 1. 70); Uczucie matki jest trochę jednak inne niż ojca. [...] Uczucie kobiety jest inne, to jest coś wrodzonego. Natura matki jest inna od samego poczęcia [dziecka - I.K.] (K, 1. 65). Poza tym wielką rolę odgrywa poczucie wypełniania w ten sposób zasad reli­ gijnych i poleceń Boga: To już tak powinno być, no bo jak Pan Bóg powiedział: „ rośnijcie, mnóżcie się i rozmnażajcie". I tak powinno być (K, 1. ok. 45). Młodsi natomiast (około 19-20 lat), i to reprezentanci obu pici, prezentowali odmienny punkt widzenia : Jeśli ktoś nie jest stworzony do opieki nad dziećmi [...], to tak widocznie jest mu dobrze, tak ma być i tak może się spełnić. Może ta osoba samotna bardziej pomaga innym ludziom, może jest bardziej potrzebna starszej matce (K, 1. 19); Chłopak czy dziewczyna mają jakieś aspiracje i albo to wychodzi, albo nie. Nawet, myślę, w wieku 50 czy 60 lat, gdyby była jakaś szansa dla dziewczyny łub chłopaka [ułożenia sobie życia osobistego - I.K.], to czemu nie. Są ludzie, którzy lubią życie pustelnicze (M, 1. 20). Jednak część rozmówczyń (przede wszystkim mężatki o różnym stażu oraz wdowy) nie postrzegała kobiecego losu tak prosto i jednotorowo, jak cytowani (nieliczni chętni do wypowiedzi na ten temat) mężczyźni. Dopuszczały odmien­ ne warianty ułożenia sobie życia. Szczególnie, gdy jako alternatywę - do tej pory spotykaną najczęściej w Polsce - czekałby je związek z alkoholikiem. Nie sposób jest mi się w tym momencie oprzeć wrażeniu (przyznaje - osobistemu i oceniającemu to, co zebrałam i z czym mogłam się zapoznać), że mniej więcej połowa materiałów prezentujących obraz życia kobiet na wsi ukazuje wieś w czarnych barwach, nie napawających optymizmem (szczególnie, co do męż­ czyzn): [Co jest Pani największą życiową bolączką?] - Miałam, ale problem się rozwiązał. [Co to było? - następuje chwila wahania] Nadmiar alkoholu w domu. I też Maryja wysłuchała. - I problem jest już rozwiązany? - Tak (K, 1. 29). Kobieca wrażliwość na dążenie do zapewnienia sobie szczęścia osobistego, poczucia zadowolenia w życiu i zachowanie godności (ale nie za wszelką cenę) wprowadza - według mnie - ową wzmiankowaną wcześniej „schizofreniczność" 27 2 7 M u s z ę w t y m miejscu koniecznie z a z n a c z y ć , ż e pytania o r o l ę m a c i e r z y ń s t w a , ż y c i a w poje­ d y n k ę i o r o l i rodziny, kierowane b y ł y z a r ó w n o do m ę ż c z y z n , j a k i do kobiet. P y t a j ą c y z r e s z t ą nawet nie f o r m u ł o w a ł p y t a ń sensu stricto: po prostu najczęściej p o d d a w a ł r o z m ó w c y h a s ł o typu: „ m a c i e r z y ń s t w o " , „ m a ł ż e ń s t w o " , „ s a m o t n o ś ć " i w y s ł u c h i w a ł w y p o w i e d z i . Sam r o z m ó w c a decydo­ w a ł , czy o d p o w i a d a j ą c na te pytania umieszcza j e jedynie w k o n t e k ś c i e „ k o b i e c y m " ( p o z o s t a j ą c w atmosferze p y t a ń zadawanych d u ż o w c z e ś n i e j o ż y c i e kobiet, k u l t maryjny itp.), czy w k o n ­ t e k ś c i e szerszym lub osobistym. Pytania o r o d z i n ę , dzieci, w y b ó r stylu ż y c i a , r o l ę kobiet w c h o d z i ł y w skład zagadnienia d o t y c z ą c e g o w s p ó ł c z e s n e g o sposobu bycia katolikiem i o s o b ą w i e r z ą c ą . �ŚWIAT KOBIET 121 postaw, którą spotkać można w kulturze typu ludowego: Dawniej nie wychodziły za mąż, bo im się nie trafiało, a teraz bo chcą być niezależne, a nie znosić fochy męża, skarpetki mu prać, temu panu i władcy (K, 1. 56); Czasem życie w samotno­ ści też jest bardzo cenne (K, 1. 48); Jak jest jakiś pijak, to już lepiej niech nie są, niżby miał kobiecie świat zawiązać i niedobrym być. A jak dziewczyna miałaby wziąć jakiegoś draba, to, ja wiem? Lepiej samej być (K, 1. ok. 60); Moja córka właśnie miała chłopaków, ale każdy popijał sobie. Mówi: „Mamuś, wolę sobie sama żyć, niż mam iść za lumpa, za pijaka, nie zmuszaj mnie. Bo będę sama płakać i mamusia będzie płakać. Widzicie, jakie to są rodziny pijackie. Przydałby się jakiś gazda w domu, jakieś oparcie, ale ma wziąć takiego łajdaka pijackiego? No to nie (K, 1. ok. 85); Lepiej samemu niżby mąż miał być [...] zły jakiś (K, 1. 58). Nie zabrakło też - by oddać sprawiedliwość źródłom i ich nie zafałszowywać - kobiecego głosu dość surowo oceniającego same kobiety i czyniącego je odpo­ wiedzialnymi za swoje nieudane pożycie małżeńskie: - Czy coś usprawiedliwia rozwód? - Raczej nie, bo jak to mówią „wiedziały gały, co brały". - A jak się rozpije? - To trzeba tak robić, żeby się nie rozpił. No wiadomo, jak przyjdzie i w domu bałagan i dzieci zasmarkane, obiad nie ugotowany, to pójdzie do knajpy, pani go tam pięknie obsłuży, z uśmiechem, pogłaszcze. - A jak są tacy, że mają naszykowane i piją? - No to wiedziała, co bierze (K, 1. ok. 55). Pokusiłabym się o zinterpretowanie tej wypowiedzi oraz wcześniejszych (na temat macierzyństwa i małżeństwa) jako wyrazu pewnego rodzaju fatalizmu, czyli specyficznego stosunku do świata i swojego życia, którego doszukiwać by się można w regule „jest tak, jak ma być" (Stomma 1986, s. 82-87). Wydaje mi się, że u źródeł tego poddania się kolejom losu leży jeszcze ciągle wątek, który odnajdują folkloryści analizujący wybrane typy bajek ludowych. Dotyczy to przede wszystkim bajek opisujących poszukiwanie swojej doli (Wrocławski 1995). Bohater, szukając przyczyn życiowego niepowodzenia (to jest powód, który popycha go do wędrówki) uświadamia sobie, że powinien odkryć to, co jest w jego życiu najważniejsze. Dowiaduje się, jakimi umiejętnościami dyspo­ nuje, co powinien zmienić, (np. miejsce zamieszkania lub zawód itp.). A zatem - j a k konkluduje Wrocławski - człowiek żyjący nieświadomie, płaci tego konse­ kwencje. Ale nie znaczy to, że poszukiwanie własnego szczęścia i spełnionego życia ma się odbywać kosztem pogwałcenia reguł i tradycji grupowych. Za to się również płaci. Wartością nadrzędną jest zasada harmonijnego funkcjonowania wspólnoty. To wspólnota wyzwala człowieka z przypadkowości, wręcz absur­ dalności istnienia; to ona jest obszarem, gdzie - tym razem efektywnie - można spożytkować indywidualne zdolności i wykonywane czynności (Wrocławski 1995, s. 178-179). Pełny indywidualizm, który na obszarze tej kultury ozna­ czałby najprawdopodobniej pogwałcenie harmonijnego współżycia, jeszcze nie jest akceptowany, ani werbalizowany wprost. Na pewno jednak samodzielny, w sensie - świadomy wybór drogi życiowej, jest doceniany i pod takim kątem ocenia się swoje życie oraz losy innych. Byłabym skłonna obstawać przy tezie o współczesnej swoistej „schizofreniczności" postaw i myślenia o swoim życiu w kulturze typu ludowego. Pojęcie �122 INGA KUŹMA to - podążając w tym miejscu za myślą Jamesona (Jameson 1999, s. 201-209) - ma spełniać zaledwie rolę opisową (na pewno nie diagnostyczną) i uwypuklić pewne charakterystyczne cechy istniejącego stanu kulturowego. Określony mia­ nem, które zaliczyć można do języka odbijającego potoczny poziom wiedzy na temat świata (a wykorzystuje ona bardzo często terminy psychiatryczne), dobrze oddaje - jak sądzę - poczucie bezradności wobec sprzecznych i różnorodnych bodźców. Ta wielość i różnorodność wprowadza w konsternację wielu osób, które dotychczas posługiwały się stosunkowo biegle obowiązującymi regułami życia społecznego, religijnego i symbolicznego (jak kazano nam wierzyć o tzw. kulturze ludowej: spójnej, monolitycznej pod względem postaw i idei). Obecnie wydaje się, że etnolodzy coraz częściej dostrzegają niespójność i rozbicie towa­ rzyszące wyborowi stylu życia, postaw oraz interpretacji treści symbolicznych. Być może najwyraźniej widać to wtedy, gdy zaczniemy przyglądać się proble­ matyce kobiecej i przemianom sposobu życia kobiet w określonej kulturze oraz -jednocześnie - piśmiennictwu naukowemu zajmującemu się tym tematem . „Schizofreniczność" choć trochę przełamuje XIX-wieczny u swoich korzeni ogląd kultury typu ludowego, z którego wyłaniał się obraz jednolitych postaw i obyczajów obowiązujących w grupie. To właśnie na tę jednolitość zwracały uwagę etnołogiczne analizy zachowań w kulturze tradycyjnej. Kultura typu ludowego najczęściej była przecież opisywana w kategori moralności swojackiej (Stomma 1986, s. 210-215). Zasadami współżycia, także w rodzinie - obok dualizmu etycznego, który obowiązywał całą gromadę - rządziła „spetryfikowana hierarchiczność, podział uprawnień władzy" (Stomma 1986, s. 211). Opierało się to na bezwzględnym i wymuszanym przestrzeganiu praw przynależnych naj­ starszemu pokoleniu i małżonkowi nad żoną: „[...] Nie należą też w zwyczaj­ nych warunkach małżeńskiego życia do wyjątków wypadki pokaleczenia jednej osoby z małżonków przez drugą [...]. Najczęściej odnosi je żona, która uporczy­ wie przy swym obstaje, do zapamiętałego gniewu męża pobudza lub też naprzód lekko przez niego uderzona, „porywa się na niego". [...] Myliłby się zatem, kto by, wnioskując z obrażeń cielesnych, zadanych żonie przez męża, osądzał mał­ żeństwo o złe pożycie w całej pełni lub przypisywał każdemu tak niesfornemu mężowi złe zamiary względem żony. [ . . . ] " (Stomma 1986, s. 213) . Owa brutalność w egzekwowaniu „swoich" praw służyła do „scementowania uświęconego porządku orbis interior" (Stomma, tamże). Porządek i zasady utrwa­ lone tradycją, wysuwały się zatem na plan pierwszy i były zasadniczo ważniej28 29 2 8 N a t y m p r z y k ł a d z i e m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego t e r m i n „ s c h i z o f r e n i a " nasuwa s i ę n i e m a l natychmiast j a k o najbardziej trafna kategoria opisowa w t y m przypadku. Schizofrenik b o w i e m nie zna t o ż s a m o ś c i j e d n o s t k o w e j , k t ó r a polega na poczuciu c i ą g ł o ś c i i s p ó j n o ś c i „ j a " , istniejącej p o m i m o u p ł y w a j ą c e g o czasu. Jego d o ś w i a d c z a n i e ś w i a t a i siebie polega na o d c z u w a n i u osob­ n y c h , n i e c i ą g ł y c h u r y w k ó w ś w i a t a , k t ó r e nie ł ą c z ą s i ę w nic s p ó j n e g o (Jameson 1999, s. 203). W s p ó ł c z e s n a sytuacja kobiet - t a k ż e w kulturze t y p u ludowego - m o ż e b y ć opisana w podobny s p o s ó b : sprzeczne wymagania, k t ó r e kieruje do niej z jednej strony „ s t a r y " paradygmat b y c i a k o b i e t ą , a z drugiej strony - „ n o w y " , powoduje poczucie bycia „ n i e w i a d o m o k i m " . 2 9 Stomma cytuje fragment z pracy J. Ś w i ę t k a (1896, cz 1). �ŚWIAT K O B I E T 123 sze niż osobiste cele i cudze dobro: Są teraz małżeństwa, że żony traktują mężów swoich: podaj to, a zrób to. U mnie tego do dzisiejszego dnia nie ma. Ojciec ma być głową domu. Mój mąż to chyba jedyny w ... co do wszystkiego należy. Jedna synowa już synowi nie pozwoliła, wiedziała, że do ... należał, już nie należy. Druga też mężowi nie pozwala. Jedna jeszcze pozwala. A to jest złe. [...] kobieta to musi czuć takie zadowolenie, a to daje zadowolenie, że on jest zadowolony ze mnie (K, 1. 70). Postawa ślepego przestrzegania moralności wewnątrzgrupowej obecnie niewątpliwie osłabła. W sferze zachowań i kategoryzacji świata istnieje jednak nadal podział na orbis interior i orbis exterior - obecnie dzięki mediom dokonuje się polaryzacja postaw na „nas" i „tych, których pokazują w telewizji i którzy żyją w mieście". Wyłamanie się z „uświęconego porządku", i to na poziomie życia osobistego kobiety (które powinno przebiegać według tradycyjnego scenariusza), dokonuje się w ukryciu. Nie opowiada się o tym wprost - to sprawy zbyt osobiste. Często rozmawiając z kimś, domyślamy się tylko z półsłówek, dlaczego ta właśnie oso­ ba wypowiada tę, a nie inną kwestię. O tym, że jedna z kobiet żyje z mężem w swoistej separacji, student przeprowadzający wywiad wywnioskował z tonu rozmowy, wcześniejszych reakcji tej pani i pewnych jej aluzji, jak chociażby ta: Jak się partnerzy nie dobiorą i tak się bije jedno z drugim, to lepiej by było żeby siedzieli oddzielnie. No wiadomo, że nie w innym związku, tylko w takiej separa­ cji (K, 1. 45). Inne wypowiedzi: Jak już się małżeństwo nie dogaduje, to lepiej się rozejść niż tak się męczyć. No, nie wiem... (K, 1. ok. 55); Jeśli jest jakiś alko­ holik, to jeśli całe życie ma człowiek użerać się z nim, to lepiej sie rozwieść [...] Co Bóg złączył, tego człowiek nie rozłączy, ale to lepsze niż kłótnie i zło (K, 1. 60); Ja nigdy nie mogłam na męża liczyć, nie miałam w nim nigdy bratniej duszy. [...] (K, 1. ok. 50). Te opinie, to przykłady głosów wymierzonych w trady­ cję i porządek, który przecież jest też gwarantowany przez wyznawaną religię i jej zasady. Można się tylko domyślać, jakie tragedie osobiste musiały mieć miejsce oraz jakie doświadczenie życiowe stanęło u podstaw kolejnego, stwierdzenia: - Uważa pani, że rozwody są dopuszczalne? - Wiecie, to jest kwestia do większego rozważenia, bo to zależy, jaka sytuacja. Czasem jest tak, że jest wszystko w porząd­ ku jak się żenią, a potem czy przyjdzie jakaś choroba, czy... To nie jest rozwód, pewnie, jak jest chory psychicznie czy coś, to jest unieważnienie, ale ja uważam, że nie powinni się bardzo młodzi żenić. Troszkę dojrzeją, troszkę popatrzą na świat i otoczenie i może wtedy będzie mniej tych rozwodów [...] (K, 1. ok. 60). Częściej jednak pojawiają się głosy przeciwne: Nie toleruję tego, bo powinni się tak poznać, żyjąc przez całe życie i powinni to przeżyć, trudno przewidzieć jakie życie będzie, ale powinni na całe życie (K, 1. ok. 50); Jestem przeciwna (K, 1. 45); Myślę, że w każdym małżeństwie są lepsze i gorsze dni, ale nie powin­ no być rozwodów. Wiadomo, że człowiek nie jest bez grzechu. Raz sie pokłócą, raz pogodzą. Zawsze jakoś się dogadują (K, 1. ok. 60); Jak się żenią to po to, żeby razem żyć, a nie się bez przerwy rozchodzić (K, 1. 47); Małżeństwa powinny być małżeństwami, nie rozwodzić się, jak się już pobierają. [...] Nie pochwalam rozwodów (K, 1. 52). Brak przyzwolenia na rozejście się małżeństwa jest też często �124 INGA KUŹMA traktowany jako cecha odróżniająca styl życia na wsi od stylu życia panującego w mieście. Rzecz jasna, jest to wyróżnik pozytywny. Poza tym, pytane kobiety, wbrew tak często dramatycznym doświadczeniom życiowym, którym dawały wy­ raz w swoich wypowiedziach, gdy dochodziło do sytuacji, kiedy trzeba było skon­ frontować „swój świat" i wytyczyć jego granice, wybielały swojską rzeczywistość. A zatem zasada zachowania integralności orbis interior przeważa nad fakta­ mi i co najważniejsze - nad doświadczeniem osobistym: Na wsi jeszcze żyjemy szczęśliwie, nie ma jeszcze rozwodów, narkotyków, żyjemy tak jak u Boga za piecem. Bo jeszcze każdy się tego Boga boi [...], ale w mieście to są rozwody, tragedia jest [...]. Jak się patrzę na telewizję, co się dzieje, to jest okropne [...]. Dzisiaj to zanadto poważane są dzieci, nie wolno uderzyć, nie wolno ruszyć i robią, co chcą. [...] Na wsi to jeszcze, ale i na wieś to przyjdzie (K, 1. 53); [Co się we współczesnym świecie liczy, w tym dla kobiet?] Tylko pieniądz, a pie­ niądz gdzie wiedzie? Na potępienie tylko. Co się dzieje, że na wsi nawet dziew­ częta i piją, i papierosy palą?! To się nie zdarzało, aby rodzice na wsi na coś podobnego pozwolili, a teraz tak jest. Dyskoteki, brzydko się wyrażają, przecież to na ulicy słychać. [...] Takie kobiety co to wybierają karierę żyją nierozsądnie, źle, bo kariera nic im nie da (K, 1. 71); Nie podoba mi się nastawienie kobiet do kariery. Za wszelką cenę kariera, odrzucają rodzinę, wszystko. [...] Tak być nie powinno, bo dla mnie najważniejsza jest rodzina [...]. Byłam na bezrobociu 1,5 roku, zaznałam jak to smakuje i nikomu tego nie życzę. Jak dostałam pracę teraz, to ze łzami w oczach poleciałam, z radości. A przeszło po 20 latach pracy mnie zwolnili. Także przeszłam przez to wszystko (K, 1. 47); Trzeba pracować, trzeba być cierpliwą, no bo mało że dom prowadzić, to jeszcze tak żeby wszyst­ kiego wystarczyło. A jest ciężko. A w świecie to są bardziej wygodne (K, 1. 48); [Jakie są współczesne kobiety?] Chyba wygodniejsze niż kiedyś. Każda chce pra­ cować i czasami brakuje im czasu na wszystko. Wiem, bo widzę jak żyją moje córki i wnuczki. To już nie tak, jak kiedyś. Dawniej było inaczej: rodzice dużo więcej czasu poświęcali dzieciom, choć bieda była bardzo duża. [...] Teraz to nawet do dzieci niańki biorą, czy inne opiekunki, bony (K, 1. 83); Porównując dzisiejsze czasy, to są kobiety, które przechodzą złe okresy. Jak się widzi w telewi­ zji, jak są opuszczone przez mężów czy tyrane [tyranizowane? „zatyrane"? - I.K.], to jest to okropne (M, 1. 69). Jak widać, kobiecy świat jest przynajmniej dwuwarstwowy. Z jednej strony, podporządkowany regułom, które stoją na straży jednolitości i harmonii swoj­ skiego świata i rodzimego środowiska symbolicznego (w tym pojęć, znaków, gestów, słów); z drugiej strony, scenariusz kobiecego życia poddany owym odgórnym, kulturowym regułom, wcale nie jest gwarantem integralności we­ wnętrznej, ani poczucia wartości jednostki. Na tym oddolnym, głębokim pozio­ mie, dostrzec można wyraźnie pęknięcia, rysujące się na pozornie gładkiej fasa­ dzie wyznawanych prawd i honorowanych zasad, które się za nią skrywają. Dochodzi często do - najprawdopodobniej nieuświadamianych sobie - postaw 30 Swoisty „ b i o g r a m " . �ŚWIAT K O B I E T 125 „schizofrenicznych" (jak: je określiłam). Ścierają się ze sobą oczekiwania zewnętrz­ ne (szczególnie silne wobec kobiet) z osobistą intuicją, która podpowiada, gdzie należy szukać swojego dobra. Kobiecy los naznaczony jest przede wszystkim macierzyństwem (ciągle jeszcze w tamtej kulturze traktowanym jako obowiązek) oraz pojęciem 'matka', łączącym w sobie postawę Najświętszej Marii Panny oraz jej „cień" - pramatkę Ewę, która jest symbolem „kobiecości tabuicznej". Świat ten jest również niemal nieustannie cenzurowany i kontrolowany jako przynależny głównie do Natury (według najczęściej spotykanego poglądu na to, co kulturowe i naturalne, który także charakteryzuje kulturę typu ludowego). Postawa kobiet, nawet jeśli waloryzowana jest dodatnio (co ma miejsce na poziomie religijnym) powinna ograniczać się do przestrzeni prywatnej. Tam właśnie sytuuje się „królestwo" kobiet. Wykroczenie poza jego granice trakto­ wane jest jako naruszenie kulturowego „tabu" . Pozwolę sobie zamknąć moje rozważania cytatem z pracy etnolożki francu­ skiej A. Deluz: „[...] Zrozumiałam, że mogę wysłuchać tego, co majądo powie­ dzenia kobiety z plemienia Guro wtedy, gdy one same zainicjują rozmowę, która w innej sytuacji jest narzuceniem się im przeze mnie. [ . . . ] " (Deluz 1978, s. 192; tłum. I . K . ) . Kobiety używają specyficznych środków wyrazu i nie zawsze odkrywają „sekrety" swojego świata explicite. Może to wynikać z faktu, że nie posiadają umiejętności werbalizowania swojej wiedzy (lub jakiegoś jej zakresu) - wtedy jej przekazowi mogą służyć inne, pozawerbalne środki. Jeśli dostępu do nich szuka etnolog-kobieta, często reprezentuje ona sferę, która w kulturze typu ludowego przypisana jest mężczyznom. Z taką „istotą" trudno dzielić się swoimi doświadczeniami, a przecież transmisja wiedzy kobiecej odbywa się między kobietami w sposób mało sformalizowany, właśnie na gruncie towarzyskich rozmów czy podczas przekazywania sobie plotek. Przyświeca temu zasada bez­ interesownego daru ze swojego doświadczenia życiowego. W szczególnej sytua­ cji spotkania, do którego dochodzi podczas wywiadu każdy badacz (bez względu na swoją płeć) pozostaje (niemal zawsze) tym, kim się jawi w tym specyficz­ nym kontekście prowokowanych zwierzeń. Gra przede wszystkim rolę „biorcy" i bardzo rzadko chce sam od siebie odwzajemnić się swojemu rozmówcy. Jest to jednakże temat na kolejne rozważania. Zacytowana wypowiedź Deluz powinna nam uświadomić, że kobiety, trakto­ wane jako pewna kategoria znaczeniowa i symboliczna w wyodrębnionym typie kultury, naznaczone są obcością i innością. Cechy te pozornie ulegają kolejnym interpretacjom (etnologicznym czy innym), próbującym je „oswoić" i wyjaśnić. Jednak każda kategoria kulturowa (choćby nawet wyczerpująco opisana) zacho­ wuje w swoim najgłębszym wnętrzu nienaruszone przez nikogo jądro swoistości. 31 32 3 1 To w y k r o c z e n i e m o ż e z a c h o d z i ć t a k ż e metaforycznie ( c h o ć - paradoksalnie - jest prze­ c i e ż w pewien s p o s ó b d o s ł o w n e ) , kiedy kobiety o d s ł a n i a j ą swoje ciała, s z c z e g ó l n i e i d ą c za w s p ó ł ­ c z e s n ą m o d ą . Zagadnienie u b i o r u i w s z e l k i c h tabu z t y m z w i ą z a n y c h , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju przestrzeni ( ś w i e c k a / s a k r a l n a ) czeka na przeanalizowanie przeze mnie w dalszej k o l e j n o ś c i . 3 2 Cytat za: Tubiana (1999). �126 INGA KUŹMA LITERATURA Albert-Llorca M . 199 5, L a Vierge mise á nu par ses chambrieres, CLIO. et Sociétés, nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 8 . Histoire, Femmes A n k e r s h m i t F. 2002, P o c h w a ł a s u b i e k t y w n o ś c i , [ w : ] Pamięć, etyka, historia, E. D o m a ń s k a (red.), P o z n a ń , s. 5 5 - 8 3 . B o r k o w s k a M . O S B . 1993, Czarczafy na ulicach, Więź, nr 1, s. 3 2 - 3 7 . B u d r o w s k a B . 2000, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, W r o c ł a w . C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D e l u z A . , L e C o u r - G r a n d m a i s o n C., R e t e l - L a u r e n t i n A . 1978, La natte et le mangiuer, les carnets de trois ethnologues, Paryż. C i s z e w s k i S. 1927, Ż e ń s k a twarz, Prace Komisji Etnograficznej PAN, nr 4, K r a k ó w . G ó r e c k i J. ks. 1994, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1969-1914, Katowice. H a n d k e K . 1995, J ę z y k a determinanty p ł c i , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w s. 1 5 - 3 0 . J a m e s o n F. 1999, Postmodernizm i s p o ł e c z e ń s t w o konsumpcyjne, [ w : ] Amerykańska pologia postmodernistyczna, M . B u c h o w s k i (red.), Warszawa, s. 190-213. Jastrzębowski S. antro­ 1891, Przyczynek do w i e r z e ń ludu o ż y c i u p o z a g r o b o w y m i legenda 0 „ M a t u s i n e j dusy", Wisła, t. V, s. 8 6 5 - 8 7 1 . J ę d r z e j k o E. 1995, Kobieta w p r z y s ł o w i a c h , aforyzmach i anegdotach polskich. Konotacje 1 stereotypy, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 159-172. Jurasz A . 1995, L i n g w i s t y k a feministyczna w R F N , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 2 0 1 - 2 0 9 . K a b a t I . 1989, O b r z ę d o w o ś ć weselna j a k o w y r a z przemian pozycji s p o ł e c z n y c h m ę ż c z y z n y i kobiety w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , Lud, t. 72, s. 115-122. Kocjan K . 1992, L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w ludowej wersji h i ­ storii o A d a m i e i E w i e , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 2, s. 4 3 - 4 4 . K o w a l s k i P. 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, wierzenie, Warszawa-Wrocław. K u ź m a I . 2000, Emocje j a k o p r z e d m i o t w i e d z y i w i a r y , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 8 5 - 9 7 . L a R o c c a S. 2002, L'Enfant J é s u s et les femmes au X V I I I siecle: une devotion emancipaе trice?, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 15, s. 17-36. L a n g 1 o i s C. 1995, „Toujours plus pratiquantes". L a permanence du dimorphisme sexuel dans le catholicisme francais contemporian, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 2 9 - 2 6 0 . L a u t m a n F. 1995, L ' i m a g e brouillee des femmes dans le nouveau Catechisme de l ' É g l i s e catholique, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 6 1 - 2 7 5 . L e c c a r d i C , R a m p a z i M . 1993, Past and Future i n Y o u n g Women's Experience o f T i m e , Time and Society, t. 2 (3), N o w y Y o r k - L o n d y n . L é v i - S t r a u s s L . 1972, T r ó j k ą t kulinarny, Twórczość, nr 2, s. 7 1 - 8 0 . M a t h i e u N . - C . 2000, Les sexes et la „ n a t u r ę " chez les ethnologues et les ethnologises (rappelle historique), [ w : ] L'invention du naturel. Les sciences et la fabrication mascułin, D . Gardey, L . L o w y (red.), P a r y ż , s. 109-124. N o w a k A . J . O F M 1998, Kapłaństwo kobiety - tak i nie, L u b l i n . du feminin et du O l s z e w s k i M . 1993, D i a b e ł a p ł e ć , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 3-4, s. 116-118. P e i s e r t M . 1995, „ O n " i „ o n a " we w s p ó ł c z e s n e j p o l s z c z y ź n i e potocznej, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 8 . P u с с i o D . 2002, „ M i e u x vaut habiller les saints que d é s a b i l l e r les ivrognes". V e t i r les saints á San Juan de Plan (Aragon), Terrain, t. 38, s. 141-152. Smolińska Т. 1 995, W s p ó ł c z e s n a rodzina nosicielem tradycyjnego f o l k l o r u religijnego, [ w : ] Foklor - sacrum - religia, J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 2 3 9 - 2 5 9 . S t o m m a L . 1986, Antropologia wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S w i ę t e к J. 1896, Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, t. I , cz. 1. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezro­ czystej, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 13-22. �127 ŚWIAT K O B I E T T u b i an a M . - J . 1999, H o m m e s , femmes: methodes ď e n q u e t e , [ w : ] Femmes representations des femme. Discours, normes et condiutes, plurielles. D . Jonckers, R. Les Carre, M . - C . Dupre (red.), P a r y ż , s. 13-19. W i n i a r z A . 2000, W p ł y w k o b i e t y - m a t k i na ż y c i e polskiej r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j doby n i e w o l i narodowej ( 1 7 9 5 - 1 9 1 8 ) , [ w : ] Partnerka, nowożytnych Wrocławski matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach od XVI do XX wieku, K . Jakubiak (red.), Bydgoszcz, s. 146-156. K . 1995, Postawa c z ł o w i e k a wobec sacrum o losie l u d z k i m , [ w : ] Foklor - sacrum - religia, w s ł o w i a ń s k i c h bajkach l u d o w y c h J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 172-182. Zadrożyńska życia, A . 1986, Powtarzać czas początku. O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego cz. 2, Warszawa. INGA KUŹMA T H E W O R L D OF W O M E N Summary The article deals w i t h cultural definitions o f f e m i n i t y and female social roles i n Polish tradi­ tional f o l k culture. The author tries to find out, i f and h o w the criteria o f the "female" e m p l o y e d i n the " t r a d i t i o n a l " m o d e l are changing now. The study bases on field material collected i n the years 2 0 0 0 - 2 0 0 2 i n some villages i n southern Poland. Particular areas o f culture are taken into consideration. The author starts w i t h religiousness and especially w i t h the subject o f the c u l t o f the V i r g i n M a r y and pilgrimages to K a l w a r i a Zebrzydowska, the p i l g r i m a g e centre devoted to M o t h e r o f God. M o r e general issues refer to people's attitudes to the style o f life w h i c h is considered "proper" for w o m e n , according to local cultural constructs. H o w local people compare the life o f rural and urban w o m e n . The meanings o f "being a w o m a n " and "being Catholic". The strongest stereotype turned out to be that saying about women's dependence on nature. Dependence on p h y s i o l o g y is believed to be the essence o f being female. ( w h i c h is reflected both i n social and symbolic dimensions). W o m a n is respected w h e n she fulfills her maternal role. I n such an attitude, often recorded i n the field, w e can find features o f that almost universal image, w i d e l y k n o w n i n anthropology. The image o f w o m a n as mediator between life and death, w o m a n polluted, subject to different cultural taboos, an ambiguous entity. Such symbolic cultural classi­ f i c a t i o n gives rise to c u l t u r a l norms, obligations and p r o h i b i t i o n s . M o s t remarkable o f them concern the w o m e n ' s participation i n religious life, especially i n public sphere. Ethnologists have always emphasized that i n traditional folk culture cultural norms, patterns and values were indiscriminate and obligatory for everybody. N o w w e realize that n o t h i n g is absolutely indiscriminate and obligatory any more. The author refers to the term "schizophrenic" as i t is employed b y Frederic Jameson for description o f contemporary w o r l d . She finds the concept relevant for what is happening i n the "culture o f f o l k type". Sort o f split, disaccord can be noticed between traditional religious norms and customs, obligatory and o f f i c i a l l y declared, and attitudes w h i c h are alternative to them. These other attitudes are accepted o n l y verbally. T h e i r practical realization still meets w i t h resistance.We can say about internal resistance w h e n , there is a clash between the appreciated and declared values i n an i n d i v i d u a l ' s consciousness and one is nor able either to overcome or to reconcile them. External resistance means pressure o f culture and society. The subjects o f such clash mentioned most often by both men and w o m e n include: divorces, premarital sex, women's social roles and d i v i s i o n o f labour i n the household. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a79d7b5fe058b1c59c521e85b8bbcc.pdf 55fff17c44ca70cc67cf341bc4688cec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1603 Title A name given to the resource Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w Mołdawii / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.171-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 1 Na gruncie nauk społecznych w Polsce istnieje już dosyć długa tradycja ba­ dań polonijnych. Obejmują one praktycznie wszystkie kontynenty i ciągną się nieprzerwanie od chwili powstania pierwszych polskich diaspor, aż po dzień dzi­ siejszy W przypadku Syberii, pierwsze, niepotwierdzone wzmianki o Polakach, sporządzone przez Polaków, pochodzą z X V I wieku. W wieku X V I I natomiast powstało już sporo dzienników, zawierających oprócz opisu zesłania, także in­ formacje na temat kraju i zamieszkujących go ludów. Należy dodać, że pierw­ szymi badaczami Polonii syberyjskiej byli z reguły sami skazańcy, tacy jak np. Adam Kamieński-Dłużyk, Karol Lubicz Chojecki czy Józef Kopeć (Kuczyński 1972, s. 394-395; 1998, s. 15-30). Ważnym fragmentem wspomnianych badań są te przeprowadzane po rozpadzie ZSRR na terenie jego byłych republik i w Rosji. Polacy znajdujący się na tym obszarze, podobnie jak kilkanaście innych „niewygodnych" narodowości, takich jak Niemcy powołżańscy, Czeczeńcy, Tatarzy i wiele innych, byli poddani restryk­ cyjnej polityce narodowościowej ZSRR. Istniały oczywiście pewne wyjątki od reguły, takie jak tworzenie polskich okręgów narodowościowych (tzw. Marchlewszczyzna i Dzierżyńszczyzna), miały one jednak charakter ideologiczny i propa­ gandowy. Polskie okręgi narodowościowe w ZSRR były wydarzeniem epizodycz­ nym i praktycznie do roku 1938 zostały zlikwidowane. Ludność polska została poddana nasilonej sowietyzacji i różnego rodzaju represjom. Dzieje Polaków w ZSRR od końca I I wojny światowej do roku 1991 przez wiele lat pozostawały „białą plamą". Dopiero ostatnie lata przyniosły polskim badaczom możliwość pro­ wadzenia szerszych i bardziej otwartych badań polonijnych na terenie byłego ZSRR (Iwanow 1991; Kabzińska 1999; Nowicka 2000; Szynkiewicz 1996). Znaczna część badań polonijnych, podobnie jak większości współczesnych badań etnicznych na terenach byłego ZSRR, dotyczy przetrwania i odradzania tożsamości etnicznej. Nie chcę tu mówić o tożsamości „narodowej" z kilku względów. Po pierwsze, dlatego, że do dzisiaj nie udało się wypracować precy­ zyjnej definicji narodu. Po drugie, Polaków z ZSRR wygodniej jest opisywać w kategoriach etniczności, ponieważ częstokroć nie posiadają oni nawet jednego 1 Niniejszy artykuł jest częściową analizą materiałów zbieranych przez grupę laboratoryjną „Polacy w Mołdawii" prowadzoną przez autora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na ich podstawie powstaje rozprawa doktorska autora oraz prace laboratoryjne studentów �172 JAROSŁAW DERLICKI z obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej, takich jak np. znajomość języka polskiego. Po trzecie wreszcie, „naród, narodowy" jest określeniem bar­ dziej politycznym niż etnologicznym . Nawiązując do koncepcji A.D. Smitha można założyć, że większość narodów jest nowoczesna (nacjonalizmy także). Po drugie, ethnie istniały w każdym okresie historycznym i większość z nich była trwała. Po trzecie, wiele narodów powstało z wcześniej istniejących grup etnicznych, natomiast tworzące się narody, nie posiadające dominującej bazy etnicznej, częstokroć mają problemy z wytworzeniem świadomości i spójności narodowej (Smith 1996a, s. 447). Jak wspomniałem, współczesne przemiany Polonii post-radzieckiej często opisuje się używając określenia „odrodzenie". Sądzę jednak, że jest to bardziej tworzenie nowej tożsamości i wynalezienie tradycji, niż odbudowywanie cze­ goś, co istniało. Podobna kwestia, tyle że w odniesieniu do ludności tubylczej na Syberii, poruszona została w pracy pod redakcją Ewy Nowickiej Wielka Syberia małych narodów (2000). Ponadto należy tu dodać, że znaczna część opracowań traktuje Polonię z terenów ZSRR w sposób martyrologiczny, przedstawiając prze­ trwanie i odradzanie polskości jako „heroiczną" walkę z polityką narodowościo­ wą i ustrojem ZSRR. Częstokroć pomija się zupełnie kwestię Polaków, którzy współtworzyli nomenklaturę komunistyczną, począwszy od rad wiejskich, a koń­ cząc na władzach wojewódzkich czy wręcz krajowych. Badaczowi z Polski, zajmującemu się Polonią w krajach post-radzieckich, ciężko uciec od pewnej mitologizacji dziejów i obecnej sytuacji rodaków na obczyźnie. Dosyć często autorzy zawyżają liczbę polskiej ludności, opierając się jedynie na opinii przed­ stawicieli miejscowej Polonii, np. w Mołdawii (P.B. 1993; Eberhardt 1998). Często bywa i tak, że w wielu krajach nie przeprowadzono spisu powszechnego od roku 1989. Praktyka pokazała, że zawodzą również dane Kościoła katolic­ kiego. W związku z tym, dla wielu krajów byłego ZSRR nie ma wiarygodnych danych dotyczących liczby polskiej ludności. Wszystkie te kwestie tworzą swe­ go rodzaju kontekst badań polonijnych na obszarze dawnego ZSRR. 2 WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ W roku 1991 na terenie ZSRR powstało kilkanaście nowych państw. Niektóre z nich posiadały już tradycje państwowości, pozostałe zaś po raz pierwszy stały się krajami niepodległymi. Jednym z takich krajów jest Republika Mołdowy (Mołdawia), granicząca z Ukrainą i Rumunią. Nie chcę tu opisywać konfliktu z Naddniestrzem i Gagauzją, ruchów popierających zjednoczenie z Rumunią lub Rosją czy też niezwykle niekorzystnej sytuacji geopolitycznej Mołdawii (więcej w: K K 1993; Strachota 2002; www.osw.waw.pl). Nie należy jednak zapominać, 2 Jest to zgodne z koncepcją Anthony D. Smitha, który definiuje naród jako „nazwaną grupą ludzi, posiadającą historyczne terytorium, wspólne mity i pamięć historyczną oraz masową, publiczną kulturę, wspólną ekonomię i prawa i obowiązki". Nacjonalizm w takim ujęciu jest ruchem ideologicznym (Smith 1996a, s. 447). �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 173 że stanowią one tło większości przemian dokonujących się w republice, w tym także procesów etnicznych. Polacy w Mołdawii są niezwykle skąpo opisani w pracach naukowych. Poza dwoma pracami zbiorowymi: Polacy w Mołdawii (1995a) i Polacy w Mołdowie mówią o sobie (1995b) oraz pracy magisterskiej Andrzeja Mellera (2002), prak­ tycznie brak jakichkolwiek opracowań naukowych. Wzmianki o działalności Po­ lonii mołdawskiej można natomiast znaleźć w Biuletynie Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska oraz wydawanej w Mołdawii Jutrzence. Wiele nowych informacji przyniosły badania terenowe, prowadzone w Mołdawii bezpośrednio przeze mnie i grupę studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-2003. Warto dodać, że informacje zdobyte od rozmówców (blisko 250 wy­ wiadów), znajdowały swoje potwierdzenie i dopełnienie także w trakcie obser­ wacji uczestniczącej (w kościele, domach kultury, gospodarstwach wiejskich itd.) Struktura etniczna Mołdawii jest specyficzna, przypomina nieco Polskę z okresu XX-lecia międzywojennego. Według spisu powszechnego z roku 1989, w Mołdawii żyje blisko 4,4 min mieszkańców. Z tego około 65% stanowią Mołdawianie, 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne. W tej ostatniej grupie, obok praktycznie wszyst­ kich mniejszości występujących w ZSRR, znajdują się także Polacy. Jak już wspomniałem, nie wiadomo ilu Polaków mieszka obecnie w Mołdawii. W arty­ kułach publikowanych przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" oraz innych autorów przedmiotu, wspomina się o 20 tys. Na podstawie własnych badań uwa­ żam, że jest to liczba znacznie zawyżona i odnosi się bardziej do szerszego grona osób polskiego pochodzenia, niż osób deklarujących się jako Polacy. Dokład­ nymi danymi nie dysponują ani miejscowe środowiska polonijne, ani placówki dyplomatyczne. Nawet „Wspólnota Polska", pisząc o oficjalnych danych ze spisu z roku 1989, w jednym z artykułów określa liczbę Polaków na 10 tys., w kolej­ nym natomiast na 4,7 tys. (PB. 1993; Z.D. 1996; Eberhardt 1998). Ta ostatnia liczba jest zgodna z oficjalnym spisem ludności Mołdawskiej SSR, przeprowadzo­ nym w 1989 roku. Około 64% Polaków mieszka w dużych miastach: Kiszyniowie (1070 osób), Bielcach (1008), Rybnicy (500), Tyraspolu (261) i Benderach (209). Pozostali są mieszkańcami mniejszych miejscowości i wiosek w kilku rejo­ nach: Camenca (500 osób), Dubossary (55), Ocnita (65), Orhei (42), Riscani (63), Singerei (62), Slobozia (61) Soroca (42), Edinet (20) i Floresti (57). Są to najwięk­ sze skupiska Polaków w Mołdawii, ale mniejsze grupy zamieszkują także inne rejony republiki (Eberhardt 1998). Obecnie najbardziej znaczącymi i największy­ mi ośrodkami polonijnymi są Bielce i stołeczny Kiszyniów. Według zapewnień miejscowych działaczy, w obu tych miastach mieszka po 3-4 tys. Polaków. Jednak, jak już wspomniałem, dane te należy traktować ostrożnie. Silną polską tożsamość spotyka się również w dwóch wioskach, położonej niedaleko od Biele - Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, znajdującej się w pobliżu Rybnicy w Naddniestrzu. W pozostałych wspomnianych wyżej punktach ludność uważana za polską przez autorów przedmiotu, takich jak P. Eberhardt czy A. Grzeszczuk, dyplomatów i działaczy polonijnych, określa się przeważająco jako ukraińska, �174 JAROSŁAW DERLICKI mając jednak w pamięci swoje polskie pochodzenie. Tego typu błędna interpre­ tacja może wynikać z bezkrytycznego traktowania wszystkich katolików jako Polaków. Należy również dodać, że w większości miejscowości, w których wystę­ puje tzw. „polska ludność" nie przeprowadzono dotychczas wyczerpujących badań etnograficznych dotyczących tożsamości i świadomości etnicznej mieszkańców. TŁO HISTORYCZNE Historia stosunków polsko-mołdawskich jest niewątpliwie długa i swoimi korzeniami sięga czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy z Mołdawii do Polski prowadził ważny szlak handlowy. Nasze kontakty kształtowały się bardzo różnie w zależności od układów politycznych. Kilkakrotnie Mołdawia stawała się polskim lennem i równie często występowała przeciw Polsce zbrojnie. Klęska zadana polskiemu wojsku pod Koźminem, na stałe wpisała się w tradycję powie­ dzeniem: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta". W zasadzie od początku naszych kontaktów w kolegiach jezuickich i na Uniwersytecie Jagiellońskim stu­ diowała mołdawska młodzież. Z kolei Polacy, szczególnie w X V I i X V I I wieku, byli pisarzami, administratorami czy żołnierzami na dworze hospodara i boja­ rów. Na podstawie dostępnej literatury można przypuszczać, że była to emigracja tymczasowa, a w Mołdawii nie tworzyły się wówczas większe skupiska Polaków (Demel 1986; Meller 2002, s. 6-22). Dopiero w wieku X V I I I do Mołdawii docierają pierwsze fale polskiej emi­ gracji. Z jednej strony jest to tzw. „emigracja benderska" (od miasta Bendery), zwolenników Stanisława Leszczyńskiego, z drugiej strony - zbiegli pańszczyź­ niani chłopi. Pod koniec wieku, po nieudanej insurekcji, do Mołdawii trafia część „kościuszkowców", którzy formują nawet legion Joachima Deniski. Polacy emigrują także po kolejnych rozbiorach Polski i konfederacji barskiej. W roku 1812 Rosja zajęła Mołdawię i utworzyła na jej terenie Gubernię Besarabską, gdzie po wysiedleniu Tatarów rozpoczęto energiczną akcję osiedleńczą. W okresie czterdziestu lat ludność Mołdawii zwiększyła się z 240 tys. niemal pięciokrotnie. Było to możliwe dzięki szeroko rozbudowanemu systemowi ulg, zwolnień i przywilejów dla nowych osiedleńców. Polityka ta przyciągnęła wielu Polaków z terenów zaboru rosyjskiego, gdzie nie mogli oni nabywać ziemi. Poza chłopami i mieszczanami na wyjazd decydowało się także wielu przedstawicieli szlachty, którzy jako warstwa wykształcona byli szczególnie przydatni dla carskiej administracji. Dlatego też, aż do powstania listopadowego, byli oni traktowani ulgowo i z reguły nie wymagano od nich dokumentacji szlachectwa. Osoby, które nie przeprowadziły nostryfikacji zostały zaliczone po roku 1835 do kategorii mieszczan lub wolnych chłopów - jeśli mieszkały na wsi. Kolejna fala emigracji napłynęła w latach 40-ych, kiedy nieco osłabły antypolskie represje. W roku 1844 w Guberni mieszkało około 3 tys. Polaków, z tego połowa w Chocimiu i jego okolicach (obecnie Ukraina). Drugim największym polskim ośrodkiem był stołecz­ ny Kiszyniów. Polacy tworzyli środowisko aktywne politycznie, a przez to trakto­ wane podejrzliwie przez władze carskie. Po powstaniu styczniowym opracowano �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 175 nawet imienny spis besarabskich Polaków, zawierający ich rozmieszczenie, zatrud­ nienie i pochodzenie. Było ich wówczas 913 rodzin, czyli około 4 tys. osób, przy­ byłych głównie z Podola, Wołynia, Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Królestwa Polskiego. Ponad połowę stanowiła szlachta, zarówno mieszkająca w miastach, jak i na wsi. 10% Polaków było zatrudnionych w administracji, a 6% zajmowało się handlem i rzemiosłem (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 5-22). Dosyć duży napływ Polaków do Besarabii wywołały antypolskie represje po powstaniu styczniowym. W ciągu 35 lat liczba ludności polskiej wzrosła z 4 tys. do prawie 12 tys. Tym razem jednak przybyło do Mołdawii znacznie więcej chło­ pów, powstały nawet całe polskie wsie. Szczególnie chętnie osiedlano się wów­ czas w okolicach Biele. W samym mieście do roku 1897 liczba Polaków zwięk­ szyła się do 4 tys. Oprócz chłopów przyjeżdżała także zubożała szlachta oraz różnego rodzaju wykształceni specjaliści. Polacy różnili się od sąsiadów języ­ kiem, a także religią. W roku 1914 w guberni istniało 6 parafii rzymskokatolic­ kich, skupiających ponad 12 tys. wiernych. Największe z nich znajdowały się w Chocimiu, Bielcach i Kiszyniowie. Trudno jednak określić, jaką część z tego stanowili Polacy, a jaką inne narodowości wyznania katolickiego, np. Niemcy czy Litwini (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). Pod koniec wieku X I X i na początku X X przy parafiach zaczęły powstawać pierwsze polskie organizacje. W 1898 powstało w Kiszyniowie Towarzystwo Dobroczynności, w którym po trzech latach otworzono polską szkółkę. Po rewo­ lucji w Rosji w 1905 r. możliwe stało się tworzenie Domów Polskich. W krótkim czasie wybudowano taki Dom w Kiszyniowie. Po I wojnie światowej, kiedy odrodziło się państwo polskie, a Besarabia we­ szła w skład Rumunii, opuściło j ą blisko 2 tys. Polaków - tych najzamożniejszych i najlepiej wykształconych. W tym okresie dosyć dobrze wyglądała sytuacja pol­ skiego szkolnictwa. W roku 1922 istniało tam 12 prywatnych szkół, które jednak wkrótce upaństwowiono, aby reaktywować zaledwie dwie z nich (w Kiszynio­ wie i Bielcach) w roku 1926. Rozwijały się także różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-sportowe w Kiszyniowie, Bielcach, Chocimiu, Sorokach, Benderach i Białogrodzie. Ze spisu z roku 1930 wynika, że osoby deklarujące polską naro­ dowość słabo znały język polski. W dużych miastach posługiwanie się językiem polskim deklarowało 60-70% Polaków, ale na wsi już tylko 25%. Ogółem Pola­ ków w Besarabii było wówczas 8104 osoby (Grzeszczuk 1999). Pogorszenie sytuacji Polaków w Rumunii nastąpiło w drugiej połowie lat 30-ych wraz z nasileniem się rumuńskiego nacjonalizmu. Większość moich in­ formatorów, niezależnie od narodowości, wspomina XX-lecie międzywojenne jako okres rumuńskiej okupacji w Mołdawii. Zajęcie tych terenów przez ZSRR w okresie I I wojny światowej upłynęło pod znakiem wywózek, przemieszczenia ludności i zawieszenia działalności polskich stowarzyszeń. Większość anima­ torów polskiego życia kulturalno-społecznego wyjechała przed lub po wojnie do Polski albo za granicę. Znaczna część została poddana represjom, a życie polonijne całkowicie zamarło. Zawieszeniu uległa także działalność Kościoła katolickiego (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). �176 JAROSŁAW DERLICKI W nowoutworzonej Mołdawskiej SSR Polacy zostali poddani restrykcyjnej polityce narodowościowej. W wyniku głodu, zsyłek do Kazachstanu i na Sybe­ rię oraz przymusowej kolektywizacji, znacznie zmniejszyła się liczba Polaków w Mołdawii. Ogromny wpływ na taki rozwój sytuacji miały również małżeń­ stwa mieszane oraz zmiana narodowości w paszporcie. Należy pamiętać, że narodowość rosyjska, ukraińska czy mołdawska była niezbędnym warunkiem kariery zawodowej w komsomole, administracji, partii, szkolnictwie itd. Auto­ rzy przedmiotu często podkreślają, że Polacy byli zmuszani do zmiany naro­ dowości. Z moich badań wynika, że znacznie częściej był to dobrowolny wy­ bór dokonywany dla osiągnięcia jakiejś pozycji lub dóbr. Brak organizacji kościelnej, przymusowa ateizacja i nasilona sowietyzacja doprowadziły także do ogromnych zmian w religijności miejscowych Polaków. Sakramenty udzie­ lane w cerkwi, domowe obrzędy, a także wieloetniczność rodzin przyczyniły się do wytworzenia specyficznych lokalnych form religijności. W praktyce wszystkie wspomniane wyżej przemiany doprowadziły do sytuacji, w której Polacy utracili wiele istotnych dla własnej tożsamości wyróżników kulturo­ wych, takich jak język, religia czy mono-etniczność (niezależnie od tego, czy rzeczywista czy wyobrażona). Jak już wspomniałem, większość ludności pol­ skiego pochodzenia uważa siebie dzisiaj za Ukraińców - katolików o polskich korzeniach. Wyjątek stanowią tu Polacy z Biele i Kiszyniowa oraz dwóch wio­ sek, w których stanowili oni i nadal stanowią większość - Styrczy i Słobody Raszkowskiej (Meller 2002, s. 6-22). PRZEMIANY PO ROKU 1989 Dopiero demokratyzacja życia społecznego i politycznego w Republice Mołdowy umożliwiła poszczególnym narodowościom bardziej swobodny rozwój. Przemiany te nie ominęły także polskiej diaspory. W roku 1990, z inicjatywy prof. Tadeusza Malinowskiego - zasłużonego członka Mołdawskiej Akademii Nauk, założono w Kiszyniowie Polskie Stowarzyszenie Kulturalne. Jego podsta­ wowym celem było zachowanie polskości wśród Polaków poprzez naukę języka polskiego. Realizacja tego zadania napotkała od samego początku na problemy w postaci braku lokalu, podręczników i nauczycieli (RB. 1993). Wkrótce ze Stowarzyszenia powstały konkurencyjne: Związek Polaków w Mołdawii oraz Towarzystwo Polaków „Odrodzenie". Ponadto, w Kiszyniowie działa Liga Kobiet Polskich w Mołdowie oraz Polskie Towarzystwo Medycz­ ne, z kilkoma oddziałami, m.in. w Bielcach i stolicy. Biorąc pod uwagę ilość kiszyniowskich Polaków, to liczba polskich organizacji oraz towarzyszących im skandali, wydaje się być nadspodziewanie wysoka. W roku 1997 otwarto Dom Polski wydzierżawiony przez Związek Polaków (Chodkiewicz 1998; Z.D. 1996), w praktyce jednak nie prowadzi on dzisiaj żadnej działalności. Podobnie kształtowała się działalność polskich środowisk w Bielcach. W ro­ ku 1992 zwróciły się one do polskiego ambasadora z prośbą o przysłanie nau­ czyciela języka polskiego. Rok później rozpoczęły się kursy, a w roku 1994 zare- �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 177 jestrowano Stowarzyszenie Dom Polski. Zaczynało ono swoją działalność od po­ szukiwania osób pochodzenia polskiego i małego, dwu-pokojowego mieszkania, w którym odbywały się kursy i spotkania. Dzięki energicznej działalności pre­ zesa - Walerego Bizuta i dyrektor Eleonory Kimakowskiej, liczba członków Stowarzyszenia wyniosła w 1996 roku 400 osób. Obecnie, w zajęciach organi­ zowanych przez Dom Polski uczestniczy około 700 osób. W 1996 roku „Wspól­ nota Polska" zakupiła budynek dla stowarzyszenia i sfinansowała jego remont; do użytku został oddany w roku 1999. Należy jednak pamiętać, że niewiele osób próbuje sformułować szerszy projekt działalności polskich środowisk. Większość jest raczej zainteresowana wysłaniem swoich dzieci do Polski na studia, kolonie letnie lub wyjazdy okolicznościowe (Z.D. 1996). Polacy żyjący w miastach są głównie rosyjskojęzyczni, mieszkańcy wsi po­ sługują się w większości ukraińskim, znajomość języka rumuńskiego jest prak­ tycznie zerowa. Już na początku lat 90-ych rozpoczęto w Mołdawii organizować naukę języka polskiego. W Kiszyniowie, w roku 1999, w szkole nr 37 istniało 8 polskich klas, w których zajęcia prowadziły 4 nauczycielki z Polski i 2 z Moł­ dawii. W klasach I - I V nauka była prowadzona po polsku, natomiast w klasach V - V I I po rosyjsku i rumuńsku. Ogółem, polskiego uczyło się kilkadziesiąt dzieci. Na lekcjach zorganizowanych przez Dom Polski w Bielcach uczy się obecnie około 140 osób. Ponadto nauka języka polskiego odbywa się w Styrczy, Słobodzie Raszkowskiej i Rybnicy. We wszystkich tych ośrodkach lekcje polskiego są przeznaczone dla osób polskiego pochodzenia lub tych, które zamierzają wyjechać do Polski (Cechowska 1999). W ten sposób członkami stowarzyszeń i słuchaczami lekcji polskiego staje się wiele osób o co najmniej wątpliwym polskim pochodzeniu. Zjawisko to można zapewne tłumaczyć faktem, że Polska jest postrzegana w Mołdawii jako kraj Unii Europejskiej {strana Jewrosojuza). Znajomość języka polskiego i działalność w polskich stowarzyszeniach znacznie ułatwiają wyjazd do Polski, np. na studia. Równolegle z rozwojem polskich organizacji w Mołdawii rozszerza swoje wpływy Kościół katolicki. W samych Bielcach liczba parafian zwiększyła się z 60 osób w roku 1990 do ponad 1100 w roku 2001. W roku 1997 w Mołdawii istniało 9 parafii rzymskokatolickich, w Bielcach, Benderach (Tigina), Grigorówce, Kiszyniowie, Krecoai (Kryckoje), Raszkowie, Rybnicy, Słobodzie Rasz­ kowskiej i Styrczy. Ponadto, msze katolickie były odprawiane w 6 parafialnych filiach, w Pierwomajsku, Tyraspolu, Pietropawłówce, Steuczenach, Iwanowce i Ryszkanach. W sumie, w Mołdawii, w roku 1997, było około 4 tys. katolików. Liczba ta pokrywa się w przybliżeniu z liczbą Polaków ze spisu z roku 1989 (Jutrzenka... 2001). Należy jednak pamiętać, że oficjalnie Kościół katolicki nie ma charakteru narodowego, a jego parafianami stają się przedstawiciele wszyst­ kich narodowości w Mołdawii. Zbitka pojęć 'Polak-katolik' nie funkcjonuje w Mołdawii tak silnie, jak np. na Ukrainie; według mieszkańców badanych wsi można być np. Ukraińcem - katolikiem. Trudno ocenić, jaką rolę w zdobywaniu wiernych pełni prowadzona przy koś­ ciołach działalność charytatywna Caritasu, Kolpingu i innych. Z pewnością jest �178 JAROSŁAW DERLICKI ona czynnikiem przyciągającym ludzi do Kościoła, podobnie jak organizowane w parafiach wyjazdy zagraniczne i pielgrzymki. Polacy w Mołdawii, tak jak w całym byłym ZSRR, czują dosyć duże przy­ wiązanie do religii katolickiej, chociaż ich religijność znajduje się pod olbrzy­ mim wpływem prawosławia. Tego typu synkretyzm religijny jest szczególnie widoczny podczas pogrzebów, gdy na cmentarzach urządza się tzw. obiady , a później pominki . Mimo, że parafianie nie znają języka polskiego, domagają się mszy i modlitw po polsku. Ogromnym autorytetem są wśród nich księża z Polski; księża Rumuni lub Polacy z Bukowiny są natomiast przedmiotem lokalnych animozji i sporów (np. w Styrczy). Oskarża się ich zazwyczaj o próby rumunizacji ludności obrządku katolickiego. Niechęć do Rumunów może wyni­ kać ze wspomnień „okupacji rumuńskiej" w XX-leciu międzywojennym oraz współczesnych prób przyłączenia Mołdawii do Rumunii. 3 4 „ODRODZENIE" CZY NARODZINY? Powyższy kontekst historyczny miał przedstawić proces formowania się pol­ skiej diaspory w Mołdawii oraz przemian, przez które przeszła. Polonia mołdaw­ ska, w dawnym swym kształcie i z dawnymi przywódcami oraz sposobami dzia­ łalności przestała funkcjonować wraz z nadejściem władzy radzieckiej. Uważam więc, że obecna działalność środowisk polonijnych jest bardziej tworzeniem nowego typu polskości, niż odradzaniem starego. Tym bardziej, że jest ona budo­ wana w niezwykle dynamicznym świecie przemian, nie opierającym się już na ciągłości kultur czy tożsamości, przy użyciu nowych mediów i symboli (Clifford 2000, s. 5-31). Organizacje polonijne mają obecnie dostęp do internetu, własnej prasy, rozwijają stacje radiowe czy też prowadzą audycje telewizyjne. Uważam, że okres władzy radzieckiej przerwał ciągłość i kontakt z polską kulturą i tożsamością. Zasymilowani Polacy stali się w dużej mierze Ukraińcami lub Rosjanami, znacznie rzadziej Mołdawianami. W ZSRR, nieprzychylnie na­ stawionym do Polaków, trudno było manifestować swoją polskość, szczególnie kiedy ojciec był Rosjaninem, dziadek też, drugi dziadek Mołdawianinem, babcia Polką, druga Ukrainką, a matka Mołdawianką. Paradoksalnie, wiele osób o tego typu pochodzeniu manifestuje dzisiaj w Mołdawii swoją polskość, chodząc na zajęcia z języka polskiego, biorąc udział w działalności stowarzyszeń czy stara­ jąc się o wyjazd do Polski (dotyczy to głównie mieszkańców miast). Nie chcę tu dowodzić, że polskość w Mołdawii skończyła się całkowicie wraz z nadejś­ ciem władzy radzieckiej. Bardziej jestem skłonny przychylić się do słów Jamesa Clifforda, że trwanie pośród ruin niesłusznie bywa postrzegane jako upadek. Twierdzi on, że każda asymilowana grupa daje początek czemuś nowemu (Clifford 2000, s. 299-370). A.D. Smith dowodzi z kolei, że grupa może przetrwać zacho3 Po pogrzebie, przy grobie zmarłego odbywa się obiad; także zmarłemu kładzie się symbo­ licznie pewną ilość jedzenia i alkoholu. Na 9, 40 dzień i rocznicę pogrzebu urządza się modlitwy za zmarłego połączone z obiadem. 4 �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 179 wując swoje formy i tradycje, nawet jeśli przejmuje je od obcych. Kończy się nie egzystencja danej grupy, ale jej wyróżników kulturowych (Smith 1996b, s. 96-97). Sądzę, że oba podejścia mogą być słuszne i wcale się nie wykluczają. Zresztą, jak pisze Zygmunt Bauman, obecnie wspólnoty nie muszą się niczym legitymo­ wać, aby być wspólnotą. Wspólnoty można więc poszukiwać na wiele sposobów i w wielu miejscach, a jej tożsamość jest sprawą wolnego przetargu, twórczości i inicjatywy politycznej (Bauman 2000, s. 347-366). Sądzę więc że w warun­ kach nieuregulowanego konfliktu w Naddniestrzu, który zaostrzył stosunki po­ między ludnością rosyjskojęzyczną i Mołdawianami, wiele osób zaczyna poszu­ kiwać polskiej tożsamości i z nią się identyfikować jako z tą najbardziej neutralną i bezpieczną. Zresztą, dystans kulturowy w stosunku do Mołdawian, ze względu na język czy religię, jest zbyt duży. Z tożsamości słowiańskich - polska wydaje się być najbardziej atrakcyjną, dzięki transformacji gospodarczej, łatwości prze­ kraczania granic zachodniej Europy oraz integracji z nią. Szczególnie młodzi ludzie widzą w Polsce szanse na przyszłość i z nią chcą się utożsamiać. A.D. Smith twierdzi, że do tej pory nie udało się określić wyróżników, dzięki którym trwają grupy etniczne. Nie wskazuje ich konkretnie i precyzyjne, ale pod­ kreśla istotną rolę ciągłości demograficznej i kulturowej. W jego koncepcji, gru­ pa, aby przetrwać, musi zachować „specyficzne elementy etniczne" i ich zawar­ tość (Smith 1996b, s. 96). Autor nie precyzuje ich jednak, sądzę więc, że w dużej mierze mają one charakter intuicyjny. Z pozoru wydawać się może, że Polacy w Mołdawii tych warunków nie spełniają; są przecież mocno zukrainizowani lub zrusyfikowani. Być może jednak wspomniane „specyficzne elementy etniczne" przetrwały - w mniejszym lub większym stopniu w konkretnych, synkretycz­ nych kulturach lokalnych. Nie potrafię precyzyjnie określić tych „elementów" i ich zawartości, jednak intuicyjnie dostrzegam je lub przynajmniej ich część . Stopień ich zachowania sprawia, że podejmuję się próby stopniowania polskiej tożsamości w Mołdawii. Wyróżniam jej dwa bieguny - tożsamość historyczną (związaną z pochodzeniem) i instrumentalną (związaną ze świadomym wybo­ rem). Pierwszy z tych biegunów występuje np. w dwóch polskich wioskach: w Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, drugi zaś - w Kiszyniowie i Bielcach. Wszystkie pozostałe skupiska Polaków mieszczą się, według mnie, bliżej jed­ nego lub drugiego końca osi. Styrcza i Słoboda Raszkowska zawsze były spo­ łecznościami zamkniętymi, w których Polacy stanowili większość. Mimo, że ich mieszkańcy mówią głównie po ukraińsku, to posiadają oni silną świadomość swe­ go pochodzenia, pamiętają o przybyciu swoich przodków na te tereny. W okresie sowieckim posiadali oni liderów, którzy byli jednocześnie bardzo silnymi osobo­ wościami i przywódcami religijnymi. Ten typ tożsamości uważam za tradycyjny i ulegający obecnie modernizacji na rzecz drugiego. Z kolei Polacy z Kiszyniowa i Biele mieszkali w społeczeństwie mniej ortodok­ syjnym, bardziej otwartym na zmiany i mieszanym etnicznie; byli mniejszością. 5 5 Są to według mnie „elementy" typu: funkcjonowanie pewnych polskich powiedzeń, przy­ wiązanie do ziemi, pamięć przybycia przodków do Mołdawii itd. �180 JAROSŁAW DERLICKI W mieście ciężej było zbierać się na modły czy po kryjomu kultywować swoją polskość. To właśnie głównie oni świadomie dokonywali zmian narodowości, aby zapewnić sobie dostęp do edukacji czy kariery zawodowej - w związku z tym wybory tożsamościowe nie są dla nich niczym nowym. Dzięki mieszanemu po­ chodzeniu mogą wybrać dowolną tożsamość występującą w republice. Sądzę, że w najbliższym czasie w Mołdawii zacznie dominować ten typ tożsamości. Warto jeszcze spróbować określić, jakiego rodzaju wspólnotę tworzą współ­ cześnie Polacy w Mołdawii, jeśli nie można ich opisać przy pomocy tradycyj­ nych definicji narodu. Sądzę, że dosyć dobrze przystaje do nich termin „zbioro­ wości etnicznej o kulturze cząstkowej", stworzony przez Antoninę Kłoskowską. Zbiorowość taka wyodrębnia się w opozycji do dominującej kultury i cechuje j ą brak zwartości terytorialnej. W takiej grupie brak jednolitej kultury, ponieważ nie można jej opierać na kontaktach bezpośrednich z powodu rozproszenia przed­ stawicieli. Jeśli nie asymilują się oni całkowicie, to muszą oprzeć swoje poczu­ cie etnicznej odrębności na świadomie uznawanych elementach więzi ideowej oraz szerokiej kategorii symboli grupowych (Kłoskowską 1996, s. 21-32). Taki właśnie charakter wydają się mieć działania środowisk polonijnych w Mołdawii. Ich liderzy tworzą więź ideową z Ojczyzną, ale także z lokalnymi ojczyznami, organizują „imprezy" integrujące polskie środowisko, odwołują się do wspólne­ go pochodzenia, eksponują szereg symboli narodowych i religijnych, takich jak: godło, flaga czy krzyż, wreszcie tworzą tradycje. Wszystkie te czynności mają służyć stworzeniu pewnego uniwersum kulturo­ wego, na którym będzie się opierać identyfikacja etniczna. Polacy w Mołdawii z grupy niejednorodnej będą z czasem stawać się grupą zintegrowaną. W ich przypadku, tak jak w przypadku społeczeństw o kulturze narodowej, formowa­ nie się wspólnoty rozpoczęło się od niewielkiego „jądra społecznego", które swo­ im zasięgiem obejmowało coraz szersze kręgi - jak starałem się to przedstawić w części „Przemiany po roku 1989". Od tego jądra zależy, co wybierze z szeroko rozumianej kultury polskiej i rozpowszechni wśród Polaków w Mołdawii. Treści syntetyzowane przez inteligencję są rozpowszechniane poprzez edukację (język polski, historia Polski, pieśni, tańce ludowe itp.), media (prasa, radio, czasem telewizja), podczas różnego rodzaju świąt, obchodów i imprez okolicznościo­ wych (Kłoskowską 1996, s. 21-44; Znaniecki 1990, s. 44-164). WYNALEZIENIE TRADYCJI Grupy etniczne (ethnie) są wspólnotami historycznymi, ich podstawą są wspólne wspomnienia i doświadczenia. Dla danej grupy autentyczność jej historii nie jest najważniejsza, przede wszystkim liczą się jej cele poetyckie, dydaktycz­ ne i integrujące. Poczucie wspólnej historii łączy pokolenia, każde z nich dodaje własny zestaw doświadczeń, tłumaczy ona także podobieństwa między człon­ kami i przynależność do danej grupy. Jej zadaniem jest pogłębianie poczucia tożsamości. Działacze narodowi wykorzystują przeszłość bardzo selektywnie do swoich celów. Odpowiednio zinterpretowane i udramatyzowane dzieje stają się �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 18 1 wyróżnikiem grupy. Tworzą także romantyczny obraz życia przodków, do którego można się odwołać z poczuciem dumy (Smith 1996b, s. 25). W podobny sposób wykorzystuje się tradycję, z którą kojarzy się powszech­ nie coś starego, wynikającego z zamierzchłej historii. Nie należy jednak zapomi­ nać, że korzenie tradycji są kwestią dyskusyjną, często zostaje ona po prostu wynaleziona - wymyślona i zinstytucjonalizowana. Inteligencja przypisuje jej dawność lub starożytność, aby była akceptowana przez społeczeństwo. Chodzi tu o stworzenie iluzji ciągłości z odpowiednią przeszłością historyczną. Tradycje są dostosowane do nowych sytuacji i wytwarzają własną przeszłość przez swoją powtarzalność. Wynalezione tradycje stają się zestawem praktyk o charakterze symbolicznym lub rytualnym. Ich zadaniem jest wprowadzenie do kultury narodowej określonych wartości i norm zachowania, zakładają więc pewną standaryzację - tworzenie kanonu. Wpisują się zatem w tożsamościową twór­ czość elit (Hobsbawm 1984, s. 1-15). Uważam, że praktycznie cała działalność środowisk polonijnych w Mołdawii ma charakter tworzenia czegoś nowego - nowej historii, tradycji i tożsamości. Z pewnością, współczesne Domy Polskie (w Bielcach i Kiszyniowie) nawiązują do tradycji z początku X X wieku. Ich istnienie i działalność uzasadnia się jako coś starego i odwiecznego. W ten sposób stają się one oparciem dla tożsamości - tworzą wspomnianą wyżej iluzję ciągłości historycznej. Podobny zresztą charakter mają wszystkie polskie stowarzyszenia i organizacje, nawiązujące do tradycji XIX-wiecznych towarzystw. Powoływanie instytucji, które są od­ powiednikami istniejących w przeszłości, doskonale wpisuje się w paradygmat „odrodzenia" czyli powrotu do „dawnego" stanu. Tradycję wynajduje się także poprzez inne formy działalności, takie jak: organizacja lekcji polskiego, zakładanie bibliotek, tworzenie zespołów tańca i pieśni, coroczne pielgrzymki i kolonie w Polsce oraz różnego rodzaju święta okolicznościowe, takie jak obchody rocznic założenia parafii, stowarzyszeń czy święta Konstytucji (3 maja) lub Niepodległości (11 listopada). W okresie sowieckim w Mołdawii zabrakło elit, które mogłyby podtrzymywać tego typu działalność. Zresztą takie inicjatywy, nie spotykały się ze zrozumieniem ze stro­ ny władz, ponieważ podważały koncepcję stapiania się kultur w jedyną „właści­ wą" - sowiecką. Tak więc, dzisiejsze „wskrzeszanie" tradycji przedwojennych, a tak przynajmniej rozumieją to środowiska polonijne w Mołdawii, jest po prostu ich tworzeniem od nowa. Jedną z ciekawszych form działalności Domu Polskiego w Bielcach jest wydawanie Jutrzenki. Pisma Polaków w Mołdawii, które także w specyficzny sposób współtworzy tradycje i polską tożsamość w republice. Można tu nawet mówić o tworzeniu szerszej, w zasadzie światowej tradycji i tożsamości polonij­ nej, sterowanej poniekąd z Polski. W czasopiśmie publikuje się informacje o przebiegu i wynikach tzw. „Poloniad", czyli polonijnych konkursów wiedzy o Polsce. Przy okazji, warto przytoczyć ich oficjalnie sformułowane cele: „Poloniady integrują młodzież polską zza granicy z Macierzą i krajem zamieszka­ nia, zwiększają aktywność kulturalną i społeczną środowisk Młodej Polonii, �182 JAROSŁAW DERLICKI rozbudzają dumę z osiągnięć naukowych, kulturalnych i społecznych Polaków w świecie", a więc kształtują tożsamość młodego pokolenia (Jutrzenka... 1998, s. 9). Pismo publikuje ponadto sprawozdania z realizacji imprez okolicznościo­ wych, takich jak np. wieczorki chopinowskie, oraz szerszych projektów - np. roku mickiewiczowskiego (Jutrzenka... 1999, s. 3). Jutrzenka jest pismem, które „odzwierciedla życie stowarzyszenia [Domu Polskiego w Bielcach - przyp. J.D.] i działalność, codzienne problemy i radości" (Jutrzenka... 1999a). Wydawane jest co miesiąc po polsku i rosyjsku, w liczbie 150 egzemplarzy, od roku 1996. Oprócz treści ogólno-polonijnych przekazuje także te bardziej lokalne, związane np. z obchodami nocy świętojańskiej, wizyty pod pomnikiem hetmana Żółkiewskiego we wsi Bieriozowka czy obchodów 100-lecia Styrczy. Oprócz stałych rubryk, takich jak „Sylwetki władców Polski" czy „Poradnik domowy", znaleźć można w Jutrzence artykuły o historii Pola­ ków w Mołdawii, ich stowarzyszeń czy parafii rzymskokatolickich. Praktycznie każdy taki artykuł zaczyna się od zdania typu: „Bielce to miasto, w którym od kilku wieków żyją Polacy..." lub nawiązującego do erygowania parafii w Biel­ cach w roku 1828 (Jutrzenka... 1998; 1999a; 1999b; 2000; 2001). W ten sposób, poprzez treści przekazywane środowisku polskiemu, tworzy się wspomnianą już iluzję ciągłości historycznej i kulturowej oraz uzasadnia trwanie polskości i jej rozwój. Gdyby w tej chwili zabrakło wszystkich opisa­ nych powyżej form działalności, mniejszość polska odczułaby ogromną pustkę i zostałaby zmuszona do poszukiwania nowej lub nowych tożsamości, tym bardziej, że znajdują się one w zasięgu ręki (ukraińska, rosyjska lub mołdawska). PODSUMOWANIE W pierwszej części artykułu starałem się przedstawić historię kształtowania się Polonii w Mołdawii oraz przemian, jakie przechodziła ona w okresie radziec­ kim i po nim. W czasach ZSRR utraciła ona znaczną część ciągłości kulturowej z Polonią przedwojenną, w znaczny sposób uległa także asymilacji (głównie ukrainizacji lub rusyfikacji) i wynarodowieniu. Dlatego też uważam, że obecnie w Mołdawii tworzony jest nowy typ polskości, a nie „odradzany" stary. Polacy zaczynają tworzyć nowy rodzaj wspólnoty. Współcześni badacze przedmiotu wskazują na istnienie wspólnot symbolicznych lub wyobrażonych, których od­ rębność sprowadza się do samoidentyfikacji i subiektywnego wyróżnienia na podstawie niekiedy kilku symbolicznych cech lub wartości (Babiński 1998, s. 58). Taki właśnie charakter wydaje się mieć polska wspólnota w Mołdawii. Kultura i tożsamość nie muszą sięgać „korzeniami poletka przodków; żyją dzięki zapyleniu, dzięki przeszczepieniu". Stąd, członkowie społeczeństwa mie­ szanego etnicznie mogą utożsamiać się z dowolnymi kulturami, znajdującymi się na danym obszarze. Zdają sobie z tego sprawę, także autorzy piszący o Polo­ nii, wspominając, że „pozostali [Polacy w Mołdawii - przyp. J.D.] w dalszym ciągu czekają na wynik walki o „rząd dusz" (Grzeszczuk 1999, s. 18). Słowa te �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 183 sugerują, że odnalezienie 'polskiej tożsamości' jest postrzegane w kategoriach: „zbawienia - potępienia". W takim ujęciu jest działaniem zaplanowanym i skie­ rowanym na poszukiwanie tożsamości, a nie posiadanie jej niejako naturalnie. Jednocześnie budowanie tożsamości to proces niezwykle twórczy, poszcze­ gólne treści są wybierane selektywnie i układane w całość. Lokalne grupy przed­ stawiają swoją kulturę ze zgromadzonych na nowo przeszłości (nowej interpre­ tacji historii), używając obcych (nie tradycyjnych) mediów, symboli i języków (Clifford 2000, 22-23). Wszystkie te zabiegi mają na celu zapewnienie kultu­ rowej odrębności grupy, jej zachowanie w odmiennym kształcie, a więc mo­ dernizację. Powyżej starałem się przedstawić i zinterpretować pewne elementy i sposoby tworzenia nowego typu polskości w Mołdawii. LITERATURA Administratura... 1997, Administratura Apostolica de Moldova. Anuar, Kiszyniów, Sic! B a b i ń s k i G. 1998, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Kraków, Nomos. B a u m a n Z. 2000, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa, Sic! C e c h o w s k a D. 1999, Szkoła polska w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 20. C h o d k i e w i c z A. 1998, Otwarcie Domu Polskiego w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, s. 9-10. C l i f f o r d J. 2000, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa, Wydawnictwo KR. D e m e 1 J. 1986, Historia Rumunii, Wrocław, Ossolineum. E b e r h a r d t P. 1998, Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej w republice mołdawskiej, Czasopismo Geograficzne, nr 3-4, s. 249-259. G r z e s z c z u k A. 1999, Polacy w Mołdawii, cz. I I , Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 16-18. H o b s b a w m E. 1984, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge, Cambridge University Press, s. 1-15. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, War­ szawa-Wrocław, PWN. Jutrzenka...1998, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 11. - 1999a, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 19. - 1999b, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 20. - 2000, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (27). - 2001, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (38). K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „ kościelnych " Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2(3), s. 217-222. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnistwo Naukowe PWN. K u c z y ń s k i A. 1972, Syberyjskie szlaki, Wrocław, Ossolineum. - 1998, Syberia. 400 lat polskiej diaspory, Wrocław, Atla 2. M e l l e r A. 2002, Tożsamość etniczna Polaków besarabskich, praca magisterska złożona w Archi­ wum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Nomos. RB. 1993, Polacy w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 22, s. 2-3. �184 JAROSŁAW DERLICKI Polacy... 1995a, Polacy w Mołdawii, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubelski Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". - 1995b, Polacy w Moldowie mówią o sobie, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubel­ ski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". S m i t h A . D . 1996a, Culture, Community and Territory: the Politics of Ethnicity and Nationa­ lism, International Affairs, t. 72, z. 3, s. 445-458. - 1996b, The Ethnic Origins of Nations, Oxford, Oxford University Press. S t r a c h o t a K . 2002, Mołdawia, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich 2001, Warszawa. S z y n k i e w i c z S. 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237- 252. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Warszawa, Nomos. Z.D. 1996, Organizacje polonijne w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 5 (47), s. 12-13. Z n a n i e c k i F. 1990, Współczesne narody, Warszawa, PWN. JAROSŁAW DERLICKI A BIRTH OR REVIVAL? POLISH IDENTITY I N MOLDOVA Summary In the USSR Polish minority in Moldova has lost much of its cultural continuity due to the assimilation. After 1991 Polish intellectuals in Moldova have started so-called process of national revival, but author believes that a new type of Polish identity is being created. Poles in Moldova become a new type of community, as authors point out the existence of symbolic or imagined communities, whose separateness comes down to self identification and subjective differentiation on the basis of sometimes just a few symbolic features. In contemporary concepts, culture and identity don't have to be carried out from one generation to another. They live owing to pollination and transplantation. That's why members of multi-ethnic society can link to and create cultures and identities which ever they want. This is the case of Poles in Moldova, who are mainly of the mixed ethnic descent (Ukrainian, Russian and Moldovan). They choose Polish identity in order to go to Poland to study, to work, for summer vacations, etc. The whole culture and identity of Polish minority in Moldova are created by organizing Polish societies, schools, folk groups, press, radio and also by Catholic Church. Contents of wider Polish national culture are being selectively picked and synthesized by leaders and then distributed by various kinds of medias. J.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dd00e97a156b283a045a6511dc5e92.pdf 0f5e51ece29bcd20f09364daca87f4f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1602 Title A name given to the resource "Kiedy Poznań był niemiecki". Życie codzienne w Poznaniu na przełomie XIX i XX w. z perspektywy niemieckiej rodziny Dittrichów / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.149-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , P o z n a ń „KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI". ŻYCIE CODZIENNE W POZNANIU NA PRZEŁOMIE X I X I X X W. Z PERSPEKTYWY NIEMIECKIEJ RODZINY DITTRICHÓW I Problematyka tzw. życia codziennego podejmowana jest od wielu lat. Naukow­ cy zajmujący się codziennością wskazują na liczne walory tego typu badań. Maria Bogucka (1996, s. 248-253) i Tomasz Szarota (1996, s. 243-244) podkreś­ lają możliwość dokonywania generalizacji poprzez analizę pojedynczych zda­ rzeń i indywidualnych doświadczeń jednostki. Wielkie wydarzenia wpływają bowiem bezpośrednio na „życie codzienne", które z kolei odgrywa pośrednio rolę w powstawaniu doniosłych faktów. Badania nad codziennością zmuszają do inwencji w wynajdowaniu przekazów źródłowych, pozwalają realizować hasła integracji nauk humanistycznych, dzięki nim można połączyć opis materialnych warunków egzystencji człowieka ze strefą życia duchowego (mentalność, na­ stroje, postawy) oraz obyczajowością. Odtworzenie i analiza „życia codzienne­ go" stwarza okazję do ujęć komparatystycznych, a więc pokazywania podo­ bieństw i różnic sytuacji, w jakiej znaleźli się mieszkańcy porównywanych państw, rejonów, grup religijnych lub społeczności. Zalety badań nad codziennością zostały docenione przez badaczy dawnego Poznania, o czym świadczy fakt, że tematyka ta podejmowana jest w dość szero­ kim zakresie od kilkudziesięciu lat. Powstały liczne prace poświęcone sposobom ubierania się, mieszkania, szkolnictwa, życia społecznego, sposobów spędzania wolnego czasu itd. Niektóre publikacje opisują dzieje znanych poznańskich ro­ dów, wraz z elementami ich życia codziennego, inne są rodzajem pamiętników lub dzienników autorstwa mieszkańców miasta. Wśród wielu wydawnictw sto­ sunkowo mało jest osobistych wspomnień czy refleksji Niemców, zamieszkują­ cych przecież Poznań przez stulecia. Większość wydarzeń możemy oglądać głównie z perspektywy Polaków-Poznaniaków. Tę lukę w pewnym zakresie po­ winien wypełnić artykuł poświęcony niemiecko-poznańskiej rodzinie Dittrichów, wykorzystujący cenne źródło informacji, jakim jest pamiętnik jednego z człon­ ków rodu. Jego autor, Wilhelm August, urodził się w Poznaniu pod koniec X I X w. i spędził w mieście lata swej młodości (w 1919 r. wyjechał do Wrocła­ wia). Należał do trzeciego pokolenia Dittrichów, zamieszkujących Wielkopolskę od pierwszej połowy X I X w. Wilhelm August, obok zapisków dotyczących lo­ sów swojej rodziny, wiele refleksji poświęcił Poznaniowi, znajdującemu się pod �150 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL zaborem pruskim. To miasto uważał za swoją pierwszą „małą ojczyznę", a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. długo nie mógł przyzwyczaić się do myśli, że już nigdy nie będzie ono niemieckie. Niemcy, a także Żydzi, tworzyli zawsze najliczniejsze - obok Polaków - gru­ py mieszkańców Poznania. Osadnictwo niemieckie w Wielkopolsce sięgało śre­ dniowiecza. Na przełomie X I I I - X I V w. na zaproszenie rady miasta Poznania przybywać zaczęła zarówno ludność wiejska, jak i miejska. Władze stwarzały dla niej dogodne warunki egzystencji oraz obdarzały licznymi przywilejami. Ko­ lonizacja ta była niezwykle korzystna dla rozwoju ekonomicznego ziem polskich. Kolejne fale osadników napływały aż do upadku Pierwszej Rzeczypospolitej. Ludność przybywała głównie z krajów niemieckich (po wojnie północnej osia­ dła w Poznaniu i jego okolicach duża fala emigrantów z Biskupstwa Bamberskiego) a także z Niderlandów. Niemcy należeli do tego samego kręgu kultu­ rowego, co Polacy, wyznaczonego głównie przez religię i wynikające z niej wartości i postawy. Ten fakt miał wpływ na stosunkowo szybki proces ich asy­ milacji. Problemy ze scalaniem z miejscową ludnością pojawiły się w drugiej połowie X V I I I w. i spowodowane były przez wydarzenia historyczne. W wyniku pierwszego (1772 r.) i drugiego (1793 r.) rozbioru Polski cała Wielkopolska zna­ lazła się pod panowaniem Hohenzollernów. Władze zaborcze, zaraz po przejęciu tych terenów, rozpoczęły akcję ich unifikacji z pozostałymi prowincjami Prus. Wprowadzono administrację i prawodawstwo pruskie. Przybyli nowi urzędnicy oraz kolejne fale osadników, złożone z ludności miejskiej i wiejskiej a także szlachta zachęcona przez króla licznymi nadaniami ziemi pochodzącej z kon­ fiskaty dóbr kościelnych i królewszczyzn (Matelski 1997, s. 23-24). Wśród Niemców przybyłych do Wielkopolski znaleźli się także Dittrichowie, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi. Poznań był dla nich drugim po Legnicy miejscem osiedlenia na terenie Polski od czasu emigracji z południa Niemiec, która - według pamiętnika Wilhelma Augusta - miała miejsce prawdo­ podobnie na przełomie X V I I - X V I I I w. Okoliczności przybycia Dittrichów na tereny Śląska są jednak niejasne. W archiwaliach z okresu wskazywanego przez Wilhelma nie pojawia się nazwisko Dittrich. Pierwsze informacje dotyczą chrztu poszczególnych członków rodziny w kościele luterańskim Zu Unseren Lieben Frauen (obecnie kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny) w Legnicy i pochodzą dopiero z połowy X V I I I w. Także fakty historyczne wska­ zują na to, że początków polskich dziejów rodziny należałoby szukać najwcześ­ niej w pierwszej połowie X V I I I w. Schyłek X V I I w. nie był dla wyznawców luteranizmu najlepszym czasem na emigrację w te strony. Okres silnego wpływu protestantyzmu na terenach Dol­ nego Śląska minął. Pod koniec X V I I w. miasto przeszło pod panowanie pruskie. Katolicki cesarz Leopold I , sprawujący władzę absolutną w Księstwie Legnic­ kim, starał się osłabić swobody polityczne mieszkańców, z dużym niepokojem patrzył również na istniejące w granicach państwa społeczności niekatolickie. Wprawdzie sytuacja międzynarodowa ukształtowana po pokoju westfalskim (1648 r.) uniemożliwiała mu nawracanie innowierców siłą, ale tam gdzie to było �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 151 możliwe, starał się utrudnić im życie i ograniczyć ich wpływy. Starosta królew­ ski dbał o to, by wszystkie urzędy w księstwie zajmowali wyłącznie katolicy. Odrzucano kandydatury protestantów do rady miejskiej, odbierano im świątynie. Wielu innowierców w tym czasie opuściło Legnicę udając się do Saksonii i Bran­ denburgii, a także do nadgranicznych polskich miejscowości, gdzie mieli za­ pewnioną swobodę praktyk religijnych. Osadnictwu Dittrichów nie sprzyjała również sytuacja gospodarcza miasta, które nie mogło przez lata powrócić do równowagi po wojnie północnej (Chutkowski 1996, s.102-103). Rodzina przybyła do Legnicy prawdopodobnie dopiero w pierwszej połowie X V I I I w., kiedy - po śmierci Leopolda I , za panowania jego syna Józefa - osła­ bły nastroje kontrreformatorskie. W 1707 r. Józef podpisał konwencję w Altrandstadt, na mocy której wyraził zgodę na swobodę wyznawania wiary przez inno­ wierców. Protestantom zwrócono kościoły, zapewniono dostęp do urzędów i stanowisk, ułatwiono zakup ziemi (Galas, Galas 2001, s. 38-139). Chętnie przyjmowano nowych osadników, także niekatolików. Mogło być to zachętą rów­ nież dla Dittrichów. W.1758 r. rozpoczęto likwidowanie murów twierdzy legnic­ kiej, co spowodowało rozbudowę miasta. Powstały nowe gmachy użyteczności publicznej potrzebne rozrastającym się urzędom pruskim. Zaczęto brukowanie ulic, wprowadzono oświetlenie gazowe. Pod koniec X V I I I w. Legnica była śred­ niej wielkości miastem, porządnie utrzymanym, choć pozbawionym perspektyw awansu do rangi znaczącego ośrodka, z racji swego położenia z dala od ważnych szlaków handlowych. Na Śląsku przyszedł na świat pierwszy, znany z imienia, członek rodziny - Chrystian. Jego syn, o tym samym imieniu, urodził się również w tym mieście około 1809 г., lecz zmarł już w Poznaniu. To prawdopodobnie z jego inicjatywy Dittrichowie zdecydowali się na emigrację do Wielkopolski. Przyczyny wyjazdu mogły być złożone. Od początku X I X w. pogarszała się sytuacja gospodarcza Legnicy. Nie do końca rozebrane mury dawnej twierdzy przeszkadzały w rozbu­ dowie miasta. Tylko pojedyncze ulice zostały wybrukowane, brakowało kanali­ zacji, wiele domów krytych było jeszcze gontem. Jak pisze Janusz Chutkowski (1996, s. 115) „właściwie wszystko, co było potrzebne do życia mieszkańców: oświetlenie ulic, zabezpieczenie przed zaprószeniem ogniem i powodziami, a nawet szpital i szkoły znajdowało się w stanie dalekim od należytego. Pod­ upadło rzemiosło, nie mogące skutecznie konkurować z manufakturami, których też nie powstało wiele. Jedynie handel rozwijał się stosunkowo dobrze, chociaż był to głównie handel detaliczny". Miasto dotkliwie odczuło skutki wojen napo­ leońskich. Kontrybucje, przymus żywienia stacjonujących wojsk, dostarczania drewna i materiałów budowlanych, zwiększały na długie lata zubożenie ludności. W wyniku niezadowolenia społecznego pozbawionych pracy i zarobków miesz­ kańców, a także pod wpływem nastrojów rewolucyjnych (Wiosna Ludów) do­ szło w Legnicy w 1848 r. do rozruchów. W ich rezultacie zniszczonych i splądro­ wanych zostało kilka budynków. Chrystian Dittrich, pracujący jako robotnik dniówkowy, zarabiał niewiele. Ponieważ pracowników fizycznych nie zatrudniano wówczas na stałe, mógł mieć �152 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL okresowe problemy ze znalezieniem pracy. Pogarszająca się sytuacja materialna rodziny oraz niesprzyjająca atmosfera w mieście były z pewnością bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań innego miejsca osiedlenia. Zamysły emigracyjne Chrystiana jako pierwszy zrealizował jego syn Johann Wilhelm August, urodzo­ ny w 1829 r. Młody Dittrich pracował jako szewc, następnie powołano go do wojska. Być może jeszcze jako żołnierz znalazł się w Poznaniu, gdzie poślubił swoją rówieśniczkę, Niemkę - Juliannę Bahn. Dopiero po pewnym czasie przy­ byli tu także jego rodzice, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi, gwa­ rantowanymi przez Niemców. Na mocy decyzji podjętych w Wiedniu w 1815 r. potwierdzono przynależ­ ność ziem polskich I i I I zaboru pruskiego do Prus. Weszły one w skład monar­ chii Hohenzollernów jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Polityka osadnicza oraz narodowościowa władz pruskich zmierzała do zgermanizowania Księstwa. Czy­ niono wszelkie starania, aby ludność narodowości niemieckiej stanowiła co naj­ mniej połowę mieszkańców, włączając do niej nawet ludność żydowską. Od roku 1815 do 1910, w wyniku wysiłków czynionych przez władze centralne i pro­ wincjonalne, liczebność sprowadzanych przez Prusaków osadników wzrosła w Poznańskiem z 27,6% do 38,4%. Jednak już w latach 70-tych X I X w. zaczęło występować zjawisko powolnego odpływu osiedlanych na Wschodzie emigran­ tów do zachodnich prowincji państwa (Ostflucht). Związane to było z bardziej dynamicznym rozwojem i wyższą stopą życiową ludności tamtych prowincji Rzeszy oraz przekształceniem Wielkopolski w zaplecze surowcowe (głównie płodów rolnych) i rynek zbytu. Aby temu przeciwdziałać w 1886 r. powołano do życia Komisję Kolonizacyjną, która podjęła działania zmierzające do zahamowa­ nia tych procesów. Stosowano zachęty finansowe, przystąpiono także do osiedla­ nia w Poznańskiem ludności z centralnych i zachodnich regionów państwa oraz tzw. Niemców zagranicznych (Matelski 1997, s. 24-25). Wilhelm August - pamiętnikarz, również uważał, że czynnikiem przyciągają­ cym rodzinę do Wielkopolski były doskonałe warunki do osiedlenia: „Warunki pracy w całej prowincji i w mieście Poznaniu były wówczas idealne. Potrzebo­ wano rolników, pracowników fizycznych, rzemieślników, państwowych i du­ chownych urzędników. Polityka niemieckiego cesarstwa gwarantowała przyby­ szom wysokie dochody. Taka zachęta była niezbędna, ponieważ Niemcy nigdy nie osiedlali się na wschodzie z entuzjazmem. A wtedy przybywali całymi zastę­ pami" (Dittrich, Pamiętnik, s. 5) . Wspólne życie nowoprzybyłych i miejscowej ludności układało się począt­ kowo dość dobrze. Działo się tak prawdopodobnie dlatego, że osiedlani przez Komisję Osadniczą Niemcy nie tworzyli jednolitej grupy: byli wśród nich kolo­ niści z Westfalii, Saksonii, Turyngii, Pomorza Zachodniego, Brandenburgii, Ślą­ ska i Wirtembergii, a także reemigranci z Rosji, Węgier i Galicji (Jakóbczyk 1976, s. 103-112). Wśród emigrantów przeważali chłopi, choć pod koniec X I X w. 1 1 P a m i ę t n i k z o s t a ł napisany w j ę z . n i e m i e c k i m ; polskie t ł u m a c z e n i e : Agnieszka Szczepaniak- -Kroll. �„KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI" 153 powstał pomysł powiązania osadnictwa wiejskiego z procesem wzmacniania niemczyzny w miastach (Jakóbczyk 1989, s. 30). Każda grupa reprezentowała inny styl życia, religię, system wartości, mówiła innym dialektem, a co za tym idzie - nie wytworzyła się potrzeba „trzymania się razem". Poza tym prawie wszyscy Niemcy przybyli do Wielkopolski, aby szybko się wzbogacić, a tylko niewielka część przyjechała z przyczyn ideologicznych. Nie wykształcili więc postawy wrogiej Polakom, którzy - według ich przekonania - mogli stanowić jedynie konkurencję ekonomiczną. W pierwszych latach emigranci nie unikali dokonywania zakupów u miejscowej ludności, korzystania z ich usług. W 1899 r. nie poparli niemieckich kandydatów w wyborczych okręgach Wielkopolski, prawdopodobnie na skutek małego zainteresowania polityką. Z biegiem czasu jednak sytuacja zmieniała się. Organizacja nacjonalistyczna Związek Rolników, nazywana przez Polaków potocznie od pierwszych liter na­ zwisk założycieli (Hansemanna, Kennemanna, Tiedemanna,) Hakatą, nasilała swe działania propagandowe, podejmowane wkrótce również przez szkoły i spro­ wadzanych z Niemiec duchownych. Hasła antypolskie propagowały czasopisma, np. Aus dem Posener Lande. Głosiły one Niemcom obowiązek związania się z poznańską „Heimat". Dla osadników organizowano wykłady o słuszności roz­ biorów Polski, zasługach pruskich w cywilizowaniu tych ziem, itd. Urządzano również imprezy rozrywkowe i artystyczne o zabarwieniu „narodowym". Wyda­ wano szereg ulotek i broszur o charakterze wrogim Polakom. W samym Poznaniu, aby zwabić nowych przybyszów, a dotychczasowym ułatwić życie, wzniesiono szereg nowych gmachów, będących jednocześnie symbolem niemieckiej władzy. Powstały reprezentacyjne budowle urzędowe oraz Muzeum Fryderykowskie (obec­ nie Muzeum Narodowe) i biblioteka (obecnie Biblioteka Uniwersytecka). Obszar miasta powiększył się o wsie: Jeżyce, Wildę, Łazarz i Górczyn. Założono także Kónigliche Akademie (Królewską Niemiecką Akademię) pełniącą rolę uniwersy­ tetu, zlikwidowano stary teatr i wybudowano nowy (Teatr Wielki). Co najważniej­ sze - w mieście wzniesiono zamek cesarski (Jakóbczyk 1989, s. 85-97). Johann Wilhelm August po zakończeniu służby wojskowej objął posadę w sądzie. Wraz z żoną, Juliannę Bahn - Niemką pochodząca z podpoznańskiego miasteczka Śrem, doczekali się dziewięciorga dzieci. Po objęciu przez Johanna stanowiska w urzędzie polepszyła się nieco sytuacja materialna rodziny. Dzięki dogodnym warunkom zagwarantowanym osadnikom niemieckim, mogła ona żyć na o wiele wyższym poziomie niż w Legnicy. Dittrichowie surowo wychowywali swoje dzieci. Starali się, by wyrosły na porządnych, niemieckich obywateli. Wszyscy potomkowie Johanna i Juliannę ukończyli Volksschule, w której poznali podstawy rachunków, historii, języka francuskiego. Choć skromne możliwości finansowe rodziców nie pozwalały na dalsze kształcenie, zaszczepione w domu ambicje spowodowały, że dzieci same zadbały o edukację na wyższym poziomie. W rezultacie najstarszy syn August Dittrich, doktor prawa, został współwłaścicielem największej w Poznaniu firmy spedycyjnej Hartwig & Kantorowicz. Jego młodszy brat Richard, objął funk­ cję naczelnika stacji (Obrebahnhofsvorsteher) w Krotoszynie. Tę samą funkcję �154 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Jeleniej Górze sprawował kolejny syn Johanna Wilhelma Augusta - Paul. Karl Dittrich był oficerem w koszarach w Poznaniu, a następnie urzędnikiem na poczcie w Poznaniu. Najmłodszy z rodzeństwa, Oskar, został zatrudniony jako główny inspektor na poczcie we Wrocławiu. Cztery córki Johanna Wilhelma Augusta: Hilda, Clara, Ottilie i Martha, zgodnie z ówczesną obyczajowością, nie pracowały. Dzięki korzystnym małżeństwom wiodły jednak dostatnie życie. Z Poznaniem związali się więc tylko dwaj potomkowie Dittrichów - August i Karl. Ponieważ pamiętnik Wilhelma Augusta, będący głównym źródłem wiedzy 0 rodzinie, dotyczył przede wszystkim losów Karla i jego potomków, tej gałęzi rodu poświęcę najwięcej miejsca. Dzięki jej historii można będzie poznać rolę Niemców w kształtowaniu obrazu Poznania oraz ich ogląd miasta. Karl August, po ukończeniu szkoły zawodowej w 1887 г., został powołany do wojska. Odtąd na długie lata związał się z armią pruską, stacjonującą w Pozna­ niu. W 1891 r. poznał swoją przyszłą żonę i jeszcze tego samego roku odbyły się ich zaręczyny. Związek Karla wywołał oburzenie w całej rodzinie, ponieważ jego wybranka była Polką i katoliczką. Burzyło to dotychczasowe, niepisane reguły Dittrichów, zgodnie z którymi należało unikać kontaktów z Polakami nawet w codziennym życiu, nie mówiąc o bliższych relacjach. Taka postawa przez wie­ ki konsolidowała rodzinę oraz umożliwiała zachowanie niemieckiej tożsamości. Podobną rolę odgrywało wyznanie luterańskie. Obawy krewnych okazały się jednak nieuzasadnione. Przyszła żona Karla - Marianna Szostkiewicz, nie była wychowana w rodzinie o tradycjach patriotycznych i katolickich, właściwie pra­ wie w ogóle nie znała swoich rodziców. Jej matka zmarła krótko po porodzie, kilka lat później śmiertelnie, na tuberkulóze, zachorował ojciec. Jedyną krewną Marianny była siostra - Paula. Należy przypuszczać, że gdyby Szostkiewiczówny nie zostały tak wcześnie osierocone, ich losy potoczyłyby się zupełnie inaczej. Być może z przyczyn ideologicznych i patriotycznych rodzice nie pozwoliliby na ślub córki z Niemcem. „Faktem jest, że w warunkach panowania obcej wła­ dzy, polskie rodziny tworzyły pod wieloma względami własną, hermetycznie zamkniętą sferę polskości, dzięki czemu były w stanie przeciwstawić się inge­ rencji pruskich władz zaborczych. W związku z tym rodzina polska, jako naj­ mniejsza komórka społeczna - była już wówczas uznawana za podstawowy 1 niezwyciężony bastion polskości. [...] Bezpośredni wpływ na Wielkopolanki miał wówczas kler katolicki. Odbiło się to wyraźnie w wychowaniu dzieci [...]. Próby bezpośredniego oddziaływania kościoła przejawiały się także w nieustają­ cych przestrogach przed zawieraniem związków małżeńskich z Niemcami-protestantami. Stale zmniejszająca się aż do przełomu wieków X I X / X X liczba za­ wieranych polsko-niemieckich małżeństw mieszanych, pokazywała dowodnie, że przestrogi nie pozostały bez echa" (Jaworski 1990, s. 27-28). Brak rodziny, a także charakter wykonywanego zajęcia sprawiły, że Marian­ na nie odczuwała szczególnego związku z polskimi, patriotycznymi ideami. Już we wczesnej młodości musiała zadbać o własne utrzymanie. Znalazła zatrudnie­ nie jako służąca kolejno u kilku rodzin niemieckich. Ponieważ nie miała żadnych krewnych wychowała się w kulturze swoich pracodawców, zachowując jednak �.KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 155 świadomość swych polskich korzeni. Dwa lata po zaręczynach, 13.10.1893 г., wyszła za mąż za Karla Dittricha. Rok później przyszedł na świat ich pierwszy syn, który żył zaledwie kilka dni. W 1896 r. urodził się kolejny potomek, Wilhelm August, autor cytowanego pamiętnika. Rodzina żyła wówczas skromnie. Małżonkowie posiadali niewielki dom tuż za murami Fortu IX, w którym Karl pełnił służbę wojskową w randze sierżanta. W chałupie zbudowanej w konstrukcji szachulcowej, nieocieplonej, ogrzewanej małym piecykiem, panowało przenikliwe zimno. W izbach zamiast podłogi było klepisko. W tym czasie, w wyniku nieszczęśliwego wypadku Karl został po­ strzelony w lewą rękę, co wykluczało dalszą czynną służbę. Jego zaangażowanie i dotychczasowa dobra praca zostały jednak docenione i mianowano go dowódcą straży w więzieniu dla żołnierzy. Wraz z nim do mieszkania w budynku aresztu przeniesiona została cała rodzina. Panowały tam o wiele lepsze warunki niż w poprzednim miejscu. Ustabilizowana sytuacja finansowa umożliwiła nawet za­ trudnienie Pelasi, polskiej opiekunki do dzieci. W wieku 5 lat Wilhelm August poszedł do niemieckiego przedszkola. Był to okres bardzo szczęśliwy dla rodziny. Karl zyskał szacunek i sympatię swoich współpracowników. Marianna, nazywa­ na przez niego „Micze", pomagała mu w pracy z więźniami, choć, jak wspomi­ nał Wilhelm August: „Nie lubiła uniformów i wojskowego drylu. I miała rację, ponieważ wówczas przeceniano wojskowe wychowanie, a oficerowie, szczegól­ nie ci młodsi uważali się za półbogów. Śpiewano: «der Soldáte, der Soldáte - ist der beste Mann im ganzen Staate». Słowa piosenki znajdowały faktycznie od­ zwierciedlenie w życiu codziennym [...]. Według przepisów żołnierz znajdujący się np. na spacerze ze swoją żoną, na widok wyższego rangą musiał stanąć na brzegu chodnika i salutować. Było to dość uciążliwe, zwłaszcza, że na ulicy, z racji istnienia w mieście koszar wojskowych, nieustannie spotykało się ofice­ rów" (Dittrich, Pamiętnik, s. 68). W 1902 r. Karl Dittrich postanowił (za namową żony) zrezygnować za służby i zdobyć nowe zajęcie. Szczególne szanse na znalezienie dobrej posady rysowa­ ły się wówczas dla Niemców w sądownictwie i administracji. Wpłynęły na to nie tylko nieustannie rozbudowywana struktura pruskiej machiny biurokratycznej, ale również stopniowe wypieranie z posad Polaków. Wobec dynamicznego roz­ woju poczty poznańskiej i pojawienia się szans na pracę, Karl zdał egzamin na urzędnika pocztowego. Początkowo przyjęto go na stanowisko asystenta. Według Wilhelma Augusta, „Ojciec pilnie wdrażał się do swojej nowej pracy. Aby dobrze się przygotować zatrudnił nawet prywatnego nauczyciela, który szkolił go z matematyki" (Dittrich, Pamiętnik, s. 69). Jako nowy pracownik Karl Dittrich musiał zdobywać doświadczenie w ma­ łym urzędzie pocztowym i został skierowany na placówkę do miejsowości Buk pod Poznaniem. Przydzielono mu tam mały domek z ogrodem, w którym za­ mieszkał wraz z rodziną. Na poczcie pracowały oprócz niego dwie osoby: kie­ rownik urzędu i listonosz. W czasie pobytu rodziny Dittrichów w Buku doszło do wydarzenia, które po raz kolejny potwierdziło niechęć rodziców Karla, a zwłaszcza matki, do jego �156 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL polskiej żony. Któregoś dnia kilku krewnych postanowiło odwiedzić Dittrichów. Przy pięknej, letniej pogodzie siedziano w ogrodzie, smakując domowych spe­ cjałów Marianny i wyrabianego przez Karla piwa. Kiedy piwnica była niemal opróżniona z zapasów trunku, sześcioletni Wilhelm August stwierdził: „całe piwo nam wytrąbili", co strasznie zdenerwowało jego babkę. Teściowa Marianny uzna­ ła to za szczyt niegościnności i złego wychowania, czemu winna była synowa i jej „polskie wychowanie". Stwierdziła, że w ten sposób młodzi chcą pozbyć się gości i obrażona natychmiast udała się na dworzec, gdzie dwie godziny w skwarze czekała na przyjazd pociągu do Poznania. Marianna natomiast pła­ kała przez całe popołudnie, ponieważ przygotowując ucztę dla gości próbowała zjednać sobie rodziców męża. Dittrichowie nie tolerowali Marianny z kilku powodów. Niewątpliwie głów­ nym zarzutem wobec niej było polskie pochodzenie i wyznawana początkowo religia katolicka. Stopniowo dołączał do nich kolejny czynnik: wykształcenie. Historycy wśród przeszkód, które w okresie zaborów uniemożliwiały lub znacz­ nie utrudniały zawarcie małżeństwa wymieniają - obok terytorium, narodowości i wyznania - również barierę społeczną (Makowski 1992, s. 114-131). Niemcom stosunkowo łatwo było ją pokonać, choćby dzięki wykształceniu. Polakom, a zwłaszcza Polkom, przychodziło to o wiele trudniej. Tak więc, Karl uczył się i awansował, zdobywając coraz wyższą pozycję, podczas gdy Marianna, prosta dziewczyna z biednego, polskiego domu, nie miała żadnych szans na awans spo­ łeczny. Rudolf Jaworski (1990, s. 31) pisał: "Wprawdzie Wielkopolanki otrzy­ mywały solidne wykształcenie podstawowe, to jednak możliwości polskich dziewcząt w Poznańskiem uzyskania wykształcenia wyższego, ewentualnie za­ wodowego były niezmiernie ograniczone". Nieliczne szkoły żeńskie, nie dość, że niezwykle kosztowne, reprezentowały o wiele niższy poziom, niż szkoły męskie. Kobiety przygotowywano w nich do roli żony i matki, „ozdoby towa­ rzystwa" a nie do pracy. Teściowie Marianny wydawali się nie dostrzegać tej sytuacji. Awans syna jedynie utwierdzał ich w przekonaniu, że zasługiwał on na „lepszą partię". Marianna i Karl starali się nie zaprzątać myśli poglądami Johanna i Julianny na małżeństwo. Bardziej martwił ich bardzo niski poziom szkoły w Buku, do której posłali Wilhelma Augusta. Uczył się on w jedynej istniejącej tam klasie, wraz z polskimi i niemieckimi uczniami w wieku 6-14 lat. Wraz z rozpoczęciem prac polowych, jesienią i wiosną, w małym miasteczku, w którym spora grupa mieszkańców trudniła się rolnictwem, szkoła praktycznie przestawała funkcjo­ nować. Rodzice potrzebowali swoich dzieci do pomocy, przez co niemożliwy był ich udział w lekcjach. Ewaryst Estkowski, twórca Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, autor podręczników szkolnych i czasopism dla dzieci, sam podlegający swego czasu takiej edukacji, wspominał: „szkółki wyrosły z tradycji katolickiej szkółki parafialnej, ale poddane państwowej, pruskiej kontroli miały teraz nauczać w oficjalnym, niemieckim języku. Przy katastrofalnym braku odpowiednio przygotowanych nauczycieli, nauczał w nich kto chciał, byle umiał czytać i pisać. Z największą odrazą uczyłem się poznawania głosek, zgłosko- �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 157 wania i czytania. Rok prawie cały uczyłem się głosek, drugi rok zgłoskowania a w trzecim zacząłem czytać. Również mechaniczna była nauka pisania, bo przez całe trzy lata tylko ćwiczyłem się w niem z wzorów [...]. Kazano tylko liczyć kółka na tablicy ściennej, pisać liczby, potem na tabliczkach dodawać, odejmo­ wać" (Estkowski 2001, s. 55). Marianna i Karl, coraz bardziej zaniepokojeni dalszą edukacją syna, podjęli decyzję o umieszczeniu go na pensji u mieszkającej w Poznaniu, zaprzyjaźnio­ nej, bezdzietnej rodziny Neck i posłaniu do niemieckiej szkoły przy ul. Fridricha Naumanna (obecnie ul. Działyńskich). Była to tzw. „Mytelka", czyli rodzaj formy przejściowej pomiędzy szkołą podstawową - Volksschule a gimnazjum. Uczęszczali do niej synowie mieszczan, którzy w wieku 14-15 lat mieli poświę­ cić się pracy w zawodzie rzemieślnika, kupca, czy niższego urzędnika. Nauka dla chłopców trwała siedem lat. Podstawą finansową szkoły było czesne oraz częściowo pieniądze z funduszy miasta. Nauczano religii, języków niemieckiego i francuskiego, matematyki, geografii, przyrody, historii, fizyki, kaligrafii, rysunku, śpiewu i gimnastyki. Wysoki poziom edukacji, jak i ukierunkowanie programu na praktyczne umiejętności, powodowały, że szkoła ta cieszyła się nie­ słychaną popularnością wśród mieszczan (Trzeciakowscy 1987, s. 301). Wilhelm August wspominał z humorem swoje codzienne przygotowania do zajęć: „Przed wyjściem do szkoły byłem starannie myty i czesany. Pani Neck robiła mi modną wówczas fryzurę «na ksiecia», smarując włosy obficie tłuszczem, którego strasz­ ny zapach czuję do dziś. Podobny, okropny zapach miały moje polerowane na błysk buty. Wstydziłem się być odprowadzany przez moją opiekunkę, więc codziennie szła za mną około stu kroków, aby nikt się nie zorientował, że mnie pilnuje" (Dittrich, Pamiętnik, s. 70). Po pół roku zamieszkiwania Wilhelma Augusta u państwa Neck, do Poznania powrócili Karl i Marianna. Skończył się okres rocznej praktyki Karla w Buku. Marianna zadecydowała wówczas, że wobec bardzo dobrych wyników w na­ uczaniu Wilhelm August nie może poprzestać na „Mytelce", lecz powinien uczyć się w lepszej szkole. Swoją edukację przy ul. Naumannna skończył więc najed­ nej klasie, kiedy rodzice zadecydowali o posłaniu go do jednego z najlepszych poznańskich niemieckich gimnazjów im. Friedricha Wilhelma. Gimnazjum było najwyższym szczeblem nauczania na etapie szkoły średniej. Ten typ placówki oświatowej cieszył się w Prusach wysokim uznaniem. Ukoń­ czenie gimnazjum dawało abiturientom określone uprawnienia, przede wszyst­ kim do podjęcia studiów uniwersyteckich oraz jednorocznej służby wojskowej. Nauka trwała 9 lat. Ponieważ w momencie przejścia Wilhelma Augusta z „Mytelki" wszystkie miejsca w drugiej klasie były już zajęte, musiał ponownie uczęszczać do pierwszej klasy. Przez trzy lata Wilhelm otrzymywał najlepsze oceny, co było dużym osiągnięciem. Jak pisali Maria i Lech Trzeciakowscy (1987, s. 318-319): „Wymagania stawiane uczniom były bardzo wysokie.Ko­ nieczność opanowania kilku języków: łaciny, greki, francuskiego, niekiedy an­ gielskiego [...] wymagała wielkiego wysiłku. System nauczania oparty na werbalizmie nie zmieniał się przez dziesiątki lat. Od uczniów wymagano pamięciowego �158 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL opanowania materiału, niewiele uwagi przywiązywano do samodzielności in­ telektualnej". Również Marianna i Karl nie byli pobłażliwi dla syna. Wilhelm August wspomi­ nał, że kiedy po raz pierwszy przyniósł ocenę dostateczną otrzymał solidne lanie. Kary cielesne należały wówczas do kanonu metod wychowawczych. August nie dostarczał rodzicom zbyt wielu okazji do ich zastosowania, lecz niekiedy, jak sam przyznawał, były one całkowicie uzasadnione (np. za podrabianie podpisów rodziców w dzienniczku). Wspominał, że mama z reguły „nacierała mu uszu" lub lekko ściskała policzek. Ojciec natomiast przekładał przez kolano i bił cienką gałązką. Wprawdzie nie było to zbyt bolesne, jednak, jak twierdził autor pamiętni­ ka, należało krzyczeć i płakać, w przeciwnym razie metody mogły być zaostrzo­ ne. Zaznaczył przy tym: „[...] lanie wówczas było czymś normalnym i to zarów­ no w szkole jak i w domu. Jako dzieci byliśmy z tym całkowicie pogodzeni i muszę przy tym dodać - nikomu to nie zaszkodziło. Dziś jednak jestem jednak przeciwnikiem takiego sposobu wychowywania" (Dittrich, Pamiętnik, s. 72-73). Wilhelm August rozpoczął naukę w gimnazjum w 1906 г., a więc mając 10 lat. Dwa lata wcześniej na świat przyszedł jego brat, Herbert, zwany przez rodzinę „Bobbi". Dziecko, od małego bardzo chorowite, stało się „oczkiem w głowie" całej rodziny. Marianna i Karl dbali o to, by synowie byli kochającym się ro­ dzeństwem. Ich zamiar całkowicie się powiódł, choć, jak wspominał August, „Herbert od początku miał więcej swobody niż ja. Aby pokazać kto rządzi, na początek, kiedy pierwszy raz zostaliśmy sami, spuściłem mu lanie i zakazałem mówić o tym rodzicom. Po ich powrocie byliśmy już całkowicie zaprzyjaźnieni i grzecznie się bawiliśmy. Jednak następnego dnia Bobby się wygadał, więc ojciec spuścił mi manto. Po pewnym czasie odegrałem się na bracie, tłukąc go niemiłosiernie" (Dittrich, Pamiętnik, s. 78). W tym czasie rodzinie powodziło się finansowo zdecydowanie lepiej. Karl został mianowany głównym asystentem pocztowym (Oberpostassistent). Ro­ dzina wreszcie mogła pozwolić sobie na zamieszkanie w przestronnym i wy­ godnym mieszkaniu w kamienicy, w nowej dzielnicy miasta na Wildzie, przy Kronprinzenstrasse 104 (obecnie ul. Górna Wilda 85). Do roku 1900 Wilda była obok kilku innych wsi „spichlerzem miasta". W momencie wprowadzenia się Dittrichów przechodziła przeobrażenia po inkorporacji, przybierając stopniowo miejski charakter. Dzielnicę podporządkowano Radzie Miejskiej i Magistratowi. Jej mieszkańcy zostali zrównani w prawach i obowiązkach z pozostałymi oby­ watelami Poznania, co oznacza, że m.in. otrzymali prawo głosu w wyborach do samorządu miejskiego, choć ograniczone przez cezurę majątkową. Organem administracji samorządowej, z którym współpracowali mieszkańcy dzielnicy był Urząd Rozjemczy, czyli sąd administracyjny I instancji, zajmujący się sprawami sporno-administracyjnymi. Do jego kompetencji należało rozstrzyganie sporów między właścicielami domów i lokatorami. W działalność urzędu zaangażo­ wał się Karl Dittrich. Magdalena Mrugalska-Banaszak (1999, s. 47-50) przy­ tacza jego nazwisko z listy rozjemców wildeckich okręgów z 1914 r. Figuruje na niej jako Rozjemca Okręgu X I X , zamieszkały przy ul. Górna Wilda 85. �„KIEDY POZNAŃ B Y Ł N I E M I E C K I " 159 Członków Urzędu wyznaczał prezydent miasta, a jego wybór musiał uzyskać akceptację prezesa sądu. Było to więc stanowisko, które powierzano osobom cieszącym się ogólnym szacunkiem. Tymczasem w gimnazjum Wilhelm przeżywał swoją pierwszą miłość. Jej obiektem była Lottchen Braetz, której rodzice przyjaźnili się z rodzicami Wilhelma Augusta. Aby się z nią widywać, codziennie maszerował z Wildy na Jeżyce, czyli na drugi koniec miasta. Zdarzało się także, że spotykali się w miejs­ cach, gdzie lubili spędzać czas ich ojcowie, a więc w Bismarck Tümel lub w Schillinggarten. W ogrodach takich jak Schillinggarten Poznaniacy, zwłaszcza w lecie, chętnie odpoczywali, popołudniami przygrywały orkiestry, odbywały się liczne zabawy taneczne, grano w kręgle i w bilard, występowały także trupy teatralne. Obydwie rodziny wspólnie wyjeżdżały na wypoczynek do podpoznań­ skiego Puszczykowa. Było to popularne miejsce wypoczynku klasy średniej oraz poznańskich elit intelektualnych i finansowych. Na początku X X w. wybu­ dowano tam wiele prywatnych willi, przypominających stylem architekto­ nicznym budynki sanatoryjne w licznych europejskich kurortach. Powstały także luksusowe domy wypoczynkowe. Ceniono zdrowe powietrze, piękne krajo­ brazy (obecnie jest to teren Wielkopolskiego Parku Narodowego), bliskość kilku jezior i Warty. Do oddalonego od Poznania o 20 km Puszczykowa kurso­ wały specjalne pociągi, przewożące letników. Jak pisał Waldemar Karolczak: „Gdy dopisała pogoda władze kolejowe miały problem, jak przewieźć wszyst­ kich «lubowników» puszczykowskich lasów i nadwarciańskiej kąpieli. Pociągi były przepełnione, mimo iż do lokomotywy dołączano nawet kilkadziesiąt wagonów" (Karolczak 1995, s. 66). Dittrichowie, z wyjątkiem Marianny, która wolała wygodną podróż koleją, wybierali bardziej atrakcyjną, choć okrężną drogę-wiejską furmanką. Co sezon zaprzyjaźniony gospodarz, wracając z targu, zabierał Karla z synami i całym bagażem na wóz. Dzieci zasiadały koło woźnicy pilnie obserwując, co dzieje się po obu stronach drogi. Podróż trwała 5-6 godzin. Co pewien czas robiono przer­ wy, by zjeść przygotowane przez Mariannę kanapki i napić się kawy. Dittrichowie wynajmowali pokoje u rodziny niemieckich rolników - Kaldenbachów. Dzieci jeździły konno, kąpały się w rzece lub którymś z jezior, przyglądały się żniwom. Rodzice chodzili wieczorami na koncerty lub tańce do „Restaurant Oberberg" (Dittrich, Pamiętnik, s. 82-83). W Puszczykowie należało bowiem bywać także po to, by się pokazać i czynnie uczestniczyć w życiu towarzyskim. Panie pod­ patrywały u innych pomysły na najnowsze toalety, a panowie nawiązywali ko­ rzystne znajomości. Było to miejsce „neutralne", gdzie narodowość kuracjuszy nie grała żadnej roli. Liczył się wypoczynek i dobra zabawa. Konflikty między Polakami i Niemcami zdarzały się rzadko i natychmiast starano sieje łagodzić. Przykładem może być historia przytoczona przez Waldemara Karolczaka (1995, s. 68). Przydarzyła się ona wprawdzie w sąsiadującym z Puszczykowem Ludwi­ kowie, lecz wydaje się oddawać atmosferę panującą wówczas w tego typu miejs­ cach. Pewnego letniego dnia w znanej, prowadzonej przez niemieckich właści­ cieli restauracji kelner zwrócił uwagę paniom zamawiającym posiłek, że powinny �160 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL to uczynić w języku niemieckim. Wzbudziło to ogólne oburzenie zarówno wśród niemieckich, jak i polskich gości. Historię opisano w prasie. Kilka dni później w tej samej gazecie pojawiły się przeprosiny właściciela, który obiecywał, iż w jego restauracji nigdy już taki incydent się nie powtórzy. Wśród przyjaciół Marianny i Karla nie było żadnej polskiej rodziny. Zaprzy­ jaźnioną osobą była natomiast dużo starsza od Dittrichów pani Wendland, często służąca, zwłaszcza Mariannie, cennymi radami. Jeszcze w czasach, kiedy Karl uczęszczał do szkoły zawodowej, rozpoczęła się przyjaźń z rodziną Weichsmannów. Dom na Wildzie odwiedzali również Schulzowie. Dittrichowie spotykali się z nimi co najmniej dwa razy w miesiącu. Często wspólnie spędzano wakacje. Marianna dbała, by jej dzieci rozwijały swój intelekt także poza szkołą. Wilhelm August bardzo lubił czytać. Jak wspominał, przy Berlinerstrafie (obec­ nie ul. 27 Grudnia) znajdowała się jego ulubiona księgarnia, będąca własnością Niemca - Spiro. „Matka nie miała pojęcia o niemieckiej literaturze pięknej. [...] Jednak kiedy tylko zbliżały się moje urodziny, czy nadchodziły święta, radziła się pana Spiro, co do pozycji, którą warto kupić. Jemu z pewnością spra­ wiało wielką przyjemność wychowania czyjegoś dziecka niejako «za kulisami». Zaczął od polecenia przeczytania Karola Maya, później przez Roseggera, Hauffa, poprowadził mnie do Goethego, Schillera, Friligratha, wreszcie Szekspira, Romera, Kleista i Hebbla" (Dittrich, Pamiętnik, s. 85). Marianna dbała również, by dzieci chodziły do teatru oraz do kina, w którym wyświetlano wówczas nieme filmy. Stałym punktem spacerów były również wizyty w którejś z wielu modnych kawiarni, służące nabraniu ogłady towarzy­ skiej. Wilhelm August szczególnie zapamiętał „Cafe Esplanade" przy Wilhelmsplatz (obecnie Plac Wolności), będącej stałym miejscem spotkań, szczególnie niemieckich mieszkańców miasta. Marianna i Karl poświęcali każdą chwilę wolnego czasu swoim dzieciom. Po odrobieniu lekcji chłopcy grywali z rodzicami w karty, np. w „66", czy „Schaffskopf'. Często przychodzili goście - znajomi lub przyjaciele rodziców. Organizo­ wano wtedy tzw. „Loterię", zwaną także „Gottes Segen bei Kohn". Chłopcy mieli do dyspozycji wiele rozmaitych zabawek, m.in. drewniane klocki, kolejkę, oło­ wiane żołnierzyki. W salonie na stole urządzali manewry dla swojego wojska lub stacje kolejowe dla pociągu. Na zabawę Marianna i Karl pozwalali synom dopiero po odrobieniu zadań domowych. Nauka w domu trwała 4-5 godzin dziennie i odbywała się najpierw przy lampach napełnianych olejem, a następnie przy oświetleniu gazowym. Rodzice Herberta i Wilhelma Augusta dbali o zdrowie i kondycję fizyczną synów. Jak wspomina autor pamiętnika: „Niemal codziennie na kilkanaście mi­ nut musieliśmy kłaść sobie na plecach drewnianą laskę, w ten sposób obejmując j ą rękami, że byliśmy całkowicie wyprostowani. Zapobiegało to garbieniu się. W kuchni, w futrynie drzwi mama kazała zamontować drążek, na który mogli­ śmy się podciągać i robić różne figury. [...] Jeździliśmy również na wrotkach i łyżwach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 88). W czasie nauki w gimnazjum Wilhelm August należał do szkolnej organizacji „Wandervogel" („Ptaki wędrowne"). �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 161 W jej ramach chłopcy pod opieką nauczycieli wyjeżdżali na wycieczki krajo­ znawcze za miasto. Niekiedy były to nawet wypady dwudniowe. Główną atrak­ cją stanowił wówczas nocleg na sianie. W dzień odbywały się rozmaite zawody, a wieczorem pieczono kiełbaski przy ognisku. Jako nieco starsze dzieci Herbert i Wilhelm, zapaleni czytelnicy, odwiedzali Kaiser-Wilhelm-Bibliothek. Chłopcy lubili spędzać czas także w fotoplastykonie „Panorama", gdzie za kilka groszy, za pomocą specjalnego urządzenia, można było obejrzeć ponad 50 zdjęć pokazujących m.in. egzotyczne kraje, ich miesz­ kańców i zwyczaje. Wielkie wydarzenie stanowiła również wyprawa do wesołe­ go miasteczka. Miejsce, na którym rozbijano wówczas główny namiot nazywane było „Vogelwiese", czyli „ptasia łąka", prawdopodobnie z powodu niezwykle barwnych kramików, wznoszonych w sąsiedztwie wozów cyrkowych, Polacy nazwali je Fogielką W mniejszych budkach można było zobaczyć np. tresowane pchły, przejrzeć się w zniekształcających postać lustrach w „gabinecie śmiechu", pojeździć na karuzeli, czy kupić tanio różne używane przedmioty. Dorośli w tym czasie jedli kiełbaski i pili piwo lub wino podawane w niektórych kramach. Bobby i August lubili również przedstawienia teatrzyku kukiełkowego. W jego repertuarze znajdowały się także sztuki przeznaczone dla widzów dorosłych, np. „Doktor Faust" Goethego. Wilhelm August najbardziej zapamiętał przed­ stawienie rosyjsko-japońskiej bitwy morskiej: „Armaty błyskały i huczały, ogień wybuchał na trafionych statkach, jeden okręt, po drugim ginął w toni wodnej. To było wspaniale zrobione" (Dittrich, Pamiętnik, s. 91). Ani Bobby, ani Wilhelm August nie zapraszali swoich szkolnych kolegów do domu. Nie było wówczas dobrze widziane zapraszanie dzieci, których rodzice nie utrzymywali wzajemnych kontaktów towarzyskich. W przypadku Dittrichów było to niemożliwe, ponieważ większość uczniów Friedrich-Wilhelm-Gymnasium, wywodziła się z o wiele zamożniejszych kręgów. Po ukończeniu 16 lat Wilhelm zaczął udzielać korepetycji z łaciny, francu­ skiego i angielskiego. Lekcje zajmowały 3-4 popołudnia w tygodniu, odbywały się u uczniów i były niezwykle wyczerpujące: „Kiedy po długim marszu przy­ chodziłem do domu, byłem zmęczony, znużony i nie miałem apetytu. Przy lam­ pie gazowej do późna w nocy odrabiałem zadania domowe. Do łóżka szedłem często z wielkim bólem głowy, lecz zadowolony, że udało mi się załatwić wszyst­ ko, co sobie zaplanowałem" (Dittrich, Pamiętnik, s. 92). Korepetycje przynosiły dość wysokie dochody. Za godzinę Wilhelm August otrzymywał 50 feningów, a - jak sam twierdził - za tyle można było kupić całą kurę lub 6 kiełbasek wie­ deńskich. Pieniądze jednak w całości przeznaczał na książki. Historycy podkreś­ lają wielorakie korzyści, wynikające z udzielania prywatnych lekcji: „Uczeń udzielający korepetycji, mimo że z reguły należał do uboższych, w gronie kole­ gów cieszył się autorytetem, należał bowiem zawsze do najzdolniejszych gimna­ zjalistów. Same korepetycje przynosiły nie tylko zarobek, ale również pozwa­ lały niekiedy nawiązać cenne w przyszłości znajomości w domach rodziców podopiecznych. Często bowiem traktowano korepetytora jako miłego gościa, po odbytych zajęciach częstowano kawą i ciastkami" (Trzeciakowscy 1987, s. 323). �162 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W życiu Dittrichów dużą rolę odgrywała religia. Co niedzielę cała rodzina udawała się na mszę do kościoła luterańskiego pod wezwaniem św. Piotra. August był wówczas ministrantem i pomocnikiem młodego, ogólnie lubianego pastora Gürtla. Z sentymentem wspominał również czasy przygotowań do komunii, kiedy to wraz z innymi chłopakami płatali różne figle starszemu pa­ storowi Albertowi. W niedzielę często rodzina odwiedzała matkę Karla. Te wizyty, jak się wyda­ je, były jedynie spełnieniem pewnego obowiązku. Ojciec Karla zmarł wcześnie, matka natomiast była osobą antypatyczną. Nie znosiła Marianny i nie przepadała za swoimi wnukami. Rytuałem było świętowanie zakończenia roku szkolnego u babki. Przy tej okazji spotykali się wszyscy członkowie rodu. W czasie wizyty dzieci odczytywały swoje oceny. Ponieważ babcia była analfabetką niemal wszystkie wnuki podawały, za cichym przyzwoleniem rodziców, noty lepsze, niż były w rzeczywistości. Jak wspominał Wilhelm, na pogrzebie surowej i wynio­ słej matrony nikt nie uronił ani jednej łzy. Pod koniec gimnazjum Wilhelm August za dobre wyniki nauczania został zwolniony z połowy opłat za szkołę. Postępy w nauce zawdzięczał zarówno swojej inteligencji, jak i sprytowi. W jego wspomnieniach z okresu szkolnego zaledwie jeden raz pojawił się polski kolega. To właśnie on pomagał mu w mate­ matyce, za co August odwdzięczał się korepetycjami z języka niemieckiego. Gimnazjum im. Friedricha Wilhelma uważane było za szkołę niemiecko-ewangelicką. Wprawdzie uczęszczali do niego również polscy uczniowie, lecz stano­ wili mniejszość. „Przez szereg lat stosunki pomiędzy uczniami Polakami, Niem­ cami i Żydami układały się normalnie, jak to bywa wśród kolegów zjednej ławy szkolnej.[...] Mijały jednak lata a nasilająca się polityka wynaradawiająca zabor­ cy nie pozostała bez wpływu na stosunki między uczniami. Stopniowo wzrastał między nimi mur nieufności, ustały kontakty koleżeńskie. Mimo, że uczniowie siedzieli w klasie w ławkach wymieszani narodowo (władze bowiem skrzętnie zapobiegały tworzeniu się odrębnych grupek uczniów polskich, czy niemieckich) nie łączyły ich przyjacielskie uczucia. Podczas przerw Polacy i Niemcy trzymali się oddzielnie. Nie odwiedzano się wzajemnie w domu. Uczniowie niższych klas dawali wyraz swym uczuciom w formalnych bitwach, jakie toczono na przerwach, lub po wyjściu ze szkoły" ( Trzeciakowscy 1987, s. 334) W 1910 r. klasa Dittricha udała się z nauczycielem botaniki na wycieczkę za miasto, by przez lunetę oglądać Kometę Halleya. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się pogłoski, że jest to zjawisko, które przyniesie nieszczęście. I rzeczywiście, jak zauważył Wilhelm, cztery lata później doszło do wybuchu I wojny światowej. II Wiadomość o wypowiedzeniu wojny zastała rodzinę na wakacjach w Pusz­ czykowie. Natychmiast podjęto decyzję o powrocie do miasta. Na miejscu oka­ zało się, że przygotowania do wojny były w toku. „Poznań w planach strategicz­ nych przewidziany był jako jeden z głównych punktów oporu na wypadek �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 163 ofensywy rosyjskiej. Wśród ludności niemieckiej panował podniosły nastrój. Nikt nie wątpił w rychłe zwycięstwo. Ulicami Poznania, przy dźwiękach orkiestry, przemaszerowały oddziały miejscowego garnizonu, udające się na front i liczni rezerwiści powołani pod broń. Witano ich z entuzjazmem. Do armii zgłaszało się wielu ochotników, niekiedy 17-letnich chłopców" (Dzieje Poznania 1994, s. 759). Również Wilhelm August chciał stawić się do wojska: „Chcieliśmy natychmiast pospieszyć pod sztandary, umrzeć na polu walki, jeśliby tak chciał los. Dulce et decorum est, pro patria mori!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Jednak, według zarządzenia władz pruskich każdy, kto chciał być powołany do wojska a był w szkole średniej, musiał najpierw zdać maturę. Wilhelm pisał: „Każdy z nas chciał to zrobić, za wyjątkiem Polaków. Czy dla nich Niemcy coś znaczyły? Przeciwnie! Oni mieli nadzieję dzięki tej wojnie zyskać szansę na powstanie swojej ojczyzny" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Po maturze Wilhelm August natychmiast zgłosił się do armii pruskiej. Spot­ kało go jednak wielkie rozczarowanie. Z powodu słabego stanu zdrowia i mło­ dego wieku uzyskał odpowiedź odmowną. Dopiero po usilnych prośbach, popar­ tych nawet łzami, otrzymał przydział do mieszczącej się na poznańskiej cytadeli kompanii telegraficznej. Taka decyzja nie ucieszyła ani Wilhelma Augusta, ani jego ojca. Z ulgą przyjęła j ą natomiast Marianna, która wiedziała, że w ten sposób syn nie będzie narażony na bezpośredni kontakt z wrogiem. Augusta umieszczono wraz z innymi żołnierzami w poznańskiej twierdzy. Już po kilku dniach stwierdził, że służba wojskowa „nie jest najłatwiejszym kawałkiem chleba". Wraz z czternastoma kolegami ulokowany został w małym pomieszczeniu, w którym nie mieściły się nawet łóżka. Żołnierze spali na podło­ dze, na materacach. Pobudka następowała o 5.30, pół godziny musiało wystar­ czyć na ubranie się, umycie i zjedzenie śniadania. Po posiłku odbywała się musz­ tra i ćwiczenia w terenie. Wilhelm podsumował ten okres życia: „Długie marsze, strumienie potu, boląca od hełmu głowa, odciski na stopach, co to wszystko mia­ ło wspólnego ze świętą wojną na froncie, z miłością do ojczyzny? Tak myśleliś­ my za każdym razem przy tych mękach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 127). Dopiero po trzech tygodniach ćwiczeń zaczęto uczyć rekrutów obsługi telegrafu. Dalsze szkolenie odbywało się w koszarach w Poznaniu, skąd żołnierzy rozsyłano do konkretnych placówek. Wilhelm przebywał najpierw w Forcie Vila we wsi Mar­ celin, następnie w Zentrale der Grenadierkaserne, a także w szpitalu św. Łazarza. W listopadzie 1914 r. skierowano go wraz z grupą dziesięciu żołnierzy na front wschodni, w pobliże Mitau (obecnie Jelgawa), z rozkazem zbudowania cen­ trali telegraficznej. Wilhelm August pisał: „Było strasznie zimno, kiedy w górze, na słupach, które wcześniej musieliśmy wkopać w zmarzniętą ziemię, rozciąga­ liśmy kable. W bezpośrednim sąsiedztwie zbliżającego się frontu, posuwaliśmy się w bruzdach, które wcześniej wykopywaliśmy czekanami [...]. Często musie­ liśmy zrywać się w nocy, ponieważ połączenie telefoniczne zrywało się i trzeba było je naprawiać" (Dittrich, Pamiętnik, s. 132). Przed Gwiazdką 1914 r. August został zraniony odłamkiem granatu i skiero­ wany do lazaretu. Następnie posłano go na rekonwalescencję do Poznania, gdzie �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL trafił tuż przed nowym rokiem. Na początku 1915 r. zgłosił się do koszar i otrzy­ mał przydział do znanej mu już centrali telefonicznej Grenadierkaserne. Służył tam przez dwa lata, do czasu ponownego skierowania na front. Służba w Pozna­ niu przebiegała bardzo spokojnie. Obsługą telegrafu oprócz Wilhelma zajmowa­ ło się jeszcze dwóch żołnierzy: Żyd i Polak, noszący nazwisko Górski. August posiadał także polskiego ordynansa, Pietschmanna, nieustannie pijanego i w tym stanie przeklinającego Niemców i cesarza. Dyskusje z kompanami, jak twierdzi autor wspomnień, wstrząsnęły jego obrazem świata: „Zrozumiałem, że w naszej cesarskiej Rzeszy nie wszystko było wolne od złego. Wprawdzie strasznie się niekiedy kłóciliśmy, lecz nigdy nie przyszło by mi do głowy kogokolwiek z po­ wodu jego pustej mowy zadenuncjować" (Dittrich, Pamiętnik, s. 137). W czasie pobytu w Poznaniu Wilhelm August zaczął myśleć o swojej przy­ szłości zawodowej. Ponieważ w szkole średniej wykazywał zdolności do języ­ ków obcych, postanowił kontynuować naukę. Uzyskał zgodę swoich przełożo­ nych i po pracy uczęszczał na zajęcia do Kónigliche Akademie (Królewskiej Niemieckiej Akademii) w Poznaniu. Akademia miała pełnić czołową rolę w krze­ wieniu niemieckiej kultury umysłowej we wschodnich prowincjach I I Rzeszy. Cel ten starano się osiągnąć przez prowadzenie fachowych kursów naukowych dla urzędników administracyjnych, prawników, nauczycieli, lekarzy itd. oraz przez organizowanie prelekcji na wzór wykładów uniwersyteckich. Była to uczel­ nia wyższego typu, jednak pozbawiona prawa nadawania stopni naukowych. Szkoła gwarantowała, że ukończone dwa semestry zostaną zaliczone po wojnie na uniwersytecie. August ukończył cztery semestry, kiedy w styczniu 1917 r. ponownie skierowano go na front. Należał wówczas do 555 Divisions-Fernsprech-Abteilung, biorącej udział w oblężeniu Dyneburga (obecnie Daugavpil). Za swój udział w walkach otrzy­ mał Żelazny Krzyż I I klasy i został mianowany podoficerem. Po krótkim urlopie spędzonym w Poznaniu powrócił na front i wraz ze swoim oddziałem posuwał się na wschód, do Pskowa. W tym czasie zachorował na figówkę gronkowcową (ropne zapalenie skóry na brodzie i policzkach), w wyniku czego skierowano go do szpitala w Wilnie, gdzie przebywał trzy tygodnie. Kiedy ponownie wrócił pod Psków, front uspokoił się do tego stopnia, że oficerowie, aby utrzymać dotychczasowe morale, musieli zapewnić żołnierzom zajęcia. Raz na tydzień odbywały się prelekcje o kulturze i historii państwa niemieckiego, w których żywo uczestniczył Wilhelm August, wzbudzając swy­ mi wystąpieniami szerokie zainteresowanie. Również, już w węższym gronie, coraz częściej dyskutowano o losach przyszłych Niemiec, w tym o Poznaniu. Wilhelm wspominał fragment takiej rozmowy z polskim lekarzem Leszczyńskim, służącym w pruskiej armii: „Siedziałem i rozmyślałem nad losem Poznania, kiedy poczułem czyjąś rękę na moim ramieniu. To był lekarz, Polak o nazwisku Leszczyński. Pocieszył mnie, jakby odgadł moje myśli: «Nie zwieszaj głowy, wszystko będzie dobrze. Niemcom w Poznaniu nic się nie stanie» - Ha, nic się nie stanie! W to wierzyłem ale nie mogłem pogodzić się z myślą, że Poznań już nie będzie niemiecki. «Z pewnością nie bedzie» odpowiedział Leszczyński �„ K I E D Y P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 165 beztrosko i cofnął swoją rękę. Cóż - on mógł się tylko cieszyć z takiego obrotu rzeczy" (Dittrich, Pamiętnik, s. 166). Po części z braku innych zajęć, a po części powodowany ciekawością świata Wilhelm starał się nawiązać kontakt z miejscową ludnością. Zaprzyjaźnił się na­ wet z rosyjską rodziną Zarembów. Córka państwa Zarembów stała się dzięki niemu żoną niemieckiego oficera. W czasie swego pobytu pod Pskowem August odbył krótką wycieczkę krajoznawczą do Dorpatu w Estonii, gdzie zwiedził najstarszy rosyjski uniwersytet. 10 listopada 1918 r. porucznik Claasen obwieścił żołnierzom, że cesarz Nie­ miec i król Prus Wilhelm I I abdykował, co powitano z wielkim entuzjazmem, mimo świadomości, że wojna została przegrana. 25 listopada oddziały niemiec­ kie rozpoczęły wymarsz z Pskowa. Pociągi nie dochodziły już wówczas do mia­ sta, więc do najbliższej stacji trzeba było maszerować 15 km. W drodze powrot­ nej żołnierze często oglądali się za siebie, gdzie w oddali płonął Psków przejęty przez bolszewików. Wszystkim było niezmiernie przykro, ponieważ przez czas stacjonowania w mieście wielu żołnierzy zaprzyjaźniło się z miejscową lud­ nością. Pociągiem, który udało się w końcu złapać, można było dostać się tylko do Dyneburga. Na miejscu żołnierze dowiedzieli się, że ustąpienie cesarza wcale nie znaczy dla nich zwolnienie z wojska, lecz wcielenie do innych jednostek. 2 grudnia oddział został skierowany do Kónigsberg (Królewca), skąd żołnierze wyruszyli do domów. Po powrocie, na dworcu w Poznaniu, Wilhelm został zaczepiony przez dwóch polskich żołnierzy, którzy kazali mu oddać pas. Udało mu się jednak wykręcić obietnicą, że natychmiast, kiedy tylko dotrze do domu, pozbędzie się wojskowego ubrania. Rodzice Wilhelma Augusta, w poczuciu zagrożenia ze strony Polaków, w przededniu Powstania Wielkopolskiego opuścili mieszkanie przy Kronprinzenstr. 104 (obecnie ul. Górna Wilda) i przenieśli się do kamienicy należącej do brata Karla, Augusta Dittrticha przy Tiergartenstr. 5 (obecnie ul. Zwierzyniec­ ka). Przyczyną przeprowadzki była również pogarszająca się sytuacja materialna Marianny i Karla: „Na początku szał prawdziwej, ogromnej radości całego ludu, marsz od zwycięstwa do zwycięstwa [...] nadzieja na szybkie zakończenie walk. Lecz przecież front wzmacniał się, dochodziło do okropnych walk w okopach, przy dźwiękach werbli. Coraz mniej było środków żywnościowych, niemiecki naród zaczynał głodować. Z niemal codziennego, jednogarnkowego dania z su­ szonych warzyw, z bezziarnistego chleba bez masła, długo nie można było prze­ żyć" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). Obok wspomnianych Dittrichów, przy Tiergartenstr. zamieszkiwał wówczas syn Augusta - dr Arthur Dittrich wraz z rodziną. Wilhelm wspominał z rozrzew­ nieniem, że jeszcze dwa miesiące przed zakończeniem wojny w nowym miesz­ kaniu świętowano w gronie całej rodziny srebrne wesele jego ojca. Już wtedy wujek Oskar Dittrich przewidywał przegraną Niemiec. W domu jednak panowała atmosfera patriotyczna. Inny wujek, Hans Dittrich, przygotował dla rodziców specjalną pieśń z życzeniami dla jubilatów, do melodii „Deutschland, Deutschland über alies". Odzwierciedlało to nastroje panujące wówczas wśród niemieckich �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL mieszkańców miasta. Nawet pod koniec wojny, kiedy przegrana była nieunik­ niona, Niemcy odrzucali myśl o zmianach terytorialnych. Poznań miał pozostać w ich rękach. Oficjalnie nie pojawiały się ostre wypowiedzi antypolskie, admini­ stracja zabraniała oświadczeń, mających zaognić stosunki między państwem a ludnością polską. Jednak w rozmaitych wykładach i wystąpieniach podkreślano, że Poznańskie na zawsze zostanie połączone z koroną pruską. Hakata nawoływała do pełnej mobilizacji wszelkich organizacji niemieckich i rozwinięcia propa­ gandy wśród ludności polskiej, polegającej m.in. na straszeniu niskimi płacami w Polsce, słabo rozwiniętymi świadczeniami socjalnymi itd. Wraz z zakończeniem wojny rodzinę spotkało całe pasmo nieszczęść. W wyni­ ku panującej w Poznaniu grypy zmarła 19-letnia Imgard - córka Oskara Dittricha. Ciężko przeszła chorobę również Marianna, której życie ledwie udało się ura­ tować. Rodzina była przerażona zmianami zachodzącymi w mieście. Jak już wcześniej przewidywał Wilhelm August, Poznań z dnia na dzień przestawał być niemiecki: „Często wędrowałem ulicami, które zupełnie się zmieniały. Słyszało się coraz więcej ludzi mówiących po polsku. Niemcy byli zaczepiani, potrącani. Towary w oknach wystawowych sklepów reklamowano wyłącznie po polsku. Wielu niemieckich żołnierzy cofało się do koszar. Nawoływano do wstępowania do straży obywatelskiej" (Dittrich, Pamiętnik, s. 157). W innym miejscu pisał: „Już pod koniec 1918 r. Polacy przejęli władzę w Wielkopolsce. Moja ukochana ojczyzna Poznań została utracona!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). W 1919 r. Wilhelm August otrzymał oficjalne zwolnienie z armii niemieckiej i postanowił podjąć studia na uniwersytecie we Wrocławiu, na dwóch fakulte­ tach: filozoficznym i filologicznym. We Wrocławiu zamieszkiwali jego krewni, córka Richarda Dittricha - Wally wraz z mężem Karlem Dumkę i dwójką dzieci, na których zawsze mógł liczyć. Dzięki pomocy kuzynki wynajął pokój i zaczął skromne, studenckie życie. W tym czasie jego rodzicom, którzy pozostali w Poznaniu powodziło się co­ raz gorzej. Kształcenie obydwu synów (Herbert uczęszczał do Elisabeth-Gym­ nasium) było bardzo kosztowne, a Karlowi groziło zwolnienie z pracy na po­ czcie, gdzie coraz częściej zatrudniano Polaków. W końcu udało mu się w lipcu 1919 r. uzyskać przeniesienie do Wrocławia. Los wydawał się wówczas bardziej sprzyjać Dittrichom. Okazało się, że nawet nie trzeba było sprzedawać mieszka­ nia, znalazła się bowiem polska rodzina, która przenosiła się w tym czasie do Poznania, dokonano więc zamiany. Jak podają źródła, najwięcej Niemców opuściło Poznań w latach 1919-1921. Pierwsi wyjechali ci, którzy przed wybuchem Powstania stanowili aparat pań­ stwa pruskiego, czyli urzędnicy, policjanci, wojskowi z rodzinami. Nieco póź­ niej taką decyzję podjęła przytłaczająca większość zamieszkałych tu Niemców, reprezentujących wszystkie grupy zawodowe i społeczne. Wyjeżdżano z przy­ czyn ekonomicznych i politycznych. Niemcy obawiali się pogorszenia lub utraty dotychczasowych warunków egzystencji, zdegradowania do rangi mniejszości narodowej, odwetu Polaków za prześladowania doznane przed 1919 r. itd. Duże znaczenie miały także czynniki psychiczne. �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 167 Kiedy Marianna i Karl przybyli do Wrocławia okazało się, że zostali oszu­ kani. Zostawili przestronne, dobrze urządzone mieszkanie, a zyskali kompletnie zrujnowane pokoje. Po długich poszukiwaniach udało im się w końcu znaleźć dach nad głową w przyzwoitej kamienicy przy Gottschalkstr. 6. Czteroma poko­ jami musieli jednak wkrótce podzielić się z innymi członkami rodziny. Do Wro­ cławia bowiem w ich ślady sprowadzili się: brat Karla, Oskar, z żoną Grete i dwójką dzieci oraz siostra Marianny, Paula, z mężem Waldemarem Prietzem. W rezultacie Karlowi, Mariannie, Herbertowi i Augustowi pozostały dwa pokoje i komórka, którą przerobiono na sypialnię i pracownię Wilhelma. W pamiętniku odnajdujemy krótką refleksję dotyczącą tamtych czasów: „Było nas dziesięć osób, spotykaliśmy się codziennie w dużym pokoju rodziców. Od czasu do czasu dochodzili do nas dodatkowi goście, tak, że nieustannie panował u nas duży ruch i wrzawa. Ale zawsze wszyscy się świetnie dogadywaliśmy, wiedzieliśmy prze­ cież, że jest to sytuacja przejściowa"(Dittrich, Pamiętnik, s. 170). Rzeczywiście, po pewnym czasie wujowie, pracujący podobnie jak Karl na poczcie, zaoszczę­ dzili nieco pieniędzy i wyprowadzili się do własnych mieszkań. Na zakończenie studiów Wilhelm August przygotował dwie rozprawy, jedną po francusku i jedną filozoficzną, lecz w sumie ukończył studia ze znajomością trzech języków: francuskiego, angielskiego i rosyjskiego. W 1921 r. rozpoczął praktyki w Breslauer-Johannes-Gymnasium. Po ukończeniu studiów każdy nauczyciel otrzymywał przydział do pracy w konkretnej szkole. Wilhelmowi zaproponowano objęcie stanowiska w gimnazjum dla dziewcząt we Wrocławiu, lecz on miał inne plany. W Zgorzelcu czekała na niego przyszła żona, Wally Fischer. Jeszcze przed ślubem ukończył trzeci fakultet - język rosyjski i napisał pracę doktorską z pedagogiki. Wilhelm August powrócił na Śląsk, gdzie zaczął się przed trzystu laty polski wątek historii rodziny Dittrichów. Mimo tak długiego pobytu w Polsce Dittrichowie pozostali Niemcami. Ro­ dzina przez pokolenia podlegała konfrontacji z innymi narodowościami, najpierw mieszkając na Śląsku, później w Poznaniu. Trwanie w niemieckości było formą utrzymania jedności i niezależności od innych. Adaptacja do życia w Wielko­ polsce przebiegła bezproblemowo, głównie dzięki obecności innych Niemców, powszechnemu zastosowaniu języka niemieckiego, silnie ugruntowanej niemiec­ kiej tożsamości i przekonaniu, że ten teren na zawsze już pozostanie w rękach pruskich. Dittrichowie uznali Poznań za swą ojczyznę, będącą nieodłączną częś­ cią Rzeszy. Czytając pamiętnik można odnieść wrażenie, że Polaków w Wielko­ polsce prawie nie było. Wspomnienia Wilhelma Augusta nie zawierają żadnych zapisków o oporze miejscowej ludności wobec władzy niemieckiej, o jej dąże­ niach niepodległościowych, których przecież wszyscy członkowie rodziny byli świadkami. Nie pojawiają się też jakiekolwiek refleksje dotyczące prawa do za­ mieszkiwania Niemców w regionie przemocą zajętym i przez wiele dziesięcioleci zarządzanym przez Prusaków. Świadczy to prawdopodobnie o celowej igno­ rancji autora wobec faktu kilkusetletniej przynależności miasta do Polski. Jego uznanie spowodowałoby, że Wilhelm August - zagorzały niemiecki patriota, musiałby wyciągnąć niezbyt dla Rzeszy korzystne wnioski. Być może jednak �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL był to zabiegi świadomy, autor starał się bowiem opisywać codzienne życie swoje i bliskich, pomijając doniosłe fakty, nie będące bezpośrednim udziałem rodziny, znane wszystkim z historii. Wilhelm August interesująco pokazał specyfikę życia w mieście na przełomie dwóch wieków. Wspomnienia są świadectwem tego, jak wyglądała codzienna egzystencja niemieckich mieszkańców stolicy Wielkopolski, wypełniona przede wszystkim pracą i nauką, ale i pełna rozmai­ tych rozrywek. Okazuje się, że życie w mieście znajdującym się pod zaborem pruskim było niezwykle barwne. Ówcześni niemieccy Poznaniacy korzystali w pełni ze stworzonych specjalnie dla nich lub odpowiednio zmodyfikowanych instytucji, takich jak: kino, teatr, restauracje. Kwitło życie rodzinne i towarzy­ skie. Z polskimi i żydowskimi sąsiadami Niemcy starali się żyć zgodnie, zachowu­ jąc jednak odpowiedni dystans. Zamieszkiwanie obok siebie powodowało jednak, że mimowolnie w podobny sposób wychowywano dzieci, spędzano wolny czas, czy wakacje. Z czasem okazało się, że zarówno Polacy, jak i Niemcy podzielają wspólne wartości: pracowitość i gospodarność, co z kolei przyczyniło się do ugruntowania funkcjonującego do dziś etosu Poznaniaka. Prusacy przyczynili się do zmodyfikowania takich instytucji, jak poczta, czy kolej, wznieśli szereg budowli charakterystycznych dla Poznania. Przywiązanie do miasta, w równym stopniu reprezentowane przez ówczesnych Polaków i Niemców, doprowadziło do powstania specyficznego patriotyzmu lokalnego. Uwidocznił się on szcze­ gólnie w czasie I wojny światowej, kiedy Polacy i Niemcy, w tej samej armii, z jednakowym oddaniem walczyli o tę samą poznańską ojczyznę, choć pierwsi pragnęli by była ona częścią Polski a drudzy - Niemiec. ARCHIWALIA Dittrich W . A . Pamiętnik Wilhelma Augusta Dittricha, 1.1, kopia p r z e c h o w y w a n a w P r a c o w n i E t n o l o g i i I A i E P A N w Poznaniu. LITERATURA Bogucka M. Historii 1996, Ż y c i e codzienne - spory w o k ó ł p r o f i l u b a d a ń i d e f i n i c j i , Kultury Materialnej', Kwartalnik nr 3, s. 2 4 7 - 2 5 3 . Chutkowski J. 1996, Opowieści Dzieje 1994, J. Topolski, L . T r z e c i a k o w s k i (red.), t. I I , c z . l , W a r s z a w a - P o z n a ń , P a ń ­ Poznania o dawnej Legnicy, Legnica, W y d a w n i c t w o „ A t u t " . stwowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e . Estkowski E. 2 0 0 1 , Czego u c z y ć w polskich s z k o ł a c h elementarnych w o g ó l e a w w i e j s k i c h s z c z e g ó l n i e (wypracowanie odczytane na X I I I . posiedzeniu pedagogicznem w Poznaniu), Kronika Galas Miasta A., G a l a s Jakóbczyk Poznania: Pensje, A . 2 0 0 1 , Dzieje W. 1976, Pruska gimnazja, Śląska Komisja licea, nr 4, s.55-70. w datach, Osadnicza Wrocław, Wydawnictwo „Rzeka". 1886-1919, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. Jakóbczyk Jaworski W. 1989, Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. R. 1990, K i l k a refleksji nad dziejami W i e l k o p o l a n e k w X I X i na p o c z ą t k u X X w., [ w : ] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., A . Ż a r n o w s k a , A . Schwarz (red.), Warszawa, Instytut H i s t o r y c z n y U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, s.25-35. �169 „KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " Karolczak W. 1995, L u d w i k o w o - kurort dawnego Poznania, Przegląd Wielkopolski, nr 3 - 4 , s. 6 6 - 6 9 . Makowski K . 1992, Rodzina poznańska w I polowie XIX w., P o z n a ń , W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we U A M . M a t e 1 s к i D . 1997, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Naukowe U A M . Mrugalska-Banaszak M . 1999, Wilda - dzielnica Poznania 1253-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Miejskie. Szarota T. 1996, Ż y c i e codzienne - temat badawczy, czy t y l k o popularyzacja?, Historii Kultury Trzeciakowscy Materialnej, Kwartalnik nr 3, s. 2 3 9 - 2 4 5 . M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL A L L T A G S L E B E N i N P O S E N U M D I E W E N D E D E S 19. J A H R H U N D E R T S AUS DER PERSPEKTIVĚ DEUTSCHER FAMILIE DITTRICH Die Z u s a m m e n fas s u n g D i e Alltagsgeschichte Posens wurde fast auschlieBlich aus polnischer Sicht dargestellt. D e r A r t i k e l iiber die deutsch-posener F a m i l i e D i t t r i c h versucht diese L ü c k e auszufiillen u n d stiitzt sich h a u p t s á c h l i c h a u f das Tagebuch W i l h e l m A u g u s t D i t t r i c h s , einem M i t g l i e d einer deutschen F a m i l i e . Diese lebte seit dem 18. Jahrhundert ais deutsche I m m i g r a n t e n z u n á c h s t i n L i e g n i t z u n d iibersiedelte i n der ersten H á l f t e des 19. Jahrhunderts nach Posen. Der Verfasser des Tagebuchs, er w a r zu Ende des 19. Jahrhunderts i n Posen geboren und hat dort seine Jugendzeit verbracht, beschreibt i n seinen Erinnerungen sowohl seine F a m i l i e ais auch das Leben seiner Heimatstadt. T r o t z des langen Aufenthalts i n Polen und der s t á n d i g e n K o n f r o n t a t i o n m i t einer anderen N a t i o n hat sie sich, u m ihre U n a b h á n g i g k e i t und den Zusammenhalt der F a m i l i e zu bewahren, i m m e r als Deutsche angesehen. Das Tagebuch vermittelt den E i n d r u c k , daB zwar die F a m i l i e D i t t r i c h Posen als ihre H e i m a t angesehen haben, i n der keine Polen wohnten u n d die zweifelsohne fur i m m e r i n deutschen H á n d e n bleiben s o l í t e . Es ist heute n i c h t mehr zu ermitteln, ob der Verfasser w o h l b e kannte Tatsachen, z . B . den Widerstand der Polen gegen die preuBische Regierung, absichtlich, oder w e i l sie die Belange der F a m i l i e nicht unmittelbar betrafen, unerwahnt lieB. Dennoch d o k u mentiert das Tagebuch, trotz der aufgezeigten M a n g e l , einen E i n d r u c k v o m A l l t a g s l e b e n Posens u m die Wende z u m 20. Jahrhundert. A. Sz.-K � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/496a70092399aba8027807a75cb9475e.pdf e050db29296f02482045e4d272fb56fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1469 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s. 3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLI Zeszyt 1-2 Warszawa 1997 �REDAKTOR: IWONA KABZINSKA SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję rysunku p. Młodnickiego „Huculi i ich mieszkania" zamieszczonego w 383 numerze „Kłosów" Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografla Polska © Copyright 1997. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: IBZ - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37 Zam. nr 40/97. Objętość ark. wyd. 25. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Piotr K r a s z e w s k i , Krzysztof W a w r u c h - Konflikt etniczny - projekt badań interdyscyplinarnych Ethnic conflict - an interdyscyplinary research project Anna U r b a ń s k a - Koncepcja mimesis René Girarda The René Girard's conception of mimesis Joanna D o m a ń s k a - Obraz Przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy laskami słynącego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu . . . . The image of Transfiguration. Attempt at explanation of the name of the miraculous painting from Nowy Sącz Ewa T i er l i n g - Mityczny obraz wsi kresowej w prozie Marii Rodziewiczówny . . . . The mythical image of the Polish Eastern Borderland in the novels by Maria Rodziewiczówna Anna M i l e w s k a - M ł y n i k - Huculi, polscy panowie i „surdutowcy" w XTX-wiecznych Karpatach , The Hutsuls, the Polish lords and clerks in the Carpathian Mountains in the 19th century Andrzej F u r i e r - Czeczenia i jej mieszkańcy w oczach Polaków Chechenia and the Chechens in the eyes of the Poles Laura R i v a l - Podzielone. Spożyte. Dopełnione. Znaczenie spożywania jedzenia i zmieniające się relacje wśród Indian Huaorani z Amazonii ekwadorskiej . . . . Shared. Consumed. Consummated: the use of food consumption and changing relations among the Huaorani Indians of Amazonian Ecuador 5 19 21 45 47 68 69 96 97 119 121 146 147 168 STUDIA I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach (w świetle relacji ich mieszkańców) Sociolinguistic studies on the Polish inhabitants of Sopoćkinie and surrounding villages (Belarus) Danuta T y s z y ń s k a - K o w n a c k a - „Źurnal domowy" Ananiasza Rodziewicza . . . „The Home Journal" of Ananiasz Rodziewicz Katarzyna W a s z c z y ń s k a - „Fenomen" poetycki Brasławszczyzny Folk poetry in the region of Brasławszczyzna (Belarus) Inga K u ź m a -Dziecięce światy Manhattanu The worlds of the children of Manhattan 169 181 183 193 195 203 205 214 NEKROLOGI Prof, dr Alicja Iwańska (1918-1996) - Ryszard Tomicki 215 Dr Kazimierz Jagiełłą (1939-1996) - Danuta Tylkowa, Krystyna Hermanowicz-Nowak 220 Dr Jarmila Palickova-Pâtkovâ (1930-1996) - Irena Turnau 222 KRONIKA Antropologiczna refleksja nad Europą - Wojciech Olszewski „Wobec kultury - problemy antropologa", Łódź, 17-18 października 1996 - Noemi Modnicka, Jarosław Eichstaedt „Tropami Świętego Wojciecha" - sesja naukowa, Poznań-Gniezno, 3-5 marca 1997 - Anna Urbańska I I I Międzynarodowa Konferencja „Ecology and Folklore", Łódź, 23-25 września 1996 - Violetta Przerembska, Maria A. Łukowska „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza", Cieszyn, 4-5 grudnia 1995 - Urszula Kaczmarek 223 224 226 234 236 �„Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych", Cieszyn, 23-25 października 1996 - Stanisława Trebunia-Staszel Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej - Hubert Czachowski Życie codzienne na Kociewiu na początku XX wieku - realizacje skansenowskie - Kinga Turska-Skowronek, Hubert Czachowski Kaszubski park etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich - Irena Turnau Dorobek ks. Krzysztofa Kluka (1739-1796) a nauka współczesna. Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, 1-2 lipca 1996 - Irena Turnau Wystawa „Polacy w Gruzji" - Anna Milewska-Mfynik O poznańskiej sympatii do Wilna - Andrzej Furier O języku Gidarów i Centrum Afrykańskim w Poznaniu - Andrzej Furier Pożywienie i podróżny. Wpływ migracji, imigracji oraz turyzmu na tradycyjne pożywienie etniczne. X I Międzynarodowa konferencja poświęcona etnologicznym badaniom nad pożywieniem, Cypr, 2-8 czerwca 1996 - Urszula Lehr, Zofia Szromba-Rysowa Spotkanie Costume Committee ICOM (International Council of Museums) - Barbara Bazielich Wystawa poświęcona prof. Tadeuszowi S. Grabowskiemu i prof. Janowi Grzegorzew­ skiemu, Sofia, 24 czerwca 1996 - Urszula Kaczmarek Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i ludowej - Bronisława Kopczyńska-Jaworska 239 243 244 246 247 249 250 252 255 258 259 261 RECENZJE I OMÓWIENIA The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V.A. Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2, Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - rok 1994) - Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, red. G. Babiń­ ski, J. Mucha, A. Sadowski, Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer spe­ cjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 160 - Iwona Kabzińska Anna Szyfer, Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań 1996, wyd. SAWW, ss. 244, 23 fot., tłum. niem. - Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V, Warszawa 1996 - Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski, konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 - Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna wkancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 - Irena Bukowska-Floreńska Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akadémiai Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica. International Society for Shamanistic Research, ss. 113 - Iwona Kabzińska E. Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge - Anna Wieczorkiewicz Rastislava Stolicnâ, JedM a napoje naśich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nib. 4 - Zofia Szromba-Rysowa Se vêtir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociale. Collection Bilans et Perspectives, Université de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, ryc. 43 + 14 barwnych, 6 map - Irena Turnau 267 268 273 275 276 278 280 282 283 285 287 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f579dcdd413239b45cf4adfda3e2370.pdf 4e589d53c743b24e765e5ccd79f44e39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1468 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.335-382 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Mitologie popularne. Szkice z antropologu współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 Zredagowana przez Dariusza Czaję książka to zbiór esejów, do których inspiracją stały się teksty kultury masowej - seriale telewizyjne, teledyski, literatura i film science-fiction, reklamy, pisma pornograficzne, teksty piose­ nek. Są to więc „źródła zastane". Autorzy nie prowadzili badań terenowych, nie dotarli do poziomu świadomości odbiorców kultury popularnej. W efek­ cie można mieć wątpliwości co do proponowanych interpretacji opisywa­ nych zjawisk. Jaki cel przyświecał autorom zbioru? We „Wstępie" D. Czaja pisze o próbie nawiązania do tzw. surrealizmu etnograficznego - prac G. Bataille'a, M . Leirisa, R. Caillois, potrafiących „zadziwić się własną kulturą", która w kontakcie z kulturami „dzikimi" straciła swą oczywistość. Tym tropem starają się podążyć autorzy Mitologii..., lecz ich powinowactwo z surrealizmem etnograficznym jest bardziej deklarowane niż realizowane. Postawa badawcza, o której mowa, skłania do zadziwienia własną kulturą, nie tylko w sensie: kulturą europejską, ale także: kulturą swojej warstwy społecznej. Autorzy omawianych esejów biorą zaś na warsztat kulturę masową, która nie jest do końca ich. I nie jest ważne, czy deklarują „niewartościujące podejście", „odrzucenie arystokratyczno-inteHgenckich uprzedzeń", wreszcie, czy kul­ tura masowa funkcjonuje w jakimś stopniu w sferze kultury „wysokiej". Już samo potraktowanie jej jako przedmiotu badania, zdradza miejsce zajmowane przez jej interpretatorów. Wyróżnienie kategorii „kultura popularna" i jej analizowanie, budowanie metapoziomu interpretacyjnego jeśli nawet nie jest wartościujące, to wyznaczające pewną barierę między niszami kulturowymi inteligencji i „ludu". W Mitologiach... fascynacja autorów względem przedmiotu badania zda­ je się pozbawiać ich świadomości osadzenia we własnych ramach kulturo­ wych, odmienności postawy pełnego uczestnictwa w kulturze popular­ nej, od antropologicznego wyobcowania wobec świata, „stanięcia obok". Wszystkie teksty mimo postulowanego „niewartościującego rozumienia kul­ tury masowej", zdradzają pewien wartościujący dystans. Ich autorzy nie „zadziwiają się" własną, a obcą kulturą, nie mając świadomości tej obcości. Metaopisy seriali telewizyjnych, ujęcie reklamy w kategoriach eliadowskich, �336 RECENZJE I OMÓWIENIA ikonograficzna analiza wydawnictw pornograficznych to przypisanie przez interpretatora: wiedzącego lepiej, bo widzącego głębiej antropologa, pew­ nych konstrukcji mentalnych kulturze masowej, zupełnie obcych uczestni­ kom tej kultury. Taka optyka badawcza powoduje, że badacz opisuje jedy­ nie stosunek do faktów spoza swojej kultury, nie starając się zrozumieć, jak funkcjonują te fakty w swoim naturalnym kontekście, jak są postrzegane przez swoich „autentycznych" odbiorców. Nie dowiadujemy się, jak widzi reklamy przeciętny widz - ich adresat, oraz dlaczego je tak widzi, a jedynie: jak je widzi antropolog. W omawianej książce autorzy nie są tłumaczami, a komentatorami kul­ tury masowej nie starającymi się zobaczyć jej inaczej niż wedle własnej (często nieprzystającej) siatki znaczeń, nie rezygnując jednak z pretensji do obiektywizmu, co prowadzi do nadinterpretacji i wszechskojarzeniowości, chyba głównych wad publikacji. W większości zamieszczonych tekstów auto­ rzy, niczym Frazer budujący koncepcję magii sympatycznej, na zasadzie podobieństwa przypadkowych, arbitralnie wyznaczonych, często drugorzęd­ nych cech szukają analogii między zjawiskami kultury popularnej i kultury mitycznej, zatrzymując się jednak na zewnętrznych cechach tej pierwszej. W ten sposób skojarzyć można na dobrą sprawę wszystko z wszystkim, tylko czy jest to postępowanie płodne poznawczo, czy nadawanie zjawiskom no­ wych znaczeń pomaga zrozumieć otaczający nas świat? Hołubiony ostatnio H.G. Gadamer powiada wprawdzie, że wszystkie interpretacje są uprawo­ mocnione, mówi jednak także, że nie wszystkie zbliżają nas do prawdy. Na tle pozostałych esejów, pozytywnie wyróżnia się tekst Z. Benedyktowicza, prezentujący Pałac Kultury i Nauki jako eliadowski „środek świata". Obecność budynku w mentalności licznych artystów, literatów, polityków przedstawiona została w sposób interesujący, choć można się zastanawiać na ile autor nadużył eliadowskich kategorii, stworzonych prze­ cież dla opisania świata homo religiosus, a nie homo sovieticus. Rzeczowo przygotowane zostały także artykuły Cz. Robotyckiego, pokazujący struk­ turalne zależności pomiędzy użyciem heraldyki w reklamie i świadomością zbiorową, oraz D. Ulickiej, dotyczący ewolucji literatury science-fiction w kierunku fantasy. Niestety, przeważają w Mitologiach... artykuły znacznie słabsze. Esej „Bogowie amerykańskiego Olimpu" A. Helman to tyleż zabawne, co niewie­ le wnoszące przyrównanie bohaterów serialu Dynastia do panteonu greckiej mitologii, wzbogacone o niezbyt odkrywcze interpretacje w rodzaju: „nikt z głównych bohaterów nie może umrzeć", „królestwo Mołdawii to odpo­ wiednik despotycznie rządzonej, baśniowej krainy zła", czy: Bohaterowie są personifikacjami naszych marzeń o życiu w luksusie". Podobnie banalne są komentarze G. Stachurskiej, która w tekście „Seriale - opowieści telewi­ zyjne" wylicza tytuły emitowanych w TVP soap - operas, pozwalając sobie np. na takie objaśnianie popularności jednej z nich: „jedno jest wszelako pewne. Niewolnica Isaura zaspokajała jakieś niezwykle ważne potrzeby �337 RECENZJE I OMÓWIENIA odbiorców - zupełnie możliwe, że szczególnie nasilone w 1985 roku - skoro obdarzona została tak powszechną miłością". Jakie były to potrzeby, dlacze­ go były nasilone, autorka dociec się już nie stara. Zamieszczone w Mitologiach popularnych prace poświęcone reklamie z równą łatwością budują metapoziomy interpretacyjne oparte na archety­ powym rozumieniu elementów ikonograficznych reklam, co żonglują strzę­ pami koncepcji Eliadego, pozwolę sobie je więc pominąć. Zupełnym niepo­ rozumieniem zaś jest artykuł M . Sznajderman, noszący tytuł „Teologia pięk­ nych kobiet", w którym autorka szuka analogii między ikonosferą średnio­ wiecznej Europy, a magazynami pornograficznymi. Kluczem do znalezienia podobieństwa ma być modna kategoria: wizualność, dominująca tak w śred­ niowieczu, jak i we współczesnej kulturze masowej. Pomysł i mało oryginal­ ny, i krytykowany przez mediewistów, słusznie zauważających, że nawet jeżeli analogia taka istnieje, nie świadczy jeszcze o mediewilizacji naszych czasów. Książkę kończy tekst znanego literata, A. Stasiuka, któremu stałe pozy kobiet w seks-pisemkach skojarzyły się z kanonicznymi pozami postaci na prawosławnych ikonach. Czy można dokonywać takich porównań? Pew­ nie można, tylko po co takie subiektywne wizje publikować w książce z pretensjami do naukowego charakteru? Bo nie ku lepszemu zrozumieniu świata przecież. Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, Bibliotheca Shamanistica, vol. 1, ss. 291 Książka jest zbiorem materiałów z drugiej światowej konferencji zor­ ganizowanej z inicjatywy Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Sza­ manizmu, która odbyła się w dniach 11-17 lipca 1993 r. w Budapeszcie . Bez tej pozycji trudno sobie, moim zdaniem, wyobrazić poważne studia nad szamanizmem. Jak poinformowano we „Wstępie", uczestnicy Konferencji obradowali w następujących sekcjach: sztuka, elementy teatru, muzyka, pieśni szamańskie, narracja, szamanizm a religia, szamanizm w Eurazji, uzdrawianie, taniec, obrady jednej z sekcji poświęcono ponadto ogólnie zjawisku szamanizmu w Korei, Japonii, Mongolii oraz w Eurazji. Dzięki pokonferencyjnej publikacji większość zaprezentowanych tekstów stała sie dostępna dla szerokiego grona 1 1 Pierwsza konferencja zorganizowana przez to Stowarzyszenie miała miejsce w Seulu w 1993 r. Jej efektem jest książka pt. Shamans and cultures, M . Hoppál, K . D . Howard (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest - Los Angeles 1993. Recenzję z tej pracy zamieściłam w „Etno­ grafii Polskiej", t. 39: 1995, z. 1-2, s. 254-257. �338 RECENZJE I OMÓWIENIA osób zainteresowanych szamanizmem. Zjawisko to wciąż przyciąga uwagę badaczy, a także osób nie związanych zawodowo z nauką. Jak widać, chociażby na przykładzie omawianej tu pozycji, badania nad szamanizmem rozwijają się znakomicie. W wielu krajach następuje jednocześnie gwałtowne odrodzenie praktyk szamańskich. Szamani wychodzą z podziemia, a szamanizm staje się swoistą neo-religią. Jest on również podstawą identy­ fikacji narodowo-kulturowej różnych społeczeństw. Zjawisko to występuje np. wśród Jakutów (Republika Sacha) - szerzej na ten temat jest mowa w artykule Marjorie Mandelstam Balzer - a także u wielu innych narodów byłego ZSRR, które uzyskały własną państwowość i wyraźnie, na różne sposoby, manifestują rodzime, nierosyjskie korzenie (analizą tego procesu zajął się m.in. Juha Pentikainen) . Odradzaniu się praktyk szamańskich, np. uzdrowicielskich, i pewnych elementów szamańskiego widzenia świata poświęcony jest natomiast artykuł Eleanor Ott. Autorka zwraca m.in. uwagę na to, że wiedza kosmolo­ giczna współczesnych szamanów jest najczęściej ograniczona, ich przygotowa­ nie do pełnienia roli szamana - powierzchowne, a sami szamani nie mają często tak dogłębnego związku z kulturą społeczności, w których praktykują, jak miało to miejsce w przeszłości. Można zadać pytanie, czy mówienie o szamanizmie jako religii jest w pełni uzasadnione. Większość autorów tekstów zamieszczonych w Shama­ nism in performing arts posługuje się tym terminem, należałoby więc chyba przyjąć, że jest to zgodne ze współczesnym kierunkiem myślenia w bada­ niach nad szamanizmem. Liu Gui-teng stwierdza nawet, że choć wielu badaczy uważa szamanizm za religię prymitywną - patrząc na nią z punktu widzenia ewolucjonizmu, jak też przez porównanie z religiami światowymi, to jednak nie wszystkie społeczności ludzkie, wśród których występuje sza­ manizm, można określić jako prymitywne. Należą do nich np. Mandżurowie z północnych Chin. W zamieszkałych przez nich rejonach żyją ponadto wyznawcy buddyzmu i taoizmu, te trzy religie przenikają się. Zdaniem tego badacza, mamy tu do czynienia z równoległym występowaniem różnych sposobów myślenia, które spełniają różne funkcje, uzupełniają się i oddziaływują na siebie, żaden z nich nie jest jednak dominujący. Według J. Pentikáinena natomiast, szamanizm to raczej system widzenia świata niż religia w całym znaczeniu tego słowa. Jest on związany z ekologią, ekono­ mią, strukturą społeczną. Autor podaje propozycję definicji szamanizmu, w której należy wziąć pod uwagę następujące elementy: techniki ekstatyczne służące znalezieniu drogi do innych światów lub wymiarów rzeczywistości, wierzenia o duszach, o trzech poziomach uniwersum, z szamanem jako 2 2 Por. też informacje o renesansie szamanizmu w Buriacji i jego związkach z tożsamością kulturową zamieszczone przez E . Nowicką i R. Wyszyńskiego w książce Lamowie i sekretarze [w druku], a także dane wskazujące na rolę szamanizmu w procesach narodotwórczych w kilku innych republikach syberyjskich (Republika Sacha, Tuwińska, Ałtajska, jak też Buriacja), zamieszczone w książce Współczesna Syberia. Procesy narodowościowe wśród rdzennych miesz­ kańców Federacji Rosyjskiej, E . Nowicka (red.); książka ta ma się ukazać pod koniec 1997 r. �RECENZJE I OMÓWIENIA 339 mediatorem między nimi, wierzenia w duchy opiekujące się szamanem, różnice w rytuałach między różnymi kulturami (w tym także różnice między używanymi instrumentami muzycznymi, typami masek, odzieży i in.) Jak sądzę, pytanie czy szamanizm jest religią, czy też - jak twierdzą niektórzy badacze - jest to jakaś forma religii, jeden z wielu rodzajów wierzeń ludo­ wych, będzie jeszcze wielokrotnie powracało w pracach poświęconych sza­ manizmowi. Śledzenie tej dyskusji może być interesujące, przypuszczam jednak, że nie prędko doczekamy się rozstrzygnięcia, które uzyskałoby jednoznaczną akceptację badaczy. Będą natomiast z pewnością podejmowa­ ne kolejne próby wyodrębnienia poszczególnych elementów rytuałów sza­ mańskich, usystematyzowania ich opisu, syntezy poglądów na temat szama­ nizmu, roli szamanów i ich zachowań itp. (por. artykuł Tae-gon Kima). Większość tekstów zamieszczonych w zbiorze stanowi.efekt badań tere­ nowych. Tego typu badania, a zwłaszcza bezpośrednie rozmowy z szamana­ mi, stwarzają okazję do pogłębionego spojrzenia na szamanizm i podjęcia prób wyjaśnienia tego fenomenu, jak też np. interpretacji elementów składa­ jących się na szamańskie rytuały. Niezmiernie interesujące są, moim zda­ niem, cytowane w tekstach wypowiedzi szamanów, wyjaśniające np. cele sza­ mańskich zabiegów, pozwalające też spojrzeć na szamanizm w sposób rzad­ ko stosowany przez badaczy w publikacjach - oczyma głównych bohaterów rytuałów. (Według jednego z szamanów cytowanych przez M . Mandelstam Balzer, cały bogaty system filozoficzny szamanizmu służy zachowaniu równo­ wagi między dobrem i złem). Uważam, że oddanie głosu głównym bohaterom rytuałów przez badaczy znakomicie przybliża czytelnikowi istotę omawianego zjawiska, nadając mu rys indywidualizmu i znacznie wzbogaca, czyniąc to w dodatku w atrakcyjny sposób, naszą wiedzę o nim. Problemem, który wciąż jeszcze budzi kontrowersje jest relacja między rytuałem szamańskim a sztuką teatralną, przedstawieniem. Niektórzy bada­ cze, m.in. John A. Dooley, widzą przy tym daleko idące zbieżności i podo­ bieństwa wzorów zachowań szamana i aktora, inni natomiast mówią o istot­ nych różnicach. Według Roberte Hamayon пр., pewne zachowania szamana i aktora są w istocie podobne, nie można jednak zapominać o tym, że ich adresat jest różny. Czynności wykonywane przez aktora przeznaczone są dla widowni, przez szamana zaś - dla istot nadprzyrodzonych. Jak pisze Carla Corradi Musi, choć szamanizm jest rzeczywiście wydarzeniem teatralnym, z jego regułami, widownią, oczekującą w napięciu na rezultaty działań szamana, stanowi jednak - w przeciwieństwie do spektaklu teatralnego - akt magiczny, osadzony zarazem w wierzeniach mitycznych. W dyskusji nad owymi różnicami i podobieństwami na uwagę zasługuje artykuł Jonathana Horwitza. Autor zadaje istotne pytanie o charakter relacji między aktorem i publicznością. Relacja ta wyznacza granicę między widowiskiem teatral­ nym a rytuałem szamańskim. Zdaniem autora, jeżeli widzowie stają się uczestnikami widowiska, jak dzieje się to czasem we współczesnym teatrze, nie ma już mowy o teatrze lecz o czymś, co przypomina szamańskie rytuały, �340 RECENZJE I OMÓWIENIA podczas których zaciera się granica między światem duchów i światem materii, szaman zaś nie może zapomnieć o pozostałych uczestnikach rytuału, ani też myśleć o nich jak o publiczności, gdyż jest pośrednikiem między widzami i duchami. Generalnie więc, funkcja widowni w teatrze i w szamań­ skich spektaklach jest odmienna. W badaniach nad szamanizmem często podejmowane są próby wyjaśnienia, czym jest w istocie ekstaza i trans, tak charakterystyczne dla szamańskich misteriów. Zjawisku temu poświęcony jest również artykuł R. Hamayon publikowany w omawianym tomie. Autorka przytacza różne koncepcje doty­ czące istoty szamańskiego transu i ekstazy, przypominając też m.in. ustalenia R.I. Heinze, zgodnie z którymi to, co badacze określają jako „trans" może być uznane za formę bezpośredniego kontaktu szamana z duchami. Jak wiadomo, charakterystycznym elementem rytuałów szamańskich są tańce w wykonaniu szamana lub/i towarzyszących mu osób, pieśni, a także gra na instrumentach muzycznych, przede wszystkim na bębnie. Każdy szaman ma własny styl, rodzaj wykonawstwa. Jak zauważył Guo Shuyun, taniec jest specyficznym językiem, środkiem komunikacji, każdy gest szama­ na ma określone znaczenie zrozumiałe dla widzów. Jeśli więc np. szaman mandżurski zakrywa twarz rękoma, poruszając się wolno w lewo i w prawo, klan może oczekiwać kłopotów i niebezpieczeństw, jeśli szaman wznosi ręce do góry trzymając w nich bęben, to znaczy, że duchy pomogą grupie znaleźć wyjście z dramatycznej sytuacji, jeśli nie czyni niczego, ale trzyma bęben wysoko, znaczy to, że bóstwa nie akceptują próśb ludzi lub ceremoniał nie został odpowiednio odprawiony. Autor zaprezentował wyniki swoich badań nad tańcami szamanów mandżurskich podkreślając, że zachowało się w nich wiele tradycyjnych elementów, mimo że sam rytuał poddano rozmaitym innowacjom. Na rolę tańca jako języka, środka komunikacji między szamanem a bóstwa­ mi zwraca też uwagę Diana Riboli. Autorka podkreśla jednocześnie, że bogowie mogą nie skorzystać z pośrednictwa tańca lub pieśni, by porozumie­ wać się z szamanami, ale mogą użyć milczenia. Zdaniem szamanów nepalskich, z którymi rozmawiała autorka, ten rodzaj porozumienia ( „odbiór fali") jest dostępny tylko tym, którzy posiedli odpowiednią wiedzę, tj. wtajemniczonym. Autorzy kilku tekstów zamieszczają interesujące wyjaśnienia dotyczące roli bębna i jego dźwięków w rytuale szamańskim. Daniela Berti przytacza np. informację uzyskaną od jednego z szamanów nepalskich, który powie­ dział, że gdyby osoba grająca na bębnie przestała weń uderzać lub zgubiła rytm, podczas gdy szaman wykonuje swój taniec, szaman mógłby nawet umrzeć. Nic w tym dziwnego, skoro bęben uważany jest za alter ego szama­ na lub uobecnienie jego samego. Z informacji szamanów wynika, że bicie w bęben, podobnie jak udział w rytuale sprawia, że szaman ukazuje inne oblicze. Jak powiedział jeden z szamanów nanajskich, informator A.W. Smoljak, cytowany przez T. Bułhakowa: „kiedy gram na bębnie, mój język staje się swobodny, wiem wszystko, co powinienem powiedzieć. Słowa �RECENZJE I OMÓWIENIA 341 płyną... Lecz kiedy nie biorę udziału w rytuale, mówię mało, wolno i źle". Szaman, z którym rozmawiała Bułhakowa powiedział natomiast: „Skąd przychodzą do mnie te wszystkie słowa? Siódmy [duch] wydaje je sam, ale dla niego nigdy bym nie zaśpiewał tak dużo i dobrze". Ponadto, jak zauwa­ żyła Carla Corradi Musi, rytm bębna koresponduje z rytmem krwi, a efekt fizyczny jest tak silny, że ciało odczuwa to wprawiając stopy w ruch. Instrumentom muzycznym używanym przez szamanów poświęcony jest artykuł Liu Gui-tenga oparty na materiałach z badań prowadzonych wśród Mandżurów. Autor zwraca również uwagę na komunikacyjne znaczenie muzyki i tańca. Jak wiadomo, szaman nie tylko tańczy i gra na instrumen­ tach, lecz czasem także wykonuje specjalny rodzaj pieśni. Czy jednak zawsze wiemy dlaczego szaman śpiewa? Interesującą próbę odpowiedzi na to pyta­ nie podjęła T. Bułhakowa (jak już wspomniałam, prowadziła ona badania wśród Nanajów). Autorka zadała także pytanie, czy możliwy jest rytuał szamański bez śpiewu. Jej badania przyniosły odpowiedź twierdzącą. Oka­ zało się bowiem, że profesjonalni szamani nanajscy nie potrzebują pośred­ nictwa pieśni, ani też tańca, by rozmawiać z duchami. Mogą to uczynić w milczeniu. Inni śpiewają jednak, by zrekompensować niedostatek swych mistycznych zdolności przekraczania barier między światami. Dla wielu szamanów śpiew jest jednak ważnym środkiem służącym penetracji innego świata i porozumiewania się z duchami, ożywiania przedmiotów przy ich pomocy. Służy on tym, którzy nie mają wystarczającej mocy własnej, by uczynić to dzięki swym naturalnym zdolnościom. Pieśni szamańskie są również przedmiotem interesującego artykułu Du Yaxiong. W tekście tym ukazano jednak nie znaczenie tego rodzaju utwo­ rów lecz historyczne związki między pieśniami szamanów z północnych Chin a dawnymi węgierskimi pieśniami ludowymi. Izabella Horvath podjęła nato­ miast próbę porównania 10 motywów szamańskich występujących w baj­ kach węgierskich i tureckich, wyprowadzając stąd szersze wnioski dotyczące etnogenezy badanych ludów i kierunków wpływów kulturowych. Warto przypomnieć, że w myśl ludowych wierzeń, duchy mają swój własny język. Próbę jego opisu, na przykładzie materiałów zebranych wśród Puyuma z południowo-wschodniego Taiwanu, podejmuje Josiane Cauquelin. Według samych Puyuma, język duchów jest jakimś starym językiem znanym tylko im, nie jest to jednak język sekretny. Jego nieznajomość przez ludzi wynika po prostu z ich ignorancji, jest też spowodowana upływem czasu i stopniowym zapominaniem tego, co miało miejsce w odległej przeszłości. Coraz większym zainteresowaniem badaczy cieszą się dziś teksty reprezen­ tujące tzw. folklor szamański, związane z działalnością szamanów, ich postacia­ mi, ukazujące wierzenia dotyczące wędrówki dusz, inicjacji i in., wyjaśniające zarazem ich szczególną rolę i miejsce w poszczególnych społeczeństwach. Tematyka ta jest przedmiotem interesującego artykułu Ake Hultkrantza. Autor używa tu określenia „memory folklore", wzorowanego na terminie „memory ethnography", w odniesieniu do folkloru szamańskiego. Zwraca też uwagę na �342 RECENZJE I OMÓWIENIA to, że coraz częściej podejmowane są próby skorelowania różnych form twórczości szamańskiej z rozmaitymi typami szamanizmu. Na zakończenie wspomnę jeszcze o artykule Diany Riboli poświęconym sztuce szamanów. Autorka przytacza unikalne materiały, jakie zgromadziła podczas badań terenowych wśród stosunkowo mało znanej i słabo zbadanej przez etnologów grupy etnicznej Czepang z Nepalu. Omawia również niektóre elementy wierzeń szamańskich tej grupy, panteon bóstw i duchów, z którymi sztuka ta jest nierozerwalnie związana. Interesujący jest też niewielki artykuł Hitoshi Watanabe oparty na unikalnych materiałach zebranych wśród Ajnów. Autor ukazuje tu szamana w roli akuszera i osoby łamiącej tabu. Każdy z tekstów zamieszczonych w omawianej pracy zasługuje na uwa­ gę. Uzupełniają one nie tylko znakomicie dotychczasową wiedzę na temat szamanizmu, lecz także inspirują do dalszych poszukiwań i stawiania no­ wych pytań badawczych. Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, Bibliotheca Shamanistica, vol. 2, ss. 189 Wydawcy, wyraźnie zainteresowani problematyką szamanizmu, o czym świadczą opublikowane ostatnio przez nich tytuły, sięgnęli tym razem do pracy, która ukazała się na Węgrzech w 1978 r. i opublikowali reprint tekstów wybranych z tej pozycji. W książce znalazły się artykuły badaczy radzieckich, węgierskich, szwedzkich i fińskich zaliczanych dziś do czołówki znawców szamanizmu. Jak podkreślił we „Wstępie" M . Hoppál, pierwsze wydanie książki - w latach odległych od okresu „głasnosti", było punktem zwrotnym w badaniach szamanizmu, zwłaszcza w sytuacji gdy w ZSRR słowo „szaman" stanowiło tabu, samo zjawisko szamanizmu zaś postrzega­ no w kategoriach polityczno-ideologicznych, traktując je zarazem jak nie istniejącą już cząstkę tradycji małych grup etnicznych Syberii. W ciągu kilku lat pierwszy nakład książki wyczerpał się, postanowiono więc przypomnieć ją, biorąc - jak sądzę - pod uwagę duże zainteresowanie szamanizmem we współczesnym świecie (nie tylko wśród naukowców). W Shamanism in Siberia można m.in. znaleźć artykuł E.A. Aleksejenko o kategoriach szamanów występujących u Ketów i tekst L.W. Chomicz, ukazujący klasyfikację szamanów nienieckich. Nieńców dotyczy także tekst P. Simoncsics na temat struktury magicznych pieśni szamańskich. O. Dołgich pisze natomiast o bębnach i strojach - atrybutach szamanów nganasańskich. Kostiumowi szamana poświęcony jest też tekst G.N. Graczewej, bębny sza­ mańskie zaś są tematem artykułu L.P. Potapowa; autor analizuje je pod kątem przydatności do badań etno-historycznych (jako źródło). W książce znalazł się również tekst M . Ja. Żornickiej o tańcach szamanów jakuckich. Kilka artyku- �343 RECENZJE I OMÓWIENIA łów poświęcono szamanom tuwińskim. M.B. Kenin-Lopsan pisze o rytuałach pogrzebowych, S.I. Wajnsztejn o kulcie ongonów (w języku tuwińskim noszą one nazwę eren; obejmuje ona zarówno samego ducha, jak i jego materialne wyobrażenia). W.P. Djakonowa opisuje elementy stroju i instrumentów wyko­ rzystywanych przez szamana podczas rytuałów. Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Á. Hultkrantza. Autor zadaje tu m.in. pytania: czy szamanizm jest dobrze udokumentowa­ nym i opisanym kompleksem religijnym i czy sam szaman jest kluczową postacią w prymitywnej religii? Pytania te wciąż jeszcze powracają w deba­ tach uczonych, wśród których brak m.in. zgody co do uznania szamanizmu za jedną z religii (por. recenzję z Shamanism in performing arts, zamiesz­ czoną w tym tomie „Etnografii Polskiej"). Odwołując się do literatury wydawanej od końca XLXw. do 1972г., autor zastanawia się ponadto nad relacją między szamanem i światem nadnaturalnym oraz symboliką szamań­ skich rytuałów. Wspomina też o różnorodnych funkcjach szamana i jego roli mediatora między określoną społecznością a owym światem. Nasuwa sie pytanie, czy można dziś uznać za zasadne wznawianie Sha­ manism in Siberia, zwłaszcza wobec imponującego rozwoju współczesnych badań nad szamanizmem. Moim zdaniem, dobrze się stało, że wydawcy przypomnieli omawiane teksty po prawie dwudziestu latach, jakie minęły od ich pierwszego wydania, choć część z nich znalazła się w późniejszych pracach ich autorów. Porządkują one i podsumowują przecież pewien etap badań nad szamanizmem syberyjskim, udostępniając zarazem klasyczne już dziś dzieła nowemu pokoleniu czytelników. Książce nadano bardzo staranną oprawę graficzną. Niezaprzeczalnym jej walorem jest też bogata bibliografia stanowiąca część każdego z artykułów. Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, tom I , Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, il. 205 + 2 mapy „Impulsem do napisania tej książki były rozwijające się badania - ostat­ nio wielostronne - nad dziejami Polonii. W nich od czasu do czasu, gdzieś na dalekich peryferiach omawiających wkład Polaków w rozwój nauki świa­ towej, zaledwie skromnie anonsowano osiągnięcia w zakresie badań etno­ graficznych. Może warto wskazać na samym początku, iż nie jest sprawą autora omawianie dziejów polskiej etnografii pozaeuropejskiej. Istota tej książki tkwi raczej w ukazaniu tego ważnego problemu, który być może podjęty zostanie kiedyś przez profesjonalistów." Tych parę zdań z „Wstępu" ukazuje zamiar Autora i prowokuje do zadania pytania, czy i w jakim zakresie zamiar ten udało mu się zrealizować. �344 RECENZJE I OMÓWIENIA Polskie opisanie świata jest pomyślane jako wielka antologia prac pol­ skich podróżników, którzy w swych wędrówkach zwrócili baczniejszą uwagę na ludy, wśród których przebywali, i którzy podzielili się z czytelnikami swymi obserwacjami. Dotychczas ukazał się pierwszy tom, obejmujący opisy Azji i Afryki - a więc ziem, z którymi Europejczycy zapoznawali się już od zarania swych dziejów (w drugim tomie znajdziemy opisy spostrzeżeń Pola­ ków penetrujących obie Ameryki, Australię i wyspy Pacyfiku). Myślę jed­ nak, że warto już teraz napisać recenzję tej książki, nie czekając na ukazanie się drugiego tomu. Oba tomy z pewnością rozszerzą naszą znajomość hi­ storii nauki, zaznaczając ogromny wkład Polaków w poznawanie ludów i kultur świata. Są one również próbą ukazania panoramy opisów dokona­ nych przez polskich podróżników i odczytania tych opisów na nowo, w świetle współczesnych badań i pogłębionej znajomości kultur opisywanych przez przypadkowych często podróżników. Każdy dział omawianej książki („Azja" i „Afryka") składa się z roz­ działu wstępnego i z pewnej liczby omówień sylwetek i prac polskich po­ dróżników (28 w części azjatyckiej i 17 w części afrykańskiej); każde z nich zawiera obszerną informację o autorze i wybrany fragment jego tekstu. Przewaga części azjatyckiej jest zrozumiała; przecież najwięcej polskich po­ dróżników zwiedzało Syberię, aczkolwiek na ogół nie dobrowolnie. Przy czytaniu tekstów napisanych przez zesłańców z czasów carskich ogarnia człowieka gorzka zaduma - nieporównywalnie liczniejsi zesłańcy z czasów komunistycznych nie mieli możliwości prowadzenia badań naukowych wśród tubylców Syberii, nie mogli też liczyć na złagodzenie kary w nagrodę za odkrycia i prace naukowe. Studiowanie podawanych przez Kuczyńskiego życiorysów licznych bada­ czy ukazuje pewną prawidłowość polskiego losu. Rozrzucała ich po świecie nie tylko żądza wiedzy, lecz także (a czasem przede wszystkim) umiłowanie Ojczyzny i uparta walka o jej wolność. Za tę walkę pokutowali na Syberii, ale także ta walka wygnała wielu Polaków do Afryki (jak np. Ludwika Bystrzonowskiego, który swój pobyt w Algerii wykorzystywał do obserwacji przydatności dla polskich walk powstańczych metod walki Arabów przeciw najazdowi francuskiemu), czy na inne kontynenty. Polskie opisanie świata jest antologią - i Kuczyński, jak każdy autor antologii, musiał powziąć trudną decyzję, czyje teksty drukować, a czyje odrzucić. Czy wybrał słusznie? Tu już trudno dyskutować. W tym przypadku musi decydować wyczucie, jak też osobiste upodobanie. Myślę, że Autor wybrał dobrze, aczkolwiek mnie osobiście brakuje niektórych nazwisk. Chętnie tu bym widział barwny opis pielgrzymki do Ziemi Świętej Mikołaja Radziwiła „Sierotki", wspomnienia z Indii i Cejlonu arcybiskupa Władysława Michała Zaleskiego, z brzegów Afryki i z kolonii holenderskich w Azji Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, a z nowszych prac, materiały hotentockie Romana Stopy. Przypuszczam jednak, że podobne obiekcje może mieć każdy z czytają­ cych tę antologię, przy czym każdy wymieniłby tu inne nazwiska. Pracę czyta �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 345 się lekko, książka zawiera ogromny ładunek informacji, ale równocześnie nie nuży czytelnika, przeciwnie, zostawia pewien niedosyt. Przy wyborze autorów Kuczyński kierował się trzema zasadami. Przede wszystkim podawał fragmenty prac sztandarowych postaci spośród Polaków opisujących różne ludy - a więc Benedykta Polaka, pierwszego Polaka, który opisał świat mongolski, Michała Piotra Boyma, misjonarza, etnografa, przyrodnika i dyplomaty w służbie chińskiego cesarza, generała Józefa Kopcia czy Benedykta Dybowskiego - w części azjatyckiej, a Stefana Szolc-Rogozińskiego czy Jana Czekanowskiego w części afrykańskiej. Drugą zasadą było odrzucenie całej współczesnej olbrzymiej literatury podróżni­ czej, pisanej przez dziennikarzy, globtroterów, lekarzy czy misjonarzy, z po­ zostawieniem tylko fragmentów prac pisanych przez autentycznych etnogra­ fów. Najtrudniejsza była niewątpliwie trzecia zasada - spośród całego mate­ riału wybrać pozycje najlepsze. Czy to się Autorowi udało? Na to pytanie nikt nie odpowie tak dobrze, jak sam Autor, największy chyba znawca tej literatury w Polsce. Czerpie on z prac pisanych przez zesłańców syberyj­ skich, zawodowych naukowców, etnologów-obieżyświatów (do tej kategorii Autor był łaskaw i mnie zaliczyć), myśliwych i misjonarzy. A że cytuje zarówno autorów zmarłych, jak i żyjących, przeto chyba musi się liczyć z licznymi pretensjami tych, których teksty w tej książce się nie zmieściły. Właśnie te obszernie cytowane fragmenty tekstów licznych autorów są praw­ dziwym bogactwem omawianej pracy. W porównaniu z oryginałem polskim, jakże ubogie wydaje się streszczenie angielskie, obejmujące „Wstęp" i oba rozdziały wprowadzające (do części azjatyckiej i afrykańskiej) lecz siłą rzeczy - pozbawione opisów. Polskie opisanie świata czyta sę w wielu przypadkach jak powieść po­ dróżniczą. Napisanie tak wielkiej księgi o naprawdę dużej wartości nauko­ wej, w sposób tak przystępny, nie jest sprawą prostą, toteż książki tej należy pogratulować Antoniemu Kuczyńskiemu, a także Wydawnictwu Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, któremu zawdzięczamy tę piękną edycję. Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Biblioteka Zesłańca, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Warszawa-Wrocław 1995, ss. 408, il. Dziennik, w istocie zaś pamiętnik Józefa Kopcia (1758?-1827), to kla­ syczna już pozycja z zakresu „literatury zsyłkowej". Wspomnienia żołnierza, uczestnika wojny polsko-rosyjskiej w 1792 r. oraz insurekcji kościuszkow­ skiej, następnie rosyjskiego więźnia zesłanego na Kamczatkę, zwolnionego stamtąd szczęśliwie po dwuletnim pobycie (1796-1798), publikowano w XLX �346 RECENZJE I OMÓWIENIA i X X wieku wielokrotnie zarówno w tzw. wersji „małej" (skróconej; pierwsze wyd. 1837), jak i „dużej" (pierwsze wyd. 1863), a także we fragmentach (od 1821). Dużą popularnością cieszyły się one zwłaszcza w minionym stuleciu. Nobilitowane przez Adama Mickiewicza w jego wykładach w College de France, przełożone na francuski i rosyjski, uznane zostały w historii litera­ tury polskiej za „pierwszą wybitną pozycję w ogromnym łańcuchu polskich pamiętników o Sybirze, choć nie pierwszą historycznie" (Krzyżanowski 1979, s. 505). Obecna edycja, pierwsza po bardzo długiej przerwie (jeżeli nie liczyć przedruków fragmentarycznych), zawiera kompletny tekst Dziennika wg rękopisu z Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ofiarowanego w 1821 r. przez autora Izabeli Czartoryskiej (i nie całkiem identycznego z nieznaną dziś podstawą wydań tzw. wersji „dużej"), opatrzony dodatkowo przez wydawców - Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika - erudycyjnymi przypisami oraz obszernym opracowaniem biobibliograficzno-krytycznym (ze skrótem w językach angielskim i rosyjskim). W pięknie wydanym tomie pomieszczono ponadto szkic Andrzeja Woltanowskiego o awansach woj­ skowych brygadiera Kopcia, okolicznościowe listy Mieczysława Kopcia i Pawła Czartoryskiego (potomków, odpowiednio, autora Dziennika i twór­ ców puławskiej Biblioteki Czartoryskich), notę edytorską, zestawienie nie­ których jednostek miar i innych oznaczeń występujących w tekście wspom­ nień, indeksy nazwisk i nazw geograficznych oraz 29 ilustracji. Całość otwiera przedmowa pióra Andrzeja Stelmachowskiego, prezesa Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". Powód, dla którego ukazanie się tego dzieła warto odnotować w czaso­ piśmie etnologicznym, wyjawił przed ćwierćwieczem z górą na łamach „Etnografii Polskiej" Antoni Kuczyński w artykule sygnalizującym wartość źródłową „relacji o ludach Syberii" Józefa Kopcia i postulującym wprowa­ dzenie byłego zesłańca „na karty etnografii polskiej" (Kuczyński 1969). Także w omawianej edycji wydawcy poświęcili sporo miejsca omówieniu etnograficznych partii Dziennika, podkreślając z jednej strony ludoznawczą wrażliwość autora, z drugiej zaś walory jego obserwacji poczynionych sto­ sunkowo wcześnie wśród ludów słabo jeszcze znanych (nie tylko tzw. szero­ kiej publiczności), a co ważniejsze - w niewielkim stopniu poddanych impaktowi cywilizacji rosyjskiej. W rzeczy samej, sporządzone przez Kopcia opisy pierwotnych mieszkańców wschodnich krańców Syberii, w szczegól­ ności Kamczatki, które zresztą najwcześniej wzbudziły zainteresowanie wy­ dawców (fragmenty obszernego manuskryptu, poświęcone życiu i kulturze „Kamczadali", ukazały się drukiem już w 1821 r. w warszawskiej „Gazecie Literackiej" oraz w „Sibirskim Wiestniku"), powinny być wpisane do ze­ stawu potencjalnych źródeł etnohistorycznych. Wiarygodność opisów, w przeszłości niekiedy kwestionowana, nie ulega bowiem wątpliwości. Od­ rębną sprawą jest natomiast szczegółowa ocena naukowej przydatności za­ wartych w Dzienniku informacji, będąca kwestią przyszłości i zadaniem specjalistów w zakresie etnografii Kamczatki oraz ziem przyległych. W ocze- �347 RECENZJE I OMÓWIENIA kiwaniu na ów werdykt wypada jednak zauważyć, iż przypisywanie Kop­ ciowi ambicji naukowych i dopracowania się, po okresie obserwacji amator­ skich, „rodzaju warsztatu badawczego o wcale dobrych podstawach komparatystycznych" (co czynią wydawcy m.in. na s. 307) jest sporą przesadą, niezależnie od tego, że podczas pobytu na Syberii zebrał on „nielichą kolek­ cję etnograficzną", w części dowiezioną do kraju i podarowaną książętom Czartoryskim, a pisząc po jakimś czasie wspomnienia, starał się nadać etnograficznym spostrzeżeniom zwartą, usystematyzowaną postać . Nawia­ sem mówiąc, można wręcz podejrzewać, iż Kopeć dopiero w Polsce docenił w pełni atrakcyjność swych spotkań z „dzikimi i mało różniącymi się od zwierząt narodami" (to jego słowa z listu do Katarzyny I I ) , albowiem w niektórych przypadkach, gdy brakło mu własnych spostrzeżeń, sięgał po prostu po istniejącą już literaturę i przepisywał z niej, co uznał za stosowne (wydawcy zidentyfikowali jego źródła w odniesieniu do Tatarów mieszkają­ cych między Tobolskiem a Kazaniem; s. 263, przyp. 45). Wspomnienia Józefa Kopcia, w lwiej części poświęcone sześcioletniemu w sumie pobytowi w Rosji (wliczając w to podróż na Kamczatkę i powrót stamtąd do kraju), mają jeszcze jeden aspekt mogący zainteresować etno­ logów i antropologów. Są one mianowicie - acz nie stanowią pod tym względem wyjątku w „literaturze zsyłkowej" - świetnym źródłem do studiów ukierunkowanych zarówno na to, co i jak jest opisywane, jak i na samego opisującego, w tym przypadku przeciętnego polskiego szlachcica (z właści­ wym mu wyposażeniem psycho-kulturowym) rzuconego przez los na Sybe­ rię, stykającego się z mozaiką społeczno-kulturową i cywilizacyjną euroazja­ tyckiego imperium carów, obserwującego postępy i skutki kolonizacji, odkrywającego „nowy świat" w każdym z możliwych do nadania temu określeniu sensów, a jednocześnie - przez cały czas - współuczestniczącego na swój sposób w tworzeniu owej syberyjskiej rzeczywistości schyłku X V I I I wieku: najpierw w roli więźnia i zesłańca, potem człowieka wolnego, wreszcie - już po powrocie do ojczyzny, pomiędzy „swoimi" - weterana obarczonego bagażem zsyłki, opowiadającego i piszącego o swych prze­ życiach. Takie spojrzenie (nb. mające bezpośrednią analogię w badaniach nad wczesnymi relacjami Europejczyków o Ameryce, które od dawna przestano postrzegać wyłącznie jako „cenne źródła etnograficzne") przy­ niosłoby zapewne wiele nowych elementów wzbogacających naszą wiedzę o samych sobie, a odpowiednio poszerzone - być może z czasem prze­ kształciłoby się w swego rodzaju 'antropologię zsyłki'. Miejsce, jakie zajmuje Syberia w historii Polaków i w polskim doświadczeniu narodowym, stanowi 1 1 Przecenianie kompetencji ludoznawczej Polaków stykających się w rozmaitych okolicz­ nościach z egzotycznymi ludami, jak również znaczenia naukowego sporządzanych przez nich opisów, jest zjawiskiem, z którym spotkać się można dość często w literaturze przedmiotu i to bynajmniej nie tylko w odniesieniu do Syberii. Ciągle aktualne są w tej materii uwagi dotyczące zasad i kryteriów oceny dorobku Polaków, którzy uczestniczyli w „opisaniu ludów azjatyckiej części Rosji", poczynione przed laty przez S. Szynkiewicza (1976). �348 RECENZJE I OMÓWIENIA wystarczającą rację, aby postulować uwzględnienie tak lub podobnie na­ zwanej perspektywy badawczej czy to w klasycznej, choć antropologicznie zorientowanej etnologii, czy też w ramach samodzielnej dyscypliny, jaką ma szansę stać się w niedalekiej przyszłości syberystyka . 2 LITERATURA K r z y ż a n o w s k i J. 1979 Historia literatury polskiej. Alegoryzm-preromantyzm, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1969 Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 87-128. M a ł a g o w s k a H.M. 1993 O syberystyce i antologii polskich tekstów syberystycznych, „Lud", t. 76, s. 221-225. S z y n k i e w i c z S. 1976 Z historii polskich badań nad ludami mongolskimi, [w:] Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii, J . Babicz, A. Kuczyński (red.), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 163-190. Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi pol­ skiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 Na tle niebieskiego nieba ogołocone z Uści jedno drzewko, stojące przy płocie i dominacja czarnej ziemi (roli?). Tak wygląda okładka książki o bar­ dzo pięknym, metaforycznym tytule - Ogród spustoszony. Podtytuł dopełnia treść: Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Jest to zbiór materiałów z konferencji o takim samym tytule zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 r. przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońs­ kiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Roz­ woju Wsi Akademii Rolniczej w Krakowie z pomocą krakowskiego Mu­ zeum Etnograficznego i Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Jej celem, jak czytamy we „Wstępie", było „ukazanie współczesnej kultury wsi - głównie wsi małopolskiej - z owej perspektywy, w której kontynuacja i zmiana stanowią jakby dwa oblicza tego samego procesu, a jest nim kształtowanie się oryginalnej i wartościowej współczesnej kultury polskiej wsi." Zderzenie się dwóch światów treści i wartości: współczesnych, bardzo nowoczesnych z tradycyjnymi będącymi wytworem pokoleń. Co z tego wynika? Czy zupełnie nowa jakość, czy też raczej zmiany są dość powierzchowne i „dotyczą bardziej formy niż treści"? Na te pytania próbują 2 Por. uwagi w tej sprawie H . M . Małgowskiej (1993). �RECENZJE I OMÓWIENIA 349 odpowiedzieć autorzy wystąpień, które można generalnie ułożyć w cztery grupy problemowe: 1. Aktualna sytuacja kultury na polskiej wsi; 2. Twórca ludowy i jego miejsce w społeczności lokalnej; 3. Zachowania mieszkańców współczesnej wsi (konwenanse, świadomość ekologiczna, religijność itp.); 4. Współczesna Orawa. Aktualną sytuację kultury na polskiej wsi, a konkretniej jej niektóre psychospołeczne uwarunkowania, omawia R. Kantor. Podkreśla, że nie in­ teresuje go tzw. kultura ludowa a raczej społeczność wiejska z jej kulturą; Autor omawia też dotychczasowe ujmowanie tej kwestii w literaturze przed­ miotu, polityce kulturalnej itp. dochodząc do wniosku, że bardziej one zaszkodziły niż pomogły kulturze wsi. Współcześnie „wsi nie jest potrzebna żadna polityka kulturalna państwa - nawet tzw. demokratycznego - lecz po prostu nakłady na rozwój infrastruktury kulturalnej [...]" (s. 9). Tym samym kwestionuje Autor cały dotychczasowy model funkcjonowania kultury na wsi, zasadę sterowania ową kulturą i to centralnie (moda na ludowość, koła gospodyń wiejskich, spektakularne imprezy typu dożynki itp.). Działania te osłabiły kulturotwórczą rolę społeczności wiejskiej w ogóle. Nie jest to proces w jednakowym stopniu obserwowany na terenie kraju, nie wszędzie mamy do czynienia z degradacją cywilizacyjną i kulturalną społeczności wiejskiej. Kultura współczesnej wsi jawi się więc Autorowi jako ów „ogród spustoszony", względnie „ogród nie plewiony". Ratunkiem może być od­ danie inicjatywy w ręce zorganizowanego i niezależnego od władzy central­ nej samorządu terytorialnego oraz miejscowych animatorów. J. Dębicki zastanawia się nad relacjami zachodzącymi między centrum kulturowym a regionem, zwracając szczególną uwagę na problematykę ob­ szarów peryferyjnych kulturowo („szkoła sądecka" czy sztuka Orawy przy­ wołane zostały jako przykłady obszarów sztuki peryferyjnej). W tym nurcie rozważań sytuowałabym również teksty B. Perepeczko „Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej" oraz R. Zięzio „Z zagadnień wiedzy potocznej o zabawkach i zabawkarstwie". W pierwszym z nich Autorka, wychodząc od badań realizowanych przez Ośrodek Badań Opinii Publicznej i Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN na temat oglądalności programów telewizyjnych przez wieś, przedstawia dominującą w swej funkcji informacyjnej, ale także i rozrywkowej, rolę środków masowej komunikacji. Zastanawia się nad odbiorcą wiejskim, jego zróżnicowaniem i przyzwyczajeniami („Nawyk oglądania tzw. dzienników jest na wsi faktem"; s. 87). Z kolei R. Zięzio zarysowuje perspektywy nowe­ go kręgu bardzo ciekawych zagadnień badawczych dotyczących zabawki i zabawkarstwa. To właśnie „Zabawa i zabawka towarzyszy... człowiekowi od początku jego historii i stanowi, poza pracą, podstawową formę jego aktywności społecznej" (s. 89). Wydaje się, że wszyscy wiemy o tym, że zabawa i rekreacja są konieczne i odgrywają ważną rolę w życiu człowieka wpływając na jego samopoczucie, psychikę i kondycję organizmu. Jednak nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, że dobrze zaprogramowana zabawa �350 RECENZJE I OMÓWIENIA przynosi wiele pożytku. Zabawa może być metodą pomocną każdemu: wychowawcy, instruktorowi, animatorowi, który chce zintegrować grupę, ośmielić, wzmocnić pozytywnie każdego z jej uczestników. Spełniając wiele funkcji ułatwia wprowadzenie określonych treści, uczy demokratycznego rozwiązywania problemów. To, obok nauki i pracy, jeden z podstawowych typów działalności ludzkiej, podejmowanej ze względu na przyjemność płynącą z samego jej wykonywania. A jak zabawa, to i zabawka, która wraz z zabawkarstwem będzie przedmiotem zainteresowań grona badaczy sku­ pionych wokół Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Autor dokonuje przeglądu stanu badań, charakteryzuje podstawowe źródła wiedzy o zabaw­ kach i zabawkarstwie, wreszcie formułuje najbliższe zadania dotyczącej tej dziedziny. Drugą grupę problemów reprezentują trzy teksty: I . Bukraba-Rylskiej „Twórca ludowy - między folkloryzmem a tożsamością kulturową", E. Fryś-Pietraszkowej „Portret ludowego artysty na tle wsi" oraz I . Butmanowicz-Dębickiej „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej." Uwarunkowania twórcy ludowego w rzeczywistości społeczno-politycznej minionych lat i współcześnie to podstawowy problem tych rozważań. Można w nich znaleźć jeszcze funkcje czy raczej powinności twórcy (tekst Rylskiej), zagadnienia dotyczące kreślenia własnego wizerunku (Pietraszkowa) oraz poszukiwania odpowiedzi na pytanie o genezę twórczości samorodnej (Dębicka). Trzecia grupa dotyczy zachowań mieszkańców współczesnej wsi. Z. Szromba-Rysowa pisze tu o „Współczesnym konwenansie górali pod­ halańskich", U. Janicka-Krzywda o „Przejawach i przemianach religijności ludowej we współczesnej kulturze wsi podkarpackiej", wreszcie dwa opraco­ wania związane ze stanem świadomości ekologicznej (St. Moskal, R. Kohut „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego" oraz A. Kotala „Wpływ poszczególnych źródeł informacji na stan wiedzy ekologicznej mieszkańców wsi"). „Konwenans [...] jest elementem tożsamości kulturowej, czyli poczucia pewnej wspólnoty zachowań, a presja społeczna wobec uchybień w dziedzi­ nie konwenansu bywa silniejsza w społeczności zamkniętej aniżeli w mieście" (s. 65) - czytamy w tekście Rysowej, która śledzi na przykładzie grupy górali podhalańskich słowa oraz pozawerbalne zachowania, gesty wyrażające właś­ nie konwenans. Interesujący tekst przywołujący wiele, w innych regionach kraju, nieznanych elementów zachowania, etykiety. Religijność ludowa - „obok czysto zewnętrznych jej przejawów istnieje tu również bardzo bogata warstwa duchowa, którą kształtują między innymi skompolikowane mechanizmy psychologiczne" (s. 73), o których traktuje kolejny tekst. Autorka przedstawia główne tendencje przemian religijności ludowej oraz nowe formy w tym zakresie. Wyszczególnia dwa główne nurty: 1 - pojawienie się, po pewnym odejściu od tej formy religijności, przejawów zapotrzebowania na religię jako elementu życia zbiorowego (wizyty obra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 351 zów, zbiorowe modlitwy itp.) oraz 2 - ponowne zwrócenie uwagi na orga­ nizację przestrzenną i kalendarzową kultu. Skażenie środowiska naturalnego i zniszczenia w krajobrazie to jedne z najważniejszych czynników wskazujących na konieczność kształtowania postaw proekologicznych mieszkańców kraju w ogóle, w tym wsi. Kwestię tę podnoszą dwa opracowania. Pierwszy („Postawy mieszkańców wsi mało­ polskiej wobec środowiska naturalnego") ukazuje społeczność wiejską w dwojakiej roh: z jednej strony jako producenta żywności zmuszonego nadążyć za nurtem rozwoju rolnictwa, a z drugiej jako konsumenta za­ spakajającego swoje codzienne potrzeby, a przecież „Szkody wyrządzane w środowisku naturalnym przez mieszkańców wsi mogłyby być znacznie mniejsze, gdyby ich zachowania uległy właściwej modyfikacji, co jednakże poprzedzone być musi odpowiednią zmianą postaw i systemu wartości" (s. 100). Autor podkreśla konieczność podjęcia systematycznej czasowej edu­ kacji ekologicznej. Zakłada też poprzedzenie jej poznaniem obecnego stanu świadomości i czynników mających na nią wpływ. Przedstawia wyniki prze­ prowadzonych w roku 1994 badań na ten temat. Upoważniają one do stwierdzenia, iż wiedza dotycząca środowiska naturalnego jest przypadko­ wa, powierzchowna i , co się z tym wiąże, niekompletna. Jednak, przynajm­ niej w postaci deklaratywnej, przeważają zdecydowanie postawy proekologi­ czne. Są one - przedstawia to A. Kotala w kolejnym artykule - w dużym stopniu kształtowane przez środki masowego przekazu. „Rozpowszechniane przy ich pomocy treści nakładają się na opinie przekazywane przez poprze­ dnie pokolenia, na wiadomości wyniesione ze szkoły, podlegają też modyfi­ kacjom w wyniku rozmów prowadzonych w gronie sąsiadów i znajomych" (s. 109). Jak kształtuje się ten wpływ i jakie mają znaczenie poszczególne źródła dla stanu świadomości ekologicznej tego dowiadujemy się z dalszej części tekstu. Konferencja odbywała się w pięknym Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, nie mogło więc zabraknąć tekstów dotyczących właśnie Muzeum (J. Pilch) oraz przemian kulturowych regionu w dobie transfor­ macji ustrojowych (W. Kołodziej). Przybliżają one problematykę tego specy­ ficznego miejsca, jakim jest Orawa. Mówią o wspaniałych animatorach ruchu regionalnego, iniq'atywach wydawniczych itp. Sugerują, iż „bez cen­ tralnego sterowania przez państwo wieś pozostawiona własnej inicjatywie w perspektywie czasu winna odzyskać własną tożsamość" (s. 62). Redaktorzy tomu piszą, iż jest to „skromny przyczynek do opisu kultury współczesnej wsi polskiej" (s. 6) odwołujący się jednak do badań tereno­ wych, do literatury przedmiotu. Jednocześnie zapowiadają kolejne konferen­ cje w innych regionach Polski licząc, iż „prezentowany tomik [...] zapocząt­ kuje serię wydawniczą poświęconą w całości tematyce kontynuacji i zmiany w kulturze współczesnej wsi polskiej" (s. 6), czego Autorom i sobie życzymy. Urszula Kaczmarek �352 RECENZJE I OMÓWIENIA Kultura międzywojennego Wilna. Materiały konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Biblioteka Pamięci i Myśli, t. 10, Białystok 1994, ss. 387 Biblioteka Pamięci i Myśli to seria wydawnicza Oddziału Białostockiego Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, wielce już zasłużona dla badań nad różnymi aspektami dziejów i kultury Wileńszczyzny. Kolejne tomy serii, choć nierówne pod względem tematyki, tworzą w sumie znaczącą poznawczo pozycję. Omawiany tom stanowi plon konferencji naukowej. W jakimś sensie określa to zwykle charakter tego typu publikacji, trudno bowiem zazwyczaj o jednorodność uzyskanych w ten sposób testów, zwłasz­ cza gdy sama konferencja nie wymuszała pewnej w tym względzie dyscy­ pliny. Kultura międzywojennego Wilna stanowi, niestety, tego potwierdzenie. W tomie znalazły się bowiem teksty merytorycznie i formalnie bardzo od siebie odległe. Da się w nim jednak wyodrębnić pewne bloki tematyczne. Do pierwszego można zaliczyć teksty odnoszące się do dziejów Uniwersytetu im. Stefana Batorego i jego roli kulturotwórczej. Blok ten otwiera wypowiedź Wacława Dziewulskiego, zawierająca dość luźne impresje o charakterze wspomnieniowo-historycznym dotyczące różnych elementów przeszłości wi­ leńskiej uczelni, które z pewnym tylko trudem udaje się złożyć w pewną całość charakteryzującą bardziej klimat Wszechnicy, niż jej losy czy rolę. Tekst Haliny Bursztyńskiej, poświęcony humanistyce uniwersyteckiej, uznać można co najwyżej za sygnał zainteresowań autorki. Poświęcając sporo uwagi problemom egzystencji braci studenckiej, odnotowując udział słucha­ czy Wydziału Humanistycznego w życiu kulturalnym Wilna, autorka tylko zasygnalizowała pozaakademicką aktywność profesury, zupełnie natomiast pominęła to, co wydaje się najistotniejsze w rozważaniach o wileńskiej humanistyce uniwersyteckiej: osiągnięcia naukowe, kierunki badań itd. Czyżby nie było o czym mówić? A może ten - podstawowy chyba - aspekt aktywności wileńskich akademików nie miał nic wspólnego z kulturotwór­ czą rolą Wszechnicy? Podobne refleksje wywołuje lektura referatu Aliny Czapiuk o uniwersyteckim środowisku historycznym. Sporo w tym tekście informacji o organizowaniu się tego środowiska, o tworzeniu Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu, o wybitnych postaciach uczonych. I zupeł­ nie brak - poza czysto informacyjnym zapisem bibliograficznym - tego, czym ludzie owi na trwałe wpisali się w polską historiografię: ich dzieł, tego co stworzyli, o czym i jak myśleli, do jakich dochodzili ustaleń i jaki obraz historii upowszechniali. Zasadnie zapytać by można, czym się więc zasłużyli np. Stanisław Kościałkowski czy Teofil E. Modelski? Konia z rzędem temu, kto na podstawie referatu Aliny Czapiuk potrafi na to pytanie odpowie­ dzieć, a przecież stanowić to powinno klucz do prezentacji osiągnięć środo­ wiska, poprzez nie bowiem wpisywało się ono w kulturę Wilna i w kulturę Polski. Jak można to zrobić, przekonuje tekst Jacka Juliusza Jadackiego o wileńskim środowisku filozoficznym i jego osiągnięciach. Referat całkowi- �RECENZJE I OMÓWIENIA 353 cie odmienny w formie od wymienionych poprzednio, stanowi solidny i in­ teresujący zarys monograficzny, charakteryzując ludzi, instytucje i kierunki badawcze. Na uwagę zasługuje także tekst Radosława Cybulskiego - monograficz­ ny zarys dziejów średniego szkolnictwa ogólnokształcącego w międzywojen­ nym Wilnie, uzupełniony cennym zestawieniem tego typu szkół w 1938 r. Kolejny blok tematyczny to referaty poświęcone środowiskom arty­ stycznym Wilna. Wśród nich chyba najciekawsza i najpełniejsza jest praca Heleny Karwackiej poświęcona teatrowi na Pohulance. Autorka w sposób systematyczny przedstawiła niełatwe losy tej sceny pod kolejnymi dyrek­ cjami, jej znaczenie nie tylko dla społeczności wileńskiej, ale i na teatralnej mapie I I Rzeczypospolitej, wydobywając zwłaszcza rolę J. Osterwy i sku­ pionego wokół niego środowiska Reduty. Równie wartościowy pod wzglę­ dem faktograficznym jest referat Józefa Poklewskiego o organizacjach artystycznych i instytuq'ach opieki nad sztuką. Autor scharakteryzował w nim działalność stowarzyszeń twórczych działających na terenie Wilna i ich rolę w organizowaniu życia kulturalnego, przypomniał także niektóre głośne w owym czasie sprawy, jak dyskusje na temat pomnika Adama Mickiewicza, czy sprzedaży XVII-wiecznych gobelinów flamandzkich. Węż­ szy zakres tematyczny ma szkic Tadeusza Bujnickiego o czasopiśmie „Środy Literackie", wydawanym w latach 1935-1937. Nie umniejszając wartości intelektualnej tego periodyku, można jednak poddać w wątpliwość przy­ pisywane mu przez autora znaczenie. Było to pismo wąskiej elity, którego odbiór poza tę elitę nie wykraczał i które nie odegrało w istocie większej roli społecznej, w przeciwieństwie do publikujących w nim osób. Znacznie większy rezonans wywoływało inne czasopismo wieleńskie, a mianowicie słynne „Żagary". Niestety, poświecony związanemu z nim środowisku tekst Andrzeja Lama należy do najsłabszych w całym tomie - nie wnosi nic nowego w sensie faktograficznym, a także pozbawiony jest jasnej myśli interpretacyjnej. Szkoda to wielka, czasopismo to bowiem nie tylko zyskało stosunkowo znaczny rozgłos, ale skupiało grono niezwykle cie­ kawych ludzi o najprzeróżniejszych opcjach ideowych i artystycznych, stanowiąc szczególny wytwór kresowej kultury. Kolejny blok to szkice poświęcone poszczególnym twórcom kultury wi­ leńskiej. Bez wątpienia na czoło wysuwa się tu referat poświęcony Ferdynan­ dowi Ruszczycowi (autorstwa Edwarda Ruszczyca), a dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na pierwszoplanowe znaczenie bohatera dla wileńskiego życia kulturalnego i jego artystycznych osiągnięć. Autor referatu przez kolej­ ne swoje publikacje konsekwentnie zmierza do przedstawienia pełnej bio­ grafii swego przodka, postaci wybitnej, a dziś mało znanej poza wąskim kręgiem specjalistów. Choć każda z postaci przypomnianych w pozostałych referatach tego bloku bez wątpienia zasługuje na uwagę, to jednak w sumie ich dobór wydaje się przypadkowy i wynika raczej z zainteresowań ba­ dawczych referentów niż z dążenia do sportretowania twórców najbardziej �354 RECENZJE I OMÓWIENIA znaczących w międzywojennym Wilnie. O ile przy tym Tadeusz Łopalewski (o którym pisze Barbara Olech), Wanda Niedziałkowska-Dobaczewska (szkic Anny Kieżuń) i Albin Dziekoński (tekst Barbary Noworolskiej) rze­ czywiście swą aktywność twórczą rozwijali w Wilnie przynajmniej w pew­ nym okresie, o tyle Zofia Bohdanowiczowa, której pisarstwu poświęciła referat Violetta Wejs-Milewska, była pisarką wileńską bardziej przez wątki swej twórczości emigracyjnej. Niemniej szkice te, bardzo zresztą odmienne w sposobie traktowania omawianych postaci, są cenne, przypominają bo­ wiem ludzi z Wilnem związanych artystycznie i emocjonalnie, a skazanych na zapomnienie niekoniecznie z uwagi na wartość dokonań artystycznych. Tom zamykają trzy teksty, które same w sobie ważne, nie mieszczą się jednak w formule określonej tytułem tomu. Są to: Alicji Kisielewskiej roz­ ważania o obrazie Wilna i Kresów w filmie A. Wajdy i T. Konwickiego „Kronika wypadków miłosnych", refleksje Agaty Zwolan o dziedzictwie „żagarystów" i tekst Wandy Boguskiej o recepcji twórczości pisarzy Wileńszczyzny w programach współczesnej szkoły polskiej. Zwłaszcza ostatni z nich to niezwykle pouczający przyczynek do sposobu traktowania literatu­ ry, a szerzej - kultury, w procesie edukacji młodych pokoleń, pokazujący stopień i charakter zubożenia wiedzy młodzieży o ważnych elementach i aspektach polskiego dziedzictwa kulturalnego. Całość tomu dopełniona została esejem Elżbiety Feliksiak pt. „Wileńska pamięć polskiej literatury powojennej". Jego autorka, odwołując się do twórczości Zofii Bohdanowiczowej, Antoniego Gołubiewa, Tadeusza Kon­ wickiego, Czesława Miłosza i Wojciecha Piotrowicza, starała się pokazać, jak pamięć Ziemi Wileńskiej, czy szerzej kresów wschodnich I I Rzeczy­ pospolitej, żyje w twórczości literackiej, jaką odgrywa w niej rolę i jakie funkcje pełni. Przy okazji formułowania ciekawych poglądów analitycznych, zostały w tym tekście zawarte mocno kontrowersyjne uwagi ogólniejszej natury, dotyczące m.in. mechanizmu pamięci społecznej, pojęcia ojczyzny i ziemi rodzinnej. W tekstach nie brak pewnych, drobnych na ogół, błędów faktogra­ ficznych, niekiedy jednak irytujących, jak kilkakrotne mylenie Mieczysława Limanowskiego z jego ojcem Bolesławem. Wierzyć tylko wypada, iż wy­ nikają one z redakcyjnych pomyłek i niedopatrzeń, a nie z poważniejszych powodów. Omawiany tu tom, objętościowo pokaźny, pozostawia jednak uczucie pewnego niedosytu, związanego przede wszystkim ze słabością elementów syntetyzujących. Rozumiejąc, że są to tylko materiały pokonferencyjne, a nie zbiór studiów monograficznych, nie sposób jednak nie zauważyć, iż pomi­ nięto w nim szereg problemów ważnych, a nawet bardzo ważnych. Szkoda, że organizatorzy konferencji nie zdołali pozyskać autorów, którzy zajęliby się choćby np. problematyką prasy wileńskiej, środowiska dziennikarskiego i muzycznego, kulturą Żydów wileńskich, wreszcie miejscem Wilna na kul­ turalnej mapie ówczesnej Polski. Czytelnik otrzymał pozycję godną uwagi, �RECENZJE I OMÓWIENIA 355 dostarczającą sporo wiedzy, będącą jednak dopiero krokiem - kolejnym, jeśli zważyć na inne publikacje, m.in. w ramach serii Biblioteka Pamięci i Myśli - ku powstaniu szerszej panoramy dziejów najnowszych Wilna i Wileńszczyzny. Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Biblioteka Wschodnia, t. 1, Antoni Kuczyński (red.), Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział Dolnośląski, Wrocław 1995, ss. 155 + 44 fot. Słynące od lat z wielu cennych inicjatyw badawczych i wydawniczych środowisko osób skupionych w Dolnośląskim Oddziale „Wspólnoty Polskiej" wydało kolejną, godną uwagi pozycję. Jest ona interesującą próbą przybliżenia polskiemu czytelnikowi wybranych kart z dziejów (minionych i obecnych) Polaków na Białorusi. Jest też zapisem wędrówek po miejscach noszących ślady polskości. Nie jest to jednak wędrówka o charakterze turystycznym, ani też wyłącznie poznawczym. Autor, pełniący funkcję prezesa Stowarzyszenia „Straż Mogił Polskich na Wschodzie", przebywał bowiem wielokrotnie na Białorusi ze szczególną misją. Wraz z kilkoma innymi członkami Stowarzyszenia woził tam żelazne krzyże, by stawiać je na mogiłach osób pomordowanych i poległych w walce za Ojczyznę. Autor wyjaśnia, że działające praktycznie od 1991 r. Stowarzyszenie nawiązuje do tradycji „Straży Mogił Polskich Bohaterów", która powstała we Lwowie w 1919 r. dla opieki nad grobami obrońców miasta oraz uczestników powstań narodowych. „Hekatomba ostatniej wojny i obu okupacji przerwała [jednak] tę pracę. Przybyło mogił, ubyło opiekunów. Przez całe dziesięciolecia nie tylko działania społeczne, ale i troska rodzin stanęły wobec muru niemożności w wyniku odcięcia dostępu do drogich nam wszyst­ kim miejsc pamięci" (s. 117). Jak wiemy, przez dziesiątki lat nie mówiło się głośno o Polakach za naszą wschodnią granicą. Dopiero w ostatnim okresie ich dzieje, warunki życia, kształtowania się tożsamości narodowej, zachowania dziedzictwa kulturowego itp. stały się wręcz modnymi tematami badawczymi, owocując setkami publikacji. Rozpoczęła też działalność „Wspólnota Polska" oraz liczne fundacje i stowarzyszenia społeczno-kulturalne mające na celu m.in. pomoc w reaktywowaniu polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kultury Polakom z Białorusi, Ukrainy, Litwy, Kazachstanu i innych państw powstałych po rozpadzie ZSRR. Organizacje te współpracują z działającymi po drugiej stronie granicy stowarzyszeniami skupiającymi przede wszystkim miejscowych Polaków (należy do nich również Związek Polaków na Białorusi, któremu poświęcony jest jeden z rozdziałów omawianej książki). Autor w oszczędnych słowach informuje o realizacji zadań „Straży Mogił Polskich na Wschodzie". Z podanych przez niego opisów trasy układa się jednak nie tylko szczegółowa mapa ludzkich i narodowych tragedii, miejsc chroniących szczątki bohaterów, którzy przeszli do historii (np. „Ponurego", �356 RECENZJE I OMÓWIENIA „Łupaszki") jak i tysięcy bezimiennych ofiar. Można też nakreślić szczególny obraz zbiorowej pamięci, współczesnych postaw miejscowej ludności wobec przeszłości i własnych tradycji narodowych. Z. Winnicki niezwykle ciepło pisze o ludziach, którzy uczestniczyli w uroczystościach stawiania krzyży, 0 ich gościnności, duchowej więzi z ojczyzną przodków i tą, którą pamiętają z czasów dzieciństwa, o ich tęsknotach, marzeniach, wzruszeniu... Dochodzi też do znamiennej konkluzji: „Byliśmy przekonani, że czynimy to, co czynimy, dla poległych. Okazało się, że nasze uroczystości stały się lokalnym świętem dla miejscowych Polaków" (s. 119). Można dodać, że członkowie „Straży" pełnili swoistą misję kulturalną. Byli współuczestnikami Dni Kultury Polskiej, podczas których prezentowali przywiezione z Polski wydawnictwa, prace plastyków, fotografików, a także filmy. Towarzyszyły im zespoły śpiewacze, muzycy i in. Zasadnicza część książki poświęcona jest jednak, jak już wspomniałam, zagadnieniom, bez których trudno byłoby zrozumieć dzisiejszą sytuację Po­ laków na Białorusi, realia ich życia, czy też ocenić fenomen odrodzenia polskości, który zaczął się przed paroma laty. Korzystając ze źródeł archi­ walnych i Uteratury omawia więc np. Winnicki dane odnośnie do liczby Polaków na Białorusi, przedstawia kontrowersje wokół oficjalnych statystyk 1 dokonywane manipulacje, ukazując jednocześnie uwarunkowania histo­ ryczne, które w dużej mierze miały wpływ na charakter danych spisowych. O sytuacji ludności polskiej, a także zmianach w radzieckiej polityce narodowościowej informuje rozdział poświęcony polskiemu szkolnictwu na Białorusi w latach 1944-1946. Rozdział ten ma dużą wartość dokumentacyjną. Zostały w nim bowiem m.in. zamieszczone materiały będące efektem poszuki­ wań autora w białoruskich archiwach. Ukazują one np. organizację i sieć szkolnictwa w obwodzie grodzieńskim, liczbę oraz narodowy charakter szkół (na podstawie języka nauczania), liczbę uczniów, sytuację kadrową i in. Widoczna jest tu również rola szkół, a więc głównie nauczycieli, w realizacji zadań polityczno-ustrojowych. Do dziejów odbudowy polskiej państwowości po wojnie nawiązuje też autor w rozdziale pt. „Jeszcze jedna mapa - przyczy­ nek o kształtowaniu się granicy polsko-radzieckiej w latach 1944-1945 (skory­ gowana Linia Curzona)". Ukazano tu okoliczności wytyczenia wschodniej granicy Polski. W rozdziale zamieszczono też unikalną mapę Polski, prawdopo­ dobnie z połowy 1945 r. Mapa ta - jak podkreśla autor - „według wszelkiego prawdopodobieństwa", publikowana jest po raz pierwszy (s. 70). Z rozdziałem tym koresponduje część pracy ukazująca dzieje Kanału Augustowskiego, niezwykłego dzieła inżynierskiego z X I X w. Z informacji przytoczonych przez autora wynika, że Kanał ten stał się symboliczną ofiarą stanu stosunków między sąsiadującymi ze sobą państwami, a jego losy są m.in. efektem niedokładnej realizacji ustaleń dotyczących Linii Curzona. Dwa rozdziały poświęcone są śladom polskości w dwóch miastach - Mińsku i Grodnie. Autor wskazuje zarazem na próby niszczenia, zaciera­ nia tych śladów przeszłości i zmian charakteru poszczególnych miejsc, bu- �RECENZJE I OMÓWIENIA 357 dynków, placów i in. Szkoda, że Z. Winnicki nie spróbował porównać tych miast chociażby ze względu na odmienność losów ludności polskiej, realiów jej życia, a co za tym idzie - także możliwości obecnego działania polskich środowisk, ich specyfiki. Mam także uwagę odnośnie do fotografii katedry (dawnego kościoła o. Jezuitów) zamieszczonej w rozdziale pt. „Mińskie polonica" (s. 64). Ukazano tu tylko fragment frontowej części świątyni, gdy - jak sądzę - bardziej interesująca byłaby fotografia katedry wraz z sąsied­ nimi budynkami. Widoczne byłoby wówczas jej znamienne wtopienie w przestrzeń miasta, zamaskowanie pogłębione jeszcze przez brak wysokich wież, które zostały celowo zburzone na rozkaz władz radzieckich. Odrębny rozdział, którego współautorem jest Mikołaj Iwanow, zatytuło­ wany został „Katolicy na terenie b. ZSRR". Rozważana jest tu przede wszystkim kwestia liczebności katolików, wśród których zdecydowaną więk­ szość stanowi ludność polskiego pochodzenia. Autorzy publikują tu ciekawe materiały archiwalne, ukazując zarazem szerzej sytuację wyznaniową w Związku Radzieckim. W rozdziale tym znalazła się fotografia słynnego kościoła (tzw. czerwonego - z uwagi na charakterystyczny kolor cegły) stojącego obecnie w centrum Mińska (s. 83). Podpis głosi, że jest to Kościół św. Szymona i św. Heleny, podczas gdy oficjalna nazwa powinna brzmieć: Kościół św. Symeona i św. Heleny. Książkę Z. Winnickiego należy z pewnością uznać za cenną pozycję odsłaniającą wiele kart z dziejów Polaków na Białorusi, jak też ukazującą ich sytuację na początku lat dziewięćdziesiątych. Pisząc o efektach działania „Straży Mogił Polskich na Wschodzie" autor ukazuje zarazem jeden ze sposobów nawiązywania łączności z tamtejszymi Polakami, tworzenia po­ mostu między nimi i mieszkańcami Polski. Mam jednak pewne zastrzeżenia dotyczące układu pracy. Każdy z rozdziałów wydaje się tu żyć własnym życiem, stanowi odrębną całość. Wprawdzie autor wyjaśnia, że „niniejszy zbiór powstał jako tematyczne zestawienie nowych oraz wcześniej publiko­ wanych tekstów" (s. 155), jednakże - moim zdaniem - wyjaśnienie to zostało podane zbyt późno (powinno się ono znaleźć na początku pracy). Należało­ by ponadto dodać kilka zdań wprowadzenia do każdego z rozdziałów, by zebrać w zwartą całość wątki poruszane chociażby w sąsiadujących ze sobą częściach książki. Brak takich łączników powoduje wrażenie przypadkowości. Zabrakło też merytorycznego podsumowania całości, zdarzył się nawet błąd ortograficzny (s. 132). Trudno poza tym uznać za bibliografię noszący tę nazwę wykaz prac i źródeł archiwalnych podany w rozdziale pierwszym. Jest on bowiem dalece niepełny (proponowałabym termin: Literatura). W książce zamieszczony został natomiast ciekawy materiał ilustracyjny, mający charakter dokumentu - zapisu chwili, zmieniły się bowiem władze zarówno w Polsce, jak na Białorusi, zmieniły się też wyraźnie realia życia w obydwu krajach. Odrębny dział poświęcił autor omówieniu niektórych książek związa­ nych tematycznie z głównymi treściami pracy. Część tę nazwano „Regał �358 RECENZJE I OMÓWIENIA z książkami". Nie wiadomo jednak, czy omówienia te były już gdzieś druko­ wane (jeśli tak, to gdzie). Mimo pewnych braków technicznych, wynikających - jak przypuszczam - z pośpiechu autora i chęci jak najszybszego podzielenia się z szerokim kręgiem czytelników efektami prac, z których część opublikowano wcześniej w mało znanych lub/i nisko nakładowych tytułach, książka ta stanie się zapewne interesującą i cenną lekturą, choćby z uwagi na zamieszczone w niej unikalne materiały archiwalne, po którą sięgnie wiele osób zainteresowanych Kresami. Dolnośląskiemu Oddziałowi Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" należy życzyć kolejnych tytułów, w tym także udanej kontynuacji serii Biblioteki Wschodniej pod redakq'a prof. Antoniego Kuczyńskiego. Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1991, ss. 372 Lwów jest ważnym elementem naszej tradycji, nie tylko narodowej, ale często również rodzinnej. Jest to szczególna tradyq'a. Składają się na nią zazwyczaj nostalgiczne opowiadania o czasach dawnej, przedwojennej świet­ ności, o niepowtarzalnym klimacie i duchu, owym genius loci „nadpełtwiańskiego" grodu, będące swoistą podróżą sentymentalną do miejsc młodości, do utraconej małej ojczyzny. Niekiedy jednak zabrzmi wśród nich groź­ niejszy akord, dzieło naukowe lub relaq'a sięgająca do najbardziej drama­ tycznego, ostatniego etapu istnienia wielonarodowego, wielowyznaniowego i wielokulturowego, a zarazem jakże polskiego Lwowa. Właśnie w tym drugim nurcie mieszczą się wspomnienia L. Dzięgla, profesora Katedry Etnologii UJ, którego losy wojenne sprzęgły ze Lwowem, wydane przez PTL z inicjatywy niestrudzonego założyciela i animatora „Biblioteki Zesłańca" A. Kuczyńskiego. Wspomnienia L. Dzięgla są tekstem szczególnego rodzaju. Zawierają opis niedoli wojennych lat we Lwowie, zapamiętany przez kilkunastoletniego chłopca. Uwaga Autora skupia się na opisie realiów codziennego życia, przyziemnych, wydawałoby się, proble­ mów, które jednak w znacznym stopniu determinowały zachowania, po­ stawy i nastroje mieszkańców miasta. W wielu wspomnieniach, pisanych po latach, poruszane są jakże często sprawy ogólne, ważne z punktu widzenia losów całej zbiorowości, narodu, umykają w nich z pola widzenia natomiast te nieistotne, niewiele znaczące z pozoru problemy dnia powszedniego. Pisze się o terrorze i oporze a zapomina o tym, że aby walczyć trzeba było najpierw żyć. We Lwowie w okresie П wojny światowej równie groźna i przerażająca dla ludności polskiej była zarówno obawa przed wywiezieniem, aresztowaniem czy nawet śmiercią z ręki okupan­ tów (lub z ręki sąsiada Ukraińca), jak i wizja śmierci głodowej, konieczność �RECENZJE I OMÓWIENIA 359 nieustannej, wyczerpującej walki o zdobycie żywności, odzieży, opału, lekarstw. Wspomnienia L. Dzięgla nie zawierają jednostronnej, jedynie heroicznej wizji trudnych czasów. Autor opisuje i charakteryzuje fragment rzeczywistości często pomijany jako (ale tylko dla piszących) zbyt oczywisty i nazbyt trywialny. A przecież w przeważającej większości polskich domów to właśnie codzienne kłopoty, a nie kwestie ogólne, problemy światowej lub europejskiej polityki i wielkiej strategii, były głównym przedmiotem troski. L. Dzięgiel wplótł w tok wspomnieniowej narracji fragmenty prowa­ dzonego w okresie wojny dziennika. Możliwość wykorzystania zapisów 198-stronicowego dziennika wyraźnie podniosła walor autentyczności i wiarogodności opisywanych faktów. Ułatwił on Autorowi rekonstrukcję po latach szeregu wydarzeń. Jednak, jak zaznacza we „Wstępie", notatki w dzienniku - odczytywane rodzinie - stanowiły wersję „oficjalną", złago­ dzoną, ocenzurowaną. Wiele zdarzeń, które nie mogły zostać odnotowane, zachowało się w pamięci Autora i trafiło dopiero do jego wspomnień. Niektóre sprawy doczekały się pogłębionej refleksji z perspektywy lat. L. Dzięgiel niezwykle ciekawie opisuje środowisko, w którym przez pra­ wie 6 lat żył i dorastał. A przyszło żyć Autorowi na opiewanym wielokrotnie i stanowiącym już nierozerwalną część mitu Lwowa Łyczakowie. Wizja jego różni się jednak pod wieloma względami od tej powszechnie dominującej. „Batiarnia" łyczakowska nie składała się tylko, a nawet nie przede wszyst­ kim, z chłopców takich jak L. Dzięgiel, A. Hollanek, czy W. Szolginia, była to autentyczna „batiarnia" w pierwotnym tego słowa znaczeniu. Był tu reprezentowany prawdziwy przekrój społeczeństwa od zwykłych chuliganów i łobuziaków z przedmieścia, którzy nie stronili od wchodzenia w podejrzane interesy handlowe z okupantem, po ludzi takich, jak zapamiętany przez L. Dzięgla „Kajo" (Kazimierz) Berdak, więziony przez NKWD, cudem uratowany z masakry na Brygidkach, żołnierz AK, aresztowany, bestialsko torturowany i powieszony publicznie przez oprawców z Gestapo. Wspomnienia zawierają mnóstwo interesujących, bezcennych często szcze­ gółów i informacji - od spraw okupacyjnego menu, sposobów zdobywania żywności i opału, poprzez opis świata młodego chłopca - rozrywek jego i jego rówieśników, po opis pierwszych „intelektualnych" fascynacji, lektur, zaintere­ sowań „naukowych" i „archiwalnych". Szczególnie cenną jest możliwość porównania warunków życia w trzech różnych okresach - pod pierwszą okupacją sowiecką, w latach okupacji niemieckiej i pod „drugimi sowietami". Niemniej zajmujące są te strony wspomnień, na których Autor opisuje swoje doświadczenia szkolne, zarówno ze szkoły radzieckiej, jak i szkoły polskiej pod okupacją niemiecką oraz tajnych kompletów. Charakteryzując nastroje L. Dzięgiel sporo miejsca poświęcił relacjom polsko-ukraińskim i stosunkowi Polaków, mieszkańców Lwowa, do Żydów. Ostatnia część wspomnień dotyczy lat 1945-1948, pobytu na Górnym Śląsku, z którego autor wyjechał do Lwowa w 1939 r. L. Dzięgiel przedstawił obraz skomplikowanych pierwszych powojennych lat, widziany oczyma ucznia �360 RECENZJE I OMÓWIENIA gimnazjum. Porusza w nim problemy istotne i kwestie tak wówczas aktualne na Śląsku, jak stosunek przybyszów z innych terenów Polski,wysiedleńców z Kresów Wschodnich do„ziem odzyskanych" i ich relacje z miejsową ludnością. Wiele miejsca zajmuje opis realiów życia codziennego, powszednich trosk i radości. Ten fragment wspomnień wyraźnie dowodzi, jak bardzo odbiegała lansowana usilnie przez propagandę i wypełniającą funkqe propagan­ dowe dworską historiografię, optymistyczna wizja lat powojennych od przeży­ wanej i zapamiętanej przez ludzi rzeczywistości. Rzekoma radość i entuzjazm dla nowych władz była jedynie elementem kreowanego świata przedstawień, a ulga odczuwana po zakończeniu okupaqi niemieckiej była (nie tylko na Śląsku) tłumiona przez represje aparatu bezpieczeństwa, zachowanie zdobyw­ ców, nędzę codziennej egzystencji, bezpardonową walkę polityczną. Wspomnienia L. Dzięgla zamyka, jako swoista klamra, relacja z wyjazdu do Lwowa w 1990 r. Podróż ta, będąca swego rodzaju powrotem po latach do świata dzieciństwa i młodości, jest zarazem próbą szukania pozostałości polskiego Lwowa, który w znacznej mierze przeszedł jednak do historii - nie tylko wskutek wyjazdu ludzi tam mieszkających i tworzących jego oblicze, ale także na skutek zniszczenia lub zrujnowania wielu charakterystycznych lwowskich budowli i zakątków. L. Dzięgiel ukazuje współczesne oblicze zaniedbanego miasta, które straciło wiele ze swojego dawnego uroku i czaru, w momencie kolejnego przełomu politycznego, gdy radziecki Lwów zaczyna się przekształcać w Lwów już ukraiński. Nieprzypadkowo na tytuł wspomnień z dramatycznych lat I I wojny światowej zostało wybrane przez L. Dzięgla lwowskie porzekadło „Lwów nie każdemu zdrów". Choć doświadczenia Autora nie były jednoznacznie negatywne, wyraźnie dostrzec można, że jego wizja jest bardziej krytyczna od wspomnień rdzennych Lwowian. Nuta sympatii nie wpłynęła na ostrość spojrzenia i oceny. A niestety, wśród wielu osobistych tekstów z Kresów Wschodnich kojący i mitygujący wpływ nostalgii i upływającego czasu na obraz wydarzeń jest niekiedy aż nadto widoczny. Wspomnienia L. Dzięgla są ogromną skarbnicą wiedzy o codziennym życiu mieszkańców Lwowa podczas ostatniej wojny. Będąc jednak nie­ ocenionej wartości „źródłem" historycznym, pozostają na szczęście także znakomicie, barwnie i żywo napisaną książką, nie tylko do „badania" ale przede wszystkim do czytania. Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Historia LXXXIX, ss. 160, streszcz. ang. Praca Grzegorza Hryciuka na temat wydawanej przez okupanta niemie­ ckiego gazety codziennej we Lwowie jest tylko z pozoru studium historyczno-prasoznawczym. W rzeczywistości ta praktycznie nieznana etnologom polskim �RECENZJE I OMÓWIENIA 361 książeczka zawiera mnóstwo cennych informacji obyczajowych z codziennego życia Polaków, zamieszkałych w czasie I I wojny światowej w Małopolsce Wschodniej i jej stolicy. Autor wykorzystał niemal wszystkie numery wydawanej w latach 1941-1944 „Gazety Lwowskiej", znajdujące się w zbiorach Zakładu Naro­ dowego „Ossolineum" we Wrocławiu. Pozwoliło mu to na drobiazgową analizę oblicza pisma „gadzinowego" przeznaczonego dla polskojęzycznych mieszkańców „Dystryktu Galicyjskiego". Jak dowiadujemy się ze wstępnego rozdziału, problematyka „gadzinowej" prasy okupacyjnej podejmowana była po wojnie wielokrotnie. Tym niemniej przypadek „Gazety Lwowskiej" nie doczekał się wcześniej właściwego opracowania. W rozdziale pierwszym Hryciuk szkicuje politykę informacyjną okupan­ ta niemieckiego w Generalnej Guberni w latach 1939-1945. Przedstawia meandry socjotechników narodowo-socjalistycznego aparatu propagandy. Linia postępowania hitlerowskich propagandzistów wiła się między dyrek­ tywami utrzymywania Polaków w niedorozwoju cywilizacyjnym a wymoga­ mi kształtowania opinii zgodnie z interesami I I I Rzeszy. Poznajemy więc rozbudowywany aparat niemieckiej propagandy i głównych jego animato­ rów, a także pozyskiwanych do współpracy Polaków. Autor omawianego studium kreśli zarazem galerię tytułów czasopism, wydawanych przez okupanta w różnych miastach GG. Hryciuk wzmiankuje także krótko parę periodyków w swoim przeznaczeniu dywersyjnych, imitujących prasę kon­ spiracyjną i realizujących tajny plan „Berta". W rozdziale drugim dowiadujemy się o charakterystycznych nastrojach antypolskich, jakie zaczęła głosić wydawana tuż po wkroczeniu do Lwowa Niemców ukraińska gazeta „Ukraiński Szczodenni Wisti", nawołująca do zemsty na Polakach. Wcielenie przez I I I Rzeszę „Galicji" do GG położyło kres nadziejom na utworzenie Wielkiej Ukrainy i zarazem chwilowo roz­ ładowało napięcie w tej części okupowanych obszarów. Równocześnie zary­ sował się charakterystyczny brak konsekwencji państwa hitlerowskiego wo­ bec potencjalnych sojuszników w konflikcie zbrojnym ze Związkiem Sowie­ ckim, jeszcze drastyczniej manifestowany później na obszarach Rosji. Tak czy owak przejawem ambiwalentnej polityki etnicznej Niemców było wyda­ wanie również i we Lwowie „gadzinowego" pisma codziennego dla Pola­ ków, obok zresztą publikowanej po ukraińsku gazety „Lwiwśki Wisti". Generalnie rzecz biorąc, podobnie jak w pozostałych okupacyjnych czaso­ pismach, ster redakcji dzierżyli Niemcy lub związani z przedwojennym dziennikarstwem polskim folksdojcze, a polscy współpracownicy byli tylko wykonawcami ich poleceń. Chodziło o wpajanie nastrojów niewiary we własne siły, zwątpienia w możliwość odmiany na lepsze i utwierdzanie obra­ zu niezwyciężonej armii niemieckiej, broniącej cywilizacji europejskiej. Tragiczne lata okupacji sowieckiej Lwowa w okresie od 1939 do 1941 stanowiły żelazny repertuar antybolszewickiej publicystyki „Gazety Lwow­ skiej" przez wiele miesięcy. Równocześnie starano się utwierdzić czytelników �362 RECENZJE I OMÓWIENIA w mniemaniu, że teraz, pod skrzydłami Wehrmachtu i niemieckiej administracji okupacyjnej, nareszcie Lwów „wraca do Europy". Usiłowano nawiązywać do żywych jeszcze wspomnień ustabilizowanych stosunków cywilizacyjnych „Gali­ cji i Lodomerii" z okresu autonomicznego przed I wojną światową. Dużo miejsca poświęca Hryciuk Stanisławowi Wasylewskiemu, czoło­ wemu współredaktorowi „Gazety Lwowskiej", odpowiedzialnemu przede wszystkim za dział kulturalny pisma. Przedwojenna działalność publicy­ styczna Wasylewskiego w Poznaniu oraz jego okupacyjna karta pracy kon­ spiracyjnej w kontrwywiadzie lwowskiego A K stawia tę postać poza podej­ rzeniami o kolaborację. Wasylewski został, jak wiadomo, całkowicie zreha­ bilitowany w czasie procesu sądowego po wojnie. To właśnie jemu za­ wdzięczała „Gazeta Lwowska" cechy odróżniające to pismo od szeregu innych wydawnictw „gadzinowych". Skąpe szczegóły z biografii dziennika­ rza pozwalają zrozumieć osobistą tragedię Wasylewskiego mimo sądowej rehabilitacji. Można żałować, że G. Hryciuk nie usiłował chociażby w sposób skrótowy przedstawić dalszych, powojennych losów ludzi związanych z Wasylewskim i „Gazetą Lwowską". W ogóle dzieje nielicznych Polaków, którzy otarli się co najmniej o kolaboraqe z hitlerowskim okupantem to temat zadziwiająco skąpo omawiany w istnej lawinie pookupacyjnego piśmiennictwa. „Sprawa polska" to trzeci rozdział rozprawy Hryciuka. Autor wyróżnia tu dwa okresy. Pierwszy, między wrześniem 1941 a lutym 1942, miał uraczyć czytelnika ponurym obrazem państwa polskiego okresu międzywojennego. „Judeo-Polski", którą przy pozorach niepodległości całkowicie rządzili Ży­ dzi wespół z masonami i międzynarodową plutokracją. Ten bezsensowny twór polityczny sam sobie zgotował haniebny koniec. W drugim okresie, poczynając od wiosny 1943, ton zmienił się z arogancko-pogardliwego na nieszczerze współczujący. Znajdujące się w stałym odwrocie na wschodzie armie niemieckie miały teraz bronić sprzedanych Stalinowi przez Zachód biednych Polaków przed nadchodzącym barbarzyństwem „czerwonego Dżyngis Chana". W gruncie rzeczy jednak nie pojawiały się w tej drugiej fazie jakiekolwiek wyraźniejsze propozycje czynnego współdziałania okupo­ wanej ludności polskiej z „niemieckimi obrońcami". Hasło tworzenia lwow­ skiej ochtoniczej straży obywatelskiej tuż przed ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej do miasta było pomysłem, którego przypuszczalnie nawet niemieccy mocodawcy nie traktowali poważnie. W czwartym rozdziale autor zajmuje się obszernie propagandą antysemicką i antysowiecką. Zarzucano więc społeczeństwu polskiemu „brak konsekwencji w antysemityzmie", przejawiający się w „nadmiernej pobłażliwości". Mnożyły się pogróżki wobec „Polaków-żydolubów" i ich „cielęcej delikatności". W owej publicystyce posługiwano się chętnie obiegowymi stereotypami i sięgano do argumentów z nader odległych epok. Charakterystyczne, że w roku 1943, gdy wymordowano zamkniętą w lwowskim getcie ludność żydowską Lwowa, propaganda antysemicka zniknęła z łamów „Gazety Lwowskiej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 363 Zbrodnie systemu stalinowskiego, jakich dopuścił się on w Małopolsce Wschodniej w stosunkowo krótkim okresie 1939-1941 służyły jako jeden z zasadniczych argumentów propagandy antysowieckiej. Drugim, ważnym elementem tej kampanii stał się Katyń. Trzecim wreszcie fakt oddania naro­ dów Europy Środkowej do dyspozycji nacierających armii Stalina. Autor opracowania zwraca uwagę na bardzo prymitywne formy polemiki z komu­ nizmem jako takim, bez analizy owego systemu. W gruncie rzeczy nie chodziło o wzbudzenie w czytelniku polskim głębszej refleksji nad zwal­ czającymi się ideologiami. Również po początkowych, krótkotrwałych próbach nie usiłowano upowszechniać w „Galicji" zasad ustroju narodowo-socjalistycznego, ograniczając się do drukowania przemówień Hitlera. Najciekawszy z punktu widzenia badacza-etnologa wydaje się rozdział piąty, zatytułowany „Dzień powszedni Lwowa pod okupacją niemiecką". Hryciuk zamieszcza w nim m.in. tabelę oficjalnych miesięcznych przydzia­ łów kartkowych żywności na osobę. Zjawisko głodzenia ludności miast rysuje się tu dobitnie i konkretnie. W komentarzu autor zaznacza, że te nominalne przydziały nie zawsze można było w danym miesiącu wykupić. Pod sklepami ustawiały się kilometrowe kolejki w oczekiwaniu na przywóz towaru. Hryciuk pisze o coraz powszechniejszym zjawisku kradzieży kartek żywnościowych, a także dokumentów, które same w sobie stawały się cen­ nym towarem w nielegalnym obiegu. Dział ogłoszeń „Gazety" zawiera więc nierzadko rozpaczliwe apele do „uczciwego złodzieja", który przywłaszczył sobie portmonetkę wraz z bezcennymi kartkami żywnościowymi... Na podstawie publicystyki „Gazety" dowiadujemy się o próbach zapobiega­ nia kryzysowi żywnościowemu. A więc czytamy wywody na temat pożytecznej hodowli królików i kóz, a także apele o zakładanie ogródków działkowych na nieużytkach. Koresponduje to zresztą z analogicznymi sytuacjami i posunięcia­ mi administracji okupacyjnej w innych miastach Polski i Europy, w Warszawie, Paryżu czy Brukseli. Identycznym trudnościom co ówcześni paryżanie, czy mieszkańcy Oslo lub Kopenhagi musieli stawiać czoła lwowianie w obliczu braku obuwia i odzieży, opału i niejednokrotnie dachu nad głową. „Gazeta Lwowska" zamieszcza więc praktyczne porady jak przerabiać starą odzież. Nieszczerze biada nad masową wycinką okolicznych lasów i zarośli, a za głód mieszkaniowy obwinia „rządy bolszewików" i działania „spekulantów". Dowiadujemy się także, iż większość lwowskich lekarzy-specjalistów zo­ stała zamknięta w getcie, a groźbę epidemii tyfusu plamistego usiłuje zażeg­ nać niemiecki Instytut Behringa. Szkolnictwo dostępne dla Polaków wy­ profilowane zostało po okupacyjnej reformie tak, by „sprostało celom prak­ tycznym". Ciekawe, że sumiennej analizie Hryciuka umknęły ciepłe w tonie artykuły na temat przymusowego poboru polskiej młodzieży do niemieckiej służby budowlanej „Baudienst". Ubogie życie kulturalne Polaków okupowanego Lwowa płynęło w cieniu ukraińskiego i niemieckiego. Główną formą rozrywki miał być film, przy czym dla ludności polskiej dostępnych było 6 kin. Wyświetlano w nich do �364 RECENZJE I OMÓWIENIA pewnego momentu polskie filmy przedwojenne, by następnie zastąpić je niemieckimi. Mimo zakazów uczęszczania do kina, kolportowanych przez polską prasę podziemną, frekwencja na seansach bywała do ostatka wysoka. Odmawiając polskim mieszkańcom Lwowa prawa do utworzenia włas­ nego teatru, okupant urządzał wystawy objazdowe, jak chociażby okrzycza­ na ekspozycja „Cud życia" z Muzeum Higieny w Dreźnie, czy propagan­ dową „Światową zarazę żydowską". Uwadze Hryciuka umknęły szeroko reklamowane w prasie „gadzinowej" występy niemieckiej trupy linoskocz­ ków, organizowane na lwowskim rynku. Odnotował natomiast fakt, że tylko raz zezwolono na występ polskich piłkarzy, rezerwując ten rodzaj widowisk sportowych wyłącznie dla zawodników ukraińskich. Nędza okupacyjna tysięcy lwowian, podobnie zresztą jak trwający terror policyjny, nie gościły na łamach okupacyjnej prasy urzędowej. Obraz „Gali­ cji" odbiegał jaskrawo od rzeczywistości. W pewnym momencie wstrzymano nawet druk nekrologów, świadczących wyraźnie o tym, że zmarli padli ofiarą mordów ze strony band ukraińskich. Z drugiej strony redaktorzy „Gazety" udzielali miejsca akcjom charytatywnym Polskiego Komitetu Opiekuńczego, przyczyniając się nieraz do popularyzacji tych przedsięwzięć. Praca i jej kult miały być ważnym elementem swoistej pedagogiki spo­ łecznej, narzuconej gazecie przez okupanta. Użalano się nieszczerze nad plagą bezrobocia w mieście i regionie, by już niebawem zaproponować radykalny program rozwiązania tej bolączki: wyjazd do pracy w Rzeszy! Jedynie chyba w tym nurcie działań okupanta w roku 1943 padają zdania pojednawcze pod adresem lwowian: „Zapomnijmy o tym co było. Będziemy ze sobą współpracować". Fakty przeczą szczerości owych wypowiedzi. Bazarowe oszustwa, spekulacja, wybryki zdemoralizowanych uliczników, a wreszcie kontrolowana przez Policję Kryminalną prostytucja z rzadka były tematami poruszanymi w „Gazecie". Hryciuk nie zwrócił w swoim studium uwagi na osobliwe nagłaśnianie afery francuskiego lekarza-zwyrodnialca, niejakiego Petiot, który zwabiał do swego gabinetu ukrywających się pary­ skich Żydów, mordując ich następnie w sadystyczny sposób i grabiąc z mie­ nia. Dziennik lwowski rozpisywał się o tym szczegółowo i z nieszczerym oburzeniem, gdy równocześnie władze niemieckie przygotowywały masową rzeź miejscowych Żydów, zamkniętych w getcie... Niepewność jutra, rosnąca w miarę zbliżania się frontu do Lwowa, rodziła wzrost praktyk religijnych, co dziennik odnotowywał sumiennie. Równocześnie trwała koniunktura na usługi wszelkiego rodzaju wróżbitów, ogłaszających się w „Gazecie Lwowskiej". W obliczu nadchodzącej armii sowieckiej raz jeszcze ujawniała się chwiejna postawa okupanta. W roku 1944 uporczywie usiłowano przeciwdziałać nastrojom paniki wśród mieszkańców miasta, z braku sensowniejszych argumentów zalecając szukania pociechy w... beztroskiej piosence ulicznej. Nagle jednak postanowiono pozbyć się części ludności polskiej z miasta, oferując „pociągi ewakuacyjne" do Krakowa. Zachwalano wygodę podróży i roztropność tych, co „czasowo" postanowili przeczekać trudny okres r �365 RECENZJE I OMÓWIENIA militarnego kryzysu w zachodnich połaciach Generalnej Gubernii. Autor omawianej książki nie informuje nas, niestety, ilu ówczesnych lwowian zdecy­ dowało się na opuszczenie miasta. Osobiście pamiętam kawały na temat tanich futer szytych w Krakowie ze lwowskich tchórzów, najprawdopodobniej kolportowane przez lwowskie AK. Część z prac Hteracko-wspomnieniowych na temat Lwowa czasów ostatniej wojny wyszła zresztą spod pióra ludzi, którzy właśnie wtedy, w obliczu nadchodzącego frontu, opuścili miasto. Dla nich polski, wojenny Lwów skończył się zatem w roku 1944, podczas gdy w rzeczy­ wistości trzon ludności polskiej tego miasta przeżyć musiał powrót władzy sowieckiej ze wszystkimi jego konsekwencjami. Szósty i ostatni zarazem rozdział książki Hryciuka traktuje o problema­ tyce kulturalnej, choć autor poświęcił jej niemało miejsca także w rozdziale piątym. Obok miernych utworów pióra trzeciorzędnych poetów i prozaików współpracujących z „gadzinówką", pod koniec niemieckiej okupacji decydo­ wano się na zamieszczanie w „Gazecie Lwowskiej" fragmentów klasyków literatury polskiej. Rozbudowywano dział historyczno-krajoznawczy, popu­ laryzujący dzieje cywilizacji polskiej we Lwowie i w całym regionie. Coraz częstsze stawały się akcenty tradycji walk z dawnymi najazdami ze wschodu i aluzje do jedności z zachodnią cywilizacją. Nieśmiałe nuty pojednania z Ukraińcami miały koić nastroje wywołane rzeziami Polaków na Wołyniu i Podolu. Aluzje te wspierano elementami rehgijnymi. Brak miejsca nie pozwala na szerszą analizę tych aspektów działalności „Gazety", chociaż to właśnie one przyczyniły się walnie po wojnie do rehabilitacji Wasylewskiego. W zakończeniu Hryciuk przedstawia ewolucję oceny pracy Polaków w „Gazecie Lwowskiej" przez ówczesne polskie władze podziemne. Ogólny bilans oddziaływania na polskie społeczeństwo okupowanych Kresów Wschodnich ocenia dodatnio, mimo ewidentnie manipulacyjnych, propa­ gandowych celów, jakim przyświecała idea wydawania „gadzinówki". Praca Hryciuka jest rozprawą magisterską i jako taka musi budzić sza­ cunek swoją rzetelnością oraz obfitością materiału informacyjnego, usyste­ matyzowanego logicznie i przejrzyście. Dla badacza życia codziennego i kultury Polaków ery okupacyjnej wydaje się nieodzowna. Można mieć nadzieję, że w przyszłości doczekamy się podobnej analizy wydawanego we Lwowie przez władze sowieckie „Czerwonego Sztandaru", zarówno w okre­ sie 1939-1941 jak i po roku 1944. Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa 1995, ss. 224 Znany historyk francuski podjął się trudnego zadania uporządkowania pojęciowego wiedzy o różnych świętach obchodzonych czy to z inicjatywy możnych, czy też z oddolnego zapotrzebowania społecznego. Bibliografia �366 RECENZJE I OMÓWIENIA odnosząca się nieraz do szczegółowych opisów tych świat była obfita. Grze­ szyła ona jednak dość uproszczoną interpretacją tych zjawisk społecznych i dotyczyła różnych krajów zachodniej Europy. Autor opublikował już w 1971 г., wznowioną w 1982 г., książkę o średniowiecznych świętach, grach i zapasach rycerskich w Europie zachodniej. Tu jednak uwzględnił daleko szersze zagadnienie zabaw ludowych, określanych ogólnie mianem świąt głupców i , organizowanych przez warstwy wyższe, karanawałów. Autor nie uległ uproszczonej wizji zagadnienia, że z okresem znikania świąt głupców u progu ery nowożytnej zaczęto się wyżywać w inscenizowaniu karnawałów. „Święto kleryków utrzymuje się, przynajmniej na północy Francji, aż do pierwszych dziesięcioleci X V I I wieku; karnawał, w Italii na przykład, ale również w Niemczech, sięga korzeniami czasów bardzo odległych, do często­ kroć bardzo starych świąt, w każdym razie odnajdujemy go w pełni roz­ kwitu w Rzymie i innych dużych miastach włoskich w XIV wieku" (s. 210). Autor uważa, że należy odrzucić pojęcie średniowiecznego święta w od­ niesieniu do pokazów głupców, czyli odwrócenia ról społecznych funk­ cjonujących w społeczeństwach miejskich. Oba te typy zabaw i pokazów urządzano w miastach. Ludność wiejska stawała się głównie widzami, jakkolwiek w świętach głupców stawała się także raczej przedmiotem kpiny aniżeli ostrej drwiny. Niezdarnego i zahuka­ nego chłopa przeciwstawiano sprytnemu przedstawicielowi biedoty miej­ skiej. Ośmieszać należało przede wszystkim tych możnych, z którymi orga­ nizująca święta głupców młodzież stykała się na co dzień, a więc duchow­ nych różnych kategorii i zamożnych świeckich, głównie przedstawicieli władz miejskich. Wieśniak nie był ani obcym, odmieńcem, ani szczególnie śmieszną postacią. Dopiero w fantastycznych postaciach karnawałowych z końca XV w. wieśniak tańczy z Maurem, obaj w ustalonych tradycją maskach: „Oblicze wieśniaka odzwierciedla ten rodzaj pogardy czy przy­ najmniej dobrotliwego rozbawienia, jakie mieszkańcy miast, nawet ci naj­ prostsi, z ulicy, odczuwają wobec prostaków ze wsi: rysy z grubsza ciosane, włosy zmierzwione, ubranie niezbyt zadbane, buty wielgachne, wysokie, całość utrzymana w nader żywych kolorach, niekiedy tych tradycyjnie za­ strzeżonych dla głupców i błaznów". Towarzyszący wieśniakowi Maur nosił czarną maskę i miał kędzierzawą czuprynę (s. 168). Szczegółowa analiza charakteru świąt głupców ukazuje skomplikowane korzenie tych zabaw. W głębszej warstwie chodzi o odwrócenie ról społecz­ nych, kilkudniowe zwycięstwo słabych, ubogich, maluczkich a także dzieci. Zarazem jednak kościół katolicki odegrał niemałą rolę w ich inscenizacji. Chcąc przyciągnąć wiernych do świątyń organizowano procesje, tańce, przedstawienia sakralne, całe dramaty liturgiczne. Związane one były ze świętami religijnymi, głównie zimowymi, pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli, lecz także w okresie karnawału i święta wiosny. Dochodziło do świąt „na opak", gdy duchowni, nawet dostojni kanonicy, stawali się na ten krótki okres błaznami ludu, zdarzało się wyśmiewanie �RECENZJE I OMÓWIENIA 367 obrządków religijnych, wybierano papieża głupców. Te ekscesy doprowadzi­ ły do surowych zakazów i usunięcia nawet dziecinnych rozrywek młodych ministrantów inscenizowanych w obrębie zabudowań kościelnych i cmen­ tarzy. Jednakże w początkowym okresie to odwrócenie ról na jeden lub kilka dni pozwalało na pośmianie się z możnych i przyczyniało się do rozładowywania napięć społecznych. Autor zwalcza przekonanie o ignorowaniu i zaniedbywaniu dzieci w okre­ sie średniowiecza. Podkreśla znaczenie chrztu, wprowadzenia dziecka w społe­ czeństwo, jako symbolu niewinności. Zarazem instytucje charytatywne spra­ wowały skuteczniejszą nieraz ochronę porzuconych dzieci aniżeli w później­ szym okresie. Święta Bożego Narodzenia czy Niewiniątek stawały się pretek­ stem do zabaw kościelnych, w których brały udział dzieci wychowywane w przytułkach przy kapitułach. Bardziej złożone jest zagadnienie święta maluczkich. Tu wyśmiewano głupców, czyli debilów, chorych psychicznie a także ludzi obciążonych poważniejszym kalectwem fizycznym. Obłąkani byli niekiedy uważani w dawnych społecznościach za naznaczonych piętnem nadprzyrodzonym. Dotyczyło to jednak raczej jasnowidzów. Natomiast w za­ bawach święta głupców czy osła wszelkie odchylenia od normalności były nieraz traktowane jednakowo. Statek głupców, który miał ich wywieść na dożywotnie wygnanie, nie mieścił tylko obłąkanych lecz także ludzi obciążo­ nych różnymi przywarami, maniami i śmiesznostkami. Wyszydzano ich nieraz bezlitośnie. Tylko umiejący błaznować cieszyli się społecznym uznaniem. Jednak i oni byli napiętnowani odpowiednim ubiorem. Zarazem ludzie o niespotykanym wyglądzie, określani jako „dzicy", występowali w pierw­ szych szeregach pochodów i maskarad. Inny charakter miały widowiskowe występy goliardów czyli wagabundów, cieszące społeczności miejskie i wiejskie w ciągu całego roku niewymyślnymi przedstawieniami. Te spontaniczne pochody związane ze świętami głupców podkreślały wszelkie inności uważane za śmieszne w danym społeczeństwie. Otwierało się pole do wyszydzania odrębności etnicznych, zwłaszcza znanych wszystkim Żydów, ale też bardziej egzotycznych Maurów, Murzynów i później Indian. Korowody i karnawały były zorganizowaną formą rozrywki. Zamiast duchownych organizowali je świeccy, np. bractwa i towarzystwa literackie, różne kompanie. Zdarzające się zakłócenia porządku społecznego, zarówno bójki i zamieszki, jak zbyt otwarta krytyka władz, doprowadzały do zakazu tych zabaw. Miasta stawały się gwarantem i strażnikiem uporządkowanych a nawet moralizujących zabaw. Autor stwierdza, że ludowe początkowo karnawały zostały skonfiskowane. Zamiast kontestacji święta zaczęły glory­ fikować ludzi i całe grupy sprawujące władze. Defilady na wozach ukazy­ wały w okresie baroku alegorie i moralizujące pouczenia. Były to już święta mędrców, a nie głupców, często arystokratyczne święta dworu. Autor dokonał ogromnego wysiłku w sensie pojęciowego uporządkowa­ nia barwnych opisów materiałowych. Odczuwa się jednak brak rozróż­ nień charakteru tych świąt i czasu ich trwania w różnych krajach. Widać �368 RECENZJE I OMÓWIENIA szczególną ostrość antykościelnych drwin w południowej Francji. Niemie­ ckie przepisy miejskie są świadectwem zamiłowania do porządku. W sumie jednak w omawianej książce zaciera się olbrzymia różnorodność tych ludo­ wych czy miejskich zabaw, a dążenie do uogólnień ujednoliciło zbyt mocno różnorodność związaną z charakterem narodowym. Odczuwa się brak po­ dobnego syntetycznego opracowania zabaw, jakie odbywały się w środkowej Europie. Nie sprzyjała im silna władza państwowa a także ostrzejsze wymogi porządkowe władz miejskich. Jednakże szlacheckie zabawy Rzeczypospolitej Babińskiej, podobnie jak bogata Uter atura sowizdrzalska, mogłyby tu do­ starczyć porównawczego materiału. Na Zachodzie absolutyzm i bardziej czujna po okresie reformacji władza kościelna ukróciły te jedynie z pozoru niewinne zabawy. W środkowej Europie miasta były słabsze a rządy szlachty nie lubiły krytyki choćby słabej władzy. Wielkie widowiska barokowe były jednak przez nią organizowane. Zagadnienia te wymagają bUższego zbada­ nia sytuacji w naszej części Europy. Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), BibUoteka „Literatury Ludowej", t. 1, Czesław Hernas (red.), Wrocław 1995, ss. 307 Książka D.K. Kadłubca ukazała się w ramach nowej serii Biblioteka „Literatury Ludowej", której patronuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zanim przejdę do jej omówienia wypada powiedzieć kilka słów o samej serii. Powstała ona z inspiracji prof. Czesława Hernasa - wieloletniego Redaktora „Literatury Ludowej". Na łamach tego czasopisma już kilkakrotnie, obok artykułów i rozpraw publikowano również prace zwarte (np. R. 12-15, 34), wiązało się to jednak z koniecznością rezygnacji z wydawania kolejnych zeszytów. To właśnie brak odrębnej serii poświęconej badaniom wychodzą­ cym poza tradycyjne rozumienie folkloru, promującej teksty traktujące o współczesnych jego przejawach i konieczność odciążenia czasopisma legły u podstaw powołania do życia Biblioteki „Literatury Ludowej". Nieprzy­ padkowo nową serię otwiera praca Karola D. Kadłubca, badacza od lat zajmującego się problematyką Śląska Cieszyńskiego, poświęcona problema­ tyce komizmu ludowego pogranicza czesko-polskiego, napisana na podsta­ wie współczesnej prozy ludowej, anegdoty i kawału. Książka składa się z dwóch części: tekstów źródłowych pochodzących z badań terenowych prowadzonych na Zaolziu, zwłaszcza na obszarach zagłębiowskich, oraz warstwy teoretyczno-anaUtycznej. Wyniki badań mogą być uznane za repre­ zentatywne, ponad 1450 tekstów (z tego w książce zamieszczono 185) zebra­ no bowiem w miejscu ich funkcjonowania w obiegu pierwotnym. Autor podkreśla przy tym, że konsekwencją przyjętej techniki badawczej była łańcuchowość procesu folklorystycznego polegająca na „powstawaniu makro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 369 struktur fabularnych, wielosegmentowych ciągów narracyjnych, których łącznikiem jest bardzo często postać, typ bohatera, rzadziej tematyka czy gatunkowość" (s. 10-12). Doskonale zdając sobie sprawę z problemu inter­ ferencji gatunkowych, konieczności systemowego podejścia do badań nad prozą ludową K.D. Kadłubiec wybrał za przedmiot analizy angedotę i ka­ wał. Dokonanie takiego zabiegu motywuje następująco: „1 - nie sposób ogarnąć w jednym tomie całości folkloru narracyjnego, 2 - kawały i anegdo­ ty są obecnie [...] najproduktywniejszym, a zatem najbardziej reprezentatyw­ nym gatunkiem prozy ludowej, szczególnie w środowiskach uprzemysłowio­ nych, toteż mają dla nich podstawowe znaczenie także w zakresie śledzenia relacji sub- lub interetnicznych" (s. 17). Autor zrezygnował również z trady­ cyjnego, tematycznego układu zebranego materiału na rzecz układu według miejscowości, aby w ten sposób przedstawić chronologię badań, lokalny zasób, specyfikę i profil gatunku oraz procesy folklorotwórcze, chociaż, jak sam przyznaje, nie zawsze i nie do końca było to możliwe. Precyzując pojęcie folkloru górniczego uzasadnia również jego syntetyczny charakter, omawia procesy adaptacji i asymilacji wątków. Wiele uwagi poświęca cechom komi­ zmu północnocieszyńskiego w kontekście problemów interetniczych, wska­ zując na ich związki z facecjonistyką górnośląską zwłaszcza w warstwie poetyki, języka czy zasadach modelowania świata przedstawionego. Pod­ kreśla znaczenie funkcji familiarnej i integracyjnej komizmu i humoru, rolę humoru jako niezmiernie skutecznego narzędzia kontroli społecznej, co wy­ nika z jego podstawowej cechy, jaką jest wartościowanie rzeczywistości społecznej i sprawia, że ma on również swój wymiar kulturowy, jest bowiem manifestacją tożsamości, poczucia odrębności. Istotne miejsce w rozważa­ niach K.D. Kadłubca zajmuje analiza segmentacji narracji folklorystycznej, znaczenia cząstki inicjalnej (jej modalności, funkcji kodowania fabuły) i finalnej (sens, istota), struktury wątków w anegdocie i kawale. W omawia­ nych tekstach dostrzega wewnętrzny, dychotomiczny układ świata, modelo­ wanego w oparciu o dwie przeciwstawne płaszczyzny, mogące przebiegać horyzontalnie (eksponując ideę etniczną, kulturową) i wertykalnie (eksponu­ jąc ideę socjalną i społeczną). Delimitacja horyzontalna może być również istotą komizmu rozgrywającego się na jednej płaszczyźnie socjalnej, społecz­ nej czy kulturowej, gdy postacie nie są zantagonizowane. Humor górniczy bazuje na opozycjach swój - obcy, kobieta - mężczyzna i innych binarnych układach postaci. Często obiektem komizmu staje się także osoba z we­ wnątrz grupy łamiąca obowiązujące zasady, lub której cechy odbiegają od homogenicznego, jednorodnego obrazu akceptowanego przez środowisko. Na podstawie przeanalizowanych tekstów autor dochodzi do wniosku, że obiektem wartościowania w humorze górniczym są: cechy psychiczne (47% wątków), cechy charakteru (30%), obcość i jej pochodne (17%), opozycja płci (6% wątków!. Z drugiej strony wskazuje na cechy preferowa­ ne: spryt (przebiegłość, chytrość) - ujawniające się w komizmie sytuacyjnym (53% wątków), umiejętność posługiwania się słowem - komizm słowny �370 RECENZJE I OMÓWIENIA (38% wątków), reszta to kontaminacje dwu powyższych sposobów. Poprzez wartościowanie świata, immanentną cechę humoru górniczego, dokonywana jest analiza świata. Wśród metod tejże analizy zasadnicze znaczenie, zda­ niem K.D. Kadłubca, mają: „degradacja", „kontrast", i „niespodzianka". Zakres tych pojęć, ich miejsce w płaszczyznach horyzontalnej i wertykalnej, w odmianie sytuacyjnej i językowej określa autor bardzo precyzyjnie. Wiele miejsca w formie szczegółowych rozważań poświęca autor pro­ blematyce czasoprzestrzeni w omawianych tekstach folkloru. Akcja rozgry­ wa się w przestrzeni niejednolitej ale tworzącej spójną, zamkniętą całość. W jej skład wchodzą: kopalnia, kolonia z domami górniczymi i miejscem zamieszkania oraz droga pomiędzy nimi ze znajdującymi się przy niej gospo­ dami, sklepami, mostami itp. „Czas zdarzeniowy komizmu przylega do czasu rzeczywistości realnej, do czasu empirycznego, toteż rozwija się linear­ nie, syntagmatycznie, podobnie jak czas historyczny, fizyczny" (s. 83). Prze­ strzeń i czas tworzą nierozerwalną całość, warunkują się wzajemnie „rea­ lizują artystyczną jedność utworu". Według autora, komizm różnicuje Śląsk Cieszyński na część południową i północną. Komizm frantowsko-sowizdrzalski, urwisowski jest charakterystyczny dla górniczo-przemysłowej części północnej, dla środowiska górniczego, zdemokratyzowanego, zinte­ growanego, skłonnego do żartobliwego spojrzenia na siebie. Stąd „najbar­ dziej charakterystyczne dla komizmu tego środowiska są te wątki, które eksponują komizm jednopłaszczyznowy, wynikający z jednorodności statusu socjalnego, zawodowego i kulturowego bohaterów - jego nosicieli". Na koniec tego pobieżnego z konieczności omówienia pracy dodać nale­ ży, że autor uzupełnił ją o dokumentację zamieszczonych tekstów, krótkie noty na temat gawędziarzy - informatorów oraz słownik wyrazów gwaro­ wych i zapożyczonych, który stanowi ważną pomoc dla czytelnika, Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, Wirydarz, ss. 122 W wydawnictwie Wirydarz ukazał się niedawno niezwykły traktat o nie­ jednoznacznej i wielowarstwowej treści, bo taki też jest jego bohater, uwik­ łany w cały szereg zależności od praktyk dyskursywnych, w jakich przyszło mu funkcjonować. „Uogólnionym autorem" najnowszej książki Zbigniewa Libery jest NOS. Nos? Dziwny to bohater. Niepoważny, nieznaczący?! Potrafi jednak znaczyć, choćby poprzez moc różnicowania: godnych i niegodziwych, mądrych i głupich, pięknych i brzydkich. Temat do wyśmiewania, pogardzania, wytyka­ nia, a więc niewątpliwie zauważany, temat wokół którego narósł już znaczny materiał do poważnej dyskusji. Jednak któż odważyłby się na poważną o nim opowieść, aby nie narazić się środowisku naukowemu na śmieszność? �RECENZJE I OMÓWIENIA 371 Oto jest. Nos doczekał się odważnego - Zbigniew Libera, autor wzbu­ dzającej niepewny uśmiech książki Rzyć, aby żyć, książki wielowątkowej i zmuszającej do refleksji wykraczającej poza zakres wąsko pojętego tematu. Można powiedzieć, że „nosologia" kontynuuje tę niezwykle interesującą podróż po ciele człowieka i nauki. Autor traktuje nos jednocześnie jako tekst i pretekst, bo przecież analizując wszelkie możliwe relacje, w jakie uwikłana jest ta „najbardziej wystająca środkowa część twarzy", demaskuje przy okazji mit przeźroczystej etnografii, etnografii zajmującej się „poważ­ nymi sprawami" oraz mit etnograficznego gatunku pisania. Czyż naukową może być książka na tak „niepoważny" temat? Naukowe opowieści przy­ zwyczaiły nas do tego, że powtarzają zaklęcia/pojęcia określonych mód naukowych, nieustannie przypominając nam o autorytetach stojących za „tymi słowami". Przyzwyczaiły nas także do tego, że nudzą długimi, skład­ niowo skomplikowanymi zdaniami, słownictwem, które ma uwiarygodnić autora jako „naukowca", a więc człowieka, który wie jak jest naprawdę, bo przecież „prawda nie jest łatwa". Jeśli więc książka jest inna, jeśli czyta się ją z przyjemnością, jeśli lektura bawi, gorzej - jeśli wzbudza śmiech, to jest to najwyraźniejszy dowód jej nienaukowości. W tym sensie książka Libery nie jest „konwencjonalną" opowieścią naukową, dlatego bez przeszkód mo­ że po nią sięgnąć zarówno czytelnik niezaznajomiony z tajnikami wiedzy antropologicznej, jak i „poważny naukowiec". Konstrukq'a opowieści przypomina szkicefizjonomicznewczesnego rea­ lizmu, których kalejdoskopowa forma i przepych miały zawładnąć czytel­ nikiem raz go bawiąc, raz wprawiając w zdumienie czy w końcu ucząc. U Libery, obok formy takiego szkicu, pod płaszczykiem XLX-wiecznej konwenq'i, istnieje druga narracja, która konsekwentnie ukazuje strukturalny związek między nosem a mikrokosmosem ciała i makrokosmosem kultury. Nos jest tu częścią całego systemu odpowiedniości anatomiczno-funkcyjnych ciała. Ciało w obrębie systemu podobieństwa jest systemem znaków - nos stanowi element gramatyki tego systemu i w powiązaniu z innymi elemen­ tami, kontekstem, który Libera szczegółowo w swej książce omawia, tworzy „obraz", jest źródłem wiedzy o wnętrzu, odbija cechy charakteru, skłonno­ ści, namiętności na zasadzie podobieństwa: to co wewnętrzne uzewnętrznia się w fizjonomii nosa. Godną zainteresowania ilustracją tego problemu jest rozdział poświęcony katalogowi nosów. Okazuje się пр., że nosy duże mają ludzie wysoko urodzeni, monarchowie - tu nos uwierzytelnia ich mądrość i wielkość, małe natomiast mają ludzie służalczy, niestali, oraz piękne kobie­ ty. Ludzie grubiańscy, lud („grube obyczaje") ma na ogół nosy grube, mięsiste, choć „ludy wybrane", np. górale tatrzańscy, mają nosy kształtne, smukłe jak „strome stoki górskie". Fizyczna inność nosa jest rzutowana na inność społeczną. W obrębie mikrokosmosu ciała, symetrie i odpowiedniości nosa i członka są notowane zarówno w starożytnym Rzymie, jak i we współczesnej polskiej kulturze ludowej. Na podstawie wielkości nosa (także ust) ocenia się wielkość narządów płciowych. Autor krótko tłumaczy te �372 RECENZJE I OMÓWIENIA zależności: „w wielu językach i kulturach dostrzega się liczne podobieństwa anatomiczne i funkcyjne pomiędzy głową, mózgiem, twarz, w tym i nosem, i jeszcze myśleniem, jedzeniem, kichaniem, smarkaniem, itd., a pośladkami, odbytem, ekskrementami, defekacją oraz genitaliami, życiem seksualnym. W efekcie tego, tyłek bywa ujmowany jako «lewa gęba», «twarz na орак», odbyt - «antypody ust», mózg i umysł przedstawia się jako «pojemniki» ekskrementów, wielkości narządów płciowych odpowiadają rozmiarom nosa czy ust itd., itp. Toteż kiedy nie chcemy powiedzieć «mam cię w dupie», możemy użyć powiedzenia: «mam cię w nosie», zamiast «pocahxj mnie w dupę/chuja» - «pocałuj mnie w nos», mamy prawo do takiego przekładu «gówniarz-smarkacz»" (s. 62-63). Interpretacja wyobrażeń kulturowych związanych z nosem sięga znacznie głębiej, wciąż dalej. Nos ma tendencje ekspansjonistyczne, „ambicje im­ perialistyczne", jednak konsekwentna dyskusja wokół nosa próbuje ten ży­ wioł opanować, nie zredukować, lecz wytłumaczyć przez pryzmat określonej praktyki dyskursywnej, która operuje na granicy dwóch porządków: zjednej strony nauki o ambicjach demiurgicznych, a z drugiej - myśU mitycznej. Analizując „dylemat nosa" autor pokazuje niemożność rozdzielenia tych porządków, jednocześnie ukazując moment słabnięcia i nieustającej obecno­ ści tej praktyki, podobnie jak czyni to Foucault w stosunku do myśli nowoczesnej. Ta formacja dyskursywna, która pozwoliła tak długo fizjonomice (od Arystotelesa) funkcjonować w oficjalnym obiegu myśli nauko­ wej, wyczerpując się oddała ducha kulturze masowej i kulturze ludowej, gdzie, według autora, nos dopiero się „rozgadał". Pierwsze rozdziały charakteryzują myśl fizjonomistów, m.in. Arystotelesa i Lavatera, która ukształtowała na długo pojmowanie części ciała jako metaforycznych i metonimicznych odpowiedników charakteru, stanów ducha czy kondycji moralnej. Co ciekawe, nawet współczesny zupełnie Słownik antropologiczny próbuje znaleźć w tym niezwykłym fenomenie nosa wyróżnik człowieka, wysuwając przy tym iście arystotelesowskie argumenty, przypomina­ jąc raczej tradycje hermetyczne niż pokartezjańską „naukę". Po drodze zamieszcza autor oryginalny, jeden z licznych w literaturze XIX-wiecznej traktatów pt. Rozprawa o nosach. Kolejne rozdziały przybliżają sposoby funkcjonowania wyobrażeń związanych z nosem w ramach kultury masowej i ludowej, zarówno obecnej jak i dawnej. Rozszerzają się też konteksty kulturowe wiążące się z nosem, jak пр.: wróżby z nosa, wyobrażenia związane z oddychaniem nosem, z zapachami, kichaniem i smarkaniem, tworząc niezwykle przejrzystą ramę dla wcześniejszych ustaleń. Okazuje się, że wiele z wierzeń dotyczących nosa opiera się z jednej strony na jego medialnym charakterze, na tym, że jest jedną z granic ciała, z drugiej na wartościowanych relacjach przestrzennych (góra-dół, prawo-lewo). Język nosologii, język ciała, sposoby przedstawiania świata za pomocą metafor cielesnych były i są szeroko praktykowane, co więcej wciąż mają niezwykłą moc oddziaływania na „zbiorową wyobraźnię". Pomimo znacz- �RECENZJE I OMÓWIENIA 373 nego wyciszenia „myśli mitycznej" i związanej z nią struktury podobieństwa, współczesna „myśl nowożytnoeuropejska" nie zdołała uniknąć myślenia za pomocą ciała, ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami, a więc przekładaniem odpowiedniości cielesnych na rzeczywistość społeczną, poli­ tyczną czy naukową. Autor kończy swą nosologic wymownym tego przy­ kładem, który pojawia się jakby niechcąco, na marginesie, a tak naprawdę „wieńcząc dzieło" zgrabną klamrą. Przedstawia bowiem „Polityczny dyle­ mat nosa". Nos Kleopatry, Jelcyna stają się elementami gry politycznej, wplatają się w historię kształtując pośrednio przebieg wydarzeń. Wynik dylematu jest oczywisty - do dziś wielkie debaty polityczne czy historyczne można komentować i komentuje się w języku nosologii, nie narażając się na niezrozumienie. Nos ma wciąż znaczną siłę perswazji, potrzebny jest jednak ktoś, kto pozwoliłby mu na powrót do nas przemówić. Z całą pewnością Zbigniew Libera otwiera przed każdym taką możliwość. Marcin Brocki John Van Maanen, Tales of the Field. On Writing Ethnography, The Univer­ sity of Chicago Press, Chicago and London 1988, ss. 144, indeks nazwisk John Van Maanen jest profesorem w Sloan School of Management w Massachusetts Institute of Technology. Od lat zajmuje się teorią orga­ nizacji a w szczególności etnografią współczesnych organizacji. W recen­ zowanej książce zajmuje się przede wszystkim rolą badacza w zbieraniu i opracowywaniu danych terenowych oraz charakterystyką form literackich używanych przez badaczy do przedstawiania wyników swoich badań. Van Maanen przedstawia również krótką charakterystykę ograniczeń, z jakich należy sobie zdawać sprawę pisząc prace etnograficzne (opisy etnograficzne są dokumentami z pogranicza dwóch kultur: kultury obserwowanej i kultury obserwatora tak więc należy wziąć pod uwagę, że opis etnograficzny to tylko interpretaba jakiejś kultury a nie jej „doskonały" zapis). Autor twierdzi, że opisy/prace etnograficzne są dziełami literackimi, w których badacze usiłują nie tylko przekazać, to co zaobserwowali lecz również zrobić to w sposób, który najlepiej będzie służył ich celom (cele te mogą być różne: od zaciekawienia czytelnika po spełnienie wszystkich kryteriów formalnych wymaganych przez przełożonego, profesora itd.). W związku z tym autorzy uciekają się do różnego rodzaju konwencji litera­ ckich i chwytów retorycznych, co powoduje, że wynik ich pracy bardziej jest podobny do opowieści, bajki (tale) niż do pracy naukowej w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. W rozdziale pierwszym „Fieldwork, Culture, and Ethnography" autor zawarł opis roli, jaką w etnografii odgrywają badania terenowe oraz reflek­ sje nad możliwością poznania badanej kultury. W rozdziale drugim „In �374 RECENZJE I OMÓWIENIA Pursuit of Culture" przedstawiona została krótka historia etnografii i jej miejsca wśród nauk społecznych, główne rodzaje modelowych czytelników, do których raporty z badań terenowych są kierowane (czytelnik-etnograf, czytelnik-naukowiec zajmujący się naukami społecznymi, czytelnik popular­ ny) oraz wpływ modelowego czytelnika na formę opisu wyników badań. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostały najważniejsze i najczęściej występujące rodzaje narracji. Rozdział trzeci „Realist Tales" to charakterystyka sposobu narracji na­ zwanego „opowieści realistyczne". Jest to opis formalny, narracja prowa­ dzona jest w trzeciej osobie liczby pojedynczej; w tekście brak wzmianek o działaniach i myślach autora, występują tylko członkowie badanej kultury, a badacz decyduje o tym, jak dana kultura będzie interpretowana i prezen­ towana. Rozdział czwarty „Confessional Tales" jest charakterystyką typu narracji stosowanego w „opowieściach-spowiedziach". W tym typie narracji uwaga skupiona jest w większym stopniu na badaczu i jego przeżyciach, badana kultura opisywana jest natomiast niejako przy okazji. Duży nacisk kładzie się na zaangażowanie autora w prowadzone badania. Rozdział pt. ,,Impressionist Tales" to próba opisu narracji „impresjo­ nistycznej". Ten typ narracji ma przedstawić wybrany moment, migawkę z życia przedstawicieli opisywanej kultury. Opis jest sporządzany z perspek­ tywy bardzo osobistej i ma za zadanie przedstawić raczej zdarzenia nie­ zwykłe niż normalny bieg życia. Opisywane jest działanie przedstawicieli danej kultury a nie oni sami czy też wynik ich działań. W wyniku za­ stosowania tego typu narracji modelowy odbiorca ma przeżyć opisywany świat razem z autorem, a nie „na zimno" analizować dane. W ostatnim rozdziale „Fieldwork, Culture, and Ethnography Revisited" autor zastanawia się nad faktem współwystępowania różnych typów narracji oraz nad konsekwencjami, jakie z tego faktu wynikają. Na zakończenie po krotce charakteryzuje inne, mniej popularne rodzaje opowieści: opowieść krytyczna, formalna, literacka, wspólnie-opowiedziana (jointly-told). Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), tłum. Kazimierz Frieske, Oficyna Literatów „Rój", Warszawa 1994. Czy istnieje jakaś kultura, społeczeństwo nie znające pojęcia i znaczenia słowa „przedsiębiorczość"? W polskim społeczeństwie słyszy się ten termin do znudzenia w mediach i od znajomych, ale czy wszyscy rozumiemy to słowo tak samo, czy zastanawiamy, co się pod nim kryje? Co kształtuje zjawisko zwane przedsiębiorczością, co ma na nie wpływ? Tym problemem zajęli się autorzy omawianej książki. Pracę wydano niedawno, prezentuje więc aktualne spojrzenia i opinie na ten temat. �RECENZJE I OMÓWIENIA 375 Autorzy stanowią zespół profesjonalistów, przedstawicieli różnych dzie­ dzin nauki - od ekonomistów poczynając, poprzez psychologów i socjolo­ gów, na antropologach kończąc. Wielki to walor, gdyż dzięki temu nie rozpatrywali oni zjawiska jednopłaszczyznowo, pokusili się też o jego szer­ szy kontekst kulturowy. W przeciwieństwie do wielu jednostronnie patrzą­ cych ekonomistów, postanowili poruszyć tak ważną sprawę, jak wpływ na przedsiębiorczość czynników społecznych - przekonań moralnych, wartości, norm, jakie cenią sobie ludzie pochodzący z różnych kultur. Dotąd pomija­ no je, uważając przedsiębiorczość za zjawisko samo w sobie, jednorodne, jednoznaczne i łatwo definiowalne. Autorzy wykazali, że tak nie jest. Przed­ siębiorczość kształtowana jest przez „bagaż" kulturowy przyniesiony przez przedsiębiorców, co więcej - tworzy ona swoją własną kulturę. Jest to ważne spostrzeżenie, bo - jak sugerują autorzy - może ona stanowić przeciwwagę dla kultury biurokracji, przenikającej (o czym chyba wszyscy wiemy z włas­ nego doświadczenia) większość instytucji i organizacji. Kultura przedsiębiorczości nie jest arbitralna, jako że nie cytuje definicji - ani przedsiębiorczości, ani kultury. Tę ostatnią rozpatruje globalnie „jako coś ogólnego, obejmującego całość ludzkich sposobów życia", skupia się na fakcie kulturowego zróżnicowania świata, uznaje też zmienność kultury. Nie podaje także jednej wspólnej definicji przedsiębiorczości. Autorzy szukają raczej wspólnych jej cech konstytutywnych jako zjawiska występującego w ramach każdego społeczeństwa, istniejącego w ramach kultury i jedno­ cześnie ją tworzącego. (O swą własną definicję pokusiła się jedynie redaktor­ ka). Dają oni jednak obraz zagadnienia, możliwość głębszego spojrzenia na przedsiębiorczość, dzięki poszerzeniu horyzontu i punktu widzenia na nią. Przedsiębiorczość może być różna, bo tworzą ją ludzie różnych kultur, zróżnicowani w swych poglądach, przyzwyczajeniach i obyczajach. Pozwala­ ją ujrzeć tło i warunki kształtujące, pozwalają więc też na lepsze rozumienie i definiowanie słowa. Cenny jest też fakt, że autorzy popierają rozważania teoretyczne prezentowanymi porównawczo przykładami przedsiębiorczości, a także jej śladami w różnych społecznościach. Pozwalają przy tym reprezen­ tantom różnych nauk na ukazanie w swych esejach właściwego tylko ich dziedzinom punktu widzenia. Tworzy to więc interesującą mozaikę opinii. Przedstawiają oni elementy kultury, które przyczyniają się do powstawania nowych form przedsiębiorczości, opisują „proces odkrywania i interpreto­ wania rzeczywistości gospodarczej, właściwy przedsiębiorczości", ukazują kulturowe zakorzenienie instytucji gospodarczych, związanych z określony­ mi grupami etnicznymi, wreszcie opisują odmienne tradycje przedsiębior­ czości w różnych grapach etnicznych (Hindusi, Afrykanerzy, Murzyni). Ważne jest przy tym, że swe tezy i obserwacje popierają bezpośrednimi rozmowami z przedsiębiorcami, co pozwala na spojrzenie „od wewnątrz", na opisanie problemu niejako w dwóch wymiarach. Dają też szansę swoim przeciwnikom. Przedostatni głos w książce krytykuje podejście badawcze uwzględniające rolę kultury w przedsiębiorczości. �376 RECENZJE I OMÓWIENIA Książka wciąga. Napisana stosunkowo prostym językiem ukazuje bogac­ two tematu, jej wartość polega na zwróceniu uwagi na rolę czynników kulturowych w kształtowaniu współczesnego przedsiębiorcy, „stającego się nową siłą społeczną". Styka się z nią przecież każdy z nas, lepsze jej zrozumienie może więc mieć także znaczenie praktyczne. Lubomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, PWN, ss. 275 Książka Bronisława Baczki jest zbiorem esejów zainspirowanych bada­ niami wyobraźni utopijnej, które doprowadziły autora do podjęcia szerszych analiz wątku tworzenia przez społeczeństwo wyobrażeń o sobie samym jako o tworze przejrzystym. Jak twierdzi Baczko, w ten właśnie sposób powstają pewne idee-obrazy, które nie są prostymi odbiciami rzeczywistości społecz­ nej, lecz wyobrażeniami, za pomocą których społeczeństwo postrzega swoje wewnętrzne podziały, legitymuje swoją władzę, wypracowuje modele - wzo­ ry do naśladowania. Refleksję metodologiczną, od której wychodzi w swych rozważaniach autor, stanowi przypomnienie podejścia do problematyki wyobrażeń spo­ łecznych - począwszy od przemyśleń Machiavellego, Rousseau, Micheleta, przez klasyczne pole badań opierające się przede wszystkim na ideach Marksa (nacisk na pochodzenie i funkcję wyobrażeń społecznych w konflik­ tach klasowych), Durkheima (problem korelacji między strukturami społecz­ nymi a zbiorowymi wyobrażeniami), Maxa Webera (problematyka funkcji wyobrażeń społecznych w tworzeniu sensu działań społecznych) do now­ szych koncepcji rezygnujących z pomysłu uniwersalnej koncepcji społeczeń­ stwa a odwołujących się do zróżnicowania społeczeństw i kultur. Należą tu m.in. koncepcje szkoły Annales, teorie wykorzystujące dorobek psychoana­ lizy i antropologii strukturalnej. Celem rozważań metodologicznych jest pokazanie wieloaspektowości problemu wyobrażeń społecznych, jak również umiejscowienie przez autora własnego pola badań. W swoich esejach Baczko pragnie bowiem zaakcen­ tować miejsce, jakie posiada wyobraźnia społeczna w całym systemie sym­ bolicznym (mity, rytuały, utopie, ideologie, wierzenia) określającym toż­ samość zbiorowości i regulującym życie zbiorowe. Autor przywołuje kon­ krety historyczno-kulturowe dotyczące różnych społeczeństw oraz teksty pisane - nośniki pewnych idei, jednocześnie kształtujące, jak i odzwiercied­ lające tendencje wyobraźni zbiorowej. Jednym z podstawowych problemów pokazanych w tej pracy staje się zatem kwestia konstruowania wyobrażeń społecznych jako wypadkowych doświadczeń, pragnień interesów i dążeń społeczeństwa. Na pierwszy plan wysuwa się tu właśnie kwestia utopii i wyobraźni utopijnej, w najbardziej �RECENZJE I OMÓWIENIA 377 klarowny sposób ujmującej pragnienia społeczeństwa, aby być tworem spój­ nym i przejrzystym. Analizując różnorodne teksty utopijne (począwszy od czołowej pozycji - Utopii Thomasa Moore'a, a skończywszy na 1984 Orwel­ la) Baczko pokazuje niezwykłą przydatność tego wyobrażenia do konstruo­ wania całego repertuaru mitów politycznych i konstytuowania określonych zjawisk (bunty społeczne, totalitaryzm). Przedstawiając nam rytuały buntu chłopskiego we Francji X V I I w., symboliczne tło Rewolucji Francuskiej oraz czasów terroru stalinowskiego (tworzenie nowych symboli, produkowanie obrazów charyzmatycznego przy­ wódcy lub „duchowego przodka") autor chce ukazać, w jaki sposób wyobraź­ nia społeczna staje się symboliczną osnową procesów i zjawisk historycznych. Kolejnym problemem pojawiającym się w tej pracy będzie kwestia pod­ stawowej funkcji wyobrażeń społecznych, jaką ma być organizowanie i opa­ nowywanie na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego. Baczko przenosi nas zatem do polskich realiów okresu „Solidarności" (1980/81) i śledzi procesy modelowania przez społeczeństwo tzw. pamięci zbiorowej działają­ cej przez sieć określonych wyobrażeń, rytuałów, świąt i stereotypów od­ noszących się do pewnej szczególnej przeszłości, która to przeszłość staje się integralnym składnikiem walki politycznej w teraźniejszości oraz zbiorowej nadziei dotyczącej przyszłości. Autor podejmuje również problem strategii panowania nad wyobrażeniami społecznymi jako czynnika, który, według koncepcji utopijnych (Huxley, Orwell) daje całkowitą władzę nad społeczeństwem. Na tle wydarzeń Rewolucji Francuskiej, okresu stalinowskiego, ruchu solidarnościowego w Polsce ukazuje mechanizmy propagandy, terroru, tworzenia charyzmatycznych obrazów realnych i „duchowych" przywódców, podaje mniej lub bardziej jaskrawe przykłady strategii opanowywania przez władzę sfery wyobrażeń społecznych. B. Baczko w swej pracy pokazuje zatem, w jaki sposób wyobraźnia społeczna reguluje i kontroluje życie zbiorowe, dostarczając schematu inter­ pretacji różnorodnym doświadczeniom jednostkowym, w jaki sposób przy­ czynia się zarazem do konstruowania, ale także i rozpadu pewnych typów świadomości społecznej. Agnieszka Pokropek Bill Devall, Georges Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995, wyd. „Pusty Obłok" „Jedno wiemy z pewnością. Ziemia nie została stworzona dla człowieka, to człowiek został stworzony dla Ziemi" - słowa wypowiedziane przeszło sto lat temu przez indiańskiego wodza Seattle wyrażają pogląd diametralnie różny od biblijnej zachęty: „czyńcie sobie Ziemię poddaną". Biegunowe przeciwstawienie dwu koncepcji widzenia świata, relacji człowieka ze wszyst­ kim, co go otacza, stanowi fundament, dziś już klasycznej, książki pt. �378 RECENZJE I OMÓWIENIA Ekologia głęboka. Jej autorami są dwaj kalifornijscy myśliciele: Bill Devall (wykładowca na stanowym uniwersytecie Humboldta w Kalifornii i działacz ruchu ekologicznego) oraz Georges Sessions (filozof z Sierra College, Kali­ fornia). Książka zawiera kompletną wiedzę na temat genezy, założeń i prak­ tyki filozoficznego nurtu ekologicznego, nazwanego ekologią głęboką. Termin ten pojawił się w literaturze po raz pierwszy w 1973 r. w artykule Arne Naessa (filozofa, działacza i teoretyka ruchu ekologicznego) pt. The Shallow and the Deep. Long Range Ecology Movement. „Duchowo głębokie" podejście do Natury ma wynikać, według Naessa, z większej wrażliwości i otwartości człowieka na siebie samego i na otaczające go inne formy życia. Jego istotą ma być nieustanne stawianie dociekliwych pytań natury filozo­ ficznej i religijnej. Pytania te doprowadzić powinny do „norm ostatecznych" (prawd już nieredukowalnych), będących warunkiem człowieczej samoreali­ zacji i przekonania o biocentrycznej równości gatunków. Tak rozumiana głębia ekologii staje się drogą kształtowania równowagi wewnętrznej i har­ monii między jednostkami i wspólnotami a naturą. Jej jądrem jest poszano­ wanie wszystkich form życia. W tym ujęciu człowiek nie jest ani panem, ani rządcą Świata. Jest tylko jednym z wielu równoprawnych składników eko­ systemu wszechświata. Każdy z nich ma sobie właściwą wartość immanentną, niezależną od ludzkich antropocentrycznych ocen. Inspiracją tez teoretyków ekologii głębokiej była przede wszystkim prak­ tyka tzw. wspólnot alternatywnych, definiowanych jako grupy zorganizowa­ ne demokratycznie, w odróżnieniu od scentralizowanych społeczeństw świa­ ta zachodniego. Autorzy recenzowanej książki mają na myśli głównie społe­ czeństwa plemienne, a także grupy realizujące ruchy kontestatorskie, wspól­ noty nieortodoksyjnych wyznań religijnych oraz powiązane ze wschodnimi tradycjami duchowymi. Ekologia głęboka czerpała również inspiracje z filo­ zofii europejskiej (np. od M . Heideggera), z naturalistycznej literatury ame­ rykańskiej i z doświadczeń działaczy ekologii (np. J. Muir'a). Punktem wyj­ ścia koncepcji autorów Ekologii głębokiej jest przekonanie o poważnym i stale się pogłębiającym światowym „kryzysie kulturowym i osobowym". Utożsamiają go z kryzysem ekologicznym. Nie precyzują jednak ani pojęcia „kryzysu kulturowego", ani nie charakteryzują relacji między ekologią a kulturą. W polu ich zainteresowań pozostaje ogólny kryzys ekologiczny, którego przyczyn upatrują w świecie współczesnym, zdominowanym przez konsumpcyjny światopogląd jednostek i społeczeństw oraz bezkrytyczną wiarę w nieograniczony postęp cywilizacji i drapieżny antropocentryzm za­ chodniej kultury. Ekologia głęboka ma się stać wyjściem alternatywnym. Ekologia głęboka ma się więc stać sposobem na życie. W żadnym przy­ padku nie może się przekształcić w „wyspecjalizowane lobby" (jak to się stało z ruchem na rzecz ochrony przyrody i jej zasobów). Jest to po prostu radykalna filozofia kontestacji i sprzeciwu wobec panującego porządku, która się domaga odrzucenia nadmiaru techniki i rezygnacji ze sztucznie rozbudzanych potrzeb konsumpcyjnych. �RECENZJE I OMÓWIENIA 379 W dziedzinie życia społecznego ekologia głęboka proponuje zastąpienie „scentralizowanych wspólnot narodowych" przez taki rodzaj wspólnoty, który by umożliwił „prawdziwą pracę" (tym terminem określa się w litera­ turze ekologicznej wysiłki zmierzające do rozbudzenia powszechnej świado­ mości ekologicznej). Autorzy są zdania, że naturalnym sposobem spoleczno-ekologicznego zorganizowania są bioregiony, w których największe zna­ czenie przywiązują do harmonijnie zestrojonych systemów naturalnych (tzn. do równowagi środowiskowej) oraz do ich możliwości samoregulowania (tzn. funkcjonowania bez kontroli zewnętrznej). Bioregiony mają być także ośrodkami kultywowania „ducha bioregionu", rozumianego jako bliska re­ ligii kontemplacja i doświadczanie przestrzeni. Koncepcje B. Devall'a i G. Sessions'a nawiązują do tradycji odległych kultur plemiennych, w których wzorce zachowań wyrastały przez tysiąclecia z doświadczeń łowieckich, zbierackich czy kopieniaczych, przetwarzanych rozwagą na normy chroniące Ziemię, ludzi i życie. Są zdania, że to cywiliza­ cja spustoszyła naszą planetę w pogoni za... Za czym? - pytają, i pytanie to staje się jądrem filozofii ekologii głębokiej. Wokół niego narastają w książce rozmaite odpowiedzi, a ich sens niekiedy wkracza w dziedzinę science fiction, niekiedy też staje się marzeniem o powrocie do sytuacji rajskiej. Przeważa jednak - mimo pozorów naiwności i sentymentalizmu tej filozofii - stanowi­ sko mądre i racjonalne, krytyczne i futurologiczne, które ukazuje możliwości pokonania barier kulturowych w świecie ludzi i zachowania wartości natury. Ukazuje się prawdziwa głębia odmiennych rzeczywistości. Paweł Kalinowski Deborah Tannen, Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995, wyd. W.A.B. Deborah Tannen jest profesorem socjolingwistyki na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Zajmuje się głównie problemami komunika­ cji, a więc podstawami stosunków międzyludzkich. Popularność zdobyła książką pt. Nie o to mi chodziło! W jaki sposób styl konwersacypiy powoduje nawiązanie bądź zerwanie stosunków z innymi ludźmi. Autorka przedstawiła w niej własne obserwacje i badania, pokazujące style konwersacji między ludźmi w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, w różnych grupach etnicznych, w obrębie płci. I właśnie ten ostatni materiał (któremu po­ święciła zaledwie jedną dziesiątą tekstu książki) spotkał się z żywym od­ biorem czytelników i z największym ich zainteresowaniem. Fakt ten stał się powodem napisania następnej książki, tu omawianej. D. Tannen rozwinęła i wzbogaciła w niej materiał ukazujący odmienność stylów konwersacyjnych kobiet i mężczyzn, leżącą na ogół u podstaw nieporozumień w ich codziennych kontaktach. Pokazując, analizując i interpretując odmienności �380 RECENZJE I OMÓWIENIA w sposobie formułowania i wyrażania myśli przez obie płci proponuje, by uznać, że także w tym przypadku mamy do czynienia z odrębnymi kul­ turami, choć obydwie należą do tej samej cywilizacji. Założenie odmienności kultur konwersacyjnych pozwala D. Tannen spoj­ rzeć na sposoby rozmawiania kobiet i mężczyzn tak, jak antropolog spogląda na odmienne kultury. Pokazuje więc sens w pozornie bezsensownych nieporo­ zumieniach małżeńskich, towarzyskich, koleżeńskich, domowych. Odkrywa też kobiece i męskie interpretacje wspólnych rozmów, podobnych sformułowań, identycznych wyrażeń. Wynika z nich istota nieporozumień, tkwiąca w odmien­ nie wypowiadanych intencjach. Kobiety i mężczyzn dzieli bowiem wcale niemała przepaść nie tylko w sposobie odbierania rzeczywistości, lecz także jej opisywania. Kobieta w „swoim świecie" uważa za najważniejsze więzi z innymi ludźmi, oparte na wzajemnym wsparciu. Mężczyzna skupia się przede wszyst­ kim na informacji i własnym miejscu w społecznej hierarchii. Cele ich komunikatów we wspólnych rozmowach nie są więc zbieżne: on ustala „pionowe" zależności hierarchiczne, ona - „poziome" relacje wspomagania. Bardzo często zatem zdarza się, że rozmawiając, zachowują się tak, jakby każde mówiło inną gwarą, choć język pozostaje ten sam. Dużą zaletą książki jest jej żywy język, humor, bogactwo przykładów z codzienności i literatury. Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, Semper, ss. 96 Elity urodzenia są próbą syntetycznego ujęcia problematyki elit w społeczeń­ stwie. „Cała książka ma za zadanie ujawnienie pewnych prawidłowości ogólnych, nie zaś opis procesów zachodzący w wybranych krajach i epokach" (s. 14). W tym celu autor dokonuje przeglądu różnych form organizacji społecznej i państwowej: od tych, które uznaje za najprostsze. Społeczności plemienne Afryki pozwalają mu uchwycić moment pojawienia się instytucji pod względem funkcji zbliżonych do elit; jest to także miejsce - przy omawianiu innych kultur pozaeuropejskich - by zaproponować swoje definicje stanu, klanu i kasty, a także istotne dla całej idei książki rozróżnienie między statusem osiągniętym a przypisanym; autor dodaje, że będzie go interesował tylko ten ostatni (s. 6). Poprzez duchowo i geograficznie bliskie kulturze europejskiej cywilizacje starożytnej Grecji i Rzymu autor podkreśla rolę 1 2 1 W tej dziedzinie można Autorowi zaufać, Zajączkowski jest bowiem także znanym i uznanym afrykanistą (por. A. Zajączkowski 1970; Obrazy 1973). Ponieważ książka ta jest bardziej esejem niż publikacją stricte naukową, autor nie przedstawia swojej metodologii na wstępie (choć później powołuje się na inspirację myślą V. Pareto i innych socjologów). Wydaje mi się jednak, że najbliżej byłoby mu do metodologii funkcjonalnej. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 381 przejścia od organizacji plemiennej do polis i pojawienie się zróżnicowania klasowego: po raz pierwszy wyrażana jest także myśl, która będzie towarzyszyć analizom do końca książki - elity urodzenia to nie tylko prestiż i przywileje, ale także funkcja kulturowa, polityczna i gospodarcza (s. 13). Zajączkowski przygląda się także procesom zamykania elit i jednocześnie przenikania do nich bardziej aktywnych jednostek z niższych warstw społecznych. Książkę kończy analiza struktur społecznych czterech krajów Europy średniowiecznej i nowoży­ tnej: Anglii, Francji, Polski i Rosji. Nie moim jest tu zadaniem przytaczanie treści książki. Chcę natomiast podkreślić, że Zajączkowski, dzięki niesłychanej erudycji oraz umiejętności doboru i syntetyzowania faktów, w sposób przejrzy­ sty i zrozumiały przestawia charakterystykę i strukturę elit wyżej wymienionych krajów. Zwraca też uwagę, że differentia specifica polskiej szlachty to jej podwójna struktura - klasowa i stanowa (s. 35). W kolejnym rozdziale pt. „Zmiana i ciągłość" omawiane są dzieje elit społecznych w X I X w. Powiada Autor, że Wielka Rewolucja „w miejsce elity urodzenia wprowadziła elitę zasług, często faktycznie elitę pieniądza" (s. 46), i ukazuje, że podobne procesy otwierania się granic stanów, aż do ich prawnego zniesienia, mają miejsce we wszystkich czterech krajach (choć geneza, przebieg i znaczenie tych procesów są w każdym kraju inne). W rozdziale „Wielka rewolucja przemysłowa" analizowany jest proces powiązań kulturowych i kapitałowych pomiędzy burżuazją i elitami szlache­ ckimi: szlachta przedstawiana jest jako rezerwuar zachowań i postaw trak­ towanych jako wzorce, jest też siłą społeczną akulturującą „nowych boga­ tych". Autor ukazuje nam „proces zlewania się w jedną całość dwu elit urodzenia, jednej - silnie zakorzenionej w kapitalistycznej rzeczywistości, drugiej - pod tym względem znacznie słabszej, ale wyposażonej w atrakcyjną dla pierwszej mitologię" (s. 61). W przypadku Polski wskazuje na powstanie inteligencji jako warstwy społecznej i jej podstawowego wyznacznika jako elity: prestiżu społecznego. Zajączkowski dociera ze swoim projektem do dnia dzisiejszego, omawia­ jąc problem elity (w tym elity urodzenia) Polski i Rosji w okresie władzy komunistycznej, a także wyższej biurokracji francuskiej (jako grupy społecz­ nej genetycznie i funkcjonalnie nawiązującej do szlacheckich i wielkoburżuazyjnych elit urodzenia). Jednak najciekawszą i najbardziej inspirującą częścią książki są dwa ostatnie rozdziały: refleksja nad myślą sozologiczną zajmującą się tą problematyką (Pareto, Veblen, Bourdieu) i podsumowanie snutych w książce rozważań. Autor twierdzi, że „każda elita jest w gruncie rzeczy elitą urodzenia" i uściśla: „każda elita pragnie się utrwalić jako elita urodzenia, ale członkom wielu z nich udaje się to na krótko" (s. 87). Książka ta zasługuje na uwagę, ponieważ jest jednym z niewielu wy­ ważonych i przemyślanych głosów w dyskusji trwającej od początku lat osiemdziesiątych , mających na celu ustalenie sensu, funkcji społecznych, 3 3 Zob. przypisy do artykułu A. Jawłowskiej (1995). �382 RECENZJE I OMÓWIENIA uwarunkowań i przyszłości polskiej inteligencji (tu używam tego terminu w rozumieniu zbliżonym do prezentowanego w Elitach urodzenia). W latach ostatnich (po 1989 r.) pojawiła się popularna koncepcja naturalnej śmierci inteligencji i stworzenia klasy średniej (Zieliński 1993), niemniej istnieją też poglądy wydające się trafniej interpretować skompolikowaną rzeczywistość transformacji ustrojowej (Mokrzycki 1995). Na koniec oddajmy głos samemu Zajączkowskiemu: (procesy demokra­ tyzacji, zmiany w obiegu informacji czy też] „przekształcanie się życia spo­ łecznego zgodnie z modelem mass society [...] nie grożą eUminacją elit z życia społecznego. Liczne i specyficzne, o krótkiej kadencji istnienie i działania, szybko wymieniane na inne, istnieć będą zawsze" (s. 88). LITERATURA J a w ł o w s k a A. 1995 Producenci kultury, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w darze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS P A N , s. 71-95. Mokrzycki E. 1995 Nowa klasa średnia?, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w da­ rze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS PAN, s. 54-70. Obrazy... 1973 Obrazy świata białych, A. Zajączkowski (red.), Warszawa, PIW. Z a j ą c z k o w s k i A. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa, PIW. Z i e l i ń s k i M. 1993 Pożegnanie z inteligencją, „Res Publica Nowa", nr 9 (60), s. 49-51. Witosław Klembowski �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1997 r. wynosi 12.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 20-12-71, tlx: 813-462, 817-921, fax: 20-95-01, 20-39-05 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03c647c2c38dd61a0231a05e563d4c67.pdf 7fa3d4f5c38175e85ae96b4299d0a6f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1579 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1461 Title A name given to the resource O kulturze "polskiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków na Białorusi). Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.209-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa O KULTURZE „POLSKIEJ NACJI", KULTURZE NARODOWEJ I MOŻLIWOŚCIACH ICH TRANSMISJI (NA PRZYKŁADZIE POLAKÓW Z BIAŁORUSI). UWAGI WSTĘPNE* K U L T U R A „POLSKIEJ N A C J I " I K U L T U R A N A R O D O W A Opisanie kultury Polaków z Białorusi w jej obecnym kształcie i w prze­ szłości, podobnie jak opisanie kultury samych Białorusinów, określenie cech charakterystycznych, wyróżniających ją spośród innych kultur, a także uka­ zanie zachodzących w tej sferze przeobrażeń, stanowi dziś - moim zdaniem - jeden z ciekawszych problemów dla badaczy Białorusi. Wobec zauwa­ żalnych efektów długotrwałej rusyfikacji, a w okresie międzywojennym - polonizacji części Białorusi, wobec widocznych skutków polityki unifikacji i asymilacji kulturowej, sporządzenie pełnego opisu monograficznego wspomnianych kultur, ze wskazaniem ich cech swoistych, nie jest sprawą łatwą. Konieczne jest też przeprowadzenie systematycznych badań etno-historycznych i uzupełnienie poważnych niedostatków źródłowych. Rozważania o współczesnej kulturze określonej grupy często w naturalny sposób prowadzą do pytań o kwestie narodowe, o podstawy narodowej tożsamości. Trudno zarazem określić tożsamość narodową członków danej społeczności bez odwoływania się do ich znajomości własnego dziedzictwa kulturowego oraz określenia mechanizmu jego transmisji wewnątrz grupy odniesienia i poza nią. Związki między sposobem postrzegania kultury własnej grapy a kwestią tożsamości (etnicznej, narodowej, kulturowej) były również przedmiotem mojej uwagi podczas badań nad wyznacznikami tożsamości, jakie w latach 1992-1995 prowadziłam wśród ludności polskiej mieszkającej w zachodnich rejonach Białorusi (o dotychczasowych wynikach badań patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93, 1995). W trakcie tych badań próbowałam m.in. odpowiedzieć na pytanie, jakie cechy uważane są za * Niektóre zagadnienia omawiane w tym artykule referowałam podczas międzynarodowej konferencji pn. „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza", która odbyła się w Cieszynie w grudniu 1995; teksty referatów są obecnie w druku. �210 IWONA KABZIŃSKA charakterystyczne dla polskiej kultury, w jaki sposób postrzegana jest przez Polaków z Białorusi kultura ich własnej grupy odniesienia (określana przez badanych jako „kultura polska", „kultura polskiej nacji") a także jaki jest zakres wiedzy osób reprezentujących badaną grupę o tej kulturze. Wstępne wnioski z tej części badań formułuję w prezentowanym tu artykule. Koncen­ truję się na wskazaniu tych cech polskiej kultury, które były najczęściej (spontanicznie lub w odpowiedzi na bezpośrednie pytanie) wymieniane przez informatorów. Część tekstu poświęciłam mechanizmowi przekazu tradycji kulturowych wśród Polaków z Białorusi w określonych warunkach history­ cznych. Funkcjonowanie tego przekazu ma bowiem podstawowe znaczenie dla aktualnego stanu wiedzy poszczególnych osób o kulturze własnej grupy, a także o kulturze innych grup, jak też dla kształtowania się ich tożsamości. Z przeprowadzonych badań wynika, że większość informatorów (ponad 200 osób) identyfikowała polską kulturę wyłącznie z religią katolicką, ze świętami kościelnymi i towarzyszącą im obrzędowością, utożsamiając wyzna­ nie z kulturą, a także z narodowością . Kultura polska („polskiej nacji") była więc tożsama z kulturą katolicką, kultura „ruska" („nacji ruskiej") - z prawosławną. Zjawisko identyfikacji kultury polskiej z katolicyzmem występowało w na­ szych dziejach od dawna . W dobie powstań narodowych XIX w. пр., jak pisze E. Jabłońska-Deptula, „w powszechnym przekonaniu kultura polska [...] była związana z katolicyzmem i przepojona duchem religijnym, była czymś «samoswoim»" (Jabłońska-Deptuła 1990, s. 86). Autorka zwraca również uwagę na silne związki religijności z obrzędowością: „Swojski obyczaj wycisnął piętno na polskiej kulturze religijnej przez to właśnie, że religijność była organicznie zespolona z obyczajem. Tak charakterystyczne na Zachodzie kontrowersje teoretyczno-teologiczne u nas były nikłe i nie doprowadziły do wojen religij­ nych. Jeśli w okresie kontrreformacji odcinano się w Polsce od «schizmatyków» i «lutrów», to przede wszystkim dlatego, że nie zachowywali oni swoistego, własnego, uznanego za rdzennie polski, obyczaju religijnego. Co więcej, zjawiskom tym towarzyszyło poczucie misji narodowej, swoisty polski mesjanizm «przedmurza chrześcijaństwa)) i w tym właśnie ów «swojski obyczaj» miał i pewien aspekt uniwersalny, ogólnochrześcijański" (tamże, s. 87). 1 2 1 Terminowi „narodowość" bardzo często odpowiada termin „nacja", używany przez moich rozmówców także w znaczeniu wyznania, osób jednej wiary; szerzej na temat rozumie­ nia obu terminów pisze D . Życzynska-Ciołek w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej"; patrz też Enkelging 1996. Na związki religii katolickiej z tradycją narodową i kulturową Polaków zwracało uwagę wielu badaczy, patrz m.in.: Czarnowski (1958); Jabłońska-Deptuła (1981, 1990); Olszewski (1986); Tazbir (1978, 1986); Żamowski (1978) i in. Warto też sięgnąć do pracy magisterskiej K . Waszczyńskiej, pt. Współczesny obraz szlachcica na pograniczu litewsko-białoruskim, w której jest m.in. mowa o stereotypie Polak = szlachcic = katolik (mpis, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa, 1994), fragmenty tej pracy drukowane są w bieżącym Zeszycie „Etnografii Polskiej". 2 �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 211 O sile związku między kulturą polską i katolicyzmem, czy szerzej - chrze­ ścijaństwem, świadczy obecność w niej (także współcześnie) inspiracji religij­ nych. Podkreślał to m.in. M . Kurzyna we „Wstępie" do książki pt. Trwałe wartości kultury polskiej (1978). W pracy tej zgromadzono wypowiedzi 50 osób reprezentujących różne środowiska społeczne i zawodowe (artystów, dziennikarzy, naukowców i in.) będące odpowiedzią na ankietę ogłoszoną przez „Słowo Powszechne" w 1976 r. Kurzyna cytuje też znamienne słowa S. Żeromskiego z Nawracania Judasza: „Olbrzymią siłę ma w męczeńskim życiu narodu ta polska wiara. Co o tym mówić! Kto tego nie rozumie, ten nic nie rozumie. Polska i ta wiara zrośnięte są jak Lelum i Polelum w trage­ dii" (Trwałe wartości ... 1978, s. 6). Do takich wniosków prowadzą również rozmowy z wieloma Polakami z Białorusi, zwłaszcza tymi, którzy są silnie związani z Kościołem. Należą oni najczęściej do starszego pokolenia ludno­ ści i reprezentują różne środowiska, zarówno wiejskie, jak i miejskie. Warto, jak sądzę, przypomnieć tę książkę, także dlatego, by wskazać na różnice między potocznym i elitarnym sposobem rozumienia kultury pol­ skiej. Jak wiemy, pod pojęciem „kultura polska" ( = kultura narodowa) kryją się różnorodne treści, nie jest ono ograniczone, jak w rozumieniu potocznym (m.in. badanych społeczności), do sfery religijno-obrzędowej. Pojęcie to obejmuje właściwie całokształt dorobku kulturalnego Polaków od początku powstania Państwa Polskiego do współczesności. W tym znaczeniu jest też najczęściej używane przez różnych badaczy (por. np. Goldscheider 1916; Lehr-Spławiński 1961; Suchodolski 1986; Tazbir 1986 i in.). Wróćmy jednak do kwestii rozumienia pojęcia „kultura polska" przez osoby reprezentujące grupę Polaków z Białorusi. Moją uwagę zwrócił przede wszystkim fakt, iż w wypowiedziach badanych często powtarzało się twierdze­ nie o wyższości polskiej kultury w stosunku do innych kultur . Informatorzy starali się niekiedy uzasadniać swoje przekonanie, na ogół jednak trudno im było znaleźć wytłumaczenie. „Wyższą kulturę" utożsamiano często z kulturą szlachecką ( = polską = katolicką). Taka identyfikacja występowała zarówno w wypowiedziach rozmówców wywodzących się ze szlachty, jak też osób pochodzenia chłopskiego . Za „wyższą" uważano zwłaszcza kulturę współczes­ nych Polaków mieszkających w Polsce. Dla kreacji jej obrazu ważne znaczenie miały bezpośrednie kontakty z Polską oraz wynikające z nich obserwacje i wrażenia. Podkreślano przede wszystkim dobre zaopatrzenie i czystość polskich sklepów, eleganq'e ubioru przechodniów, grzeczne zachowanie pasaże­ rów w środkach transportu miejskiego itp. Ten wizerunek polskiej rzeczywisto­ ści, w której - jak często mówiono - „wszystko pachnie", konstruowany byl na zasadzie kontrastu z obrazem własnego miejsca zamieszkania. Niekiedy pozytywnej ocenie warunków życia w Polsce towarzyszyło przekonanie: „u nas 3 4 3 Przekonanie to powtarzało się też w listach nadsyłanych do Redakcji „Głosu znad Niemna", np. w odpowiedzi na ankietę „Czym jest dla mnie Polska?" (lata 1993-1994). Por. również wyniki badań K . Waszczyńskiej (patrz przyp. 2). 4 �212 IWONA KABZIŃSKA tego nigdy nie będzie." Niektórzy, jak np. 57-letnia kobieta z Bieniakoń, przyrównywali nawet Polskę do raju: „na początku to myśleliśmy, że w raju jesteśmy". Łatwo zauważyć, że obraz ten nie jest wolny od stereotypowych uogólnień i idealizacji polskiej rzeczywistości, wynikających przede wszystkim z bardzo powierzchownej znajomości naszych realiów życia. W wielu przypad­ kach (dotyczyło to przede wszystkim osób starszego pokolenia) obraz Polski kształtował się pod wpływem nostalgii i emocji. One to były źródłem często spotykanych idealizacji i mitologizacji polskiej rzeczywistości, zarówno w od­ niesieniu do przeszłości, jak i współczesności. Terminem „polski" określali ponadto moi rozmówcy obiekty pochodzące z okresu międzywojennego, a więc z czasów, gdy część obszarów dzisiejszej Białorusi znajdowała się w granicach I I Rzeczypospolitej. Użycie określenia „polski" wskazywało na historyczno-terytorialne pochodzenie przedmiotu, o którym mówił informator (np. domowego pieca, mostu w miasteczku, miejscowego młyna i in.), jak też na fakt uznania danego obiektu lub instytucji, (np. polskiej szkoły) za coś wyjątkowo dobrego, cennego. Z wypowiedzi badanych, głównie osób pochodzenia szlacheckiego i/lub reprezentujących środowisko inteligenckie, wynikało, że o wyższości polskiej kultury decyduje wyróżniający korzystnie Polaków (także tych mieszkają­ cych na Białorusi) sposób zachowania, ich stosunek do drugiego człowieka, a więc grzeczność, uprzejmość, używanie słowa „przepraszam" itp. Stawiane przeze mnie pytania dowodziły, że informatorzy nigdy nie zastanawiali się nad stereotypowością takiego generalizującego spojrzenia i brakiem jego potwierdzenia w rzeczywistości. O tym, że ktoś jest Polakiem, reprezentan­ tem „wyższej kultury", często świadczy też - zdaniem informatorów - jego imię i nazwisko, wygląd zewnętrzny (schludne ubranie, sympatyczny wyraz twarzy) oraz pewne cechy fizyczno-antropologiczne. Moi rozmówcy nie umieli jednak najczęściej precyzyjnie określić owych cech twierdząc, że Pola­ ka można po prostu poznać. Wyróżnia go uroda, rysy twarzy... Pozytywny najczęściej stereotyp Polaka można także odtworzyć na podstawie listów do Redakcji „Głosu znad Niemna". Dla przykładu odwołam się tu do listu jednego z czytelników (zam. w rejonie stołpeckim), który wśród cech Pola­ ków wymienił m.in.: grzeczność, gościnność, ofiarność, miłosierdzie, patrio­ tyzm, szacunek dla krewnych i rodaków, religijność, odwagę („rycerski duch w czasie wojny") . Autorka innego listu wymieniła również: prawdo­ mówność, pracowitość, miłość bliźniego, ofiarność, dodając, że cechy te straciły swoje znaczenie w wyniku wyniszczenia całej warstwy prawdziwej polskiej inteligencji . Inna czytelniczka, studiująca w Polsce, wskazała nato­ miast szereg różnic między środowiskiem studenckim w obydwu krajach. Jej zdaniem, w Polsce student ma swobodę wyboru wykładowców i organizo­ wania sobie zajęć, studenci są aktywni, nie boją się mówić i bronić swych 5 6 5 6 „Głos znad Niemna", nr 28 z dn. 3-9 maja 1993 r. „Głos znad Niemna", nr 21, z dn. 24-30 maja 1993 r. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 213 poglądów, są w niemal przyjacielskich stosunkach z wykładowcami, znają też ich stopnie naukowe i używają ich w rozmowach zamiast, powszechnego w krajach WNP, imienia i otcziestwa. Autorka listu konkluduje: „Tu chce się żyć, coś osiągnąć, coś ciągle popycha cię do przodu, tu nie można maszerować w miejscu" . Część czytelników wspomnianego pisma wskazy­ wała jednak również na negatywne zjawiska występujące w Polsce i cechy charakteru Polaków. Najczęściej powtarza się tu chamstwo (mówili o nim także niektórzy spośród moich informatorów); do niekorzystnych zjawisk charakterystycznych dla naszego kraju zaliczono natomiast brak silnego rządu i posłuszeństwa wobec władz, amerykanizację polskiej kultury i in. Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych na próbie 100 studentów z Brześcia (wśród nich byli Białorusini, Rosjanie, Ukraińcy i 1 Polak) wykazały, że do cech Polaków zaliczano najczęściej gościnność, kulturę, przyjaźń, godność, dobroć, przywiązanie do religii, gospodarność, pracowi­ tość, uprzejmość. Podkreślano ponadto, że Polacy wyróżniają się relatywnie wyższym poziomem życia, interesują się swoją historią i rozmawiają po polsku. Do cech negatywnych ankietowani zaliczyli chciwość, skłonność do handlu i zuchwalstwo (Lukiewicz 1995, s. 181). Ze spektakularnym przykładem różnicowania kultur, na podstawie ze­ wnętrznego oglądu różnych zachowań i klasyfikowania ich jako elemen­ ty kultury „wyższej i „niższej", zetknęłam się wśród mieszkańców wiosek leżących na terenie Puszczy Nalibockiej . Moi rozmówcy twierdzili np. że wprawdzie żyjący „za Niemnem" prawosławni („Ruscy") byli bogatsi od Polaków i katolików mieszkających w wioskach puszczańskich - gospodaro­ wali bowiem na bardziej urodzajnych ziemiach - poziom ich kultury był jednak niższy niż Polaków-katolików. Podawane przez informatorów przy­ kłady, które miały świadczyć o takim zróżnicowaniu, dotyczyły głównie sfery życia codziennego. Tak więc, jak mówiono, prawosławni nie używali talerzy ani widelców, jadali rękoma, najczęściej wspólnie z jednej miski, nie mieli szklanek ani kieliszków. Ich jadłospis był uboższy (jedną z wymienia­ nych potraw była cebula ze śmietaną), nie umieli poza tym czysto i smacznie przyrządzać mięsa i wędlin („ich mięso śmierdziało"). Nie istniały nato­ miast, według badanych, zasadnicze różnice między Polakami i „Ruskimi" np. w stroju lub typie budownictwa. Moi rozmówcy podkreślali jednak, że domy polskie były czyste, jaśniejsze, bardziej przestronne. W zauważalnym dziś w myśleniu badanych Polaków przekonaniu o wyż­ szości polskiej kultury można, jak sądzę, dostrzec nieświadomą kontynuację wartościującego myślenia o kulturze własnej grupy odniesienia i stosunku do kultury białoruskiej, jakie reprezentowała część społeczeństwa polskiego chociażby w XLX w. Z drugiej strony, w dobie popowstaniowej - jak pisze J. Jurkiewicz - „powszechnie oceniano, że lud białoruski, choć przywiązany 7 8 7 8 „Głos znad Niemna", nr 13, z dn. 29 marca - 4 kwietnia 1993 r. Były to m.in. wioski: Naliboki, Terebejno, Derewna, Prudy i Kleciszcze. �214 IWONA KABZIŃSKA do mowy rodzinnej, uważają za «prosta», poślednią w stosunku do języków «kulturalnych» - polskiego i rosyjskiego. Białorusinom-katolikom przypisy­ wano szczególną estymę dla polszczyzny, podczas gdy prawosławnych po­ strzegano zwykle jako podatnych na językowo-kulturalne wpływy rosyjskie." Uważano również, że „sami Białorusini nie wiążą szans na swą emancypację kulturalną z ojczystym językiem" (Jurkiewicz 1995, s. 63). Jurkiewicz przytacza słowa M . Wańkowicza, który pisał (w Szczenięcych latach), iż „chłop prawo­ sławny z szacunkiem odnosi się do utożsamianego z polskością katoli­ cyzmu, widząc w nim «panska wiarę», własne wyznanie uznając za «chłopskie»" (Jurkiewicz 1995, s. 65; patrz też: Koszelew 1995). Jeszcze dziś, np. w wypowiedziach niektórych osób pochodzenia szla­ checkiego, daje się zauważyć lekceważący sposób wyrażania się o chłopach (muzykach): „cham to jest cham"; „w zaścianek cham nie pójdzie guljat"; „s diczki sołodkich jabłek nie sarwiosz" (cytaty pochodzą z Derewna i jego okolic). Jedna z mieszkanek Derewna przytoczyła wierszyk funkcjonujący tam przed wojną jako forma przezwiska używanego przez szlachtę zaścian­ kową w stosunku do chłopów: „Muzyk - cham, přijdi к' nam, dam karoboczku gawna, nie zje si, prada si, a mnie groszy otda si." (Muzyku - chamie, przyjdź do nas, dam ci pudełeczko g... Nie zjesz, to je sprze­ dasz, a mnie oddasz pieniądze). Pojedynczy informatorzy wsporninali, że od dziecka uczono ich dumy z przynależności do narodu polskiego, niektórzy wzrastali też w przekonaniu, że Polacy są lepsi od innych nacji. Dziś decydującym wyróżnikiem, na podstawie którego miejscowe spo­ łeczności dzielą się na Polaków i Rosjan, jest wyznanie. Z podziału według kryterium wyznaniowego wynika kolejny podział na kulturę polską i ruską, katolicką i prawosławną. Żaden spośród moich informatorów nie po­ trafił jednak wyjaśnić, na czym polegają zasadnicze różnice doktrynalno-teologiczne między wyznaniem katolickim i prawosławnym. Nieliczni wska­ zywali na odmienność języka liturgii lub - ogólnie - na różnicę rytuałów. Mówiono też np. o większej rozmaitości nabożeństw w Kościele (wymie­ niano tu tzw. nabożeństwa majowe i różańcowe jako charakterystyczne dla Kościoła Rzymskokatolickiego i dla polskiej kultury ). O innych róż­ nicach dostrzeżonych przez informatorów świadczą następujące wypowiedzi: „U nas to wiadomo, co śpiewają, jest dużo pieśni, a w cerkwi ciągle to samo, nie wiadomo co i nie można nic zrozumieć"; „Polska to inna kultura, księża 9 9 Trzeba przypomnieć, że różne formy modlitwy różańcowej praktykowane są od wieków w Kościołach Wschodnich, nabożeństwo majowe zaś, uważane przez moich informatorów za typowe dla „polskiego kościoła", przybyło - jak pisze Jabłońska-Deptuła (1990, s. 133) - na ziemie polskie z Francji około połowy X I X w. Autorka podaje też, że „w nieco mniejszym zakresie spopularyzowało się i spolonizowało nabożeństwo do Serca Jezusowego, zakazane w zaborze rosyjskim i uważane za politycznie nieprawomyślne" (tamże). Według Jabłońskiej-Deptuły, „zdolność szybkiego asymilowania i wtapiania w rodzimą religijność nowych form nabożeństw i kultów, które do tego stopnia zdobywały prawo obywatelstwa, że prawie natychmiast zapom­ niano o ich cudzoziemskiej metryce", była charakterystyczną cechą polskiej religijności (tamże). �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 215 nie piją, a batiuszka pije..." (cytaty pochodzą z wywiadów przeprowadzo­ nych w Nalibokach, pozostawiam je bez komentarza). Na wspomnianą już ograniczoną znajomość innego wyznania (a także „kultury prawosławnej") przez badanych w jakimś stopniu wpłynął zapewne fakt, iż byli oni członkami społeczności tworzących specyficzne enklawy ludności polskiej (katolickiej), do czasów I I wojny światowej wyraźnie od­ dzielone przestrzennie od ludności wyznającej prawosławie. Zapewne inny stopień znajomości poszczególnych wyznań, zwłaszcza ich warstwy obrzędowej, reprezentują mieszkańcy miejscowości, w których czynny jest kościół i cerkiew, a katolicy od dziesięcioleci sąsiadują z prawosławnymi rzeczywiście prakty­ kującymi religijnie, a nie tylko - jak to się często zdarza - określanymi tym mianem na zasadzie stereotypowego przypisania do „nacji" innej niż polska. W takich miejscowościach katolików i prawosławnych łączą najczęściej bliskie więzy rodzinne, towarzyskie, zawodowe i in. Odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu wpływają one na stan wiedzy o wierze i kulturze sąsiedniej grupy wymaga jednak szczegółowych badań. Z informacji podanych przez B. Czech, która w latach 1994-1995 prowadziła badania nad chłopską obrzędowością rodzinną w rejonie Oszmiany, wynika, że jej rozmówcy, reprezentujący grupę Polaków, twierdzili, iż wiedzą, jakie są różnice w uroczystościach Polaków i Białorusinów ; do „starych polskich zwyczajów" została np. zaliczona obrzędowa praktyka, polegająca na trzykrotnym obsypywaniu trumny zbożem podczas pogrzebu . Badaczka nie weryfikowała jednak rzeczywistej wiedzy swoich informatorów o zwyczajach białoruskich, koncentrując się - zgodnie z przyjętymi celami - na opisie obrzędów rodzinych na podstawie zgromadzo­ nych relacji i próbie wyjaśnienia symboliki obrzędowych rekwizytów. Zwróciła natomiast uwagę na zjawisko przejmowania - najczęściej nieświadomego - niektórych elementów prawosławnych obrzędów (chrzcin, wesel i pogrzebów) przez uczestniczących w nich katolików. Jak można sądzić, proces ten przebiega również w odwrotnym kierunku. Dodam tu, że informatorzy B. Czech byli przekonani o wyższości polskich obrzędów, a więc także przypuszczalnie - o wyższości kultury polskiej. Rozmowy, jakie przeprowadziłam dotychczas wśród badanej grupy Po­ laków świadczą m.in. o powierzchowności cechującej ich wiedzę o kulturze Białorusinów ( = prawosławnych = „Ruskich"). Ograniczona była jednak również wiedza starszego pokolenia rozmówców o kulturze Żydów, którzy do czasów wojny stanowili znaczny odsetek mieszkańców badanych miejs­ cowości - m.in. Bieniakoń, Nalibok, Derewna (przed wojną miały one status miasteczek). Najczęściej wspominano generalnie o różnicach wyznaniowych, 10 11 1 0 B. Czech, Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie. Symbolika rekwizytów, praca magisterska, mpis, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa, s. 7. Na podstawie tej pracy został przygotowany artykuł zamieszczony w bieżącym Zeszycie „Etnografii Polskiej". Czech, Chłopskie obrzędy..., mpis, s. 47. Warto odnotować, że ten zabieg magiczny praktykowany jest podczas ceremonii kościelnej. 1 1 �216 IWONA KABZIŃSKA czasem mówiono o odmienności stroju czy też ogólnie - wyglądu zewnętrz­ nego Żydów. Prośby o podanie bardziej szczegółowych różnic lub opisanie owego wyglądu pozostawały na ogół bez odpowiedzi. Często natomiast zwracano uwagę na specyficzny sposób zachowania się Żydów podczas modlitwy („kiwanie się"). Wielu informatorów twierdziło jednak, że właś­ ciwie poza wyznaniem nie ma większych różnic kulturowych między Polaka­ mi i Żydami. Podkreślano natomiast, że Żydzi - w obronie czystości wiary - nie zawierali małżeństw z osobami innych wyznań. Jak zauważył M . Pokropek, „obiektywnie istniejące zróżnicowanie kulturo­ we na jakimś terenie często nie jest w pełni uświadomione wśród miejscowej ludności. Oczywiście, istnieje pewna ilość elementów kultury, które w opinii jakiejś grupy ludności uważane są za różnicujące tę grupę od grup sąsiednich, Z reguły są to elementy kultury raczej drugorzędne, nie zawsze najbardziej istotne. [...] Stopień uświadomienia zróżnicowania kulturowego jest u poszcze­ gólnych jednostek dość różnorodny i uzależniony od wielu czynników. Niekie­ dy owo uświadomienie oparte jest na kilku prostych obserwacjach - stwierdze­ niach bądź na większej ilości takich stwierdzeń z tym, że każde z nich ma inną wartość poznawczą. Najczęściej wymieniane są te cechy różnicujące, które są najłatwiej dostrzegalne i mają odpowiedniki we własnej kulturze (Pokropek 1979, s. 152-153; wśród owych cech różnicujących autor wymienił np. elementy stroju i środki transportu). Rodzi się jednak generalne pytanie, które można odnieść również do wspomnianej sytuacji słabej znajomości kultury Biało­ rusinów i Żydów przez Polaków: w jakim stopniu prezentowany przez informatorów powierzchowny, fragmentaryczny zasób wiedzy o innej kulturze wynika z ich rzeczywistej niewiedzy lub z niechęci do mówienia o różnicach kulturowych, w jakim zaś jest to efekt braku zainteresowania lub/i nieumiejęt­ ności wyciągania wniosków z obserwacji, jak też pewnego zamknięcia się każdej z sąsiadujących ze sobą grup na kulturę „innych" oraz powierzchowności kontaktów między nimi, wynikającej np. z ograniczonego dostępu „innych" do przestrzeni domowej i sakralnej? Aby jednak odpowiedzieć na to pytanie należałoby wskazać wyróżniki poszczególnych grup i ich kultur (także w bada­ nych miejscowościach) . 12 13 1 2 N a strój jako jeden z pdstawowych wyznaczników, stałych elementów wizerunku obcej grupy, wkazywał też J . Obrębski (1936, s. 4). Na niektóre różnice w stroju chłopskim i szlacheckim w okresie międzywojennym zwracał uwagę T. Łopalewski, który pisał: „Szlachcica zagrodowego w Oszmiańskiem czy Nowogródzkiem poznasz odrazu po spłowiałej maciejówce, gdy chłop... woli dziś między­ narodową czapkę tzw. sportową. Reszta ubioru, przeważnie pochodzenia miejskiego, z wyjąt­ kiem siwej kurty samodziałowej, u szlachty i chłopów jednakowa. Przy pracy w polu [nato­ miast] niczem się nie różnią prawie, zgrzebne koszule i łapcie własnego wyrobu to najpospo­ litsza na codzień część stroju. Chociaż ze szlachetki oszmiańskiego pokpiwają, że chodzi w jednym łapciu, w drugim bucie — zawsze on w butach do miasta idzie, a do kościoła jadąc, czerwone lejce przypina w zaprzęgu, gdy znów szlachcianka nowogródzka do powożenia rękawiczki niciane nakłada. Co kraj, to obyczaj, co gmina, to inny świat, inne charaktery, upodobania, tradycje i nałogi [...]" (Łopalewski 1990, s. 69; ortografia zgodna z oryginałem). 1 3 �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 217 Jak już wspomniałam, według większości moich rozmówców, nie istniały różnice między strojem Polaków i Białorusinów, trudno było im także sprecyzować, na czym polegały różnice między ubiorem Polaków i Żydów, jeśli były one postrzegane (pytania dotyczyły okresu międzywojennego). Spontanicznie wskazywano natomiast na różnice między strojem chłopskim i szlacheckim, a także np. - między ubiorem współczesnych mieszkańców Polski i Białorusi. Informatorzy ograniczali się jednak przede wszystkim do wskazania różnic jakościowych: strój szlachecki był więc lepszy, bogatszy od chłopskiego, ubiór współczesnego mieszkańca Polski uważano za lepszy, bardziej elegancki niż ubranie mieszkańca Białorusi itp. Odmienność stroju i wyróżnianie się ubiorem bywały czasem postrzegane negatywnie, a nawet rodziły wrogie postawy. Ilustruje to przypadek, jaki przydarzył się w latach pięćdziesiątych jednemu z rozmówców, mieszkającemu obecnie w Mińsku. Mężczyzna ten przyjechał do stolicy Białorusi z Iwieńca w wieku 14 lat. Pewnego dnia wyszedł na ulicę ubrany w spodnie do kolan, getry, kurtkę i berecik ze sterczącym po środku czubkiem. Gdy stał na chodniku, podszedł do niego Rosjanin i zapytał, pokazując na ów czubek: „co to u ciebie takiego?", po czym zabrał mu beret, odgryzł czubek i wypluł go na ziemię, a beret oddał chłopcu i poszedł dalej. Chłopiec popłakał się . Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o zakres wiedzy mieszkańców Biało­ rusi o kulturze różnych grup etnicznych i narodowych występujących na tych terenach wydaje się niezmiernie interesujące. Nie mniej ciekawe i ważne jest związane z nim bezpośrednio pytanie o znajomość własnego dziedzictwa kultu­ rowego przez członków poszczególnych grup. Łączy się ono z problematyką tożsamości kulturowej i narodowej. W tym miejscu należy wyraźnie podkreślić, iż w przypadku większości moich rozmówców należących do starszego poko­ lenia znajomość polskiej kultury (wyłączywszy obszar religii) ograniczała się najczęściej do kilku zapamiętanych z dzieciństwa - ze szkoły lub z przekazów członków rodziny - wierszy i piosenek, które chętnie wykonywano w obecności badacza, do wyliczenia paru tytułów książek i nazwisk pisarzy (H. Sienkiewicz, A. Mickiewicz, E. Orzeszkowa). Fragmentaryczna i często błędna była zazwy­ czaj znajomość narodowej historii, a niekiedy również dziejów lokalnych społeczności. W wielu przypadkach regułą było mylenie dat, niezrozumienie szerszego kontekstu wojennych wydarzeń, jak np. okoliczności powstania partyzantki i oddziałów A K na terenie Puszczy Nalibockiej czy też przyczyn znanych informatorom przypadków obecności Litwinów, Łotyszów lub Śląza­ ków w wojsku niemieckim. Taki stan rzeczy jest przede wszystkim wynikiem niskiego poziomu wykształcenia respondentów (większość z nich nie ukończyła 7-letniej szkoły podstawowej przed wojną). Oczywiście, w każdej z badanych miejscowości można spotkać pojedyncze osoby wyróżniające się lepszą znajo­ mością historii Polski i polskiej kultury narodowej. Są to jednak wyjątki. 14 1 4 Informację tę zanotowałam w Mińsku, podczas rozmowy z członkami Związku Polaków na Białorusi (październik 1995 г.). �218 IWONA KABZIŃSKA Można przypuszczać, że zakres znajomości polskiej kultury narodowej i historii Polski jest znacznie szerszy w grupie dzieci i młodzieży, która uczy się języka polskiego i różnych przedmiotów w tym języku, korzystając najczęściej z przysyłanych z Polski, i rozprowadzanych np. przez ZPB, podręczników i różnego typu literatury. Odbudowywanie podstaw polskiego szkolnictwa na Białorusi rozpoczęto dopiero przed kilkoma laty. Przez całe dziesięciolecia proces transmisji polskiego dziedzictwa kulturowego, zarów­ no treści wchodzących w skład kultury narodowej, jak i lokalnych tradycji, odbywał się głównie w obrębie rodziny (a ściślej: wąskiego kręgu rodzin). Podstawowe znaczenie miał tu przekaz ustny. W tym przypadku stan wiedzy starszego pokolenia Polaków o kulturze własnej grupy odniesienia miał podstawowe znaczenie nie tylko dla procesu transmisji dziedzictwa kulturo­ wego, lecz także dla formowaniu się tożsamości osób należących do grupy określającej się jako Polacy. O O G R A N I C Z E N I A C H W P R O C E S I E TRANSMISJI K U L T U R Y P O L S K I E J Obecny stan wiedzy badanych o polskim dziedzictwie kulturowym jest w znacznym stopniu efektem wieloletniej izolacji Polaków z Białorusi od zdobyczy kulturalnych narodu. Przyczyniła się do tego polityka rusyfikacji, mająca na celu ukształtowanie społeczeństwa o jednolitym typie tożsamości i kultury, zmierzająca do zatarcia różnic etnicznych, asymilacji i unifikacji kulturowej poszczególnych grup (nie tylko tzw. mniejszościowych, lecz rów­ nież samych Białorusinów). Z drugiej strony, w ZSRR, podobnie jak w wielu innych krajach, kultura masowa i masowa produkcja stopniowo niwelowały różnice np. w stroju, wyposażeniu domów, jadłospisie, obrzędowości. Do ograniczania znajomoś­ ci polskiej kultury, przerwania przekazu dziedzictwa kulturowego w wielu polskich rodzinach i zanikania polskich tradycji w znacznym stopniu przy­ czyniła się jednak wspomniana polityka rusyfikacji, w tym - obowiązek nauki w języku rosyjskim, któremu władze nadały status języka państwowe­ go. Ogromne znaczenie miało też wyniszczenie polskiej inteligencji, zamknię­ cie kościołów i represjonowanie duchowieństwa oraz zastraszenie dużej częś­ ci społeczeństwa. Tylko dzięki postawie osób najbardziej przywiązanych do polskich korzeni i religii katolickiej, która - przypomnę - utożsamiana jest najczęściej z kulturą polską, udało się częściowo ocalić wiarę, a więc także jeden z ważniejszych elementów kultury narodowej, w tym zwłaszcza modli­ twy, pieśni religijne, znajomość niektórych obrzędów. Oznaczało to jedno­ cześnie ocalenie tego zakresu języka polskiego, który jest związany z religią. Jak wiadomo, władze carskie, a następnie radzieckie, zwalczały religię katolicką, uważając ją za podstawę więzi narodowej Polaków i element niepożądanych wpływów Zachodu. W czasach ZSRR wydano także walkę innym wyznaniom, uważając je m.in. za czynnik utrudniający budowę no- �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 219 wego społeczeństwa. Demonstrowanie oznak przynależności do określonego wyznania albo mniejszości etnicznej lub narodowej bywało karane. Od czasów carskich, dzielono też wyznania na lepsze i gorsze, te które mają prawo funkcjonowania w państwie i te, które uważane są za obce, a więc zbędne. Do tej grupy wyznań najczęściej zaliczano katolicyzm (na ten temat patrz: Andrusiewicz 1995; Kumor 1991; Wróbel 1991 i in.) . Wobec likwidacji polskiego szkolnictwa i znacznego ograniczenia działal­ ności Kościoła, określanego przez niektórych informatorów jako symbol Polski, polskości, uniemożliwiono lub osłabiano przekaz polskiego dziedzi­ ctwa kulturowego za pośrednictwem tych instytucji. Po 1945 r. znacznie ograniczono też, zwłaszcza na wsiach i w małych miasteczkach, dostęp do polskich książek. Z trudem docierały na Wschód audycje polskiego radia, a następnie telewizji (na obszarach bardziej oddalonych od granic Polski ich odbiór nie był w ogóle możliwy). W czasach ZSRR dość dobrze funk­ cjonowała natomiast prenumerata niektórych polskich gazet i czasopism. W Republice Białorusi jednak ceny tego typu usług znacznie wzrosły. Wiele osób musiało więc zrezygnować z prasy jako źródła polskiego słowa i bieżą­ cych wiadomości z Polski i o Polsce. W tej sytuacji, jak już wspomniałam, szczególną rolę w zachowaniu polskiej kultury, nawet w ograniczonym wymiarze, odegrała rodzina, zwła­ szcza starsze kobiety (babcie). One to przede wszystkim uczyły dzieci mod­ litw, pieśni religijnych, znaku krzyża, odmawiania różańca, potajemnie woziły wnuki do kościoła, by je ochrzcić, zmuszały też często dorosłe dzieci do zawarcia ślubu w kościele. Według moich rozmówców, zachowanie pol­ skich tradycji w dużej mierze zależało od siły charakteru poszczególnych osób, ich odwagi, determinacji, patriotyzmu. Łatwiej było o taką postawę w środowiskach wiejskich, zwłaszcza tam, gdzie ludność polska stanowiła większość, tworząc zwarte skupiska. Trudniej w miastach, gdzie też znacznie bardziej ryzykowano, np. utratą pracy. W opinii jednej z Polek mieszkają­ cych w Mińsku, „na wsi człowiek nie miał niczego do stracenia, najwyżej drogę do kołchozu". Znacznie trudniej było też zachować język polski i polskie tradycje Polakom mieszkającym we wschodnich rejonach Białorusi, gdzie po I wojnie światowej utworzono Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Tak zwana Białoruś Zachodnia została wówczas włączona do I I Rzeczypo­ spolitej, znalazła się więc w kręgu innych wpływów politycznych i kulturo­ wych. Do 1945 r. w BSRR zlikwidowano przede wszystkim dawne struktury Kościoła Rzymskokatolickiego, w związku z czym życie religijne uległo znacznemu osłabieniu. Nie mogła temu zapobiec - często tajna - działalność 15 1 5 Por. wypowiedź gen. A. Lebiedzia, wedle którego „zagraniczne Kościoły i sekty religijne «są bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego Rosji i jej duchowego odrodzenia»". Zdaniem generała, w Rosji mogą działać jedynie religie uznane przez państwo, a więc: prawosła­ wie, islam i buddyzm; Sekciarska Rosja, „Gazeta Wyborcza" z dn. 29-30 czerwca 1996 r. �220 IWONA KABZIŃSKA Z polską książką. Nauczycielka jęz. polskiego, pani Romualda Zalewska. Fot. Iwona Kabzińska, Mińsk 1995 nielicznych księży i zakonnic, ani też przekaz podstawowych zasad wiary, pieśni, modlitw w obrębie rodzin. Likwidacja struktur kościelnych, podobnie jak polskiego szkolnictwa, przyczyniła się więc do osłabienia polskości na tych terenach (szerzej o sytuacji Kościoła Rzymskokatolickiego w ZSRR i na Białorusi patrz np.: Dunn 1977; Hlebowicz 1993; Polacy w kościele katolickim w ZSRR 1991; Odrodzenie kościoła katolickiego w byłym ZSRR 1993; na temat likwidacji szkolnictwa narodowego patrz: Winnicki 1995, s. 48-62). �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 221 Moi informatorzy mieli świadomość odmienności losów polskiej ludności mieszkającej dziś na zachodzie i wschodzie Białorusi, a w okresie między­ wojennym żyjącej w innych układach państwowo-politycznych. Podczas roz­ mów z Polakami z Mińska , który po I wojnie znalazł się w granicach BSRR, odniosłam wrażenie, iż zazdroszczą oni rodakom, którzy żyli na Kresach I I Rzeczypospolitej dwudziestu lat bezpośredniego kontaktu z Pol­ ską, możliwości nauki w polskiej szkole, uczestnictwa w życiu religijnym. Mają jednocześnie lekkie poczucie wyższości. Trudniej im było przecież - jak mówią - zachować polską kulturę i „polską wiarę", zwłaszcza w sytuacji, gdy nawet nie znali Polski, którą uważali za swoją ojczyznę. Jedna z moich informátorek zapytała: „Jeżeli umrze matka, pozostawiając troje dzieci w wieku 12, 6 i 2 lata, to które z tych dzieci będzie ją najlepiej pamiętało?" W ten obrazowy sposób wyraziła właśnie wspomnianą różnicę losów Pola­ ków z zachodniej i wschodniej Białorusi, wskazując zwłaszcza na rodzaj i możliwości ich kontaktów z Polską. Żywa pamięć represji wobec ludności polskiej (wywózki na Syberię zimą 1940 г., okres stalinowski, często przymusowe wyjazdy do Polski w ramach tzw. repatriacji, szykanowanie osób, które sprzeciwiły się zakładaniu kołchozów lub stawały w obronie religii i kościoła, strach przed prześladowaniami za wiarę, za mówienie po polsku) spowodowała, że wiele osób mieszkających w BSRR odżegnało się od polskości, zmieniło narodowość, zarzuciło praktyki religijne, naukę rodzimego języka. Pokolenia urodzone po wojnie nie znają już najczęściej języka przodków, mówią po rosyjsku lub mieszaniną rosyjskiego z białoruskim, językiem polskim posługują się tylko ludzie starsi i to nieliczni. Duża część ludności mówi gwarą, określaną jako „mowa prosta". Nie trzeba wyjaśniać, jakie są skutki utraty rodzimego języka. Jest to pierwszy krok do asymilacji z kulturą grupy dominującej (na ten temat patrz: Werenicz 1991, s. 207; autor pisze, że „zmiana tradycji językowych prowadzi do reorientacji przynależności narodowej u młodzieży i dzieci. Procesowi temu sprzyja tradycyjna dwujęzyczność, a nawet trójjęzyczność Polaków na Białorusi i właściwy dla większości z nich przejściowy stan świadomości narodowej"; o sytuacji językowej na Białorusi por. też Gustavsson 1995). Strach przed prześladowaniami, poczucie krzywdy, niepewność losu, sprawiły, że powstało wiele tematów-tabu, o których nie rozmawiało się w domach, ukrywając pewne prawdy zwłaszcza przed młodym pokoleniem. Przyczyniła się do tego także cenzura polityczna, obowiązująca właściwie do czasów tzw. pieriestrojki i głasnosti. Do tematów-tabu należały m.in. dramaty wojenne - udział członków lokalnej społeczności („swoich", „tutej­ szych") w bratobójczych walkach oraz kolaboracja z okupantami, ponadto - współpraca z władzą po 1945 r. (osoby uważane za kolaborantów okre­ ślane są często mianem „Judasz"). Niektórzy informatorzy twierdzili też, że po raz pierwszy wspominają komuś obcemu (w tym przypadku badaczowi 16 Było to ok. 20 osób, z których większość należała do Związku Polaków na Białorusi. �222 IWONA KABZIŃSKA z Polski) o tragicznych losach osób wywiezionych na roboty do Niemiec, które wracały po wojnie do nie istniejących domów, o przeżyciach związa­ nych z wprowadzeniem kolektywizacji, o szykanowaniu rodzin, które nie zgodziły się na pracę w kołchozie, o utracie własności, która miała dla nich nie tylko znaczenie materialne, ale też symboliczne, duchowe, była częścią rodzinnych korzeni, radosnej, spokojnej przeszłości. Do tematów-tabu należał też przez długie lata problem opieki nad mogiłami uczestników powstań narodowych, jak też nad grobami, w których zostały pochowane ofiary wojny 1939-1941 r. lub osoby zamordowane po 1945 r. Istnienie tematów-tabu powodowało powstawanie „białych plam" w przekazie trady­ cji rodzinnych i lokalnych. Puste miejsca wypełniały nowe treści, często obce dla polskiej kultury. Jak stwierdziła jedna z czytelniczek „Głosu znad Niemna", „kultura polska została wyehminowana z życia polskiej mniejszości narodowej [...] giną tradycje, zabytki są zburzone, odebrane cmentarze - dewastowane, nawet folklor jest obcy młodzieży. Główna przyczyna - brak warunków do kultywowania tradycji polskich, folkloru, brak teatru polskiego, brak inte­ ligencji, barbarzyńskie metody stosowane w niszczeniu kultury polskiej, przemilczanie dużych osiągnięć Polaków (w tym z Białorusi) w nauce i kul­ turze światowej. A przecież w ubiegłych stuleciach kultura polska istniała razem z białoruską, ma te same korzenie i często jednych twórców" . Mimo warunków nie sprzyjających przekazywaniu dziedzictwa kulturowego w obrębie pokoleń należących do poszczególnych mniejszości, zachowaniu wiary i obrzędów religijnych, jak też tradycji narodowych, przez powojenne lata w wielu rodzinach starano się przynajmniej kontynuować niektóre zwyczaje świąteczne, przede wszystkim związane z obchodami ważniejszych świąt kościelnych (Boże Narodzenie, Wielkanoc) oraz z obrzędami rodzinnymi (chrzest, wesele, pogrzeb). Zagadnienie to zasługuje na odrębne omówienie, z braku miejsca ograniczę się jednak wyłącznie do jego zasygnalizowania . Warto, jak sądzę, zastanowić się nad możliwościami dostępu Polaków z Białorusi do polskiego dziedzictwa kulturowego i rozwoju tradycji regio­ nalnych w obecnych warunkach. Przemiany końca lat osiemdziesiątych i po­ czątku dziewięćdziesiątych w byłym ZSRR, a następnie w Republice Biało­ ruś, przyniosły ożywienie działalności różnych środowisk, mającej na celu reaktywowanie polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kul­ tury wszystkim zainteresowanym. Ważną rolę odegrał w tym procesie Zwią­ zek Polaków na Białorusi (szerzej na temat działalności ZPB patrz: Winnicki 1995, s. 31-48). Obecnie przekaz informacji o dorobku kulturalnym Pola­ ków i dziejach Polski odbywa się przede wszystkim za pośrednictwem wy­ specjalizowanych instytucji (szkoła, kluby), w których prowadzone są lekcje języka polskiego i historii Polski. W klubach organizuje się też np. spotkania 17 18 „Glos znad Niemna", nr 21 z dn. 24-30 maja 1993 r. Na ten temat piszę szerzej w artykule złożonym do druku w Redakcji „Etlmologii Polony". �223 K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA z twórcami, można tam poczytać prasę, posłuchać nagrań z polską muzyką, audycji radiowych. Zasadniczą rolę w procesie budzenia zainteresowań pol­ ską kulturą odgrywa natomiast rodzina. To przecież rodzice i dziadkowie, choć sami najczęściej nie mówią po polsku, decydują o posłaniu dzieci na lekcje języka polskiego, zapisują je do tzw. „polskich klas", w których część przedmiotów wykłada się w tym języku, prowadzą do kościoła, na religię, to oni mówią o polskich przodkach i tradycjach rodzinnych, nawet jeśli znają je fragmentarycznie, kultywują dawne obrzędy, zwłaszcza świąteczne, kształ­ tują klimat polskiego domu . Młode pokolenie poznaje dziś głównie elementy literatury narodowej i polskiej historii korzystając z podręczników i książek wydawanych w Polsce i przeznaczonych specjalnie dla rodaków mieszkających na Wscho­ dzie. Pomoc ta jest wysoko oceniana przez wielu Polaków z Białorusi (świadczą o tym zarówno przeprowadzone przeze mnie rozmowy, jak też np. listy do Redakcji „Głosu znad Niemna"). Wiele osób uważa przy tym, że pomoc rodaków z Polski w procesie odrodzenia kulturalnego Polaków z Białorusi jest ich obowiązkiem. Nadsyłane książki nie uwzględ­ niają jednak najczęściej specyfiki lokalnych tradycji kulturowych. Istnieje więc problem ocalenia pozostałości tej cząstki tradycji i jej przekazu ko­ lejnym pokoleniom. Otwierają się tu możliwości dla badaczy, jak też dla członków ZPB, działaczy kulturalnych, twórców zespołów folklorystycznych itp. Jest to chyba ostatni moment, by zarejestrować istniejące jeszcze lokalne zwyczaje, obrzędy, pieśni, by poznać przeszłość, sięgnowszy do pamięci starszego pokolenia współczesnych mieszkańców Białorusi . Inną sprawą jest zainteresowanie dzieci i młodzieży polską kulturą, zarówno w wymiarze lokalnym, regionalnym, jak i narodowym oraz ukształtowanie postawy szacunku do niej. Wobec zachodzących dziś przemian, ochronę dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup etnicznych i narodowych oraz wspieranie rozwoju ich kultury należy uznać za zadanie szczególnie ważne. Dotyczy to nie tylko Białorusi, ale też innych krajów otwierających się szeroko na zagraniczne wzory i mody. 19 20 21 * 1 9 * * Więcej o roli rodziny w procesach transmisji dziedzictwa kulturowego na przykładzie Polaków z Białorusi mówiłam podczas międzynarodowej konferencji pn. „Rodzina wobec wyzwań edukacji międzykulturowej", Białystok, 28-30 maja 1996 r. Referat pt." Rola rodziny w kształtowaniu tożsamości i w edukacji międzykulturowej w warunkach transformacji ustro­ jowych. Przykład Białorusi" jest obecnie w druku. W tym miejscu pomijam kwestię dostępu do kultury masowej za pośrednictwem polskiej telewizji i polskiego radia, zwłaszcza w rejonach przygranicznych, jak też kwestię korzystania - bez pośrednictwa wspomnianych mediów - z polskiej kinematografii, twórczości muzycznej, teatralnej itp. Ważne znaczenie mają tu badania prowadzone od kilku lat przez pracowników i studen­ tów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie. 2 0 2 1 �224 IWONA KABZIŃSKA 29 czerwca 1996 r. ukazała się w polskiej prasie krótka notatka infor­ mująca, że na Białorusi trafiły na przemiał podręczniki szkolne wydrukowa­ ne po uzyskaniu niepodległości przez to państwo. Zostały one uznane przez władze za nacjonalistyczne. W grupie tego typu książek znalazł się m.in. elementarz białoruski i Historia Białorusi . Zapowiada to kolejny zwrot także w sferze przekazu dziedzictwa kulturowego poszczególnych mniej­ szości etnicznych i narodowych. 22 LITERATURA A n d r u s i e w i c z A. 1995 Rosyjski mesjanizm religijny w XIX wieku, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiańskich, T . Chrobak, Z. Stachowski (red.), Rzeszów, s. 189-208. C z a r n o w s k i S. 1958 Kultura, Warszawa. D u n n D. J. 1973 The Catholic Church and the Soviet Government 1939-1949, New York. E n g e l k i n g A. 1996 Nacje, to znaczy grupy religijne. O wynikach etnograficznych badań terenowych na grodzieńszczyźnie, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. Goldscheider E. 1916 Wege und Ziele der polnischen Kultur, Wien. G u s t a v s s o n S. 1995 Belarus: A Multilingual State in Eastern Europe, [w:] Language, Minority, Mig­ ration, S. Gustavsson, H . Runblom (red.), Uppsala Multiethnic Papers 34, Uppsa­ la, pp. 39-74. H l e b o w i c z A. 1993 Kościół odrodzony, Gdańsk. Jabłońska-Deptuła E. 1981 W dobie Wiosny Ludów i Powstania Styczniowego, [w:] Chrześcijaństwo w Polsce. Zarys przemian 966-1945, J . Kłoczowski (red.), Lublin, s. 219-242. 1990 Religijność i patriotyzm doby powstań, [w:] Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej, J . Kłoczowski (red.), Lublin, t. 2, s. 85-135. Jurkiewicz J. 1995 Nasze widzenie Białorusinów w XX w. (do 1939 г.), „Dzieje Najnowsze", nr 2, s. 59-79. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", vol. 2, nr 3(7), s. 681-695. 1995 Polacy na Białorusi — informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 33-^ł9. Koszelew M. 1995 Polacy w oczach Białorusinów: ewolucja poglądów, „Dzieje Najnowsze", nr 2, s. 81-94. K u m o r B. 1991 Polityka władz carskich wobec Kościoła katolickiego na ziemiach polskich do 1914 т., [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 11-25. Na Białorusi mielą, „Gazeta Wyborcza" z dn. 29-30 czerwca 1996 r. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 225 L e h r - S p ł a w i ń s k i T. 1961 Od piętnastu wieków. Szkice z pradziejów i dziejów kultury polskiej 966-1966. Warszawa. L u k i e w i c z U. 1995 Stosunki etniczne na białorusko-polskim pograniczu w świadomości młodzieży, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, A. Sadowski (red.), Białystok, s. 179-182. Ł o p a l e w s k i T. 1990 Między Niemnem a Dźwiną. Ziemia Wileńska i Nowogródzka, Warszawa-Kraków, reprint wydania z 1938 r. O b r ę b s k i J. 1936 Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2, s. 1-21 Odrodzenie 1993 Odrodzenie Kościoła katolickiego w byłym ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin. Olszewski D. 1986 Szkice z dziejów kultury religijnej, Katowice. Pokropek M. 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etniczno-językowym i jego odbicie w świa­ domości mieszkańców. Na przykładzie pogranicza pobko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 127-156. Polacy 1991 Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin. S u c h o d o l s k i B. 1986 Studia z dziejów kultury polskiej, Warszawa. T a z b i r J. 1978 Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa. 1986 Szlaki kultury polskiej, Warszawa. Trwałe wartości 1978 Trwałe wartości kultury polskiej, M . Kurzyna (opr.), Warszawa. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Ra­ dzieckim (na przykładzie Republiki Białoruś), [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. W i n n i c k i Z. J . 1995 Szkice kresowe, Wrocław. W r ó b e l J. 1991 Polityka ZSRR wobec Kościoła katolickiego w latach 1917-1939, [w:] Polacy w Koś­ ciele katolickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 85-109. Ż a r n o w s k i J. 1978 „Ojczyzną był język i mowa...", Warszawa. IWONA KABZIŃSKA O N T H E C U L T U R E O F "POLISH NATSIA". N A T I O N A L C U L T U R E A N D T H E POSSIBILITIES O F I T S T R A N S M I S S I O N Summary One of the most interesting problems of ethnological studies on Byelorussia concerns the culture of particular ethnic and national groups, the Poles and the Byelorussians among them, making up the Byelorussian society. It is not simple due to the effects of their �226 IWONA KABZIŃSKA previous long-lasting Russianization, cultural unification and assimilation. It should be kept in mind that the national culture of the Byelorussians had been considered by some ethnographers a particular variant of either Polish or Russian one. Similiar opinions were expressed about the national distinctness of the Byelorussians who were regareded as "the branch of Polish nation" or "a part of the Russian tribe" (see for example: Jurkiewicz 1995; Koszelev 1995). In the years 1992-1995 the author of the article was carrying out field researches among the Polish minority living in the Western part of Byelorussia (districts Grodno and Minsk). She aimed at finding the essential markers of their national and cultural identity and at reconstruct­ ing the process of its formation. The most important role in the formation of cultural identity of a minority group is played by the knowledge of its national culture and the historical tradition of the national state they refer to. The author wanted to know how Polish culture was perceived by the Poles living in Byelorussia, what, in their opinion were the most distinctive features of the culture defined by them "the culture of Polish natsia". Another of her problems was the degree of knowledge about Polish culture possessed by the people who identify themselves as Polish. She interviewed mainly people of older generation born before the World War II. The results of the research show that most of the respondents (over 200 persons) identify Polish culture with Roman Catholicism, Catholic church rituals and folk rituals connected with them. Religion was identified by them both with the notion of "culture" and of "nation­ ality". "Polish culture" ("of Polish natsia") in their view means "Roman Catholic culture" whereas "Russian culture" and "Russian nation" is meant as the same as "Russian Orthodox religion". These distinctions and identifications have been common in Polish history for a long time (see for example E . Jabiońska-Deptuła 1980, her data concern the 19th century). The author's study of the 1990ties confirms the continuation of this tendency. The author's respondents usually considered Polish culture superior since it was also identified with the "noble class culture" (due to particular former socio-ethnic structure in the Eastern part of old Poland). The culture of the Poles living within the boundaries of the Polish present state was considerd superior as well. The latter opinion was based upon the experiences of higher living standard in Poland compared to that in Byelorussia (tidy, shops full of goods, well-dressed people, good manners of the passengers in public transport etc.) together with other informations which have contributed to the formation of the stereotype. The stereotype of a culturally superior Poles from Poland, but also from the Polish minority in Byelorussia points at his more civil behaviour, politeness. The respondents usually maintained that Poles can be also distinguished by their appearance - tidy clothes, good-looking faces. The origin of these stereotypical images can be traced back to the common opinion on the Polish and Byelorussian culture of the 19th century. Roman Catholic denomination was usually considered by the author's respondents the essential element of Polish cultural identity. Language was rarely mentioned. All non-Roman Catholics were defined as "the Russkies". When asked about the essential differences between Roman Catholic and Russian orthodox faith and Polish and Russian culture the respondents gave vague and stereotypical answers. Some of them mentioned the differences in churchrituals.They also compared the culture of the Roman Catholic communities in the region of the Naliboki Forest with that of the Russian orthodox population from the other side of the river Niemen. The differences mentioned concerned the general standard and habits of everyday life, first of all table manners. The "Russians" were said not to use cutery and crockery, to eat with hands together from one common bowl etc., to have very poor choice of dishes (chopped onions with cream as an example of primitive food). The Poles also maintained that the "Russians" didn't know how to prepare good meat dishes and sausages, that they don't cook cleanly. On the other hand they never pointed out any differences in clothes and in village architecture. Thus some other ethnographers' (Obrębski, Pokropek) statements about the meaning of clothes as markers of cultural identity have not been confirmed. �K U L T U R A „POLSKIEJ NACJI" I K U L T U R A NARODOWA 227 The author's study proved that the Polish peasants living in Byelorussia had poor knowl­ edge of other cultures, those of their former and present neighbours, i.e. the Byelorussians and the Jews. Neither did they know much about Polish national culture. From their young years they could remember single songs and poems, they were able to mention the most popular names of novelists (H. Sienkiewicz, E . Orzeszkowa) and poets (A. Mickiewicz) from the 19th century. They also showed fragmentary and usually erroneus historical knowledge, both of Poland and of the past of their local communities. That lack of historical knowledge and cultural and linguistic competence is, to a considerable extent, the result of the Russianization policy of the Soviet regime, as well as the decrease of Polish middle and upper classes on that area after 1945. Under the Soviet system the influence of the Roman Catholic church had been seriously limited, the same had happened to the network of Polish schools. Ethnic cultural transmission could take place only within families and was limited mainly to the sphere of religion, i.e. to rituals, prayers, songs etc. National and historical tradition was vanishing. Many topics became "taboo" - forbidden not only by official censorship but also in the discourse at home. The following topics were avoided: the problems of the Polish-Soviet relationships during the World War I I , and after it, collaboration of some Poles and Jews with Soviet occupants, collectivisation of agriculture, Polish traitors involved in the fratricidal riots during the war and in the struggle against Church, but also Polish resistance and national movements - past and present, Soviet hostility towards Polish local gentry and intellectuals etc. All that contributed to the formation of a limited national consciousness. Under M . Gorbatschov ethnic and religious revival in the USSR began. Churches were being rebuilt and religious tradition restored. Schools with national languages were opened again. For the Polish minority in Byelorussia the possibilities of developing its national culture have always depended upon the government's minority policy. The same should be taken into account nowadays. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae203438dd56e627782bb68f14abfedb.pdf 65e86c4088bada0695a43a95a8583f41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1460 Title A name given to the resource Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.189-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czech, Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 BEATA CZECH „Wspólnota Polska", Warszawa CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE NA OSZMIAŃSZCZYŹNIE Artykuł ten jest częścią pracy magisterskiej pt. „Chłopskie obrzędy ro­ dzinne na Oszmiańszczyźnie. Symbolika rekwizytów". Wybrałam z niej jedynie część opisową, rezygnując - z uwagi na brak miejsca - z rozważań na temat symboliki rekwizytów obrzędowych. Materiały do pracy gromadziłam od czerwca 1994 do marca 1995 r. w dawnym powiecie oszmiańskim (w granicach ustalonych w roku 1922). Prowadzone badania upewniły mnie, że w tej okolicy, znacznie oddalonej od dużych centrów przemysłowych, zachowane zostały obrzędy rodzinne nie spotykane w tak rozbudowanej formie na bardziej zurbanizowanych tere­ nach. Jednocześnie poszukiwania w literaturze etnograficznej i historycznej ujawniły, że nie istnieją publikacje zajmujące się chłopską obrzędowością na tym obszarze. Podstawą prezentowanego tu opisu są informacje zebrane w 27 wsiach i małych miejscowościach. Moi rozmówcy urodzili się na Oszmiańszczyźnie, pochodzili z chłopskich rodzin i uważali się za Polaków.Wywiady prze­ prowadzałam z ludźmi z rodzin „czysto" katolickich, tzn. takich, w których obydwoje małżonkowie są katolikami i sakramenty święte przyjmują w koś­ ciele, a nie w cerkwi. Wybierając takich informatorów chciałam mieć pew­ ność, że ich obrzędy nie są związane z wyznawaniem prawosławia, a wyraź­ ny wpływ tej religii w niektórych zwyczajach związany jest przede wszystkim z geograficzną bliskością cerkwi. Oszmiańszczyzna zawsze była miejscem stykania się różnych kultur i różnych narodów. W 1932 r. S. Wysłouch pisał: „Polak kresowy i Bia­ łorusin, zrodzeni ze wspólnego pnia etnicznego mają de facto tyle cech wspólnych, iż można by ich uważać za wspólną narodowość «polsko-białoruską» lub białoruską w kulturze polskiej. Tego rodzaju wielowie­ kowego procesu dziejowego, jaką jest narodowość «połsko-białoruska» należałoby traktować całkiem odmiennie od narodowości polskiej ziem rdzennie polskich"(Wysłouch 1932, s. 14). W wypadku tych ziem roz­ strzygające jest samookreślenie się ludzi. Choć zamiast języka polskiego w przeważającej mierze używają tzw. „mowy prostej" i stosują się do �190 BEATA CZECH wielu zwyczajów białoruskich, litewskich lub rosyjskich, to jednak nazywają się Polakami, a swe obrzędy uważają za tradycyjnie polskie. Należy ich więc uważać za Polaków. Najstarsi spośród moich rozmówców byli praktykującymi katolikami i dobrze znali język polski. Uczyli się bowiem, jako obywatele Polski (do 1939 r.) w polskich szkołach. Osoby poniżej 60 lat kończyły już rosyjskie szkoły i najczęściej ulegały ateizacji propagowanej przez władze radzieckie w ramach walki z Kościołem. Podobnie jak w całym ZSRR, tak i na Oszmiańszczyźnie, możliwość bezpłatnej nauki w miastach i odgórne nakazy pracy spowodowały także, iż wiele osób, czasowo lub na stałe, opuszczało miejsce swego urodzenia. Efektem tego było rozbicie dotychczasowej struktury rodzinnej. Stworzenie sowchozów i kołchozów wpłynęło również na likwidację odległych wiosek, kolonii i zaścianków. Do pracy na Oszmiańszczyźnie przybywali natomiast ludzie ze wszystkich zakątków kraju, różnej narodowości i wyznania. Każdy z nich zaszczepiał elementy własnej kultury. W pewnym stopniu wpłynęło to także na zmianę obrzędów rodzinnych ludności polskiej. Głównym organizatorem życia społecznego w zachodnich rejonach Biało­ rusi stał się w ostatnich latach Kościół Rzymskokatolicki. Wokół sakramen­ tów świętych skupiają się też wszystkie zwyczaje obrzędowe. Na badanym przeze mnie terenie znajduje się 8 parafii Rzymskokatolickich. W 5 z nich pracują księża z Polski. Pracują tu od roku 1991, czyli od zdobycia przez Białoruś niepodległości. Nie zawsze rozumieją oni zastane zwyczaje. Niektóre z nich traktują po prostu jak zabobony i pozostałość wiary pogańskiej. Protestują przeciwko wystawności styp, rytualnemu piciu alkoholu. Niektórzy księża nie biorą także udziału w pochówkach na cmentarzu, „nie chcąc uczestniczyć w podejrzanych płaczach i praktykach". W wyniku uchwał Soboru Watykańskiego I I (1962-1965) i wprowadzo­ nych wtedy uproszczeń w sprawowaniu liturgii, zanikły niektóre zwyczaje obrzędowe (np. związane z wywodem położnicy i panny młodej). Ogólnie jednak święta kościelne i sakramenty święte są najważniejszym punktem wszystkich obrzędów rocznych i rodzinnych. Polacy na Białorusi mieszkają często w pobliżu cerkwi prawosławnej. W okolicach Oszmiany najważniejsze ze względu na swoje oddziaływanie są cerkwie w Krewię, Holszanach i Smorgoniach. Czynna jest też cerkiew w samej Oszmianie. Współpraca między księżmi rzymskokatoUckimi a duchownymi prawo­ sławnymi nie układa się zbyt dobrze. Powodem jest m.in. zarzucanie pol­ skim księżom, że polonizują obywateli Białorusi. Istnieje jednak współdzia­ łanie w życiu religijnym wiernych. Zdarza się, że śpiewacy pogrzebowi śpiewają (po polsku) na prawosławnych pogrzebach. Księża katoliccy uzna­ ją również sakramenty święte przyjęte w cerkwi. Często, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, można spotkać małżeństwa katolicko-prawosławne. Nie są one jednak aprobowane przez starszych, którzy obawiają się wynarodo­ wienia swoich wnuków. �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 191 Wielu Polaków uczestniczy w prawosławnych chrzcinach, weselach i po­ grzebach. W ten sposób, na ogół nieświadomie, przyjmują z prawosławia niektóre elementy obrzędowe. Moi informatorzy twierdzili jednak stanow­ czo, że wiedzą, jakie są różnice w uroczystościach Polaków i Białorusinów. Podkreślali przy tym „wyższość" polskich ceremonii, ich prostotę, a także wyższą kulturę osobistą uczestników. PRZYJĘCIE D Z I E C K A D O SPOŁECZNOŚCI Obrzędy narodzinowe składają się z wielu etapów (w przeszłości były one bardziej rozbudowane). Obecnie kobiety rodzą dzieci w szpitalu („roddomie"). Przebywają tam jeszcze kilka dni po porodzie. W tym czasie rodzina i znajomi przychodzą do nich na „odwietki", przynosząc ze sobą torty, wędlinę, szampana i wódkę. Czasem te przyjęcia odbywają się kilka dni później, tuż po powrocie matki z dzieckiem do domu: „Przed chrztem przychodzą kobiety odwiedzić matkę dziecka w szpitalu. To nazywa się «odwietki». Na tę okazję pieką «ołatki» (placuszki). Kiedyś one były specjalnie na tę okazję. Teraz głównie ludzie młodzi chodzą" (kobieta, lat 55, Traby). Kiedyś na „odwietki" szły jedynie starsze kobiety. Przynosiły położnicy jedzenie: jajecznicę, „oładki", bułki drożdżowe, ser, kiełbasę. Nieraz daro­ wały płótno. Zaraz po przyjściu rozwiązywały płócienne chustki, w których niosły - dary, tłumacząc, że ułatwi to dziecku szybki rozwój: „Jak szła jaka kobieta odwiedzać [...] każda brała jakąś bułkę czy ciast­ ka. Jak jaka kobieta odważniejsza, to jeszcze dziś szybko odwiązują na «odwietkach» węzełek z gościńcem, że dziecko szybko chodziło"(kobieta, lat 65, Żuprany). Ojciec narodzonego dziecka idzie do znajomych we wsi i do rodziny, by zawiadomić ich o tym radosnym wydarzeniu. Bierze ze sobą butelkę wódki, czasem cukierki. Kiedyś „rodziny" (powiadomienie o przyjściu na świat dziecka) były jednocześnie zaproszeniem na „odwietki": „Jak się urodziło dziecko, to ojciec albo babka niosła do znajomych «rodziny» chleb z cukrem. Komu nie przyniesie, ten nie idzie odwiedzać na «odwietki». Jak jaka kobieta idzie odwiedzać, to bierze kawałek chleba z cukrem". Do lat sześćdziesiątych obowiązywał położnicę nakaz izolacji towa­ rzyskiej do szóstego tygodnia po porodzie (przez 40 dni). Wynikało to z powszechnej wiary w „nieczystość" kobiety. Jej fizjologia, jako niezro­ zumiała, budziła niepokój. Wierzono, że ciąża i poród mogą stać się niebezpieczne także dla otoczenia położnicy. Po sześciu tygodniach kobieta szła do „wywodu". Ceremoniał kościelny polegał na wyprowadzeniu jej przez księdza z zakrystii do nawy kościelnej. Kobieta trzymała w ręku zapaloną świecę. Obydwoje klękali przed ołtarzem i modlili się przez �192 BEATA CZECH chwilę wspólnie. Następnie ksiądz błogosławił kobietę, która wychodziła z kościoła głównymi drzwiami. Do tego dnia było to jej zabronione: , , I po domach nie wolno było kobietom chodzić, ani do sąsiadów, ani do sklepu. Taki był zwyczaj. Nie można było wywieszać pieluszek [na dwór - przyp. B.Cz.] aż do chrztu. I po wodę chodzić do studni" (kobieta, lat 65, Żuprany). Dziś kobiety nie przestrzegają już izolacji towarzyskiej. Nie chronią też nieochrzczonego dziecka przed „złym". Młode matki nie wiedzą, co znaczy wyraz „wywód" (wsch. „wychod"). Na kilka dni przed chrztem rodzice dziecka spotykają się z przyszłymi kumami i ustalają przebieg uroczystości. Termin chrztu uzależniony jest jedynie od zdrowia dziecka i woU rodziców. Za najszczęśliwszy dzień w roku uważana jest Wielka Sobota - czas święcenia wody. Wtedy też odbywa się najwięcej chrztów. Rodzice chrzestni wybierani są spośród rodziny i bliskich znajomych. Kiedyś mogli nimi zostać tylko ludzie żonaci lub zamężni, dziś najczęściej wybiera się młodzież, przede wszystkim panny i kawalerów. Muszą to być osoby o nieposzlakowanej reputacji, bo powszechną jest wiara, że dzieci dziedziczą cechy po kumach. Odmowa pełnienia tej funkcji może, według informatorów, przynieść nieszczęście dziecku i osobie pro­ szonej na kuma. Jeżeli w rodzinie umierają dzieci, rodzice wybierają na chrzestnych ludzi obcych, bez uprzedzenia: „U mojej sąsiadki tak było. Jej dzieci bardzo umierały i jak urodził się Staszek, to ona mi nie powiedziała, że ja będę kumą. Jak przyszłam do niej to podała mi dziecko przez okno. To jest takie «lapanie» kumów, żeby dziecko nie umarło" (kobieta, lat 69, Zamościany). Starsi rozmówcy pamiętają jeszcze zwyczaj uroczystej kąpieli dziecka w dniu chrztu. Myła je matka z babką - „pawituchą" [biał. „pawitucha"-akuszerka], kuma z matką lub babka z matką. W trakcie kąpieli kum wrzucał do wanienki monety na „mydło": „Akuszerka przychodziła wcześniej i ona musiała to dziecko przed chrztem wykąpać. Jak zobaczyli, że kum już jedzie, to tego dzieciaka szybko do niecki wkładali. Jak kum szedł, to musiał wrzucić pieniądze do wody, gdzie kąpią dziecko. Te pieniądze szły do babki" (kobieta, lat 70, Kleje). Obecnie zwyczaj ten nie jest praktykowany; „Mówią, że jak już jadą z dzieckiem do chrztu, to kuma nie powinna po drodze sikać, bo dziecko sikliwe będzie" (kobieta, lat 65, Żuprany). Dawniej do kościoła jechali z chrześniakiem rodzice chrzestni i babka (pawituchą). Rodzice dziecka czekali na ich powrót na progu domu: „Rodzice starali się jak najszybciej spotkać ich na progu. Teraz ksiądz wymaga, żeby rodzice byli przy chrzcie" (kobieta, lat 55, Traby). Do lat pięćdziesiątych X X w. rola babek-akuszerek w obrzędach naro­ dzinowych była ogromna. Były one najważniejszymi osobami na chrzcinach. Towarzyszyły kobietom od momentu porodu. Obok pomocy medycznej, stosowały także zabiegi magiczne mające pomóc przy narodzinach. Potem, �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 193 w czasie połogu, pomagały matce w gospodarstwie i zajęciach domowych. Miały obowiązek dostarczania i przygotowywania pożywienia, jechały z dzieckiem do chrztu a na samej uczcie spełniały funkcję kierowniczą. Rozdzielały potrawy i były głównymi bohaterkami wszystkich zabaw. Od momentu wprowadzenia przez władze radzieckie obowiązku porodów w szpitalach funkcje „powituch" przejęły rodzone babcie dziecka: „Kiedyś najważniejsza na chrzcinach była «pawitucha». Teraz ważna jest babcia dziecka" (kobieta, lat 65, Żuprany). Matka chrzestna kupuje dziecku becik, ubranko do chrztu, pieluszki. Przynosi też 1-2 metry białego płótna przewiązanego wstążeczką (różową dla dziewczynki a błękitną dla chłopca). Materiał ten nosi nazwę „koszulki". W czasie chrztu w kościele ksiądz kładzie ją na dziecko. Ojciec chrzestny ma obowiązek zapłacić za chrzest. Najczęściej niesie na plebanię dary w naturze (szampana lub wódkę i tort). Przynosi też słodyczy w prezencie dla kumy. Rodzice chrzestni, podobnie jak dziecko, uważani są dziś za najważniejsze postacie na chrzcinach. Na uczcie siedzą na honorowych miejscach, obok siebie. Powinni „trzymać się razem" przez całą uroczystość i zachowywać jak ludzie sobie bardzo bliscy. Powszechnie znana jest piosenka śpiewana dla kumy „Kum do kumy zalecałsja, konopielki zasiewałsja [...]". „Ja siedziałam blisko kuma całe chrzciny, żeby dziecko miało ładne, gęste zęby" (kobieta, lat 17, Stacja Oszmiana). Na omawianym terenie dzieci chrzczone są w sobotę. Do kościoła przyjeżdżają z dzieckiem rodzice i rodzice chrzestni. Udzielanie sakramentu trwa krótko, bez zbytniej oprawy, w zakrystii. Wszyscy zaproszeni goście czekają w domu. Uczta po chrzcie jest najczęściej bardzo rozbudowana i trwa około dwóch dni. Goście jedzą, żartują, śpiewają, nieraz tańczą. Czynności ob­ rzędowe mogą odbywać się w różnej kolejności. Najczęściej jednak już pierwszego dnia rodzice chrzestni „pokrywają" dziecko (ros. „pokrywało" - przykrycie lub kawałek tkaniny, którą się coś przykrywa). Gdy kumowie usiądą za stołem, babcia dziecka przynosi im zawiniątko. Jest to zawinięta lalka, kogut lub kot. Śmiejąc się i żartując, kumowie odrzucają tobołek, mówiąc że to nie jest ich dziecko. Babcia podaje je trzy razy. Dopiero za trzecim razem przynosi im oczekiwanego chrzestniaka. Wtedy kuma uroczy­ ście kładzie na becik materiał przeznaczony dla matki dziecka, kum kładzie pieniądze.W niektórych rodzinach wszyscy goście przekazują sobie dziecko z rąk do rąk, oglądają je i kładą na becik prezenty. Wieczorem w dniu chrztu (lub rankiem dnia następnego), babcia dziecka układa na tacy ciastka i cukierki, będące często podarunkiem od kuma (do czasów I I wojny światowej zwyczajowo czyniła to „powietucha"): „Pieką takie ciasteczka różne: zwierzęta, grzybki, słońca, księżyce. Za te ciastka babcia dostaje pieniążki. Jest dużo śmiechu. Każdy się przekomarza, wybiera. Te pieniądze są potem dla dziecka. To jest dawny zwyczaj. Ja widziałam to na każdych chrzcinach" (kobieta, lat 65, Nowosiółki). �194 BEATA CZECH Babcia rozdaje ciasteczka wszystkim zebranym. Nieraz też nosi pod pachą żywego koguta lub naśladuje jego głos. Każdy z gości kładzie na talerz pieniążek w podziękowaniu za słodycze. Zabawę tą nazywają „sprze­ dawaniem pietuchów" (ros. „pietuch" - kogut, kur). Po obdarowaniu gości, babcia jest wyprowadzana z domu i sadzana na wózek lub bronę (w zimę na sanki). Rozpoczyna się „topienie babci". Wszyscy zebrani wiozą kobietę nad rzekę lub staw. Babcia krzyczy i prosi, żeby ją puścili. „Wykupuje się" wódką, cukierkami i zakąską, nieraz też pieniędzmi. Wszys­ cy przy tym żartują: „Babcia musi się wykupić, bo inaczej wsadzają ją na bronę i do rzeki chcą wieźć. Krzyczą: «Babcia po domach roznosi dzieci, a nie ma komu chowac!» Za babcią idą wszystkie" (kobieta, lat 70, Dziewiniszki). Obecnie zdarza się, że goście wywożą na bronie również dziadka dziecka (powszechnie uważa się to za nowy zwyczaj). W drugi dzień uroczystości chrzcin przychodzą przebierańcy - „Cyganie". Są to przebrani sąsiedzi lub goście. Zdarza się również, że kobieta przebiera się za mężczyznę, a mężczyzna za kobietę. Śpiewają, żartują, domagają się wódki: „To są najczęściej ludzie z chrzcin. [...] Najpierw potańcują trochę, potem chcą szucić. Trzeba im wódki dać, żeby weselej było" (kobieta, lat 56, Łościszki). Ich przyjście najczęściej kończy chrzciny. „Potem goście wiozą do domów te pietuchy, dla dzieci. One znają, że im rodzice przywiozą z chrzcin" (kobieta, lat 60, Żuprany). OBRZĘDY W E S E L N E Od czasów I I wojny światowej obrzędy weselne na Oszmiańszczyźnie uległy znacznemu skróceniu. Doszedł jednak obowiązkowy ślub cywilny. Dawniej przejście dziewczyny do nowej rodziny rozpoczynały swaty. W okolicach Oszmiany zwyczajowo jeżdżono w swaty w soboty: „Jak przychodził swat to miał ze sobą chusteczkę, co u nas nosówka nazywają. Kładł ją na stół w domu dziewczyny. Na tą chusteczkę stawiał butelkę. Jak rodzice dziewczyny przyjęli butelkę, to siadali wszyscy za stół, jedli zakąska, pili ta wódka i dogadywali się. Jak dziewczyna nie chciała iść [za mąż - przyp. B. Cz.] to musieli odkupować butelkę. A czasem tak było, że wypili wódkę, a młodego nie chcieli. Wtedy rodzice mówili: «Wasza harełka, nasza tarelka!» I koniec, ślubu nie będzie" (kobieta, lat ok. 70, Symonówka); „Za pierwszym razem przyjechali się dogadać i spytać o posag. Jak było w porządku, to przyjeżdżali drugą razą, wódkę wypijali. A wieczorem tego dnia młodzi jechali dać na zapowiedzi [...] Swata to wybierali bardziej starszego, co język miał dobry. Tak trzeba było gadać, żeby ani młodmu krzywdy nie zrobić, ani młodej" (kobieta, lat 65, Żuprany). Obecnie młodzi nie poznają się przez swatów, rodzice zaś starają się nie ingerować w wybór partnera życiowego swego dziecka: �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 195 „Nie swatają już dziś młodych. Mój syn się z tego śmieje. Sami się poznają młodzi" (kobieta, lat 55, Traby). Od momentu wprowadzenia kolektywizacji wsi, nie praktykuje się też „przeglądzin" (ros. „pieriegladiť " - przejrzeć). Polegały one na tym, że po swatach ktoś z rodziny młodej jechał do chłopaka (jeśli mieszkał w innej wsi i nie znano jego rodziny) oglądać dom i gospodarstwo. Odwiedziny takie nazywano również „liczeniem świń". Rodzina młodego starała się oczywiś­ cie pokazać z jak najlepszej strony. Przyjezdnych częstowano wystawnym obiadem. Następnym etapem były zaręczyny. Polegały one na spotkaniu rodziców chłopaka i rodziców dziewczyny, swata i młodych w domu panny. W trakcie uroczystego obiadu omawiano szczegóły uczty weselnej: „Były zaręczyny przed wojną, ale teraz tego nie ma. Teraz są zmówiny, jak ma wyglądać wesele. Przy tym przyjęcie robią dla rodziców młodych" (kobieta, lat 70, Żuprany). Według informatorów, różnica w przebiegu zaręczyn i dzisiejszych zmówin jest niewielka. Tkwi jedynie w nazwie. Ślub odbywa się po trzykrotnym ogłoszeniu zapowiedzi przez księdza podczas niedzielnych mszy świętych. Terminy są dobierane przez młodych dowolnie, poza czasem zakazanym przez Kościół, a więc poza Wielkim Postem i Adwentem. W okolicach Oszmiany powszechne jest ponadto prze­ konanie, że nieszczęśliwe są małżeństwa zawarte w maju i czerwcu. Znane jest powszechnie powiedzenie: „Ślub majowy, grób gotowy" i podobne: „Ślub czerwcowy, grób gotowy". Tydzień przedślubny nie wyróżnia się żadnymi czynnościami obrzędowy­ mi. Zdarza się niekiedy, że „przed ślubem młody przyjeżdża z asystentami do młodej", ale są to odwiedziny „czysto towarzyskie". Asystentki nie plotą wianuszka dla młodej (cały strój kupuje się obecnie na bazarze). Nikt nie pamięta już pieśni, które towarzyszyły kiedyś - według starszych rozmów­ ców - temu wydarzeniu. Dawniej, dwa dni przed ślubem, kobiety piekły korowaj: „To matka piekła chleb z żytniej mąki. Szyszką makową wyciskali na nim wzory i wsuwali do pieca. Potem zielenią stroili" (kobieta, lat 75, Łościszki). Obecnie korowaj jest podstawowym pieczywem weselnym obok tortu. Z różnych względów (brak dobrej mąki, dzieży, odpowiedniego pieca, itd.) nie wypieka się go w domu, lecz zamawia w pobliskiej piekarni. „Wesele trwa dziś sobotę i niedzielę. Kiedyś księża dawali śluby we wtorki, to wesela były dłuższe. Powinny być w dwóch stronach, ale teraz różnie się zdarzy" (kobieta, lat 55, Traby). Główna uroczystość zaczyna się w sobotę rano. Wtedy zaproszeni goście siadają do stołów przygotowanych w domu panny młodej i w domu młode­ go (rodzina chłopaka w jego domu, rodzina dziewczyny w jej domu). Gdy nadejdzie czas wyjazdu do panny młodej, chłopak jest błogosławiony i żeg­ nany przez rodziców i krewnych (nieraz także obdarowywany prezentami). Następnie ze swoimi swatami i asystentami jedzie do domu dziewczyny: �196 BEATA CZECH „Przywozi jej bukiet. Potem rodzice ich błogosławią. Matka przypina młodej wianek z mirtu do welonu. Młodemu przypina kwiat do marynarki, po prawej stronie" (kobieta, lat 55, Traby); „Jak nie ma już rodziców, błogosławią chrzestni. Musi być para na szczęście. Błogosławią obrazem Matki Boskiej albo krzyżem. Bywa że ten obraz zabiera potem młoda do nowego domu" (kobieta, lat 65, Żuprany). Zdarza się, że asystentki ukrywają młodą w momencie przyjazdu mło­ dego. Przyszły mąż wykupuje ją pieniędzmi i wódką: „Jak młoda podniesie się po błogosławieństwie, asystentki chwytają wte­ dy biały obrus spod jej nóg i rzucają na dach. Asystenci rwą wtedy na piec. To dla śmiechu. Żeby szybko się żenili"(kobieta, lat 55, Traby). Po błogosławieństwie dziewczyna żegna się z rodzicami i krewnymi. Niekiedy jeszcze przychodzą z wioski stare kobiety i śpiewają dawne pieśni weselne. Na ogół jednak zebrani śpiewają „Serdeczna Matko". „Przed wyjazdem do ślubu młoda jest oprowadzona dookoła stołu. Prowadzi ją asystentka" (kobieta, lat 56, Łościszki). Przed odjazdem młodych ojciec lub matka (nieraz obydwoje) wynosi z domu zboże lub chleb z solą i wraz z gośćmi obnosi wokół wszystkich pojazdów na podwórzu. Potem obsypuje młodych zbożem, „żeby byli bogaci". Młodzi jadą do ślubu oddzielnie, każdy ze swoimi asystentami i swatami. Gdy dziewczyna wsiada do samochodu (autobusu), stara się nie siadać od razu, żeby panny ze wsi „nie zasiedziały się" w staropanieństwie. Rodzice i goście nie jadą do ślubu. W czasie nieobecności młodych zastawiają stoły dla sąsiadów, tłumnie zebranych na podwórku weselnego domu. Sąsiedzi są obecni przez cały czas trwania przyjęcia. Gospodarze wynoszą im wódkę i zakąskę. Młodzi jadą najpierw do „Sielsawietu" (tzn. do gminnego Urzędu Stanu Cywilnego, żeby „się rozpisać" (podpisać się). Potem jadą do kościoła. „Wianuszek młodej ksiądz święci w kościele razem z obrączkami i potem drużka znów przypina go do welonu. Nieraz to go już w ogóle nie przypina­ ją po założeniu obrączek. Młodemu mirt przypinają do marynarki, po lewej stronie. Po ślubie drużka przepina go na prawą stronę [...] Tak jest przyjęte, że dziewczyna staje z lewej strony przy chłopcu, a kobieta z prawej strony przy mężu"(kobieta, lat 65, Borany); „W kościele młodzi patrzą, z której strony świece lepiej się palą, ten dłużej będzie żył. Jak młoda zarzuci welon na nogi młodego [gdy klęczą - przyp. B.Cz.], to ona będzie rządzić w domu" (kobieta, lat 65, Borany). Z kościoła młodzi wracają razem: „Teraz, jak wyjadą z kościoła, to młody przenosi młodą przez mostki. Ja nie wiem, co to za zwyczaj [...] To już litewska moda. Trzeba przejechać 12 mostów i przed każdym mostem zatrzymać się" (mężczyzna, lat 80, Dziewiniszki). W rodzinnej wsi sąsiedzi i rodzina nowożeńców przystrajają „bramy" (żerdzie, strojonego kwiatami i wstążkami, którymi przegradza się drogę). Po każdym zatrzymaniu orszaku weselnego asystenci i swat wysiadają z sa- �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 197 Ryc. 1. Wesele - „darowanie młodych" przez gości Fot. Beata Czech mochodu rozdając zebranym wódkę i cukierki. Najładniejszą bramę ustawia się zawsze przed domem weselnym. Na progu domu witają młodych rodzice, którzy wychodzą z chlebem i wódką: „Sypali nas owsem na pomyślność. Ten chleb stał potem na weselnym stole. W dalszych wioskach, słyszałem, że młodzi przechodzili przez prze­ wrócony kożuch"(mężczyzna, lat ok. 70, Zarzecze); „Na progu domu czeka na młodych matka z ojcem. Spotykają ich korowajem. Do tego na talerzycku stoją kieliszki z winem i sól. Młodzi muszą tego skosztować. Rodzice stoją na kożuchu [...] To na bogactwo dla młodych" (kobieta, lat 80, Kuszlany); „Po powrocie z kościoła, panna młoda kładzie ręcznik na samochód, którym przyjechała. Ten ręcznik jest dla szofera. (Kiedyś narzucała go na konia). Zawiesza też ręcznik swatu" (kobieta, lat 65, Żuprany). Uczta weselna trwa dwa dni. Tańce urządzane są przeważnie w miejs­ cowym klubie, a jeśli go nie ma - w domu, na podwórzu, albo u sąsiadów. Do pierwszego tańca młodą wyprowadza pierwszy asystent albo swat. Bywa, że potem tańczą z nią po kolei wszyscy asystenci. Każdy dostaje za to od niej krawat albo chusteczkę: „Jak się zaczyna wesele, młoda musi zatańczyć najpierw ze swatem. Wtedy daje mu prezent. Potem idzie pierwszy drużbant - jemu młoda wiesza ręcznik na szyi. Potem młoda tańczy z drużkami. Każdej po kolei kładzie wianek na głowie. Jak ze wszystkimi dziewczynami przetańczy, one biorą się �198 BEATA CZECH za ręce, a młoda tańczy w kole. Ona podrzuca swój welon i która go złapie, ta pierwsza pójdzie za mąż" (kobieta, lat 55, Dociszki). Na weselu młoda powinna być smutna. Dawniej matka przestrzegała ją, żeby nie śpiewała i nie śmiała się. „Nie wiadomo przecież, na jakie życie się zgodziła". Weselna noc nie obfituje w żadne czynności obrzędowe. Goście krążą między weselnym domem, gdzie się posilają i piją, a klubem w którym tańczą. Młodzi także się bawią, a nieraz dyskretnie wymykają się, przez nikogo nie kontrolowani. Bywa, że wszyscy weselni goście zbierają się o pół­ nocy, aby symbolicznie spalić wianek panny młodej: „O północy wianek młodej zdejmują i palą, welon młodej zdejmują, zawiązują chustkę i już babina jest" (kobieta, lat 70, Zułów). Zwyczajem oszmiańskich Polaków jest przynoszenie jedzenia na wesele przez gości. Robi tak każdy zamężny człowiek. Kawalerowie - asystenci przynoszą cukierki dla swych asystentek. Inni dają tort i butelkę szampana lub wódki. Na weselnym stole stawia się bardzo dużo potraw. Żadna z nich nie jest jednak określana przez informatorów, jako typowo weselna. Wyjąt­ kiem jest korowaj: „Kiedyś na weselu podawali zupę, kapustę, mięso, kwaszeninę, galaret­ kę. Nie tak wymyślnie jak teraz. Jedna miska była i każdy widelce z jednej miski jadł. Dwa kieliszki krążyły naokoło stołu, «po kolejce»" (kobieta, lat 70, Zułów). Najładniejszy i największy tort powinna przynieść na przyjęcie swacia. Najczęściej tort taki jest trzypiętrowy, zdobiony lukrem i cukrem: „Teraz jest moda na cukrowe obrączki, wcześniej stawiali na tort grzybki - «borowiki», w latach siedemdziesiątych - łabędzie z cukru" (kobieta, lat 35, Bujwidze). Zwyczajowo torty jada się w drugim dniu wesela. Nieraz jest on nawet nazywany „słodkim dniem". Niedziela zaczyna się od gorącego śniadania, po którym muzykanci grają dla każdej pary „marsze". Zbierają za to symboliczne opłaty. Ranek ten obfituje w obrzędowe zabawy: ,,Na drugi dzień zawsze jest dużo żartów. Kradną młodą. Młody musi ją wykupować wódką. Nieraz zabierają pościel albo pantofle młodego i in­ strumenty grajków. To najczęściej kradną kucharki. Jak młodzi jeszcze śpią, to zawiązują im spodnie na supły, ubrania, wynoszą rzeczy. Potem młodzi długo szukają swego. Kiedyś był taki zwyczaj, że matka młodego słała łóżko dla młodych i zaścielała je na drugi dzień, żeby sprawdzić, czy panna młoda jest dziewicą. Potem młody szedł do teściów i dziękował im za wychowanie córki, za jej urodę. Wtedy wszyscy goście rozumieli, że ona była dziewicą. Teraz to nie ma już takiego znaczenia" (kobieta, lat 55, Dociszki). Drugiego dnia goście „darują" państwa młodych (jeśli nie zrobili tego tuż po błogosławieństwie, przed ślubem). Nowożeńcy siadają na honoro­ wych miejscach, przy nich starsi asystenci, nieraz swacia. Obok stawiają tort �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 199 Ryc. 2. Powitanie młodych przez rodziców w domu weselnym po ślubie Fot. Beata Czech (korowaj) i kieliszek szampana lub wódki. Najpierw podchodzą do młodych rodzice, potem dają prezenty swat i swacia, a następnie inni krewni. „Kiedyś Ojciec przynosił korowaj i sól na nowy dom. Potem podchodziła matka i darowała cały zwój płótna. Kobiety śpiewały, żeby każdy padał młodym do nóg i darował" (kobieta, lat 70, Kleje). Dziś goście nie śpiewają przy darowaniu pieśni, ale grają muzykanci. Goście podchodzą po kolei, podają młodym prezenty i składają życzenia. W zamian każdy otrzymuje kawałek tortu (korowaja) i kieliszek szampana. Często wszyscy piją z jednego kieliszka. W niedzielę rano na wesele przychodzą także „Cyganie". Zajmują miejs­ ce młodych za stołem, „wróżą". Młodzi „wykupują" swoje miejsca wódką i cukierkami. Na niektórych weselach „przebierańcy" pojawiają się tuż po przybyciu młodych z kościoła, tj. pierwszego dnia. „Siedzą inni «rnlodzi», starzy przebierają się za młodych. Przebierali chłopa jakiego za młodą, albo babę starą za młodego. Nakładali korale z cebuli, welon nakładali, wpinali kwiatek" (mężczyzna, lat ok. 60, Krakuny); „Na swadbie za niedźwiedzia przebierali się [...] Na koniu do chaty wjeżdżali [...] To muzyka taka. Wejdą: wałek, kaczałka, blacha. Wejdą, grają, krzyczą. To niedawno było, a ten zwyczaj od dawna" (kobieta, lat 70, Dziewiniszki). JeżeU wesele jest urządzane w „dwóch stronach", po przyjęciu u młodej goście jadą na przyjęcie do domu pana młodego. Na progu wita synową świekra: �200 BEATA CZECH „Jak młoda idzie do młodego [mieszkać - przyp. B. Cz.] to kładzie ręcznik na obraz. Do mnie teściowa wyszła z chlebem i solą na próg witać. Pokryć to musiałam ręcznikiem. Dla matki dałam materiał na sukienkę, a ojcu koszulę" (kobieta, lat 60, Żuprany); „U nas tak jest, że jak młoda idzie mieszkać do młodego, to przynosi ze sobą święty obraz. Wiesza go i narzuca ręcznikiem" (kobieta, lat 56, Łościszki). Przestrzega się zwyczaju kupowania przez młodą prezentów dla całej rodziny męża. Najczęściej są to ubrania lub materiały: „Młoda, jak przyjdzie do młodego [...] daruje matce, ojcu, braciom, siostrom. Daje głównie materiał na koszule dla mężczyzn, chustki dla matki, dla siostry co ma" (kobieta, lat 69, Zamościany); „Młody kupuje tylko pierścionek dla młodej i podarek dla teściowej" (kobieta, lat 56, Łościszki). Obrzędy weselne kończą „podchmiełki" („podwesełki", „okrągły stół"). Urządzane są najczęściej w tydzień po ślubie. Uczestniczy w nich para młoda, rodzice i najbliżsi krewni. Są ubogie obrzędowo. Jest to uczta urzą­ dzana głównie po to, aby zjeść i wypić potrawy pozostałe po weselu. Jak już wspomniałam, do lat sześćdziesiątych istniał zwyczaj „wywodu" panny młodej: „Po ślubie, mówią, kobieta nie może przejść przez kościół, tylko przez zakrystię. Ludzie by się śmiali" (kobieta, lat 68, Murowana Oszmianka). Podobnie jak po urodzeniu dziecka, młoda zobowiązana była (nakazem kościelnym) do „oczyszczenia". ZWYCZAJE POGRZEBOWE Zwyczajowo zmarły powinien leżeć w domu dwie doby. Nieraz czas ten przedłuża się ze względu na daleko mieszkającą rodzinę. Przy zmarłym czuwają krewni i sąsiedzi, a także pogrzebowi śpiewacy: „U nas śpiewa się na pogrzebach i płacze. U was nie płaczą, a u nas płacze cała rodzina" (kobieta, lat 69, Zamościany). Śpiewacy modlą się i śpiewają przy nieboszczyku całe noce, nieraz także w dzień. Śpiewają tylko po polsku. Korzystają z polskich Kantyczek: „U nas, w Sołach 10 osób śpiewa na pogrzebach. To są starsi ludzie. Młodzi nie potrafią śpiewać po polsku, a śpiewa się tylko po polsku. Nie płaci się śpiewakom i nie daje podarków. Kiedyś też tak było" (kobieta, lat 70, Soły). Domownicy są zobowiązani przyjąć śpiewaków poczęstunkiem i wódką. Jeszcze do niedawna rytualna uczta odbywała się tuż przy trumnie. Ostat­ nio, ze względów estetycznych (bliskość nieboszczyka), jedzenie podaje się w innym pomieszczeniu lub u sąsiadów: „Modlą się proszeni ludzie, którzy potrafią śpiewać i na głos odmawiają modlitwy, różaniec, litanie, bo muszą mieć głos. No i przychodzi kto może, �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 201 Ryc. 3. Wyprowadzenie zmarłego z domu w otwartej trumnie Fot. Beata Czech kto chce pożegnać zmarłego. Później są proszeni przez cały miesiąc, żeby przychodzić i modlić się za niego" (mężczyzna, lat 66, Krakuny). Rodzina sprząta dom, zasłania wszystkie lustra i szklane przedmioty, zaznacza też dom, w którym leży zmarły z zewnątrz. „W domu zasłaniają lustra. Na ścianie koło głowy zakładają dywan, jeśli okno blisko zmarłego - też zakrywają. Zmarły leży na środku pokoju. Otwiera się drzwi od chlewa, zatrzymują zegary [...] Do domu wyściełają dróżkę z gałązek sosny, sypią dróżkę piaskiem" (mężczyzna, lat 60, Krakuny). Specjalnie na tę okazję rodzina zmarłego przynosi z kościoła czarne chorągwie, które zatyka się na domu i bramie wejściowej. Sąsiedzi nie są zawiadamiani o zgonie. Sami się dowiadują, chociażby dzięki oznaczeniu domu zmarłego. Telegramy są wysyłane do krewnych mieszkających w od­ ległych miejscowościach. Zmarłego przygotowuje do trumny starsza osoba ze wsi albo najbliższy członek rodziny. Nieboszczyka myje się i ubiera. Zakłada mu się też czyste ubranie i buty na ostatnią drogę. Mężczyźnie rodzina kupuje garnitur w sklepie, kobiety najczęściej za życia jeszcze wybierają dla siebie material na „śmiertelną suknię" (szyje ją miejscowa krawcowa): „Ubranie dla nieboszczyka musi być czyste i wyprasowane. Wszystko dają nowe. Wszystkie «dozyle» kobiety mają już gotowy strój do trumny. Kolor: malinowy, ciemny raczej, czarny" (kobieta, lat 60, Kamionka); �202 BEATA CZECH „Śmiertelna suknia nie jest wykańczana. Szyją byłe jak. Ja sama szyję sukienki na pogrzeby. Nic za to nie biorę. Nie robi się supłów na nitce" (kobieta, lat 56, Łościszki). Panny i kawalerów chowają w ślubnych strojach: „Kawaler ma nowy kostium i bancik z kwiatkiem. Dziewczyna obowiąz­ kowo jest w białej sukni z welonem" (mężczyzna, lat 70, Ciechany). Do I I wojny światowej ludzie zamężni byli chowani w koszulach ślub­ nych. Dziś o tym zwyczaju pamiętają tylko niektórzy: „Kiedyś ludzie zatrzymywali swoje koszule od ślubu, żeby ich w nich pochować. Może to za to, że były błogosławione. Tak nasze babcie robiły" (kobieta, lat 40, Cudzeniszki). Nieboszczyk leży na środku pokoju na ławie, potem w trumnie, którą kupuje się w zakładzie pogrzebowym w Oszmianie lub w Smorgoniach, albo dostarcza się z kołchozu. Nie ma dziś we wsiach stolarzy, którzy by wyra­ biali trumny. U szczytu trumny domownicy stawiają kościelny krzyż. Obok, na stole zasłanym białym obrusem, stawiają mały krucyfiks, dwie zapalone świece, talerzyk. Na talerzyku zwyczajowo kładą kawałek chleba i szczyptę soli: „Świecę stawiali, dwie w końcu głowy, nie koło nóg. A teraz bywa, że stawiają po osiem i dwanaście świec" (kobieta, lat 60, Krakuny). Pod poduszkę leżącą w trumnie, ktoś z rodziny wkłada święcone zioła. Zmarłemu daje się do ręki obrazek z podobizną świętego patrona, różaniec, chusteczkę do nosa, nieraz monety. Przed zamknięciem trumny ktoś kapie świecą w jej cztery rogi „na krzyż": „Mówi, że na pogrzeb powinno się trzymać świecę z Pierwszej Komunii Świętej, ale mało kto ma" (kobieta, lat 70, Murowana Oszmianka). Zdarza się, że przed wyniesieniem, trumna jest obsypywana zbożem: „Jak kto umrze to nieraz obsypują trumnę dookoła zbożem, trzy razy. To stary, polski zwyczaj" (kobieta, lat 69, Zamościany). Przy wyprowadzeniu trumny z domu zmarłemu nie towarzyszy ksiądz. „Jak wynoszą trumnę, stawiają tam (na jej miejscu) chleb. Bywa że w ten moment przekręcają śpiewacy stół. Nie wiem, dlaczego" (kobieta, lat 60, Zamościany). Pościel z łóżka zmarłego wynoszą na podwórze i tam zostawiają. Pod­ noszą także zwierzęta w oborze, pukają w ule, aby obudzić pszczoły. Gdy pogrzeb idzie przez wieś, budzi się ludzi w wiosce. Wszystkie te działania informatorzy tłumaczą ochroną przed „upadkiem gospodarstwa". Jeśli w rodzinie jest brzemienna kobieta, wychodzi z domu przed trumną, a po­ tem idzie przed konduktem pogrzebowym. „Brzemienną kobietę zawsze puszczają przed trumną, żeby dziecko się żywe urodziło" (kobieta, lat 56, Łościszki). Zmarły jest niesiony w otwartej trumnie aż do wioskowego krzyża, a jeżeli w pobliżu jest kościół, to do kościoła: „Jak pogrzeb spotka na drodze człowieka, to znaczy, że niedługo będzie drugi pogrzeb w wiosce" (kobieta, lat 56, Łościszki). �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 203 Ryc. 4. Rytualne zawodzenia i pożegnanie zmarłego na cmentarzu. Młody człowiek ubrany jak do ślubu - w klapie marynarki tzw. „bancik" Fot. Beata Czech Przy krzyżu zamykają trumnę i ustawiają na odkrytej ciężarówce, przy­ branej zielonymi gałęziami. Tak wiozą do kościoła. Na żałobnej mszy trum­ na jest zamknięta, zgodnie z wyraźnym nakazem księży. Po nabożeństwie pogrzeb udaje się na cmentarz. Ścieżkę przed konduktem wysypuje się zieloną jedliną. Najczęściej ksiądz nie idzie z konduktem. „Synowie albo rodzina może nieść trumnę" (kobieta, lat 65, Żuprany). Na cmentarzu krewni znów otwierają trumnę i żegnają się ze zmarłym. Kobiety głośno lamentują, zwracając się do nieboszczyka w zdrobniałej formie. W tymczasie mężczyźni z wioski kopią dół i wysypują go zielonymi gałązkami. Na dnie wyciskają szpadlem znak krzyża. Rodzina rozwiązuje wszystkie supły na ubraniu zmarłego. Trumna zostaje zamknięta i spusz­ czona na sznurach („wierówkach") do mogiły. Nieraz do tego celu są używane ręczniki. Sporadycznie się zdarza, że rodzina rzucana trumnę kapę, na której stała trumna w domu i na ciężarówce. Znajomi rzucają na trumnę grudki ziemi, rodzina się tego wystrzega: „Kiedyś był taki zakon, że rodzina nie mogła sypać. Teraz ksiądz powie­ dział, że wszystkim można sypać" (kobieta, lat 60, Boruny). Po usypaniu grobu, rodzina prosi wszystkich zgromadzonych na „żałobny obiad". Urządza się go w domu zmarłego. Zawsze jest obfity i trwa kilka godzin: „Na cmentarzu rodzina prosi wszystkich na żałobny obiad. Taki obowią­ zek, żeby wszystkich przyjąć. Dużo ludzi przychodzi. Dużo wódki piją na �204 BEATA CZECH pogrzebie. Zawsze dają wódkę tym, co kopią grób" (kobieta, lat 60, Szumieliszki Małe); „Mówią też, że trzeba zaciąć na żałobny obiad chociaż kurę. Jak się nie da «głowy za głowę» to gospodarka upadnie. Najczęściej u nas zacinają kabany (prosiaki - przyp. B.Cz.], bo dużo ludzi przychodzi" (kobieta, lat 65, Borany). Przed poczęstunkiem śpiewacy odmawiają modlitwę za duszę zmarłego. Na stole stawia się krucyfiks i dwie zapalone świece. Chleb i sól, które stały przy trumnie spala się w piecu. „Zup nie ma. Nie ma tortów. Zieleni na stół nie stawiają. Kotlety robią, kury, wódkę dają. Jak się wódki nie da, to ludzie nie przyjdą na pogrzeb" (kobieta, lat 64, Holszany). Obiady żałobne, połączone z modlitwą za zmarłego, urządza się jeszcze co najmniej trzy razy: w 30 dni po śmierci, po 6 miesiącach i po roku. W rocznicę śmierci rodzina zamawia w kościele mszę. Potem krewni udają się na grób. Po krótkiej modlitwie idą do domu na poczęstunek. W tych uroczystościach biorą również udział zaproszeni śpiewacy. Na zastawionym stole znów pojawia się krucyfiks i dwie zapalone świece. PODSUMOWANIE Zajmując się obrzędami rodzinnymi na Oszmiańszczyźnie natrafić można na przypadki łączenia wierzeń w jeden chrześcijańsko-magiczny system. Tamtejsi Polacy wykonują szereg praktyk, nawet nieświadomie, przywodzą­ cych na myśl przedchrześcijańskie obiaty dla bóstw solarnych, lunarnych, dla Matki Ziemi. Szczególnie silnie zachowała się wiara w opiekuńczą moc duchów przodków. Świadczy o tym chociażby zostawianie dla nich poży­ wienia i sypanie zboża w czasie wesela, przeprowadzki młodej do domu młodego, w czasie pogrzebu. Chrześcijaństwo, szerzone tam od kilkuset lat, wyparło wiele obrzędów. Zatarło się również znaczenie wielu obrzędów magicznych. Pomimo to wciąż się je wykonuje. Informatorzy tłumaczą to przywiązaniem do tradycji, kojarzeniem z polską kulturą, walorami estetycz­ nymi. Przedstawiciele Kościoła nie zawsze są im przychylni. Świadczy o tym chociażby nieuczestniczenie księży w trakcie pochówku na cmentarzu. Najczęściej oszmiańscy chłopi są praktykującymi cłirześdjanami. Uczestni­ czą w nabożeństwach i są pobożni. Pozwalają sobie jednak wykonywać czynności całkowicie sprzeczne z chrześcijańskim systemem wiary. Robiąc to, rzadko są świadomi, że charakter tych zachowań jest sprzeczny. Chodzenie „ze słońcem" lub „pod słońce", składanie obiat, przebieranie się za płcie przeciwne w czasie wesela czy chrzcin (co ma podkreślać wejście w inny czas i odwrócenie porządku), itd. jest dla nich czynnością zupełnie naturalną i pożądaną. Część zachowań obrzędowych jest kultywowana ze względu na swój zabawowy charakter. Tak stało się w przypadku „sprzedawania koguci- �205 CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE ków", „topienia babci" czy weselnych „kradzieży" ubrań. Nie oznacza to jednak zaniku wiary w cudowną moc przedmiotów i przeświadczenia o konieczności wykonywania określonych czynności, aby zapewnić sobie przychylność sił nadprzyrodzonych. LITERATURA Etnografia 1989 Etnografia Biełarusi - encyklopedia, Mińsk. K u r z o w a Z. 1993 Język Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX W y s ł o u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwóch kultur, Wilno. w., Warszawa-Kraków. BEATA CZECH PEASANT RITUALS OF T H E L I F E C Y C L E IN T H E R E G I O N O F OSZMIANA (BYELORUSSIA) Summary The article is a part of the author's M.A. dissertation "The rituals of the life cycle by the peasants in the region of Oszmiana - symbolic meaning of the ritual requisites". The fieldwork was conducted in the years 1994 and 1995 on the areas which had been the district of Oszmiana in the Polish state administration system before 1939 (within the boundaries estab­ lished in 1922). Nowadays it belongs to the Byelorussian state territory. The description has been made basing upon data colleted in 27 villages and settlements. All the respondents were born in their localities and came from peasant families. They identify themselves as Polish. The author interviewed only „purely" Roman Catholic families i.e. those in which both spouses are Catholic and receive sacraments in Catholic church. The choice of the region was not without grounds and for two reasons. It is remote from bigger industrial centres and traditional folk customs have remained there in a more developed form than in other, more urbanized places. Moreover, there are hardly any ethnographic records of the folk rituals from that part of Western Byelorussia in the literature. The detailed description includes three main ritual events: birth, wedding and death and funeral. All the rituals have till a fairly developed form with several distinguishable stages following each other. Birth customs start soon after the birth of the baby. Nowadays women give birth to children in infirmaries ("roddom") not at home. While staying there the mother is visited by her friends and relatives who come with obligatory food gifts: cakes, sausages, champagne and vodka to celebrate. I n some other cases the celebration takes place at home after the mother is back. The father is expected to visit his neighbours in order to announce the joyful event. He also brings the treatment - a flask of vodka, some sweets. A few days before christening the parents met their friends and relatives and the godparents-to-be to discuss the plans for the ceremony. How soon the christening will take place depends on the baby's health and on the parents' decision. Holy Saturday, the day of the blessing of water is believed to be the most fortunate day of all to be christened. Godparents are chosen from among friends and relatives. It is believed that refusing to the parents' proposal to be a godparent may bring bad luck both to the infant and to the person refusing. Families where babies die in infancy may ask strangrs, odd persons chosen at the last moment to be godparents. �206 BEATA CZECH Up to the 50ties the most important role in birth customs was that of midwife ("babka"). She not only delivered the baby and looked after the mother but also performed magical acts believed to secure luck and good health to the newborn. Nowadays these functions have been taken over by grandmothers and godparents. Only parents and godparents go to church with the baby for church baptism ceremony. All the invited guests wait at home. As soon as the parents and godparents with the baby are back the feast begins which is usually held up for two days. The participants, eat exchange jokes, sing ritual songs. They sometimes dance "so that the baby would walk soon". The most important acts are "giving gifts to the baby" (obligatory gifts are given by all the present) and another gift-giving ceremony called "selling the cock", by which the child's grandmother (previously it was the midwife) treats all guests to sweets and gets small money in return. Walking from guest to guest she sometimes carries a real cock or unities the cock's crowing. Abother entertainment (with ritual meaning) is "the drowning of grandmother" when the frolicking guests take the grandmother on the cart to a nearby pond or stream and, jokingly demand "ransom". Sometimes persons disguised as "Gypsies" appear. Wedding ceremonies have been considerably reduced in recent years. There is no match­ making any more, all young people choose their mates themselves. Before the wedding a party called "zmówiny" - bethrotal - should take place. The parents of the bride and the bridegroom meet to discuss the organization of the future ceremony. After the banns have been called on three successive Sundays the main ceremony comes on a Satur­ day in the morning. Two parties of guests are invited to the treatment separately to the bride's and the bridegroom's homes. Then the bridegroom receives the "farewell blessing" from his family and leaves to go to the bride accompanied by his relatives and the best men. On arriving he is welcomed by her family. The bride's parents fix a small myrtle wreath to the girl's veil. The young couple's departure to church is accompanied by jokes and magical acts. The bride and bridegroom travel in separate vehicles, first to registry office then to church. After the sacrament they leave the church together. On their way home they are stopped at decorated "barriers" at which their young neighbours are waiting for vodka and sweets. At the treshold of the bride's house the newly married are greeted by her parents who bless them holding a loaf of bread, some salt and two glasses of spirit. Next, the young couple are strewn with handfuls of grain "for good luck". The feast lasts for two days and nights. According to the custom it should be held in the family homes of both spouses. The most important points of the celebration are: giving gifts to newly married, playing "marches" (special wedding tunes) and appearing of masquerade groups who sometimes take the seats of the young couple at the table. Characteristic for the customs of the region is, that the bride is expected to buy gifts to all the bridegroom's family, usually clothes and textiles. Burial is the third important ritual event discussed here. According to customs the deceased's body should remain at home for two days and nights. During all this time relatives and neighbours sit up at him together with persons playing the role of "funeral singers". The house is cleaned, mirrors and other objects of glass are covered. The house of the mourning is marked by black flags or by fir needles scattered in front of it. The deceased's body is dressed in new garments; by making them knots on threads should be avoided. Young unmarried men and women are buried dressed in their wedding garments. Beside the coffin on a table covered with white tablecloth they put a small crucifix, two lit candles and a plaste with a piece of bread and a little salt. The carrying-out of the coffin is usually not accompanied by priest. Sometimes the coffin is strewn with three handfuls of grain by the relatives. On the place where the coffin was standing they put some salt and bread. Bedclothes from the deathbed should be removed and carried to the yard. Another ceremony is called "walking up the livestock". When the funeral procesión is passing through the village all the neighbours should be woken up too. All those acts are meant to protect against the "downfall of the farm and househols". I f there is �CHŁOPSKIE OBRZĘDY RODZINNE 207 a pregnant woman in the family she should leave the house before the coffin is carried out and walk in front of the procession. The body is carried in the open coffin to church or to cross on the border of the village. After the church service the procession goes to the cemetery. The path to cemetery is strewn with green for branches. At the grave the coffin is opened again so that the relatives could bid the last farewell to the deceased. The women break into loud wail addressing the dead cordially and throw small green branches onto the coffin. On the bottom of the grave the sign of the cross is made with a spade. Then the coffin is closed and let down into the grave. The deceased's family invite all the participants of the ceremony to the "funeral dinner". The treatment is generous and lasts for several hours. The rituals of the life cycle in the region of Oszmiana have still a developed form. They belong to the system incuing Christian and magical elements. Numerous rites can be derived from very old, pre-Christian Slavonic culture. The peasants however are not aware of primary meanings of many ritual acts. For them the only reason for following the customs is their attachment to their Polish tradition and aesthetic values of the ceremonies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fed6519eb3b1ac28f6eff4f9e6dc134.pdf f3d25f3ff10ce089898078112453aa5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1463 Title A name given to the resource Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y M K I E W I C Z Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa POLACY W KAZACHSTANIE. ŚWIADOMOŚĆ ETNICZNA I STOSUNKI Z OBCYMI WSTĘP Artykuł dotyczy warunków zachowania świadomości etnicznej u Polaków zesłanych z Ukrainy do Kazachstanu w 1936 r. Zesłanie objęło społeczność znajdującą się w diasporze już od drugiego rozbioru Polski. Obszary przez nią zajęte wchodziły w skład terytorium nazywanego wschodnią Ukrainą (na wschód od Zbrucza) i przed I I wojną światową graniczyły z Polską. Polacy stanowili tam znaczną liczebnie mniejszość i od dawna podlegali procesowi akulturaq'i. Sprawił on, że w zestawie tzw. obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej nie różnili się istotnie od otaczających ich Ukraińców. Wskazują na to różni autorzy, por. Jasiewicz (1992), zdaniem którego polskość tej grapy istniała głównie w świadomości. Tezę tę przyjmuję jako podstawę swoich rozważań, gdyż istotnie odrębność kulturowa Polaków kazachstańskich funkcjonowała niemal wyłącznie na poziomie języka, religii i symboliki etnicznej, przeniesio­ nych w sferę ideową, a w praktyce slabo realizowanych. W Kazachstanie Polacy musieli przejść trudny proces adaptacji w sferze materialno-bytowej, a poddani przymusowi policyjno-politycznemu mogli utracić nieliczne wyróżniki swej tożsamości oraz ich ideową nadbudowę. Było to o tyle prawdopodobne, że grupa objęta została niemal pełnym zakazem realizowania sakralnej części kultury, która zwykle wspiera czło­ wieka w podobnie kryzysowych momentach. Skutkiem tego mógł być kolej­ ny etap polegający na asymilacji z żywiołem rosyjskim, wyraźnie dominują­ cym na tym terenie już od połowy X X wieku. Moje obserwacje prowadzą do wniosku, że taka hipotetyczna sekwencja nie nastąpiła. Kultura symboliczna rzeczywiście uległa zatarciu u części polskiej populacji, jednakże u większości zachowała się albo w pełni, albo w stanie umożliwiającym odtworzenie. Z kolei asymilacja dotyczyła jednostek, chociaż trudno ocenić jak licz­ nych. Zamiast niej miał miejsce proces wybiórczej i niepełnej akulturacji do wzorów kultury rosyjskiej i częściowo niemieckiej - dwu czynników dominu­ jących w tym środowisku. O tym, że nie doszło do asymilacji całej grapy �238 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ zadecydował najprawdopodobniej trudny, początkowo wprost dramatyczny okres dostosowywania się do warunków życia w deportacji. Wzmocnił on odporność grupową na bodźce dezintegracyjne, zamiast zwykłego w podob­ nej sytuacji osłabienia tej odporności. Stało się tak przypuszczalnie dlatego, że poza alternatywą: utrata tożsamości - jej zachowanie, nie było trzeciej drogi. W pierwszym okresie asymilacja była dla deportowanych niemal niedostępna, bowiem obozowe warunki funkcjonowały jak rezerwat etnicz­ ny, później zaś działał już mechanizm kontynuacji. Był on tym łatwiejszy, że wieloetniczne otoczenie akceptowało wzór współżycia różnych etnosów, chociaż z tendencją do unifikacji kultury. Ponieważ artykuł traktuje o okresie przejścia w sytuacji życiowej kilkudzie­ sięciu tysięcy ludzi, sięgam więc także do sytuacji okres ten poprzedzającej, czyli umiejscowionej na Ukrainie. Materiał był zbierany w sposób typowy dla pracy etnologa w terenie i w wyjątkowych tylko przypadkach odwołuje się do źródeł innego typu (te ostatnie patrz bibliografia u Jasiewicza 1992). Pochodzi on z wywiadów przeprowadzonych w 1991 r. wśród starszych wiekiem mieszkań­ ców kilku wiosek w obwodzie kokczetawskim w północnym Kazachstanie . Deportację przeprowadzono według kryterium etnicznego; objęła ona głównie Polaków zamieszkałych w graniczących z Polską obwodach Ukrainy. Z terenów pogranicznych usuwano ludzi mogących poczuwać się do solidar­ ności z narodami na zachód od ZSRR i tym samym zagrażających bezpieczeń­ stwu państwa. Wspólnie z Polakami wywożono także Niemców z tych samych obwodów ukraińskich. Polacy wraz z Niemcami stanowili pierwszą w Kazach­ stanie masową grupę przymusowych osiedleńców pozostających pod nadzorem NKWD. Większość z nich rozlokowano w obwodzie kokczetawskim, i do dzisiaj jest on głównym skupiskiem polskim w tym kraju. Formalną podstawą była decyzja rządu ZSRR z 28 kwietnia 1936 o przesiedleniu osób narodowości polskiej jako „elementu niepewnego poli­ tycznie" (Deportacii 1992, s. 107). Przeznaczonych do wysiedlenia było 36 tys. osób narodowości polskiej i tę liczbę przyjmuję jako wyjściową. Może ona budzić wątpliwości (niektórzy badacze proponują liczbę 60 tys.; por. Gawęcki 1994, s. 175; Stroński 1994, s. 153), lecz nawet archiwalne dane N K W D operują tylko wielkością planowaną. Kompetencja tych archiwów bierze się stąd, że owi Polacy tworzyli kategorię „specjalnych osiedleńców" wchodzących w system obozów kontrolowanych przez NKWD. 1 Status prawny Status ludności „na specjalnym osiedleniu", czyli tzw. specposieleńców, był równoznaczny z ograniczeniem wolności osobistej i koniecznością co­ miesięcznego meldowania się w tzw. komendanturze. Obowiązywał zakaz 1 Badania te zostały zainspirowane przez prof. W. Tiszkowa, dyrektora Instytutu Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie. W terenie korzystałem z pomocy I. Zarinowa. �POLACY W KAZACHSTANIE 239 opuszczania własnej wioski, co bardzo utrudniało kontakty na szczeblu ponadlokalnym, a więc także podtrzymywanie więzi etnicznej. Stosunkowo wcześnie wystąpiło zjawisko mimikry etnicznej polegające na deklarowaniu narodowości rosyjskiej przy zapisach administracyjnych. Dotyczyło ono głównie ludzi młodych, Uczących na karierę lub tylko na polepszenie bytu przez wymazanie przynależności do narodu deportowanego. Uzyskanie no­ wej afiliacji narodowościowej bez zmiany miejsca zamieszkania nie stanowi­ ło jeszcze podstawy do zniesienia ograniczenia wolności i wykreślenia z reje­ strów „komendantury". Pozwalało jednak udać się na naukę do miasta, gdzie można było wyrobić dokument tożsamości z wpisaną na stałe nową narodowością, co praktycznie oznaczało uzyskanie swobody, gdyż umoż­ liwiało zatarcie za sobą śladów. Stosunek środowiska wobec takich odmieńców był negatywny, jednak młodzież, znajdująca się na ogół w pokolenio­ wym konflikcie, nie przyjmowała owej dezaprobaty. Zmianę statusu i wyjęcie spod kontroli komendantury bez nadmiernie skomplikowanych zabiegów umożliwiały małżeństwa z Kazachami. Były one jednak nadzwyczaj rzadkie. W rachubę mogły także wchodzić związki ze swobodnymi Rosjanami, Białorusinami i innymi, którzy jednak unikali bliższych kontaktów z politycznie podejrzanymi „specposieleńcami". Mimo wszystko, takie przypadki zdarzały się, co odnotowuje raport komisji kon­ trolnej z 1951 r. (przytoczony u Gawęckiego 1994, s. 193). Mieszane małżeń­ stwa stały się częste po zniesieniu komendantury w 1954 г., wraz z począt­ kiem programu zagospodarowania ugorów kazachskich. Powstawanie wspólnoty lokalnej i jej symboliki Migrująca społeczność wiejska stara się zwykle odtworzyć reguły organizacji swojskiej przestrzeni, zajmowanej na poprzednim miejscu. Podstawowymi punktami tej przestrzeni były na Ukrainie sakralne centrum - kościół, albo też główny krzyż lub kapliczka, oraz sakralna granica, wyznaczająca początek obszaru niezagospodarowanego i wystawionego na oddziaływanie złych sił. Umieszczenie takich punktów w nowo zbudowanych osadach było praktycznie niemożliwe w warunkach odgórnego organizowania wspólnoty wiejskiej przez władze wrogie wobec umieszczania znaków sakralnych. Wierząca społeczność musiała pogodzić się z negatywnym stosunkiem władz wobec praktyk religijnych i znaków o religijnej wymowie w miejscach publicznych. Mimo to zbierano się na wspólne modlitwy w wybranych domach albo na cmentarzu. W warunkach kazachstańskich cmentarz pełnił funkcję granicy między swojską i obcą przestrzenią. Jednocześnie zastępował on wiejskie centrum sakralne. Głównym jego punktem był wysoki krzyż, z czasem wyposażony w figurę Chrystusa. Władze na ogół tolerowały jego istnienie, ograniczając walkę z religią do sfery pozacmentarnej. Przy załadunku do pociągu nie powodowano się zasadą utrzymania razem sąsiadów z tej samej wioski. W ten sposób zdeterminowany został �240 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ sąsiedzki układ w miejscu nowego osiedlenia, gdyż na ogół pasażerów jed­ nego pociągu kierowano do tego samego punktu w Kazachstanie. Rozczłon­ kowana i przemieszana społeczność musiała rozpocząć proces tworzenia nowej wspólnoty. Składała się ona na ogół z ludności polskiej i niemieckiej. Porozumiewała się ona w języku ukraińskim, chociaż formalnie obowią­ zywał rosyjski, tak w kontaktach z władzami, jak i w szkolnictwie. Dwunarodowa początkowo wspólnota lokalna nie była silnie zintegrowana, pro­ ces przystosowania przebiegał dwutorowo, o czym świadczą fragmenty powstałego wówczas folkloru, komentującego powstałą sytuację. Natychmiast powołano strukturę kołchozową cechującą się intensywną eksploatacją siły roboczej i ograniczoną jej reprodukcją w sferze wyżywienia. Były lata, kiedy zboża nie starczało do rozliczenia dniówek roboczych (praktykowano je w naturze) i wówczas kontrolowano nawet zawartość garnków w poszukiwaniu nielegalnie posiadanego ziarna. Kołchoźnicy zdoby­ wali je stosunkowo prosto: kradli pszenicę przy pracach polowych. Relacje 0 tym przekazywane bywają nieraz w sposób bardzo kolorowy, anegdotyczny 1 sugerujący powstawanie nowego folkloru w postaci opowieści heroicznych. Jedna z nich nosi cechy mitu wyjaśniającego okoliczności ustalenia się nowego trybu pracy w kołchozie: Najgorszym z przewodniczących w Stiepnoje był niejaki Rybnicki. Proszono go: „daj nam żyć", uprzedzano, że mu zrobią krzywdę jeśli nie zmieni się. Nie usłuchał, więc którejś nocy po­ wracająca z pracy grupa kobiet zaczaiła się i zbiła go kijami tak silnie, że wkrótce zmarł od pobicia. Plan i jego realizacja były dziełem wyłącznie kobiecym, mężczyzn weń nie wtajemniczano. Następny przewodniczący, również Polak, pamiętał o losie poprzednika i był już pobłażliwszy. W tego rodzaju folklorze jako nieprzyjaciela prezentuje się system, nie wyróżniając narodowości jego funkcjonariuszy. Prosty człowiek walczy z przeszkodami stworzonymi przez molocha, na którego usługach pozostają także ludzie z własnego środowiska. Odzwierciedla to rzeczywistą sytuację, kiedy spośród Polaków rekrutowali się zarówno działacze aparatu przymusu gospodarczego, nacisku politycznego, jak i zwykli donosiciele. Oni także weszli do miejscowego folkloru jako osoby rozpędzające zebrania modli­ tewne i rekwirujące książki do nabożeństwa. Język Większość Polaków mówi jednym z dialektów języka ukrańskiego lub polskiego, co razem nazywa się językiem „prostym". Ci, którzy deklarują znajomość polskiego, najczęściej posługują się nim jako drugim, znacznie rzadziej na co dzień. Dane spisu powszechnego z 1989 r. informują, że Polacy kazachstańscy jedynie w 12,2% przyznają się do polskiego jako ojczystego (jest to najniższy wskaźnik wśród polskiej diaspory w krajach niegdyś radzieckiej Azji Centralnej i niemal identyczny jak u Polaków na Ukrainie). Oznacza to czterokrotny spadek rozpowszechnienia języka naro- �POLACY W KAZACHSTANIE 241 dowego w porównaniu z rokiem 1926, kiedy to mówiło nim na Ukrainie około 50% Polaków. Dotknął on w jednakowym stopniu grupę kazachstań­ ską, jak i pozostałych na Ukrainie, co wskazuje, że w obu wypadkach proces ten podlegał podobnym prawidłowościom. Nawet na Ukrainie polski w wersji zbliżonej do literackiej był językiem odświętnym, językiem kazań, modlitw i śpiewów kościelnych, używanym potocznie głównie przez księży, nauczycieli i wąską warstwę mieszkańców miast. W Kazachstanie występują zaskakujące kontrasty: od całkowitej nieznajomości, wyniesionej z domu rodzinnego jeszcze na Ukrainie, aż do pięknej polszczyzny wykazującej solidną bazę literacką z X I X wieku. Demonstruje ona ślady wpływu dawnych lektur, jest wprawdzie zawsze okraszona ukrainizmami. Średnie i młodsze pokolenie częściej posługuje się językiem rosyjskim, nawet jeśli w domu używa się gwary. Coraz powszechniejsza nauka języka polskiego nie zmienia ogólnego obrazu. Jest on w dalszym ciągu oderwany od bytu codziennego i dotyczy to także osób, które potrafią mówić nim w sposób płynny. Polski pozostaje środkiem odświętnego porozumiewania się, zgodnie z dawnym wzorem, gdy był przywiązany do kościoła i modlitwy. W latach działania tajnego kościoła nadal w jego praktyce dominowała polszczyzna, zmieniło się to jednak po jego legalizacji. Coraz powszechniej wprowadza się rosyjski, czasami nawet dialekt „prosty", do kazań, spowie­ dzi i kontaktów z wiernymi. Niezależnie od tego jak Polacy mówią na co dzień i czy w ogóle potrafią się posługiwać językiem polskim, pozostaje on wspólną wartością ideową określającą tożsamość etniczną. Jest to element symboliczny mieszczący się w świadomości grupowej i wyznaczający granice polskiej populacji, bez względu na jego realne występowanie. Mimo własnych kłopotów z polszczyzną, Polacy Kazachstanu sami sto­ sują kryterium językowe w wyznaczaniu granic etnicznych, a nawet we­ wnętrznego zróżnicowania etnograficznego. Są oni świadomi gwarowych różnic występujących w ich zespole i na tej podstawie gotowi są odmawiać prawa do polskości nosicielom niektórych gwar. Ogólna ich liczba odnoto­ wana z informacji terenowych wynosi 9, chociaż nie musi ona odpowiadać językoznawczej klasyfikacji dialektów. Najprawdopodobniej też nie pokry­ wa się ona ze zróżnicowaniem w kulturze, niemniej dystans społeczny wobec pewnych grup jest silny. Doznają tego np. wyraźnie wydzielający się Mazu­ rzy, wobec których dominuje stosunek protekcjonalny. Wiedza o tym zróż­ nicowaniu jest jednak powierzchowna i coraz rzadsza, co wynika z przecho­ dzenia na rosyjski, który ukrywa odmienności gwarowe. Należy też od­ notować całkowitą nieznajomość pochodzenia nazwy i grupy Mazurów, zarówno wśród nich samych, jak też polskiego otoczenia. Oznacza to, że jeszcze na Ukrainie zaginęła funkcja przekazicieli historii etnicznej, którzy byliby w stanie przedstawić Mazurów jako ważną dla żywiołu polskiego falę imigracyjną z centralnej Polski. �242 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Świadomość etniczna Niepewność co do własnej zwartości i homogeniczności etnicznej musiała się odbić na postrzeganiu swojej grupy jako całości. Polacy kazachstańscy wykazu­ ją poczucie niepełnej wartości, które wynika zarówno ze świadomości wielowie­ kowego oderwania od Polski, jak też z ułomności języka lub całkowitej jego nieznajomości. Stąd właśnie wzięło się krytyczne samookreślenie „drewniani Polacy" (por. też równoległe: „papierowi, wyliniali"). Odzwierciedla ono niepełne poczucie tożsamości, podtrzymywane reakcjami rosyjskiego otoczenia, dla którego Polak z Ukrainy kojarzył się tylko z inną wersją ukraińskości. Mogło to zachwiać poczuciem odrębności, i w istocie zacierało je niekie­ dy, chociaż chyba mniej radykalnie niż działo się to równolegle na Ukrainie. Odchodzenie od polskości nie było wyłącznie rezultatem presji admini­ stracyjnej czy chęci robienia kariery już po uzyskaniu wolności osobistej. Wynikało też ze słabych wyznaczników odrębności i braku zewnętrznych czynników ją podtrzymujących, jak chociażby oficjalnego i prywatnego za­ interesowania płynącego z Polski. Sytuacja odmieniła się dzięki przemianom okresu gorbaczowowskiego, które umożliwiły rozwój tendencji do otwartego definiowania przynależności etnicznej, a nawet do niej zachęcały. Odwrócony został dzięki temu postępujący z wolna proces zlewania się Polaków z innymi Słowianami - z Rosjanami, rzadziej z Ukraińcami. Wspo­ magała go dawniej chęć ucieczki w etnos stosunkowo bezpieczny, mniej podejrzany o nielojalność polityczną. Polacy zaprzestali przemilczania pol­ skiego pochodzenia, często nawet jego ukrywania. Trzeba jednak dodać, że w Kazachstanie było to zjawisko rzadsze niż w Rosji czy na Ukrainie. Postawa taka jest równie uprawniona, jak trwanie przy polskości, etnicz­ ność jest bowiem kwestią wyboru indywidualnego. Dokonuje się go często pod wpływem presji politycznej i społecznej, zależy też od siły związków z głównym trzonem etnosu, te zaś przerwane zostały na długo. Pytanie o ojczyznę wywoływało z reguły odpowiedź kilkustopniową: nie wszyscy wymieniali Kazachstan, dla osób starszych identyfikacja rozpoczynała się od wsi albo rejonu urodzenia, dalej następowała Ukraina, na koniec Polska (ale niekiedy tego stopnia utożsamienia także brakowało). Ta ostatnia znana była respondentom i ich przodkom jedynie ze słyszenia, niemniej często kojarzono ją z ojczyzną najwyższego stopnia. Określano to nieraz figuratywnie, np. „Polska to ziemia i rodzina wszystkich Polaków". Umieszczenie ojczyzny symbolicznej w Polsce oznacza akces do szeroko rozumianej wspólnoty narodowej i polskiej grupy etnicznej. Podobne stop­ niowanie można oddać terminami stosowanymi w opisie naukowym: ojczy­ zna prywatna (Kazachstan), ojczyzna pochodzenia (miejsce wychowania się na Ukrainie), ojczyzna historyczna (Ukraina), wreszcie ojczyzna etniczna (Polska). Ojczyzna emocjonalna najczęściej pokrywała się z prywatną w Ka­ zachstanie, nawet w wypadku osób starszych, gdyż tu odbył się najtrudniej­ szy w ich życiu etap socjalizacji. �POLACY W KAZACHSTANIE 243 Zadawane w tym kontekście pytanie o tożsamość etniczną Polek wydanych za nie-Polaka, a także ich dzieci, przynosiło stereotypową odpowiedź: Polakiem był ten, kto nie porzucił polskiego kościoła. Kryterium nie dotyczyło więc katolicyzmu, gdyż ten łączył Polaków i większość Niemców, lecz instytucji Kościoła polskojęzycznego. Ten ostatni funkqonował zatem jako symbol i wyznacznik zasięgu społeczności etnicznej. Roli tej nie mogły pełnić grupy lokalne, które wskutek przemieszania ludności nie były w stanie wytyczyć odpowiednich granic. Kościół z polskim językiem literackim stawał się natural­ nym punktem odniesienia przy określaniu tożsamości. Dzięki temu identyfika­ cja z językiem narodowym odbywała się niejako per procura, bez konieczności używania go w praktyce. Tę samą zasadę identyfikacji przenieśli Polacy z Ukrainy do Kazachstanu, z tym tylko zastrzeżeniem, że nie pozwolono im zabrać ze sobą Kościoła instytucjonalnego, był on jednak obecny w wersji nieformalnej jako ważny element ideowy świadomości etnicznej. Na straży endogamii etnicznej w Ukrainie stało duchowieństwo, jednak jej pełne przestrzeganie nie było możliwe. Funkcjonowała więc zwyczajowa reguła ułatwiająca zachowanie jednorodności wyznaniowej każdej społecz­ ności. Wychodziła ona z zasady patrylokalności małżeństw na owym terenie i ustalała, że kobieta przyjmuje wyznanie męża, w konsekwencji czego ślub odbywa się w świątyni właściwej temu ostatniemu. Dzieci z takiego małżeń­ stwa identyfikowane były z etnicznością ich ojca. W Kazachstanie ta ostat­ nia zasada została utrzymana, gdyż przekaz przynależności etnicznej okazał się wartością trwałą w systemie radzieckim i w związku z tym kontynuował praktykę patrylinearną. Dziedziczenie religii stało się natomiast wartością negocjowaną wskutek zaniku kongregacji wyznaniowych. W związku z tym wierzące Polki, wychodząc za mąż za obcych, nie tylko zachowywały religię, ale też potrafiły przekonać partnera do zawarcia ślubu katolickiego. Dzięki temu mogły one zachować w sposób wyraźny swoją narodowość, chociaż na Ukrainie pozostawałaby ona w pewnym zwieszeniu. Wprawdzie moi rozmówcy utrzymywali, że są w stanie odgadnąć przy­ należność etniczną każdego człowieka na podstawie cech zewnętrznych, nie potrafili wszakże wskazać na konkretne różnice dzielące Polaków i Ukraińców, poza wyznaniem i bardzo ogólnie określanym zamiłowaniem do porządku. Pewne szczegóły można było uzyskać dopiero w odpowiedzi na konkretne pytania, ale i one były mało precyzyjne. Bliższe wyjaśnienia padały w odpowiedzi na pytania o strój, haft, sposób zaścielania łóżka, czy o śpiewy. Przyznając, że ukraiński haft był bogatszy, łóżka troskliwie ozdobione piramidą poduszek, pieśni zaś melodyjne i zróżnicowane, nie używano nigdy oceniających określeń wskazujących na uznanie dla este­ tycznych walorów zjawiska. Wynika to najprawdopodobniej z niechęci do podważenia stereotypu o własnej wyższości. Chętnie natomiast podkreślano „delikatność" stroju polskiego, który w mniejszym stopniu wykorzystywał surowe płótno i samodział. W formie uogólniającej spotyka się niekiedy rozróżnienie obyczajowości „polskiej" od „prostej", stanowiące paralelę �244 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ do kategoryzacji języka. Nie odnosi się to jednak do podstawowej kultury materialnej, gdyż nikt nie dostrzegał różnic w posiłkach, technice uprawy ziemi, w narzędziach i sprzętach. Wskutek braku wyraźnych wyróżników kultury etnicznej, odmienność swą Polacy kodowali więc głównie w sferze świadomościowej. Stąd płynie akcentowanie aspektu ideowego - religii, języka, poziomu kultury, czy przy­ wiązania do estetyki bytu. Przykład Niemców, dobrze zachowujących swą odrębność etniczną, musiał wzmocnić takie postawy, podtrzymując funk­ cjonowanie etniczności w wymiarze świadomościowym. Polska specyfika kulturowa, ubogo wyrażana co najmniej od XIX w., nie została więc zubo­ żona na terenie Kazachstanu. Przyjęto natomiast z czasem pewne elementy kultury rosyjskiej, w ślad za rozpowszechnieniem się języka rosyjskiego. Musiały też mieć miejsce pewne zapożyczenia akulturacyjne od Niemców, będących członkami tych samych wspólnot lokalnych. Są one jak dotąd słabo udokumentowane poza relacjami o psychicznej mobilizacji do prze­ trwania, czerpanej z niemieckiego przykładu. Wiedza historyczna o losach własnej grupy etnicznej pełni na ogół ważną rolę w podtrzymywaniu tożsamości. W wypadku Polaków ukraińsko-kazachstańskich jest ona wszakże nikła. Widać to wyraźnie w kontekście nieznajomości pochodzenia nazw „Mazurzy" oraz „szlachta" (o tym patrz niżej). Żaden z tych terminów nie funkcjonuje jako element wiedzy o prze­ szłości własnej grupy. Pewne osoby potrafią przywołać znaczące w historii kultury polskiej nazwiska (np. Mickiewicz, Konopnicka czy Kościuszko), co wynika z ich wykształcenia w szkołach polskich. Dominuje wszakże pamięć o niedawnym etapie wysiedlenia i adaptacji w Kazachstanie. Opowiada ona o losach grupowych przez pryzmat doświadczeń indywidualnych. Polacy kazachstańscy nie wykazują żadnej znajomości kondycji lub stru­ ktury własnej społeczności z czasów poprzedzających życie najstarszej gene­ racji. Zatarciu uległa nawet znajomość wydarzeń z nieodległej przeszłości, np. wielkiego głodu na Ukrainie. Osoby pochodzące z terenu objętego polskim rejonem narodowościowym Marchlewszczyzny, lub jego sąsiedztwa, nie pamiętają o jego istnieniu, choć funkcjonował on w latach 1925-1935. Pamięć historyczna grupy rozpoczyna się od deportacji i operuje takimi elementami jak okoliczności wywiezienia, początki osadnictwa, czemu towa­ rzyszy symbolika pierwszej studni, wbitego w ziemię kołka oznaczającego przyszłą wieś, gehenna pierwszej zimy i prześladujący wszystkie wspomnie­ nia obraz domostw-ziemianek, nazwanych później „stalinkami", a także reżym komendantury. Jak więc w takiej sytuacji odbywał się przekaz etniczności, czyli jej reprodukcja? Polegał on głównie, a w Kazachstanie chyba jedynie, na wy­ korzystaniu komunikacyjnej funkcji grupy skazanej na walkę o przetrwanie. Wymaga ona istnienia póla informacyjnego, na które składają się zespół odbiorców oraz właściwe mu treścią lub emocją powtarzalne komunikaty, a także ustalone formy przekazu. Te ostatnie były ograniczone do charak- �POLACY W KAZACHSTANIE 245 terystycznych dla społeczeństwa wiejskiego kanałów folklorystycznych, ob­ rzędowych i kultowych. Wszystkie one w Kazachstanie cierpiały na niedo­ rozwój z powodu izolacji społeczności wiejskich i niskiej intensywności przekazywanych komunikatów (pieśni, opowieści, obrzędy doroczne czy rodzinne, ceremonie religijne, wszystkie z nich bardzo okrojone). W warst­ wie formalnej i treściowej miały one luźny związek z polskością, ale ponie­ waż ograniczone były najczęściej do zbiorowości polskiej - służyły pod­ trzymywaniu więzi rozumianych jako grupowe, a nie tylko sąsiedzkie. Swo­ im zasięgiem wyznaczały one granice grupy, czyli odbiorców tych samych komunikatów. Uczestnictwo w obrzędach rodzinnych Niemców, czy później Rosjan, pozwalało uświadomić przez kontrast, że wiele w nich było elementów obcych. Nawet jeśli zdefiniowanie różnicy (poza językiem) nastręczało trud­ ności, to jednak podświadomie zarysowywało granicę między swoimi i ob­ cymi. Komunikaty pojawiające się w owym polu informacyjnym nie musiały być przekazywane po polsku ani odnosić się do kultury etnicznej. Wystar­ czało jednak, że były odbierane jako własne. Ustalenie adresata w okresie obozowej komendantury było łatwe po wyeliminowaniu Niemców, żyjący bowiem obok Kazachowie i grupy kaukaskie wyróżniały się w sposób zde­ cydowany. Nawet przytaczana wcześniej opowieść z elementami lokalnego mitu, choć z pozoru uniwersalna, okazywała się oczywista dla Polaka, gdyż Niemiec by jej najprawdopodobniej nie aprobował. Poza komunikatami natury folklorystycznej z rzadka pojawiały się informacje pozasystemowe, czerpane np. z kontaktu z Polakami - zesłańcami czasu wojny, albo akcji rekrutacyjnej do Dywizji Kościuszkowskiej. Stereotypy i kontakty międzyetniczne Jak zwykle w środowisku wieloetnicznym funkcjonują stereotypy na­ dawane poszczególnym narodowościom przez otoczenie. Uogólniony nega­ tywny stereotyp zewnętrzny na temat Polaków, zdaniem ich samych, przypi­ suje im takie cechy jak przebiegłość, chytrość i wyniosłość. Dla Niemców właściwa ma być chciwość, dążenie do bogacenia się. Ukraińcom wypomina się głównie brak czystości i tolerowanie bałaganu w obejściu. Rosjan charak­ teryzować ma lenistwo, odkładanie obowiązków i brak ambicji material­ nych, czemu towarzyszy jednak nieszkodliwa zazdrość o sukcesy innych na tym polu. Składnikiem stereotypu Rosjanina są też pijaństwo oraz siła fizyczna. Niezbyt korzystne oceny dotyczące Rosjan nie były wystarczająco silne, by zapobiec dążeniu do wtapienia się w ich środowisko. Najbardziej nasycony emocjami był stosunek do Kazachów, w którym dominowały początkowo oceny ujemne. Stereotypy pozytywne rozbudowane są w przypadku Niemców - odpo­ wiedzialność, gospodarność, czystość, ludzka solidarność. Tej ostatniej Pola­ cy odmawiają samym sobie, na co przytacza się przykłady z najtrudniejszego �246 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ okresu wysiedlenia oraz niegodnej często walki o małą karierę w czasach wszechwładzy KGB. Pod względem pracowitości, gospodarności, porządku i higieny Polacy znajdują się na drugim miejscu po Niemcach. Następne pozycje zajmują Ukraińcy, a za nimi Rosjanie i Kazachowie. Dobre na ogół wspomnienia kojarzono z Żydami, jeszcze z czasów pobytu na Ukrainie. Dotyczyło to zwłaszcza rolników, którym przypisywano gospodarność i efektywność. Powyższy ranking prestiżu grup narodowościowych (Niemcy - Polacy - Ukraińcy - Rosjanie - Kazachowie) potwierdza się w deklarowanych przez Polaków preferencjach wyborów małżeńskich dla własnych dzieci, z tą tylko różnicą, że własny etnos wysuwa się na miejsce pierwsze. Swoboda decyzji w tym zakresie była początkowo bardzo ograniczona jeśli chodziło o związek z wolnym partnerem. Toteż do śmierci Stalina małżeństwa mie­ szane mogły się realizować przede wszystkim z Niemcami, którzy mieli jeszcze tę zaletę, że byli w większości katolikami. Jak w każdej społeczności mieszanej, również i w tej istnieją przezwiska etniczne, zastępujące etnonimy i na ogół mające ujemną konotację. Nie odnotowałem ich jedynie w odniesieniu do Niemców, przynajmniej współ­ cześnie. Najwięcej, bo trzy, dotyczą Polaków. Powszechnym epitetem dla Polaka jest „pszek", popularny na całym niemal terenie wschodniosłowiańskim i nawiązujący do specyfiki wymowy polskiej. Z kolei „Lach", będący zwykłym etnonimem w języku ukraińskim, przyjmowany jest przez Polaków jako epitet. Najprawdopodobniej wynika to z negatywnego lub krytycznego kontekstu wypowiedzi o Polakach, dzięki któremu neutralny Lach prze­ kształcał się w postać odbieraną ujemnie. Wyraźnie negatywne znaczenie ma określenie „szlachta", również przeniesione z Ukrainy. Dla Ukraińców z Podola i Wołynia termin ten ma znaczenie etnonimu o ujemnym odcieniu i jest używany częściej niż „Lachy". Przedstwiciele obu narodów nie rozumieją znaczenia słowa i nie kojarzą go z pojęciem dworjanin. Jasiewicz (1992, s. 30-31) sugeruje, że brak wiedzy o znaczeniu terminu „szlachta" wynikał z ochronnego odrzucenia przekazu historycznego, ponie­ waż negatywnie kojarzył się on w radzieckim kontekście ideologicznym. Uwaga ta jest prawdziwa, gdyż w edukacji i propagandzie radzieckiej Ukra­ iny eksploatowano obraz „polskiego pana", a obok niego szlachcica. Zja­ wisko jest jednak wcześniejsze; jeszcze w X I X w. Ukraińcy ironicznie koja­ rzyli ów termin, co wynikało z degradacji szlachty zagrodowej do statusu włościańskiego, przeprowadzonej przez carat po powstaniu listopadowym. Już wówczas stał się on epitetem zastępującym etnonim, co sprawiło m.in., że Polacy usunęli ze swej pamięci historycznej jego pierwotną konotację. Warstwowy rodowód nazw szlachta i mużik uległ zapomnieniu i przybrały one charakter etnonimu w opozycji: mużiki-Ukraińcy i szlachta-Polacy. To rozumienie ukształtowało się w stosunkach polsko-ukraińskich, ale, jak się wydaje, nie wyszło poza nie i nie zostało przyjęte przez pozostałe grupy etniczne w Kazachstanie. �POLACY W KAZACHSTANIE 247 Współżycie z Kazachami Zamieszkanie w Kazachstanie postawiło Polaków przed nowym wyzwa­ niem, zwłaszcza w odniesieniu do odmiennych kulturowo i cywilizacyjnie Kazachów. Ujawnił się tu brak przygotowania do akceptacji obcych wzorów życia. Z drugiej strony Kazachowie negatywnie zareagowali na tak liczną migracją rugującą ich z użytkowanych dotąd pastwisk. Łatwo jednak przy­ jęli wyjaśnienia o przymusowym osiedleniu, orientowali się bowiem w zasa­ dach funkcjonowania państwa radzieckiego. Polacy z kolei byli zaskoczeni, a kobiety nawet przestraszone miejscowymi praktykami. Odzież i poziom higieny najczęściej wracają we wspomnieniach jako powód niechęci. Raził nie tylko rodzaj odzieży, lecz również fakt, że futrzanych ubrań używano także latem, gdy inni pracowali rozebrani. Stosunek do Kazachów był ambiwalentny. W przytoczonym wcześniej rangowaniu poszczególnych narodowości wymienia się ich na samym końcu, chociaż pod pewnymi względami daje się im pierwszeństwo (gościnność, skłonność do pomocy, otwartość). Podkreśla się przyjazny stosunek Kaza­ chów do osiedleńców i ich pomoc w pierwszym okresie, dzięki której ci ostatni mogli stanąć na nogi. Niejednokrotnie spotykałem opinię, że Kaza­ chowie umożliwili Polakom przeżycie, między innymi dlatego, że lekceważyli niebezpieczeństwo kontaktowania się z ludźmi uznanymi za politycznie groźnych. Służyli oni radą, zajmowali się objazdową sprzedażą drewna opałowego, normalnie nieosiągalnego z powodu zakazu poruszania się. Od nich również Polacy i Niemcy kupowali sadzonki kartofli, co pozwoliło zapoczątkować własną hodowlę ogrodową. Z czasem, także z podpowiedzi Kazachów, zaczęto samodzielnie przygotowywać opał: suszyć naręcza dłu­ giego piołunu albo korzenie pewnych roślin, a także kiziak, czyli brykiety z suchego krowiego łajna. Dzięki nim nauczono się ocieplać chłodne domy-ziemianki, ustawiając drugą ścianę z piołunu mocowaną na kołkach. Kaza­ chowie też wskazali jak należy zdobywać sól, która „rosła" w stepie w po­ staci złogów powierzchniowych zwanych sołonczakami. Powszechnie wskazuje się na kazachską gościnność (doznawali jej zwłasz­ cza mężczyźni, którzy częściej podróżowali poza własną wieś) i na zwyczaj obdarowywania gościa prezentami, w tym właśnie poszukiwanym drewnem czy ziemniakami. Jedna z kobiet relacjonowała swoją ucieczkę wraz z mężem spod komendantury w 1939 r. Przygarnął ich pewien Kazach pod Pietropawłowskiem, u którego przez miesiąc mieszkali, oczekując aż załatwi dla nich dowody osobiste. Charakterystyczne, że autorami negatywnych opinii o Kazachach są z reguły kobiety. Wynika to z ich emocjonalnego stosunku do estetycznej strony kontaktów, będącego reakcją na osobliwą futrzaną odzież (zwłaszcza notorycznie pojawiające się we wspomnieniach małchaje czyli wielkie, kry­ jące twarz czapy oraz niezgrabne zimowe buty), a także dietą opartą na koninie. Z kolei kobiety są uważnymi obserwatorkami i więcej niż mężczyźni �248 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiedzą o obyczajach kazachskich, potrafiąc je ze szczegółami relacjonować. Czynią to na ogół obiektywnie, bez dezaprobaty towarzyszącej zwykle sytuacjom kontaktu międzykulturowego. Wyjątkiem są problemy związane z higieną, co prowadzi nieraz do arbitralnego odrzucenia pewnych za­ chowań towarzyszących przygotowaniu żywności, nie zawsze zresztą uza­ sadnionych. Mężczyźni natomiast podkreślają pomocną postawę Kazachów, którą demonstrowali oni od samego początku. Zapamiętano ich deklaracje typu: „dobrze, żeście tu przyjechali, będzie nam weselej". Przez wszystkie lata stosunki układały się zgodnie z tą właśnie zasadą pod warunkiem, że przy­ bysze również przyjmowali ją za podstawę tych stosunków. Ilustracją niech będzie fakt, że ostatni sekretarz partii w Oziornym miał przy chrzcie Kaza­ cha za ojca chrzestnego. Był to zresztą drugi już chrzest owego człowieka, co wynikało z pragnienia jego ojca, by wprowadzić zaprzyjaźnionego Kazacha „do rodziny". Przypuszczalnie było to możliwe dzięki temu, że chrztu udzie­ lała kobieta, a nie ksiądz (miało to miejsce w 1956 г.). Nie spotkałem się z odrzuceniem Kazachów jako grupy, ani ich kultury, a w pewnych wypadkach są oni rangowani wyżej od Rosjan. Nawet nie­ chętni im nie używają antagonizującej terminologii. Mówi się więc o ich „kościołach" (meczetach) i o tym, że „podobnie jak my" modlą się do Pana Boga. Tym niemniej w wyborach małżeńskich znajdują się oni na ostatnim miejscu. 17 Polaków którzy posługują się językiem kazachskim jako pierw­ szym (według spisu z 1989 r.) należy przypuszczalnie do takich mieszanych rodzin, jeszcze więcej z nich mówi raczej po rosyjsku. We własnym rankingu etnicznym Kazachowie na pierwszym miejscu wymieniają rzekomo Polaków, po nich dopiero Niemców, Ukraińców i Ro­ sjan, których traktowano podówczas jak władców w ich kraju. Opinia ta wszakże pochodzi od samych Polaków i może być mylna, gdyż nie koreluje ona dodatnio ze stopniem znajomości języka kazachskiego. Znajomość ta jest z reguły słaba wśród mniejszości europejskich, lecz u Polaków należy do najniższych - w 1989 r. tylko 0,4% spośród nich potrafiło posługiwać się tym językiem (podobny stopień znajomości wykazywali też Białorusini), podczas gdy zdolność tę posiadło 0,6% Litwinów i Niemców oraz 0,9% Rosjan. Nie zakłóca to jednak poziomu komunikacji międzyetnicznej, gdyż sami Kazachowie w tej części kraju posługują się biegle rosyjskim, a wielu z nich nawet nie zna języka ojczystego. O stopniu integracji z Kazachami świadczyć może to, że część z nich przyłącza się do katolickich obchodów Nowego Roku z udziałem przebierańców szczedroków. Charakterystyczne, że coraz rzadziej używa się zapożyczonego niegdyś od Rosjan epitetu na oznaczenie Kazachów kalbit, który ma oznaczać „iskającego wszy" . 2 2 Teremin ten ma pochodzenie kazachskie, nie jest jednak notowany w słownikach i naj­ prawdopodobniej wywodzi się z lokalnego dialektu. �POLACY W KAZACHSTANIE 249 Stosunki z Niemcami W przeciwieństwie do Kazachów, Niemcy nie wywoływali odczucia zdecy­ dowanej obcości. Pochodzili z tych samych stron, dla znacznej części Polaków byli sąsiadami, wyznawali w większości katolicyzm, a nadto deportowani byli niejednokrotnie w tych samych transportach i wspólnie rozpoczynali nowe życie w mieszanych osadach. Ten ostatni fakt stanowił nową jakość we wzajemnych stosunkach, nacechowanych dotąd odległością społeczną i pewną rezerwą. Na Ukrainie społeczności te nie utrzymywały ze sobą na ogół bliższych kontaktów, chociaż i tam zdarzały się mieszane małżeństwa. W Kazachstanie Polacy traktowali Niemców jako najprzyjaźniejszą sobie grapę i aspirowali do bliskich z nimi kontaktów. Często odnotowuje się wypowiedzi potwierdzające ten stan rzeczy: ,,u nas Polacy i Niemcy żyją prawie jak jedna narodowość", „żyjemy jak jedna rodzina". Wynikało to właśnie ze wspólnoty losu i przymusowej wspólnoty sąsiedzkiej, ale też w pierwszym okresie kontrastowało z postawą Niemców, którzy raczej zamykali się we własnej społeczności. Niemcy uważani są przez wszystkich, w tym także Polaków, za mistrzów gospodarności oraz schludności. Mimo dążenia do dorównania im, Polacy przyznają, że poprzeczka jest zbyt wysoka. Zdaniem jednego z informato­ rów, „Polacy byli dobrymi gospodarzami, lecz żeby nie spać nocami pilnując dobytku jak Niemcy, tego nie potrafili pojąć". Przyznają też, że Niemcy dostrzegali ową różnicę i byli zdania, iż „Polacy nie umieją żyć tak jak oni sami". Nie zetknąłem się jednak z zarzutem zadufania na tym tle, z czego można wnioskować, że Niemcy nie okazywali wyniosłości wobec otoczenia. Niemcy stanowili wzór, dorównanie któremu stało się przedmiotem ambicji w warunkach deportacji. Porównywanie się z Niemcami było elementem kształtowania własnego obrazu i tworzenia wyznaczników tożsamościowych. Na tym tle powstawały nawet oceny samodegradujące, jak twierdzenie, że Polki nauczyły się robót na drutach dopiero w Kazachstanie od Niemek, jednak nie osiągnęły ich poziomu pracowitości, który sprawiał, że te ostatnie działy nawet w drodze na pole. Twierdzenie to zresztą nie okazało się całkowicie prawdziwe, większość Polek znała bowiem technikę ręcznej dzianiny i tylko niektóre z nich zapożyczyły ją od innych grap - polskiej lub niemieckiej. Pierwsze lata współżycia obu narodowości przypadły na okres wojny, która nie wpłynęła zasadniczo na wzajemne stosunki. Wynika to przede wszystkim stąd, że nie wiedziano nic o sytuacji w okupowanej Polsce, poza samym faktem wybuchu wojny. Dopiero po roku 1941 w radzieckich środkach przekazu obraz Niemca nabrał charakteru odpychającego, co natychmiast odbiło się w stosunkach międzyludzkich. Każdego Niemca obdarzano wówczas epitetem „faszysta", „Hitler", od czego wszakże odżegnują się sami Polacy, którzy twierdzą że nie uczestniczyli w tej nagonce, jako że miejscowi Niemcy nie mogli być odpowiedzialni za wojnę. Brzmi to prawdopodobnie, gdyż nagle okazało się, że jest naród bardziej jeszcze krzywdzony od Polaków, co jak dotąd �250 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przyjmowano za pewnik w odniesieniu do siebie. Polacy w tej sytuacji zajęli raczej postawę współczucia, zwłaszcza że napastliwość kłóciłaby się z ukształ­ towanym wcześniej pozytywnym wizerunkiem Niemca. Nie przeszło to niezauważenie i , zdaniem Polaków, Niemcy po wojnie zaczęli wyróżniać ich z otoczenia i odnosić się z większą niż poprzednio sympatią. Dowodem na to były mieszane małżeństwa, które poprzedziły podobne, zawierane później z innymi. Wzajemne kontakty stały się bliższe i częstszy był udział w uroczystościach rodzinnych, chociaż Polacy nie czuli się swobodnie w domach niemieckich, w których dominował język niemie­ cki. Odwrotne wizyty były łatwiejsze, gdyż Polacy w większości posługiwali się językiem ukraińskim. Akceptaqa ze strony Niemców paradoksalnie wpłynęła na większe poczucie stabilizacji u Polaków. W pierwszym dziesięcioleciu po wysiedleniu dominowała postawa tymczasowości i nadzieja na powrót do miejsc rodzinnych, nie widziano też bodźców do dorabiania się oraz polepszania standardu życiowego. Niemcy od początku przyjęli założenie odmienne, dzięki czemu ich adaptaq'a w Kazachstanie przebiegała sprawniej, chociaż być może z towarzyszeniem większych napięć psychicznych, na co wskazywałyby ich częstsze ucieczki z Kazachstanu . W dużym stopniu pod wpływem wzoru niemieckiego również Polacy stopniowo pogodzili się ze swoim losem i fakt ten pozytywnie wpłynął na kształtowanie ich celów życiowych oraz na przebieg procesu przystosowaw­ czego. Dzięki temu w rankingu środowiskowym zajęli oni drugie po Niemcach miejsce pod względem gospodarności i pozycji majątkowej. 3 ZAKOŃCZENIE Bezpośrednio po deportaqi postawę Polaków charakteryzowały nieumiejęt­ ność i niechęć do pogodzenia się z losem czy też kształtowania go na własną korzyść. Odbiło się to zarówno na stosunkach z ludnością miejscową - Kaza­ chami, jak też na efektywności oswajania tego środowiska, a w pierwszych latach wywołało rezerwę ze strony najbliższych sąsiadów - Niemców. Nie trwało to długo, gdyż życie narzucało konieczność adaptaq'i, która okazała się na tyle głęboka, że gdy pojawiła się możliwość powrotu na Ukrainę, skorzystały z niej tylko jednostki. Nadto Polacy dopracowali się sukcesu gospodarczego uzyskując wysokie miejsce w ocenie ze strony innych grup narodowościowych. Sukces ten można mierzyć skalą zasobności indywidualnych gospodarstw, nadto zaś kierowane przez Polaków kołchozy lub sowchozy z częściowo polską załogą zaliczane były do najefektywniejszych. Deportacja nie wpłynęła na osłabienie poczucia etnicznego Polaków. Można nawet postawić paradoksalnie brzmiącą tezę, że sprzyjała ona za3 Według danych z końca 1948 г., wśród Niemców zarejestrowano 35 razy więcej uciekinie­ rów niż wśród Polaków (Deportacti 1992, s. 127-128). �POLACY W KAZACHSTANIE 251 chowaniu ich odrębności. Przymusowe wysiedlenie, degradacja statusu oby­ watelskiego, trudna walka o przetrwanie, nawet dążenie jednostek do wtopienia się w świat zewnętrzny, wszystko to składało się na opozycję wobec tego świata, która wyrażała ich grupową specyfikę. Odczucie niepo­ myślnego losu, zbiorowej niedoli, wzmacniało najważniejszy w ich wypadku czynnik odrębności - świadomość etniczną. Nawet wysoki stopień utraty języka ojczystego, czy zerwanie kontaktu z instytucjonalnym Kościołem nie osłabiły ideowego waloru etniczności, gdyż warunki bytu przeciwsta­ wiały tę populację aparatowi przymusu i kojarzonemu z owym aparatem makrospołeczeństwu. Pozornie korzystniejszy stan będący udziałem tych, co pozostali na Ukrainie, sprzyjał postępom asymilacji, gdyż nie wywoływał tak silnej reak­ cji przeciwstawienia i oporu, z wyjątkiem terenów, na których doszło do pogromów. To, co dla kontynuacji etniczności często bywa główne - trwa­ łość doświadczenia historycznego i możliwość odwoływania się do niego - nie odgrywało tu większej roli. O trwaniu rozstrzygały raczej bieżące doświadczenia w stosunkach ze światem zewnętrznym wobec grupy. Okaza­ ły się one czynnikiem spajającym, silniejszym od sił dezintegrujących, wbu­ dowanych w życie tej grupy - represyjności, donosicielstwa i konfliktu ideologicznych systemów wartości. Konstatacja taka nie kłóci się z faktem, że pewni członkowie grupy przechodzili kryzys tożsamościowy, zwłaszcza po zniesieniu reżymu komendanckiego, gdy bliższą wydawała się perspektywa wymazania dyskryminującego etapu w funkcjonowaniu grupy. Populację polską w Kazachstanie łączy świadomość odrębności etnicznej, niezależnie od miejsca zamieszkania na terenie wielkiego obszarowo państwa. Poszczególne grupy lokalne powiązane są wspólnotą pochodzenia z Ukrainy w wyniku tej samej deportacji, dodatkowo zaś utrzymują między sobą kontakty wynikające z migracji wewnętrznych. Świadomość ta aspiruje do członkostwa w uogólnionej polskiej grupie etnicznej. Wychodząc z definicji grupy etnicznej Bartha (1969), która zakłada wspólnotę pola komunikacyjnego, należałoby te aspiracje zanegować. Do niedawna bowiem zbiorowość ta nie miała wspólnego systemu znakowego z Polakami poza ZSRR, który rozwijałby się równolegle z takimż systemem w centrum polskiej grupy etnicznej, czyli w Polsce. Jednakowoż elementy takiego systemu istniały, zamrożone w świadomości. W praktyce do nich się nie odwoływano, lub czyniono to mało intensywnie, gdyż unikano mobilizacji poczucia etnicznego. Należały do nich głównie religia i język (coraz bardziej ezoteryczny), reszta zaś sprowadzała się do pojedynczych znaków symboliki narodowej. Intensywniejsze kontakty z Polską w ostatnich latach spowodowały ożywienie tej symboliki i jej bliższe powiązanie z ogólno­ polskimi wyznacznikami tożsamości. Nastąpiła w ten sposób długo odkładana mobilizacja etniczności. Zdolność do takiej rewitalizacji dowodzi, że przynależ­ ność etniczna „drewnianych" Polaków kazachstańskich do ogółu Polaków nie może być kwestionowana. Czynnik świadomościowy okazał się silniejszy w procesie samookreślenia od obiektywnych wyznaczników kultury etnicznej. �252 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Tożsamość Polaków kazachstańskich, dowartościowana ostatnio zainte­ resowaniem płynącym z kraju, stała się źródłem kolejnego kryzysu, odmien­ nego jakościowo. Jedną z jego przyczyn jest obrona tej wzmocnionej toż­ samości przed niebezpieczeństwem, które niesie nacjonalizm kazachski. Drugą przyczyną stały się lekkomyślne obietnice masowego przesiedlenia, czynione z Polski, które okazały się nierealne, a pewnym osobom przynio­ sły rozczarowanie, zwłaszcza jeśli idzie o stosunki międzyludzkie. Pojawił się dylemat gdzie będzie lepiej żyć - w narodowym państwie Kazachów, czy w trudno dostępnej i niezbyt gościnnej Polsce. Półżartem wspomina się wielonarodowe, uporządkowane państwo ostatnich dziesięcioleci, gdy już po uzyskaniu swobody osobistej Polacy mieli prawo zaliczać się do „rodziny narodów radzieckich". Charakterystyczne, że Ukraina, często nazywana ojczyzną, nie jest raczej brana pod uwagę. O wyborze drogi życiowej decy­ duje nie historia, lecz pragmatyzm. Polonia w Kazachstanie, jak się zdaje, nabiera odporności wobec mirażu przeniesienia się do Polski i podejmuje wysiłek adoptowania się do nowej sytuacji w kraju osiedlenia. Tym razem adaptacja będzie miała charakter polityczny, odmienny od tej, którą musiała przejść przed sześćdziesięciu laty. LITERATURA Barth F . 1969 Introduction, [w:] Ethnic groups and boundaries. The social organization of culture difference, F . Barta, (red.), London-Oslo, s. 9-38. Deportacii 1992 Deportacii narodov SSSR (1930-e - 1950-e gody), wybór O . L . Milova, cz.I, Moskwa, I E A R A N . Gawęcki M. 1994 Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej współczesnego Kazach­ stanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 165-199. Jasiewicz Z. 1992 Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, „Lud", t. 75, s. 11-54. Stroński H. 1994 Polska droga do Kazachstanu, „Przegląd Wschodni", t. 3, z. 2, s. 145-164. SŁAWOJ SZYNKIEWICZ T H E POLES I N KAZAKHSTAN. E T H N I C I D E N T I T Y A N D RELATIONSHIPS WITH OTHER GROUPS Summary The group of nearly 60 000 Poles in Kazakhstan comes from the mass Soviet deportations in 1936. For centuries they had lived in Ukraine and in 1936 they were settled by force in Northern Kazakhstan and lived there subject to military control. They were included into the system of collective farms expected to turn barren steppes into cultivated land. �POLACY W KAZACHSTANIE 253 The article raises the problem of those people's ethnicity which has been preserved unscathed but only in the sphere of their consciousness. Still living in Ukraine the Polish population had already lost the material markers of their cultural identity, and the linguistic, religious and symbolic ones had been considerably reduced. In Kazakhstan that process advanced. The author maintains that the preservation of the ethnic consciousness was due to the group's isolation guarded by the police system which lasted as long as till 1954. Later the isolation was kept on owing to the Poles' higher economic status which distinguished them from among their neighbours. Interethnic relations were governed by negative stereotypes (the weakest of them concerned the German minority). On the other hand negative stereotypes were balanced by positive ones - the Kazakhs were usually appreciated by the Poles for their helpfulness and good will in the most difficult first years of their exile. The attitude towards the Russians was ambigous - in spite of their generally negative image by the Poles they attracted by their dominant status, and particular individuals from the Polish minority didn't resist assimilation to Russian culture. Among the advantages of assimilation was the possibility of escaping the status of a poli­ tically suspected person, a kind of ethnic mimicry. Recent years brought about the mobiliz­ ation of ethnic consciousness along with two conflicting tendencies: longing for re-emigration to Poland or remaining in the new homeland with all the contradictory messages coming from the nationally oriented Kazakh state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Czytelników zainteresowanych losami Polaków deportowanych w latach I I wojny światowej na wschód informujemy, że nakładem wrocławskiej oficyny wydawniczej „W KOLORACH TĘCZY" ukazała się książka STANISŁAWA CIESIELSKIEGO pod tytułem POLACY W KAZACHSTANIE 1940-1946 ZESŁAŃCY LAT WOJNY To pierwsze w literaturze monograficzne opracowanie tego tematu jest wynikiem kilkuletnich studiów autora nad dramatem Polaków zesłanych w latach 1940-1941 w głąb ZSRR. W książce przedstawiono okoliczności deportacji ludności polskiej do Kazachstanu, warunki życia w tej stepowej kramie, niewolniczą pracę, stosunek do Polaków władz i miejscowej ludności, opiekę ze strony polskich instytucji, próby organizowania oświaty, życia religijnego i kulturalnego, kształtowanie się postaw i nastrojów oraz wiele innych zagadnień. W rozprawie wykorzystano źródła polskie i radzieckie, a zwłaszcza wielką liczbę relacji samych zesłańców, co pozwoliło pokazać autentyczny wymiar codziennych doświadczeń i bohaterski upór przetrwania polskich zbiorowości. Książka jest dostępna w księgarniach „Domu Książki". Sprzedaż wy­ syłkową prowadzi Oficyna Artystyczno-Wydawnicza „W KOLORACH TĘCZY", 50-982 Wrocław 63, box 6386, tel./fax (0-71) 44-63-72. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa0e921d6266b60fae7a1e62c3c43eb.pdf 29f563335c79c33bded9af1928348545 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1462 Title A name given to the resource Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.229-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HALINA RUSEK Uniwersytet Śląski, Filia w Cieszynie SOCJOLOGICZNE ASPEKTY BADANIA ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA Zaolzie, czyli część Śląska Cieszyńskiego należąca obecnie do Republiki Czeskiej, jest regionem niezwykle silnie zróżnicowanym kulturowo. Wobec jego historii nie może być inaczej. Region ten w przeszłości przechodził z rąk do rąk, pozostając pod wpływem monarchii austro-węgierskiej, państwa czeskiego, polskiego, czechosłowackiego i znowu czeskiego. Zmiany granic i organizacji państwowej niosły ze sobą zmiany wzorów kulturowych, sposo­ bu życia, zwyczajów i obyczajów Zaolzian. Po pierwszej wojnie światowej Zaolzie znalazło się w granicach państwa czeskiego, a jego status regionu silnie zróżnicowanego kulturowo nie uległ zmianie. Zróżnicowanie to wynika głównie ze specyficznej struktury ludno­ ści tego regionu. Ostatni czeski spis narodowy (1991) podaje, że mieszka tam prawie 50 tysięcy Polaków - autochtonów. Zdawać by się mogło, że to duża liczba, kiedy jednak porównamy ją z liczbą ponad 100 tysięcy Polaków zamieszkujących Zaolzie w okresie międzywojennym, wyraźnie widać, że owe 50 tysięcy to właściwie skromna i nieustannie kurcząca się pozostałość po znaczącej ilościowo - choć nie tylko - społeczności . Zaolzie ma zatem specyficzną kulturę, która jest wypadkową kultur narodów mających wpły­ wy na tym terenie w przeszłości i ciągle podlegającą przeobrażeniom, wpły­ wy te bowiem nie ustają. Zaolzie to wszak region należący do pogranicza państwowego i kulturowego. Zanim zajmiemy się problemem badania różnych aspektów zróżnicowa­ nia kulturowego tego regionu w kontekście istnienia tam tak licznej polskiej mniejszości narodowej, spróbujmy wyróżnić najważniejsze zjawiska wynika­ jące ze struktury społeczno-kulturowej tej grupy. Wyznaczają one sposób jej życia właśnie jako polskiej mniejszości w czeskiej większości. 1 1 S. Zahradník (1991, s. 12) podaje, że w 1910 roku Zaolzie zamieszkiwało 123923 Pola­ ków (ogólna liczba mieszkańców Zaolzia wynosiła wówczas 179145), w 1921 roku Polaków było 68034 (wobec 177 176 ogólnej liczby mieszkańców), a w 1939 już tylko 51 599 (wobec 213 867 ogólnej liczby mieszkańców Zaolzia). �230 HALINA RUSEK 1. Obecna przynależność Polaków z tej części Śląska Cieszyńskiego do Republiki Czeskiej nie jest wynikiem wyboru - o losach Zaolzia zadecydo­ wali politycy. O region ten toczono spory od wielu lat, a w okresie między­ wojennym ziemia ta przechodziła z rąk do rąk: do 1918 r. była częścią monarchii austro-węgierskiej, w latach 1918-1920 należała do państwa pol­ skiego, potem w okresie od 1920 r. do 1938 r. do państwa czechosłowa­ ckiego, w 1938 r. Zaolzie zaanektowała Polska, a w 1939 wkroczyli na ten teren Niemcy (Rusnok 1989, s. 164). Od zakończenia I I wojny światowej Zaolzie jest częścią państwa czeskiego. 2. Polacy na Zaolziu znaleźli się w nowej sytuacji społecznej, politycznej i kulturowej od niedawna; grupa ta jako mniejszość narodowa w państwie czechosłowackim ma zaledwie pięćdziesięcioletnią historię. 3. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego wcieleni do państwa czechosłowa­ ckiego w 1920 r. (jedni historycy mówią o 110 tysięcznej społeczności pol­ skiej, inni o 80 tysięcznej) nie przechodzili procesu przystosowania się do zupełnie nowej struktury społecznej. Jak bowiem wynika z wielu źródeł historycznych, pomimo pewnych rozbieżności między polską i czeską częścią Śląska Cieszyńskiego nie wytworzyły się w ramach tej struktury trwalsze różnice (Kopeć 1985, s. 64-65). 4. Polacy zaolziańscy żyją na pograniczu kulturowym - obszarze, na którym stykają się i przenikają różnorodne wzory kulturowe. Posługując się szerszą definicją, pograniczem można nazwać obszar często wyodrębniony według kryteriów poHtyczno-administracyjnych lub etnicznych, na którym zamieszkują różne narodowości , gdzie występowały lub występują i przeni­ kają się nawzajem różne języki, religie, kultury (Kania 1994, s. 36-37). W 1938 r. Paweł Rybicki pisał, że Śląsk był zawsze na granicy. Staje się [on] terenem współzamieszkania i współżycia zespołów ludnościowych językowo, etnicznie i narodowo niejednorodnych. Pogranicze jest terenem, na którym występują zjawiska społeczne, wyznaczające życiu kulturalnemu i społecz­ nemu szereg odrębności: krzyżowanie się wpływów kulturowych, pochodzą­ cych z różnych środowisk narodowych czy państwowych i równoczesne ścieranie się niejednorodnych zespołów ludnościowych ze sobą" (Rybicki 1938, s. 40). J. Chlebowczyk wyróżnił dwa typy pogranicza: stykowe i przej­ ściowe. Pierwsze obejmuje obszary współżycia grup językowo-etnicznych o znacznej odrębności, drugie pojęcie odnosi się do społeczności pokrew­ nych pod względem językowo-etnicznym. „Specyficznym rysem pogranicza przejściowego jest zjawisko, które określimy pojęciem dwujęzyczności gene­ tycznej w przeciwieństwie do dwujęzyczności niegenetycznej pogranicza sty­ kowego. Pokrewieństwo językowo-etniczne powoduje brak występowania jasno określonej granicy demarkacyjnej, typowej dla pogranicza stykowego. Ta ostatnia ma tu oblicze płynne, przechodnie - tak dalece, że z reguły mamy na tych terenach do czynienia w miejsce wyraźnej linii granicznej ze strefą przejściową." (Chlebowczyk 1975, s. 223). Po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego pogranicze ma charakter stykowy, a po czeskiej �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 231 - przejściowy. Na Zaolziu mamy do czynienia z wyraźnie wyodrębnionymi mniejszościami narodowymi: polską i słowacką, które mają swoje instytucje społeczno-kulturalne i oświatowe (przedszkola, szkoły, klasy z macierzystym językiem nauczania w czeskich szkołach). Mieszkańcy tej części Śląska Cieszyńskiego podlegają wpływom kulturo­ wym płynącym z kilku źródeł: narodowej kultury czeskiej, regionalnej kul­ tury zaolziańskiej i narodowej kultury polskiej. Wpływ dwóch pierwszych kultur jest oczywisty, oddziaływanie trzeciej, tzn. narodowej kultury polskiej wymaga natomiast wyjaśnienia. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ środ­ ków masowego przekazu, głównie telewizji i prasy. Powszechnym zjawis­ kiem na Zaolziu jest oglądanie programów polskiej telewizji nie tylko przez ludność polską, ale także czeską. Polskie gazety i czasopisma wydawane na Zaolziu („Głos Ludu", „Zwrot", poza tym „Ogniwo" i „Nasza Gazetka" dla młodzieży i „Jutrzenka" dla dzieci) lub kupowane w Polsce, czytają natomiast głównie zaolziańscy Polacy. Młode pokolenie Polaków zaolziańskich kontakt z polską kulturą zawdzięcza również szkole, choć jest to tylko szkoła z polskim językiem nauczania, ale czeskim programem. Gdy przyj­ rzymy się strukturze narodowościowej dzieci w polskich szkołach, to okaże się, że prawie wszystkie są narodowości polskiej, podobnie jak ich rodzice, którzy poza tym najczęściej tworzą małżeństwa czysto polskie. Kontakt z Polską stał się dla Zaolzian różnej narodowości możliwy nie tylko poprzez mass media, ale również poprzez bezpośrednie styczności (po otwarciu przed kilkoma laty granicy polsko-czeskiej). Wreszcie zaistniała możliwość poznania się dwóch sąsiadujących ze sobą narodów, przez długie lata skutecznie izolowanych od siebie i nie darzących się sympatią, o czym świadczą wyniki obserwacji i nielicznych sondaży opinii, przeprowadzanych wśród mieszkańców tego regionu. Na tym terenie nigdy nie prowadzono badań interdyscyplinarnych. Te, które realizowali badacze z Polski, Czech i badacze wywodzący się z pol­ skiego środowiska zaolziańskiego pozwalają określić wzory życia mieszkań­ ców Zaolzia w dosyć ograniczonym zakresie. Brak im bowiem wspólnej płaszczyzny analitycznej. Taką płaszczyznę może stanowić teoria i metodo­ logia socjologii. Przeprowadzane dotychczas badania socjologiczne budzą jednak wśród członków polskiej społeczności wiele wątpliwości. Chodzi tu o badania prowadzone od lat sześćdziesiątych przez sekcję socjologiczną Instytutu Śląskiego Czechosłowackiej Akademii Nauk, który obecnie działa jako placówka naukowa przy Muzeum Śląskim w Opawie. Badania te obej­ mowały szeroką problematykę. Prowadzone w latach 1966 i 1967 dotyczyły pozycji różnych narodowości: Czechów jako większości, Polaków i Słowa­ ków jako mniejszości narodowych w państwie socjalistycznym na przy­ kładzie regionu ostrawskiego (Studie... 1972). Szczegółowa problematyka, badań dotyczyła świadomości narodowej członków grup etnicznych, postaw tych grup wóbeč siebie, tendencji integracyjnych i asymilacyjnych w tych społecznościach. Badania o podobnym profilu kontynuowano w 1973 г., �232 HALINA RUSEK a ich głównym przedmiotem był kulturalny rozwój narodu i grup narodowo­ ściowych w uprzemysłowionym i zróżnicowanym etnicznie regionie ostrawskim (Průmyslové... 1978). Szczegółowa problematyka badawcza miała tym razem na celu poznanie potrzeb kulturalnych badanych grup i ocenę moż­ liwości ich realizacji, poznanie problemu szkolnictwa narodowościowego, zakresu używania języka macierzystego, stosunków interetnicznych między badanymi grupami narodowościowymi (Czechami, Polakami i Słowakami). Przeprowadzony w 10 lat później program badawczy sekcji socjologicznej obejmował natomiast m.in. problem rozwoju oraz sytuację polskiej i niemie­ ckiej narodowości w Czechosłowacji (Národnostní... 1989). Szkic socjolo­ giczny, jaki powstał po podsumowaniu wyników tych wieloletnich badań, ukazuje polską społeczność zaolziańską jako zbiorowość dosyć zintegrowa­ ną wewnętrznie, raczej zadowoloną z realizacji swych różnorodnych potrzeb społecznych, także tych, które nazwano narodowościowymi, tolerancyjnie nastawioną do innych grup etnicznych - ogólnie pozytywnie oceniającą swoją pozycję w ówczesnym państwie czechosłowackim. Najnowsze sondaże wskazują tymczasem, że w czeskiej i polskiej społecz­ ności ukształtowały się negatywne, wzajemne stereotypy narodowościowe (Rusek 1995). Przyczyną tego jest na pewno skomplikowany układ stosun­ ków z przeszłości, kiedy polską społeczność, wcieloną bez możliwości wybo­ ru do państwa czeskiego poddawano często zakamuflowanym, ale skutecz­ nym naciskom asymilacyjnym (Zahradník, Ryczkowski 1992). Negatywne wzajemne stereotypy utrwalały ponadto nieobiektywne środki masowego przekazu. W latach osiemdziesiątych czeskie środki wyrażały nieustannie dezaprobatę dla wydarzeń w Polsce, a działania te wpływały na stosunek społeczności czeskiej nie tylko do Polaków z Polski, ale także do Polaków zaolziańskich. Wiele przesłanek mówi o tym, że otwarcie kilka lat temu granicy polsko-czeskiej zmieni nastawienie obu narodów do siebie i być może zmieni wzajemne stereotypy, choć jak wiadomo, te są wyjątkowo trwałe i oporne na zmiany. Otwarcie granicy nie potwierdziło obaw wielu mieszkańców Zaolzia, ale także władz czeskich, o „wykupienie" przez Polaków całego przygra­ nicznego regionu. Polacy wprawdzie tłumnie przybywali na zakupy do Cze­ skiego Cieszyna, wykorzystując różnicę cen (głównie artykułów spożyw­ czych), ale nie spowodowało to krachu gospodarczego regionu, a wprost przeciwnie - ożywienie w tym zakresie. Cały handel miasta nastawiony jest właściwie na transakcje z Polakami, chociaż ich napływ w ostatnim czasie, po podwyżce cen żywności w RC, nieco zelżał. Sytuacja odwróciła się: z całego państwa czeskiego przybywają do polskiego Cieszyna tysiące ludzi po zakupy, głównie wyrobów przemysłowych i odzieży, ale w ostatnim roku również po żywność. Bywają takie dni, szczególnie środy i soboty, czyli dni targowe w Cieszynie, kiedy granicę z Czech do Polski przekracza ponad sto tysięcy ludzi. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 233 Można przypuszczać, że te handlowe wycieczki zainicjują inne działania - wzajemne poznawanie różnych sfer życia obu narodów, a przede wszyst­ kim kultury, która - jak żadna inna sfera - umożliwia porozumienie i po­ znanie się. Celowi temu mają służyć podejmowane, na razie w skromnym zakresie, wspólne przedsięwzięcia kulturalne obu miast, np. teatralny Festiwal Na Granicy czy Święto Trzech Braci - wielki festyn urządzany po obu stronach granicy. Zaolzie jest zatem regionem, w którym zachodzi proces nieustannej dyfuzji kulturowej. Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne (wyróżnienie grup narodowościowych to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania struktury społecznej regionu), mieszają się ze sobą, dopasowują do nowych sytuacji i tworzą nowy wymiar zjawiska, które możemy nazwać kulturą zaolziańską. Dyfuzja kulturowa jest zjawiskiem nieuniknionym w sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia kultur, gdy zaczynają na co dzień obcować ze sobą społeczności będące nosicielami określonych wzorów kulturowych, ale nabiera bardzo szybkiego tempa, gdy obcowanie to przybiera charakter bardzo bliskich więzi, np. w małżeństwach. Małżeń­ stwa narodowościowo mieszane są płaszczyzną, na której proces dyfuzji kulturowej ulega przyspieszeniu. Stanowią one również płaszczyznę sprzyja­ jącą procesowi asymilacji mniejszości narodowej do większości (Siwek 1995). Widać to wyraźnie w odniesieniu do polskiej społeczności. Częściej mamy tu do czynienia z sytuacją, gdy Polka lub Polak wchodzący w związek małżeń­ ski z Czechem lub Czeszką integrują się coraz wyraźniej ze społecznością czeską i „odrywają się" od społeczności polskiej, niż odwrotnie. Istnieje kilka łatwo obserwowalnych wskaźników takiego „odrywania się": - posługiwanie się w codziennych kontaktach rodzinnych, a przede wszystkim z dziećmi językiem czeskim; - posyłanie dzieci do czeskich szkół; - coraz słabszy kontakt lub jego brak z działalnością kulturalno-oświatowa polskiej społeczności; Regionalna kultura zaolziańską, stanowiąca o odrębności regionu, jest zatem dosyć zróżnicowaną konfiguracją wzorów kulturowych o różnym rodowodzie. Próbując określić charakter tego rodowodu nie można pominąć jednego, najważniejszego aspektu - obecny wymiar kultury zaolziańskiej ukształtowała i wyznaczyła przede wszystkim dawna, tradycyjna kultura Śląska Cieszyńskiego. Jej elementy w postaci obyczajów i zwyczajów, ale także uznawania określonego systemu wartości, widoczne są w życiu miesz­ kańców tego rozległego regionu, a granica państwowa jest w takim kontek­ ście mało znaczącym faktem. Jak zbadać i poznać (odkryć) strukturę tak zróżnicowanej kultury? Uwa­ żam, że należy tu przyjąć dwa postulaty badawcze, których rodowód sięga do klasycznej antropologii społeczno-kulturowej. Pierwszy postulat zakłada uwzględnienie w procesie poznawania kultury regionalnej zasady relatywiz­ mu kulturowego. Kulturę zaolziańską należy poznawać i charakteryzować �234 HALINA RUSEK najpierw w relacji do niej samej. Zaolzie jest specyficznym terenem badań. Mieszka tu bowiem liczna społeczność polska, nie będąca społecznością emigracyjną. Stwarza to niepowtarzalną sytuację wymagającą oryginalnego sposobu poznania. Drugi postulat metodologiczny zakłada konieczność bez­ pośredniego kontaktu z kulturą Zaolzia w celu jej poznania i opisu. Inaczej prezentują się rezultaty badań empirycznych przeprowadzane przez nau­ kowców z różnych ośrodków polskich i czeskich oddalonych od Zaolzia, którzy przybywają na ten teren właśnie w celu zbadania różnych zjawisk, a inaczej rezultaty badań ośrodków i badaczy na stałe związanych z Zaol­ ziem i jego kulturą. Zjawisk kulturowych zachodzących na tak zróżnicowanym i złożonym terenie nie można poznać „z doskoku", wtedy bowiem poznaje się tylko ich zewnętrzną powłokę. To stwierdzenie także wydaje się oczywiste, ale jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt, że w ostatnim czasie badanie różnych aspektów życia mniejszości narodowych stało się szczególnie popularne i wypowiadają się w tej kwestii naukowcy mający często krótkotrwały kontakt z tymi mniej­ szościami, wypowiedzi te tracą swoją wiarygodność. Bez dokładnego poznania, szczególnie poprzez obserwację, kontekstu społecznego, historycznego, politycz­ nego czy ekonomicznego zjawisk kulturowych zachodzących na Zaolziu trudno zrozumieć ich specyficzne funkcje, a taki aspekt badania Zaolzia uważam za szczególnie ważny. Wyraźnie daje się zauważyć, że wzory życia charakteryzujące polską społeczność pełnią dodatkowe funkcje istotne dla całego polskiego środowiska, z punktu widzenia jego naczelnego interesu, tzn. jego przetrwania jako środowiska polskiego. Weźmy np. pod uwagę uczestnictwo polskiej narodowości w kulturze mieszkańców Zaolzia, które poza funkcją autoteliczną pełni również funkcję integrującą polską społeczność i służy zachowaniu jej polskiej tożsamości kulturowej. Polacy zaolziańscy z pełną świadomością konieczności podejmowania takich działań uczestniczą w różnych formach kulturalno-oświatowych: spotkaniach literackich, wystawach artystycznych, festynach, imprezach okolicznościowych organizowanych przez terenowe koła PZKO, twierdząc, że uczestnictwo to jest powinnością każdego Polaka . Powinność ta wyraża się w jednym zasadniczym postulacie: należy na Zaolziu zachować polskość, a jedną z dróg do tego jest „trzymanie się razem" Polaków. Polska mniejszość narodowa w tym regionie wytworzyła swoje własne mecha­ nizmy obronne wobec procesu asymilacyjnego, który, nieuchronny w swojej naturze, był w przeszłości skutecznie wzmacniany przez politykę państwa czechosłowackiego w stosunku do polskiej mniejszości. Siła tych obronnych mechanizmów niestety wyraźnie słabnie, skoro liczebność polskiej grupy zmniejszyła się o połowę w ciągu kilkudziesięciu lat, a uczestnictwo w formach zapewniających owo „trzymanie się razem" Polaków jest w widoczny sposób coraz rzadsze. 2 2 Z relacji uczestników imprez zorganizowanych w Domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Czeskiego Cieszyna. �BADANIE ZRÓŻNICOWANIA KULTUROWEGO ZAOLZIA 235 Subtelności zróżnicowania kulturowego Zaolzia nie można poznać szyb­ ko i z zewnątrz. Mogą tego dokonać badacze, którzy - mając bezpośredni i częsty kontakt z Zaolziem - jednocześnie nie traktując żadnej z grup skupionych na tym terenie jako własnej grupy odniesienia. W sytuacji takiej są np. naukowcy z Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, a rezultaty ich prac badawczych dają coraz pełniejszy obraz rzeczywistości społecznej i kul­ turowej Zaolzia. Z drugiej strony granicy obraz ten budują naukowcy skupieni w Za­ kładzie Badań Etnikum Polskiego, utworzonym przy Uniwersytecie Ostrawskim, a ulokowanym w Czeskim Cieszynie. Pracownicy tej placówki nauko­ wej, przy współudziale badaczy z Polski, przygotowują monografię „Polacy w Republice Czeskiej", która, jak można przypuszczać, zweryfikuje dotych­ czasową wiedzę o Polakach na Zaolziu i wydatnie ją wzbogaci. Badania przeprowadzane przez naukowców z obu tych placówek doty­ czą zagadnień dotąd ze względu na polityczne ograniczenia pomijanych. Należą do nich pytania: jaki charakter ma świadomość narodowa, etniczna, kulturowa Polaków żyjących na Zaolziu i jakie czynniki ją wyznaczają? Co w relacji do polskiej grupy oznacza termin „odrębność kulturowa", w jakich sferach życia przejawia się, jakie grupy są jej nosicielami i przekaźnikami? Jaki charakter i przebieg mają procesy asymilacyjne w polskiej społeczności, jaki pozostawiają ślad w świadomości członków tej społeczności? Chodzi zatem o poznanie nie tylko obiektywnych wyznaczników sytuacji społecznej polskiej grupy mniejszościowej, ale również subiektywnej oceny tej sytuacji, postrzegania zjawisk, o które nikt najbardziej zainteresowanych, czyli członków polskiej społeczności na Zaolziu, nigdy nie pytał. LITERATURA C h l e b o w c z y k J. 1975 Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu, Warszawa. K a n i a T. 1994 Region - kresy - pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, [w:] Z problemów ochrony, konserwacji i rejestracji regionalnego dziedzictwa piśmien­ niczego, I . Panic (red.),Cieszyn, s. 27-52. Kopeć E. 1985 Społeczne oblicze kwestii zaolziańskiej w latach 1938-1939, [w:] Z polsko-czecho­ słowackiego sąsiedztwa, E . Kopeć (red.), Katowice, s. 65-66. Národnosti 1989 Národnosti otázka v Československu (po roce 1918), Opava. Průmyslové 1978 Průmyslové oblasti, cz. 6, Opava. Rusek H. 1995 Stereotyp Polaka i Czecha w świadomości Polaków zaolziańskich, [w:] Edukacja między kulturowa. W kręgu potrzeb, oczekiwań i stereotypów, J. Nikitorowicz (red.), Białystok, s. 385-399. �236 HALINA RUSEK 1996 Społeczno-kulturowe uwarunkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim, [w:] Konflikty etniczne, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 237-243. [w druku] Pobkie rodziny zaolziańskie na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. R u s n o k J. 1989 Rola PZKO w życiu Polaków na Zaolziu, [w:] Zderzenie i przenikanie kultur na pograniczu, Z. Jasiński (red.), Opole, s. 165-173. R y b i c k i P. 1938 O badaniu socjograficznym Śląska, Katowice. Siwek T. 1995 Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot", nr 9, s. 26-29. Studie 1972 Studie o vývoji průmyslu a průmyslových oblasti. Závěrečná zpráva z výzkumu soudobých národnostních vztahu na Ostravsku, Opava. Z a h r a d n i k S. 1991 Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności 1880-1991, Trzy­ niec. Z a h r a d n i k S., R y c z k o w s k i M . 1992 Korzenie Zaolzia, Warszawa - Praga - Trzyniec. HALINA RUSEK SOCIOLOGICAL ASPECTS OF T H E RESEARCHES OF C U L T U R A L DIFFERENTIATION IN ZAOLZIE Summary Zaolzie is a part of the Cieszyn Silesia, belonging now to the Czech Republic (once the Polish-Czech borderland). The area is often a subject of historical, ethnographical, (especially folkloristic), literary and, quite recently also pedagogical and sociological studies. The results show its cultural differentiation although the image of it does not make up any integral whole because of lack of common theoretical base of various studies. Sociological theory, owing to its interdisciplinary character might provide such base. But sociological studies carried out in Czech Silesia (mainly in the Silesian Institute in Opava) arouse most reservations, controversies and emotions among the Poles living in Zaolzie. The works are considered biased and fragmentary. That is why the first task of all who works on the problems of Zaolzie should be to investigate its social structure with all its relations. The most important to be studied are those interrelations which, until quite recently were impossible to deal with: national and ethnic relations, conflicts, the dilemmas of assimilation and transformations of cultural and national identity. Zaolzie is a peculiar region since the Polish minority is an autochtonous group, not immigrants. The study of social and historical context of their life should be related to the region itself. Such perspective is applied more and more often by scholarly institutions closest to the area in question-the branch of the Silesian Institute in (Polish) Cieszyn and the Institute for Polish Ethnic Studies at the University of Ostrava in the Czech part of Cieszyn (the town is divided between two state territories). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f605d62f48cbd7a86e2dc273763bdcad.pdf 403772239439e9a4798ed441cbca2423 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1465 Title A name given to the resource Kto jest Ałtajczykiem? O tożsamości narodowej rdzennych mieszkańców Republiki Ałtaj / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.277-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA HALEMBA Instytut Socjologii UW, Warszawa KTO JEST AŁTAJCZYKIEM? O TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ RDZENNYCH MIESZKAŃCÓW REPUBLIKI AŁTAJ 1 W azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej istnieje obecnie pięć republik: Republika Ałtaj, Republika Buriacja, Republika Chakasja, Republika Sa­ cha (Jakucja) i Republika Tywa (Tuwa). Jakkolwiek trwają spory dotyczące rozgraniczenia praw moskiewskiego centrum i władz republik federacyjnych, niezależnie od tego, że Układ federacyjny podpisany w 1992 r. przez jed­ nostki wchodzące w skład Federacji Rosyjskiej nie wszedł nigdy w pełni w życie (m.in. Republika Tywa utrzymała w swojej konstytucji zapis o moż­ liwości wyjścia ze składu Federacji, mimo sprzeciwu władz centralnych) i nie został oficjalnie dołączony do konstytucji, to kwestie możliwości rozwoju kultury narodowej w republikach kształtują się dość jasno. Władze po­ szczególnych republik starają się, bez widocznej ingerenqi ze strony central­ nych władz federacyjnych, nadać oryginalny, narodowy kształt różnym frag­ mentom życia społecznego. Zanim jednak indywidualni przodownicy, jak nazywa twórców kultury narodowej Florian Znaniecki, będą mogli decydo­ wać, które elementy staną się trzonem tej kultury, muszą oni odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: kto z rdzennych mieszkańców danej republiki tworzy jej tytulary naród? Mówiąc konkretnie: które z grup rodowych czy plemiennych, objętych przez uczonych wspólną nazwą Tuwińczyków, Ałtajczyków, Chakasów czy Buriatów są prawdziwymi Tuwińczykami, Ałtajczykami, Chakasami czy Buriatami? Pytanie to jest obecnie żywym tematem dyskusji w republikach. Z moich obserwacji wynika, że szczególnie w Republice Ałtaj odpowiedzi na nie 1 Poniższy tekst powstał na podstawie jednego z rozdziałów mojej pracy magisterskiej Procesy etniczne i świadomość narodowa współczesnych Ałtajczyków", napisanej pod kierun­ kiem dr. hab. Lecha Mroza i dr hab. Jerzego Wasilewskiego w Katedrze Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej U W i obronionej w lipcu 1995r. Praca obejmuje zagadnienia dotyczące świadomości wspólnoty narodowej, terytorialnej, historycznej i religijnej Ałtajczyków. Pod­ stawą dla jej napisania były materiały terenowe zebrane w trakcie dwóch ekspedycji badaw­ czych w 1993 i 1994 r. Razem ze mną badania prowadził, zbierając materiał do pracy doktor­ skiej, mgr Łukasz Smyrski, doktorant w K E i A K UW. �278 AGNIESZKA HALEMBA 2 wzbudzają wiele kontrowersji i niepokojów . Poniższy tekst jest próbą ich przedstawienia i uporządkowania. Badania na Ałtaju w roku 1993 i 1994 prowadzone były równolegle w dwóch środowiskach: (1) wśród wykształconych i obecnych w życiu publicz­ nym mieszkańców stolicy republiki oraz (2) wśród przedstawicieli jednej z grup plemiennych, wchodzących - według naukowych klasyfikacji - w skład Ałtajczyków. W dalszej części artykułu pierwszą grupę rozmówców, ze względu na ich pozycję i rolę w republice, będę nazwać ideologami bądź inteligencją. Rozmówcami z tej grupy byli wyłącznie Ałtajczycy sprawujący odpowiedzialne funkcje państwowe, często jednocześnie będący popularnymi pisarzami i poeta­ mi, dziennikarze prasowi i telewizyjni, wydawcy, dyrektorzy placówek kultural­ nych, aktywiści stowarzyszeń religijnych i innych organizacji społecznych. Drugą grupę rozmówców stanowili Telengici, przedstawiciele grupy rodowo-plemienej zamieszkującej dwa górzysto-stepowe rejony leżące przy granicy z Mongolią i Tuwą. Przedstawiony poniżej materiał ukazuje jedynie ten fragment wewnętrz­ nych kontrowersji dotyczących tożsamości narodowej Ałtajczyków, który wiąże się bezpośrednio z używanym przez rozmówców pojęciem narodu. Równie złożone i równie ważne dla tworzenia wspólnej tożsamości narodo­ wej kwestie związane z religią, historią, czy poczuciem wspólnoty terytorial­ nej będą tematem osobnych opracowań. Na Ałtaju zakres każdego z tych problemów nie ułatwia pracy ideologom ani nie skłania do jednoznacznych wypowiedzi innych mieszkańców. Chcę podkreślić, że niewielka ilość zawar­ tych w artykule informacji dotyczących religii nie jest kwestią mojego niedo­ patrzenia, a świadomym zabiegiem. Różnorodność postaw wobec religii, różne znaczenia przypisywane szamanizmowi, pewnym formom buddyzmu czy tworzenie własnych rdzennie ałtajskich, narodowych form religii - to problemy złożone i wymagające oddzielnego opracowania. S Y T U A C J A SPOŁECZNO-POLITYCZNA W R E P U B L I C E AŁTAJ 3 Republika Ałtaj powstała 3 lipca 1991 г., kiedy to parlament rosyjski zatwierdził wcześniejsze postanowienie obwodowej rady deputowanych lu­ dowych o przekształceniu Gornoałtajskiego Obwodu Autonomicznego w Republikę. Powierzchnia Republiki - 92,6 tys. km - podzielona jest na 10 rejonów administracyjnych z wyodrębnioną stolicą - Górno Ałtajskiem 2 2 Oprócz Ałtaju z własnych badań terenowych znam także sytuację w Chakasji (1995) i w Tuwie (1995 i 1996). Buriacja i Jakucja są mi znane z literatury oraz z badań prof. Ewy Nowickiej i mgr Roberta Wyszyńskiego z Instytutu Socjologii U W prowadzonych w Buriacji oraz z badań Pawła Trzcińskiego, przygotowującego w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej U W pracę magisterską na temat wpółczesnej sytuacji narodowościowej w Jakucji. Wyniki prac z Buriacji będą wkrótce opublikowane. Wtedy jako Republika Górski Ałtaj. 3 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 279 (jedyne miasto). Całość obszaru Republiki zajmują góry, od porośniętych lasami łagodnych wzniesień na północy do pokrytych wiecznym śniegiem szczytów na południu. Według danych z 1989 г., na terenie Republiki mieszka 198,1 tysięcy osób. Rosjanie stanowią 60,4% ludności, Ałtajczycy 31%, Kazachowie 5%. Oprócz wymienionych narodowości są tu także Ukraińcy, Niemcy oraz uchodźcy z Azji Środkowej i Kaukazu: Uzbecy, Gruzini, Azerowie, Ormia­ nie. 23,8% ludności mieszka w stolicy. Podstawowym zajęciem ludności jest hodowla (owce, kozy, bydło, wielbłądy, jaki, renifery) a w rejonach północ­ nych także rolnictwo. Władzę w Republice sprawuje parlament „El Kurultaf (alt. Zgromadze­ nie Narodu) z przewodniczącym W. Czaptynowem (Ałtajczyk), oraz rząd z premierem W. Pietrowem (Rosjanin). Do tej pory nie uchwalono repub­ likańskiej konstytucji. Długo trwały dyskusje na temat wyboru herbu, flagi i hymnu Republiki. Ogłoszono konkurs na opracowanie tych symboli narodowych i w jego wyniku przyjęto flagę i herb republikański. Flaga jest dwukolorowa, biało-niebieska. Dwa poziome niebieskie pasy na białym tle oznaczają niebo i dwie największe rzeki republiki - Biję i Katuń. Symbolika herbu jest, według jego autorów, bardziej skomplikowana: ,,W herbie Republiki są wyobrażone: 1. Złoty krąg - symbol sfery Kosmosu. 2. Wewnątrz złotego kręgu niebiesko-błękitne tło, oznaczające niebo Ałtaju. 3. Na tym tle przedstawione są: a. na górze: trójwierzchołkowy Ücz Sumer (Biełucha), jako całość sym­ bolizujący Górski Ałtaj. b. w centrum: żółto-złociste wyobrażenie ptaka-zwierzęcia, wywodzące się z dawnej kultury scytyjskiej - mitycznego stworzenia z głową i skrzyd­ łami, starożytnego ptaka - gryfa. W opisach historycznych gryf-ptak ma do spełnienia ważną misję. Jest wcieleniem świętego ptaka słonecznego - posiadacza życia, strzegącego pokoju i szczęścia ludów ziemi ojczystej, a także opiekuna zwierząt, ptaków i przyrody. W pracach Herodota gryf jest opisany jako ptak strzegący Ałtaju. 4. W dolnej części kręgu są przedstawione symbolicznie dwie wielkie rzeki Ałtaju - Bija i Katuń, wraz z dopływami: Czołuszman, Czebdar, Szawła, Kara-Koksza, Lebied, Kok-suu, Ak-kem, Arky, Czuja, Ursuł, Isza. Kolor rysunku - turkusowo-szmaragdowy. Wszystkie rzeki łączą się falującymi liniami w dolnej części kręgu. To symbol jeziora Teleckiego (Złotego) oraz zlewania się Katuni i Biji, będą­ cych początkiem rzeki Ob. 5. W tym samym miejscu wyobrażony jest też trójnóg - symbol wieczno­ ści życia, ognia, domu rodzinnego i przyjaźni" (Ortonulov, 1993). �280 AGNIESZKA HALEMBA ROSJANIE Rosjanie mieszkają przede wszystkim w rejonach północnych. Gdy w maju 1990 r. zostało przyjęte postanowienie o przekształceniu Obwodu w Republikę, rejony te zażądały wystąpienia z jej składu i przyłączenia do Ałtajskiego Kraju. Żądanie to nie zostało spełnione. Następny konflikt spowodowany był wyborem nazwy Republiki. Pierwsza nazwa: Republika Górski Ałtaj została zakwestionowana przez Ałtajczyków. Chcieli nazwy, która podkreślałaby ich rdzenność na tej ziemi. Proponowali Eł Ałtaj (ałt. Lud Ałtaju). Po wielu debatach zgodzono się jednak na Republikę Ałtaj. Nie udało się natomiast przeforsować powrotu do dawnej nazwy stolicy - Ułału. Także główna ulica miasta, prospekt Komunistyczny, nie została przemianowana na prospekt Czoros-Gurkina, Ałtajczyka rozstrzelanego w latach trzydziestych za nacjonalizm . W ostatnim czasie można obserwować proces opuszczania przez Rosjan rejonów południowych, zamieszkanych w większości przez Ałtajczyków. Przyczynami tego zjawiska mogą być obawy Rosjan związane z przejęciem władzy przez Ałtajczyków i ewentualnymi konfliktami etnicznymi, a także pogorszenie się warunków życia w tych rejonach, ponieważ kołchozy prze­ stały zaopatrywać mieszkańców w żywność. Znaczenie miało też niewątp­ liwie zamknięcie kopalni rtęci w miejscowości Aktasz oraz stanowisk geo­ logicznych we wsi Kuraj. Wyjątkiem jest rejon ust-koksiński, w którym odsetek ludności rosyjskiej rośnie. Przyrost ten ma specyficzny charakter, gdyż przyjeżdżają tam z różnych części Rosji zwolennicy ruchu rerichowskiego. W 1926 r. w dolinie rzeki Ujmen zatrzymała się ekspedycja N.K. Rericha . Dziś pojawiła się idea założenia na tym terenie rerichowskiej gminy wspólnotowej, co prowadzi do konfliktów z miejscową ludnością. Niezadowoleni są zarówno Ałtajczycy, jak i mieszkających na tym terenie (rejon ust-koksiński) od X V I I I w. staroobrzędowcy, stanowiący do dziś zamkniętą społeczność. Rerichowcy widziani są niechętnie zarówno ze względów ekonomiczych - ich wspólnota potrzebuje przydziałów ziemi, jak i kulturowych - sposób życia najaktywniejszych członków wspólnoty nie jest akceptowany przez miejscową ludność (Kydyeva 1993, s. 6). 4 5 4 Artykuł został napisany na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1993-94. W 1996 kontynuowałam prace na Ałtaju. W 1995 roku imieniem Czoros-Gurkina została nazwana inna ulica położona w centrum Górno Ałtajska. Nikołaj Rerich (w nowszych tłumaczeniach jego prac: Roerich) malarz, pisarz, podróż­ nik, był organizatorem przeprowadzonej w latach 1923-1928 wyprawy środkowoazjatyckiej, podczas której namalował setki obrazów, spotykał się z mistrzami duchowymi w miejscach, które odwiedzał, a także zbierał materiał etnograficzny. Efektami tej wyprawy są m.in. książki o charakterze filozoficznym autorstwa Nikołaja Rericha i jego żony Eleny Rerich, które były impulsem rozwoju tzw. ruchu rerichowskiego (por. Gafurow 1980). Jego zwolennicy spotykają się w miejscach uznanych przez Rericha za emanujące energią, a najaktywniejsi starają się zamieszkać w pobliżu. 5 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 281 Odrodzeniem rosyjskiej kultury na Ałtaju zajmuje się Centrum Kultury Rosyjskiej w Górno Ałtajsku. Część rosyjskiej inteligencji rozpoczęła także poszukiwania własnej tożsamości w oparciu o tradycyjną kulturę ałtajską. W lipcu 1994 r. odbyła się wystawa „sztuki transfiguracyjnej". Autorami byli Rosjanie, mieszkańcy Republiki. Nawiązania do religijnych tradycji ałtajskich były w ich pracach bardzo wyraźne. Odradza się także Cerkiew Prawosławna. W ciągu ostatnich pięciu lat wnowiły działalność cerkwie w Gorno-Ałtajsku, Czemale, Ongudaju, Ust Koksie i Bałyktujule. Kapłan w ostatniej z wymienionych wsi jest Ałtajczykiem i pracuje w rejonie za­ mieszkałym w większości przez Ałtajczyków. KAZACHOWIE Główne skupisko Kazachów to stepowy rejon Kosz-Agacz (w 1989 r. stanowili tam 58% mieszkańców). Przybyli na te tereny ok. 120 lat temu, ze wschodniego Kazachstanu. Ich podstawowym zajęciem jest w dalszym ciągu pasterstwo. Są także trzy kazachskie wsie w rejonie Ust-Kan, jednakże Kazachowie z Ust-Kanu przyjęli chrześcijaństwo i grupy te nie utrzymują ze sobą kontaktów. Kazachowie z Kosz Agacz stanowią prężną i widoczną w życiu Repub­ liki społeczność. Ich liderem jest Auelchan Dżatkambajew, przewodniczący kołchozu we wsi Żana-auł. Dwa lata temu zweryfikował podział stad i pracy w kołchozie, kierując się zasadą, że członkowie jednego rodu powinni pra­ cować razem. Rozpoczął organizowanie obchodów kazachskiego nowego roku. Podczas święta odbywają się zawody rodów prezenujących kazachskie pieśni, stroje, potrawy. Jest też konkurs na najpiękniej przygotowaną jurtę. Odradza się islam. Głównym imamem rejonu i głową muzułmanów Republiki Ałtaj jest Amangeldy Kobdabajew, dwudziestosiedmiolatek. La­ tem 1994 roku działały dwa meczety, planowane było otwarcie dwóch na­ stępnych. Przy meczetach prowadzone są szkoły, w których dzieci (chłopcy i dziewczęta) uczą się zasad Koranu i alfabetu arabskiego. Kazachowie są grupą o wiele bardziej przedsiębiorczą niż Altajczycy. Coraz więcej z nich przenosi się do centrum rejonowego, organizują tam różnego rodzaju firmy. Utrzymują żywe kontakty ekonomiczne i kulturalne z Kazachstanem i Turcją. Posyłają tam chłopców na naukę. Stosunki ałtajsko-kazachskie uległy znacznemu ochłodzeniu gdy - po­ cząwszy od roku 1990 - Kazachowie zaczęli opuszczać Republikę i osiedlać się w Kazachstanie. Sytuacja przedstawiana jest różnie przez obie strony. Kazachowie twierdzą, że Altajczycy ich wyganiali, cieszyli się, że już nie będą musieli z nimi żyć. Altajczycy mówią o Kazachach plujących na ałtajską ziemię, obrażających ich, wyzywających od brudasów i pijaków. Prawdziwy konflikt rozpoczął się jednak gdy Kazachowie, nie uzyskawszy obiecanego zabezpieczenia od władz Kazachstanu, przyjęci tam nieżyczliwie - zaczęli wracać. Ich domy zajęte były już przez nowych lokatorów. �282 AGNIESZKA HALEMBA W niektórych, ałtajskich kołchozach podjęto postanowienie o nieprzyjmowaniu powracających. Oficjalnie nikt nie wyrzucał tych Kazachów, którzy nie wyjeżdżali, ale oni także zaczęli przeprowadzać się do czysto kazachskich osad. Obecnie obserwujemy proces etnicznego wyczyszczania się wsi w rejo­ nie Kosz Agacz. AŁTAJCZYCY Badacze Ałtaju (L. Potapow, W. Djakonowa) wprowadzili rozróżnienie Ałtajczyków na południowych i północnych. Podziałem tym objętych zo­ stało kilka grup plemiennych: Ałtaj-kiżi, Telengici, Teleuci - Ałtajczycy południowi; Tubałarzy, Czełkanowie, Kumandyńczycy - Ałtajczycy półno­ cni. Potapow wymienia także Tólisów i Szorców. Ałtajczycy północni mieszkają w rejonach czojskim, turaczakskim i majmińskim. W żadnym z nich nie stanowią nawet jednej czwartej ludności (odpowiednio 7%, 20% i 6%). Część Kumandyńczyków żyje poza granica­ mi Republiki, w rejonach sołotońskim i krasnogorskim Kraju Ałtajskiego. Sytuacja ekonomiczna Ałtajczyków północnych jest gorsza niż południo­ wych. Przedsiębiorstwa przemysłu leśnego zniszczyły tajgę, będącą podstawą ich dotychczasowej gospodarki (myślistwo i zbieractwo). Polityka likwidacji neperspektivných derevni i powiększania kołchozów w latach sześćdziesią­ tych, miała szczególnie tragiczne skutki. Mieszkańcy północnych rejonów przeprowadzali się do miast (Bijsk, Górno Ałtajsk). Opustoszało tam 61 wsi (por. Kydyeva 1993). Wraz z procentowym wzrostem liczby Rosjan likwi­ dowano także ałtajskie szkoły narodowe. Ałtajczycy południowi stanowią większość w trzech rejonach: ongudajskim (71%), ust-kariskim (64%) i ułagańskim (69%). W pozostałych trzech zamieszkiwanych przez nich są w mniejszości, ale i tak w korzystniejszych proporcjach niż Ałtajczycy północni (rejony: szebaliński - 37%, ust-koksiń­ ski - 23%, koszagacki - 39%). W tym ostatnim większość stanowią nie Rosjanie, a Kazachowie. Środowisko przyrodnicze i tradycyjne zajęcia Ałtaj­ czyków południowych uległy o wiele mniejszym przeobrażeniom w porówna­ niu z północnymi. Pasterstwo nadal jest zajęciem większości ludności. Poja­ wiają się natomiast trudności z likwidacją kołchozów na tym terenie. Nie istnieje tradycja prywatnej własności ziemi. Ekstensywne pasterstwo wymaga znacznych obszarów i współpracy wielu osób. Dlatego w rejonach koszagackim, ułagańskim i ust-kańskim prywatne gospodarstwa można policzyć na palcach. Kołchozy nie zostały tam zlikwidowane. 6 6 Potapow używa w swoich pracach nazwy Tdesi lub Telesi. Ja zdecydowałam się na nazwę Tolisowie, która istnieje już w literaturze polskiej dotyczącej ludów turkojęzycznych (por. Tryjarski 1991). Sądzę, że zostałaby ona łatwiej zaakceptowana przez osoby należące dziś do rodu Toles — określenie Teles jest uważane przez nich za obrażliwe. Nazwa Tolisowie wierniej oddaje brzmienie etnonimu ałtajskiego. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 283 Większość dzisiejszej inteligencji to Altajczycy południowi. Ałtajskie dia­ lekty północne i południowe są na tyle odmienne, że występują trudności we wzajemnym zrozumieniu. Literacki język ałtajski, który stał się w Republice językiem państwowym (razem z rosyjskim), oparty jest na jednym z dialek­ tów południowych. W czasach ZSRR, jeśli wykładano w szkole w języku ałtajskim to w jego wersji literackiej. Dzieci Ałtajczyków północnych idąc do szkoły musiały uczyć się albo w obcym języku rosyjskim albo w obcym ałtajskim. Często wybierały rosyjski, który i tak musiały znać. Oprócz bardzo wyraźnych podziałów plemiennych zachował się także podział rodowy. Dziś można wymienić około siedemdziesiąt ałtajskich ro­ dów - sdok (ałt. kość). Zachowała się egzogamia rodowa i zwyczaj wzajem­ nej pomocy (Kydyeva 1993, s. 14). Ostatnio znaczenie rodów wzrasta. Naj­ większe z nich wybrały swoich dżajsanów' , których zadaniem jest organiza­ cja pomocy dla członków rodu i odrodzenie związanych z rodem tradycji. Istnieje także organizacja rodowa o charakterze ekonomicznym (korporacja mająca w przyszłości zatrudniać członków rodu Kergit). Na razie nie poja­ wiają się większe obawy związane z przejmowaniem stanowisk państwowych przez członków jednego czy kilku rodów. Głosy takie dotyczą raczej domi­ nacji przedstawicieli grup plemiennych. W języku ałtajskim wydawana jest gazeta „Ałtajdyn Czołmony" (ałt. Gwiazda Ałtaju), pismo dla dzieci ,,Solony" (ałt. Tęcza), oraz czasopismo Związku Pisarzy „El Altaf (ałt. Naród Ałtaju). Organizacje społeczne skupiające Ałtajczyków to: „Ene НГ (ałt. Język macierzysty) pracująca nad odrodzeniem języka i kultury oraz „Ak Burkan", „Ak Saana" i „Ak Suus", zajmujące się odrodzeniem religijnym. Na uwagę zasługuje także Fundacja „Bile" (ałt. Rodzina), której celem jest budowanie porozumienia i zbliżenia między narodami Republiki. W Gorno-Ałtajsku ma powstać świątynia Umaj-Ene; obok niej ustawione zostaną rosyjskie chaty, kazachskie jurty i ałtajskie aiły (Interfaks, 21.09.1994). Oprócz tego w Ongudaju rozpoczęło działalność Centrum Kultury Ałtajskiej. 7 P R A C E B A D A C Z Y R A D Z I E C K I C H J A K O C Z Y N N I K NARODOTWÓRCZY Po rewolucji październikowej dążono do uporządkowania nazewnictwa wśród ludów syberyjskich. Wiele z nich posługiwało się do tej pory wyłącz­ nie określeniami rodowymi, nie łącząc jedną nazwą rodów, które etno­ grafowie uznawali za należące do jednej grupy etnicznej. Etnografowie ra­ dzieccy nadawali więc często tym grupom nazwy, którymi przedstawiciele rdzennych ludów syberyjskich sami się nie określali. Tak powstali m.in. Chakasowie, Ewenkowie, Tuwińczycy czy Ałtajczycy. 7 Przywódcy rodów. �284 AGNIESZKA HALEMBA L. Potapow, radziecki badacz Ałtaju, pisze: „Przed wielką socjalistyczną rewolucją październikową Ałtajczycy nie tworzyli jednej národnosti i nie mieli własnej nazwy wspólnej. Byli podzieleni na kilka rodowo-plemiennych lub terytorialnych grup, często izolowanych, różniących się zajęciami i spo­ sobem życia, pochodzeniem etnicznym itd., a określających siebie nazwami rodowo-plemiennymi bądź terytorialnymi". (Autor twierdzi, że konsolidacja Ałtajczyków nastąpiła w czasach porewolucyjnych, a istniejącą świadomość odrębności poszczególnych ałtajskich grup określa jako „przeżytki"). „Na miejsce ograniczonej, wąskiej świadomości rodowo-plemiennej, charaktery­ stycznej dla długiego okresu w historii Ałtajczyków, pojawiła się wspólna i jedna samoświadomość narodowa" (Potapov, 1969, s. 14). Nie ulega wątpliwości, że okres przynależności do państwa radzieckiego miał ogromny wpływ na dzisiejszą świadomość narodową Ałtajczyków. To właśnie badacze radzieccy, a przede wszystkim Potapow, przyczynili się do rozpowszechnienia wśród nich i względnej - jak się za chwilę przekonamy - akceptacji nazwy Ałtajczycy, podziału na Ałtajczyków północnych i połu­ dniowych, przynależności do Ałtajczyków poszczególnych grup. Nazwą „Ałtajczycy" posługiwali się w XLXw. prawosławni misjonarze i rosyjscy kupcy. Ałtajczykami zaczęli nazywać dla wygody wszystkich turkojęzycznych mieszkańców rosyjskiego Ałtaju (za wyjątkiem wyznających islam Kazachów) , zdając sobie jednak sprawę z tego, że nie jest to nazwa używana przez nich samych, a grupy w ten sposób określane mają silne poczucie odrębności. W tamtym okresie nie była to zresztą jedyna nazwa wspólna nadawana mieszkańcom Ałtaju. W dokumentach rosyjskich z X V I I i X V I I I w. oraz w opisach podróżników w XIX w. występują m.in. okre­ ślenia: „górscy Kałmycy", „ałtajscy Kałmycy", „przygraniczni Kałmycy", „biali Kałmycy", „Ojroci". Ten ostatni termin był nawet przez krótki czas oficjalną nazwą Ałtajczyków w państwie sowieckim. Oprócz nazwy ogólnej występowały także różne określenia poszczególnych grup rodowo-plemien­ nych, inne niż te, których używali sami zainteresowani (Potapov 1953, s. 9-13; Verbickij 1893, s. 19-21). Potapow wszystkie wymienione wyżej nazwy uważa za niepoprawne, gdyż sugerują one inną niż turecka przynależ­ ność językową omawianych grup. Dzisiejsi Ałtajczycy weszli w skład ZSRR bez świadomości wspólnej nazwy etnicznej. Jako Ałtaj-kiżi (ałt. człowiek Ałtaju) określała się i określa do tej pory tylko jedna z grup plemiennych, zamieszkująca obecnie rejony ust-kanski, ust-koksiński, ongudajski i szebaliński, stanowiąca trzon tzw. Ałtajczyków południowych. W pracach uczonych radzieckich otrzymała ona nazwę Ałtajczyków właściwych (sobstvenno altajcy), co prowadzi dziś do niezadowolenia innych grup ałtajskich, o czym będę jeszcze pisać. Jak już wspominałam, Potapow zalicza oprócz nich do Ałtajczyków południowych 8 8 W tym właśnie znaczeniu używam w niniejszym artykule terminu Ałtajczycy. W innych przypadkach zaznaczam różnicę. �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 285 Telengitów, Teleutów i Tólisów a do grupy północnej - Tubałarów, Czełkanów, Kumandyńczyków i Szorców (por. Potapov 1969). Chcę zaznaczyć, iż odwołanie się do etnonimów funkcjonujących w języku ałtajskim nie wpłynęłoby na charakter otrzymywanych od rozmówców infor­ macji. W języku ałtajskim nazwa „Ałtajczycy" brzmi Ahaj-ułuus (liczba mnoga) lub Ałtaj-kiżi (liczba pojedyncza). Jest ona używana zarówno jako określenie wszystkich turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju, jak i jednej z grup, nazywanej w literaturze rosyjskojęzycznej Ałtaj-kiżi lub sobstvenno altajcy. Podstawą wprowadzenia podziału grup ałtajskich na części północną i południową było przede wszystkim zróżnicowanie językowe. Baskakow (1958, s. 5) określa dialekty ałtajskie jako „łączące się w dwie grupy - południową i północną, z których każda charakteryzuje się fonetycznie, leksykalnie i gramatycznie". Według klasyfikacji tego autora, dialekty południowe należą do grupy kirgisko-kipczackiej, a dialekty północne do grupy ujgursko-oguskiej wschodnio-huńskich języków tureckich. Inni badacze zwracają także uwagę na zróżnicowanie antropologiczne i kulturowe poszczególnych grup. Przytaczają dane odnoszące się do pierwszych lat władzy sowieckiej, a także oparte na obserwacjach późniejszych (Potapov 1969, 1953; Djakonova 1980). Ałtajczyków północnych określano jako zbieraczy i pieszych myśliwych, organizujących grupowe polowania. Zajmowali się także prymitywną upra­ wą ziemi, rybołówstwem, bartnictwem. Ałtajczycy południowi to koczow­ niczy lub półkoczowniczy pasterze. Mniej ważną rolę odgrywało wśród nich indywidualne myślistwo. U grup tych obserwowano wyraźne różnice w charakterze domostw, rodzaju ubrania, pożywieniu, środkach transportu. Także wierzenia religijne rozwijały się niejednakowo. Szamanizm, kult gór i kulty myśliwskie dominowały na północy, podczas gdy na południu oprócz szamanizmu i kultu gór spotykamy znaczne wpływy lamajskie, które przeja­ wiły się najpełniej w postaci ałtajskiego burchanizmu. U Ałtajczyków połu­ dniowych wielką rolę w kulcie szamańskim odgrywał koń, u Ałtajczyków północnych znacząca rola przypadała niedźwiedziowi. Istniały różnice w for­ mie i symbolice płaszcza i bębna szamańskiego. W ustnym folklorze na południu dominował epos bohaterski, natomiast na północy - formy krót­ sze, baśnie, opowiadania i legendy (Potapov 1969). Ogromne różnice w kulturze przetrwały u Ałtajczyków do dziś. Nie są one, tak jak chciały władze radzieckie, „przeżytkami". Podziały na grupy rodowo-plemienne istnieją realnie, ponieważ tkwią głęboko w świado­ mości mieszkańców Republiki. Ich aktualność sprawia dziś niemałe kłopoty ludziom, którzy chcą budować ałtajską jedność narodową. Nie wszystkie wymienione przez Potapowa grupy są uważane dziś za Ałtajczyków i określają się same jako Ałtajczycy. Ani ałtajska elita, ani Telengici nie zaliczają do Ałtajczyków Szorców. Dawno już znaleźli się oni osobno w spisie ludów (narodov) ZSRR. Mieszkają poza terenem Republiki, w Obwodzie Kemerowskim i zajmują się odrodzeniem swojej kultury na własną rękę. W Nowokuźniecku powstało Stowarzyszenie Ludu (jiaroda) �286 AGNIESZKA HALEMBA Szorskiego. Obecnie podstawowym postulatem Szorców jest utworzenie na­ rodowego okręgu autonomicznego (Batjanova 1993). Kumandyńczy uważani są za Ałtajczyków przez większość inteligencji ałtajskiej, choć pogląd ten wzbudza także liczne kontrowersje. Mieszkają w rejonie turaczakskim Republiki Ałtaj oraz w rejonach sołtońskim i krasnogorskim Kraju Ałtajskiego. Ci, którzy mieszkają w Republice są uważani za Ałtajczyków, a w dokumentach mogą wpisywać Ałtajczyk-Kumandyńczyk. Kumandyńczycy mieszkający na terenie kraju Ałtajskiego przed trze­ ma laty zostali włączeni do spisu ludów Federacji Rosyjskiej i nie są już oficjalnie Ałtajczykami. W dokumentach mogą wpisywać jako narodowość: Kumandyńczyk. W Bijsku (Kraj Ałtajski) powstało stowarzyszenie „Odro­ dzenie Kumandyńczyków". Czełkanowie i Tubałarzy mieszkają w rejonach czojskim i turaczakskim Republiki Ałtaj. Wydaje się, że część ich przywódców ideologicznych (F. Satłajew) chętnie poszłaby w ślady Kumandyńczyków. Teleuci żyją poza granicami Republiki, w Obwodzie Kemerowskim. Są traktowani przez inteligencję ałtajską, a także przez Telengitów, jako jedna z grap ałtajskich. Jednak sami Teleuci postarali się o to, aby w 1991 r. uznano ich oficjalnie za oddzielną narodowość. Przeprowadzono zamianę paszportów, do których jako narodowość wpisywano po raz pierwszy - Teleut. Najliczniejszą organizacją skupiającą Teleutów jest Stowarzyszenie „Ene-Bajat". Potapow uważa za prawdopodobne, że Teleuci i Telengici stanowili niegdyś wspólnotę etniczną, a odrębne nazwy pojawiły się w wieku X V I I (Potapov, 1969, s. 44). Telengici zamieszkują, według Potapowa, baseny rzek Czuji i Argut - tereny należące obecnie do rejonu Kosz-Agacz. Tólisów omawia on jako oddzielną grupę. Uważa, że stanowią oni pozostałość dawnej grapy plemiennej i nie mogą być utożsamiani z Telengitami (1969 s. 29-31), tak jak uważali wcześniejsi autorzy (S. Szwecow, A. Kałaczew). Jednakże obecnie, niezależnie od historii Tólisów, są oni postrzegani przez mieszkańców rosyjskiego Ałtaju jako jeden z sobków. Mieszkańcy rejonu ułagańskiego, którego obszar pokrywa się w przybliżeniu z terenami na których koczowali mieszkańcy drugiej gminy (volosť) czujskiej , uważani przez Potapowa za Tólisów (Telesów), określają się obecnie jako Telengici. Dlatego w niniejszym artykule rozpatruję rejony koszgacki i ułagański jako terytoria zamieszkałe przez Telengitów. Ałtaj-kiżi posługiwali się tą nazwą dla samookreślenia przed rewolucją październikową. Potapov sądzi, że nazwa ta została przez nich przyjęta dopiero po wejściu Ałtajczyków w skład Rosji, czyli w połowie X V I I I wieku. Na Ałtaj-kiżi złożyły się ostatki plemion i rodów, różniących się między 9 10 9 Incjatywa zmiany statusu Kumandyńczyków pochodziła od tych z nich, którzy miesz­ kają poza terenem Republiki Ałtaj. W X I X w. ludność południowego Ałtaju rosyjskiego podzielona była na siedem djuán i dwie volosti. 1 0 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 287 sobą pochodzeniem i językiem, które zaczęły się uważać za sdóki. „Do wejścia Ałtajczyków w skład Rosji Ałtaj-kiżi jako wspólnota etniczna nie istnieli [...]" (Potapov 1969, s. 45). Obecnie Ałtaj-kiżi stanowią trzon Ałtaj­ czyków, są jedyną grupą, która nie ma wątpliwości, że rosyjski termin „Ałtajczycy" odnosi się do nich. I N T E L I G E N C J A AŁTAJSKA W O B E C K W E S T O I S T N I E N I A AŁTAJSKIEJ WSPÓLNOTY N A R O D O W E J Z powyższego krótkiego przeglądu już widać, że dane przytaczane w opracowaniach naukowych, a dotyczące etnicznych podziałów na Ałtaju, są często nieadekwatne do stanu świadomości jego mieszkańców. W Repub­ lice Ałtaj nie dochodziło w ostatnich latach do siłowych rozwiązań konflik­ tów etnicznych. Teren ten uważa się w dzisiejszej Rosji za miejsce spokojne i bezpieczne. Jeżeli w prasie pozarepublikańskiej zwracano uwagę na jakieś etniczne problemy Republiki, to przede wszystkim na te, które dotyczyły Kazachów emigrujących do Kazachstanu. Jednakże rozmowy przeprowa­ dzone zarówno z inteligencją ałtajską, jak i z Telengitami utwierdziły mnie w przekonaniu, że mieszkańcy Ałtaju borykają się obecnie z wieloma pro­ blemami powstałymi na tle etnicznym. Wiosną 1994 r. odbył się Pierwszy Zjazd Ałtajczyków Północnych. Brali w nim udział przedstawiciele Tubałarów, Czełkanów i Kumandyńczyków oraz, w charakterze obserwatorów, przedstawiciele Ałtajczyków południo­ wych. Znaczna część wystąpień dotyczyła fatalnej sytuacji ekonomicznej w północnych rejonach republiki, gdzie rozwiązano kołchozy i sowchozy, a lasy zostały zniszczone przez dziesięciolecia gospodarki rabunkowej. Jed­ nakże na tle faktów ekonomicznych pojawiały się także kwestie gorszego kulturalnego położenia Ałtajczyków północnych. Już wcześniej lider ruchu odrodzeniowego Ałtajczyków północnych Satłajew pisał: „W latach władzy sowieckiej ludność obwodu była poddana sztucznej ałtaizacji poprzez na­ rzucone siłą krzewienie i naukę języka ałtajskiego oraz zmianę przynale­ żności narodowej. Na przykład wszyscy Ałtajczycy północni, niezależnie od ich własnego zdania zapisani byli najpierw jako Ojroci, a następnie jako Ałtajczycy. Taki zapis w latach kultu Stalina miał znaczące konse­ kwencje. Większość ludności ałtajskiej znalazła się w nierównoprawnym położeniu. Dla jednych były otwierane narodowe szkoły, internaty, wy­ dawano dla nich gazety, nagrywano audycje radiowe w języku ałtajskim, urządzano jurty . W tym samym czasie ludność rejonów północnych nie 11 12 13 1 1 Gornoałtajskiego Obwodu Autonomicznego. D l a Ałtajczyków południowych. Prawdopodobnie chodzi o zespoły wędrujące od pastwiska do pastwiska z programem ideologicznym i kulturalnym. 1 2 1 3 �288 AGNIESZKA miała niczego podobnego" (Satlaev, 1992, s. 113). Na zjeździe delegaci Ałtaj­ czyków północnych stwierdzili, że obecnie w ich sytuacji niewiele się zmieniło, ponieważ władze Republiki nie robią nic, aby polepszyć położenie północ­ nych Ałtajczyków. Padały oskarżenia o przejmowanie najwyższych stanowisk w Republice, a przede wszystkim kierownictwa prywatnych przedsiębiorstw, przez spokrewnionych przedstawicieli Ałtajczyków południowych . Faktem jest, że w parlamencie republikańskim „El Kurultaf nie ma przedstawicieli Ałtajczyków północnych, mają oni zatem utrudniony dostęp do różnorod­ nych komisji zajmujących się sprawami Republiki. Obecny na zjeździe wice­ przewodniczący parlamentu ałtajskiego D. Tabajew przyznał, że komisja, która została utworzona dla zajęcia się problemami Ałtajczyków północnych praktycznie nie pracuje. Dziennikarz N . Witowcew, relacjonując przebieg zjazdu dla gazety „Zvezda Altaja" pisał o nastrojach wśród północnych Ałtajczyków porównując ich obecną sytuację etniczną z latami poprzednimi. ,,«Was nie ma» - mówili wychowankowie Susłowa Kumandyńczykom lub Tubałarom - «Jest jeden naród radziecki». «Was nie ma» - zapewniają ich teraz ideologowie suwe­ rennej republiki - «Jest jeden naród ałtajski))" (Vitovcev 1994). Pierwszy Zjazd Ałtajczyków Północnych postanowił, że od tego momen­ tu Kumandyńczycy, Tubałarzy i Czełkanowie są „małohczebnymi narodami (naród) Ałtaju, z takimi samymi prawami jak Nanajowie, Niwchowie, Chantowie, Ulcze, Kumandyńczycy Ałtaju Stepowego czy Teleuci w Obwodzie Kemerowskim" (tamże). Witowcew przytacza w swojej relacji ostrą wymia­ nę zdań, jaka miała miejsce między obserwatorami z rejonów południowych, a autorami powyższej deklaracji. Na pytanie przedstawiciela Ałtajczyków południowych czy jej przyjęcie oznacza, że od tego momentu „północni" nie uważają się za Ałtajczyków padła odpowiedź: „Tak, dokładnie to chcieliśmy powiedzieć na zjeździe" (tamże). O tym, że możliwość rozpadu Ałtajczyków na inne, mniejsze grupy etniczne jest traktowana przez przywódców Republiki (wywodzących się głównie spośród Ałtajczyków południowych) jako realne zagrożenie świad­ czy fakt, że po opublikowaniu relacji ze zjazdu został zwolniony redaktor naczelny „Zvezdy Altaja" oraz autor artykułu Witowcew. Większość in­ teligencji południowoałtajskiej uważa, że nie wolno dopuścić do rozpadu Ałtajczyków na mniejsze grupy: 14 „ M y powinniśmy już wejść na następny polityczny i narodowy stopień rozwoju. A zamiast tego organizują jakieś zjazdy Tubałarów, Kumandyńczyków! My się w ten sposób cofamy! Przez siedemdziesiąt lat władzy radzieckiej skonsolidowaliśmy się, stworzyliśmy jeden język literacki, wypracowaliśmy samoświadomość, stworzyliśmy, jak to mówili, narodnosf socjalis­ tyczną. A tu z powrotem w wiek kamienny" (mężczyzna, ok. 50 lat., Gorno-Ałtajsk); „Po co nam się dzielić, jeśli mamy wspólne korzenie, po co tak się dzielić: ja Tuba, ty Czałkandu, a to jest południowy Ałtajczyk! Tak nie powinno być, ale jest taki proces. Ale ja Niestety, nie miałam możliwości zweryfikowania tych informacji. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 289 czasem myślę: może to jest proces formowania się narodu (nacji) przez rozdzielenie? Potem oni zrozumieją, że w jedności siła. [...] A teraz nie chcą być Ałtajczykami, tylko Czełkanami. Nie Ałtaj-kiżi, a Tuba-kiżi. A Tuba, którzy mieszkają w rejonie czojskim, ich bardzo niewielu zostało. Język ich jest bardzo bliski do naszego. To pewnie dialekt, ale jesteśmy sobie bliscy. I kiedy ktoś mówi, że Tuba to oddzielny naród to ja się dziwię. M y przecież jesteśmy jednym narodem" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Wydaje się, że poglądy W. Telbekowa, redaktora naczelnego lokalnego pisma „Čujskie Zori" wydawanego w Kosz Agacz, dobrze oddają nastawie­ nie do przedstawionych wyżej problemów inteligencji południowoałtajskiej. W artukule „Pričem zdes' «juznye», iii o pečalnych itogach s'ezda «severnych»" pisze, że „południowi" nie są w żaden sposób winni dzisiejszej złej sytuacji ekonomicznej i kulturalnej „północnych". Ci ostatni powinni sami sobie radzić, organizować szkoły dla Kumandyńczyków i Tubałarów, dbać 0 odrodzenie miejsowych tradycji. Przywódców Ałtajczyków północnych określa mianem ekstremistów, którzy o wszystko oskarżają południowych Ałtajczyków i grożą wystąpieniem z Republiki jeśli nie spełni się ich żądań. Jednocześnie potępił władze Republiki Ałtaj, które doprowadziły do zwol­ nienia redaktorów „Zvezdy Ahaja". Zdaniem autora, takie postępowanie tylko zaostrza konflikty, nie prowadząc do unormowania się sytuacji. A sta­ nem, który Telbekow uznałby za unormowany jest ukształtowanie się świa­ domości wspólnoty wśród wszystkich grup Ałtajczyków. „Nas, Ałtajczyków 1 tak jest mało, wszystkiego niewiele więcej niż 60000 osób, po co nam jeszcze podziały na północnych i południowych" (por. Telbekov 1994). W tym samym artykule Telbekow zwraca uwagę na to, że możliwość rozpadu Ałtajczyków na mniejsze grupy stała się ostatnio poważną bolączką części inteligencji miejskiej. Jego opinia jest reakq'a na sposób w jaki cen­ trum odniosło się do faktu powstania w Ułaganie „Stowarzyszenia Telen­ gitów". Według członków-założycieli, zadaniem tej organizacji było ukierun­ kowanie działań wszystkich osób, które chciały poprawić sytuację gospodar­ czą w rejonach telengickich, a także zająć się odrodzeniem tradycyjnej kultury. Incjatywy, które zostały zaakceptowane na zjeździe założycielskim Stowarzyszenia dotyczyły rozwoju turystyki w rejonie Ułagan. Planowano budowę hotelu nad jeziorem Teleckim, gdzie obsługa miała nosić tradycyjne stroje. Zamierzano zorganizować muzeum i skansen niedaleko kurhanów pazyryckich. Głównym celem powstania Stowarzyszenia była jednak moż­ liwość otrzymania moskiewskiej dotacji, która zostałaby przeznaczona na rozwój gospodarczy i kulturalny rejonów telengickich. Jednakże prace Stowarzyszenia zostały wstrzymane, gdyż władze repub­ likańskie oskarżyły Telengitów o chęć wystąpienia ze składu Republiki. Jego członkowie twierdzą, że nie chcieli zatargów z przedstawicielami centrum i dlatego praktycznie zaprzestali działalności: „To chodziło o pomoc finansową z Moskwy. Nawet przewodniczący administracji z Kosz Agacz, Kazach, podpisał nasze dokumenty. Kazachowie nie mieli nic przeciw. Tylko Ałtajczycy �290 AGNIESZKA HALEMBA 15 z dolnych rejonów byli przeciwko. My utworzyliśmy «Stowarzyszenie Telengitów» a oni pomyśleli, że się odłączamy. A nam nawet przez myśl nie przeszło, żeby oddzielać się od swojego narodu (nacji)" (kobieta, ok. 45 lat, Ułagan). Utrzymanie wewnątrzałtajskiej jedności jest podstawowym celem ideo­ logów. Przychylnym okiem patrzą na odrodzenie tych aspektów kultury, które ukazują jej cechy wspólne dla wszystkich Ałtajczyków. Różnice w ob­ rzędach, świętach, języku sprowadzane są do roli ciekawostek folkorystycznych. Wiele wypowiedzi ideologów można podsumować stwierdzeniem: prawda, że istnieją różnice między poszczególnymi grupami Ałtajczyków, ale przecież „sens" (suť) naszych obrzędów jest jednakowy czy na południu czy na północy Ałtaju. Nie interesuje ich to, że podstawowy sens obrzędów jest podobny w wielu miejscach kuli ziemskiej. Inteligencja otrzymała wykształcenie w radzieckich uniwersytetach. W ogromnej większości są to ludzie, którzy oderwali się kiedyś od swojej kultury, uznając za własne zupełnie inne wartości - te które obowiązywały w państwie radzieckim. Teraz zwrócili się ku kulturze ałtajskiej, ale patrzą na nią z innej perspektywy niż mieszkańcy wiosek. Aspirują do roli przy­ wódców nowoczesnego narodu, starając się określić cechy, które taki naród powinien posiadać. W państwie radzieckim odmawiano Ałtajczykom, tak jak i innym ludom syberyjskim, miana narodu (nacii) rezerwując dla nich przede wszystkim określenie národnost '. Dzisiaj przynależność do narodu stała się ambicją większości ałtajskich ideologów. Wydaje się, że cały ich wysiłek skierowany na odrodzenie kultury ma na celu stworzenie ałtajskiej jedności narodowej na podstawie jedności kulturowej. Dlatego uważam, że obecnie ałtajska kultura nie odradza się, ale jest tworzona na nowo, do czego wykorzystywane są elementy dawnej kultury. Ideologowie ałtajscy zdają sobie sprawę z tego, że grupy obejmowane dziś wspólnym mianem Ałtajczyków są różne pod względem kulturowym, językowym a nawet etnicznym, gdyż także ich etnogeneza nie jest jednakowa (Potapov 1969). Pewna, ograniczona świadomość wspólnoty, która pojawiła się wśród Ałtajczyków w ciągu ostatnich siedemdziesięciu lat, nie została ukształtowana na bazie poczucia jedności historycznej i kulturowej. Wydaje się, że znaczenie miał przede wszystkim fakt przynależności do tej samej jednostki terytorialnej oraz świadomość tego, że jest się zaliczanym do jednej grupy potencjalnie narodowej. Władze sowieckie dążyły natomiast do unifi­ kacji kulturowej wszystkich mieszkańców ZSRR. System kształcenia w pań­ stwie radzieckim miał niewątpliwie ogromny wpływ na dzisiejsze poglądy i postawy inteligencji ałtajskiej. Ideologowie nie chcą reanimować prze­ szłości. Wiedzą, że kultura turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju została w X X wieku bezpowrotnie zmieniona. Chcą natomiast wskazać dzisiaj swoim 1 1 5 Rejonami dolnymi Telengici nazywają rejony zamieszkałe przez Ałtaj-kiżi: ongudajski, szebaliński, ust-kański i ust-koksiński. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 291 rodakom takie wartości kulturowe, które będą mogły zjednoczyć wszystkich. Ałtajczyków i nadać ich jedności współczesny, narodowy charakter. Na podstawie analizy wypowiedzi i publikacji inteligencji ałtajskiej wnioskuję, że za wspólnotę narodową uznają oni społeczność o wspólnej etnogenezie, historii, języku i kulturze. Za rzecz pożądaną, lecz wtórną w stosunku do wyżej wymienionych, uznają istnienie wewnętrznej świadomości narodowej. Mniej istotnym jest fakt, że osoby te wiedzą, że Ałtajczycy różnią się pod każdym z tych względów; ważne jest natomiast to, że wierzą, iż różnić się nie powinni. Sprawą priorytetową dla elity jest stworzenie jedności ałtajskiej. Stąd zdecydowany sprzeciw ideologów wobec wszelkich ruchów separatystycz­ nych lub choćby podkreślających odrębność poszczególnych grup. Jednakże, jak już wcześniej było powiedziane, przeważająca część inteligencji ałtajskiej wywodzi się spośród Ałtajczyków południowych. Prawdopodobnie dlatego większość elementów kultury lansowanych jako ogólnoałtajskie pochodzi z tej części Ałtaju. Wizerunek Ałtajczyka, który rysuje się w wypowiedziach inteligencji to przede wszystkim pasterz strzegący stad bydła. Jest to człowiek żyjący w harmonii z przyrodą, z zadziwiającym spokojem przyjmujący zmieniają­ cych się władców, którym musiał płacić daninę. Jako człowiek tolerancyjny i łagodny łatwo przejmuje i adaptuje obce wpływy kulturowe, nigdy nie porzucając jednakże obyczajów przodków: „ M y Ałtajczycy kochamy pokój, wiele możemy znieść cierpliwie i tak się odnosimy do wszystkich religii. Dawniej, na początku wieku, był taki oświecony człowiek Michaił Wasiliewicz Czewałkow. Jeździł po ałtajskich pastwiskach, tam po górach i mówił potem tak: jeśli ktoś pyta Ałtajczyka kto jest jego bogiem to on powie: mój bóg Jezus, mój bóg Mikołaj, mój bóg Ülgen i mój bóg Chrystus" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Wszystkie wyżej wymienione cechy ukazywane są często jako przejaw wpływów buddyjskich na kształtowanie się ałtajskiej kultury. Buddyzm jest postrzegany jako religia nie cierpiąca przemocy, wyrozumiała, po­ zbawiona agresji: „Buddyzm szybko się adaptuje. On wszędzie przychodził z uśmiechem, nigdzie z mieczem. Nigdy nie narzucał się siłą, sami go ludzie zapraszali" (mężczyzna, ok. 50 lat, Gorno-Ałtajsk). Jednocześnie zwraca się uwagę na to, że wpływy europejskie zepsuły niegdyś dobry charakter ałtajski. Obecny jest pogląd, że dzisiaj trzeba na nowo „wsłuchać się w głos przyrody, Ałtaju" i odrodzić dawny wzorzec życia. Wielokrotnie spotkałam się z krytyką fragmentu pracy Radłowa, w którym opisywał Ałtajczyków jako ludzi brudnych i nigdy nie zmieniają­ cych odzienia, pozbawionego zawsze guzików czy guzów. Autorowi zarzu­ cano nieznajomość kultury ałtajskiej i zasad buddyzmu, ponieważ obyczaje te miały, według moich rozmówców, wynikać z buddyjskiej obojętności wobec spraw doczesnych. Inne tłumaczenie dotyczyło ałtajskiego zwyczaju, �292 AGNIESZKA HALEMBA nakazującego w każdej napotkanej jurcie zostawiać prezent, choćby w po­ staci metalowego guza oderwanego od własnej odzieży. Także nieszczęścia Altajczyk będzie przyjmował ze spokojem: „Córce Ałtajczyka ukradną córkę - on powie, że to od Boga i przebaczy. Ałtajczycy nie znają też rasizmu" (mężczyzna, ok. 60 lat, Gorno-Ałtajsk). Inne przytaczane cechy charakteru ałtajskiego to gościnność, ale bez wylewności, oraz ufność wobec przybyszów. Są one przedstawiane czasem jako przyczyna nieszczęść Ałtajczyków, łatwo wykorzystywanych przez ob­ cych. Spotykałam wśród inteligencji opinie, że wyżej wymienione cechy są zaletami, niesłusznie postrzeganymi przez Rosjan jako naiwność, a nawet głupota. Wiele rysów ałtajskiego charakteru jest przez ideologów przed­ stawianych w kontraście do tego co, według nich, twierdzą o Ałtajczykach Rosjanie. W oczach Rosjanina Ałtajczyk jest niechlujny - w oczach ideologa obojętny wobec świata. Głupota zastąpiona została przez ufność, lenistwo przez poczucie harmonii z przyrodą. Ideologowie przytaczali różne elementy i cechy kultury jako typowo ałtajskie. Najczęściej wymieniali: ałtajską szubę z baranich skór, różne ro­ dzaje czapek, a przede wszystkim zimową czapę z lisich łapek, czegedek - strój zamężnej kobiety, dwa warkocze mężatek, topszur i komus - in­ strumenty muzyczne, aił (domostwo) z drewna i z wojłoku, śpiew gardłowy, kalendarz księżycowy, epos bohaterski. Lista przytaczanych elementów nie była stała, gdyż w Republice nie doszło jeszcze do ukształtowania się jednej oficjalnej Unii ideologicznej. Wspólną cechą wypowiedzi było natomiast przedstawianie wybranych motywów jako szczególnie istotnych w katego­ riach całego świata, a nawet wszechświata: r „Ałtajski pasterz jest kongenialny Kosmosowi, a naukowiec z hydroprojektu to odwrotnie - antyczłowiek" (mężczyzna, ok. 60 lat, Gorno-Ałtajsk); „Zimą wielu młodych ludzi nosi swoje czapki. Dlatego, że takiej czapki jaką mają Ałtaj­ czycy nie ma nigdzie na świecie, takiej czapki interesującej. A czapka to rzecz sakralna. Czapka ałtajska jest związana z górą, z Kosmosem. Według zwyczajów europejskich, kiedy człowiek wchodzi do domu to zdejmuje czapkę. A Ałtajczyk nigdy swojej czapki nie zdejmuje. [...] A ta kitka to swojego rodzaju antena, więź z Kosmosem. Człowiek ma zawsze głowę okrytą czapką i kołnierzem i jeszcze jest pas, też z Kosmosem, z górą związany. [...] I jeśli ty uważasz siebie za Ałtajczyka to zawsze, każdy Ałtajczyk ma w domu czapkę i strój narodowy" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Interpretacje dotyczące kultury ałtajskiej bardzo często wykorzystują motyw jej więzi z Kosmosem, szczególnej energii, znaczącej roli we wszech­ świecie. Najczęściej występuje on w połączeniu z umiłowaniem terytorium - cechą wymienianą bardzo często jako typowo i szczególnie ałtajską. Wy­ daje się, że idea dotycząca więzi Ałtaju z Kosmosem przemawia także do części odrodzeniowych działaczy lokalnych w badanych rejonach. Na przy­ kład pani reżyser teatru ludowego ze wsi Ortołyk, osoba o ogromnym �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 293 autorytecie, przedstawiła dość długi wywód na temat sposobów siadania u Ałtajczyków. Mężczyźni siadają bowiem ze skrzyżowanymi nogami, doty­ kając tylną częścią ciała podłoża. Ten punkt styczności w połączeniu z wy­ prostowanym tułowiem ma, według rozmówczyni, zapewnić im przepływ energii kosmicznej - z góry na dół. Kobiety natomiast przyklękają na jednym kolanie, ponieważ nie potrzebują kontaktu z podłożem, gdyż ich dwa warkocze działają jak anteny, odbierając kosmiczne fale. Wiara w zwią­ zek Ałtaju z Kosmosem jest ogromnie rozpowszechniona wśród inteligencji. Jeszcze dwie inne cechy kultury ałtajskiej wymieniane są przez większość ideologów. Pierwsza z nich to przekonanie o wyjątkowej głębi zawartych w niej myśli, niedostępnych praktycznie dla ludzi z zewnątrz. Każdy nie-Ałtajczyk posądzany jest o powierzchowność sądów i obserwacji, co nie wynika jednakże z jego złej woli, ale raczej z braku psychicznych zdol­ ności, umożliwiających ewentualne głębsze poznanie. Przybysz nie potrafi wsłuchać się w głos Ałtaju, zrozumieć jego istoty. Dlatego także większość wysiłków nie-ałtajskich badaczy kultury skazana jest, według ideologów, na niepowodzenie. Drugą ważną sprawą jest kompleks ałtajskiej inteligencji, dotyczący tego, że nikt nie wie o istnieniu Ałtajczyków. Uważają, że o ile Ałtaj jest miejscem stosunkowo dobrze znanym na świecie, to fakt istnienia narodu ałtajskiego dotarł tylko do nielicznych - także w obrębie Federacji Rosyjskiej. Biedjurow, znany współczesny ałtajski pisarz oraz działacz polityczny i społecz­ ny napisał nawet na ten temat wiersz pt. „Ałtajczycy": „Jechaliśmy raz metrem Na nas spojrzenia padły. Staruszki siwe dwie Bliżej się przysiadły, Nie zwracając uwagi, Przyciągnięte zagadką By wsłuchać się uważnie W mowę naszą rzadką: Słowa jej przepełnione Nieznanymi głoskami. Może to Malajczycy? Są może Mongołami? Może to Japończycy? Są Koreańczykami? I chyba nikt nie wiedział, Żeśmy Ałtajczykami. [...] (Altajskaja literatura 1991, s. 86, tłum. A.H.) Wspomniałam wyżej, że sprawą budzącą poważne wątpliwości wśród grup ałtajskich innych niż Ałtaj-kiżi jest kwestia nazwy „Ałtajczycy". Ideologowie dostrzegają ten problem, lecz zdecydowana większość z nich uważa kwestię nazwy za zamkniętą. Jednak nie wszyscy. Brontoj Jangowicz Biedjurow jest ogromnym autorytetem w Republice, bardzo wielu innych �294 AGNIESZKA HALEMBA rozmówców powoływało się na jego poglądy. Podejmuje wiele odważnych incjatyw mających w radykalny sposób rozwiązać skomplikowane problemy ałtajskie. Nie pozostał obojętny wobec kwestii nazwy. W rozmowie zasuge­ rował możliwość jej zmiany w przyszłości: „Jest problem jak nazywać siebie. Nazwa Ałtajczyk nie bardzo mi się podoba. [...] Można ją zmienić. Wyjaśnię wam. Nazwę Ałtajczycy możemy zostawić dla wszystkich mieszańców Ałtaju, niezależnie od narodowości, aby miejscowi Rosjanie, których jest 60%, także siebie nazywali Ałtajczykami. Aby nasi Kazachowie też nazywali siebie Ałtajczykami [...]". Stwierdził dalej, że w takim wypadku potrzebna będzie odrębna nazwa dla dzisiejszych Ałtajczyków. Przyznał jednak, że nie podjął jeszcze decyzji co do jej wyboru i nie może podzielić się swoimi poglądami na ten temat . Cytowana powyżej wypowiedź zwraca uwagę także na inny problem, dręczący część inteligencji. Dla Biedjurowa uznanie prawa niektórych Rosjan do używania nazwy „Ałtajczycy" jest pożądane; dla innych ideologów takie rozwiązanie jest niedopuszczalne. Niezadowoleni są z faktu, że ich nazwa etniczna brzmi w języku rosyjskim tak samo jak określnie wszystkich mieszkań­ ców nie tylko Republiki Ałtaj ale i Kraju Ałtajskiego. Rzeczywiście w bardzo wielu pozarepublikańskich publikacjach prasowych spotkałam się z używaniem nazwy „ałtajczycy" , gdy mowa jest o problemach Rosjan - mieszkańców Kraju Ałtajskiego. Ideologowie w Republice Ałtaj są bardzo niezadowoleni z takiego stanu rzeczy, lecz praktycznie nie mogą nic na to poradzić: 16 17 „Teraz jest i Republika Ałtaj i Kraj Ałtajski. Oni czasem nazywają siebie ałtajczykami, a nam się to nie podoba. Ałtajczycy to my, rdzenni" (kobieta, ok. 35 lat, Gorno-Ałtajsk). Także miejsce i rola Rosjan w Republice jest przedmiotem rozważań inteligencji. Rosjanie stanowią 60% mieszkańców Republiki, do nich należy większość miejsc w parlamencie, premier rządu jest Rosjaninem. Z relacji Ałtajczyków-Telengitów wynika, że konflikty z Rosjanami były zawsze, odkąd pamiętają. Zdarzały się, według nich, przypadki wyzwisk, rękoczy­ nów, stronniczości rosyjskich urzędników. Nie prowadziłam badań wśród Rosjan, ale z pierwszych obserwacji wynika, że odnoszą się oni do Ałtaj­ czyków z pogardą. Postrzegają ich jako wiecznie pijanych, niechlujnych, leniwych, a ich kulturę jako dziką. Są jednakże wśród Rosjan dwie grapy osób, które na ałtajską kulturę patrzą inaczej. Ideologowie ałtajscy muszą zająć określone stanowisko wobec tych grap. 1 6 Interesujący problem nazwy Ałtajczyków powrócił z dużą intensywnością w trakcie badań w 1996 r. Ich wyniki przedstawione zostaną w kolejnym opracowaniu. W języku rosyjskim zarówno nazwy etniczne, określenia narodowości jak i nazwy mieszkańców wydzielonych obszarów (miast, rejonów) pisane są z małej litery, nie istnieje zatem to rozróżnienie, z którym mamy do czynienia w języku polskim. 1 7 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 295 Jako pierwszą wymienię grupę osób, skupionych w Centrum Kultury Rosyjskiej w Gorno-Ałtajsku . Według relacji ideologów ałtajskich, uważa­ ją oni Ałtaj za swoją ojczyznę, a Rosjan za rdzennych jego mieszkańców, mających większe prawa do tej ziemi niż Ałtajczycy. Takie poglądy są uzasadniane przy wykorzystaniu spekulaq'i historycznych. Rozpoczęli wyda­ wanie gazety „Ruś Ałtajska". Stosunek inteligencji ałtajskiej do przedstawi­ cieli tej orientacji jest zdecydowanie negatywny. Drugą grupę stanowią Rosjanie mieszkający w Republice i odnoszący się z wielkim szacunkiem do tradycji ałtajskich. Z przedstawicielami tej orien­ tacji spotkałam się podczas wystawy sztuki transfiguracyjnej zorganizowanej w Republikańskim Muzeum Krajoznawczym. Eksponowane były dzieła kilkunastu artystów, wyłącznie Rosjan. W tekście wprowadzającym na wy­ stawę autorzy ujawniali swoje inspiracje: „szamańskie misteria - biały i czar­ ny szamanizm, retrospekcja burchanizmu, źródła etnograficzne i archeo­ logiczne: Radłów, Rudenko, Wierbickij, Anochin, Iwanow". Przedstawione prace wyraźnie nawiązywały do motywów dobrze znanych w kulturze ałtaj­ skiej - pojawiały się stylizacje szamańskiego bębna, wyobrażeń duchów pomocniczych szamana, drzewa z dżałama lub kyjra - ofiarnymi wstążkami. W jednej z prac połączono krzyż prawosławny, cerkiew z zarysem kształtu Biełuchy - góry, uważanej przez Ałtajczyków za świętą - otoczonym świet­ listą aureolą. Obecność na wernisażu wielu ważnych przedstawicieli ałtaj­ skiej inteligencji sugeruje, że akceptują oni taką postawę Rosjan, którzy stanowią przecież większość mieszkańców Republiki. 18 ŚWIADOMOŚĆ I S T N I E N I A AŁTAJSKIEJ WSPÓLNOTY N A R O D O W E J WŚRÓD TELENGITÓW Przechodząc do omówienia postaw Telengitów wobec własnej przynależ­ ności narodowej chcę jeszcze raz zaznaczyć, że badania przeprowadzone zostały w dwóch odrębnych rejonach. Obydwa traktuję jako rejony telengickie, zgodnie z deklaracjami ich mieszkańców. Jednakże między tymi obszarami zachodzą znaczące różnice kulturowe, które wpływają na wypo­ wiedzi rozmówców. Dlatego wprowadzam podział na spostrzeżenia i wnio­ ski dotyczące osobno rejonu ułagańskiego i koszagackiego, a ich przytocze­ nie poprzedzam krótką charakterystyką obydwu rejonów. Rejon Kosz Agacz jest wyraźnie wyodrębniony na tle reszty Republiki, zarówno pod względem geograficznym, kulturowym, jak i etnicznym. Jest to obszar stepowy oraz obejmujący wysokie partie gór. Podstawą gospodarki jest hodowla bydła, owiec, kóz, koni, jaków i wielbłądów. 39% ludności stanowią 1 8 Wiadomości na temat Centrum Kultury Rosyjskiej pochodzą wyłącznie od Ałtajczyków. Zamieszczone w tym akapicie uwagi nie dotyczą wszystkich pracowników centrum, ale tylko tej grupy, która zwróciła uwagę ideologów ałtajskich. �296 AGNIESZKA HALEMBA Telengici (inne grupy ałtajskie są reprezentowane przez pojedyncze osoby), około 50% - Kazachowie, pozostali mieszkańcy to Rosjanie, skupieni głównie w miejscowości Kuraj. W stolicy, rejon Kosz Agacz ma opinię jednego z nieli­ cznych, gdzie zachowało się wiele elementów tradycyjnej kultury ałtajskiej. Rejon Ułagan jest także zamieszkany w większości przez Telengitów. Większość Rosjan opuściła te tereny w ostatnich latach. Ci którzy zostali mieszkają przede wszystkim w miejscowości Aktasz, leżącej przy Czujskim Trakcie i będącej częścią rejonu jedynie formalnie (ze względu na odległość od pozostałych miejscowości). Rejon jest górzysty, w gospodarce oprócz pasterstwa wielką rolę odgrywa myślistwo. Najbardziej charakterystyczną cechą rejonu ułagańskiego są rosnące wpływy prawosławia. Jest to jedyny rejon w Republice, gdzie znacząca liczba Ałtajczyków przyjęła chrześcijań­ stwo. Ich motywacje są bardzo różnorodne, a materiały na ten temat będą stanowiły podstawę oddzielnego opracowania. W tym miejscu chciałabym podkreślić jedynie, że przyjmowanie przez Telenitów z Ułaganu chrześcijań­ stwa jest podstawową przyczyną negatywnych opinii na ich temat zarówno wśród ideologów jak i koszagackich Telengitów. Jedni i drudzy przyznają jednakże, iż mimo chrześcijańskich wpływów, w rejonie Ułagan zachowało się więcej elementów tradycyjnej kultury niż na innych terenach Ałtaju. Stopień akceptacji własnej przynależności do narodu ałtajskiego przez Telengitów nie da się jednoznacznie określić. Większość z respondentów używała na początku rozmowy określenia „my, Ałtajczycy". Jednak bardzo często już w następnych zdaniach ujawniała się świadomość faktu, że nazwa ta jest określeniem stworzonym stosunkowo niedawno. Bardzo często poja­ wiały się stwierdzenia, że zostali nazwani Ałtajczykami, ale „tak naprawdę" to są Telengitami. Wydaje się, że nazwa „Ałtajczycy" jako określenie naro­ dowości nie zawsze jest oddzielana od nazwy „ałtajczycy" jako „mieszkańcy Ałtaju". Dlatego pytanie stawiane Telengitom: „Czy uważacie się za Ałtaj­ czyków?" daje niemal zawsze pozytywną odpowiedź. Natomiast pytania: „Jakiej jesteście narodowości?" i „Czy jest taka narodowość jak Ałtajczy­ cy?" wywołują rozliczne wątpliwości. Wydaje się, że określenie „Ałtajczycy" dopiero obecnie staję się nazwą narodu, będąc do tej pory raczej jedynie określeniem mieszkańców gór Ałtaju: „Tu mieszkają ludzie, którzy są według narodowości Telengitami. Mówią, że tu są Ałtajczycy. No niby prawda, w jakimś sensie to Ałtajczycy, ale narodowość to Telengici. W Kuraju są przede wszystkim dwie części wsi: telengicka i rosyjska, a oprócz tego mieszka jeszcze kilku Ałtajczyków" (mężczyzna, ok. 40 lat, Saratan, rej. Ułagan - pochodzi z miejscowości Kuraj, rej. Kosz Agacz). Telengici wyróżniają się, według rozmówców, na tle inych grup ałtajskich. Często pojawia się stwierdzenie, że nie są „czystymi Ałtajczykami". Takie deklaracje słyszałam zarówno z ust Telengitów jak i Ałtaj-kiżi, mieszkających obecnie w rejonach telengickich. W przypadku relacji Telengitów stwierdzenie takie wypowiadane jest często z pewną urazą w stosunku do Ałtaj-kiżi; w przypadku tych ostatnich jest to stwierdzenie faktu odrębności Telengitów: �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 297 Rye. 1. Letnie tradycyjne stroje Telengitów można zobaczyć już tylko podczas świąt. Zimowa szuba i czapka z lisich łapek są noszone w dni powszednie. Rejon Kosz Agacz, wieś Kokoria Fot. Łukasz Smyrski, 1994 „Nasi ludzie to nie są czyści Ałtajczycy, nas przecież nazywają Telengitami. M y jesteśmy Telengitami tu, w rejonach ułagańskim i koszagackim. Ałtajczycy niby, ale należą do Telen­ gitów. Ongudaj i dalej - to są Ałtajczycy. Tutaj jest trochę inaczej..." (kobieta, ok. 30 lat, Kosz Agacz, rej. Kosz Agacz). A oto dwie wypowiedzi Ałtaj-kiżi mieszkających w rejonach telengickich: „Oni tutaj należą do Telengitów. O nas natomiast mówi się Ałtaj-kiżi, to tak jakby czysto ałtajska grupa. Ja nie wiem czysta czy nie czysta, ale tak już jest" (kobieta, ok. 45 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz); [A. H . - Czy mieszkańcy Ust-Kanu nazywają miejscowych Ałtajczykami czy Telengitami?] - „Oczywiście, że Telengitami, tu mieszkają Telengici. Wchodzą w skład Ałtajczyków, ale są chyba osobną grupą. Język jest podobny, obyczaje też, ale jest różnica. Jest różnica w weselach i obyczajach" (kobieta, ok. 60 lat, Ust Ułagan, rej. Ułagan). Swoją odrębność od Ałtajczyków podkreślają przede wszystkim przedsta­ wiciele najstarszego i najmłodszego pokolenia Telengitów. Osoby w wieku ok. �298 AGNIESZKA HALEMBA 50 lat natomiast znacznie częściej uważają Telengitów za jedną z grup Ałtajczyków, opowiadając się raczej za jednością ogólnoałtajską. W więk­ szości odnosiły się one negatywnie także do ruchów separatystycznych wśród Ałtajczyków północnych. Jednocześnie wielu starszych ludzi (powyżej 60 roku życia) deklarowało, że pamięta jeszcze czasy, gdy Telengici nie używali dla samookreślenia nazwy „Ałtajczycy". Z takimi relacjami spot­ kałam się w obu rejonach: „Ałtajczykami to nas nazwali Rosjanie. A my jesteśmy Telengitami" (kobieta, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Także najmłodsze pokolenie podkreśla odrębność Telengitów. W rejonie Kosz Agacz postawy młodych ludzi są mniej jaskrawe niż w rejonie Ułagan, ale także zdarza się wyraźne podkreślanie swojej telengickości. Podczas spotkania z kilkoma młodzieńcami w wieku 20-30 lat, przynajmniej dwóch wkroczyło do pokoju z miejsca oznajmiając: „Ja jestem Telengitem, potomkiem Czyngis-chana!". Jeden z nich nosił warkocz na wygolonej głowie, chodził przepasany tradycyjnym pasem - kuur i twierdził, że kto tych atrybutów nie posiada ten nie jest prawdziwym Telengitem. Jednak nie odnosili się oni zdecydowanie niechętnie do używania wobec nich określenia „Ałtajczycy". Podobnie było w większości rozmów w tym rejonie. Odwołując się do własnej telengickości stwierdzano tylko fakt pewnej odrębności, uważając pojawienie się określenia Ałtajczycy za uzasadnione, a nawet pożądane. Nazwa ta jest traktowana jako zbiorowe określenie kilku odrębnych grup: [A. H . - Z a kogo ludzie siebie tu uważają: Ałtajczycy, Telengici...] - „Telengici. Czyste ałtajskie wsie są w rejonie ongudajskim. Ale w wielu narodach jest tak, że się dzielą: Telengici, Tubałarzy, Ałtajczycy, Czełkanowie..." (kobieta, ok. 30 lat, Kyzył Tasz, rej. Kosz Agacz). Na przykładzie powyższej wypowiedzi widać, że nazwa „Ałtajczycy" może być traktowana jednocześnie jako określenie ogólne, dotyczące wszystkich ałtajskich grup, jak i rosyjski odpowiednik nazwy jedej grupy - Ałtaj-kiżi. W rejonie ułagańskim natomiast postawy rysują się o wiele ostrzej. Część rozmówców podkreślała wyraźnie swoją telengickość, czasem nawet w kon­ traście do ałtajskości: 19 [Do krewnego] Nie mów czegen \ Mów ajrak\ Czegen to po ałtajsku, a ąjrak po telengicku!" (kobieta, ok. 45 lat, Pasparta, rej. Ułagan). Gospodarz z miejscowości Bałyktujul (rej. Ułagan), tak skomentował zachowanie żony, która chciała nam podarować rosyjskie banknoty w za­ mian za pozostawione na pamiątkę polskie: „A po co to im! Gdyby były telengickie to co innego" (mężczyzna, ok. 35 lat). W rejonie ułagańskim spotykaliśmy także osoby stwierdzające wprost: Rodzaj napoju z kwaśnego mleka. �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 299 Rye. 2. Swat oczekuje na wejście do domu rodziców przyszłej narzeczonej. Rejon Kosz Agacz, wieś Beltyr Fot. Łukasz Smyrski, 1994 „ M y jesteśmy Telengitami, a nie Ałtajczykami. Mnie się wydaje, że to oddzielny naród" (kobieta, ok. 40 lat, Pasparía, rej. Ułagan). Wydaje się, że takie postawy mogą wynikać ze specyficznej sytuacji tego rejonu w Republice. Często spotykałam się z poglądem, że jest to obszar szczególnie nielubiany przez mieszkańców innych rejonów: „Ludzie z innych rejonów nie bardzo lubią ułagańczyków, bo oni są chrześcijanami. Mówią, że mamy podwójną wiarę. I w gazetach źle piszą o Ułaganie" (kobieta, ok. 50 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Z rozmów przeprowadzonych z ideologami ałtajskimi wynika, że rze­ czywiście niechętnie patrzą na obecny powrót ludności tego rejonu do prawosławia. �300 AGNIESZKA HALEMBA Różnice między dwoma telengickimi rejonami przejawiają się także w opisach wzajemnych relacji. Mieszkańcy obu obszarów wyraźnie czują swoją odrębność, przechodzącą czasem nawet w niechęć. Rozmówcy z rejo­ nu Kosz Agacz zwracją uwagę przede wszystkim na zacofanie Ułaganu, jego oddalenie od głównych szlaków komunikacyjnych Republiki. Ma to, według nich, także dobre strony - niedostępność sprawiła, że w Ułaganie zachowało się więcej elementów tradycyjnej kultury. Podkreślane są jednakże negatyw­ ne cechy mieszkańców Ułaganu: pijaństwo, niegościnność, skłonność do bijatyk i kradzieży. Faktem, który najbardziej nie odpowiada Telengitom z Kosz Agacz jest istnienie ułagańskiego chrześcijaństwa: „Jak się w Ułaganie druga wiara zaczęła to ani powiesz, że oni chrześcijanie, ani że..., oni swoje prawa wszystkie zapomnieli! Teraz tacy ludzie tam..., uważa się ich za najbardziej zacofanych. [A. H . - Zacofanych?] Ułagańczycy w ogóle uważani są w Republice za niewychowanych, szczególnie młodzież. Gdy do miasta przyjadą z Ułaganu to do wszystkiego są zdolni!" (kobieta, ok. 40 lat, Kyzył Tasz, rej. Kosz Agacz). Mieszkańcy Ułaganu, mocno podkreślający swoją telengickość, mają często wątpliwości dotyczące jej jakości w rejonie Kosz Agacz. Według rozmówców, tylko w Ułaganie mieszkają „prawdziwi Telengici", ponieważ ludność Kosz Agacz albo zmieszała się z Mongołami, albo przejęła wiele zwyczajów od Kazachów. „W Kosz Agacz nie ma czystych Telengitów. Oni są zmieszani z Mongołami. A tutaj są czyści Telengici. I jest bardzo dużo różnic w obyczajach. [...] Tych z Kosz Agacz uważają za Telengitów, ale oni są potomkami Czyngis-chana. A i tak tam przede wszystkim są Kazacho­ wie i wszystko jest zmieszane. [...] Teraz wszystko się uspokoiło, a dawniej tu cały czas były wojny. W Kosz Agacz oni się zmieszali i z Kazachami i z Mongołami. A my tutaj jak byliśmy, tak i jesteśmy" (mężczyzna, ok. 40 lat, Pasparía, rej. Ułagan). Wspomniałam wcześniej, że jeden z najbardziej aktywnych ałtajskich ideologów niechętnie odnosi się do nazwy „Ałtajczycy". Wśród Telengitów istnieją zaś postawy kreujące nazwę Telengici jako określenie szersze niż jego dzisiejsze zastosowanie. Pojawienie się takich opinii może mieć związek z analizami historycznymi ukazującymi się od niedawna w prasie ałtajskiej. Prawdopodobnie zwracano w nich uwagę na plemiona tele jako na przod­ ków Ałtajczyków : 20 1 22 „Jak byłam na MüürgüP to wystąpił Judanow i powiedział, że wszyscy jak tu siedzą są Telengitami, że nie ma takiej narodowości jak Ałtajczycy. Że narodowość to Telengici, a Ałtajczycy to nazwa pochodząca od miejsca - Ałtaj. A wszyscy tak naprawdę to są Telen­ gitami" (kobieta, ok. 40 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz); „A ludzie mówią, że dawniej na Ałtaju wszyscy byli Telengitami. A Ałlajczycy to od nazwy miejsca pochodzi, od tego są Ałtajczycy. A narodowość - Telengici" (kobieta, ok. 45 lat, Saratan, rej. Ułagan). 2 0 O roli plemion tele w etnicznej historii Ałtajczyków piszą m.in.: Potapow (1969, s. 147n.) oraz Gumilow (1972, s. 18-19). Ałtajskie święto zorganizowane w czerwcu 1994 r. Jeden z przywódców ideologicznych Ałtajczyków północnych. 2 1 2 2 �KTO JEST AŁTAJCZYKIEM 301 Rye. 3. Kobieta w tradycyjnym stroju zimowym Telengitów. Rejon Kosz Agacz, wieś Beltyr. Fot. Łukasz Smyrski, 1994 Uważam, że Telengici nie zaakceptowli jeszcze całkowicie nazwy „Ałtajczy­ cy". Do niedawna problem nie istniał - wpisywano im do dokumentów narodowość „Ałtajczyk" i kwestia ta nie podlegała żadnej dyskusji. Obecnie pierwszy raz Telengici mogą wypowiedzieć się w sprawie własnej przynależności narodowej. O tym jak różne są ich postawy i decyzje niech świadczy poniższa rozmowa, w której trzy osoby zastanawiają się, czy istnieje taki naród jak Ałtajczycy. Cytowany fragment poprzedzony był stwierdzeniem rozmówczyni, że kiedyś wszyscy dzisiejsi Ałtajczycy nazywali się Telengitami: „M: Chyba są Ałtajczycy, w Chinach też mieszkają Ałtajczycy, jeszcze do rewolucji tam żyli, a i w czasie rewolucji tam uciekali. K : A, jeśli tak, jeżeli do rewolucji tam zbiegli to znaczy, że to są prawdziwi Ałtajczycy. Przecież Ałtajczykami nas za rewolucji nazwali. Jeżeli oni by tam żyli jeszcze przed rewolucją, to by nas zapewniło, że jest taki naród - Ałtajczycy. A jeśli zbiegli dopiero w czasie rewolucji, to to nam niczego nie wyjaśnia. [...] S: Nie można tego �302 AGNIESZKA HALEMBA wszystkiego dokładnie prześledzić. Ale nie ma wątpliwości, że jest taka nacja jak Ałtajczycy" (K: kobieta, 40 lat; M : mężczyzna, ok. 30 lat; S: mężczyzna, 60 lat; Beltyr, rej. Kosz Agacz). 23 Inny fragment cytowanej powyżej rozmowy zwrócił moją uwagę na wykorzystywanie przynależności rodowej jako wyznacznika przynależności etnicznej. Spostrzeżenia poczynione w tym przypadku potwierdziły się na­ stępnie w innych rozmowach. Niektóre rody uważane są za telengickie, inne za ałtajskie. Często relacje rozmówców nie pokrywają się: niektóre sodki uważane są przez jednych za telengickie, przez innych za ogólnoałtajskie lub charakterystyczne tylko dla Ałtaj-kiżi . Według Potapowa, istniały zarówno rody występujące w obrębie tylko jednej grupy ałtajskiej, jak i takie, których obecność obserwowano w kilku z nich. Różnice w zestawie rodowym za­ chodziły przede wszystkim pomiędzy grupami Ałtajczyków południowych i północnych. Wśród Ałtaj-kiżi i Telengitów odnotowywano wiele wspól­ nych sóóków (Potapov 1969, s. 22-28). Lata władzy radzieckiej doprowa­ dziły do znacznego zubożenia wiedzy o historii i pochodzeniu własnego rodu. Jednak w niektórych przypadkach zastanowienie się nad własnym pochodzeniem rodowym doprowadzało rozmówców do podjęcia decyzji czy czują się bardziej Ałtajczykami czy Telengitami: 24 „Ja jestem Ałtajczykiem. Mój ród to Toles. [...] Do niedawna mnie i moich przodków nazywali tutaj Ałtajczykami (Ałtaj-uluus). Potem coś się zachwiało i zaczęli wątpić czy są Ałtajczykami, czy Telengitami. A prawdziwi Telengici to przecież Koebeki, Ałmaty. A na przykład ród Tonżon to już Ałtajczycy" (mężczyzna, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Do tej pory zajmowałam się wyłącznie poglądami Telengitów dotyczący­ mi grup Ałtajczyków południowych. Pozostaje jeszcze problem poczucia więzi z grupami północnymi. W tym przypadku znowu widać wyraźne różnice zachodzące między dwoma telengickimi rejonami. Wśród mieszkań­ ców Ułaganu spotkałam się z elementami negatywnego stereotypu Ałtaj­ czyków północnych, co nie miało miejsca w rejonie koszagackim: „Tubałarzy jak mówią między sobą, a Telengit będzie słuchał z boku to sobie pomyśli: jacy to bezwstydni, bez sumienia ludzie. Mówią co popadnie przy swojej dziewczynie, przy swojej matce. Na przykład na dziecko powiedzą ady, a to znaczy baba. Na swoje małe dziecko - baba! Dlatego nasi Telengici nienawidzą Tubałarów. Oni się nam nie podobają. Jak ktoś zacznie kląć to mu powiedzą: ty jesteś jak Tuba. Tak Telengici mówią. A Kumandyńczycy to tacy sami są. Jak hulają, siedzą, rozmawiają, to nie umieją się zachować. Po chamsku się wyrażają. Dlatego nam się to nie podoba. Ale najgorsi są Tubałarzy" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Z tak wyraźną niechęcią wobec Tubałarów, Czełkanów czy Kumandyńczyków nie spotykałam się często. Jednakże znacząca część rozmówców z rejonu ulagańskiego uznawała pełne prawo tych grup do określenia się jako odrębne 2 3 Przodkowie najstarszego rozmówcy przybyli z dolnych rejonów. Między innymi soók Tóles wymieniany w cytowanej wypowiedzi jako ałtajski, uważany jest przez bardzo wielu rozmówców za bez wątpienia telengicki. „Telengickie sóóki to Kipczak, Tóles, Koebek, Sagał, Dżabak. A ałtajskie tam u nich sa już inne: Mundus, Todosz, Majman" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). 2 4 �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 303 narodowości. Jednocześnie spotykałam na tym terenie przedstawicieli Ałtajczy­ ków północnych, którzy zawarli tu związki małżeńskie. Z takim zjawiskiem nie miałam do czynienia w rejonie Kosz Agacz. Telengici z Ułaganu stykają się z Ałtajczykami północnymi, znają ich osobiście, często są z nimi spokrewnieni. Fakty te nie przyczyniają się do wzrostu sympatii wobec tej grupy. Jeżeli nawet ułagańscy Telengici nie deklarują wyraźnej niechęci to, o wiele częściej niż w rejonie koszagackim, nie uznają Ałtajczyków północnych za swoich rodaków: „Kumandyńczycy bardzo się wyróżniają. Tyle się z nimi stykałem, a ani jednego słowa nie zapamiętałem z ich języka. Ja w ogóle nie rozumiem, co oni mówią! Jak Kazach coś powie - wszystko rozumiem. A jak Kumandyńczyk - niczego nie rozumiem. [...] Według mnie, Kumandyńczyków można by wydzielić jako osobny naród. A to dlatego, że u nich jest wszystko inaczej. Ja bym nie powiedział, że oni są Ałtajczykami" (mężczyzna, ok. 40 lat, Ust-Ułagan, rej. Ułagan). Różnice w zwyczajach, języku są podkreślane także przez mieszkańców rejonu Kosz Agacz. Jednakże należy zwrócić uwagę na fakt, że w rejonie Kosz Agacz opozycję występującą w porównaniach Telengit - inna grupa ałtajska stanowią prawie zawsze Ałtaj-kiżi. Ałtajczycy północni są dla koszagackich Telengitów bardzo odlegli, nieznani, niemal nigdy się z nimi nie stykają. W tym rejonie niewiele udało mi się zapisać opowieści dotyczących zwyczajów czy języka północnych. Rozmówcy woleli porównywać własne obyczaje, cechy charakteru, język z Ałtaj-kiżi, zwracając zresztą uwagę niemal wyłącznie na różnice. Stosunek do Ałtajczyków północnych można określić jako obojętny. Na pytanie o opinię o ich planowanym odłączeniu się od Ałtajczyków rozmówcy najczęściej odpowiadali: „a niech idą, ale i tak sobie nie poradzą, za mało ich jest, taka decyzja nie ma najmniejszego sensu". Zauważali, że obecnie propaguje się w mediach ideę jedności ałtajskiej obejmującej także grupy północne. Odnoszą się jednak tej kwestii dość obojętnie: „A Tubałarów to my nawet nie znamy. Dawniej oni mieszkali tam, gdzie las był. Oj, my ich chyba uważaliśmy za cudzoziemców. [A.H. - A teraz?] - A teraz? No teraz to piszą, że my wszyscy jesteśmy jednymi Ałtajczykami, że wiara jest u nas jedna, tak piszą" (kobieta, ok. 35 lat, Ortołyk, Kosz Agacz); „Kumandyńczycy, Tubałarzy, Czełkanowie to oddzielne narody (nacje). Mają swoje oby­ czaje, swoje prawa. Oni nie są jednym narodem: różne obyczaje, różne prawa, różna wiara. A Telengici też nie są z Ałtajczykami jednym narodem. Mamy swoje obyczaje" (kobieta, ok. 60 lat, Beltyr, rej. Kosz Agacz). Sądzę, że odpowiedź na pytanie czy Kumandyńczycy, Tubałarzy, Czełkano­ wie są Ałtajczykami czy nie, uzależniona była często od tego jak rozmówca rozumiał pojęcie „Ałtajczycy". Jeżeli uważał je za określenie terytorialne, odnoszące się do wszystkich turkojęzycznych mieszkańców Ałtaju, to raczej zaliczał wymienione grupy do Ałtajczyków; jeżeli uznawał, że termin ten oznacza narodowość, to często podejmował decyzję przeciwną. W przypadku rozpatrywania relacji Telengici - Ałtaj-kiżi rozmówcy traktowali tych ostatnich jako swojego rodzaju „wzorzec ałtajskości". Przez porównanie elementów kultury, cech charakteru, języka albo dochodzili do wniosku, że Telengici �304 AGNIESZKA HALEMBA i Ałtajczycy stanowią jeden naród, albo że są narodami odrębnymi. W rejonie Ułagan częściej podkreślana była odrębność; w rejonie Kosz Agacz nieznacznie przeważało poczucie wspólnoty z Ałtaj-kiżi. W przypadku rejonu Kosz Agacz przeprowadzana przez rozmówcę analiza cech kulturowych, wskazująca przede wszystkim na różnice między omawianymi grupami, nie prowadziła do wysunięcia wniosku o narodowej odrębności tych grup. Przeciwnie, często podkreślano, że mimo różnic Telengici i Ałtaj-kiżi stanowią jeden naród. Ten fakt może być traktowany jako przejaw poczucia wspólnoty między tymi grupami, niezależnie od braku świadomości posiadania wspólnych elementów kultury. Ja jednak skłaniam się ku innej interpretacji. Uważam, że deklaraq'e dotyczące jedności narodowej Telengitów i Ałtaj-kiżi są bardzo powierzchowne. Są one wynikiem polityki narodowościowej prowadzonej za czasów ZSRR oraz pracy ideologów ałtajskich w ostatnich latach. Telengici nie mają jeszcze świadomości ałtajskiej wspólnoty historycznej, kulturowej, etnicznej. Jeżeli rozmowach pojawiają się pytania o cechy wyróżniające Ałtajczyków spośród innych zbiorowości to bardzo często odpowiedzi dotyczą nie cech różniących Ałtajczyków od Rosjan, Tuwińczyków, Kazachów czy innych sąsiadów, lecz tych, które różnicują Telengitów i Ałtaj-kiżi. Telengici są według rozmówców bardziej gościnni, małomówni, skryci, trzymają się bardziej tradycji, odnoszą z większym szacunkiem do starszych, są odważniejsi, bardziej energiczni. Ałtaj-kiżi są mniej gościnni, gadatliwi, zrusyfikowani, nie pamiętają o obycza­ jach, są spokojniejsi. Jeżeli starałam się uzyskać odpowiedź na pytanie: „Co łączy wszystkich Ałtajczyków?" to jedyną odpowiedzią nie budzącą wątpliwości rozmówców było terytorium. Ałtaj jest tym, co Ałtajczyków niewątpiwie łączy. Góry Ałtaju otaczane są czcią przez wszystkie grupy ałtajskie. Na zakończenie chcę jeszcze zwrócić uwagę na fakt, że Telengici, tak samo jak inteligencja ałtajska, mają świadomość faktu, że są małym, nie­ znanym narodem i bardzo boleśnie to odczuwają. Wielokrotnie spotykałam się z opowieściami o tym, że nikt nie wie, że istnieją Ałtajczycy, że mieszkań­ cy Moskwy, Kijowa a nawet Tomska nie wierzą, że jest taka narodowość. Pragnieniem większości Telengitów jest zmiana tego stanu rzeczy: „Bardzo mało osób wie, że jest taka nacja jak Ałtajczycy. Nawet w Tomsku jak byłam z wizytą u Leny to dzieci zmuszały moją córkę, aby zatańczyła im gruziński taniec. Nie wierzyły, że jest Ałtajką. Mówiły, że takiej narodowości nie ma. <(Гу jesteś Gruzinką i tańcz!»" (kobieta, ok. 45 lat, Saratan, rej. Ułagan); „Ja byłam w Kijowie i tam w ogóle nie wiedzą, że jest taka narodowość jak Ałtajczycy (kobieta, ok. 40 lat, Bałyktujul, rej. Ułagan). Nie ulega wątpliwości, że tworzenie wspólnoty narodowej po okresie panowania ideologii państwa komunistycznego jest czymś zupełnie innym niż tworzenie narodu bezpośrednio na bazie kultury tradycyjnej. Wydaje się, że tereny byłego Związku Radzieckiego mogą być polem dla obserwacji naukowej o niezwykłych możliwościach. W ciągu zaledwie kilku lat Ałtajczycy, podobnie jak Jakuci, Tuwińczycy i inni mieszkańcy młodych republik syberyjskich, �KTO JEST AŁTAJ C Z Y K I E M 305 starają się stworzyć podstawy nowoczesnego narodu, tak, jak to pojęcie rozumieją. Zdają sobie sami sprawę ze swej szczególnej i trudnej sytuacji: „U nas były prawa sowieckie, a teraz już tych praw nie ma. I jest spór, bo nikt nie wie, według jakich praw żyć. To nie jest jasne, bo kto może tak od razu nowe prawa wymyślać, na to trzeba czasu. A starych praw to już większość ludzi w ogóle nie zna. My zapomnieliśmy" (mężczyzna., 68 lat, Beltyr). LITERATURA Altajskaja literatura 1991 Altajskaja literatura, Gorno-Ałtajsk. Baťjanova E. 1993 Kétnopolitieskoj situacii v Kemerovskoj oblasti, Issledovanija po prikladnoj i neo- tložnoj etnologii, nr 39, Moskwa. Bedjurov В. 1990 Slovo ob Altae, Gorno-Ałtajsk. Č a p t y n o v V. 1994 Na izbrannom puti, „Zvezda Altaja", 3.07. D ' j a k o n o v a V. 1980 Altajcy, fw:] Semejnaja obrjadnosť narodov Sibiří, Moskwa, s. 19-24, 100-107. F i l i p p o v V., F i l l i p o v a E . 1993 Gornyj Altaj: meznacUmal'nye otnosenija segodnja i ravřra, Mir Rosii, t. 2, nr 1, s. 63—76. Gafurow B. 1980 Podróżnik, malarz, humanista, [w:] Mikołaj Rerich, Ałtaj-Himalaje, Warszawa, wstęp. Gumilow L . 1972 Dzieje dawnych Turków, Warszawa. K y d y e v a V. 1993 К étnopolitičeskoj i étnokul'turnoj situacii v Respublike Altaj, „Issledovanija po prikladnoj i neotložnoj etnologii, nr 46, Moskwa. Ortonulov I., Adarov A., Bedjurov B. 1993 Koncepci/a gerba Respubliki Altaj, „Zvezda Altaja" 9.07. Pletneva T. 1994 Mudrosť i mirotvoríestvo ženščiny, „Zvezda Altaja", nr 120 (15410). Potapov L . 1952 1953 1969 К voprosu o nacional'noj konsolidacii altajcev, „Sovetskaja Étnografija", t. 1. Očerkipo istorii altajcev, Moskwa-Leningrad. Étničeskij sostav i proischoídenie altajcev, Leningrad. Sagalaev A. 1992 Altaj v zerkale mifa, Nowosybirsk. Samaev G . 1992 Respublika Altaj, Gorno-Ałtajsk. Satlaev F . 1992 Iz istorii nacionaln'ogo stroitel'stva v Gomom Altae (kprobléme konsolidacii altajcev), [w:] Problemy izučenija istorii i kultury Altaja i sopredel'nych territory, Gorno-Ałtajsk. Telbekov V. 1994 Pričem zdesjužnye iii opečalnych itogach s' ezda .¿evernych", „Čujskie Zori", Kosz Agacz, 30.04. Tryjarski E. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. V e r b i c k i j V. 1893 Ałtajskie inorodcy, Moskwa (reprint 1993, Gorno-Ałtajsk). �306 AGNIESZKA HALEMBA Vitovcev N. 1994 Raskol, „Zvezda Altaja", 5.04. Z a j ą c z k o w s k i W. 1994 Decentralizacja Rosji - główne tendencje, [w:] Federacja czy rozpad Rosji?, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa, s. 5-54. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, Warszawa. AGNIESZKA HALEMBA WHO IS A N A L T A I A N ? O N N A T I O N A L I D E N T I T Y OF T H E INDIGENOUS POPULATION OF T H E REPUBLIC OF ALTAI Summary The Republic of Altai is one of the five Siberian republics belonging now to the Russian Federation. Without any evident interference of the central federal government the authorities of each of them endevor to give an original, genuinly national character to particular spheres of social and cultural life. However, before their "individual leaders" (a term used by F . Znaniecki for "national culture builders") are able to decide which elements of particular regional traditions should be included into the core of national culture they will have to find an answer to a fundamental question: which of the indigenous ethnic groups inhabiting their republic belong to its titular nation? And one more: are there people who can be defined let us say, the Altaians, the Tuvins or the Khakas living outside their respective republic? What attitude should be assumed towards ethnic classifications constructed previously by Russian and Soviet scholars who divided the peoples of Siberia into particular ethnic groups and "národnosti" - national groups? What are the criteria of assigning people to this or that nation? In the Republic of Altai the answers to these questions are by no means simple. They are often troublesome and raise much agitation not only among the intellectuals but all common inhabitants as well. The article presents the results of field researches carried out by the author in the years 1993-94. They concerned two categories of people living in the Republic of Altai, whose opinions the author wanted to know: 1. Educated people active in public life, residents of the capital town of Gorno-Altaisk. 2. The Telengites, a tribal group classed among the Altaians by ethnographers' classifications. The people defined as the Altaians had been included into the Soviet state without any consciousness of a common ethnic name. Only one of the tribal groups to whom this name was officially attributed calls themselves "Altai-Kiži" (the men of Altai). Previous Soviet ethnic classifications and division into administrative units based on them contributed to extending the name "the Altaians" onto other groups and to further division into the Northern and Southern Altaians. The field research proved however that this common ethnic name is not generally accepted. According to Soviet ethnographers potapov, Djakonova) one of the ethnic groups ranked among the Altaians are the Kumandians. The same is maintained by the middle class Southern Altaians but not so much by the Southern Altaian Telengites. The intellectuals coming from the Kumandians claim their group a separate nation. The same concerns almost all Altaian ethnic groups. The Telengites identified as the Altaians by the intellectuals are themselves not quite convinced about it. Accepting a common ethnic name can be seen as marking ethnic boundaries for the national culture in the making. It is quite obvious that building national community after the long period of Communist state ideology means something different from nation-building based on national ethnic culture. After only a few years the Altaians like the Tuvins, the Yakuts and other peoples of the new Siberian republics strive to create foundations of a modern national state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044777b9fd65820724772b63be6a8a75.pdf 065f90e1e1134829eee74169c60ca387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1464 Title A name given to the resource Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.255-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa Z BADAŃ NAD POLONIĄ GRUZIŃSKĄ DRUGIEJ POŁOWY XLX I POCZĄTKU X X WIEKU 1. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII w. Gruzja stała się dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w pla­ nach wojskowego aliansu z Persją skierowanego przeciwko Turcji. W nawią­ zaniu stosunków dyplomatycznych między Polską a Iranem istotną rolę odegrał kupiec warszawski, Ormianin z pochodzenia, Sefer Muratowicz. W 1601 r. przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję a następnie Gruzję i Armenię, odbył on podróż do Persji, którą opisał w Relacyi... ogłoszonej drukiem dopiero w połowie następnego stulecia . Celem tej wyprawy był zlecony mu przez króla zakup perskich kobierców i orientalnej broni. Choć Muratowicz nie pełnił oficjalnie żadnych funkcji dyplomatycznych, rozmo­ wy prowadzone przezeń na dworze Abbasa I przyczyniły się do politycz­ nego zbliżenia obu krajów i wkrótce potem szach wysłał do Polski swojego posła. W następnych dziesięcioleciach takie podróże, zarówno handlowe, jak i dyplomatyczne stały się częstsze, a w drugiej połowie XVII w. mieli już królowie polscy na dworze szacha stałych rezydentów. Nawiązane też zo­ stały stosunki dyplomatyczne z władcami Gruzji. Od lat 40. X V I I w. pracują w Gruzji polscy misjonarze,często pełniący również funkcje dyplomatyczne . Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości prowadzili też na 1 2 1 Po raz pierwszy relację tę ogłosił drukiem z rękopisu otrzymanego od o. Tadeusza Judy Krusińskiego, Kazimierz Niesiołowski w swoich Otia domestica (1745, s. 272-291) pt. Relacya Sefera Muratowicza Ormianina posianego od króla JMći do Persyi, z którą wróciwszy się z tamtąd podal na piśmie w te słowa. Wydanie to jest jednak rzadkością bibliograficzną i większość autorów korzysta z wydania Józefa Epifaniego Minasowicza z r. 1777, przedru­ kowanego w r. 1807: Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego, od Zygmunta III, króla polskiego, dla sprawowania rzeczy wysianego w r. 1602... Ten błąd w dacie wyprawy Muratowicza powodował później wiele nieporozumień. Wymienić tu należy nazwiska jezuitów oo. Ignacego Zapolskiego i Jana Gostkowskiego. Obaj byli autorami listów-raportów zawierających m.in. wiadomości o położeniu politycz­ nym Gruzji, obyczajach jej mieszkańców, itp. (Por. Tamaraszwili 1902, s. 220, 663; Woźniak 1983, s. 299). 2 �256 ANDRZEJ WOZNIAK Zakaukaziu szkoły, służyli pomocą lekarską miejscowej ludności, ciesząc się wielkim jej poważaniem (Woźniak 1987, s. 233-234). Postacią najwybitniejszą wśród polskich misjonarzy działających na prze­ łomie X V I I i X V I I I w. w Persji i na Zakaukaziu był jezuita, o. Tadeusz Krusiński (1675-1757), człowiek wszechstronnie wykształcony, znający kilka języków, w tym również turecki, perski i ormiański. Ceniono go za zdol­ ności administracyjne, pracowitość, przedsiębiorczość. W latach 1706-1726, z krótką przerwą, przebywał w Persji i na Zakaukaziu, gdzie prowadził ożywioną działalność misyjną i dyplomatyczną. Gromadził również materia­ ły, które wykorzystał w swoich późniejszych pracach. Były to zarówno obserwacje dotyczące ludów Zakaukazia, jak i materiały źródłowe zaczerp­ nięte z archiwów Isfahanu. Z dzieł T. Krusińskiego, wielokrotnie tłumaczo­ nych i przerabianych przez cały wiek X V I I I i początek XIX czerpała Europa wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku X V I I I stulecia, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Z takim oddźwiękiem w nauce europejskiej spotykały się tylko nieliczne dzieła autorów polskich. Krusińskiemu zawdzięczamy pierwszy polski opis historyczno-etnograficzny Gruzji, jakim jest rozdział jego dzieła Trágica vertentis belli Persici historia... zatytułowany De Georgianis. Na początku X V I I I wieku nastąpiło osłabienie działalności misji pol­ skich w Persjii na Zakaukaziu, a w końcu lat 20. zupełna ich likwidacja. Ponownie Polacy pojawili się w Gruzji w zupełnie innych już okolicz­ nościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji znaleźli się żołnierze polscy z wcielonych do wojska rosyjskiego, stacjonują­ cych na Ukrainie dywizji koronnych (Baranowski, Baranowski 1987, s. 160). W 1794 r. sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli (Dzwonkowski 1913, s. 122; Bauer 1981, s. 21). W końcu X V I I I w. na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych. Najstarszym rangą, znanym z nazwiska był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył w armii rosyjskiej, później, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów (Polski Słownik Biograficzny, dalej PSB t. VIII, 1959-1960, s. 21). 2. Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak nieco wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach X I X w. zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gru­ zji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810-1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubernatorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 257 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800-1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako „Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 r. był również jego młodszy brat. Zastępcą Zawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcję wicegubernatora był I . Kali­ nowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu X I X w. służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20. na froncie rosyjsko-tureckim medycy-absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego, pełnili funkcje lekarzy wojskowych. W latach 20. pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak 1996, s. 4). Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazło się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą, że stanowili oni „około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie". W Gruzji w 1840 r. było ok. 4 tys. Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i „ziem zabranych", ale wśród Polaków-oficerów byli też i tacy, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów znaczną część aż do lat 50. X I X w. stanowili skazani na zsyłkę „w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później ruchów spiskowych z 1. 30-40. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół, usiłowali zapełnić ożywioną działalnością samokształceniową, literacką i naukową. Na pierwsze miejsce wysuwa się tu niewątpliwie postać poety Tadeusza Łady Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą gruzińską. Wokół niego skupiali się przebywający na Zakaukaziu Polacy o szerszych zainteresowaniach. Należeli do nich m.in. M . Butowt-Andrzejkowicz, L. Janiszewski, K. Pietraszkiewicz, W. Strzelnicki. Do kręgu najbardziej znanych pisarzy i poetów „kaukaskich" należeli również W. Dawid, W. Potocki, J. Strutyński. Osobne miejsce zajmuje Ma­ teusz Gralewski (1826-1891), autor jednej z najważniejszych XLX-wiecznych polskich prac o Kaukazie. Za najwybitniejszego polskiego specjalistę tego okresu w dziedzinie historii, etnografii i literatury Gruzji uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892), autor przekładu na język polski poema­ tu Szoty Rustawelego, Rycerz w tygrysiej skórze (Woźniak 1983, s. 303-316). Oprócz tej grupy najliczniejszej - Polaków, którzy w Gruzji znaleźli się wbrew własnej woli, w drugim trzydziestoleciu XLXw. rośnie liczba tych, którzy trafili tam w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Kategorię szczególną, pod pewnymi względami zbliżoną do pierwszej, stanowili sty­ pendyści cesarskich uniwersytetów, najczęściej lekarze. Wprawdzie odsługiwali oni swe stypendia w garnizonowych szpitalach w miejscowościach, na których wybór nie mieli wpływu, ale nierzadko zakładali tam dom i rodzinę, wiążąc swe losy z Gruzją niekiedy na całe życie. Do grapy tej należeli m.in. �258 ANDRZEJ WOZNIAK Jan Minkiewicz (1826-1897), wybitny lekarz, autor wielu prac z dziedziny medycyny, etnografii i antropologii, Jan Popejko, Wincenty Karpowicz. Protoplastą rodu, którego trzy pokolenia związane były z Gruzją, jest znany na Zakaukaziu lekarz Piotr Kimontt (zm. ok. 1899). Od lat 30-40. X I X w. osiadają w Gruzji, a zwłaszcza w Tyfusie również przedstawiciele innych zawodów: nauczyciele i urzędnicy, akuszerki, rze­ mieślnicy i kupcy. Coraz częściej stają się właścicielami nieruchomości w miastach i , nieporównanie rzadziej - posiadłości wiejskich. Ci osiadający w Gruzji dobrowolnie lub z konieczności Polacy, wyjątkowo tylko przyjeż­ dżali tu wraz z rodzinami. Przeważnie byli to ludzie samotni. Niekiedy jeździli szukać żony w kraju, ale częściej, zwłaszcza do lat 70. X I X w. znajdowali ją na miejscu. Kandydatek na żonę tej samej narodowości było jednak bardzo niewiele, aby więc nie żenić się z Rosjankami, panny najczęś­ ciej szukano w stosunkowo nielicznych rodzinach gruzińskich katolików, lub rzadziej, miejscowych Ormian (Woźniak 1996, s. 5). Około polowy X I X w. Polacy mieszkali już w wielu miastach Gruzji - Kutaisi, Signachi, Gori, Telawi, a przede wszystkim w Tyfusie, gdzie w 1864 r. było ich 900, nie licząc polskich żołnierzy miejscowego garnizonu (Anczabadze, Wołkowa 1990, s. 29). 3. Na początku lat 60. XLXw., po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, polskie wychodźctwo zarobkowe na Kaukaz ożywiło się, ale zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwła­ szcza zaś w końcu lat 80., kiedy to do krajów Zakaukazia, a przede wszyst­ kim do Gruzji napłynęła kolejna fala emigracji polskiej. Dla Gruzji był to czas ożywienia gospodarczego. Rozwijał się przemysł wydobywczy (mangan, węgiel, miedź, niewielkie ilości ropy naftowej), przetwórczy, materiałów budowlanych, tekstylny. Dużą rolę odegrała komunikacja kolejowa, urucho­ miona w latach 70. XLX w. Kraj potrzebował specjalistów z różnych dzie­ dzin. Szczególnie przyciągał Tyflis - administracyjne, gospodarcze i kultu­ ralne centrum Zakaukazia - Uczący pod koniec XIX w. ok. 160 tys. miesz­ kańców. Miasto dla przybysza z Królestwa egzotyczne, ruchUwe, kipiące życiem, półeuropejskie - półazjatyckie, o niepowtarzalnym kolorycie. Pozo­ stałe miasta gruzińskie były niewielkie: stoUca zachodniej Gruzji - Kutaisi miało 32 tys. mieszkańców, Batumi - 28 tys., Suchumi - 8 tys. Migracje zarobkowe z ziem polskich na Zakaukazie u schyłku X I X wieku miały swoją wyraźną specyfikę. Bardzo nieUczne było tam np. polskie osadnictwo rolnicze. Natomiast duża grupa ludności wiejskiej zarówno z Królestwa, jak i z kresów wschodnich, zasiliła szeregi służby domowej w miastach Zakukazia, przede wszystkim zaś w Tyfusie. Wiąże się to z ist­ nieniem tam wśród polskich migrantów znacznej grupy inteUgencji ze śred­ nim i wyższym wykształceniem, materialnie dobrze sytuowanej i zatrud­ niającej najchętniej polską służbę. ByU to stosunkowo liczni pracownicy administracji, sądownictwa, policji, nauczyciele, lekarze. Spory odsetek wśród Polaków na Zakaukaziu stanowiU fachowcy różnych specjalności �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 259 - kolejarze, rzermeślnicy, a także kupcy i osoby zatrudnione w handlu. Pomijam tu dużą grupę wojskowych, stanowiących np. w Gruzji ponad 50% mieszkających tam Polaków (Mądzik 1987, s. 38-39). Różne były przyczyny powodujące kolejne fale polskiej emigracji zarob­ kowej na Zakaukazie, a zwłaszcza do Gruzji. Popowstaniowa sytuacja za­ równo w Królestwie jak również - przy całej jej odmienności na kresach, skłaniała do poszukiwania pracy w oddalonych rejonach cesarstwa liczne rzesze inteligencji pozbawionej w kraju perspektyw, a niekiedy wręcz moż­ liwości wykonywania zawodu . Brak pracy, niskie zarobki, powodowały żywiołową emigrację niekiedy całych grup robotników. Ukazujące się od czasu do czasu publikacje prasowe, a przede wszystkim krążące wówczas opowieści o zakaukaskich fortunach, szybkich karierach i wysokich zarob­ kach pobudzały wyobraźnię wielu Polaków i były niejednokrotnie impulsem dla nieprzemyślanych decyzji o wyjeździe na Zakaukazie bez jakiejkolwiek znajomości istniejących tam warunków. W prasie polskiej przełomu wieków odzywały się też co pewien czas krytyczne głosy ludzi znających zakaukaskie stosunki i trzeźwo oceniających możliwości polskiego wychodźctwa na tym terenie. W tym duchu pisali m.in. Edward Strumpf w „Głosie" i ks. Julian Dobkiewicz w „Kraju". Ostrzeżenia przed zbyt pochopnymi i nieprzemyślanymi decyzjami emi­ gracji na Kaukaz nie były bynajmniej gołosowne. Świadczą o tym zarówno biografie niektórych emigrantów, jak i tragiczne niemal losy grupy łódzkich robotników, którzy na początku X X wieku przyjęli propozyq'e pracy w przędzalni jednego z tyfliskich przedsiębiorców („Kalendarz Domu Pol­ skiego..." 1908, s. 141). Pozytywne opinie o możliwościach otrzymania pracy, założenia własnego przedsiębiorstwa oraz o warunkach bytowych na Kaukazie przeważały jednak nad negatywnymi i napływ Polaków na ten teren, a przede wszystkim do Gruzji i Azerbejdżanu trwał nadal, o czym świadczą liczby. W 1869 r. w guberni tyfliskiej mieszkało około 2100 Pola­ ków . Według jednego dokładnego spisu ludności Cesarstwa Rosyjskiego z 1897 r. w guberni tyfliskiej było 6282 Polaków (w kutaiskiej - 1938). W stosunku do danych z roku 1869 jest to wzrost trzykrotny. Jeszcze szybciej wzrastała ludność polska w Tyflisie - z 1592 osób w 1876 r. do 7367 w 1910 r. Poza Tyfusem większe grapy Polaków mieszkały w Batumi (1897 r. - 722 osoby, 1909 r. - 1025 osób), Kutaisi (1897 r. - 487), Achalciche (1897 r. - 345), Suchumi (1897 r. - 209). Mniejsze skupiska polskie 3 4 3 Na Litwie, a także na Rusi dodatkowym czynnikiem powodującym podejmowanie decy­ zji o emigracji były niewątpliwie szczególnie silne prześladowania polskości po 1863 r. (por. Wasilewski 1916, s. 28-29). Według opublikowanych w 1870r. danych statystycznych dotyczących guberni tyfliskiej w 1869r. mieszkało w niej 2840 osób wyznania rzymskokatolickiego, w tym mężczyzn 2414, kobiet zaś 425. Nieco wcześniej wyjaśniono, że katolicyzm wyznają Polacy, część Gruzinów oraz „cudzoziemcy" (Statisliczeskij... 1870, s. 193). Przyjmuje się, że około 3/4 katolików w Rosji stanowili wówczas Polacy - a więc w tym przypadku było to ok. 2100 osób. 4 �260 ANDRZEJ WOZNIAK. istniały w Poti, Achalkalaki, Zakatala, Gori (Mądzik 1987, s. 29-31). W końcu XLX w. większość Polonii gruzińskiej liczącej wówczas 8220 osób, stanowiła ludność miejska (około 75%), podczas gdy w Rosji europejskiej 65,8% ludności polskiej mieszkała na wsi (Groniowski 1984, s. 228). Po roku 1897 brak danych statystycznych, pozwalających określić dokładnie liczbę mieszkających w Gruzji Polaków. Dla początku X X wieku dysponu­ jemy jedynie danymi o liczbie katolików w niektórych miastach Gruzji w roku 1909 (Tyfiis, Kutaisi, Batumi) oraz z 1910 r. o liczbie Polaków w Tyfusie i Kutaisi (Mądzik 1987, s. 28-29). Na podstawie tych cząstkowych danych możemy przypuszczać, że tuż przed I wojną światową gruzińska Polonia Uczyła około 15 tys. osób. Znaczna, ale trudna do dokładnego określenia Uczba Polaków - uchodźców napłynąła do Gruzji w okresie wojny, zwłaszcza w latach 1914-1915. W samym Tyfusie między wrześniem 1914 r. a październikiem 1915 r. zarejestrowano 420 osób, które otrzymały pomoc od Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Nie Uczono uchodźców, którzy o pomoc się nie ubiegaU, ani rannych żołnierzy-Polaków w szpitalach (Mądzik 1987, s. 91). W życiu gospodarczym i kulturalnym Gruzji 2 połowy XLX i początku X X w. Polacy odgrywaU znaczną rolę. Mimo, że stanowiU zaledwie ułamek procenta ogółu ludności, ich nazwiska w sposób nierozerwalny wiążą się w tym kraju z wieloma dokonaniami gospodarczymi i wydarzeniami kul­ turalnymi. Polacy budowaU w Gruzji drogi i Unie kolejowe, mosty i tunele, projektowaU budynki użyteczności publicznej i zakładaU w nich nowoczesne instalacje sanitarne. Cieszyli się opinią sprawnych administratorów i dosko­ nałych rzemieślników. ProwadziU pomiary geodezyjne i badania geologicz­ ne. ByU cenionymi lekarzami i podziwianymi artystami. W Gruzji dobrze znane są nazwiska generała Józefa Chodźki (1800-1881), wybitnego geodety i topografa, naczelnika wojskowej służby geodezyjnej na Kaukazie i jego na­ stępcy, generała Hieronima Stebnickiego (1832-1897), inżyniera Bolesława Siatkowskiego (1825-1895), który budował Unię kolejową Poti-Tyflis, a wcześniej uczestniczył w budowie słynnej wojennej drogi gruzińskiej. Nie mniej znany tunel suramski jest dziełem Ferdynanda Rydzewskiego. Linie kolejowe na Kaukazie projektował inżynier Stanisław Kierbedź (1845-1910), a naczelnikiem telegrafu kolei zakaukaskich i inicjatorem wielu uspraw­ nień w dziedzinie łączności był Teodor Balukiewicz. Znane są również w Gruzji nazwiska inżynierów Konstantego Waniorskiego, budowniczego dróg i Seweryna Nowomiejskiego, który nadzorował w Tyflisie budowę wielu gmachów użyteczności publicznej.-Popularną w stoUcy Gruzji na początku bieżącego stulecia postacią był wybitny polski malarz Zygmunt WaUszewski (1897-1936). Tyfiiską operą kierował przez pewien czas skrzy­ pek i kompozytor Konstanty Antoni Górski (1859-1924). Oprócz tych najbardziej znanych, pracowała w Gruzji liczna rzesza pol­ skich specjalistów z wielu dziedzin, a w prasie rosyjskiej końca lat 90. XLXw. zaczęły się nawet pojawiać głosy, że Polacy opanowali wszystkie �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 261 najlepsze posady na Kaukazie, pozbawiając tym samym możliwości pracy na tym terenie Rosjan (Stefan z Tyfusu 1899, s. 405). Być może, iż jakiś związek z tą nagonką na Polaków miało zarządzenie władz policyjnych z 1902 г., nakazujące zebranie dokładnych danych o Polakach pracujących na kolejach Zakaukazia. Sporządzony wówczas wykaz zawierał 194 nazwi­ ska polskich specjalistów (Mądzik 1987, s. 45). Istniały również w Gruzji polskie przedsiębiorstwa, zarówno filie firm warszawskich, jak i takie, które powstały na Zakaukaziu. Większość z nich pracowała w Tyfusie i w Baku, stosunkowo nieliczne w innych miastach Zakaukazia, m.in. w Batumi. Już na początku lat 50. XLXw. istniał w Tyfusie, przy głównej ulicy, prospekcie Gołowińskim, „Hotel Warszawski", nie wiemy jednak, czy jego właściciel był Polakiem, gdyż nie znamy jego nazwiska („Kawkazskij Kalen­ dář" 1854, s. 727). W latach 60. powstał w Tyfusie duży warsztat naprawy sprowadzonych z Warszawy powozów, wożących pasażerów niedawno wy­ budowaną wojenną drogą gruzińską. Został on założony przez kilku war­ szawskich majstrów, którzy wraz z transportem mocno nadwyrężonych w czasie podróży powozów przybyli do Tyfusu. W późniejszym okresie warsztat zatrudniał około 80 robotników, przeważnie Polaków (Piątkowski 1990, s. 32). Od 1882 r. działał w stolicy Gruzji, przy ul. Dworcowej sklep firmowy znanej warszawskiej fabryki wyrobów srebrnych i platerowanych Frageta (Paprocka 1992, s. 22-23). Od lat 90. istniało również w Tyfusie przedstawicielstwo handlowe firmy Fryderyk Puls (mydła, kosmetyki) z Warszawy (PSB, t. XXIX, 1986, s. 363). Swoje przedstawicielstwo i filię wykonującą zamówienia miała też tutaj warszawska firma inżynieryjna spe­ cjalizująca się w instalacjach wodno-kanalizacyjnych - K. Matecki. Filią tą kierował inżynier Wiktor Rossman (Woźniak 1994, s. 109). Przed I wojną światową istniał w Tyfusie jeden z największych sklepów fabrycznych Zakładów Żyrardowskich w Imperium, który w roku 1911/1912 zatrudniał 16 pracowników (Zwoliński 1979, s. 76-77) . W Batumi właścicielami najnowocześniejszego i najładniejszego hotelu byli Polacy, trzej bracia przybyli tam dziesięć lat wcześniej niemal bez żadnego kapitału. W mieście istniały również inne polskie firmy - doskonale prosperują­ ce przedsiębiorstwo eksportu bakijskiej nafty oraz przedsiębiorstwo robót kolejowych, oba jednak, jak pisze ks. J. Dobkiewicz, przeszły w „obce ręce" (Dobkiewicz 1884, s. 6-7). Naftociąg Baku-Batumi, dzięki któremu nastąpił szybki rozwój tego ostatniego, budował inżynier W. Lindley z grupą warszaw­ skich inżynierów-hydraulików (Janiszewski 1987, s. 234-235). Charakterystyczną cechą społeczności polskiej w Gruzji, jak zauważa M . Mądzik była jej młodość. Największą grupę, ponad 50% całej populacji stanowili ludzie w wieku 20-29 lat. Wraz z osobami w wieku do 49 lat, 5 5 Uposażenie kierownika tego sklepu, zajmującego osobny (do dziś istniejący) budynek w centrum Tyfusu, wynosiło 5 tys. rubli rocznie, pozostałych zaś osób od 3132 do 287 rubli (Zwoliński, 1979, s. 76-77). �262 ANDRZEJ WOZNIAK a więc najkorzystniejszym dla działalności zawodowej i twórczej, wskaźnik ten był jeszcze wyższy i wynosił około 75%. Wśród ludzi młodych (20-29 lat), przeważali żołnierze miejscowych garnizonów, o czym świadczy również bardzo mała liczba kobiet w tym wieku. Niewielkie grupy stanowiły dzieci i młodzież oraz osoby powyżej 50 roku życia. Tylko w Tyfusie było spore skupisko dzieci i młodzieży kształcącej się w szkołach. Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyfusie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast polska społeczność pod względem wyznaniowym, bowiem około 95% jej stanowili katolicy. Tylko nieliczni Polacy byli wyznawcami prawosławia lub protestantyzmu (Mądzik 1987, s. 34-37). 4. Największym skupiskiem polskim była stolica kraju - Tyflis, w którym mieszkała ponad połowa przebywających w Gruzji Polaków. Tu powstawały pierwsze polskie organizacje i tu podejmowano większość inicjatyw o charakte­ rze społecznym i kulturalnym. Życie polskie skupiało się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary", z 1816 r. kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny służył przede wszystkim ludności ormiańskiej i gruzińskiej). Konsolidację społeczności polskiej utrudniały w pewnym stopniu spory między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M . Orłowskim a parafianami na tle sposobu zarządzania parafią. Wspomi­ nał o nich na łamach „Kraju" w 1891 r. ks. J. Dobkiewicz, a wcześniej jeszcze inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyfusie są tylko rodacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspólnej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. proboszcza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej." Spory ustały zupełnie, kiedy po śmierci ks. Orłowskiego na początku 1891 r. jego miejsce zajął mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Baranowski (Mądzik 1987, s. 64). Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Zdaniem M . Mądzika rozbudziły one wśród miejscowej kolonii polskiej duże zainteresowanie ama­ torskim ruchem scenicznym, który miał się stać jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności, integrują­ cą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zrodziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 263 Opracowano statut, który w polowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozopoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr. Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64-66). Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz, ks. Baranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uruchomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czer­ pano ze składki ofiar członków oraz organizowanych imprez kulturalnych, w pierwszym zaś rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przed­ stawień urządzano też wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju Towarzystwa, niedostatek środków finansowych, nie pozwalały jednak należycie rozszerzać tych kierunków jego działalności, które miały na celu większą integrację tutejszego środowiska polskiego. W celu rozszerzenia i uaktywnienia działalności Towarzystwa poczynio­ no, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wybrano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania doprowadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przy­ kościelnej. Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były wstanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze względu na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". W Tyfusie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 r. i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji jesienią tegoż roku. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 paź­ dziernika 1907 r. (Mądzik 1983, s. 22-25). Celem działalności Stowarzyszenia miało być popieranie rozwoju kul­ turalnego ludności polskiej w Tyfusie i jego najbliższych okolicach. Plano­ wano założenie czytelni, bibilioteki, księgarni, szkoły dla dzieci i dorosłych, biura informacji i porad prawnych, narodowej jadłodajni i herbaciarni oraz towarzystwa wzajemnej pomocy. Przewidywano także wykłady, dyskusje, kursy dokształcające dla dorosłych, koncerty, lekcje muzyki i śpiewu. Proje­ ktowano wydawanie książek, broszur i czasopism. Członkami Stowarzysze­ nia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków, które ukończyły 18 lat bez różnicy płci, wyznania, zawodu i przynależności społecznej. Mimo iż statut Stowarzyszenia nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyj­ mowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 zrzeszało ono 84 osoby (Mądzik 1987, s. 73-77). �264 ANDRZEJ WOZNIAK Początkowo Stowarzyszenie nie miało własnego lokalu i korzystało z goś­ cinności Towarzystwa Dobroczynności. Dopiero latem 1909 r. wynajęto odpo­ wiedni dom z pomieszczeniem na salę teatralną, na tej samej, co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajewskiej. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawie­ nia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fredry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Odbywały się seanse fil­ mowe, czynna była czytelnia i biblioteka. Czasami występowały polskie trupy teatralne. Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w roku 1910 niemal zamiera. Pozostaje w nim zaledwie 11 członków, funkcjonuje jedynie biblioteka. Dopiero w 1913 r. znalazła się grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia i ponow­ nego, choć powolnego wzrostu liczby członków (Mądzik 1987, s. 78-85). Przed 1914 r. organizacje polonijne istniały także w Kutaisi i Batumi, ale niewiele o nich wiadomo. W Kutaisi prawdopodobnie „jeszcze przed 1914 r." powstało Towarzystwo Dobroczynności, przy którym działała szkółka parafial­ na (Mądzik 1990, s. 80). Myśl powołania Towarzystwa Dobroczynności przy miejscowym kościele zrodził się w 1908 r. również w Batumi, ale projekt nie został zrealizowany. W 1909 r. natomiast powstało w tym mieście Stowarzysze­ nie „Dom Polski". Na czele zarządu stanął Józef Panasiewicz. Zamierzano założyć czytelnię i bibliotekę, szkołę, powołać zespół dramatyczny a nawet założyć polski sklep z towarami kolonialnymi, ale tylko o funkcjonowaniu biblioteki i szkółki polskiej mamy nieco wiadomości (Mądzik 1990, s. 90-91). O organizacjach polonijnych w innych miastach Gruzji przed rokiem 1914 brak jakichkolwiek wiadomości. Nie wiemy zresztą niemal niczego również o życiu innych poza wspomnianymi, skupisk polonijnych, ani o działalności pozostałych parafii katolickich, wokół których skupiali się przeważnie tamtejsi Polacy. Oprócz wspomnianych już dwu parafii w Tyfusie, parafii w Kutaisi (Niepokalanego Poczęcia NMP, istniejąca od 1862 r.) i w Batumi (kościół konsekrowany w 1903 г.), parafie rzymskokatolickie były też w Gori (p.w. Świętej Rodziny, od 1810 r.) oraz w Achalciche, a kościoły nie posiadające prawdopodobnie statusu parafialnych - w Ude (od 1903 r.) i Manglisi (Spis... 1916, s. 194, Hlebowicz 1993, s. 201) . 6 6 Według Spisu abecadlowego parafii i kościołów katolickich w Rosyi (Spis... 1916, s. 194) w Achalciche znajdowały się wówczas dwa rzymskokatolickie kościoły parafialne - p.w. Różańca N P M i Podniesienia Krzyża Św. oraz trzy katolickie kościoły parafialne obrządku ormiańskiego („ormiańskie"). W całej Gruzji tych kościołów „ormiańskich" łącznie z kap­ licami było według Spisu... blisko 30. Jest w tym spisie i Manglisi (Manglis) bez informacji jednak, jakiego obrządku jest tamtejszy kościół. O kościołach rzymskokatolickich w Manglisi i Ude wspominają różni autorzy, nie podając żadnych dodatkowych danych. Nie pisze o nich A. Hlebowicz (1993, s. 201). �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU ХГХ ¡ X X WIEKU 265 Wybuch wojny światowej postawił przed organizaq'ami polonijnymi w Gruzji nowe zadania. Ich działalność została niemal całkowicie podpo­ rządkowana sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 r. za zgodą władz utworzony został w Tyflisie Polski Komitet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski", który rozpoczął wkrótce zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodo­ wanych. Kiedy jesienią 1914 r. napłynęli do Tyfusu pierwsi uchodźcy z obję­ tych wojną terenów Królestwa Polskiego, Komitet zorganizował dla nich schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Gdy jednak do stolicy Gruzji napłynęły nowe fale polskich uchodźców zaczęło dla nich brakować zarówno środków finansowych, jak i miejsc noclegowych w dwu już wówczas schroniskach. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy administracyjnie zahamowany został napływ uchodźców na Kaukaz. W 1916 r. władze rosyjskie zezwoliły też na działalność na Kaukazie jeszcze jednej organizacji polskiej niosącej pomoc wygnańcom - Centralnemu Komi­ tetowi Obywatelskiemu. Rewolucja lutowa 1917 r. spowodowała wiele zmian również w życiu społeczności polskiej w Gruzji. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji powołali Radę Polskich Organizacji, która wkrótce powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Zaczęły też powstawać organizaqe o charakterze politycznym i skupiające wojskowych: Polski Związek Demokratyczny z Sekcją Wojskową a także Związek Wojsko­ wych Polaków. Ukształtował się ośrodek koordynujący działalność organizaqi żołnierskich - Tymczasowa Rada Wojskowa. Tworzyli swe organizacje również przebywający w Tyflisie działacze PPS i SDKPiL, powstawały związki młodzie­ ży. Z iniq'atywy znanego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", działał też Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich organizacji i związków działających na Zakaukaziu, który wyłonił naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, ta zaś z kolei Krajowy Komitet Wykonawczy. Ustalono wytyczne, którymi miała się kierować PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być rozbudzanie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizowanie polskiego życia pu­ blicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową (Mądzik 1987, s. 136-137). Jesienią 1917 r. Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istniejących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk pols­ kich. Wobec wielu trudności realizaq'a tego planu okazała się niemożliwa i powstała tylko Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przeło­ mie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym �266 ANDRZEJ WOZNIAK dowództwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyfusie. W lip­ cu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1990, s. 127-132). Ważnym wydarzeniem w życiu gruzińskiej Polonii było ukazanie się w czerwcu 1918 r. pierwszego numeru czasopisma w języku polskim - „Ty­ godnika Polskiego". Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz, zaś najaktywniejszym współpracow­ nikiem - Ludwik Piekarski. Wydano sześć numerów pisma, w których zdecydowanie przeważała tematyka związana z wyjazdami miejscowych Polaków do kraju, znacznie mniej uwagi poświęcano innym sprawom Polo­ nii, a zupełny margines stanowiły wydarzenia w Gruzji i na Zakaukaziu (Woźniak 1991, s. 162-168). 5. Działalność organizacji polonijnych przyczyniła się niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej skupisk polskich w Gruzji, a w okresie późniejszym, zwłaszcza w latach wojny, do pogłębienia świadomości naro­ dowej i poczucia łączności z krajem. Stosunek mieszkających w Gruzji Polaków do spraw narodowych, zaanga­ żowanie w działalność polskich organizacji, dość krytycznie oceniali ich rodacy przybywający na Kaukaz z Królestwa i z kresów. Jeszcze w roku 1916, a więc już w okresie wzrostu świadomości narodowej i nastrojów patriotycznych wśród gruzińskiej Polonii, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego na Kaukazie, W. Gutowski w sprawozdaniu przesłanym Głównemu Zarządowi CKO pisał o niewielkim zaangażowaniu miejscowych Polaków w pracę organizacji polskich i o traktowaniu przez nich pracy społecznej jako filantropii, a niejako obowiązku narodowego (Mądzik 1987, s. 106-107). Krytycznie pisał o Polakach z Kaukazu w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach również ks. Fryderyk Józefat Żyskar. Spędziwszy dwa lata na kaukaskim zesłaniu i dość dobrze poznawszy tamtejsze stosunki, ubole­ wał „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przychodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców." Zaraz jednak dodaje, że owoce są, ale wymaga to bardzo wiele pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować, iż jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi przede wszystkim inteligencja, która rzadko miewa do czynienia z katolickimi duchownymi (Żyskar 1909, s. 78-79). Krytyczne uwagi pod adresem skupisk polskich na Kaukazie padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących na nie z ze­ wnątrz. Wiele takich głosów dochodziło również z Tyfusu. Korespondenci „Kraju", „Głosu", „Przeglądu Tygodniowego" pisali o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego życia polskiego. Podnoszono sprawę znajo­ mości języka polskiego zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i wśród dorosłych. Korespondent „Kraju" ubolewał w 1898 г., że dzieci Polaków �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i XX WIEKU 267 z klasy średniej „urodzone na Kaukazie, często wcale nie znają rodzinnej mowy", a mimo to nauczyciele języka polskiego nie znajdują pracy. Rok później Stefan z Tyfusu pisał w „Głosie", że nawet inteligencja polska w tym mieście „niemożebnie mówi po polsku" (Woźniak 1991, s. 159-160). W 1895 r. J.S. Ziemba pisał z Tyfusu o trudnościach, na które natrafiły tu próby zorganizowania polskiej biblioteki . Wszystkie poruszane tu problemy diaspory polskiej na Kaukazie, a także sporo innych, dostrzegał już znacznie wcześniej, od lat mieszkający w Tyf­ lisie ks. Julian Dobkiewicz. Pisał o nich stosunkowo obszernie w korespon­ dencji z Gori przesłanej do „Kraju" w październiku 1883 r. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie, zauważa ks. Dobkiewicz, stanowią polscy żoł­ nierze i oficerowie miejscowych garnizonów. „Na Kaukazie ilekroć gdzie stoi pułk żołnierzy lub batalion, tam co najmniej trzecią część żołnierzy składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojem przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z „krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieśl­ ników itd. można i teraz tu jeszcze dość często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby, ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszelkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba." W każdym niemal kaukaskim mieście powiato­ wym znajdzie się polską rodzinę - najczęściej lekarza lub inżyniera, leś­ niczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując ze sobą, dopiero po pewnym czasie „dowiadują się że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im na to zwraca uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba „czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba „nie stać ani na jedno ani na drugie". Zdarza się, pisze ks. Dobkiewicz, spotkać niekiedy nawet „czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą ze sobą „w języku miejscowym*, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już 7 7 Ludosław (J.S. Ziemba), Wszędzie i zawsze jednacy (korespondencja do„Przeglądu Tygod­ niowego"), Tyflis 9/21 luty 1895 (rękopis), Biblioteka Publiczna, Dział Starodruków i Rękopi­ sów, П. 375, k. 288-290. Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język „miejscowy", w znaczeniu: „miejscowy język urzę­ dowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. Świadczą o tym zresztą wspomniane już przykłady rozmów, pełne rusycyzmów, obficie przez ks. Dobkiewicza przytaczane. 8 �268 ANDRZEJ WOZNIAK niema co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruzińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjem­ nością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkiemi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczy­ stym słowie" (ks. J.D. 1883, s. 11-12). Choć w przytoczonych materiałach jest zapewne trochę publicystyczne­ go przejaskrawienia, to nie ulega wątpliwości, że poruszane w nich sprawy były na przełomie wieków istotnymi problemami kaukaskiej, a tym samym gruzińskiej Polonii. Szczególnie cenne są spostrzeżenia ks. J. Dobkiewicza, zwłaszcza te, które dotyczą roli rodziny w przekazywaniu dziedzictwa kul­ turowego grupy i podtrzymywaniu jej odrębności etnicznej. Rola rodziny w międzypokoleniowej transmisji języka i tradycji jest oczywista i nie trzeba jej speq'alnie podkreślać. Szczególnie jednak istotna jest ona w diasporze, gdzie obok Kościoła i szkoły staje się najskutecz­ niejszym narzędziem podtrzymywania tożsamości etnicznej i świadomości pochodzenia (Posern-Zieliński 1982, s. 73; Melkonjan 1988, s. 99-100). W warunkach szczególnie niesprzyjających, takich, w jakich znajdowały się skupiska polskie w Gruzji co najmniej do przełomu XLX i X X w., jej rola niepomiernie wzrasta. Do tego czasu w Tyflisie, a w prowincjonalnych miastach Gruzji nawet dłużej, rodziny polskie nie miały żadnego instytu­ cjonalnego wsparcia, poza „polską" parafią św. Piotra i Pawła. Na prowinqi, gdzie parafie katolickie obsadzone były z reguły przez księży gruzińskich, nawet i one nie stanowiły dla rodzin polskich takiego wsparcia. Dopiero powstanie w 1894 r. przy kościele św. Piotra i Pawła w Tyflisie Rzymsko­ katolickiego Towarzystwa Dobroczynności oraz prowadzonej przez nie szkółki, zapoczątkowało nowy okres, choć dalszy rozwój organizaq'i pol­ skich w Gruzji był powolny, a ich rola poza Tyfusem ograniczona. Przypo­ mnieć ponadto należy, że aż do lat 90. XLX w. nawet zakładanie kościelnych organizacji charytatywnych było w Rosji bardzo utrudnione, a możliwość powoływania organizacji polonijnych zaistniała dopiero na początku następ­ nego stulecia. Należałoby się zastanowić, w jakiej mierze do rodzin polskich w Gruzji da się zastosować to, co A. Posern-Zieliński pisze o rodzinie polonijnej w Stanach Zjednoczonych na przełomie ХГХ i XX w. a mianowicie, że „rodzina imigracyjna stała się tym mikroświatem, w którym człowiek czuł się jak u siebie, separując się od obcego i często niezrozumiałego otoczenia. W jej ramach dokonywała się międzypokoleniowa transmisja nie tylko tradyq'i i języka ale i świadomości pochodzenia oraz przywiązania i sentymen­ tów do kraju pochodzenia" (Posern-Zieliński 1982, s. 73). Między Polakami mieszkającymi w Gruzji a imigrantami polskimi w Sta­ nach Zjednoczonych istniało na przełomie X I X i X X w. sporo zasadniczych różnic. Dotyczyły one zarówno pochodzenia i statusu społecznego emigran- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU X I X i X X W I E K U 269 tów w ojczyźnie, jak i ich wykształcenia, znajomości języka kraju osiedlenia, sytuacji materialnej i pozycji społecznej po osiedleniu. Ogólnie biorąc, status społeczny Polaków na Kaukazie był znacznie wyższy niż w Stanach Zjed­ noczonych, a znaczną ich część zaliczyć można do miejscowej elity społecz­ nej i kulturalnej. Separowanie się polskich rodzin od miejscowego otoczenia, jeśli miało miejsce, to z zupełnie innych niż w Stanach Zjednoczonych powodów i z innej pozycji. Budowanie owego mikroświata, jak to określa A. Posern-Zieliński, a czasem wręcz mikrotwierdzy rodzinnej, było w Gruzji najczęściej aktem świadomego wyboru, nie zaś, jak w Stanach Zjednoczo­ nych, sytuacją wymuszoną przez okoliczności: nieznajomość języka, kultury, niedostosowanie do istniejącego poziomu cywilizacyjnego, niski status spo­ łeczny, itp. Dotyczy to jednak tylko części Polonii, rodzin o najwyższym stopniu świadomości narodowej. Pozostałe nie izolowały się zbytnio od otoczenia i pozostawały dość otwarte na jego wpływy. Odnosi się to jednak przede wszystkim do Rosjan i w znacznie mniejszym stopniu do ludności miejscowej: Gruzinów, Ormian, t.zw. Tatarów (Azerbejdżan) i innych naro­ dowości kaukaskich. Izolacji rodzin polskich od obcojęzycznego i odmien­ nego kulturowo otoczenia nie sprzyjało zresztą ich rozproszenie. W żadnej z kolonii polskich na Kaukazie Polacy nie tworzyli zwartych skupisk, „gett" narodowościowych, tak jak w niektórych miastach Stanów Zjednoczonych, czy też podobnych do ormiańskich, „tatarskich", niemieckich dzielnic lub ulic, istniejących również w Tyflisie. Tutejsi Polacy miewali w sąsiedztwie co najwyżej pojedyncze polskie rodziny, niekiedy w tym samym domu, częściej przy tej samej lub pobliskiej ulicy. Mikrotwierdzami chroniącymi język polski i elementy rodzimej kultury, były w Gruzji na przełomie XLX i X X w. przede wszystkim rodziny in­ teligenckie, jednorodne pod względem etnicznym, ale żaden z tych dwu czynników nie był decydujący jeśli idzie o przeciwdziałanie procesom akulturacyjnym. Działał tu raczej cały zespół czynników o różnych konfiguraq'ach, zależnych od okresu, miejsca zamieszkania, zamożności rodziny itp. Wykorzystywane w pracy materiały, ze względu na ich różnorodność, nie pozwalają na statystyczne ujęcie tego zagadnienia . Możemy się tu posługi­ wać jedynie przykładami. Do lat 60-70. X I X w. osiadający w Gruzji Polacy rzadko mieli możność znalezienia tam kandydatki na żonę tej samej narodowości. Podróż w tym celu do kraju często była wówczas niemożliwa, stąd też znaczny w tym okresie odsetek małżeństw mieszanych. Żeniono się przeważnie z Grazinkami z katolickich rodzin, lub z Ormiankami. Potomstwo takich mieszanych 9 9 Oprócz cytowanych w artykule opracowań i materiałów z XTX-wiecznej prasy korzystam w nim również z wielu innych źródeł, zarówno tzw. zastanych (takich jak wspomnienia i pamiętniki rękopiśmienne i publikowane, listy, dokumenty ze zbiorów rękopisów bibliotek i muzeów polskich i gruzińskich, ze zbiorów prywatnych oraz w mniejszym zakresie materiały archiwalne) jak i wywołanych (wywiady zawierające wiadomości dotyczące kilkudziesięciu rodzin polskich mieszkających w Gruzji na początku bieżącego stulecia). �270 ANDRZEJ WOZNIAK rodzin rzadko poza nazwiskiem i świadomością pochodzenia, zachowywało głębsze związki z polskością. Grigol Wolski i Giorgi Zdanowicz byli wybit­ nymi przedstawicielami kultury gruzińskiej, trudniej określić przynależność narodową braci Zdaniewiczów, ale związki ich wszystkich z kulturą polską były wątłe, lub wręcz żadne. W okresie późniejszym, pod koniec XLX i na początku XX w. rzadziej zawierano małżeństwa mieszane. Żony często szukano w kraju i tam też przeważnie odbywał się ślub. Po krótszym, lub dłuższym pobycie w kraju wracano do Gruzji. Jak wynika z wielu wywiadów, w domu, zwłaszcza gdy pojawiły się dzieci, starano się mówić wyłącznie po polsku, pod tym kątem dobierano też służbę. Niektóre domy polskie nie utrzymywały kontaktów towarzyskich z rodzinami rosyjskimi i tymi gruzińskimi, w których mówiono po rosyjsku. Naukę dzieci w rosyjskich szkołach uzupełniano w domu lekcjami języka polskiego, ojczystej historii i geografii. Wieczorami czytano wspólnie polskie książki i prasę, śpiewano patriotyczne pieśni. Zamożniejsze rodziny wysyłały dzieci na wakacje do kraju, niekiedy nawet na parę miesięcy. Przedstawiony tu, niepełny zresztą, rejestr środków mających przeciw­ działać rusyfikacji młodego pokolenia, powtarzany jest w rozmaitych kon­ figuracjach w wypowiedziach osób reprezentujących różne środowiska polo­ nijne. Wiele wskazuje jednak na to, że był to raczej postulowany wzorzec wychowawczy, niż powszechnie praktykowana w rodzinach polskich w Gru­ zji rzeczywistość. Wzorzec ten zresztą prawdopodobnie nigdy nie został w pełni werbalnie sformułowany i wyrażał się raczej w pozytywnej ocenie rodzin najbliższych jego realizacji. Pełna realizacja tego wzorca wychowaw­ czego miała zapewnić młodemu pokoleniu znajomość języka ojczystego i przynajmniej taki zasób tradycyjnych treści, jaki wynieśli z domu rodzice. W warunkch diaspory było to jednak niemożliwe. Posłużmy się przykłada­ mi: nawet w rodzinach bardzo dbających, aby jak najmniej kontaktować się z rosyjskojęzycznym otoczeniem, zarówno pokolenie rodziców, jak i dzieci miało z nim bezustannie do czynienia w pracy i w szkole, na ulicy i w urzę­ dzie, na podwórku i w sklepie. W miejscowych warunkach wielu mniejszych świąt dorocznych nie obchodzono w domu - całe zespoły treści, zwłaszcza wierzeniowych, związanych z tymi świętami były młodemu pokoleniu prawie nieznane. Niektóre uroczystości rodzinne były w warunkach diaspory rzad­ kością; np. śluby i wesela odbywały się przeważnie w kraju i mało było okazji do uczestniczenia w nich. Przykładów takich jest oczywiście więcej. Najżywsze kontakty z otoczeniem, przeważnie rosyjskojęzycznym miało, często wbrew intencjom rodziców, młode pokolenie. Szczególne miejsce zajmowała tu oczywiście szkoła, ale sporą rolę, zwłaszcza w końcu X I X w. odgrywały też np. nielegalne organizacje narodnickie i socjalistyczne. Miał też Tyflis dość prężne środowisko artystyczne (istniały w mieście szkoły rysunku, malarstwa, muzyczne, studium teatralne) intensywnie przy­ ciągające część polskiej młodzieży. Na młodych ludzi z tego środowiska, do którego należeli m.in. bracia Zdaniewiczowie i Zygmunt Waliszewski, wy- �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X WIEKU 271 wierał silny wpływ „genius loci" tego wielonarodowościowego i obdarzone­ go niepowtarzalnym kolorytem miasta. Cechował ich niekiedy pewien indyferentyzm w kwestiach narodowych i podatność na wpływy innych, w tym i miejscowych kultur. Mówili po rosyjsku, czasem trochę po gruzińsku, ale czuli się przede wszystkim mieszkańcami Tyflisu. 6. Rok 1918 był dla gruzińskiej Polonii momentem przełomowym. Za­ częły się bowiem wówczas załamywać już nieco wcześniej zachwiane pod­ stawy jej stabilizacji materialnej, a nie rzadko wręcz dobrobytu, zaś perspek­ tywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty materialne były w 1918 roku powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Gruzji, choć na tle chaosu, nędzy i cier­ pienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium ob­ jętym rewolucją, kraj ten był oazą spokoju i obfitości. Zagrożenie material­ nych podstaw bytu tutejszej Polonii wiązało się z „unaradawianiem" i reor­ ganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego Gruzji. Instytucje, które do niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej, od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości kraju (26.V.1918 r.) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znacz­ na liczba Polaków zatrudnionych często na wysokich stanowiskach w admini­ stracji, policji, służbie zdrowia oraz w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie to było możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligen­ ckich, których możliwości w tym względzie były bardzo ograniczone, wyprze­ daż dobytku stawała się często głównym sposobem zdobywania środków do życia. Wyjazd do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Z wyjazdami do kraju wiązało się wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłasz­ cza dla rodzin zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z tere­ nów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspek­ tywach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające i zawodowe, o których ogłoszenia stale pojawiały się w „Ty­ godniku Polskim". Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się zna­ jomość języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokolenia przed­ stawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd też hasło w „Tygodniku" - „Uczcie dzieci swe po polsku" oraz kursy dokształcające w „Domu Polskim". W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor �272 ANDRZEJ WOŹNIAK poświęconego temu problemowi artykułu, apeluje aby nie wydawać dowo­ dów obywatelstwa ludziom, „którzy poza nazwiskiem nic wspólnego z Pol­ ską nie mieli". Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca". Dodać należy, że tego rodzaju akcenty, jak w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko (Woźniak, 1994 s, 110-111). Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przerwami do jesieni 1924 r. Pozostali w Gruzji nieliczni - w 1926 r. w całym kraju było już tylko 3159 Polaków. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć (Woźniak, 1996, s. 7). Około 10 tysięcy obywateli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych, znalazło się w Gruzji w latach 1939-1948. Większość wróciła do Polski na własną rękę, pozostali jako żołnierze armii gen. Berlinga i w ramach oficjalnej akcji repatriacyjnej w latach 1946-1948 (Głowacki, 1992, s. 14-18). W niepodległej Gruzji nieliczni pozostali tam Polacy znów zaczęli się organizować. Krótko istniał założony przez A. Rusieckiego elitarny Klub Polski o charakterze politycznym. Większość jego członków wyemigrowała z Gruzji. W 1995 r. zarejestrowane zostało w Tbilisi Stowarzyszenie Pola­ ków Gruzji „Polonia". Jego prezesem i niezmordowaną organizatorką po­ mocy dla tbiliskich Polaków jest, mająca polskich antenatów, profesor tam­ tejszego uniwersytetu, Maria Filina. Stowarzyszenie zostało powołane dla celów dobroczynnych i kulturalno-oświatowych. W 1995 r. zrzeszało około 500 członków. Centrum życia polonijnego jest nadal kościół p.w. Piotra i Pawła, w którym od ponad 20 lat posługę duszpasterską pełni Polak, ks. Jan Śnieżyński (Woźniak, 1996, s. 7) . 10 LITERATURA Anczabadze J., W o ł k o w a N. 1990 Stary) Tbilisi. Gorod i gorożanie w XIX wiekie, Moskwa. Baranowski В., Baranowski K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Bauer K . 1981 Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa. Dobkiewicz J. ks. 1884 (Korespondencja) Batum, 20 kwietnia, „Kraj", R. 3, nr 20, s. 6-7. Dzwonkowski W. 1913 Polacy w armii Katarzyny II, „Biblioteka Warszawska" Т. I. (ogólnego zbioru t. 289), s. 88-124. 1 0 Już w trakcie korekty dowiedziałem się, że ksiądz Jerzy Świeżyński został przeniesiony do innej parani. �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XLX i X X W I E K U 273 G ł o w a c k i A. 1992 O uchodźcach polskich w Gruzji w latach II wojny światowej, „Pro Georgia" R . I I , s. 14-18. Groniowski K. 1984 Emigracja z ziem polskich zaboru rosyjskiego (1864-1918), [w:] Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII—XX w.). Pod red. A . Pilcha, Warszawa, s. 196-251. H l e b o w i c z A. 1993 Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Janiszewski E . 1987 Wspomnienia odessity 1894-1916, Wrocław. „Kalendarz..." 1908 „Kalendarz Domu Polskiego w Odesie na rok...", Odessa. „Kawkazskij..." 1854 „Kawkazskij kalendář", (Tiflis). K r u s i ń s k i T. 1740 Trágica vertentis belli Persici historia... ab anno 1711 ad annum 1728..., Leopoli. K s . J.D.(obkiewicz) 1883 (Korespondencja), Gori na Kaukazie, 25 paźdz., „Kraj" R . 2, nr 48, s. 11-12. Mądzik M. 1983 Polskie organizacje spoieczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biule­ tyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. Mądzik M. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Mądzik M. 1990 Polskie organizacje społeczno-kulturalne, polityczne i wojskowe na Zakaukaziu na przełomie XIX i XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, L . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin, s. 71-136. Melkonjan E . 1988 Armjanskąja siemja w usłowijach diaspory, „Sowietskaja Etnografija", nr 6, s. 98-104. M u r a t o w i c z S. 1777 Relacya Sefera Muratowicza obywatela warszawskiego od Zygmunta III króla polskiego dla sprawowania rzeczy wysłanego do Persyi w roku 1602..., Warszawa. Paprocka J. 1992 Srebra i platery firmy Józef Fraget, Warszawa. Piątkowski L. 1990 Działalność społeczno-gospodarcza i kulturalna Polaków na Zakaukaziu w XIX i na początku XX wieku [w:] M . Mądzik, L . Piątkowski, M . Zakrzewska-Dubasowa, Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku. Pod red. M . Zakrzewskiej-Dubasowej, Lublin. Polski... 1959-1960 Polski Słownik Biograficzny, T . V H I , Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982 Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. Spis... 1916 Spis abecadłowy parafii i kościołów katolickich w Rosyi, „Kalendarz Polski. Rocz­ nik Wychodźctwa Polskiego w Rosyi" na rok... Statisticzeskij... 1870 Statisticzeskij oczerk Tifliskoj guberni [w:] Sborník materiałów dlia opisanija Tiflisskoj guberni, T . I , wyp. I , Tiflis, s. 176-194. �274 ANDRZEJ WOZNIAK Stefan z T y f l i s u 1899 (Korespondencja) „Głos" R. XTV, nr 17, s. 404-405. T a m a r a s z w i l i M. 1902 Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tiflis. Wasilewski L. 1916 Polityka narodowościowa Rosji, (Warszawa). W o ź n i a k A. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1, s. 297-320. W o ź n i a k A. 1987 O kaukaskich drogach Polaków, „Etnografia Polska", t. X X X I , z. 1, s. 231-236. W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Pobki" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. W o ź n i a k A. 1994 Jeszcze o „Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t.xxxvm, z. 1-2, s. 107-112. W o ź n i a k A. 1996 Polacy w Gruzji [w:] Polacy w Gruzji (katalog wystawy), Warszawa, Muzeum Niepodległości, s. 3-7. Zwoliński K. 1979 Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa. Ż y s k a r F.J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. Wspomnienia z piętnastu łat prac kapłańskich w Cesarstwie, Petersburg. ANDRZEJ WOŻNIAK F R O M T H E STUDIES ON T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A I N T H E SECOND H A L F T H O F T H E 19TH A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20TH C E N T U R Y Summary The tradition of the Polish-Georgian contacts reaches back for several centuries. For the 17th century Polish state Georgia was an important link in its schemes of military alliance with Persia aimed against Turkey. Polish kings initiated friendly diplomatic relationships then, both with Georgia and with Persia. Armenian merchants from Poland used to import oriental carpets and weapon from both these countries. Polosh missionaries worked in the Transcaucasus. Some of them played the role of diplomats as well, some run schools and afforded medical aid to native people. One of them, a Jesuit, was the author of the first Polish ethnographical report on Georgia. At the beginning of the 18th century the activity of Polish missions weakenes, to disappear at the end of the 1720ties. At the end of the 18th century after the second partition of Poland the Poles appeared in Georgia again. They were the soldiers of Polish borderland troops drafted by force into Russian army. A new period in the history of Polish-Georgian relationships began at the beginning of the 19th century, when Georgia, like Poland before, lost its independence. Georgia and the greater part of Poland were incorporated into the same Russian Tsarist empire. From the very beginning of this period we can notice family names of Polish gentry among the officers of Russian army and among civilian administration in the Transcaucasus, mainly in Georgia. Two of those representatives of Polish upper class coming from the Eastern territories of �POLONIA GRUZIŃSKA PRZEŁOMU XIX i X X W I E K U 275 former Polish state, Marek Maliński and Piotr Zawielejski, were even appointed, in the early 1830ties, civilian governers of Eastern Georgia. Thousands of Poles arrived to the Caucasus in the 1830ties, first of all the participants of national uprising and national independence movements sentenced to compulsory service in Russian army. Many of them had belonged to the Polish intellectual elite in their country and were able to continue their literary or scholarly work in Georgia. Another category of Polish immigrants were those who, having received government scholarships at Russian universities were then obliged to serve them off in different provinces of the empire (they were mainly medical doctors). There were also persons of many different professions teachers, merchants, artisans, clerks, who simply looked for better possi­ bilities of employment and life chances there. At the beginning of the 1860ties, after the Caucasian war Polish immigration increased in number. Still greater numbers of Polish immigrants appeared in the Transcaucasus, and especially in Georgia, after the Turkish-Russian war in the late 1880ties. That was the period of advanced economic development of Georgia, quick growth of different industries along with the development of railway network. The country needed skilled professionals of different specialities. Great was the attracting power of Tbilisi, the administrative and cultural centre of the Transcaucasus with the population of about 160 thousand. We must admit that the role of Polish immigrants in Georgia was remarkable in spite of their relatively small number in total population of the country. Polish names are closely associated with important achievements both in economy and cultural life. They built roads and railway lines, bridges and tunnels, designed public buildings etc. They were highly es­ timated in administration as well as craftsmen, doctors and artists. The Polish immigrant group was concentrated in the capital town of Tbilisi. In 1897 there were 4133 Poles living there; just before the World War I - about 8-9 thousand, i.e. half of the total number of Poles living in Georgia. In the 1870ties a Roman Catholic church was built in Tbilisi and it soon became the place where the Polish immigrants used to meet and a good starting point for organizing their social life in more institutionalized forms. It began with the Catholic Charity Society in the 1890ties. It was not until 1907 when another society "Polish House" could befounded to serve better the immigrants cultural and educational purposes. Social life of the Polish colony enlivened considerably after the February Revolution in 1917. Many new organizations appeared, in 1918 the "Polish Weekly" begun to be edited. Polish organizations worked not only in the capital but also in two other towns of Kutaisi and Batumi. They supported Polish families in preserving their national identity, language and tradition. Polish immigrants were scattered and this, together with other circumstances, especially in the capital made for the process of the acculturation to local culture and loss of the ties with their ethnic one. In 1918 the Poles began to return to their, now independent homeland. Decisions about leaving Georgia were often stimulated by deterioreting material standard of most Polish families. The repatriation lasted till 1924. In 1926 there were only 3159 Poles left in Georgia. Under Soviet rule their contacts with the homeland and even with the Polish consulate in Tbilisi were restricted. No Polish organizations were allowed any more. After many years, in the new independent Georgia the Poles begin to organize their common life again. In 1995 the Polish Society in Georgia "Polonia" was founded. Its president is a professor at the university of Tbilisi, Maria Filina, who had Polish ancestors. The Peter and Paul church is still the centre of Polish life with its rector, the Rev. Jan Śnieżyński. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743736a1fc38d68eeb5adef4a03b611d.pdf c61ba2715d5919a052ca1399602aaee8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1467 Title A name given to the resource Nekrologi: Maria Frankowska (1906-1996); Jadwiga Kucharska (1922-1995) / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.319-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Frankowska (1906-1996) W dniu 17 września 1996 r. zmarła w Warszawie w wieku 90 lat profesor doktor Maria Frankowska, wybitny uczony, etnolog, amerykanista, człowiek niezwykle prawy i szlachetny. Jej szerokie zainteresowania naukowe połączo­ ne z gruntowną wiedzą ogólną i eurdycją, pasja badawcza i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów etnologicznych oraz niebywała siła du­ cha i charakteru sprawiły, że była postacią nietuzinkową i nieszablonową. Przez dziesiątki lat związana z ośrodkami naukowymi w Polsce i w Europie oraz w krajach Ameryki Łacińskiej, wszędzie pozostawiła zarówno trwałe piętno swej niezwykłej osobowości, jak i naukowej działalności. Rozpoczęła ją już w czasie studiów w Uniwersytecie Poznańskim, kiedy to w 1929 r. podjęła pracę jako asystentka w Instytucie Etnologii tego Uniwersy­ tetu. Opublikowała wówczas pod nazwiskiem panieńskim Karbowska swą �320 NEKROLOGI pierwszą rozprawę naukową na temat kultury scytyjskiej w Europie oraz zinwentaryzowała Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach. W 1931 r. uzyskała tytuł naukowy doktora filozofii w zakresie etnografii, etnologii i prehistorii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. W ciągu khlkudziesięciu lat swej działalności profesor Maria Frankow­ ska związana była instytucjonalnie z kilkoma placówkami - z Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, z Katedrą Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu), z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obecnie Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie) i z Pracow­ nią Etnografii (obecnie Pracownia Etnologii) tego Instytutu w Poznaniu. Pracując w tych placówkach angażowała się aktywnie w ich działalność bieżącą, wzbogacając ją o własne inicjatywy oraz prace badawcze, jednocześ­ nie obmyślając perspektywiczne plany ich rozwoju. Problemy muzealnictwa stanowiły jeden z ważniejszych nurtów zaintere­ sowań profesor Marii Frankowskiej. Poza wspomnianą już inwentaryzacją Muzeum Kaszubskiego we Wdzydzach, w latach 1930-1939 była kustoszem w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, gdzie opracowała kolekcje powie­ rzonego Jej działu indochińskiego. W tym też czasie, a głównie od 1934 do 1938 г., z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego pracowała, w okresie miesięcy letnich, w muzeum Guimeta i Trocadero w Paryżu oraz muzeach Madrytu, Berlina, Monachium, Lipska, Drezna, Stuttgartu, Kolonii i Hamburga. Druga wojna światowa przerwała Jej dzia­ łalność muzealną, którą podjęła na nowo, obok innych zajęć, w latach powojennych. Przez kilka miesięcy 1945 r. była kustoszem Muzeum Wielko­ polskiego (obecnie Muzeum Narodowe) w Poznaniu. Od 1963 do 1966 r. była kierownikiem Działu Pozaeuropejskiego w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, a od 1967 do 1976 r. kuratorem tego Działu. Była też wieloletnim członkiem Rady Muzealnej tego Muzeum. W ciągu wielu lat pracy w Muzeum, profesor Maria Frankowska dała się poznać jako znakomity znawca problematyki muzealnej, autor scenariuszy i katalogów wielu wystaw. Między innymi była autorem scenariusza stałej wystawy Działu Pozaeuropejskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Była również autorem scenariusza i katalogu znaczącej dla Jej działalności amerykanistycznej wystawy - „Sztuka starożytnego Meksyku", otwartej w 1965 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej (obecnie Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). Miała świado­ mość, że mimo prowadzonych intensywnych badań sztuka Meksyku nie była jeszcze do końca poznana i planowała w przyszłości choć w pewnej części tę lukę wypełnić. Swoją wiedzę w dziedzinie muzealnictwa Profesor Frankowska przeka­ zała w publikowanych artykułach i wykładach uniwersyteckich. Dużą Jej zasługą i osobistym sukcesem było zainicjowanie i doprowadzenie do skutku �NEKROLOGI 321 w 1968 r. wymiany obiektów etnograficznych między Museo de las Culturas miasta Meksyk a Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Dzięki temu zbiory etnograficzne tegoż Muzeum wzbogaciły się o niezmier­ nie interesującą i bardzo cenną z naukowego punktu widzenia, a zarazem unikalną kolekcję obiektów meksykańskiej kultury i sztuki ludowej. Wymia­ na ta kontynuowana była przez długie lata, przy czym część obiektów kultury meksykańskiej Muzeum w Warszawie otrzymało w formie daru. W ich gromadzeniu i opracowaniu Profesor Frankowska odegrała szczegól­ ną rolę. Jest to bowiem kolekcja zebrana w sposób metodyczny; przedstawia ona zarówno zróżnicowanie regionalne kultury meksykańskiej, jak i wszyst­ kie dziedziny kultury ludowej tego kraju. Niezwykle ważne miejsce w życiu naukowym profesor Marii Frankow­ skiej zajmowała działalność dydaktyczna. Współpracując w tym zakresie z kilkoma uniwersytetami w Polsce, najdłużej, bo ponad 25 lat związana była z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pracę dydaktyczną podjęła w latach okupacji, prowadząc w Warszawie wykłady z zakresu polskiej kultury i sztuki ludowej na Tajnych Kursach Oświatowo-Społecznych. Jednocześnie brała udział w Seminariach profesora Eugeniusza Frankowskiego na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. Już w październiku 1945 r. podjęła pracę na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo jako wolontariuszka, a od 1946 r. na etacie adiun­ kta Katedry Etnografii. Na szczególne uwypuklenie zasługuje fakt, że po zakończeniu drugiej wojny światowej razem ze swoim mężem, wybitnym polskim uczonym etnologiem, profesorem Eugeniuszem Frankowskim, długoletnim kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz z doc. dr Tadeuszem Wróblewskim, odbudowywała tę Katedrę po zniszczeniach wojennych i rozgrabieniu jej mienia w latach okupacji. Przy­ czyniła się do uratowania dużej części unikalnych i cennych zbiorów biblio­ tecznych Katedry. Przez wiele lat profesor Maria Frankowska związana była z Uniwer­ sytetem w Poznaniu, pracując z młodzieżą i dla młodzieży, służąc jej zawsze - z dużą życzliwością i oddaniem - własną wiedzą i doświadczeniem. Prowa­ dziła wykłady z zakresu etnografii - powszechnej, Europy, Słowian, a także z muzealnictwa, wygłaszając je zarówno (i przede wszystkim) dla studentów etnografii, jak i archeologii, geografii, antropologii oraz socjologii. Mimo przejścia w 1971 r. z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza do pracy w Polskiej Akademii Nauk, nadal prowadziła wykłady, zarówno kursowe jak i mono­ graficzne, głównie z zakresu amerykanistyki oraz antropologii kulturowej, dla słuchaczy z Poznania, Warszawy i Torunia. Prowadząc seminaria magisterskie profesor Frankowska wyszkoliła kilkudziesięciu magistrów etnografii. Ponad osiem lat była opiekunem Koła Naukowego studentów etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, inspirując i wy­ datnie pomagając im w rozwijaniu zainteresowań naukowych i wyrabiając umiejętność samodzielnego poszerzania wiedzy. Sprzyjała i zachęcała do �322 NEKROLOGI prezentowania studenckiego dorobku naukowego na ogólnopolskich kon­ ferencjach. Darzyła ogromną życzliwością wszelkie naukowe inicjatywy studentów, chętnie pomagała w ich fachowym doskonaleniu się, zawsze i w każdej chwili służyła radą i wskazówkami. Podobną postawę miała wobec młodszych pracowników nauki, pomagając im w zdobywaniu znaczą­ cej pozycji w życiu naukowym poprzez zachęcanie i mobilizowanie do wytę­ żonej pracy w atmosferze roztaczanej przez siebie życzliwości, uznanie dla ich osiągnięć i aktywizowanie do dalszych działań. Na seminariach doktorskich profesor Frankowska skupiła wokół siebie grono etnografów i archeologów z Poznania, Warszawy, Krakowa, Torunia i Szczecina, spośród których wielu zdobyło doktoraty pod Jej kierunkiem. Wielką Jej zasługą było wyszkolenie grupy specjalistów w zakresie etnografii powszechnej, a nade wszystko w zakresie amerykanistyki, którzy zasilili kadrę naukową kilku uniwersytetów i placówek Polskiej Akademii Nauk. Pracując na Uniwersytecie Poznańskim profesor Maria Frankowska bra­ ła również czynny udział w jego pracach organizacyjnych i społecznych. Ceniła sobie ponadto działalność w rozmaitych towarzystwach naukowych, które traktowała także jako forum prezentowania wobec szerszego grona własnych przemyśleń i dociekań naukowych. Uczestniczyła również aktyw­ nie w ich życiu organizacyjnym pełniąc szereg funkcji w takich stowarzysze­ niach, jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komisja Etnograficzna i Komisja Historyczna PTPN, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Komitet Nauk Historycznych PAN i Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Profesor Maria Frankowska dała się poznać jako dydaktyk również w zagranicznych ośrodkach naukowych. Prowadziła wykłady z etnografii Polski w Escuela Nacional de Antropologia e Historia w mieście Meksyk oraz na temat kierunków współczesnej etnografii polskiej w Colegio de Mexico w 1967/1968 r. Z kolei na zaproszenie Kubańskiej Akademii Nauk wygłosiła w 1971 r. cykl wykładów o kierunkach, teorii i metodach badaw­ czych antropologii kulturowej na Międzynarodowym Seminarium Nauko­ wym w Instytucie Etnologii Kubańskiej Akademii Nauk. Zaproszona przez Centralny Uniwersytet w Santa Clara, a następnie przez Uniwersytet w Santiago de Cuba, prowadziła wykłady o kierunkach i metodach badań etnograficznych w Polsce. W 1975 r. ponownie wyjechała do Meksyku i miała zajęcia dydaktyczne w Escuela Nacional de Antropologia e Histo­ ria, w Museo de las Culturas w mieście Meksyk oraz na Uniwersytecie w Guadalajara. Niektóre z tych doświadczeń i obserwacji dydaktycznych przekazała w formie artykułów opublikowanych w polskich czasopismach naukowych. Równolegle z działalnością na Uniwersytecie w Poznaniu, profesor Maria Frankowska podjęła pracę w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), pełniąc od 1954 do końca 1976 r. funkcję kierownika poznańskiej Pracowni Etnologii tegoż Instytutu (dawn. Pracownia Etnografii). W latach 1972 do 1976 była też �NEKROLOGI 323 kierownikiem Zakładu Etnologii IAE PAN (dawn. I H K M PAN) w War­ szawie, a po przejściu na emeryturę została powołana na stanowisko konsul­ tanta naukowego tego Zakładu. Jako kierownik Zakładu Etnologii IAE PAN przyczyniła się wydatnie do sfinalizowania rozpoczętego już wcześniej podstawowego przedsięwzięcia naukowego Zakładu, jakim było wówczas opracowanie syntezy etnografii polskiej. W pracach nad jej realizacją uczestniczyli, obok pracowników Zakładu, przedstawiciele ośrodków etnograficznych Warszawy, Łodzi, Kra­ kowa i Poznania. Dzięki wysiłkom profesor Frankowskiej i kierowanego przez Nią zespołu, w 1976 r. opublikowano pierwszy, a w 1981 r. drugi tom „Syntezy etnografii polskiej". Dzieło to stanowi jedno z najbardziej znaczą­ cych osiągnięć w dziejach polskiej etnografii. Profesor Frankowska uczest­ niczyła również jako współautor w powstawaniu innej ważnej publikacji pt. Historia etnografii polskiej, która została wyróżniona nagrodą Sekretarza PAN. Szczególnie ważką i znaczącą Jej zasługą dla polskiej etnografii było powołanie do życia nowego czasopisma etnograficznego, organu Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawn. I H K M PAN), wydawanego w języ­ kach obcych pod nazwą „Ethnologia Polona". Pierwszy tom tego rocznika ukazał się w 1975 r. Będąc inicjatorem, a następnie redaktorem tego pisma, profesor Frankowska umożliwiła prezentaqe dorobku polskiej etnografii na forum międzynarodowym. Profesor Maria Frankowska przez ponad 20 lat była kierownikiem Pra­ cowni Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN) w Poznaniu. Początkowo kierowała badaniami związanymi z etnografią Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad budownictwem ludowym Wielkopolski. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 r. praca zbiorowa Z badań nad budownictem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957). W początkach lat sześćdziesiątych ukierunkowała działalność Pracowni na zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując wówczas prace ba­ dawcze z zakresu historii etnografii, dotyczące wkładu polskich podróż­ ników, emigrantów i badaczy w dzieło poznania ludów pozaeuropejskich. W 1963 r. zadecydowała ostatecznie o amerykanistycznej specjalizacji Pra­ cowni. W kilka lat później zaczęła inspirować i rozwijać w tym zakresie badania etnoreligioznawcze. Zainteresowania badawcze profesor Frankowskiej problematyką amerykanistyczną odzwierciedliły się w Jej działalności muzealnej, dydaktycznej i naukowej, a dzięki temu stała się autorem szeregu inicjatyw naukowych i organizacyjnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje zapoczątkowanie przez Nią studiów amerykanistycznych na szerszą skalę dzięki stworzeniu pierwszej w Polsce naukowej placówki amerykanistycznej, którą stała się Pracownia Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN). W dziedzinie amerykanistyki wyszkoliła grono specjalistów, których sku­ piła wokół siebie, współpracując z nimi przez długie lata. Jej zasługą była organizacja spotkań wszystkich amerykanistów polskich, którzy dzięki temu �324 NEKROLOGI mieli okazję do wymiany swoich poglądów i doświadczeń badawczych na czterech zorganizowanych przez profesor Frankowską Ogólnopolskich Se­ minariach Amerykanistycznych. Na jednym z tych spotkań sformułowała bardzo istotne programowe założenia rozwoju polskiej amerykanistyki, które odegrały ważną rolę w dalszym kształtowaniu się tej dziedziny nauki, mając wpływ zarówno na poczynania naukowe, jak i organizacyjne polskich amerykanistów. W programie tym położyła szczególny nacisk na koniecz­ ność podejmowania prac zespołowych, w których uczestniczyliby przedsta­ wiciele różnych gałęzi wiedzy. Wysunęła postulat nawiązania bliższej współ­ pracy etnografów z archeologami, historykami, językoznawcami, antropolo­ gami, historykami sztuki, socjologami i geografami. Były to postulaty po raz pierwszy wysunięte na gruncie polskiej amerykanistyki i stanowiły wyraz dążeń profesor Frankowskiej do integracji wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych w Polsce. Zamierzenia te zreaUzowały się zarówno przez powstanie różnych placówek naukowych ukierunkowanych na prace amerykanistyczne, jak i przez utworzenie w 1965 г., z inicjatywy profesor Frankowskiej, Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, jako najbardziej wówczas odpowiedniej formy organizacji pol­ skich amerykanistów. Sekcja miała swą siedzibę w Poznaniu, a jej wielolet­ nim prezesem była profesor Frankowska. Za najważniejsze spośród zadań polskiej amerykanistyki uznała cele naukowe, dydaktyczne, informacyjno-popularyzatorskie oraz działalność zmierzającą do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrod­ kami naukowymi. W tym zbiorowym wysiłku rola etnografii była szcze­ gólnie ważna i pierwszoplanowa zarówno z racji naukowych, jak i prak­ tycznych. Centrum zainteresowań etnografii powszechnej stanowi bowiem badanie kultury ludów określanych jako prymitywne, próby wyjaśniania ich etnogenezy, kierunku rozwoju oraz analiza współczesnych przeobrażeń ich kultury i powiązań przeszłości tych ludów z ich teraźniejszością, uwarun­ kowaną całokształtem przebiegu ich dziejów, co ma szczególne zastosowanie w odniesieniu do Ameryki, a zwłaszcza do Ameryki Łacińskiej. Profesor Frankowska podkreślała, iż z tych wszystkich względów właśnie etnografia ma swoisty priorytet w dziedzinie amerykanistyki. Profesor Maria Frankowska była również inicjatorem utworzenia Komi­ sji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznch PAN, gdzie objęła funkcję przewodniczącej. Ponadto przewodniczyła powstałemu w 1978 r. Polskiemu Towarzystwu Studiów Latynoamerykanistycznych. Z zagranicz­ nych towarzystw amerykanistycznych była członkiem Societě Americanistés w Paryżu i Sociedad Mexicana de Antropologia. Profesor Maria Frankowska dała jednak wyraz swoim zainteresowaniom amerykanistycznym przede wszystkim w pracach naukowych. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje monografia Podstawy gospodarki wiejskiej w Pe­ ru w ostatnim okresie panownia Inków i pierwszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. (1967). W dziele tym dokonała rekon- �NEKROLOGI 325 strukcji i analizy gospodarki wiejskiej Indian Peru w interesującym Ją okre­ sie, szczególny nacisk kładąc na procesy przemian kulturowych, spowodo­ wanych spotkaniem dwóch zupełnie odmiennych kultur. Praca ta stanowi istotny wkład w poznanie sytuacji społeczno-gospodarczej jednego z waż­ niejszych pozaeuropejskich ośrodków cywilizacyjnych. Później profesor Frankowska zainteresowania swe skierowała ku Mek­ sykowi. Uwagę skupiła na indiańskiej sztuce Meksyku, którą studiowała zarówno w jej formach historycznych, jak i współczesnych. Z badaniami tymi związały się Jej wyjazdy do krajów Ameryki Łacińskiej, tj. na Kubę i trzykrotnie do Meksyku, gdzie prowadziła badania terenowe oraz zbierała materiały archiwalne i biblioteczne. Zajęła się również studiami religioznawczy­ mi koncentrując się przede wszystkim na problemie synkretyzmu religijnego oraz na charakterystycznych dla wsi meksykańskiej formach katolicyzmu ludowego. Tym zagadnieniom poświęciła szereg publikacji artykułowych. Z Jej też inspiracji i pod Jej kierunkiem powstał w Poznaniu zespół etnografów-religioznawców, który zajął się analizą ruchów społeczno-religijnych i kultów synkretycznych na terenie obu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego było kilka monografii przedstawiających badane zjawiska w ich wymiarze historycznym, antropologicznym i religioznawczym. Z tego też nurtu Jej za­ interesowań wywiodła się książka Mitologia Azteków (1987), która - uwzględ­ niając najnowsze odkrycia naukowe - wypełniła poważną lukę w polskiej literaturze przedmiotu. Drugiej książki z tego nurtu zainteresowań („Mitologii Majów"), niestety już nie ukończyła. Podobny los podzieliło wielkie dzieło profesor Frankowskiej - „Sztuka Meksyku", które przygotowywała przez wiele lat. W zakończeniu należy zwrócić uwagę na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej, daleki od piętna wąskiej specjalizacji. Wprawdzie etno­ grafia Ameryki była Jej głównym polem badawczym, to jednak w Jej dorob­ ku wyraźnie dostrzec można typowe podejście interdyscyplinarne. Uwzględ­ nianie zjawisk w szerokich perspektywach interdyscyplinarnych było zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Niejednokrotnie wykorzystywała jednocześnie źródła archeologiczne, historyczne i etnograficzne, aby posiłkując się tak różnorodnym materiałem dochodzić do genezy badanych zjawisk, przed­ stawienia ich rozwoju i przekształceń, ukazania ich funkcjonowania w bieżą­ cej rzeczywistości. Uprawiany przez profesor Frankowską profil badań określić można jako etnohistoryczny. Jego istotą była etnologiczna interpre­ tacja faktów z przeszłości oraz historyczna rekonstrukqa treści kulturowych, analizowanych w długich przedziałach czasu. Widoczny w Jej twórczości silny historyzm łączył się jednocześnie z mocno akcentowanym podejściem kulturo­ wo relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia i kwalifikowania faktów kulturowych według z góry przyjętych i obowiązujących w danym środowisku i epoce szablonów interpretacji. Profesor Marię Frankowską najbardziej zawsze interesowało śledzenie kontynuacji dawnych form kulturowych w czasach współczesnych. Widać tu �326 NEKROLOGI wyraźnie wpływ haseł akceptowanych przez wielu latynoamerykańskich uczonych, filozofów i działaczy społecznych podkreślających, iż istotą od­ rębności tego kontynentu jest wszechogarniająca wszystkie sfery życia pre­ sencia del pasado - obecność przeszłości w teraźniejszości. Tej obecności szukała również w swych badaniach, studiach i publikacjach profesor Maria Frankowska. W interpretacji tych faktów znacznie większą uwagę przywią­ zywała do ich kontekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem zawsze wyjaśniać badane zjawiska na gruncie kultury, której są one częścią składową. Dzięki temu unikała pochopnych uogólnień, efektownych choć pozbawionych głębszych perspektyw hipotez oraz twierdzeń nieuzasad­ nionych przez aktualny stan badań. Prof. dr Maria Frankowska zajmowała bardzo ważne i znaczące miejsce w polskim życiu naukowym, a także w życiu swoich licznych uczniów. Pożegnaliśmy z prawdziwym żalem człowieka wielkiego formatu mając na­ dzieję, że potrafimy zachować i przekazać następnym pokoleniom choć część tych wartości, którym sama była wierna. Maria Paradowska �„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Jadwiga Kucharska (1922-1995) W dniu 13 sierpnia 1995 r. zmarła w Łodzi, w pełni sił twórczych i ak­ tywności naukowej, profesor etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab. Jadwiga Kucharska. W pogrzebie, który odbył się 19 sierpnia na cmentarzu w Radogoszczy (dzielnica Julianów) uczestniczyli, oprócz najbliższej i dalszej rodziny, przyjaciele, koleżanki i koledzy, uczniowie, a także przedstawiciele Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych placówek naukowo-badawczych. W imieniu Uniwersytetu Łódzkiego Zmarłą żegnali: prorektor UŁ, profesor Jan Szymczak oraz kierownik Katedry Etnologii profesor Włodzimierz Baranowski. Profesor Jadwiga Kucharska, nauczyciel akademicki oraz wieloletni i doświadczony badacz naukowy, była reprezentantką etnografii polskiej skierowanej przede wszystkim na badanie kultury społeczności wiejskich na obszarze ziem polskich. Stałe i wielostronne kontakty zagraniczne, łącz­ nie z dłuższymi pobytami naukowymi, traktowała z reguły jako źródło służące do pogłębienia refleksji teoretyczno-metodologicznej oraz możliwość �328 NEKROLOGI wzbogacenia własnego warsztatu badawczego o materiały porównawcze bądź uzupełniające w zakresie realizowanego przez siebie tematu. Należała do ścisłego grona wychowanków i kontynuatorów tzw. „łódzkiej szkoły etnograficznej", reprezentowanej przez wybitną i zasłużoną dla etnografii polskiej profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Jadwiga Kucharska urodziła się w Łodzi, w dniu 31 marca 1922 г., w rodzinie inteligenckiej Lucjana Teodora Kucharskiego, farmaceuty oraz Józefaty z Kubiszewskich. Rodzeństwo stanowił młodszy brat Jan. Z mias­ tem rodzinnym związana była przez całe swoje życie, łącznie z okresem okupacji niemieckiej. Tu w 1935 r. ukończyła szkołę powszechną i rozpo­ częła naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Emilii Szczanieckiej, którą zmuszona była przerwać z chwilą wybuchu I I wojny światowej. W wa­ runkach okupacji cała rodzina pozostawała w Łodzi, utrzymując się głównie z pracfizycznych;ojciec pracował w aptece w podłódzkim Konstantynowie, matka i brat Jan zarobkowali w fabrykach. Ona sama była sprzedawczynią w sklepie materiałów piśmiennych (1941-1944), a następnie także pracow­ nikiem fizycznym przy budowie okopów (1944-1945). Po zakończeniu wojny i uzyskaniu matury w Spółdzielczym Liceum Handlowym w Łodzi (1946), Jadwiga Kucharska podjęła studia geograficz­ ne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Łódzkiego, pod kierunkiem wybitnego geografa prof. Jana Dylika. Dodatkowe uczest­ nictwo w zajęciach z etnografii i etnologii zafascynowało Ją i związało na stałe z tym kierunkiem studiów i prac naukowo-badawczych. Od 1949 r. równolegle z geografią studiuje etnografię. W 1951 r. uzyskuje stopień magi­ stra w zakresie geografii, a w roku 1952 magistra etnografii i etnologii. Z geografią wiąże się przejściowo pracą zawodową w Państwowym Insty­ tucie Geologicznym (1948-1949), a następnie w Przedsiębiorstwie Geologiczno-Inżynieryjnym (1952-1956). W roku 1956 rezygnuje jednak z tej pracy na rzecz Zakładu Etnografii UŁ, w którym - po okresie zawieszenia studiów etnograficznych - otwarły się możliwości ich wznowienia i kon­ tynuacji. I tą właśnie decyzją Jadwiga Kucharska wyznaczyła całą swoją późniejszą drogę życiową - nauczyciela akademickiego oraz badacza kultury społeczności wiejskich. Swoje zainteresowania i pasje naukowo-badawcze Jadwiga Kucharska kształtowała w łódzkim środowisku etnograficznym, tworzonym pod kie­ runkiem profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zorganizowanie z ini­ cjatywy tej Uczonej już w 1945 r. Zakładu Etnografii UŁ, powołanie w nie­ długim czasie łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz Pracowni Etnograficznej I H K M PAN, nawiązanie ścisłej współpracy z łódzkim Muzeum Etnograficznym oraz innymi pokrewnymi placówkami naukowo-badawczymi, podejmowanie interesującej i ważnej dla życia i kul­ tury wsi problematyki naukowej połączonej z badaniami w terenie, a także Jej nieprzeciętna osobowość stworzyły w środowisku łódzkim właściwy kli­ mat do pracy zaangażowanej i twórczej. Jadwiga Kucharska odnalazła �NEKROLOGI 329 w nim swoje miejsce i stała się jego oddanym, aktywnym współtwórcą. I odtąd całe Jej dojrzałe życie związane było z działalnością dydaktyczną i naukowo-badawczą Katedry Etnografii UŁ. Tu po ukończonych studiach uzyskiwała kolejne stopnie naukowe w zakresie etnografii: doktora nauk humanistycznych (1961), doktora habilitowanego (1971), profesora nadzwy­ czajnego (1990) i profesora zwyczajnego (1991), przechodząc także przez wszystkie stopnie stanowisk - od asystenta do profesora włącznie. Wieloletni dorobek profesor Jadwigi Kucharskiej w zakresie kształcenia młodych etnografów był poważny i stanowi trwałą wartość dydaktyczną i wychowawczą. Prowadzone przez Nią wykłady i ćwiczenia były wielo­ kierunkowe i obejmowały etnografię społeczeństw plemiennych, etnografię Europy, etnografię Polski (społeczną), historię etnografii oraz seminarium dotyczące problematyki etnicznej. Zakres obowiązków dydaktyczno-wycho­ wawczych poszerzały jeszcze takie zajęcia jak: opieka nad licznymi pracami magisterskimi, promotorstwo w rozprawach doktorskich, recenzowanie prac habilitacyjnych dla wydawnictw, a także oceny do nominacji profesorskiej. Niekwestionowaną wartość stanowi również Jej dorobek na odcinku prac naukowo-badawczych liczący ok. 90 pozycji bibliograficznych, w tym 4 książki, 75 rozpraw i artykułów (4 pozycje we współautorstwie), 6 recenzji, a ponadto prace redakcyjne: „Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny (1981-1990) oraz współredaktor tomu Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, „Literatura Ludowa", R. 12/15. Jadwiga Kucharska należała do nauczycieli akademickich, którzy w swej pracy naukowo-badawczej skoncentrowali się przede wszystkim na proble­ matyce związanej z Kaszubszczyzna. Już w czasie pierwszych lat studenckich na geografii uczestniczyła w zespołowych badaniach etnograficznych na obszarze nadmorskiej strefy Kaszubszczyzny. Badaniami objęto wówczas ludność zrzeszającą się w tradycyjnych spółkach rybackich, zwanych maszoperiami. Temat ten mieścił się w ramach ogólnej problematyki Zakładu Etnografii, poświęconej szeroko pojętemu współdziałaniu gospodarczemu i społecznemu mieszkańców wsi. Doskonała organizacja i efektywność tych badań, wkomponowanych w ogólną problematykę różnych form współ­ działania występujących na innych obszarach Polski zdecydowały, że ich wyniki zostały przedstawione na posiedzeniu Komisji Etnograficznej Pol­ skiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W niedługim czasie opracowania dotyczące współdziałania oraz spółek gospodarczych o charakterze rodzin­ nym, w tym zwłaszcza maszoperii i górskich zespołów pasterskich, opu­ blikowane zostały w artykułach, pracach zbiorowych oraz monografiach indywidualnych - cieszących się pozytywną oceną środowisk naukowych. Znaczący udział Jadwigi Kucharskiej w wymienionych pracach, zapewniły Jej odpowiednie miejsce w dalszych, pogłębionych studiach nad złożoną problematyką ziemi kaszubskiej. Efektem Jej następnych badań kaszubskich stały się kolejne opracowania, w tym także książkowe. Należą do nich: Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na wybrzeżu kaszubskim, �330 NEKROLOGI będąca podstawą uzyskania stopnia doktora nauk humanistycznych (Wro­ cław 1968, ss. 136) oraz Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi ka­ szubskich w XX wieku (Wrocław 1971, ss. 190), uznanej za rozprawę habili­ tacyjną. Pierwsza z tych pozycji stanowi podsumowanie prawie dwudziesto­ letnich badań terenowych, zarówno stacjonarnych, jak i powierzchniowych, a także archiwalnych oraz literatury przedmiotu dotyczących ludności ry­ backiej miejscowego pochodzenia - zamieszkałej na obszarze przybrzeżnym od Gdańska do Łeby. Zebrano unikalny materiał dotyczący współdziałania w obrębie określonych zespołów rybackich oraz w obrębie całych społecz­ ności lokalnych, kierujących się swoistym samorządem rybackim. Badając istniejące zespoły rybackie od strony ich organizacji oraz wszystkich ryba­ ków z uwzględnieniem ich genealogii zawodowej w obrębie trzech pokoleń, J. Kucharska uzyskała jednorodny i porównawczy materiał, pozwalający wyciągnąć nowe uzasadnione wnioski teoretyczne. UstaUła w nich po raz pierwszy dla tego obszaru, formy organizacyjne rybołówstwa zespołowego i wykazała, jak zespoły maszoperyjne przekształcają się z grup krewniaczych w grupy wyłącznie celowe. Ukazała również, jak wraz z rozwijającym się rybołówstwem kutrowym następuje i ugruntowuje się polaryzacja społeczna i majątkowa rybaków, a także jak nowe możliwości zarobkowe zmieniają w sposób zasadniczy zarówno strukturę poszczególnych rodzin, jak i całych społeczności lokalnych. Tematem kolejnej pozycji wydawniczej stały się przemiany społeczno-zawodowe i kulturowe wsi kaszubskiej. Problematyka przemian podejmo­ wana wówczas często przez socjologów i etnografów polskich, zgodna była z ogólnymi trendami badawczymi występującymi w nauce światowej. Bada­ nia stacjonarne przeprowadzono w trzech wybranych wsiach kaszubskich o różnej strukturze zawodowej: wsi rybackiej, rolniczej i rolniczo-rybackiej. Punktem wyjścia badań był stan gospodarczy i społeczno-kulturowy tych wsi w czasie poprzedzającym I I wojnę światową, punktem docelowym koniec lat sześćdziesiątych. Studium to, które stało się podstawą do uzy­ skania stopnia naukowego doktora habilitowanego w zakresie etnografii, opiera się również na bogactwie materiału terenowego. Analiza procesu przemian, oparta na realiach metodycznie zgromadzonego materiału, po­ zwoliła Jadwidze Kucharskiej stworzyć przekonywujący obraz przemian gospodarczo-społecznych i kulturowych tychże społeczności. Wartość teore­ tyczną opracowania podnosi fakt, że dzięki reprezentatywności wybranych do badań społeczności wiejskich nasuwające się wnioski można odnieść do całego regionu kaszubskiego. Śledząc najważniejszy „kaszubski nurt" zainteresowań naukowych profe­ sor Jadwigi Kucharskiej, należy się również odnieść do Jej ostatnich, wielo­ letnich badań prowadzonych wśród Kaszubów „ziemi bytowskiej", a także badań nad emigrantami kaszubskimi, żyjącymi od połowy X I X w. w Kana­ dzie. Kaszubi okolic Bytowa stanowią peryferyjną, zachodnią część zwar­ tego występowania mowy kaszubskiej, a więc tego obszaru, który był obiek- �NEKROLOGI 331 tem Jej poprzednich badań. Ziemię bytowską zamieszkuje autochtoniczna ludność kaszubska, która w latach 1919-1945 została oddzielona od macie­ rzystego pnia centralnej Kaszubszczyzny i pozostała w granicach państwa niemieckiego. Podstawowym celem podjętych badań było odkrywanie me­ chanizmu przemian w samookreślaniu się mieszkańców wsi okolic Bytowa na przestrzeni ostatnich 70-80 lat. W trakcie badań, do których przygoto­ wywała się zarówno od strony teoretyczno-metodologicznej, jak i metodyki badań terenowych, zgromadzono na podstawie kwestionariuszy, ankiet, a także rozmów i obserwacji uczestniczącej ogromny materiał źródłowy, ukazujący złożoność procesu kształtowania się na tym obszarze więzi regio­ nalnej i narodowej. Problem stanu świadomości etnicznej i narodowej anali­ zowała w dwóch różnych układach odniesienia - w układzie uwarunkowań lokalnych i zewnętrznych. Zagadnienie kształtowania się świadomości regio­ nalnej i narodowej potraktowała jako jeden z aspektów rozległej problema­ tyki etnicznej. Odwołując się do bogatych w tym zakresie doświadczeń, wyniesionych zwłaszcza z badań prowadzonych w społeczeństwie amerykań­ skim, stwierdziła, że w Polsce istnieją nadal uwarunkowane etnicznie zróż­ nicowania kulturowe - czego przykładem są Kaszubi bytowscy. Ich odmien­ ność wyraża się nie tylko w różnych losach historycznych, w specyfice językowej i kulturowej, ale także w różnorodnych formach i kierunkach ruchu narodowego. W rozwoju dziejowym Kaszubszczyna obszaru bytowskiego nie asymilowała się z kulturą niemiecką. Stosowany wobec niej przymus nie przyniósł pożądanych rezultatów, ponieważ nie dokonała się w tam w skali powszechnej zmiana etnicznej świadomości mieszkańców, którzy nadal zachowują swoją odrębność językową oraz podtrzymują histo­ ryczną wspólnotę losów związanych z całą Kaszubszczyzna. Studium profesor Jadwigi Kucharskiej pt. Kształtowanie się świadomości regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa (wyd. Uniwer­ sytetu Łódzkiego, 1985 r.) stanowi cenne uzupełnienie badań, prowadzonych m.in. przez historyków, socjologów kultury oraz etnografów, na temat kształtowania się świadomości narodowej i społecznej Polaków, w tym zwłaszcza warstwy chłopskiej. Szczególnym układem odniesienia dla badań nad etniczną i narodową świadomością Kaszubów stała się dla profesor Jadwigi Kucharskiej „enkla­ wa mowy kaszubskiej" w Kanadzie (w stanie Ontario). Stanowi ją ludność kaszubska przybyła tam w połowie XLX wieku. Dwukrotny pobyt naukowy w Kanadzie (1977 i 1978) pozwolił Jej zgromadzić zasoby materiałów źród­ łowych, które stały się podstawą nowych opracowań i publikacji. Przede wszystkim wymienić tu należy studium pt. Poszukiwanie tożsamości kulturo­ wej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Łódź 1993, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 32, ss. 136), stanowiące podsumowanie Jej wieloletnich na ten temat badań i przemyśleń. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniona pozycja wydawnicza nie miała być „ostatnim słowem" profesor Jadwigi Kucharskiej o Kaszubszczyźnie. Najnowsze, prowadzone przez Nią od paru �332 NEKROLOGI lat intensywne badania terenowe na południowym obszarze Kaszub miały stanowić dopełnienie Jej niezwykłej wytrwałości w poznawaniu i opisywaniu tego pięknego i oryginalnego regionu ziem polskich. Problematyka badań dotyczyła zmian w stylu życia mieszkańców wsi, międzypokoleniowego prze­ kazu tradycji kulturowych oraz opozycji zachodzącej pomiędzy „swoimi" i „obcymi". Niestety, prac tych nie było Jej jdane ukończyć. Charakteryzując ów niewątpliwie wielki dorobek naukowy profesor Jadwigi Kucharskiej w badaniu Kaszubszczyzny - o którym śmiało można napisać, że stanowi „dzieło Jej życia" - nie należy pomijać innych zainteresowań i osiąg­ nięć. Jak wskazuje bibliografia, uczestniczyła Ona także w pracach zbiorowych Zakładu Etnografii UŁ na obszarze Zagłębia Bełchatowskiego, na Kujawach i w Kieleckiem. Jak to już podkreślano, cechą szczególną wszystkich opraco­ wań Jadwigi Kucharskiej było maksymalne korzystanie z tzw. „źródeł wywoła­ nych", gromadzonych przez Nią osobiście lub pod Jej bezpośrednim kierow­ nictwem podczas badań terenowych. Reprezentowała bowiem ten kierunek w etnografii, który badania terenowe traktuje nie tylko jako źródło, ale jako podstawową metodę nauk etnologicznych. W związku z zajęciami dydaktycznymi i badaniami J. Kucharska wyjeż­ dżała na stypendia naukowe bądź zaproszenia do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Austrii, Szwecji, Finlandii, Kanady oraz na Węgry. Uczestniczyła także w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych 0 charakterze międzynarodowym, referując wyniki swych badań oraz re­ prezentując etnografię polską poza granicami naszego kraju. Brała ponadto udział w przygotowywaniu różnych ekspertyz dotyczących programowania badań naukowych oraz innych przedsięwzięć podejmowanych przez instytu­ cje lub osoby indywidualne działające w sferze Jej zainteresowań i specjal­ ności naukowej. Jej artykuły publikowane były w czasopismach krajowych 1 zagranicznych. Wiele z nich, podobnie jak i recenzje, przenosiło na grunt polski wiedzę i doświadczenia etnologów innych krajów. Działalność Jadwigi Kucharskiej w życiu organizacyjno-naukowym do­ tyczyła przede wszystkim czynnego uczestnictwa w posiedzeniach i pracach swego Filozoficzno-Historycznego Wydziału na Uniwersytecie. Kilkakrotnie zasiadała w międzywydziałowej komisji rekrutacji kandydatów na studia etnograficzne i archeologiczne, była członkiem Senackiej Komisji ds. Ochro­ ny Mienia Społecznego oraz pełnomocnikiem ds. współpracy z woj. słup­ skim. Od 1950 r. aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc kolejno funkcję skarbnika, sekreta­ rza, prezesa Oddziału, a od 1983 r. także członka Zarządu Głównego. W ro­ ku 1981 została redaktorem naczelnym „Łódzkich Studiów Etnograficz­ nych". W latach 1975-1983, jako członek KomitetuNauk Etnologicznych PAN, brała udział w pracach Komisji do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków oraz w Komisji do Badań nad Współczesnością. W latach 1975-1977 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Socjologicz­ nych PAN, jako członek Sekcji Nauk Etnograficznych. Należała również do �333 NEKROLOGI Łódzkiego i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Towarzystwa Nautologicznego. Współpracowała z Inter­ dyscyplinarnym Instytutem Naukowo-Badawczym Struktur i Przemian Spo­ łecznych Wsi Polskiej. Poprzez swą niestrudzoną aktywność naukowo-badawczą nawiązała współpracę z pokrewnymi ośrodkami zagranicznymi: Katedrą Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego (1975 - pobyt z wykładami), Instytutem im. J. Lipsa w Lipsku, Instytutem Etnografii Uniwersytetu w Helsinkach, Instytutem Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, ośrodkami etnograficznymi w Szwecji, a także Katedrą Etnografii w Ottawie. Łódzkie środowisko naukowe - doceniając znaczenie Jej rzetelnego wkładu w rozwój nauki polskiej - uhonorowało Ją wieloma odznaczeniami i nagrodami. Wszyscy, którzy znali bliżej profesor Jadwigę Kucharską wiedzą, że należała do osób niezwykle odpowiedzialnych, wytrwałych w pracy, a przy tym przyjaznych dla ludzi i wyjątkowo skromnych. Wypływało to prawdo­ podobnie z wrodzonych cech psychicznych, wychowania w domu rodzin­ nym, ale może także z daru umiejętnego dokonywania wyboru - zawsze zgodnego z uznawanymi przez siebie wartościami i własną postawą życiową. Podejmowała tematy, które Ją interesowały pod względem naukowym; w ich realizacji widziała również głęboki sens społeczny. Potwierdzeniem tego są Jej wieloletnie i wielokierunkowe studia nad Kaszubszczyzna. Wszy­ stko to wpływało niewątpliwie na stan Jej wielkiej, wewnętrznej równowagi. Całokształt twórczości profesor Jadwigi Kucharskiej wskazuje również, że w centrum Jej zainteresowań naukowo-badawczych był zawsze Człowiek - ze wszystkimi jego problemami i uwikłaniami natury psychicznej, społeczno-kulturowej i światopoglądowej. Żegnamy Ją z głębokim żalem. Maria Biernacka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc09836fe7db8071da4c8a61b097469.pdf c2aae0b251d0e01613315e6c9c63b670 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:737 Title A name given to the resource Chün bajna / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.81-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część JA A T Y II К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 J A C E K OLĘDZKI CHUN BAJNA Motto: Ich niemal nadludzka obojętność spra­ wiała, że zdawali się wypaleni... ...nie potrafiłem w y c z y t a ć nic określonego z ich wejrzenia, jakby rozświetlonego od wewnątrz. Alfred Kubin, Po tamtej stronie TJ nas i w M o n g o l i i w stosunku do m y ś l i B u d d y , p r z e k s z t a ł c o n e j w n u r t lamaizmu, u t r z y m u j e s i ę ( p r z y j ę t y z r e s z t ą z k r ę g ó w europocentrycznych) nie k w e s t i o n o w a n y na ogół stosunek zdecydowanie k r y t y c z n y . P r z y p o ­ mina to kwalifikowanie wierzeń przedchrześcijańskich jako „pogańskich", a w i ę c b a r b a r z y ń s k i c h . W rejestrze „ i d e o w y c h g r z e c h ó w " l a m a i z m u w y ­ m i e n i a s i ę jego z w i ą z e k ze stanem gospodarki (a zatem bytu), demografii (spadek populacji n a r o d u mongolskiego do c z a s ó w rewolucji), m e d y c y n y , c h o r ó b (klasztory m i a ł y b y ć rozsadnikami jednej z n a j g r o ź n i e j s z y c h cho­ r ó b wenerycznych), wreszcie z poziomem o ś w i a t y , a t a k ż e charakterem samego ducha c z ł o w i e k a — zniewoleniem go n i e p o j ę t y m r y t u a l i z m e m , k t ó r y s z c z e g ó l n i e z ł o w r o g ą r o l ę o d e g r a ł w stosunku do szerokich rzesz pasterzy *. Wiele z t y c h z a r z u t ó w m o ż n a o b a l i ć . P o z o s t a ń m y t y l k o p r z y ostatnich, o d w o ł u j ą c s i ę do a u t o r y t e t u znakomitego znawcy przedmiotu, j a k i m jest prof, d r B . Rinczen — o s o b i s t o ś ć ł ą c z ą c a szerokie zainteresowania nauko­ w e z p o d s t a w ą z a s ł u ż o n e g o dla M o n g o l i i s p o ł e c z n i k a i p a t r i o t y . Rinczen a n a l i z u j ą c znany f a k t w i e l k i e j liczby ł a m ó w ( w e d ł u g I . Majskiego na po­ c z ą t k u X X w . ponad 100 000 m ę ż c z y z n , p r z y o g ó l n e j liczbie m i e s z k a ń c ó w ponad 600 000; a w e d ł u g A . Pozdniejewa o k o ł o 1887 r. stosunek ł a m ó w S. К o j ł o, Kościół lamaicki w Mongolii, „Człowiek i Światopogląd", 1970 nr 11 s. 111-135; t e n ż e , Etapy przemian rewolucyjnych w Mongolii, „.Przegląd Orientalistyczny", 1971 nr 2/78/, s. 134. 1 6 — Etnografia Polska. XVII/2 �82 JACEK OLĘDZKI do l u d n o ś c i m ę s k i e j m i a ł się w y r a ż a ć w liczbach 5 : 8) stwierdza, że w ś w i ą t y n i a c h i klasztorach, k t ó r y c h b y ł o blisko 3 000, o d p r a w i a n o nie t y l k o r y t u a l n o - m i s t y c z n e p r a k t y k i religijne, lecz r ó w n i e ż uczono i to licz­ n y c h z a j ę ć czy p r o c e d e r ó w o n i e b ł a h y m znaczeniu k u l t u r o t w ó r c z y m . R i n ­ czen wskazuje na i n n y jeszcze — j a k się w y d a j e — n i e z w y k l e w a ż n y f a k t s p o ł e c z n y : ,,[...] u k o ń c z e n i e s z k o ł y klasztornej nie z o b o w i ą z y w a ł o do- s ł u ż ­ b y w aparacie a d m i n i s t r a c y j n y m cesarstwa m a n d ż u r s k o - c h i ń s k i e g o , a i c h synowie [chodzi o s y n ó w a r a t ó w — JO] w p r z y s z ł o ś c i nie m u s i e l i z g i n a ć k a r k u w kancelariach k s i ą ż ą t l e n n y c h i n a m i e s t n i k ó w cesarza m a n d ż u r ­ skiego. J e ż e l i p r o s t y hodowca b y d ł a posłał swoje dziecko do takiej szkoły, to b y ł przekonany, że s p e ł n i ł d o b r y uczynek i przez to z d o b ę d z i e z a s ł u g i religijne, że jego s y n stanie się u c z o n y m l u b co najmniej człowie­ k i e m u m i e j ą c y m c z y t a ć i p i s a ć [...]" [ p o d k r e ś l e n i e — J.O.]. A zatem l a m a i z m s p r z y j a ł k s z t a ł t o w a n i u się u pogardzanych przez no jo­ nów pasterzy silnego poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i — b r a k u k o m p l e k s ó w z w i ą z a n y c h z pochodzeniem s p o ł e c z n y m . Z j a w i s k o owej g o d n o ś c i osobistej o b s e r w o w a ć m o ż n a do dziś, p r z y c z y m k a ż d o r a z o w o rodzi się refleksja o kompleksach s p o ł e c z n y c h w i e j s k i c h ś r o d o w i s k Europy. 2 Głosicielom poglądów o pośredniej i bezpośredniej odpowiedzialności l a m a i z m u za stan sanitamo-epidemiologiezny w przedrewolucyjnej M o n ­ g o l i i n a l e ż a ł o b y w s k a z a ć na n i e w y s t ę p o w a n i e j a k i c h k o l w i e k z w i ą z k ó w m i ę ­ dzy systematycznie p o w t a r z a j ą c ą s i ę e p i d e m i ą g r y p y azjatyckiej a k t ó r y m ś s p o ś r ó d a k t u a l n y c h s y s t e m ó w ideologicznych A z j i . Natomiast nie m o ż n a c a ł k i e m z a n e g o w a ć t y c h s ą d ó w , k t ó r e w s k a z u j ą na h a m u j ą c ą r o l ę l a m a i ­ z m u w r o z w o j u p o p u l a c y j n y m n a r o d u mongolskiego przed r e w o l u c j ą . W ł ą ­ czenie znacznego procentu m ę ż c z y z n do wieloletniej s ł u ż b y klasztornej nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i rodziny, p r z y r o s t o w i n a t u r a l n e m u . N i e w ą t p l i w i e t e ż l a m a i z m w p ł y w a ł poprzez swoje z a ł o ż e n i a ideowe na o s ł a b i a n i e a k t y w n o ­ ści ż y c i o w e j szerszych rzesz s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t o w a ł postawy bierne. B y ł pod t y m w z g l ę d e m zasadniczo n o w ą k o n c e p c j ą ś w i a t o p o g l ą d o w ą w stosun­ k u do szamanizmu. A l e t e ż jeśli l a m a i z m p r z y p i e c z ę t o w a ł k s z t a ł t o w a n i e się postaw n i e a g r e s y w n o ś c i pasterzy w stosunku do licznych i nieraz bardzo o d l e g ł y c h n a r o d ó w , to z a s ł u g ą r e w o l u c y j n y c h p r z e o b r a ż e ń po' 1921 r o k u jest bezsporny fakt w s t r z y m a n i a procesu „ o b u m i e r a n i a " n a r o d u m o n g o l ­ skiego . 3 W szkicu t y m nie c h c i a ł b y m p o s t ę p o w a ć t r o p e m w y d a w a n i a o p i n i i , przy k t ó r y c h jeden system ideologiczny z y s k i w a ć ma na negowaniu wcze­ ś n i e j s z y c h p o j ę ć ideowych. B y ł o b y to sprzeczne nie t y l k o ze w s p ó ł c z e s n y W. F o r m a n , В. R i n c z e n , Lamajskie maski taneczne. Cam Erlika w golii, Warszawa 1970, s. 40. Por. W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968, s. 34 i n. 2 3 Mon­ �CHÜN B A J N A 83 m i p r z e m y ś l e n i a m i takich uczonych, j a k C. L . Strauss, G. G u r v i t c h , К . R. Popper czy В. M a l i n o w s k i , ale r ó w n i e ż z h i s t o r y c z n y m w k ł a d e m do h u m a n i s t y k i m y ś l i marksowskiej. Dzieło c z ł o w i e k a o k r y t e p a t y n ą czasu i to nie t y l k o d z i e ł o materialne, lecz w tej samej mierze duchowe, zawsze i w s z ę d z i e b u d z i ć p o w i n n o po­ dziw. N i e c h o d z i ł o b y j e d n a k w y ł ą c z n i e o postulat emocjonalnych odnie­ s i e ń do r z e c z y w i s t o ś c i m i n i o n e j , lecz w m i a r ę m o ż l i w o ś c i p o g ł ę b i o n e spoj­ rzenie na przedmiot, k t ó r y c z ę s t o b y w a u j m o w a n y (szczególnie w licznych relacjach dziennikarskich) w stwierdzeniu, że dawniej w M o n g o l i i b y ł o źle, a obecnie jest dobrze czy lepiej albo coraz lepiej. P r z y j m u j ą c o c z y w i ś c i e ostatni c z ł o n tego s ą d z e n i a w y p a d a p o s ł u ż y ć się p r z y t y m b a n a l n y m stwierdzeniem, ż e nic nie rodzi się w p r ó ż n i . N i e ulega najmniejszej w ą t ­ pliwości, ż e Mongolia p o ś r ó d k r a j ó w zaliczanych do „ o b o z u socjalistycz­ nego" w y r ó ż n i a się zdecydowanie pod w z g l ę d e m g ł ę b o k i c h p r z e o b r a ż e ń światopoglądowych. Trzeba b o w i e m p o w i e d z i e ć , że j a k onegdaj całość życia tego n a r o d u przesycona b y ł a t r e ś c i a m i lamaizmu, tak dziś (w sytuacji istnienia t y l k o jednego o ś r o d k a instytucjalno-oficjalnego k u l t u religijnego i l i c z ą c e g o za­ l e d w i e 105 ł a m ó w ) system z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h M o n g o ł ó w k i e r o w a n y jest z m o ż l i w ą w t y c h w a r u n k a c h k o n s e k w e n t n o ś c i ą poprzez d y r e k t y w y w y k s z t a ł c o n e na gruncie ideologii ś w i e c k i e j . 4 N i e z n a j d u j ą c w t y m miejscu m o ż l i w o ś c i r o z w a ż e n i a k o n t e k s t u c z y n ­ n i k ó w i s t o t n y c h dla omawianego' przedmiotu, t a k i c h j a k : p o ł o ż e n i e M R L m i ę d z y d w o m a n a j p o t ę ż n i e j s z y m i o ś r o d k a m i ideologicznymi w s p ó ł c z e s n e ­ go socjalizmu — ZSRR i C h R L ; s w o i s t o ś ć ś r o d o w i s k a w a r u n k u j ą c a zna­ czenie gospodarki hodowlanej, p o ś r e d n i o zaś s p r z y j a j ą c a r o z l e g ł y m k o n ­ t a k t o m , w y m i a n i e d ó b r , h a n d l o w i , a w przeszłości podbojom m i l i t a r n y m ; wreszcie t y p „ f e u d a l i z m u pasterskiego", k t ó r y nie s t w o r z y ł znanych n a m z Europy ostrych przedziałów społeczno-kulturowych między uprzywilejo­ w a n y m i i i c h poddanymi, a co z t y m się w i ą ż e t r a d y c j i s p o ł e c z n y c h ogra­ n i c z e ń , p o d z i a ł ó w , k o m p l e k s ó w , to z n o w u w y g ó r o w a n y c h a m b i c j i i t p . — o g r a n i c z ę s i ę do p r ó b y rozpoznania ideowego czynnika b u d d y z m u w n u r c i e lamaistycznym. B ę d ę s t a r a ł się p r z e ś l e d z i ć jego w p ł y w na w s p ó ł c z e s n ą w y o b r a ź n i ę , zachowania i t p . w zakresie w y b r a n y c h z a g a d n i e ń ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h . P r a g n ę t e ż od r a z u p o w i e d z i e ć , że s t a r a ć się b ę d ę d o w i e ś ć z a 5 4 F o r m a n , E i n c z e n , op. cit., s. 135, przypis 108. Zagadnienie to jest m. in. przedmiotem obszernych rozważań w pracy: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia (Wrocław 1968, s. 43 i п., w szczególności przy­ pis 11), w której autor wskazuje na tezę B. J . W ł a d i m i r c o w a o odmien­ ności, w stosunku do Europy, systemu feudalnego w Mongolii; do tez Władimircowa i Dynowskiego nawiązuje moja praca zamieszczona w: Studia mongolskie, Wrocław 1969, s. 99 i n. 5 �84 J A C E K OLĘDZKI leżności między współczesną mongolską formułą re­ alizacji ideałów socjalizmu a tradycją religijną w tym kraju. Z a w a r t e w a r t y k u l e m a t e r i a ł y s t a n o w i ą s k r o m n ą część stosunkowo o b f i t y c h w i a d o m o ś c i , j a k i e zgromadzone z o s t a ł y w latach 1963-1968 w cza­ sie p i ę c i u ekspedycji n a u k o w y c h pod k i e r o w n i c t w e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o . M a t e r i a ł y te zaledwie w s k r o m n y m s t o p n i u s ł u ż y ć t e ż m o ­ g ą rozstrzyganiu trudnego i z ł o ż o n e g o zagadnienia, j a k i m w s z ę d z i e s ą „ p r z e o b r a ż e n i a ś w i a t o p o g l ą d o w e " . P r z y w y b o r z e ź r ó d e ł nie p o t r a f i ł e m ustrzec s i ę przed u j ę c i e m s u b i e k t y w n y m . W y d a j e się jednak, że t w o r z y ono p e w n ą z w a r t ą całość, w i ą ż ą c f a k t y z p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j s z o ś c i . Ca­ łość opracowania s k ł a d a s i ę z p i ę c i u zasadniczych części, g r u p u j ą c y c h pod o d p o w i e d n i m i h a s ł a m i rodzaje r o z p a t r y w a n y c h w s k a ź n i k ó w . Oto owe c z ę ­ ści i p r ó b a i n t e r p r e t a c j i zgromadzonych d a n y c h : 6 I . T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " ( j u r t o w y c h ) a rozumienie i funkcje z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h lamaizmu. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) p r z y w i ą z a n i e m i e s z k a ń c ó w danej j u r t y do t r a d y c j i r e l i g i j n e j , w y r a ż a j ą c e się w posiadaniu (lub nieposiadaniu) obie­ k t ó w sakralnych, w szczególności k a p l i c z k i (guugerwaa) oraz k s i ą g Altangerel i Dżadamba; b) rodzaj p r z e c h o w y w a n y c h w kapliczkach s y m b o l i oraz interpretacja i c h przeznaczenia, „ p o w i n n o ś c i " ; c) rodzaje o f i a r i c z ę ­ s t o t l i w o ś ć i c h s k ł a d a n i a przed k a p l i c z k a m i ; d) zbiorowe (w szerszym gro­ nie) czytanie k s i ą g r e l i g i j n y c h i k o n t e m p l o w a n i e t r e ś c i m a l a r s k i c h w y o b r a ­ ż e ń ż y c i a i d z i a ł a l n o ś c i B u d d y (tyb. Thang-ka, c z y l i jego mistycznego t r w a ­ nia) n p . : w y o b r a ż e n i a pod o g ó l n y m nazwaniem sanskryckim Mándala, czy­ l i k r ę g i , albo k s i ę g i d o t y c z ą c e z a w a r t o ś c i R y g w e d y , k t ó r e znane s ą na obszarze I n d i i , T y b e t u i M o n g o l i i j a k o — Mándala Amitayus; Budda nie­ zmierzonego l u b n i e s k o ń c z o n e g o ż y w o t a ; Mándala Awalokiteśwara, Bodhisattwa — „ W ł a d c a s p o g l ą d a j ą c y w d ó ł " ; Mándala Maitreya, mong. M a j dari — w e d ł u g d o k t r y n y „ m a ł e g o w o z u " — P r z y s z ł y Budda; panteony b ó s t w i d e m o n ó w , najczęściej w k o n t e k ś c i e centralnego w y o b r a ż e n i a Tsongkhapy — mong. Bogdo Lam — z w a n y c h Cogszin; „ k r ę g i ś w i a t a " — kodeksy moralne n a k a z ó w r e l i g i j n y c h (sanskr. Bhavacakramudrá, mong. Sansaryjn chiirde) . 7 6 Systematycznymi badaniami stacjonarnymi (w latach 1966-1968) objęto ok. 150 reprezentantów środowiska pasterskiego w centralnym aj maku, w somonie Bajan i somonach sąsiadujących. Badania te uzupełniłem wcześniejszymi materiałami (z 1963 r.) o charakterze sondażowym. Pochodzą one z okolic Charchorin, Chanch, Cecerleg, Czojbałsan, Mandał-Gobi, Muren, z pojedynczych jurt na trasach podróży oraz z Ułan Bator i okolic. W polskiej nauce pierwsze próby ogólniejszych opracowań lamaizmu podjął: A. L a t u s e k , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, [w:] Studia mongolskie, s. 1157 �CHÜN B A J N A Dane zgromadzone w 85 ś r o d o w i s k u pasterskim s k o n f r o n t o w a n e z opiniami ł a m ó w aktualnie w y p e ł n i a j ą c y c h swoje o b o w i ą z k i w zostały klaszto­ rze Gandantegeziling, c z y l i ( „ p r z e p e ł n i o n y m r a d o ś c i ą m a h a j a n y " ) w Ułan B a t o r oraz z r e c e p c j ą t r e ś c i b u d d y z m u w ś r ó d p r z e d s t a w i c i e l i ś r o d o w i s k a i n t e l e k t u a l n e g o M o n g o l i i (uczeni, a r t y ś c i ) . I I . K s z t a ł t o w a n i e się w s p ó ł c z e s n y c h p r a k t y k komemoratywnych. Jako w s k a ź n i k i p r z e o b r a ż e ń p r z y j ę t o : a) o p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a po ś m i e r c i , i s t n i e n i a duszy, sensu ideowego d a w n y c h p r a k t y k ż e g n a n i a z m a r ­ ł y c h i w s p ó ł c z e s n y c h o f i c j a l n y c h f o r m p o c h ó w k u ; b) cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n Bator, sposoby c h o w a n i a z m a r ł y c h i p r z e j a w y n o w y c h z a c h o w a ń m a g i c z n y c h ; c) w z o r c o w e ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o ; d) ż y - -123; t e n ż e , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, „Przegląd Orientalistyczny", nr 2/70; 1969 s. 115-126; obszerne przypisy i w s t ę p do cytowanej pracy: F o r m a n , E i n e z e n , op. cit., s. 107-136. Pionierskie na gruncie polskim prace Latuska — z oczywistych p o w o d ó w — nie pozwalają uzyskać szczegółowszych wiadomości na temat percepcji lamaistycznej doktryny przez szersze kręgi społeczeństwa mongol­ skiego. Przy niniejszej pracy korzystałem z klasycznych już studiów obcojęzycznych oraz z tych dzieł i drobnych opracowań, które poświęcone zostały wierzeniom l u d ó w A z j i Środkowej. Oto najważniejsze spośród wykorzystanych pozycji: A. P o z d n i ej e w, Oczerki byta buddijskich monastiriej i buddyjskogo duchowieństwa w Mon­ golii w swiazi z otnoszenijami siego poslednjego к narodu, Sanktpietierburg, 1887; E . P a n d e r , Das lamaistische Pantheon, „Zeitschrift fur Ethnologie", 21: 1889, s. 44-78; A . G r ü n w e d e l , Mythologie du Buddhisme au Tibet et en Mongolie, Leipzig 1900; S. F . O l d i e n b u r g , Matierjaly po buddijskoj ikonografii, „ S b o m i k Muzieja po Antropologii i Etnografii", 3: 1901 oraz 4: 1903; A . D. R u d n i e w , Zamietki o tiechnikie buddijskoj ikonografii u sowriemiennych zurczinow chudożnikow, tamże, 5: 1905, s. 3-15; J . Нас к i n , L a sculpture indienne et tibétaine au Musée Guimet, Paris 1931, t e n ż e , Mythologie du Lamaisme, fw:] Mythologie Asiatique Illustrée, Paris 1928, s. 121-162; A. L . W a d d e l l , The Buddhism of Tibet or Lamaism, Cambridge 1934 (2 wyd.); S. H u m m e l , Geschichte der tibetischen Kunst, Leipzig 1953, L . J i s l , V. S i s , J . V a n i š , Tibetische Kunst, Prag 1958; L . J i s l , Uměni starého Mongolska, Praha 1961; N. M. S z c z e p i e t i e l n i kow, Architiektura Mongolii, Moskwa 1960; A. M o o k e r j e e , Tantra-Kunst, Basel 1968; osobno pragnę w y m i e n i ć opracowania ogólne polskich religioznawców bądź tłumaczenia religioznawców obcych; E . D ą b r o w s k i , Buddyzm, [w:] Religie Wschodu, Lublin 1962, s. 133-153; K . K o t a ń s k i , Buddyzm, [w:] Zarys dziejów religii, Warszawa 1968, s. 691-733; S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Tybetu oraz Religie Azji Środkowej i Syberii, tamże s. 116-136; A. L . В a s h a n , Indie Warszawa 1964; ponadto oddzielną zupełnie grupę opracowań, z których podaję tylko naj­ ważniejsze, W. К o pу 1 o w, Religioznyje wierowanija siemiejnyje obriady i żertwoprinoszenija siewiero-bajkalskich buriat szamanistow, Irkuck 1886; G . E . К a g a ­ r ó w , Mongolskije «obo» i ich etnograficzeskije paralleli, Leningrad 1927; U . H a r v a , Die Religiosen VorstellMngerc der altaischen Vólker, Helsinki 1938; К. V. W j a t k i n a, Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskoj sbomik", 60: 1960, s. 159-269; S. K a ł u ż y ń s k i , Szamanizm, „Euhemer", 1963 2(33), s. 63-81; i inne. t �86 J A C E K OLĘDZKI w o t n o ś ć i r o z w ó j z a c h o w a ń lamaistyczno-synkretycznych z w i ą z a n y c h z pa­ m i ę c i ą o z m a r ł y c h (teksty k o m e m o r a t y w n e na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h , ł o p a t k i baranie, n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e i n a j w a ż n i e j s z e ś r o d k i w y r a z u t y c h nabożeństw, zapewniających ich trwałość). I I I . Odwaga i b o j a ź ń . I n d y f e r e n t n o ś ć i racjonalistyczna refleksja nad z a l e ż n o ś c i ą t r a g e d i i losowej jednostek od i c h p a s y w n o ś c i w m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u p r a k t y c z n y m . Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) chün bajna — j e d n ą z t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń w obliczu n a g ł e j ś m i e r c i , p o r a ż e n i a g r o ­ m e m ; b) t r a d y c y j n e zachowania t o w a r z y s z ą c e chiin bajna; c) opinie na t e m a t p r a w fizycznych, k t ó r e w p r z y p a d k u w y ł a d o w a ń atmosferycznych n a l e ż a ł o b y (lub nie n a l e ż a ł o b y ) p r z e s t r z e g a ć w d z i a ł a l n o ś c i c z ł o w i e k a . I V . T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u w e w s p ó ł c z e s n y c h zachowaniach s p o ł e c z n y c h ś r o d o w i s k a pasterskiego i wielkomiejskiego. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) nowe p r z e j a w y m a g i i zapobiegawczej, z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo; b) miejskie p r z e s ą d y n a w i ą z u j ą c e do m i t y c z n y c h postaci czótgóra i sawdaga. Osobną kategorię wskaźników współczesnych przeobrażeń światopoglą­ d o w y c h s t a n o w i ą wzorce a u t o r y t e t u , i n s t y t u c j e i k o n k r e t n a i c h d z i a ł a l n o ś ć pod k i e r o w n i c t w e m К С Mongolskiej P a r t i i L u d o w o - R e w o l u c y j n e j . V . S p o ł e c z n o - i d e o w a d z i a ł a l n o ś ć instancji p a r t y j n y c h w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z e ń s t w a . W s k a ź n i k i : a) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan bulan — „ c z e r w o n y k ą c i k " ; b) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan majćhan — „ c z e r w o n y n a m i o t " ; c) ogrody zabaw i c h w a ł y p r z o d o w n i k ó w p r a ­ cy, otaczane p o m n i k a m i 4 z w i e r z ą t —• owcy, k r o w y , konia, w i e l b ł ą d a — s y m b o l i z u j ą c y c h znaczenie gospodarki hodowlanej i zarazem t r u d pasterzy; d) nadaam — apoteoza r u d y m e n t a r n y c h c n ó t s p o ł e c z n y c h w p o w i ą z a n i u ze ś w i ę c e n i e m k o l e j n y c h rocznic r e w o l u c j i ; e) somonowy sekretarz p a r t i i — k o n t y n u a t o r e m wzorca a u t o r y t e t u czynnego — u c z e s t n i c z ą c e g o w zacho­ waniach zbiorowości. * P r z y s t ą p m y obecnie do analizy pierwszej g r u p y w s k a ź n i k ó w — t r e ś c i i f o r m y k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " , i c h f u n k c j i , przede w s z y s t k i m z a ś s p o s o b ó w rozumienia dziś przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń s t w a ( g ł ó w n i e pa­ sterskiego) z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h i sensu ideowego lamaizmu. D o d a ć j e ­ szcze n a l e ż y , że nasza analiza nie u w z g l ę d n i a o p i n i i przedstawicieli m ł o ­ dego pokolenia. F a k t e m b o w i e m jest, że pokolenie to (urodzone po 1925 roku) zachowuje do t r a d y c j i r e l i g i j n y c h stosunek na o g ó ł o b o j ę t n y . Ś w i a d ­ czy o t y m n i e o b e c n o ś ć w j u r t a c h n a j m ł o d s z y c h i m ł o d s z y c h m a ł ż e ń s t w p r z e d m i o t ó w sakralnych. J e ś l i s i ę z d a r z a j ą , t o s p e ł n i a j ą r o l ę cennego �CHÜN B A J N A 87 p r z e d m i o t u l u b dzieła sztuki. A l e nie jest w y k l u c z o n e , że w i d o c z n y b r a k p r z e d m i o t ó w sakralnych w j u r c i e j a k o o b i e k t ó w k u l t u wcale nie ś w i a d c z y 0 t y m , że gospodarze nie ż y w i ą u c z u ć r e l i g i j n y c h . W k i l k u przypadkach z e t k n ą ł e m s i ę z f a k t e m u k r y w a n i a s a k r a l i ó w w samej jurcie. Sposoby s ą r o z m a i t e : p r z e t r z y m y w a n i e p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h pod obrazami i foto­ g r a f i a m i r o d z i n n y m i , w biblioteczkach z a s ł o n i ę t y c h p o r t r e t a m i dostojni­ k ó w i i n . B y ć m o ż e c z ę s t s z y m jeszcze sposobem jest w y k o r z y s t y w a n i e s c h o w k ó w w spichrzach. T r a d y c y j n y o ł t a r z w z o r o w a n y b y ł na o ł t a r z a c h w domach ł a m ó w . W po­ mieszczeniach t y c h z d a r z a ł o się, że cała ś c i a n a na w p r o s t w e j ś c i a (po­ dobnie j a k w ś w i ą t y n i ) m i m o n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w całego' d o m u z a j ę t a b y ł a na o b i e k t y religijne. P o d s t a w ę o ł t a r z a s t a n o w i ł y skrzynie (3 g ł ó w n e 1 nieraz k i l k a dodatkowych). R ó w n i e ż w j u r t a c h w i e k a s k r z y ń (do 3 w l i ­ czbie o g ó l n e j ) s ł u ż y ł y do rozstawienia k a p l i c z k i ( w z g l ę d n i e 2 do 3 jej egzemplarzy) oraz r o z ł o ż e n i a d r o b n y c h o b i e k t ó w (ryc. 1-2), j a k t e ż ś w i ę ­ t y c h k s i ą g . Dziś z d a r z a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej skromne, nieraz aż ubogie o ł t a r z e . Redukcja o b j ę ł a w i e l o ś ć wszelkich p r z e d m i o t ó w , nieraz ogranicza­ j ą się one do obrazka zamiast kapliczki, jednego t y g l a ze ś w i a t ł e m zamiast k i l k u n a s t u czy n a w e t k i l k u d z i e s i ę c i u . O c z y w i s t y m jest, że p r z y j ę t e w s k a ź n i k i postaw t r a d y c y j n y c h ściślej s ą zespolone z reprezentantami pokolenia starszego, w szczególności z t y m i osobami, k t ó r e m i a ł y o k a z j ę odbycia wieloletniej edukacji lamaistycznej. U w a g ę t ę n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć na f a k t n i e w y s t ę p o w a n i a w M o n g o l i i re­ l i g i j n y c h z g r o m a d z e ń ż e ń s k i c h . S t ą d też, j a k o z a s a d ę p o r z ą d k u j ą c ą przed­ stawiane w aneksie m a t e r i a ł y (przede w s z y s t k i m opinie), p r z y j ę t o w i e k informatora. A b y nie k o m p l i k o w a ć zagadnienia, zasada ta obejmuje r ó w ­ n i e ż i n f o r m a t o r k i . A l e j a k kobietom, k t ó r y m nie dane b y ł o z g ł ę b i a ć te­ k s t ó w t y b e t a ń s k i c h , tak r ó w n i e ż m ę ż c z y z n o m ( b y ł y m lamom) zdarza się r e p r e z e n t o w a ć postawy bliższe ideologii w s p ó ł c z e s n e j , anliżeli t r a d y c y j n e j . B r a k miejsca nie p o z w o l i ł w k a ż d y m p r z y p a d k u d o s t a r c z y ć danych o k r e ­ ś l a j ą c y c h b i o g r a f i ę mego r o z m ó w c y . A p o n i e w a ż biografia t y c h l u d z i k s z t a ł t o w a ł a się c z ę s t o w naj b u r z l i w s z y c h czasach p r z e o b r a ż e ń systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o k r a j u , i c h p r z e ż y c i a w y j a ś n i a j ą na ogół w s p o s ó b dostatecznie p e ł n y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw i z a c h o w a ń . K a t a k l i z m ostatniej w o n y ś w i a t o w e j na szczęście nie o b j ą ł w s p o s ó b g ł ę b s z y s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Lecz w przededniu w y b u c h u w o j n y i j e j t r w a n i a d o k o n a ł się w M o n g o l i i d r a m a t niszczenia podstaw i n s t y t u ­ cjonalnych r e l i g i i , k t ó r a w t y m k r a j u s t a n o w i ł a do c z a s ó w narodzin r e w o ­ l u c j i j e d y n ą oficjalną i dostatecznie r o z b u d o w a n ą ideologię. M i a ł a t e ż ona charakter w s z e c h o g a r n i a j ą c y . P r z e n i k a ł a do ż y c i a k a ż d e g o przedstawiciela tego n a r o d u od m o m e n t u narodzin po ś m i e r ć . L a m o w i e w y b i e r a l i (a nie �88 J A C E K OLĘDZKI v У- Ryc. 1. Mieszkania ł a m ó w na Gandanie w U ł a n Bator. A — dom drewniany; В — jurta (zamieszkiwana w okresie chłodów). 1 — ołtarz; 2 — piec; 3 — stoi; 4 — puf; 5 — posłania; 6 — skrzynie; x — usytuowanie odmiennych symboli ideo­ wych (w pierwszym przypadku — Chrystus na krzyżu, w drugim — plakat z fotografiami ra­ dzieckich kosmonautów) Rys. J . Olędzki t y l k o nadawali) i m i o n a i ustalali odpowiednie miejsce pozostawienia z w ł o k w stepie. S ł u ż y l i r a d ą w k a ż d e j bodaj sytuacji. Z a m a w i a l i n a owoo deszcz, w p ł y w a l i magicznie na r o z r o d c z o ś ć stad, rozstrzygali t r a p i ą c e j e d n o s t k ę zagadki życia, u c z y l i m y ś l e n i a abstrakcyjnego, a t a k ż e rozweselali. Ubodzy i c h przedstawiciele — w ę d r o w n i m n i s i (duldujczinowie) — docierali do najbardziej n i e d o s t ę p n y c h części k r a j u , gdzie nie b y ł o ani ś w i ą t y ń , ani klasztorów. R a d y k a l i z m rozstania się z t ą f o r m u ł ą ideologii r e l i g i j n e j (użycie ś r o d ­ k ó w administracyjnych, a t a k ż e w o j s k o w y c h ) s t w o r z y ł s z c z e g ó l n ą z u p e ł n i e s y t u a c j ę . M o ż n a b y j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o p r z y j ę c i e przez p a ń s t w o zo­ b o w i ą z a ń rekompensacyjnych. A l b o w i e m ó w r a d y k a l i z m m u s i a ł u k s z t a ł ­ t o w a ć silne poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za nader drastyczne czy b ł ę d n e wprost realizowanie p o s t u l a t ó w nowej d y d a k t y k i s p o ł e c z n e j , s ł u ż ą c e j w s p ó ł c z e s n e j ś w i a d o m o ś c i mas. E f e k t e m najbardziej w y m i e r n y m tego p r o ­ cesu jest dziś w M o n g o l i i s t r u k t u r a u k s z t a ł t o w a n y c h w k r ó t k i m stosunko­ w o czasie, t r w a ł y c h w a r u n k ó w osiadłości całego n a r o d u ; rozbudowanie ajmacznych i somonowych o ś r o d k ó w administracyjnych, szkolnictwa, dzia­ ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j (biblioteki, kina, czerwone kąciki), u s ł u g lekarskich i w e t e r y n a r y j n y c h , w y m i a n y t o w a r o w e j , p r o d u k c j i r ę k o d z i e l n i c z e j i fa- �CHUN B A J N A 89 Ryc. 2. Współczesny ołtarz jurtowy. Z lewej strony — na skrzynce z przyborami aptecznymi — dwa obrazki: Dari E c h i Burchan Bagsz; tygle ofiarne; młynek modlitewny oraz figury myszy i barana (symbole dostatku). Z prawej strony — ekran ze zdjęciami rodzinnymi. Somon Bajan Fot. J . Olędzki brycznej, e l e k t r y f i k a c j i , gastronomii i t p . , i t d . — co b y w a o k r e ś l a n e m i a ­ nem „ u r b a n i z a c j i stepu" . Ogromna ilość ś w i ą t y ń , a t a k ż e b u d y n k ó w klasztornych (czy raczej pojedynczych, d r e w n i a n y c h d o m ó w n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , w k t ó r y c h b y ­ t o w a l i lamowie) oraz z a b u d o w a ń o ś r o d k ó w s ł u ż b y feudalnej (świeckiej) 8 8 • D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, s. 130 i n . ; D. M a r k o w s k a , Z. S ok o l e w i c z , J . O l ę d z k i , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturo­ wym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. X I I : 1967, s. 199-252; D. M a r ­ kowska, S. S z y n k i e w i c z, Spółdzielnio pasterska, [w:] Studia mongolskie, s. 55-79; S. S z y n k i e w i c z , Współczesna rodzina pasterska. Niektóre cechy cha­ rakterystyczne, Studia s. 129-139. �90 J A C E K OLĘDZKI • " l i l i i (litymi 1 ii « I I Hill : Ryc. 3. Spichrz (mong. pin), przystosowane do nowych celów mieszkanie lamy. U góry — ogólny widok obejścia na zapleczu jurty; na dole — fragment wystroju (okno) dawnej budowli. Somon Charchorin Fot. J . Olędzki uległa zniszczeniu 9 l u b w swoisty s p o s ó b adoptowana mnianej s t r u k t u r y nowych w a r u n k ó w 9 z o s t a ł a do w s p o ­ b y t u — osiadłości. W pasterskich Nieprawdą jest jakoby: „Większa część klasztorów nie stanowiła zabytków historycznych, jako że były budowane według p r y m i t y w n y c h s z a b l o n ó w �CHÜN BAJNA 91 osiedlach p r z y centrach somonowych (osiedla te t w o r z ą osobne u k ł a d y z a b u d o w a ń w y o d r ę b n i o n e od całości o ś r o d k a ) dawne mieszkania ł a m ó w s t a ł y się swego rodzaju spichrzem czy s k ł a d e m (mong. pin l u b modon bajszin), p r z y l e g a j ą c y m do o k r e ś l o n e j j u r t y , t w o r z ą c z n i ą p e w i e n t y p zagro­ dy. Sama t e ż j u r t a i ó w pin u z y s k a ł y na p r o w i n c j i r a n g ę j e d y n y c h miejsc przechowywania d e w o c j o n a l i ó w , p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h i d o k o n y w a n i a p r a k t y k o charakterze r e l i g i j n y m (ryc. 3). T r a d y c y j n e usytuowanie o ł t a r z a to — j a k j u ż m ó w i l i ś m y — g ó r n a po­ w i e r z c h n i a s k r z y ń tych, w k t ó r y c h przechowywane jest mienie pasterzy. Skrzynie te do dzisiaj sytuowane są w miejscu zaszczytnym, p r z y ś c i a n i e na w p r o s t w e j ś c i a . W t y m t e ż miejscu p r z y skrzyniach sadza się zaszczyt­ n y c h gości, t u z w y k ł s i a d a ć co d z i e ń najstarszy d o m o w n i k , zawsze m ę ż c z y - Ryc. 4. Tygle ofiarne Fot. J . Olędzki [podkreślenie — J . O.] bez żadnej wartości artystycznej i nie różniły s i ę wiele jedne od drugich. K o j ł o , op. cit., s. 122,; por.: N. M. S z c z e p i e t i e l n i k o w , op. cit. s. 31, 75-138, 230 i n. �92 J A C E K OLĘDZKI zna. T a k w i ę c z a s z c z y t n o ś ć tego miejsca j a k b y e m a n o w a ł a na o s o b ę znaj­ d u j ą c ą się n a j b l i ż e j . Dzisiaj zwyczaj sadzania o s ó b zaszczytnych na wprost w e j ś c i a jest r e g u ł ą n a w e t w ó w c z a s , gdy nie ma j u ż w j u r c i e o ł t a r z a . O ł t a r z b o w i e m został przeniesiony w p o b l i ż e w e z g ł o w i a ł ó ż k a starszej kobiety, a w i ę c do części n a j m n i e j poczesnej w jurcie, b ą d ź t e ż j a k i przedmioty k u l t u u k r y t y poza mieszkaniem, w spichrzu. D o d a ć n a l e ż y , że dzisiejsze p r a k t y k i k u l t o w e w o k ó ł o ł t a r z a są znacznie u b o ż s z e a n i ż e l i przed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u jeszcze l a t y . W ó w c z a s to do s t a ł y c h o b o w i ą z k ó w d o m o w n i k ó w n a l e ż a ł a codzienna ofiara bogom — burchan tachich. Ł ą c z y ł a się z t y m pierwsza c z ę s t k a z p o t r a w y porannej (przed r o z p o c z ę c i e m p o s i ł k u przez ludzi). O f i a r ę t ę nazywano — deedż. B y ł o t e ż w zwyczaju regularne pale­ nie ognia z m a s ł a w specjalnym t y g l u (ryc. 4). Nazwano t ę c z y n n o ś ć dzulyn coge. S k ł a d a n o na o ł t a r z u d o m o w y m p o t r a w y takie np. j a k ciasto pieczone w k s z t a ł c i e szyszki — borcog (ryc. 5). Warto* t u d o d a ć , że b y ł a to m i s t e r n e j roboty ofiara z ł o j u w z o r o w a n a n a k l a s z t o r n y m balinie (ryc. 6). Caagalaga to ryż, r o d z y n k i oraz t w a r ó g k ł a d z i o n e na specjalnej m i ­ sce l u b czarce. Jest to zwyczaj k u l t y w o w a n y do dziś. Z okazji g ł ó w n y c h ś w i ą t , t a k i c h j a k п р . : okresowe Dżasaa s k ł a d a n o o f i a r ę — tachil. B y ł t o cały b a r a n pieczony. W czasie tego ś w i ę t a w l e w a ­ no w o g i e ń m a s ł o , by „ w y s o k o o g i e ń b u c h a ł " . N a z y w a n o t ę ofiarę szartos (masło). Do ognia c i ­ skano r ó w n i e ż k a w a ł e k m i ę s a z k a r k u z w i e r z ę ­ cia — golla-mach. Do s t a ł y c h ofiar w czasie u b o j u barana na­ Ryc. 5. Ofiara z pieczo­ obgotowanych nego ciasta (mong. bor­ l e ż a ł o s k ł a d a n i e przed o ł t a r z e m w n ę t r z n o ś c i — koniuszka serca, k a w a ł k a p ł u c a cog). oraz części g ł ó w n e j k i s z k i (ryc. 7-8). I n f o r m a t o r z y Somon Bajan zwyczaj ten t ł u m a c z ą w s p o s ó b m n i e j w i ę c e j t a k i : Hys. J . Olędzki „ o t o d o w ó d [owe ofiary], ż e jest n a m na t y m pa­ dole dobrze. I takiego dobra oczekujemy w p r z y s z ł y m w c i e l e n i u . Chcie­ l i b y ś m y b y ć po wsze czasy pasterzami. A jeśli n i m i b ę d z i e m y , s k ł a d a ć b ę d z i e m y j a k teraz o f i a r y z najsmaczniejszych części barana [...]". Za­ sadniczo inaczej t ł u m a c z ą t ę o f i a r ę lamowie. K o r z y s t a m z i n f o r m a c j i ł a ­ m ó w p r a k t y k u j ą c y c h na Gandanie. O t ó ż s t w i e r d z a j ą oni, że B ó g s p o ż y w a z t y c h ofiar j e d y n i e m i s t y c z n ą s u b s t a n c j ę . T y m t e ż sposobem ( d a r z ą c go ofiarą) dokonuje się mistycznego a k t u adoracji. Te wszystkie o f i a r y n a l e ż ą dziś do r z a d k o ś c i . N a j c z ę s t s z ą p o s t a c i ą ofia­ r y przed o ł t a r z e m d o m o w y m jest palony o g i e ń t u ż przed zmierzchem oraz z ł o ż o n y w m o s i ę ż n y m t y g l u suutej caj ( „ b i a ł a " herbata). Ofiara z serca barana n a l e ż y dziś do p r a w d z i w y c h r z a d k o ś c i . �93 CHUN B A J N A Ryc. 6. Ofiara z prasa i łoju (mong. balín). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki S p r ó b u j m y z kolei r o z w a ż y ć s z c z e g ó ł o w i e j t r e ś c i a k t u a l n y c h w i e r z e ń omawianej społeczności, b i o r ą c pod u w a g ę przede w s z y s t k i m rodzaj i spo­ sób i n t e r p r e t o w a n i a o k r e ś l o n y c h w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h ( g ł ó w n i e o b r a z ó w , rzeźb), jakie eksponowane s ą na o ł t a r z a c h d o m o w y c h . Przed t y m j e d n a k konieczna jest n a s t ę p u j ą c a uwaga. W i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć o w y c h w y o b r a ż e ń nie zawsze pozostaje w b e z p o ś r e d n i e j relacji z p o s t a w ą jednostki, k t ó r ą �94 J A C E K OLĘDZKI Somon Bajan Rys. J . Olędzki z w y k ł o się potocznie o k r e ś l a ć jako z a a n g a ż o w a n ą i zarazem z w i ą z a n ą z ś w i a t o p o g l ą d e m f i d e i s t y c z n y m . N i e do r z a d k o ś c i n a l e ż y dziś w M o n g o l i i fakt, aby cieszący się w i e l k i m a u t o r y t e t e m b y ł y w y s o k i d o s t o j n i k s p o ł e c z ­ ności ł a m ó w — s ę d z i w y starzec, k t ó r y zachowuje n a d a l w i ę z i z m n i c h a m i s p e ł n i a j ą c y m i p r a k t y k i w j e d y n y m klasztorze Gandan, m i a ł na s w o i m o ł t a r z u j u r t o w y m t y l k o jeden n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w w i z e r u n e k Bur chan Bagsz. Osoba, o k t ó r e j mowa, w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h ogranicza s i ę w y ł ą c z n i e do o d m a w i a n i a r ó ż a ń c a . W c i ą g u dnia o d m a w i a 15000 razy om mani padme ćhum. J e d n a k ż e w i e l o ś ć t a nie jest c z y m ś w y j ą t k o w y m . Natomiast i n n y reprezentant tej samej społeczności, b y ł y w o j e w ó d z k i sekretarz p a r t i i , nie o d m a w i a w p r a w d z i e r ó ż a ń c a , ale studiuje k s i ę g i r e l i ­ gijne. Jest i c h w i e l k i m m i ł o ś n i k i e m i kolekcjonerem. N a o ł t a r z u d o m o w y m b y ł y sekretarz p r z e t r z y m u j e aż 26 r ó ż n y c h w y o b r a ż e ń b ó s t w panteonu lamaistycznego. J e d n o c z e ś n i e z w y o b r a ż e n i a m i t y m i w y s t ę p u j ą w bezpo­ ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e w i z e r u n k i d o s t o j n i k ó w p o l i t y c z n y c h Suche Batora i C z o j b a ł s a n a . I n f o r m a t o r Gonczigdambil w y r ó ż n i a się w y j ą t k o w ą w p r o s t t r o s k l i w o ś c i ą w d o p e ł n i a n i u w s z e l k i c h t r a d y c y j n y c h f o r m ofiary, w szcze­ gólności s t a ł e g o (nie t y l k o o zmierzchu) palenia ognia na o ł t a r z u . W t y m celu m u s i p r z y g o t o w y w a ć zapas o k o ł o k i l k u d z i e s i ę c i u t y g l i z m a s ł e m i umieszczonymi w n i c h r ę c z n i e s k r ę c o n y m i k n o t a m i z b a w e ł n y . N a p y t a ­ nie, czemu p r z y p i s a ć t ę jego dbałość, odpowiada z h u m o r e m , ż e d z i ę k i p r z y g o t o w y w a n i u l i c z n y c h t y g l i z m a s ł e m m o ż e z n a l e ź ć „czas dla siebie". A zatem w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć w y o b r a ż e ń w o ł t a r z a c h , j a k t e ż p r a k t y k i czynione p r z y n i c h nie p o t w i e r d z a j ą stereotypowej r e g u ł y . M o ż n a nawet z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e osoby, k t ó r e w najmniejszej mierze m o ż n a by p o d e j r z e w a ć o przekonania fideistyczne s ą i c h w y z n a w c a m i i g ł ę b o k o zaangażowanymi o r ę d o w n i k a m i treści religijnych. J e d n a k ż e są również �95 CHÜN BAJNA Ryc. 8. Składanie ofiary z wnętrzności barana. a — ofiara w tyglu; b — obgotowane wnętrzności na tacy, przeznaczone do spożycia. Somon Bajan Fot. J . Olędzki jednostki, k t ó r e zdecydowanie o k r e ś l a j ą s w o j ą a t e i s t y c z n ą p o s t a w ę , m a n i ­ f e s t u j ą c t o w wypowiedziach, j a k r ó w n i e ż t y m , że nie m a j ą j a k i c h k o l w i e k o b i e k t ó w sakralnych. Oto w y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w takiej postawy: �96 J A C E K OLĘDZKI Ü. C e w e g d o r d ż , ur. w 1886 r. w Arszand-Chamrus w okolicy somonu Bajan.. Jako szabi służył w młodości na dworze Bogdo-gegena. Zamieszkuje z ro­ dziną syna w jednym z budynków murowanych w Bajan Somonie. W mieszkaniu nie ma żadnych obiektów kultowych. „Nie mam bogów, bo przyszły takie czasy, że nie należy ich mieć". N. L u w s a n d ż a m c , ur. w 1898 r. w Chowgno (ajmak Chentejski). W m ł o ­ dych latach pracownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, aktywny działacz par­ tyjny, w a l c z y ł z kontrrewolucją. W okresie kultu Czojbałsana usunięty z partii, aresztowany i skazany na 8 lat więzienia. W dalszych latach był nauczycielem (w Gurwan Bajan —• ajmak Chentejski), a następnie palaczem. Obecnie zajmuje się w somonie Bajan (w brygadzie pomocniczej) wyrobem części drewnianych do jurt i ogrodzeń dla owiec. W jurcie swojej nie przetrzymuje żadnych dewocjona­ liów. „Nie s ą mi one do niczego potrzebne, jestem niewierzący". Szczyci się umie­ jętnością biegłego czytania, pisania, w szczególności zaś liczenia. A oto j a k p r z e d s t a w i a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej kompletne o ł t a r z e w e w s p ó ł c z e s n y c h j u r t a c h mongolskich. D. D o n d o g d u 1 a m, ur. w 1875 r. w okolicach Czoir (Wschodniogobijski ajmak), ośrodka administracyjnego Cecenwana w Oldzijtijn-tal. Pochodzi z rodziny szabi. Jej rodzina koczowała na rozległych obszarach. W celach religijnych (pątniczych) odwiedzała liczne klasztory, również tybetańskie. W dawnej Urdze była 15 razy, każdorazowo w celach religijnych. Obecnie modli s i ę o rychłą śmierć. Jeśli ma czas (opiekuje s i ę dziećmi syna) „odmawia" różaniec (mong. erech) — powta­ rzając po tysiąckroć urn, maa ni bad mi chum (ryc. 9). Intencją tych s ł ó w jest wspomniana prośba. Kieruje ją do Burchan Bagsz, Dari Ech, „licznych swoich nau­ czycieli ł a m ó w " (wymienia miana dwóch) oraz „bogów 10 stron". W jurcie obok swego posłania (nie w miejscu centralnym) przechowuje na skrzyni drewnianą k a ­ pliczkę, w której znajdują się 3 obrazki małych rozmiarów (ok. 5 X 8 cm): Burchan Bagsz, Dari Ech oraz lamy-powiernika. Przed kapliczką stoją drewniane figury barana i myszy, symbolizujące bogactwo i dostatek. Informátorka poza „odmawia­ niem" różańca żadnych innych praktyk religijnych nie wykonuje. G. D o l d ż i n s u r e n , ur. w 1883 r. na terenie Bajan somonu i jej syn Dz. C z i m i d d o r d ż , ur. w 1904 r. również na terenie Bajan somonu. W jurcie znaj­ duje s i ę kapliczka odziedziczona po starszym bracie kobiety. Kapliczka ustawiona jest w prawej części jurty na skrzyni u w e z g ł o w i a łóżka Doldżinsuren. Za k a ­ pliczką na niskim stoliczku leżą dwie księgi Altangerel. Przed kapliczką — młynek modlitewny, trzy naczynia do palenia , ognia (puste) oraz jedno naczynie (wyższe od pozostałych) z suutej caj. Bywa, że Doldżinsuren do naczynia tego nalewa ajrag lub kładzie „pierwszą część" z potrawy zgotowanej rano dla całej rodziny. Czyn­ ność t ę nazywa deedż. Niekiedy kładzie przed kapliczką borcog — pieczywo w for­ mie szyszki. W kapliczce znajduje s i ę ogółem pięć obrazków oraz jedna fotografia Bogdo-gegena. Fotografia umieszczona jest centralnie. Ponad fotografią znajduje s i ę obrazek o wym. 1,5X2 cm — Dżangrajseg (jest to lokalna nazwa Awalokiteśwary, tyb. Pyanras-gzigs, mong. Nidjuberjudzektszi). Obrazek ten został wykonany na specjalne zamówienie jej starszego brata, który cierpiał na bóle oczu. Informátorka potwierdza wielkie, opiekuńcze możliwości tego boga. Obok wyobrażenia Dżangrajseg — również małych rozmiarów — dwa przedstawienia (od lewej i od prawej strony) Burchan Bagsz. Na dole nieco większych rozmiarów obrazki: Nogoon Darich i Cagaan Darich. Postacie nazywane przez informatorkę (a także przez jej syna) �CHÜN B A J N A Ryc. 9. Różaniec (mong. 97 érech). Gnadan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Darich trzymają miecze i zaopatrzone s ą w atrybut — księgi. Są to w istocie wy­ obrażenia nie Tary, lecz bodhisattwy Mańdżuśri — „zaszczepiającej chęć pozna­ wania prawdy" (mong. Mandżuszri, tyb. Jam-dpal). R. D e n d e w, ur. w 1884 r. na terenie somonu Bajan. W swojej jurcie prze­ chowuje część sakraliów odziedziczonych po ojcu. Na chana jurty (szkielecie drew7 — Etnografia Polska, XVII/2 �98 J A C E K OLĘDZKI nianym) zawieszony jest obrazek Buddy, który nazywa Awid (nazwa lokalna, ozna­ czająca „ojca siły" lub energii).- Jest to wyobrażenie i nazwa popularna na wielu terenach Mongolii (opracowania poświęcone ikonografii lamaistycznej jej nie w y ­ mieniają, prawdopodobnie jest to przetworzenie sanskryckiej nazwy Amitabha, tyb. Oddpag-med). Obrazek A w i d przechowywany jest za szkłem w ramkach. T ł e m tego obrazu jest malunek w i ę k s z y c h rozmiarów (15X20 cm) Cagaan Owgón pośród róż­ nych zwierząt oraz dzieci. Cagaan Owgón — „Biały Starzec" (tyb. lHa-č' én-ťse-ring — „wielkie wieczne bóstwo"; znany również pod nazwą mongolską LTiaezi-ncere — „uosobienie całej przyrody"). Informator z wyobrażeniem Awid w i ą ż e nadzieję „dłu­ gowieczności", przeżycia wielu lat. O „Białym Starcu" mówi, ż e był to w jego rodzinie obraz otaczany szczególną czcią. Miał przynosić wszechstronne powodzenie w pasterstwie, koczownictwie. Chronił stada, a także dzieci (szczególnie w ó w c z a s , kiedy z małymi dziećmi wieczorem zmieniano koczowisko). Stwierdza na koniec, że pewnie miałby inne jeszcze obrazki (być m o ż e całą kapliczkę), gdyby mu ich nie skradziono ze spichrza. Obecnie — jak twierdzi — żadnych praktyk kultowych nie odprawia. A . D e n d e w, ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (Sergelen). "W centralnym miejscu jurty ustawiona jest na skrzyni prostokątna kapliczka drewniana (wym. 30X70 cm). Przesłania ją jedwabna zasłona choszog. Jak twierdzi, odsłaniano j ą tylko w czasie święta Dżasaa i niekiedy na Cagaan-sar. Wewnątrz kapliczki umieszczone s ą figu­ ry — jedna z drewna, druga z gliny. Miał je w y k o n a ć w ę d r o w n y lama w krótkim czasie, „nim otrzymał posiłek". Kapliczkę odziedziczył po ojcu. Figura gliniana to postać sacřimsa па kozie, nazywa ją Damdin (w Mongolii nazywają t ę postać r ó w ­ nież Dandżin lub Damdin-Czojdża; tyb. Dam-can rDor-legs). Druga figura to we­ dług jego s ł ó w Dżamsaraj (w tej samej okolicy inni nazywają tego boga Namsaraj; tyb. rNam-sras — „książę całkowicie czysty w znaczeniu duchowym", duch opie­ kuńczy bogactwa, utożsamiany z Indrą). Informator o żadnej z tych postaci nic nie potrafi powiedzieć (por. wywiady z S. Gonezigdambil i N. Badzar). Na prośbę mego przewodnika, aby obdarował go kapliczką, Dendew chętnie s i ę z nią rozstaje. B. M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w Awdarbajan somon przy klasztorze Bambogor Torwij (ajmak Centralny). W jurcie byłego lamy, osoby głęboko religijnej, znaj­ dują się u wezgłowia łóżka (umieszczono je w centralnym miejscu jurty, pod ścia­ ną) niedużych rozmiarów obrazki Burchan Bagsz, Dari, dwa młynki modlitewne, kadzielnica oraz stale płonąca lampka [dzulyn coge). Przy skromności wyobrażeń bogów zwraca u w a g ę staranność w podtrzymywaniu ognia. Tłumaczy: „.Kładzenie drobnych ofiar [przed burchanami] to zwyczaj pospolity. P a l ę t y l k o ogień, aby wskazać, że człowiekowi dobrze, dostatnio i że oczekuję takiego samego dobra w in­ nym wcieleniu". Prawdopodobnie taki sceptycyzm, w połączeniu z brakiem zainte­ resowania, odnosi s i ę do licznych wyobrażeń panteonu lamaistycznego. Informator dziwi się bardzo, że jego najbliższy sąsiad łączy z wieloma bóstwami różnorodne i szeroko pojęte powinności. Mordordż, kiedy mu pokazuję obraz panteonu, rozpo­ znaje na nim tylko zasadnicze figury. Jurtę jego odwiedzają często (w okresie let­ nim) lamowie z Gandan. Cieszy s i ę niewątpliwie dużym autorytetem. Oprócz pale­ nia ognia i niekiedy kadzidła, stale odmawia różaniec. Stara s i ę o d m ó w i ć — podczas jednego dnia 15 000 Om mani pad me chum. S. С z i m i d с e r e n, ur. w 1893 r. na terenie somonu Bajan. Po m ę ż u (lamie) dziedziczy większą ilość sakraliów. Przeważają wśród nich dużych rozmiarów (60X100 cm) cenne obrazy. Większość z tych obrazów przechowuje w spichrzu. Jeden z takich dużych obrazów, na podszyciu jedwabnym, ma zawieszony w po- �CHÜN BAJNA 99 bliżu swego posłania po prawej stronie jurty. Na obrazie wyobrażenie Ajuusz (jest to Amitabha, Amitdjus — „niezmierzony żywot" — boski Budda, tyb. Tshe-dpag-med). Z w y o b r a ż e n i e m tym łączy Czimidceren pojęcia o „długoletności", „rozwoju". Oprócz obrazu głównego znajdują się dwa małych rozmiarów (w ramkach, za szkłem): Dżanrajsag — jak m ó w i — „burchan 1000 oczu i 6 rąk" oraz Cagaan Darchi. Przed obrazami stoi w y g a s ł a lampka. O licznych obrazach przechowywanych w spichrzu niewiele potrafi powiedzieć. Rozpoznaje w ś r ó d nich. wyobrażenia Sachiusa Gombo, Bogd Lach, Nogoon Darchi, Gowijn Lcha (pięć jego różnych wy­ obrażeń na jednym obrazie) i in. G . L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu B a ­ jan. 20 lat przebywał w klasztorze. Po matce odziedziczył obraz Cogszin. Wykonał go na specjalne zamówienie jego matki lama-malarz w dawnej Urdze. Obraz ten, zazwyczaj zwinięty w rulon i ukryty w tekturowym tubusie, przechowuje na za­ pleczu kapliczki. Cogszin rozwijano (i nadal tak czynią) tylko w czasie świąt Cagan-sar, Dzulyn i Dżasaa. Na płótnie o wym. 75X130 cm przedstawione zostały — w o k ó ł wyobrażenia centralnego Dzonchawy — strefy świata i działalności licznych bogów (Burchan) oraz ludzi. Jest to rodzaj panteonu. Informator wyróżnia w nim 9 stref: a) centralną, z wyobrażeniem Bogd Dzunchuw trzymającego na piersiach Burchan Bagsz — jest to „Bóg służący interesom wszystkich ludzi, wszystkich stron"; b) prawą górną, pagodę Burchan Bagsz; c) pagodę Majdar — jest to „Bóg tej ważności co Burchan Bagsz, zajmuje s i ę sprawami ogólnymi"; d) między wyo­ brażeniami słońca i księżyca, na środku u samej góry — Dordżczan — „Bóg od wszystkiego"; e) liczne wyobrażenia postaci w trzech strefach, ponad i po bokach Dzonchuwy — „uczniowie" Dzunchuw; f) w górnej części elipsoidalnie rozmieszczo­ nych postaci pod figurą centralną — Macharandz Dżalczinszin — „czterech stróży — zaszczytna straż bogów"; g) środek elipsy — „rodzina bogów Jadam", s ą oni — w e d ł u g informatora — przywódcami kolejnej grupy; h) dolna partia elipsy — changal Czojdżin surmaa — „ogół groźnych czojdżinów"; i) w dolnym prawym rogu — wyobrażenie człowieka na klęczkach ze złożonymi dłońmi — „wierzący, niosący bogom ofiary"; j) w lewym dolnym rogu — postacie ludzi i zwierzęta, krajobraz górski i morze — „władcy ziemskich stref, gór i wód". Luwsandendew wymienia ponadto ogółem. 26 nazw poszczególnych wyobrażeń, tylko czterech nie potrafi rozpoznać. Każdą z postaci stara s i ę skomentować. O grupie Jadam m ó w i : „Oni są z żonami, z żonami, tak z żonami. Jeśli między ludźmi z takich związków rodzą się niekiedy dobrzy ludzie, to chyba również bogom taki związek służyć m o ż e do pomnażania szeregów niebiańskich" (ryc. 10). W jurcie Luwsandendewa oprócz obrazu Cogszin — na jednej ze skrzyń w „zaszczytnej" części — znajduje s i ę : 1) oprawiony w srebrne ramki obraz Bogd Dzuchuw, 2) przed obrazem drew­ niana figura konia, dwie aluminiowe figury koni oraz podobna do ostatnich — goroos — gazela, „[...] są to ofiary, stawiamy je z myślą o s t a ł y m przybywaniu mięsa, bydła, koni, owiec — nie tylko w tym życiu, lecz po wieczne czasy. Konie doimy 7-9 razy, a chcielibyśmy doić je wiecznie", 3) metalowe naczynia na ofiary, 4) młynek, 5) kadzielnica, 6) księgi — nad całością, zawieszone u stropu, 7) BMTWÍ-chorloo — diagram astrologiczny, który zastępuje informatorowi kalendarze na wszelkie lata. Obok tych sakrallów znajduje się budzik i stałe miejsce na kapelusz. O. D a n d z a n, ur. w 1890 r. w Awdar Bajan. Posiada kapliczkę z czterna­ stoma obrazkami (niewielkich rozmiarów). Pośród wyobrażeń bogów tylko sześciu potrafi zidentyfikować (dwa wyobrażenia Burchan Bagsz, dwa Darich (Nogoon i Cagaan), Gombo oraz Czadraabal (nazywanego również Namsaraj). „Miałem w i ę ­ cej obrazków i figur. Oddałem je na Gandan — tam ich najlepsze miejsce". Infor- �Ryc. 10. Fragment obrazu Cogszin, wyobrażenia grupy bogów Jadam. Wyrób rodzimy, druga poł. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 101 mację tę uzupełnia stwierdzeniem, że owe sakralia „przeszkadzały mu w czasie koczewania". D. S o m d a n r d ż a , ur. w 1898 r. na terenie ajmaku Sredniogobijskiego oraz wspomniany wcześniej S. G o n e z i g d a m b i l (syn), ur. w 1918 r. w Dzuun Czoir. W jurcie, którą zamieszkują, znajduje s i ę sporych rozmiarów szafka („po stronie żeńskiej"), na wierzchu kapliczka i figury różnego rodzaju. Szafka jest oszklona (spoza szyb w i d a ć portrety Suche Batora i Czojbałsana), w e w n ą t r z szafki przecho­ wywane s ą tygle do palenia ognia (kilkadziesiąt sztuk) oraz inne przedmioty z w i ą ­ zane z kultem religijnym. Ogółem „ołtarz" w tej jurcie to 26 różnorodnych wyobra­ żeń bóstw z panteonu lamaistycznego. Somdanrdża zajmuje się (przy tym „ołtarzu") składaniem ofiar mięsnych w czasie uboju barana. W specjalnym tyglu składa koniec obgotowanego serca, kawałek kiszki i płuca (ryc. 7-8). Gonezigdambil zaj­ muje się natomiast dopilnowywaniem, aby przed kapliczką stale płonął ogień. Gonezigdambil o każdej z postaci namalowanej czy wyrzeźbionej potrafi powie­ dzieć jak o figurze Namsaraj: „Jest to bóg wielkiej siły i wielkich bogactw. Strzegą ich myszy. Mysz [którą ten bóg trzyma zazwyczaj w lewej ręce — J . O.] jest sym­ bolem bogactwa, pomyślności. Ona pluje drogocennymi kamieniami. Namsaraj to bóg dostatku pieniędzy, jedzenia, bydła..." Przed kapliczką stoi wyeksponowane na pierwszy plan Turibaszi — symbol przyjaźni i pokoju (słoń, zając, małpa i ptak). Wśród licznych ksiąg religijnych w tej jurcie, oprócz Altangerel i Dżadamba, znaj- Hyc. 11. Jedna z rycin w księdze tybetańskiej Gugerwaa Fot. J . Olędzki �102 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 12. Czytanie księgi tybetańskiej Altangerel. Somon Bajan Fot. J . Olędzki duje się Bidergaraw — czytana i oglądana z wielkim zainteresowaniem ogromną ilość wyobrażeń, w tym d e m o n ó w dogszit; ryc. 11-12). (zawiera N. В a d z a r, ur. w 1902 r. w ajmaku Centralnym. Posiada kapliczkę z kilkoma wyobrażeniami bogów. Najwyżej ceni Darchi — „[...] byla dziewczyną o zlej duszy, �CHÜN BAJNA 103 niemiłosierną [...] Burchan Bagsz [aby ją ukarać —• J . O.] zabrał jej syna [...] nie­ szczęsną matkę wrona naprowadziła na ślad [...] Burchan Bagsz postawił warunek — odda syna, jeśli stanie się dobrą [...] I tak stała się Darchi wszechdobrocią po wsze czasy dla wszelkich ludzi, a najbardziej dla biednych [...]". Ważną również rolę przypisuje wyobrażeniu boga na kozie, nazywa go Damdinczojdża (tyb. Dam-can Ryc. 13. Wyobrażenie Damdin Czojdżal Wyrób miejscowy, X I X w. Fot. J . Olędzki �104 J A C E K OLĘDZKI rDor-legs), inni w tej okolicy nazywają go Damdin lub Damdżin. Powszechnie przyjmuje się, że jest on kowalem. Podobnie sądzi Badzar: „Damdi to kowal [wska­ zuje przy tym na jego atrybuty, które określa jako młot i miech — J . O.], majster, gospodarz, wojownik-bohater. On chroni całe gospodarstwo [a pośrednio — J . O.] państwo, ojczyznę. Nie może być w państwie ładu bez szacunku dla Damdi" (ryc. Ü3-14). Ryc. 14. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie Cagaan Dari Ech, „Biała Matka Dari" (Tara). Wyrób rodzimy, druga poj. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHÜN B A J N A 105 T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " w s k a z u j ą , że z rozbudowanej d o k t r y n y lamaistycznej p r z e j ę t e z o s t a ł y przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń ­ stwa t y l k o pewne, p o w t a r z a j ą c e się t r e ś c i . Uosobieniem i c h jest Tara, a na- Ryc. 15. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie w ł a d c ó w cmentarza Chochimoi (tyb. Dur-k'rod-bdag-po), sług boga śmierci Erlik Nomynchaan (sanskr. Dharmaradża). Wyrób rodzimy, 2 poiowa X I X w., Somon Bajan Fot. B. SowilsM �106 J A C E K OLĘDZKI s t ę p n i e sam Budda, k t ó r e g o r ó ż n e w y o b r a ż e n i a często u t o ż s a m i a n e s ą n i e ­ s ł u s z n i e z o d r ę b n y m i b ó s t w a m i . R ó ż n o r o d n i sachijusowie i dogszitowie uzyskali s w o i ś c i e przetworzone znaczenie, o d p o w i a d a j ą c e w y o b r a ź n i spo­ łeczności, k t ó r e j p o d s t a w ą b y t o w ą jest hodowla. Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę za­ s ł u g u j e recepcja z idei b u d d y z m u p e ł n e j afirmacji ż y c i a doczesnego — c h ę c i powtarzania go w k o l e j n y c h wcieleniach. W e d ł u g relacji i n f o r m a t o ­ r ó w , a f i r m a c j ą t ą o b j ę t e jest zawsze życie O' charakterze pasterskim. Podobnie j a k w i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h (np. w ś r ó d l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j w Europie), t a k i w M o n g o l i i nie p r z y j ę ł y się te t r e ś c i religijne, k t ó r e od­ n o s z ą się do m ą k piekielnych, s ą d u ostatecznego. A n i razu nie u d a ł o się o d n a l e ź ć w ś r ó d licznych zazwyczaj w y o b r a ż e ń — j a k i e w y s t ę p u j ą w j u r t o w y c h kapliczkach — postaci boga ś m i e r c i Erlika l u b inaczej zwanego Damdżin Czojdżal. J e ś l i n a w e t p r z y j ę ł a się sama nazwa (Damdżin Czoj- Ryc. 16. Wyobrażenie piekieł, barwny rysunek z początków X X w. Czojdżin-Lamyn-sum w Ułari Bator Fot. J . Olędzki �dzal), CHUN B A J N A 107 t o j a k o o k r e ś l e n i e b ó s t w a o zasadniczo i n n y c h p o w i n n o ś c i a c h (por. o b s z e r n ą w y p o w i e d ź o Damdżinie i n f o r m a t o r a Badzara). Znane w y o b r a ­ ż e n i e z „ t a ń c a ś m i e r c i " p a r y s z k i e l e t ó w Chochimoi, gwa Odagwa lub — z w i ą z a n y c h z o t c h ł a n i a m i m ą k p i e k i e l n y c h boga Erlika, w ś r o d o w i s k u p a s t e r s k i m z n a m i ę t a l i z m a n u czy a m u l e t u (a sachijusa) Ad. Durtdauzyskały przynajmniej c h r o n i ą c e g o p r z e d k r a d z i e ż a m i (ryc. 15). I I . Kształtowanie się współczesnych praktyk komemoratywnych. a) O p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a p o ś m i e r c i D. D o n d o g d u l a m, ur. 1875 г.: „Po śmierci człowiek rodzi s i ę na nowo jak to dziecko [informátorka pokazuje na dziecko trzymane na rękach]. Dlatego tak dużo u nas teraz m a ł y c h dzieci [...] Modlę s i ę do bogów, aby się urodzić iponownie — wszystko jedno kim: kobietą czy mężczyzną. Modlę się, aby jak naj­ szybciej trafić do nieba ¡[raju — J . O.] i stamtąd powrócić na ziemię. Chciałabym umrzeć jak najszybciej; mam już za sobą to życie. [...] Modlę się do swoich nau­ czycieli ł a m ó w [wymienia tu imiona d w ó c h ł a m ó w — J . O J , do bogów dziesięciu stron. Modlę s i ę też do Burchan Bagsz i do Darchi... Prosić będę, aby zbudowano mi grób, lecz trumny niechaj nie przysypują ziemią! Jak tak można pod ziemią?[..J". R. D e n d e w , ur. 1884 r. na terenie somon Bajan. Informator mimo pełnego uznania dla nowych z w y c z a j ó w rozstawania s i ę ze zmarłymi twierdzi, ż e : „Po śmierci dusza przechodzi w nowe istnienie ludzkie. Dowodem tego jest to, że u nas tak dużo rodzi s i ę dzieci". Na pytanie, czy dusza zmarłego nie wciela s i ę w n i ż ­ szego typu organizmy, odpowiada: „Wiele [potem dodaje „nigdy" — J . O J się nad tym nie zastanawiałem". M. D e n d e w , ur. 1885 r. w rejonie Elgen przylegającym do somonu Bajan. „Jeśli człowiek grzeszył, to jego dusza trafia w przepaść ciemną, w przepaść. A jeśli czynił człowiek wiele dobrego dla innych, dla wszystkich ludzi, to trafia [dusza zmarłego — J . O J do raju, świata Burchanów". — Co zaś dzieje s i ę z duszą czło­ wieka, który niezbyt grzeszył i niezbyt wiele dobrego' uczynił innym? „Może od­ rodzi s i ę wtedy w innym człowieku. Też i grzesznik, jeśli odbył męki [w owej „ciemnej przepaści" — J . O J , to m o ż e odrodzić s i ę i nawet trafić do świata bogów, wcielić s i ę w boga. J a sam wierzę, ż e niczego złegO' nie należy czynić na tym świecie, albowiem m o ż n a odrodzić s i ę w człowieku lub bogu [...] Umarłego lepiej też zostawić odkrytego w stepie. Wtedy szybko jego ciało przepada. Nie rozumiem, jak to m o ż e być, aby tek zakopywać ciało". — Pozostaje w ó w c z a s coś, co pomaga rodzinie: „Nie wiem. J a będę prosił, aby mnie pozostawili na stepie w ciepłym, słonecznym miejscu!" B . M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w somonie Awdarbajan przy klasztorze B a m bogor Torwij lub t e ż zwanym Bambar (ajmak Centralny). B . Mordordż, jako lama, piastował w tym klasztorze w a ż n e funkcje, do dziś uchodzi w najbliższej społecz­ ności za człowieka głęboko religijnego: „Dusza zmarłego przebywa okresowo w j a ­ k i m ś zwierzęciu, ale zawsze odradza się w innym ludzkim wcieleniu. Opuszczenie przez duszę ciała zezwala na zniszczenie ciała [...] Dlatego zostawianie człowieka [zmarłego — J . O J na powierzchni ziemi jest zgodne z tradycją przodków, a naj­ ważniejsze — to znalezienie dla niego miejsca najodpowiedniejszego, by rozniosły go zwierzęta. Najlepiej jest, jak już na drugi dzień [ciała — J . O J nie ma. To jest najlepsze rozwiązanie. A niedobrze jak gnije człowiek w ziemi [...] Dawniej po- �108 J A C E K OLĘDZKI szukiwano w ł a ś c i w e g o miejsca dla umarłego. Teraz — bez różnicy — kładą wszyst­ kich na jedno miejsce. Jest to polityka partii i nic o tym nie mogę powiedzieć". A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdarbajan. A. Dendew należy do bardzo nielicznych (w społeczności Bajan somonu bodaj jedyny) „wróżbitów" z łopatki barana. W jurcie jego przestrzegane s ą z niezwykłą pieczołowitością rzadko już zdarzające s i ę zachowania magiczne. Warto również odnotować fakt, że w odróż­ nieniu od pozostałych mieszkańców Bajan z w i e l k ą starannością zachowuje obyczaj dawnego w y g l ą d u pasterza — w stroju i sposobie strzyżenia w ł o s ó w (osobliwy kosmyk długich w ł o s ó w na potylicy, przy reszcie krótko ostrzyżonej). Oto jego poglądy w interesującej nas sprawie: „Co się z c z ł o w i e k i e m dzieje po śmierci, nie wiem i nie chcę wiedzieć. W a ż n e jest tylko, abym miał -co zjeść, aby m i ę s a było pod dostatkiem... Kiedy już opuszczę swoją jurtę, wszystko mi jedno, jak mnie pochowają". G. L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu Bajan. Od 8 do 28 roku życia przebywał w klasztorze Bambaryn Chijd (Oncorpułtłen Chijd). J a k już była mowa, należy do bardzo nielicznych w społeczności Bajan somonu, którzy znają nazwy i role ogromnej rzeszy bóstw panteonu lamaistycznego. Szczyci się też w i e d z ą astralną, znajomością szczegółową religijnych świąt dorocznych. Mimo to, a może w ł a ś n i e dlatego, jest wyrazicielem poglądów nader współczesnych w omawianych warunkach: „Nie miałbym bogów [ogromnej ich kolekcji w jurcie — J . O.], gdybym nie wierzył [...] Ale nie wiem, co z c z ł o w i e ­ kiem dzieje się po śmierci. Nowy sposób żegnania zmarłych jest lepszy niż starszy [tradycyjny — J . O.]. Każdy boi s i ę trupów [...] Nie wiem, dlaczego dawniej były inne prawa". B. B a z a r w a n , ur. w 1895 r. w okolicach jezior północno-zachodniego rejonu prowincji mongolskiej w C h R L (dawna Barga). „Sądzę, ż e obecne zwyczaje zako­ pywania zmarłych są mądrzejsze, lepsze niż dawniejsze, ponieważ dla krewnych pozostają jakieś ślady [...] W tym nowym obyczaju uczestniczą w ł a d z e somonu, kolektyw spółdzielni. Jest obiad wydany przez rodzinę [...] To wszystko łagodzi ból. A przecież duszy żadnej nie ma". Bazarwan chwali również zwyczaj sytuo­ wania cmentarzy daleko od osad ludzkich. „To dobra tradycja. Dawniej też wyno­ szono zwłoki daleko w step. Nieprzyjemnie żyć blisko zmarłych". N. D o 1 g o r, ur. w 1893 r. w somonie Bajan. Wdowa po pisarzu nojona Darchanczinwana, osoba głęboko religijna, chociaż nie znająca w sposób pełniejszy prawd wiary. Składa regularnie ofiary przed obrazkami bóstw poświęconych swoim bliskim zmarłym. „Światło u mnie [w jurcie przed kapliczką — J . O.] płonie i dla bogów i dla drogich mi osób [zmarłych — m ę ż a i matki — J . O.]. J a k byłby mąż, to każdego rana dałabym jemu pierwszemu czarkę suutej caj, ale tak [...] daję tu [...]". Dolgor każdego wieczoru obchodzi jurtę s w o j ą i sąsiadów i(w tym sekre­ tarza partii), niosąc na rękach ś w i ę t e księgi. Zabieg ten tłumaczy o b a w ą przed gromami i pojawieniem się duszy zmarłych. Jednakże sądzi, że „oni na pewno s ą już w raju", mimo to zapytuje?: „Jest możliwe, aby przychodziły dusze bliskich do jurty?" Wydaje s i ę jej, że tradycyjny zwyczaj rozstawania s i ę ze zmarłymi był „lepszy". Jej zaś osobiście wszystko jedno, jak zostanie pochowana. Chociaż do­ puszcza, ż e : „ludzie mogliby się lękać jej ciała pozostawionego na wierzchu". I dla­ tego uważa, że chowanie ciał w ziemi ma swoje uzasadnienie. N. L u w s a n d ż a m c . Godzi się, aby pochowano go w ziemi — „to kultu­ ralny zwyczaj". Wolałby jednak, aby ciało jego spalono. Dawnego zwyczaju roz- �CHUN B A J N A 109 stawania się ze zmarłymi nie akceptuje. Jego najgorszą stroną — stwierdza — jest to, że „potem zostaje czaszka, czaszka poniewiera się w stepie; psy, wilki wszystko rozwłóczą oprócz g ł o w y ; głowy nie ruszają". Sz. L u w s a n c o d o w , ur. w 1899 r. w Malchyntal w Bajan Dżargalant, m ą ż — A. C h o r ł o o , ur. w 1900 r. w Ełgen na terytorium somonu Bajan. P a ­ sterze, rodzice dwu córek — robotnic w ośrodkach miejskich. Religijni, dopełnia­ jący podstawowych czynności kultowych, w tym składania ofiar w kapliczce jurtowej. On — „Co z duszą zmarłego się dzieje — Dawniej mówili, ż e duch czło­ wieka żyje wiecznie. Są k u temu powody [...] Rodzą się wszak dzieci z tymi samy­ mi piętnami, jakie dzieciom z m a r ł y m pozostawili ich rodzice. Zmarłe dzieci piętno­ wano czarną sadzą [»•] Teraz Partia mówi, ż e duch nie istnieje, tylko materia. T a k w i ę c już zupełnie z d u m i a ł e m , wszystko pokręciło mi się w głowie". Dlatego nie potrafi, jak twierdzi, osądzić, który ze zwyczajów — dawniejszy, czy nowszy jest słuszniejszy. Natomiast jego żona przyznaje rację obyczajowi tradycyjnemu. Ale to dlatego, ż e proces „sczeznięcia zwłok (algaboloch arilach) jest szybszy". D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. Starszy suiru, wdowiec, ma dwóch synów, jednego w Ułan Bator, u którego chciałby spędzić starość. „Kiedy umrę, chciałbym, aby tutaj mnie [w somonie Bajan — J .O.] pochowano, aby syn tutaj przywiózł moje ciało i pochował nowym zwyczajem — to będzie zgodne z przepisami [obowiązującymi — J . O.]. Wolałbym jednak, aby ciało moje pozo­ stawiono na odkrytym miejscu". Jakie losy czekają zmarłego, nie wie i nic na ten temat nie potrafi powiedzieć. S. S z a r a w d o r d ż, ur. w 1906 r. w Awdar Bajan. Potomek szabi, służył lamom i nojonom, zajmował się różnymi pracami fizycznymi, nigdy pasterskimi. Żyje samotnie. „Jestem niewierzący. Wszystko mi jedno, gdzie mnie pochowają, jeśli umrę w szpitalu, to niechaj w szpitalu [...] Ukrywanie człowieka zmarłego [w mogile — J . O.] to zwyczaj mądrzejszy niż zostawianie go na wierzchu ziemi. Kiedyś i u nas chowano zmarłych w ziemi, potem dopiero zaczęto porzucać ciała w stepie [...]". S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Elgenij uuł (somon Bajan), m ą ż : M. D e d ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (somon Bajan). Małżeństwo bezdzietne, adopto­ wali chłopca. On starszy suiru, przodujący pasterz, ona członkini w ł a d z spółdzielni (aktywistka). On: „Byłem kiedyś wierzącym, obecnie o d z w y c z a i ł e m się". Ona — podziela jego stanowisko, wskazując na rolę propagandy w zmianie ich przekonań. W jurcie nie mają żadnych przedmiotów kultowych. W zestawie zdjęć rodzinnych trzymają wyeksponowane portrety Czojbałsana i Stalina. „Nie wierzymy w życie po śmierci i w istnienie w człowieku duszy (suns)... Lepiej jest chronić zmarłych w grobach — jest to uwiecznienie człowieka, uwiecznienie przez wybudowanie umarłemu grobu i schronienie do niego przedmiotów, które były bliskie człowie­ kowi za życia: nowa odzież, nóż, czarka do kumysu. Widzieliśmy [kładzione na grób lub do trumny — J . O.] cukierki, monety [...] Ale sami byśmy nie kładli, tak jak nie kładlibyśmy noża i czarki. Kładlibyśmy tylko n o w ą odzież[...]". Mimo to rozu­ mieją postępowanie innych (ryc. 17). b) Cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n B a t o r Cmentarz w C h a r c h o r i n (dawne K a r a k o r u m ) . Najprawdopodobniej za­ ł o ż o n y nie w c z e ś n i e j a n i ż e l i pod koniec l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . N i e jest j e d n a k w y k l u c z o n e , że cmentarz t e n p o w s t a ł jeszcze p ó ź n i e j (na p o c z ą t k u �110 J A C E K OLĘDZKI lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ) . Cmentarz u k r y t y jest w d o l i n i e pasma w z g ó r z ota­ c z a j ą c y c h o s a d ę o d s t r o n y p o ł u d n i o w e j . W jego p o b l i ż u u s y t u o w a n o w i e l ­ k i e ś m i e t n i s k o . N a szczytach g ó r i p r z y drodze przez p r z e ł ę c z ( p r z e ł o m Orchonu) z n a j d u j ą s i ę t r z y owoo. Cmentarz nie jest ogrodzony. W i d o c z ­ n y c h jest k i l k a n a ś c i e miejsc p o c h ó w k o w y c h . U ż y w a m tego o k r e ś l e n i a , p o ­ n i e w a ż t y l k o c z ę ś ć t u pochowanych o s ó b m a m o g i ł y . S ą one rozproszone n i e r ó w n o m i e r n i e w o d l e g ł o ś c i a c h nieraz k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w od siebie. D w a p u d ł a drewniane, w y d ł u ż o n e , o t w a r t e . W e w n ą t r z p o d ś c i ó ł k a . W j e ­ d n y m z n i c h u w ę ż s z e g o b o k u pusta b u t e l k a po perfumach, n a ziemi p r z y s k r z y n i b u t e l k a zakorkowana z j a k ą ś cieczą. Podobnie w trzech i n n y c h przypadkach. K i l k a t r u m i e n z g r u b y c h b i e r w i o n . Proste, p o d ł u ż n e l e ż ą b e z p o ś r e d n i o na ziemi. W i e k a zabite. W j e d n y m p r z y p a d k u w i e k o u c h y l o ­ ne. W ś r o d k u p o d ś c i ó ł k a , u w ę ż s z e g o b o k u słoik z resztkami j a d ł a . Osobno l e ż ą resztki h e r b a t n i k ó w . W j a k i m ś z a g ł ę b i e n i u resztki o d z i e ż y i grze­ chotka plastikowa. O p r ó c z t y c h ś l a d ó w po z m a r ł y c h i t r u m i e n s t o j ą c y c h na p o w i e r z c h n i ziemi z n a j d u j ą s i ę groby. Z w r a c a u w a g ę w z g ó r e k u ł o ż o n y z k a m i e n i (w podobny s p o s ó b j a k stawiane s ą owoo), k t ó r y otacza ogrodze­ nie z p r ę t ó w ż e l a z n y c h (jest to ż e l a z n e ł ó ż k o przystosowane do tego n o ­ wego celu). Gdzie indziej w e w n ą t r z t a k i c h samych o g r o d z e ń - ł ó ż e k p ł y t y cementowe. D o ogrodzenia p r z y w i ą z a n a tabliczka z f o t o g r a f i ą z m a r ł e g o i napisem (imię, data urodzenia oraz ś m i e r c i ) . Ponad c a ł o ś c i ą zamontowane ś m i g ł o w e n t y l a t o r a samochodowego. Jest t o g r ó b k i e r o w c y . Części meta­ l o w e pomalowane na b r ą z o w o i żółto. W i n n y m miejscu p r a w i e identyczny g r ó b (traktorzysty). W p o b l i ż u g r z b i e t u w y n i e s i e n i a zamyka t o cmentarzy­ sko m o g i ł a z drewna. Nagrobek w k s z t a ł c i e s t o ż k a t r ó j ś c i e n n e g o , w y s o k o ­ ści 1,5 m . Podstawa i s t o ż e k zbite z desek, całość pomalowana na b ł ę k i t n o . Poza grzbietem w y n i e s i e n i a (na stoku k t ó r e g o r o z p o ś c i e r a s i ę cmentarz) g ł ę b o k i p a r ó w i w d a l i j u r t y oraz t u ż p r z y n i c h kolejne pasmo g ó r . N a stoku jednej z n i c h ś l a d y k i l k u k a m i e n n y c h o b r a m o w a ń u j g u r s k i c h k u r ­ h a n ó w . T u poprzez j a r s ą s i a d u j ą d w a cmentarzyska w g ó r a c h , n a d k t ó r y ­ m i w z n o s z ą s i ę owoo. N i n i e j s z y opis s p o r z ą d z o n y z o s t a ł w 1966 r . Cmentarz w somonie Bajan. P o ł o ż o n y jest p o ś r o d k u w y n i e s i e ń , na za­ c h ó d od c e n t r u m w oddaleniu ok. 2 k m . P o m i ę d z y d w o m a w z g ó r z a m i (na k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę owoo) r o z p o ś c i e r a s i ę na stoku d o l i n y . Stok t e n na­ c h y l o n y jest w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m . W g ł ó w n y m s k u p i e n i u g r o b ó w uszeregowanych w k i l k u n a s t o m e t r o w y c h i mniejszych o d s t ę p a c h — w z d ł u ż prostej — r o z p o z n a ć m o ż n a w y r a ź n ą t e n d e n c j ę s y t u o w a n i a z m a r ł y c h t w a ­ r z ą z w r ó c o n ą w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Udaje s i ę u s t a l i ć , że na cmentarzysku t y m o d b y ł o s i ę o g ó ł e m 30 ceremonii. N a j w c z e ś n i e j s z e j do­ konano w 1964 г., ostatniej w 1967 r. Oto sposoby pozostawiania i chowa­ nia na t y m cmentarzu z m a r ł y c h : a) w p ł y t k i m z a g ł ę b i e n i u (ok. 20-40 cm) o w y m i a r a c h o d p o w i a d a j ą c y c h w z r o s t o w i z m a r ł e g o . Z i e m i a rozsypana �111 CHUN BAJNA w z d ł u ż d ł u ż s z y c h b o k ó w — całość o k s z t a ł c i e p r o s t o k ą t a ; b) w t r u m n a c h z desek sosnowych, nieostruganych, p ł a s k o sklepionych, lekko z w ę ż a j ą ­ cych s i ę z jednej strony, u s t a w i o n y c h b e z p o ś r e d n i o na p o w i e r z c h n i z i e m i ; c) pod n a g r o b k a m i u s y p a n y m i z k a m i e n i lub t y l k o z ziemi, o w y d ł u ż o ­ n y c h niestarannych k s z t a ł t a c h ; d) pod p ł y t a m i c e m e n t o w y m i l u b w z g ó r ­ k a m i z tego t w o r z y w a . W j e d n y m p r z y p a d k u nagrobek starannie pobielo­ ny, r ó w n i e ż w j e d n y m ogrodzony c e g ł a m i i t a k ż e w j e d n y m — p r ę t a ­ m i m e t a l o w y m i . B y w a j ą na p o w i e r z c h n i cementu p r z y s t r o j ę z k a m y k ó w l u b t ł u c z o n e g o szkła. N a grobie C h i ń c z y k a wpuszczony w z a p r a w ę cemen­ t u — talerz, słoik i b u t e l k a . W o k ó ł w s z y s t k i c h t y c h miejsc z n a j d u j ą się b u t e l k i . P r z y j e d n y m g r o ­ bie aż 5. P r z y grobie n a j n o w s z y m b u t e l k a z m l e k i e m , k a w a ł e k chleba, c u k i e r k i , monety. W j e d n y m z z a g ł ę b i e ń chadag r o z c i ą g n i ę t y przez c a ł ą d ł u g o ś ć w y k o p u . N a rogach chadag p r z y c i ś n i ę t y k a m i e n i a m i . Ponad w y ­ k o p e m rozrzucone s t r z ę p y o d z i e ż y . W i n n y c h miejscach obok podobnie rozrzuconych s t r z ę p ó w o d z i e ż y czaszka dziecka, gdzie indziej s z c z ę k a do­ rosłego człowieka. Mogiły Zwłoki na powierzchni dzieci dzieci dorośli dorośli nie zidentyfikowani 5 1 3 wzgórki 12 różnego ro­ 1 wzgórek dzaju wzgórków ogrodzony 3 wzgórki nie3 trumny na po­ ogrodzone wierzchni ziemi 1 płyta cementowa 1 płyta cementowa (Chińczyk) 5 1 5 7 12 Razem 30 Cmentarz w U ł a n Bator. Podobnie j a k poprzednio opisane oddziela go od osiedli pasmo g ó r . P o ł o ż o n y jest na z a c h ó d od miasta, na stokach z w r ó ­ conych w k i e r u n k u wschodnim. Obejmuje p r z e s t r z e ń ok. 3 k m . N a szczy­ tach o t a c z a j ą c y c h go w z g ó r z z n a j d u j ą s i ę w z g ó r k i owoo. N a cmentarzu t y m nie spotyka się ś l a d ó w pozostawiania ani zwłok, ani t r u m i e n na po­ w i e r z c h n i ziemi. Najstarszy grobowiec pochodzi z drugiej p o ł o w y X I X w . Jest to p o k a ź n y c h r o z m i a r ó w m u r o w a n y , o t y n k o w a n y i p o m a l o w a n y na ż ó ł t o p i ę c i o ś c i a n . U s y t u o w a n y jest w g ó r n e j p a r t i i stoku w odosobnieniu, ponad k i l k u t y s i ę c z n y m z b i o r o w i s k i e m i n n y c h m o g i ł . Ó w grobowiec, w y ­ r ó ż n i a j ą c y s i ę z całości, k r y j e s z c z ą t k i jednego z w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w n y c h . N a p o w i e r z c h n i grobowca ustawiono 27 m o s i ę ż n y c h mise­ czek ( w miseczkach t y c h znajduje się woda, suutej caj, r y ż i r o d z y n k i ) ; 5 o k r ą g ł y c h suchych s e r ó w (na j e d n y m g a r ś ć prosa); 1 ozdobny balin oraz 1 miedziane naczynie przeznaczone do w o d y ś w i ę c o n e j i pawiego p i ó r a 2 �112 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 17. Dary składane na grobach, cukierki i monety. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 113 Ryc. !18. Dary n a grobie lamy. Cmentarz w Ujan Bator Fot. J . Olędzki (tyb. mansajn — do, mong. togosyn ód). P o m i ę d z y t y m i naczyniami o zde­ cydowanie l i t u r g i c z n y m charakterze rozsypano c u k i e r k i (ryc. 18). Odosobniony g r ó b l a m y g ó r u j e nad całością cmentarzyska. Od strony miasta i j a k b y w e j ś c i a na cmentarz (wzdłuż drogi) z n a j d u j ą się w s p ó ł c z e ­ sne najokazalsze grobowce o s ó b z a s ł u ż o n y c h . Grobowce te p r z y p o m i n a j ą rodzaj kaplic. Zaopatrzone s ą w nisze, w k t ó r y c h eksponuje się w i z e r u n k i u m a r ł y c h (rzeźby, m a l o w i d ł a , fotografie). Jeden z takich g r o b o w c ó w w i e ń ­ czy d u ż y c h r o z m i a r ó w gwiazda 5-ramienna i znicz-pochodnia (ryc. 19). N i e opodal t y c h g r o b o w c ó w , k t ó r e m o ż n a u z n a ć nieraz za przejaw swoistej sztuki ( b y w a j ą one zdobione i malowane ż y w y m i barwami), z n a j d u j ą się m o g i ł y s ł a w n e g o p i ł k a r z a ( d u ż y c h r o z m i a r ó w kula, s y m b o l i z u j ą c a p i ł k ę , eksponowana na cokole), m u z y k a ( w y c i ę t a z blachy l i r a , eksponowana na ogrodzeniu z p r ę t ó w ż e l a z n y c h ) , pisarza ( w y c i ę t e z blachy w y o b r a ż e n i a p i ó r a i g a ł ą z e k l a u r o w y c h ) , eksponowane podobnie j a k w poprzednim p r z y p a d k u (ryc. 20). Tak j a k na cmentarzach w Bajan czy Charchorin i t u z n a j d u j ą się m o g i ł y z w i e ń c z o n e s k r z y d ł a m i w e n t y l a t o r ó w samochodowych. 8 — Etnografia Polska, XVII/2 �114 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 19. Współczesne groby osób zasłużonych. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Przedstawione w y ż e j grobowce o charakterze reprezentacyjnym sta­ n o w i ą z n i k o m ą c z ę ś ć w i e l o t y s i ę c z n y c h m o g i ł s k r o m n y c h i bardzo s k r o ­ m n y c h . Te ostatnie to t a b l i c z k i (z d a n y m i o z m a r ł y m : i m i ę , data urodze­ nia i ś m i e r c i ) montowane n a s ł u p k a c h l u b w y k o n a n e z cementu stele w y ­ sokości ok. 0,5-1 m , wkopane w z i e m i ę l u b z w i ą z a n e z p ł y t ą ( r ó w n i e ż ce­ m e n t o w ą ) n a k r y w a j ą c ą w y k o p . N a stelach z r e g u ł y umieszczane s ą dane 0 z m a r ł y m . Ogromna w i ę k s z o ś ć t y c h m o g i ł jest starannie ogradzana p r ę ­ t a m i m e t a l o w y m i l u b l i s t w a m i z drewna. Z w r a c a u w a g ę w i e l o ś ć t y c h o g r o d z e ń , a z w ł a s z c z a to, ż e u podstawy s ą k w a d r a t o w e , nie z a ś prosto­ kątnie wydłużone. Przy wielu mogiłach znaleźć można dary z c u k i e r k ó w 1 d r o b n y c h monet. K w i a t y ( z r e s z t ą sztuczne) z d a r z a j ą s i ę t y l k o p r z y g r o ­ bowcach w alei z a s ł u ż o n y c h osobistości. W k i l k u przypadkach ponad ogrodzeniami m o g i ł zamontowano na w y ­ sokich p r ę t a c h w i a t r e m poruszane m ł y n k i m o d l i t e w n e , zapewne w y p e ł n i o ­ ne z w o j a m i i n s k r y p c j i na papierze o t r e ś c i a c h p r z e b ł a g a l n y c h . �CHÜN B A J N A Ryc. 20. 115 Grób p i ł k a r z a . Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �116 J A C E K OLĘDZKI с) Wzorcowe ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o Ceremonia pogrzebowa w somonie Bajan z a s t ę p c y sekretarza p a r t i i w 1967 r. Z ł o ż e n i e c i a ł a do t r u m n y . U s y t u o w a n i e j e j na p l a t f o r m i e samo­ chodu c i ę ż a r o w e g o . K o n d u k t : w ł a d z e somonu, rodzina, c i ę ż a r ó w k a z t r u ­ m n ą . Dotarcie na miejsce chowania z m a r ł y c h w somonie Bajan. P r z e m ó ­ w i e n i a n a d t r u m n ą . Zakopanie t r u m n y n i e g ł ę b i e j n i ż 1,5 m . P o w r ó t do c e n t r u m . W y s t a w n y obiad z u d z i a ł e m r o d z i n i w ł a d z somonu. ( W e d ł u g r e ­ lacji przypadkowych rozmówców.) Ceremonia pogrzebowa w U ł a n Bator sekretarza Ambasady M o n g o l i i w M o s k w i e w 1967 r. K r e m a c j a c i a ł a w ZSRR. K o n d u k t obserwowany przez p i s z ą c e g o te s ł o w a . M u z y k a ż a ł o b n a . Dostojny marsz o p a r t y na k r ó t ­ k i c h m o t y w a c h melodycznych p o w t a r z a n y c h m i a r o w o . N a czele k o n d u k t u ( p r z e m i e r z a j ą c e g o g ł ó w n ą u l i c ą miasta) osoby n i o s ą c e w i e ń c e ze sztucznych k w i a t ó w n i e z w y k l e b a r w n y c h . Z a n i m i czterech m ę ż c z y z n t r z y m a d r ą ż k i , na k t ó r y c h z ł o ż o n o s k r z y n k ę z prochami o k r y t ą m o n g o l s k i m sztandarem. Dalej k i l k a d z i e s i ą t o s ó b ( n i k t nie przyodziany w j a k i e ś swoiste szaty ż a ­ ł o b n e ) , orkiestra w o j s k o w a i na k o ń c u c i ę ż a r ó w k a . N a o d k r y t e j p l a t f o r m i e ustawiony stół p r z y k r y t y c z e r w o n ą m a t e r i ą i k i l k a krzeseł. K o n d u k t nie budzi sensacji p o ś r ó d p r z e c h o d n i ó w , na k r a w ę ż n i k a c h chodnika p r z y s t a j ą pojedynczy ludzie. N a cmentarzu n a s t ę p u j e zdjęcie z p l a t f o r m y s t o ł u i k r z e s e ł . P r z y stole z a s i a d a j ą organizatorzy pogrzebu. G r a orkiestra. N a ­ s t ę p u j e w m u r o w a n i e s k r z y n k i z p r o c h a m i do niszy grobowca-kapliczki. Jeden z o r g a n i z a t o r ó w w y g ł a s z a p r z e m ó w i e n i e s t o j ą c za s t o ł e m . Po z ł o ­ ż e n i u w i e ń c ó w i odegraniu przez o r k i e s t r ę h y m n u p a ń s t w o w e g o ż a ł o b n i c y p o w r a c a j ą do miasta. Przytoczone w y ż e j d w a p r z y k ł a d y ceremonii grzebalnej nie s ą repre­ zentatywne dla szerszego k r ę g u s p o ł e c z n o ś c i mongolskiej, n i e m n i e j stano­ w i ą oficjalnie propagowane w z o r y z a c h o w a ń . Korzystanie z c i ę ż a r ó w k i (najczęściej przeznaczonej do przewiezienia t r u m n y ) to zwyczaj, k t ó r y p r z y j ą ł s i ę w M o n g o l i i powszechnie. J e d n a k ż e w i e l u z m o i c h r o z m ó w c ó w ż a l i ł o s i ę , że nie zawsze w ł a d z e lokalne d o k ł a d a j ą s t a r a ń , aby rodzinie z m a r ł e g o u ż y c z y ć tego pojazdu. W przypadkach nieuzyskania samochodu rodzina z m a r ł e g o , j a k d a w n i e j , korzysta z ter eg — d w u k o ł o w e g o w o z u . d) Żywotność i rozwój zachowań lamaistyczno-synkretycznych W o b r ę b i e d z i e d z i ń c a klasztoru Gandan z n a j d u j ą s i ę p o m i ę d z y d w o m a s p o ś r ó d trzech ś w i ą t y ń (süm-dugari) — w w ą s k i m przejściu między t y m i ś w i ą t y n i a m i — t r z y specjalne konstrukcje, w k t ó r y c h zamontowano k i l ­ k a n a ś c i e blaszanych b ę b n ó w m o d l i t e w n y c h , m ł y n k ó w (mong. chiird). W e ­ w n ą t r z b ę b n ó w z n a j d u j ą się zwoje m o d l i t w pisanych w j ę z y k u t y b e t a ń ­ s k i m . Natomiast na i c h p o w i e r z c h n i przylepione s ą przez w i e r n y c h r ó ż - �117 CHUN B A J N A 16 о Ryc. 21. Klasztor Gandantegczinlin w Ułan Bator. A — dziedziniec zgromadzeń; В — dziedziniec giówny. 1 — wejście chronione przez posągi l w ó w (mong. arslaan-ow); 2 — słupy zwieńczone buńczukami (mong. diancan); 3 — brama (mong. jampaj); 4 — jurta przeora; 5 — kuchnia; 6 — m ł y n k i modlitewne (mong. eJiiird); 7 — kancelaria; 8 — biblioteka; 9 — kadzielnice (mong. bojpor); 10 — podest do ogłaszania modlitw (mong. szat-inuer) • 11 — deski modlitewne (mong. morgó-lijn-mod); 12-14 — świątynie (mong. silm-dugan); 15 — posąg Dzonchawy; 16 — ocalały słup z sąsiedniego zespołu klasz­ tornego Rys. J . Olędzki �118 J A C E K OLĘDZKI M M M M M M i i i i i i i г-тгак • I b • A • Ыв| i I I ' I I l7l I I I I I M Ryc. 22. Jedna z trzech ś w i ą t y ń na Gandanie w U ł a n Bator. A — przedsionek; В — przejścia dla wiernych; С — ołtarz; D i figury. I — figury l w ó w ; 2 — siedzenie głównego strażnika tualne i pierwotne siedzenia pomocniczego strażnika (mong. 5 — ded-chamba; 6 — undzad; 7 — lamowie; 8 — muzykanci 9 — trębacze — ofiary; E — kapliczki, obrazy (mong. ichn-gesguj) ; 3-3a — ak­ baga-gesguj); 4 — chambalam; (kotły, muszle, dzwonki, trąbki); Rys. J . Olędzki nego r o d z a j u napisy o d r ę c z n e na papierze (ryc. 23). T r e ś c i ą t y c h napisów s ą c z ę s t o p r o ś b y o s z c z ę ś l i w y los dusz z m a r ł y c h o s ó b . W 1966 r. p r z e w a ż a ł y t e k s t y z w i ą z a n e z losami tragicznie z m a r ł y c h w czasie powodzi, k t ó r a na­ w i e d z i ł a U ł a n B a t o r i okolice. Oto w y b r a n e t e k s t y : „Drogi m ó j ojcze, niech dobrym będzie twoje przerodzenie. Omanipadmechum Omanipadmechum Omanipadmechum". „Droga moja matka s c h w y c i ł a swoje lata, o bogactwo dla niej proszę. U m manyni badnij chum". „Drogi bracie Rowczich, który zginąłeś w wodzie, my życzymy ci wszystkiego dobrego w Twojej drodze. Twoi bracia i siostry". „1966.7.20. Drogi bracie Baldżinnjam, proszą dla was o dobry spokój po śmierci. Om maanij badny chaa. Twoje siostry Daszdawa i Dowdaj". „Baatar z nazwiskiem Darima 1965. 9 miesiąca 19 dnia złapała swoje 21 lata. Niech będzie jej Um manij pad mi chum". Tłumaczył: Adam L a t u s e k „Syn m ó j Dordżpurew zmarł 1966 roku 8 miesiąca 5 dnia w Gospodarstwie P a ń s t w o w y m w somonie Dżargalan. U m bajny badny chaa". „Za [mojego] syna Batdordża. U m maanij bad mi chum..." (dalej następuje pięciowierszowa modlitwa tybetańska). �CHÜN B A J N A Ryc. 119 2,3. Młynki (a) i deski (b) modlitewne. Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �120 J A C E K OLĘDZKI „Pasterz 1-ej brygady somonu Sumber ajmaku Wschodniogobijskiego Tuwaana, 36-letnia Dolgorsüren zmarła na skutek ciężkiej choroby. U m maanynij badnij chum". Tłumaczył: Jerzy córka T u1i so w N a p o c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h omawiane t u zjawisko nie w y s t ę p o ­ w a ł o . P o r ó w n a j L u m i r J i s l , Uměni starého Mongolska (Praha 1961, tablica 35). Znajduje się t a m fotografia o m a w i a n y c h m ł y n k ó w m o d l i t e ­ w n y c h . N a b ę b n a c h nie m a ż a d n y c h k a r t e k z napisami. Dziś j e d n a k ż e , ob­ s e r w u j ą c zachowanie w i e r n y c h p r z y b y w a j ą c y c h na dziedziniec Gandanu, odnosi się w r a ż e n i e , że n a j w i ę k s z ą a k t y w n o ś ć w y r a ż a j ą o n i w urucha­ m i a n i u o w y c h m ł y n k ó w m o d l i t e w n y c h , na k t ó r y c h s ą ś w i a d e c t w a n a j g ł ę b ­ szych p r z e ż y ć w i e l u z t y c h w i e r n y c h . D r u g i m pod w z g l ę d e m w a ż n o ś c i miejscem k u l t o w y m w o b r ę b i e G a n ­ danu, gdzie manifestowane s ą w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i przez w i e r n y c h i c h uczucia k o m e m o r a t y w n e , jest „ ś w i ę t y maszt" (nazwa mongolska — dżancan). Maszty t a k i e to k i l k u n a s t o m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o t ę ż n e s ł u p y z w i e ń ­ czone r z e ź b i o n y m walcem, w y o b r a ż a j ą c y m b u ń c z u k . Maszty te usytuowane Ryc. 24. Słup w sąsiedztwie klasztoru Gandan w Ułan Bator. Fot. J . Olędzki �CHUN B A J N A 121 są p r z y czterech w ę g ł a c h ogrodzenia klasztoru. Maszt, o k t ó r y m mowa, to j e d y n y o c a l a ł y s p o ś r ó d czterech, j a k i e z n a j d o w a ł y s i ę nieopodal dzisiej­ szego z e s p o ł u c z y n n y c h ś w i ą t y ń , c h r o n i ą c w i e l k ą b u d o w l ę süm-dugan p o ś w i ę c o n ą bogowi Dżanrajsekowi. N a o m a w i a n y m maszcie (zaopatrzonym w t a b l i c z k ę z napisem om mani padme chum) w i e r n i z a w i e s z a j ą r ó ż n o ­ barwne s t r z ę p y m a t e r i i (jest t o obyczaj powszechny, o b e j m u j ą c y najroz­ maitsze miejsca k u l t u , m . i n . k u l t owoo) oraz ł o p a t k i baranie. Sens o w y c h d a r ó w z ł o p a t e k jest w i e l o r a k i . A l e — j a k s i ę w y d a j e — m a o n obecnie z a ł o ż e n i e k o m e m o r a t y w n e . Przypuszczenie p o t w i e r d z a j ą opinie ł a m ó w . N i e z a l e ż n i e od d a r ó w maszt otaczany jest s z c z e g ó l n y m k u l t e m . W i e r n i o b ­ c h o d z ą go po w i e l o k r o ć , zdarza s i ę t e ż ocieranie c h o r y c h miejsc o p o ­ w i e r z c h n i ę tego s ł u p a (ryc. 24). Z a s t ę p c a przeora klasztoru lama D o m b a d a r d ż a powiada: „ N a ł o ­ patkach w y p i s u j e s i ę ś w i ę t e s ł o w a . T o w y p i s y w a n i e ś w i ę t y c h s ł ó w po t y b e t a ń s k u (co w s k a z y w a ł o b y , ż e w i e r n y c h w s p o m a g a j ą w t y m mnisi) s ł u ­ ży o d d z i a ł y w a n i u na d r o g ę w z a ś w i a t a c h dusz b l i s k i c h z m a r ł y c h . Jest t o d z i a ł a n i e z a p o b i e g a j ą c e t r w a n i u t y c h dusz w c i a ł a c h n i s k i c h s t w o r z e ń . Jest t o zabieg p o m a g a j ą c y t y m duszom w dotarciu d o nieba". L a m a D o m ­ b a d a r d ż a wskazuje zarazem, ż e p r a k t y k i takie n i c w s p ó l n e g o n i e m a j ą z zasadami r e l i g i i , k t ó r e j s ł u ż y . L a m a D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. (malarz — dzuruchcziń): „Dzi­ siaj zabraniamy wieszać te łopatki ze w z g l ę d ó w sanitarnych. B y w a ł a bowiem ich duża ilość i to z resztkami mięsa. To s ą ofiary, ich sens jest złożony. Składane s ą z myślą o zmarłych, którzy przebywają we wcieleniach zwierząt. Ofiary z łopatek mają być przypomnieniem i prośbą kierowaną do boga. Są dowodem wstawienni­ ctwa żyjących w sprawach ich bliskich zmarłych [...], aby szybciej dotarli do nieba, szybciej stali się bogami. Po to składane są ofiary z łopatek". W s p ó ł i s t n i e n i e d w ó c h zasadniczo o d r ę b n y c h s y s t e m ó w i n f o r m a c j i , j a ­ k i m i s ą : z jednej strony zapis z w i ę z ł y c h danych na kartce papieru (tak j a k w p r z y p a d k u o w y c h p r ó ś b na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h ) i z drugiej notacja w o b c y m o g ó ł o w i j ę z y k u n a p o w i e r z c h n i k o ś c i z w i e r z ę c e j (tak j a k w p r z y p a d k u ofiar z ł o p a t e k baranich) — t ł u m a c z y ć m o ż e c h o c i a ż b y c z ę ś ­ ciowo z a s ó b w y o b r a ż e ń s p o ł e c z e ń s t w pasterskich p r z y p i s y w a n y c h k o ś ­ ciom, w szczególności baranim, w ś r ó d k t ó r y c h ł o p a t k a m a w y j ą t k o w e zna­ czenie. O t o stosunkowo z w i ę z ł y i n i e p e ł n y rejestr z n a k ó w o d c z y t y w a n y c h podczas w r ó ż e n i a z ł o p a t k i poddanej zabiegowi: a) tchnienia n a ń p y t a ń w r ó ż b i t y i b) opalenia j e j w o g n i u (ryc. 25). K o r z y s t a m t u z i n f o r m a c j i przekazanych m i przez pasterza A . D e n d e w a, ur. w 1888 r. w A w d a r Bajan (obecnie Sergelen): „ M ó w i l i starsi, ż e ł o p a t k a zna 72 j ę z y k i i t y m samym wszystko m o ż e p o w i e d z i e ć " . Poprzez pojęcie „ j ę z y k i " i n f o r m a t o r rozumie z a r ó w n o r ó ż n e o d m i a n y m o w y ludzkiej, j a k t e ż wskazania prze­ kazywane przez ł o p a t k ę — mong. dalar mergelech ( w r ó ż b y z ł o p a t k i ) . Oto s p o ś r ó d t y c h 72 w s k a z a ń — 16 n a j w a ż n i e j s z y c h (ryc. 26). �122 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 25. Wróżenie z łopatki (szeptanie pytań). Somon Bajan Fot. J . Olędzki C z ę ś ć ł o p a t k i — A — czaszka, mong. togoo; В — szyja, mong. chüdzüü; С — kciuk, mong. er chi j ; �123 CHÜN B A J N A D G H I J — nos, mong. chamar; — ś r o d e k , mong. dund; — dół, mong. chormoj; — strona g o r ą c a (bliska, rodzinna), mong. chaluun-tal; — strona c h ł o d n a (cudza), mong. chüjten-tal. Ryc, 26. Znaki w r ó ż e b n e i części łopatki. A — czaszka; В — szyja; С — kciuk; D — nos; E — środek; F — dół (nogi); G — strona gorąca; H — strona chłodna. Zakresy i n f o r m a c j i : I — Informacje (a) — (b) — (c) — (d) — „ z mojej j u r t y " , I I — „z cudzej j u r t y " . szczegółowe: odpadnięcie tej części — wróżba zła; odpadnięcie tej części — wróżba dobra; wykruszenie się tej części — niepomyślność; wykruszenie się tej części — „wiadomości tak dobre, jak i złe"; �124 J A C E K OLĘDZKI (e) — 3 pęknięcia w poprzek „nosa" — „wielka radość"; (f) — 2 pęknięcia w poprzek „nosa" — „pewna nadzieja" <np.: rzecz zagubio­ na — odnajdzie się); (g) — w y d ł u ż o n a rysa — „nic się nie wydarzy", zakończenie wszelkich dzia­ łań interwencyjnych, bezczynność; (h) — jedno krótkie pęknięcie (szczelina) — „krzepkie życie", „mocna dusza"; jeśli to pęknięcie jest w y d ł u ż o n e — , słabe życie", zaś „dusza sczeźnie"; natomiast dwa pęknięcia (krótkie czy długie) — „sama radość", „samo dobro"; (i) — pęknięcie w poprzek „szyi" to — „pętla na szyi", czyli „schwytasz [pojmiesz] konia", prawdziwa i pewna nadzieja; (j) — pęknięcie „czaszki" — to „ w czaszce tłuszcz", dobry znak, dobrobyt, wie­ dza, zaradność, „strat żadnych nie będzie", jeśliś „cokolwiek zgubił" lub „ci uciekło" — „wnet się zwróci" lub „odnajdzie"; (k) — pęknięcie w o k ó ł „kciuka" — „kciuk się rusza" — bardzo dobry znak na wszelkie okazje; (1) — na krawędzi tej znajduje s i ę m a ł e w g ł ę b i e n i e — „dziurka", jeśli zary­ sowało s i ę dodatkowo pęknięcie dochodzące do tej „dziurki" — to znak pełnej pomyślności w zwalczaniu zła (пр.: „złodziej został schwytany"), jeśli zaś owo pęknięcie nie dotarło do „dziurki" — to znak pomyślności nie całkiem pewnej (пр.: „złodziej zapewne zostanie schwytany"); (m) — odpryski „na chłodnej stronie" — to groźba niepowodzenia, straty mie­ nia; (n) — odpryski na „gorącej stronie" — to sukces, „zdobycz", „odzyskanie mie­ nia"; (o) — rysa na „chłodnej stronie" — zły znak; (p) — rysa na „gorącej stronie" •— dobry znak. y Wróżenie z łopatki służyło rozwiązywaniu przede w s z y s t k i m spraw z w i ą z a n y c h z g o s p o d a r k ą pasterską. Niemniej informacje uzyskiwane przy j e j p o m o c y o d n o s i ł y s i ę r ó w n i e ż do o d d z i a ł y w a n i a n a losy c z ł o w i e k a (por. w i a d o m o ś c i oznakowane l i t e r ą h). e) N a b o ż e ń s t w o za d u s z ę z m a r ł e g o Gandanie 1 0 . Oto najważniejsze m o m e n t y tej c e r e m o n i i (mong. na gunreg): Wczesna pora d n i a (ok. 7 godz.). Rodzina z a m a w i a j ą c a n a b o ż e ń s t w o m i n ę ł a p r z e j ś c i e s t r z e ż o n e przez l w y , b r a m ę ( d z i e l ą c ą d w a jampaj) dziedzińce — i k i e r u j e s i ę w s t r o n ę k a d z i e l n i c y (mong. bojpor). chodzi z k u c h n i klasztornej m n i c h - s ł u g a (geik), n i o s ą c na mong. Naprzeciw w y ­ łopacie węgle do k a d z i e l n i c y . Z e b r a ł a s i ę p r z y n i e j g r o m a d k a l u d z i , w ś r ó d n i c h r o d z i n a z m a r ł e g o . W ę g l e z o s t a ł y u ł o ż o n e , m n i c h p o s y p a ł na nie zmielone g a ł ą z k i t u i . Z e b r a n i u s t a w i a j ą s i ę tak, czyźni zdejmują aby o w i e w a ł i c h d y m z k a d z i e l n i c y . M ę ż ­ kapelusze. N i e k t ó r z y „łapią" w kapelusze d y m i wnet n a k r y w a j ą g ł o w y . K o b i e t a w k ł a d a do k a d z i e l n i c y m a ł e dziecko i w y j m u j e j e po c h w i l i . K t o ś i n n y (z r o d z i n y z m a r ł e g o ) w k ł a d a w o c z y s z c z a j ą c y dym pościel — poduszkę, kołdrę. 1 0 , Por. zapis filmowy Bóó-Lam z roku 1967/1968, realizacja J . O l ę d z k i , S. S z y n k i e w i c z , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. �CHÜN B A J N A 125 Z podestu na czterech o ś m i o m e t r o w y c h palach (całość p r z y p o m i n a a m b o n ę , m o n g . szat-inder) d w ó c h m n i c h ó w d m ą c w muszle o g ł a s z a roz­ poczęcie n a b o ż e ń s t w a . B o c z n y m i w e j ś c i a m i weszli na d r u g i dziedziniec m n i s i . Z e b r a l i się p r z y d r z w i a c h do ś w i ą t y n i , ż a r t u j ą , ś m i e j ą się. Ś m i e ­ chy c i c h n ą , do n i e w i e l k i e j ś w i ą t y n i w c h o d z i 60 m n i c h ó w . Z a j m u j ą w y ­ znaczone miejsca. P r z y w e j ś c i u na specjalnych p o d w y ż s z e n i a c h s i e d z ą dwaj nadzorcy (mong. ichn-gesguj i Ъада-gesguj), w pobliżu ołtarza — przeor i jego z a s t ę p c a (chamba-lam i ded-chamba) oraz „ p r z e w o d n i k " — i n t o n u j ą c y m o d l i t w y (mong. undzad). W z d ł u ż p r z e j ś c i a — o d w r ó t do o ł t a r z a — w czterech r z ę d a c h s i e d z ą pozostali m n i s i . L a m o w i e z t y t u ł a ­ m i m a j ą na g ł o w a c h czarne szpiczaste czapki ze z ł o c i s t y m i w y ł o g a m i , pozostali m n i s i — żółte. O d k r y l i g ł o w y , w y j ę l i zza pazuch k s i ę g i m o d l i ­ tewne, aby r o z ł o ż y ć je przed s o b ą na p u l p i t a c h . M a j ą w r ę k a c h znamio­ na d u c h o w n y c h p o w i n n o ś c i — w prawej — b e r e ł k o oczir, w lewej — dzwonek chonch (ryc. 28). Z z a m k n i ę t y m i p o w i e k a m i , ze z ł o ż o n y m i przed s o b ą d ł o ń m i d o k o n u j ą a k t u k o n t e m p l a c j i — k o n t a k t u z bogiem. Cisza. Z a b r z m i a ł a m o d l i t w a i d z w o n k i . P r z e w o d n i k intonuje m o d l i t w ę ś p i e ­ w a n ą . G ł o s jego-, j a k b y w y d o b y w a ł się z g ł ę b i t r z e w i , jest n i s k i , c h r y p i ą c y . I n n y c h m n i c h ó w zawodzenie — cichsze — dostrojone jest do t o ­ nu, j a k i nadaje przewodnik. L a m o w i e w z m a g a j ą n a t ę ż e n i e m o d l i t w y . D ł o n i e i c h z m i e n i a j ą kolejno f i g u r y ustalonego alfabetu g e s t ó w . Jest t o symboliczna ceremonia ofiary (tyb. p'yag — rgyá). Palce f a l u j ą bezustannie, d ł o n i e są p ł y n n i e o d m y ­ kane i zamykane. C h w i l a m i — j a k b y dla zaakcentowania r y t m u m o ­ d l i t w y — n a s t ę p u j e gest r o z ł o ż e n i a d ł o n i , i c h w y c i ą g n i ę c i a , albo w z n i e ­ sienia. Crescendem g e s t y k u l a c j i i ś p i e w u jest w z m a g a j ą c y się d ź w i ę k d z w o n k ó w , a na koniec bicie w w i e l k i b ę b e n (ich-chengereg) i dęcie w muszle (dung) oraz w t r ą b k ę z kości ludzkiej (lawaj). K i e d y m i l k n ą i n s t r u m e n t y , lamowie ściszają i z w a l n i a j ą brzmienie m o d l i t w y . W y c z u w a się, że są j a k b y z m ę c z e n i — stan t e n a k c e n t u j ą z b i o r o w y m w e s t c h n i ę ­ ciem, c h r y p l i w y m „ u u a a a " . Nastaje c h w i l a ciszy. W i e r n i o b c h o d z ą w t y m czasie ł a m ó w , d o t y k a j ą c z o ł a m i o ł t a r z a i p u l p i t ó w przed d o s t o j n i k a m i te­ go zgromadzenia. N i e k t ó r z y w i e r n i s k ł a d a j ą na o ł t a r z u o f i a r y z p i e n i ę ­ dzy, k ł a d ą p u d e ł k a z z a p a ł k a m i , d o l e w a j ą — z przyniesionych ze s o b ą m o s i ę ż n y c h c z a j n i c z k ó w — m a s ł a do p ł o n ą c y c h lampek. Starsze k o b i e t y o b d a r o w u j ą ł a m ó w z a w i n i ą t k a m i . S ą w n i c h z a p a ł k i , a t a k ż e jedzenie — suchy ser, placki, r o d z y n k i . Stan „ o m d l e n i a " m i n ą ł — l a m o w i e r o z m a w i a j ą , w y m i e n i a j ą m i ę d z y s o b ą t a b a k i e r k i , z a ż y w a j ą t a b a k i . Od strony k u c h n i klasztornej pojawia­ j ą się p o s ł u g a c z e . W n o s z ą do ś w i ą t y n i miedziane w i a d r a w y p e ł n i o n e z u p ą m i ę s n ą , r y ż e m z b a r a n i n ą oraz h e r b a t ą . L a m o w i e p i l n u j ą c y p o r z ą d k u w y ­ praszają wiernych z świątyni. �Eye. 27. Gestykulacja modlitewna. la-lb — przywołanie boga (mong. dzalbiral, tyb. talczir); 2 — powitanie wodą, obmycie nóg (mong, us бгдвсК); 3 — powitanie kwiatami lotosu (mong. ceceg órgóch); 4 — owianie wonią kadzidła (mong. unerten órgóch); 5 — powitanie światłem (mong. gerel órgóch); 6 — na­ maszczenie wonnymi olejkami (mong. unert us orgoch); 7 — ugoszczenie (mong. idee órgóch); Sa-8b — muzyka (mong. chógdźim órgóch). Bys. J . Olędzki �CHUN BAJNA 127 C i g r o m a d z ą się p r z y deskach m o d l i t e w n y c h (mong. mor golijn-mod). R y t u a ł z a c h o w a ń jest n a s t ę p u j ą c y : Wzniesienie z ł o ż o n y c h d ł o n i nad g ł o ­ w ą , d o t k n i ę c i e n i m i czoła, piersi i rozpostarcie r ą k przed s o b ą z j e d n o ­ c z e ś n i e w y k o n y w a n y m p r z y k l ę k n i ę c i e m . R u c h ten poprzedza p o ł o ż e n i e się na desce; p r z y p o m i n a to l e ż e n i e k r z y ż e m , ale r ó ż n i się o d niego d y ­ n a m i k ą , s t a ł y m p o w t a r z a n i e m k o l e j n y c h c z y n n o ś c i . Deski z w r ó c o n e s ą w k i e r u n k u ś w i ą t y n i i zarazem ł a m ó w . K o ń c z ą oni w t y m czasie posiłek. W r o t a zostają o t w a r t e . W i e r n i s t a j ą skupieni u w e j ś c i a , n i e k i e d y s i a d a j ą w zadumie. S ł y c h a ć zbiorowe czka­ nie ł a m ó w . Rozpoczyna się druga część n a b o ż e ń s t w a . S k ł a d a się z części w s t ę p n e j p r z y p o m i n a j ą c e j zachowania z pierwszej, jest to „ c i c h a m o d l i t w a " (mong. czojniszcz) oraz „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w a " (mong. danrag). W czasie danrag f u n ­ datorzy n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e g o k l ę c z ą r z ę d e m przed p u l p i t e m p r z e w o d ­ n i k a ł a m ó w . Dokonuje o n nad i c h g ł o w a m i c e r e m o n i a ł u b ł o g o s ł a w i e ń ­ stwa i oczyszczenia z g r z e c h ó w . P a w i m p i ó r e m , w y j ę t y m ze s m u k ł e g o czajnika k r o p i i c h c u d o w n ą w o d ą . N a s t ę p n i e roznieca w m o s i ę ż n e j czar­ ce o g i e ń i zapala balin — t r z y ś w i e c z k i z ł o j u i ziarna j ę c z m i e n i a . P ł o ­ n ą c y m balinem zatacza t r z y k r ę g i ponad g ł o w a m i k l ę c z ą c y c h . T y m spo­ sobem n a s t ę p u j e „ p r z e j ę c i e " na p ł y n ą c y łój i ziarno' g r z e c h ó w , i nieczy­ stości. Balin zostanie w y r z u c o n y poza ogrodzenie klasztoru, t y m s a m y m s c z e z n ą grzechy ludzkie. F u n d a t o r z y n a b o ż e ń s t w a b i j ą c z o ł a m i o k r a w ę d ź p u l p i t u . L a m a - p r z e w o d n i k , k o ń c z y t ę c e r e m o n i ę uderzeniem k a ż d e g o z osobna oczirem ( b e r e ł k i e m ) w czubek g ł o w y . L a m a t w a r z y swej nie sta­ r a się u t r z y m y w a ć w powadze. M o ż n a n a w e t o d n i e ś ć w r a ż e n i e , że d u ­ c h o w n y w y c z u w a n a d m i a r r y t u a l n y c h z a b i e g ó w . Jednego z g o r l i w s z y c h u c z e s t n i k ó w ceremonii o b d a r z y ł mocniejszym uderzeniem. L a m o w i e s k o ń c z y l i czytanie m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h . Z p o ś p i e c h e m zbie­ r a j ą liturgiczne przedmioty. T r z e p i ą futrzane „ s z y s z a k i " , aby je n a ł o ­ ż y ć na g ł o w y . Szybko o p u s z c z a j ą ś w i ą t y n i ę . W i e r n i zaś, w ś r ó d n i c h r o ­ dzina z m a r ł e g o , r o z c h o d z ą się p o w o l i . Starsi po t r z y k r o ć o b c h o d z ą n a d z i e d z i ń c u p o s ą g Dzonchawy oraz k a ż d ą z trzech z n a j d u j ą c y c h s i ę t u świątyń. O d m a w i a j ą przy t y m różaniec. Młodsi u r u c h a m i a j ą m ł y n k i . Nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w a l o r y artystyczne n a b o ż e ń ­ stwa s ą p o d s t a w ą p r z e ż y ć d u c h o w y c h r e k o m p e n s u j ą c y c h s w o i s t ą t r y w i a l ­ ność, aby nie p o w i e d z i e ć o b o j ę t n o ś ć m n i c h ó w w stosunku do i n t e n c j i k o m e m o r a t y w n y c h , z j a k i m i przychodzi rodzina z m a r ł e g o do klasztoru. P o m i j a m j u ż sam n a s t r ó j ś w i ą t y n i — miejsca szczególnego, w k t ó r y m zgromadzono niezliczone ilości d z i e ł malarskich, r z e ź b i a r s k i c h , gdzie p ł o ­ nie w i e l e lampek o f i a r n y c h , unosi się p r z e j m u j ą c a w o ń k a d z i d e ł , a na o ł t a r z a c h zgromadzono kunsztowne f i g u r y w i e l o b a r w n y c h balin z bara­ niego łoju. Chodzi w y ł ą c z n i e o zachowania m n i c h ó w , i c h m o d l i t w ę - ś p i e w , �128 J A C E K OLĘDZKI m u z y k ę , przede w s z y s t k i m zaś n i e z w y k ł e g o w p r o s t k u n s z t u g e s t y k u l a c j ę . N a l e ż y w z i ą ć t u pod u w a g ę fakt, że w ś r ó d szerokich rzesz pasterzy istnie­ j ą g ł ę b o k o zakorzenione zachowania ludyczne, w k t ó r y c h g r y takie, j a k : szuu, choa, dembee, szagaj, mor uraldach, njaslach, lund-churuu-ooch, Ryc. 28. Przywołanie Boga (mong. dzalbiral). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 129 ajl. hasz, gon chooloj, char cheree i w i e l e i n n y c h p o l e g a j ą na z r ę c z n o ś c i d ł o n i i p a l c ó w . J e d n a k ż e s ą to wszystko g r y swawolne. Gestykulacja m n i c h ó w t o — popis z r ę c z n o ś c i mistycznej u k a ż d e g o b u d z ą c y p o d z i w i uznanie. W y d a j e się, że wzrasta o n u r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y , w k t ó r e j gest w p o w i ą z a n i u z a r t y k u l a c j ą i ś p i e w e m o d g r y w a d o n i o s ł e znaczenie w systemie i n f o r m a c j i oraz w i ę z i s p o ł e c z n y c h . Do n i n i e j s z y c h danych z a ł ą c z o n y jest r y s u n e k p o s z c z e g ó l n y c h g e s t ó w - f i g u r , m a j ą c y c h u s t a l o n ą p o s t a ć i n a z w ę . R y s u n k i nie u k a z u j ą g e s t ó w b ę d ą c y c h p r z e j ś c i o w y m i fazami zmieniania u k ł a d u d ł o n i . Z m i a n a ta j e d ­ n a k ż e r ó w n i e ż dokonywana jest w s p o s ó b ustalony, nie z a ś d o w o l n y . Po­ wtarza się w ruchu płynność, elastyczność, łagodność — spokój. Ruch d ł o n i zawsze p o d p o r z ą d k o w a n y jest r y t m o w i m o d l i t w y . D ł o n i e a k c e n t u j ą m o m e n t y ekstazy w m o d l i t w i e , j a k t e ż o k r e ś l o n e t r e ś c i — k o n k r e t n e zda­ nia. S ł u ż y t e m u o s ł a b i e n i e l u b n a t ę ż e n i e d y n a m i k i r u c h ó w , a t a k ż e za­ t r z y m a n i e d ł o n i w o k r e ś l o n e j figurze — gestu. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , ż e e l a s t y c z n o ś c i i p ł y n n o ś c i r u c h ó w , j a k t e ż swoistej d e k o r a c y j n o ś c i r y s u n ­ k u t y c h f i g u r sprzyja w y s o k i u M o n g o ł ó w s t o p i e ń g i ę t k o ś c i p a l c ó w , w ł a ­ danie n i m i w w i e l u k i e r u n k a c h . M a ł o na ogół w ł a d n y palec serdeczny s p e ł n i a w t y c h gestach w a ż n ą r o l ę i jest poruszany — j a k p o z o s t a ł e — z całą s w o b o d ą (ryc. 28). Figura 1. (la-lb). Uniesione na wysokość brody złożone dłonie z rozpostartymi szeroko palcami lub (odmiana tej figury) dłonie rozdzielone i nieco niżej trzymane. Nazwa tej figury: tyb. talczir, mong. dzalbiral. Figurze tej towarzyszy skupienie, silna kontemplacja — oczy zamknięte. Cisza — jest to znak przywołania boga z nieba na ziemię — prośba o zstąpienie do grona modlących się. Figura 2. Dłonie w y c i ą g n i ę t e przed siebie, kciuki dociśnięte do wnętrza, zgięte. Palce złożone. Dłonie w pewnym oddaleniu od siebie wyprostowane sterczą przed piersią lamy. Nazwa tyb. argal, mong. us órgoch. Gest ten oznacza, ż e bóg zstąpił i wita się go w o d ą na dłoniach w celu obmycia mu nóg. Figura 3. Dłonie w pozycji poprzedniej, lecz splecione końcami palców, kciuki odgięte. Nazwa tyb. boswij, mong. ceceg órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie bogu k w i a t ó w lotosu. Figura 4. Dłonie uniesione nad głową z rozdzielonymi palcami, końcami sple­ cione. Nazwa tyb. dujwij, mong. unerten órgoch.. Figura ta oznacza ofiarowanie wonnych kadzideł. Figura 5. Dłonie przed sobą sklęśnięte, kciuki dociśnięte do pozostałych palców. Nazwa tyb. aligij, mong. gerel órgoch; ofiarowanie ognia — światła (w znaczeniu jasności). Figura 6. Dłonie w pozycji pionowej (nie poziomej, jak w przypadku figury 2) w przegubach zgięte na wysokości ramion; kciuki odgięte na zewnątrz. Nazwa tyb. tandi, mong. unert us órgoch. Figura 7. Dłonie płasko dotykają się końcami palców. Kciuki odgięte. Nazwa tyb. niwdi, mong. idee órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie pożywienia. i — Etnografia Polska, XVII/2 �130 J A C E K OLĘDZKI Figura 8. Dłonie uniesione przed sobą z wyciągniętymi, prosto dwoma palcami, pozostałe palce ściśnięte, zgięte od wewnątrz. Nazwa tyb. giawdaa, nazwa mong. chogdżim órgoch (ofiarowanie miłych Bogu dźwięków muzyki). Rozwinięciem albo raczej zaakcentowaniem tej figury jest dwu- lub trzykrotne (na przemian z prze­ kręcaniem dłoni) skrzyżowanie wyciągniętych palców. Osobnym zestawem gestów modlitewnych jest krążenie dłońmi przed sobą. Polega to na miarowym, jakby wachlowaniu rozpostartymi, to znów złożonymi palcami przy ich wysuwaniu i cofaniu (do w n ę t r z a i na zewnątrz dłoni) . Oto jak lama-malarz interpretuje ten rodzaj modlitwy: „Jest to krążenie palcami od serca przed siebie. Od serca człowieka ulatuje pięciobarwna światłość i jak tęcza dociera ona do nieba, gdzie żyje wielu bogów i bogiń. Oni przyjmują moje wyznanie wiary...". (Inf. Lamy D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. w okolicach A r w a j cheree.) Jako dopełnienie gestów związanych ze ś p i e w e m i modlitwą należałoby dołą­ czyć jeszcze parę informacji o niezwykle sugestywnych czynnościach magicznych w czasie nabożeństwa. Czynności te wykonuje przodownik ichngesguj. Są one zwią­ zane z nabożeństwem poświęconym duszy zmarłego. L a m a bierze w trzy palce prawej ręki (palce: wskazujący, środkowy i kciuk) ziarna rośliny zwanej jungar [nazwa tybetańska — J . O.]. Następnie trzykrotnie ciska je przed siebie. Wysu­ nięciu dłoni przed siebie towarzyszy każdorazowo wytrzymanie — jakby ugodzenie w cel. Czynność ta tłumaczona jest jako zabieg magicznego zniszczenia przeciwni­ k ó w wiary i wszelkich złych demonów. Podobny sens zawiera krążenie przed sobą w y s u n i ę t y m na dłoni specjalnie sporządzonym w tym celu balinem. (Por. zapis fil­ mowy Bóó-Lam.) Jest wreszcie zabieg końcowy o charakterze oczyszczającym — towarzyszy on modlitwie zbiorowej (jak w omawianym nabożeństwie żałobnym) i indywidualnej. L a m a pawim piórem (nazwa tyb. mansajn-do, mong. togosyn ód) wykonuje okrężne ruchy nad głową s w o j ą i fundatorów nabożeństwa. Pióro pawie przetrzymywane jest w kunsztownym naczyniu miedzianym ze święconą wodą. 11 Dane, j a k i e przedstawione z o s t a ł y w tej g r u p i e w s k a ź n i k ó w , wydają się b y ć najbardziej s y m p t o m a t y c z n e d l a p r z e o b r a ż e ń d o k o n a n y c h w M o n ­ g o l i i . P r z e j ś c i e o d t r a d y c y j n e j do n o w e j f o r m u ł y rozstawania s i ę ze z m a r ­ łymi dokonało się w niezwykle krótkim czasie. J a k w i a d o m o , podobne p r z e o b r a ż e n i a w dziejach r ó ż n y c h s p o ł e c z e ń s t w n a s t ę p o w a ł y poprzez stu­ lecia, b u d z ą c k a ż d o r a z o w o z r o z u m i a ł e o p o r y n a t u r y niekoniecznie ideolo­ gicznej, lecz czysto psychicznej. „Nobilitacja materii" ciała zmarłego (a p o ś r e d n i o jego ż y c i o w y c h d o k o n a ń ) , bo t a k i jest sens n o w y c h ceremo­ nii, budzi refleksję społecznych. o sprawnym dokonaniu przemian w Jednocześnie r o d z i s i ę zaduma, czy i w wyobrażeniach j a k i e j mierze — d z i ę k i n o w y m z w y c z a j o m — n a s t ą p i ł o „ p o s z e r z e n i e " pola s p o ł e c z n e j w y ­ o b r a ź n i , czy zwyczaje te istotnie s p r z y j a j ą n a j m n i e j w w y m i a r z e poczucia w ł a s n e j rozwojowi osobowości, przy­ g o d n o ś c i . N a p y t a n i a te, nieste­ ty, trudno b y ł o b y p o s z u k i w a ć odpowiedzi. N o w e zwyczaje rozstawania s i ę ze z m a r ł y m i w p ł y n ę ł y w s p o s ó b 1 1 Por. zapis filmowy Dzuruchczin, realizacja J . O l ę d z k i , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. bez- A. L a t u s e k , �131 CHÜN B A J N A pośredni na kultowych. ożywienie Mogą one i rozwój nie znanych wcześniej przypominać w jakieś mierze form zachowań europejskie treści u c z u ć k o m e m o r a t y w n y c h , zamieszczane w nekrologach i epitafiach. m i m o takiego p o d o b i e ń s t w a zachowuje się w y b i t n i e lokalny Ale charakter p r e z e n t o w a n i a o w y c h t r e ś c i , zespolony z t r a d y c j ą p r a k t y k w o b r ę b i e sa­ mej in. świątyni. Swoistości doktrynalne lamaizmu, w y r a ż a j ą c e w t y m , że s p o ł e c z n o ś ć ł a m ó w w o w i e l e w i ę k s z e j się m. i zdecydowanie p r z e ­ w a ż a j ą c e j mierze, a n i ż e l i sami w i e r n i , uczestniczy w ceremoniach, p o w o ­ d u j ą z jednej strony intensyfikowanie się t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń ny, obchodzenie p r z e d m i o t ó w kultu, składanie ofiar, (pokło­ okadzanie itp.) i z d r u g i e j w y r a ź n i e r y s u j ą c y s i ę n i e d o s y t p r a k t y k o charakterze k o n t e m p l a t y w n y m w istocie n a b o ż e ń s t w i w s z e l k i c h c e r e m o n i i . T y m t e ż chyba t ł u m a c z y ć charakterystyczne ctwo społeczności w świątyni przy modlitwach łamów, p i e n i e i zaduma, ale nieraz r ó w n i e ż w na Gandanie których należy uczestni­ miesza s i ę coś z pogranicza ż a r t u , to sku­ znowu zawodu — niespełnienia. A d . I I I . Odwaga i b o j a ź ń . A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (obecnie Sergelen). „Kiedy biją gromy w o ł a m y pomocy, w o ł a m y chiin bajna — jest człowiek". Szczegółowszy opis tego zachowania w : Oszukiwanie Boga — na manowcach europocentryzmu („Współ­ czesność" X I V : 1969, nr 10, s. 6). Jeśli nadchodzi burza, szukają schronienia w j u r ­ cie. W czasie burzy zamykają szczelnie okno i drzwi. Z zawołania tego korzystają również w ó w c z a s , gdy burza zastanie ich w stepie z dala od jurt, względnie przy jurtach, w przypadku konieczności pozostawania na dworze — mimo burzy i ule­ wy — aby dopełnić jakichś nie cierpiących zwłoki starań przy stadach. W jurcie D e n d e w a chiin bajna wołają wszyscy członkowie rodziny: żona (najprzeraźliwiej), synowie (nie tak przeraźliwie), sam D e n d e w (niezbyt głośno) — „wołamy chiin bajna, aby bogowie niebiańscy myśleli, że jesteśmy z rodu nojońskiego lub rodu szamanów. Bo tylko oni mieli śmiałość odzywania s i ę do sił mocarnych". Z dalszych relacji informatora wynika, że wołanie adresują do Luu. Jest to „mo­ carna istota, przebywająca pośród bogów niebiańskich". Inni informatorzy (patrz niżej) określają Luu jako smoka lub gryfa z ognistym ogonem. Do zabiegów zapobiegawczych przeciw porażeniu gromem Dendew zalicza r ó w ­ nież mieszanie mleka lub kumysu. „Dobrze też jest mieszać [...], bogowie cieszą się w ó w c z a s . Cieszą się, że jest ajrag (kumys) i mleko. Dobrze też jest spryskać mlekiem otoczenie jurty, a także pryskać w kierunku, skąd nadchodzi burza — bogom na ofiarę". Przedstawiony zestaw zachowań jest najpełniejszym pośród około setki innych, ograniczających się najczęściej do bierności i lęku. А. С h o r l o o , ur. w Elgen (na terenie somonu Bajan). „Luu — to złowieszcze stworzenie, przypomina smoka. Stwór ten, miotając ogonem, w y w o ł u j e błyskawi­ ce [...]". Informátorka m ó w i o swej wielkiej bojaźni w czasie bicia piorunów. Nie korzysta z zabiegów magicznych (wołania chiin bajna i pryskania mlekiem). W y ­ daje się, że w pewnym stopniu pomniejsza jej bojaźń przeświadczenie, że trzyma w swej jurcie bogato wyposażoną kapliczkę i dopełnia przy niej praktyk ofiarnych. D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. „Jeśli jest burza krzyczę �J A C E K OLĘDZKI 132 głośno (chiin bajna, J . O.) i pryskam mlekiem w tę stronę, skąd nadchodzi". Pryska jeden raz. S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Ałgenij uuł i żona jego: M. D ed ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (na terenie somonu Bajan). Ona: „Mówią, że to smok w niebiosach żyjący. Luu — nie wiem, czy istnieje naprawdę. Jak byłam dzieckiem, to starcy pokazywali miejsce, gdzie spadł z niebios sam Luu. Ale sądzę, ż e leżały tam zwęglone kości wielbłąda". On: „Kiedy grzmi i biją pioruny, boimy się oczy­ wiście. Powiadają, że są to w y ł a d o w a n i a atmosferyczne [...], ale jak to s i ę tam w niebie dzieje, nie wiem". Gombodżaw i Dedżid nie odwołują s i ę do żadnych zaklęć i zabiegów magicznych, związanych z przeciwdziałaniem porażeniu gromem. Wywiad zbiorowy z grupą pasterzy (kilkanaście osób w wieku od ,25 do 60 lat) sprowokowany faktem śmierci zastępcy sekretarza partyjnego w somonie Bajan. Sekretarz porażony został piorunem w pobliżu jurty, w której szukał schronienia w czasie burzy. Na pytanie moje, jak odczuli to zdarzenie, spotkałem się z opi­ niami, które cechowała znaczna obojętność w stosunku do tragicznej śmierci. Jeden z najstarszych wśród zgromadzonych wypowiedział słowa, które przyjęte zostały przez pozostałych z aprobatą. Słowa starszego człowieka były bezpośrednią odpo­ wiedzią na moje pytanie: — Czy mogła to być kara boża? — „Jaka kara? Radzi­ liśmy już od dawna, aby na naszej górze [jedyna w okolicy — J . O.] założyć pioru­ nochron. Nie założyli, zaniedbali". Szersze o m ó w i e n i e tego zdarzenia Margasz — laicyzacja po mongolsku („Argumenty", X I V : 1969 nr 1, s. 9). O m a w i a n e t u zachowania w s k a z u j ą na p r z y s ł o w i o w ą m ą d r o ś ć W naszym p r z y p a d k u w y r a ż a s i ę ona o s z u k u j ą c — pozwalającej w formie o s z u k i w a n i a ludów. nie c z ł o w i e k o w i u z y s k a ć poczucie b e z p i e c z e ń ­ stwa. W y d a j e się, ż e w s p ó ł c z e s n e zachowania s ą k o n t y n u a c j ą refleksyj- n o ś c i , m y ś l e n i a tradycyjnego, k t ó r e g o n i e w ą t p l i w i e s y m b o l e m jest w M o n ­ g o l i i z a w o ł a n i e chiin bajna. Ad. IV. Trwałość przesądu. A ) N o w e p r z e j a w y m a g i i z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo. Badania­ m i o b j ę t o k i l k a d z i e s i ą t owoo w r ó ż n y c h rejonach M o n g o l i i . Z b a d a ń t y c h w y n i k a , ż e t r a d y c y j n i e s k ł a d a n e w t y c h miejscach g ł o w y k o n i , nieraz k i l ­ k a d z i e s i ą t czaszek (ryc. 29), oraz dewocjonalia (ksylograficznie ne na p ł ó t n i e i papierze m o d l i t w y , w i z e r u n k i , drukowa­ m a l o w i d ł a , a t a k ż e sztam­ p o w e p ł a s k o r z e ź b y t ł o c z o n e w g l i n i e ) z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w i e l o ś c i ą zasad­ niczo i n n y c h p r z e d m i o t ó w . to wszystko, co się z pojęciem w s p ó ł c z e s n y c h d ó b r materialnych. Rejestr i c h obejmuje Dla przykładu w y m i e n i ć te, k t ó r e zdarza s i ę s p o t y k a ć na owoo najczęściej: łączy można Przedmioty metalowe (puszki po konserwach, naczynia kuchenne i części samo­ chodowe), z plastyku lub celuloidu (grzebienie, szczotki do zębów, grzechotki, za­ bawki), ponadto butelki po napojach wyskokowych, drobne monety, części odzieży (pojedyncze buty czy tylko podeszwy), pęczki włosia końskiego, argal (w puszkach od konserw na owoo w Charchorin) i kawałki drewna. Ponieważ większość z tych przedmiotów utraciła utylitarne znaczenie (naczynia dziurawe, buty zniszczone, zużyte części samochodowe), należałoby traktować je jako swoiste symbole war- �CHUN BAJNA 133 Ryc. 29. Owoo. Somon Bajan Fot. J . Olędzki tości pierwotnej. Wszystko to wskazuje, że wchodzi w grę zabieg spotkałem się z przypadkami traktowania owoo jako śmietnisk czy znaków rozpoznawczych w stepie. Wypowiedzi osób, które udało w chwili kładzenia jakiegoś przedmiotu na огиоо, potwierdzają magiczny. Nie tylko zwykłych mi się zapytać przypuszczenie �134 J A C E K OLĘDZKI o utrzymywaniu się magicznego .rozumienia tej czynności, a pośrednio o rozwoju współczesnej magii. Kładący k a w a ł e k drewna motywuje swoją czynność zbliża­ niem się zimy, trudnościami w zdobyciu opału (węgla). Przywiązujący pęczek w ł o ­ sia końskiego do kamienia stwierdza: udało mi się dopędzić stado bez strat (do stacji przeładunkowej), chciałbym, aby i w następnym roku mi się powiodło. Kobieta ciskająca zużyty grzebień mówi, że chciałaby mieć zawsze w ł o s y w porządku. Po­ dobnych motywacji można by podać w i ę c e j . B) Jeśli w praktykach przy owoo uczestniczą zarówno pasterze, jak i przeby­ wający w podróży mieszkańcy miast, to zabiegi, jakie poniżej przedstawię, odnoszą się najprawdopodobniej głównie do zbiorowości miejskiej i to samego Ułan Bator. Wieczorem w centrum miasta, w pobliżu wyodrębnionego zespołu osiedli jurtowych m o ż n a spotkać s i ę z przypadkami malowania sadzą kresek na czołach m a ł y c h dzieci. Dzieci bawią się do późnych godzin w pobliżu ulicy, gdzie jak wszędzie grozi niebezpieczeństwo. Wiadomości zebrane na temat owego malowania sadzą od­ noszą się do złowrogiej, przynoszącej nieszczęście działalności — kiedy zapada zmrok — dwóch istot: czdtgdra i sawdaga. Są to znane na c a ł y m terytorium Mon­ golii legendarne demony. Czotgor przybiera postać człowieka, chociaż przezierają przez jego skórę wnętrzności. Jeździ na białym wielbłądzie. Zdradza go „brak cienia" oraz wielbłądzia lub zajęcza warga. Na ziemi śladów nie pozostawia. Bywa, że wznieca pożogi na stepie, przysiada jeźdźcom na zadzie konia lub pęta mu przednie nogi w sposób niewidoczny. Sawdag przebywa tylko w niektórych okoli­ cach, przeważnie górzystych, lecz i wodnistych. Mało o nim wiadomo poza tym, że należy do najbardziej nieprzyjaznych c z ł o w i e k o w i istot. Wymalowanie sadzą kreski w poprzek czoła dziecka ma je upodobnić do zająca. Zabieg ten powinien zmylić każdego z demonów, bo w ł a ś n i e zając ma na czole charakterystyczne zgrubienie w kształcie wydłużonego pionowo piętna. Fakt, że w ł a ś n i e w m i e ś c i e , a nie na t e r y t o r i a c h pasterskich zdarza s i ę o w o p i ę t n o w a n i e dzieci s a d z ą , pozwala p r z y p u s z c z a ć , że idea czdtgdra czy nagłego sawdaga odżywa w szczególnych okolicznościach znalezienia s i ę w m i e ś c i e p r z y b y s z y z z e w n ą t r z . mieezkańcy Ułan Bator (w szczególności — zbyt Być może z w a r t y c h osiedli współcześni jurtowych w t y m m i e ś c i e ) nie c z u j ą s i ę t a k bezpieczni j a k w stepie. Wskaźniki uzyskane z a n a l i z y dzieci s p r o w a d z a j ą się do owoo i zachowań zabezpieczających przekonania o t r w a ł o ś c i i s t a ł y m odradzaniu s i ę p r z e s ą d u , o jego „ n i e w i n n o ś c i " czy „ n i e s z k o d l i w o ś c i " s p o ł e c z n e j . N i e ­ wątpliwie pewna kategoria p r z e s ą d u czanie" dzieci czy n o w e d a r y n a (a do t a k i c h zalicza s i ę owoo) „zabezpie­ sprzyja p l u r a l i s t y c z n e m u odczu­ c i u r z e c z y w i s t o ś c i , a p r z y n a j m n i e j ś w i a d c z y o i s t n i e n i u potrzeby t a k i e g o odczucia. Ad. V. Społeczno-ideowa działalność instancji partyjnych. A) Instytucja ulaan bulan, to w większości ośrodków samonowych specjalnie wygospodarowana osobna izba lub część pomieszczenia administracyjnego. Na ścia­ nach demonstrowane s ą wyróżnione prace uczniów szkół podstawowych (wyszywanki, aplikacje, malowidła, rzeźby). W pracach tych wyrażany jest program nau­ czania szacunku dla rodzimych tradycji kulturowrych (przywiązania do pasterstwa, �CHÜN BAJNA 135 obyczaju, stroju narodowego). W ulaan bulan propagowane są wzory współczesnych zachowań społecznych. Dotyczą one głównie potrzeb o charakterze bytowym, kon­ sumpcyjnym czy cywilizacyjnym. Wykorzystywane są doświadczenia z zakresu hi­ gieny, odżywiania, w y g l ą d u zewnętrznego (przedmioty służące pielęgnacji niemo­ wląt, przedmioty toaletowe, kosmetyki). Propaguje się tu również urządzenia ułat­ wiające pracę w gospodarstwie domowym (maszyny do szycia, grzejniki elektrycz­ ne, termosy, a ostatnio pralki mechaniczne). Wymienione obiekty, a także specjalne plansze (np. modnych fryzur damskich) stanowią stałe wyposażenie wielu ulaan bulan. Są one albo samoistnym tylko symbolem dóbr materialnych, albo też wyko­ rzystują je prelegenci w czasie instruktażowych spotkań z pasterzami 4 B) Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna — niezależnie od środków' maso­ wego przekazu (prasy, radia i od 1967 r. telewizji), a także systematycznego szkol­ nictwa — korzysta z najprostszych form pracy partyjnej. Jedną z nich dobrze — jak sądzę — charakteryzują w ę d r o w n e brygady agitatorów partyjnych. Od czer­ wonego namiotu, który rozbijają w miejscach spotkań, nazywa się ich ulaan majchan. Przyjeżdżają nawet do niedostępnych części kraju, gdzie żyją dwie, trzy rodziny pasterskie. Brygady Propagandowe Komitetu Centralnego wędrują z ogrom­ nym zestawem nowoczesnych urządzeń (magnetofonów, projektorów filmowych, epi­ diaskopów). Przy pomocy tych urządzeń starają się przekazać aktualne informacje dotyczące życia krajów socjalistycznych, działalności partii rodzimej i innych brat­ nich z całego świata. O b s e r w o w a ł e m pracę jednej z takich brygad w czasie wyda­ rzeń sierpniowych w Czechosłowacji. Na miejsce, gdzie żyto zaledwie kilkunastu pasterzy, dotarła brygada późnym zmierzchem. Nocne spotkanie w dalekim od stolicy stepie rozpoczął młody człowiek (artysta plastyk, który ukończył studia w CSRS). W czasie 5 minutowego wystąpienia naświetlił stanowiska partii krajów socjalistycznych wobec w y d a r z e ń czechosłowackich. Po krótkim komunikacie poka­ zano pasterzom — trwający 2 godziny — film dokumentalny z pobytu Tito w Mon­ golii. Tito przyjmowany był w tym kraju z gościnnością szczególną. Do filmu o Tito dołączono jeszcze dwa inne — historię batalionu czołgistów mongolskich, którzy w 1945 r. dotarli do Berlina oraz opis życia, pracy i perspektyw rozwoju społeczno-gospodarczego jednego z ajmaków. Po filmach wygłoszono pogadankę (ilustrowaną przeźroczami) o nowych zasadach gospodarki hodowlanej w stepie. Zakończono ten program o 3 godzinie w nocy, aby już o świtaniu ś p i e w e m i grą na harmonii witać ponownie pasterzy w ulaan majchan. Agitatorzy zapraszali do siebie na partię szachów. Obok zaś lekarka — towarzysząca zazwyczaj tym brygadom, przyj­ m o w a ł a pacjentów. C) Ogrody „zabaw i chwały". Należą do równie popularnych, jak poprzednio wymienione instytucje. Są to ogrodzone place w ośrodkach somonowych i ajmacznych. W swoim założeniu stanowią zapewne jakiegoś rodzaju przetworzony zamysł ogrodu jordanowskiego czy tylko zieleńca miejskiego. Na skutek trudnych w a ­ runków klimatycznych tylko w bardzo nielicznych „ogrodach" udało się wyhodo­ w a ć roślinność; pozostają zatem ogrodzone place. Mimo to należą one do w a ż n y c h miejsc w zabudowie osiedla. Dzięki usytuowaniu na w ę g ł a c h ogrodzenia lub we­ wnątrz swoistych p o m n i k ó w zwierząt oraz wspominanej prezentacji przodowników pracy (nieraz pod dachami tradycyjnych „bram" czy „wrót" przejętych ze świątyń) ich fotografii, obrazów i innych rodzajów w i z e r u n k ó w ogrody są urbanistyczno-ideową kompozycją, często korzystnie związaną z otoczeniem. 1 2 Por. szersze o m ó w i e n i e D. M a r k o w s k a , Z. S o k o l e w i c z , op. cit, s. 199 i n. J. O l ę d z k i , �136 J A C E K OLĘDZKI D. Nadaam. Jak wiadomo, repertuar tradycyjnych igrzysk dorocznych nadaamu składa się z z a w o d ó w jeździeckich dzieci na koniach oraz popisów dorosłych w za­ pasach i strzelaniu z łuku. Konkurencje te nawiązują do podstawowej dziedziny życia gospodarczego kraju — pasterstwa. Reguły walki wyrażają istotne cnoty społeczne, powszechnie akceptowane w narodzie. Oto najważniejsze momenty: Zapaśnicy „zastygają" bardzo często na wiele minut w pozach zmagania się — wytrzymywania przeciwnika. Niedynamiczne i w y d a w a ł o b y się nieatrakcyjne sy­ tuacje oglądane są przez tłumy z niesłabnącą uwagą — cierpliwie — podobnie, jak w bezruchu zastygają na długo zawodnicy. Zwycięzca odtańcowuje swój suk­ ces, udając ruchy legendarnego ptaka Chaan-Garid (sanskr. Garuda, „boski orzeł"; łączono go z wczesną już postacią Wisznu; w lamaizmie popularny motyw —• Garid z w ę ż e m w dziobie, „zwycięstwo nad wężem", symbolizującym gniew; ryc. 30). Ryc. 30. Garid—ehaan. Rzeźba z brązu nad w e j ś c i e m do świątyni. Erdene Dzu w Charchorin Fot. J . Olędzki Łucznicy nie strzelają do celów na wysokości serca człowieka! Nie wypuszczają strzał wprost, lecz napinają łuki w kierunku nieba. Ale ich pociski upaść mają na ziemię i trafić w cel przed stopami sędziów (sic. celem s ą stopy sędziów lub jeszcze ściślej m ó w i ą c przerwa między stopami dwóch sędziów). Wymowa tego sposobu walki jest jednoznaczna — „pokora w zręczności". Wreszcie jeźdźcy-dzieci. Zamysł pierwotny prawdopodobnie utylitarny, być może widziany nawet w kate­ goriach celów militarnych — w y ł a w i a n i e ze stad najlepszych, koni; dzieci zaś, to jeźdźcy ułatwiający takie zadanie. Obecnie wymowa tych dziecięcych czy młodzie­ żowych (zawsze obojga płci) z a w o d ó w wzbudza u każdego poczucie najszlachet­ niejszej dumy i uznanie dla tradycyjnych umiejętności, umiłowanych w narodzie. Dzieci-zwycięzcy śpiewają w czasie tych igrzysk prastarą pieśń Gin-goo. Cała zaś �137 CHÜN B A J N A zbiorowość zwycięzców (zjawisko ma w y j ą t k o w o masowy charakter) w y r a ż a rozu­ miane alegorycznie pojęcie sukcesu rewolucji, bowiem stadion igrzysk jest miej­ scem święcenia socjalistycznych uroczystości państwowych w Mongolii. E) Somonowy sekretarz partii. Działalność Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej opiera s i ę na systemie organizacji podstawowych, których najliczniejszą i zarazem najważniejszą sieć tworzą organizacje somonowe. Lokalizacja tych orga­ nizacji w centrach somonowych, jak t e ż fakt, że podstawą życia środowiska jest gospodarka hodowlana i rolnicza określają charakter głównych zadań tych orga­ nizacji. Jest on w swoim zrębie ludowy, aracki związany z interesami społeczno-bytowymi najliczniejszej rzeszy społeczeństwa mongolskiego — pasterzy, obecnie członków spółdzielni pasterskich i p a ń s t w o w y c h gospodarstw produkcyjnych. W y ­ bierany przez członków organizacji somonowej sekretarz partii jest w tych środo­ wiskach realizatorem dyrektyw ideowych Biura Politycznego КС. Działalność se­ kretarza generalnego, aktualnie Dż. Cedenbała, jest wzorcem propagowanym i jak się wydaje spełnianym dosyć powszechnie. Cechy tego wzorca to przede wszystkim bezpośrednia, uczestniczE^ca w i ę ź z masami. Z a przysłowiowe już uznano akty bez­ pośredniego angażowania s i ę osoby generalnego sekretarza w działania kampanijne, w prace stale programowane wśród społeczeństwa, a także w zdarzenia losowe (np. uczestnictwo w 1966 r. Cedenbała w brygadach ratowniczych przed skutkami powodzi). Bezpośrednia obecność sekretarzy somonowych na stanowiskach pracy brygad pasterskich, organizowanie tej pracy, nieraz w stopniu podstawowym czy w s t ę p n y m (np. rozdzielanie narzędzi, wskazywanie zadań, zachęcanie do ich wy­ konania s ł o w e m i czynem), to fakty, które stwierdza się powszechnie na całym terytorium Mongolii. Jest to niewątpliwie ideał więzi przywódcy z masami postu­ lowany przez partie innych również krajów socjalistycznych. W naszym przypadku ideał ten jest realizowany jak by w sposób naturalny bez widocznych oporów ze strony kierującego (przywódcy), jak i kierowanych. Wszystkie z w y b r a n y c h p i ę c i u w s k a ź n i k ó w nych grup wskazują można scharakteryzować następująco: n y c h r e a l i z o w a n y jest w M o n g o l i i dążeń społeczności u podstaw pasterskiej dach zabaw itp.). Może Wyraża gdy konstatujemy w t y m modelu w pełni oryginalnych, narodowych form t r a d y c y j n y c h czy s w o i ś c i e które socjalistycz­ z w i d o c z n y m powodzeniem. W c h o d z i t u w g r ę ś w i a d o m e , oficjalne n a w i ą z a n i e i przemian, Ogólny model ideałów się t o z jeszcze w i ę k s z ą j a s k r a w o ś c i ą , również rozwój w ostatniej z analizowa­ na p e w n ą p r a w i d ł o w o ś ć r o z w o j o w ą realizacyjnych. do' z a c h o w a ń , potrzeb uwarunkowanych odrębnością (nadaam, pomniki zwierząt j u ż nie t a k stanowczy, albo t e ż z w życia ogro­ świadomym p i e t y z m e m r o z w i j a n y stosunek do t r a d y c j i o b s e r w u j e m y wobec j e j n a j ­ nowszej pracy postaci, a o d n o s z ą c e j organizacji i ulaan majchent). partyjnych somonowego pierwszych, (działalność przywódcy partii. W się z jednej s t r o n y ś w i a d o m i e cy z masami do najprostszych propagandowa ulaan form bulan N a t o m i a s t o w i e l e bardziej z ł o ż o n y jest proces f u n k ­ cjonowania w z o r c ó w tarza się ideowego, w naszym p r z y p a d k u sekre­ p r z y p a d k u t y m dostrzegamy propagowanego krzyżowanie postulatu więzi i z drugiej — u k r y t y c h zależności przywód­ tego w z o r c a z zespo- �138 J A C E K OLĘDZKI ł e m p r a k t y k i historycznej, w y r a ż a j ą c e j się w p e w n y c h ustalonych n a w y ­ kach i n i e w ą t p l i w i e r ó w n i e ż o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m a c h tradycyjnego w t y m k r a j u systemu w a r t o ś c i . N a l e ż y p r z y t y m o d w o ł a ć się do f a k t ó w z w i ą ­ zanych z systemem i d e o w y m , j a k i p o p r z e d z i ł r e w o l u c j ę w M o n g o l i i . M a ­ m y na m y ś l i zespół w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h , lamaistycznych — b u d d y z m mongolski. Religia ta m i m o wszelkie p r z e o b r a ż e n i a i obce jej nalecia­ łości — a m o ż e i d z i ę k i t e m u — z a c h o w a ł a w t y m rejonie k u l t u r o w y m cenne s k ł a d n i k i m y ś l i — B u d d y (Przebudzonego, O ś w i e c o n e g o ) , k t ó r e g o powszechnie nazywa s i ę w M o n g o l i i Burchan Bagsz, c z y l i B ó g Nauczy­ ciel. M i a n o Bagsz w stosunku do Boga jest s w o i s t o ś c i ą l a m a i z m u m o n g o l ­ skiego. J u ż sam ten fakt ma w a ż n ą w y m o w ę . Wydaje się b o w i e m , że w y b ó r p r z y d o m k ó w dla o k r e ś l e n i a Boga, k t ó r e nie z a w i e r a j ą p i e r w i a s t k a mistycznego (jak w p r z y p a d k u asceta, zbawiciel, odkupiciel i t p . itd.) sta­ n o w i w s k a ź n i k podstawowy recepcji idei i d z i a ł a l n o ś c i jej p o s ł a n n i k ó w . S p o ł e c z n y , ś w i e c k i sens miana B u d d y w M o n g o l i i to, j a k się wydaje, wzorzec d y d a k t y k i aktualnej i dzisiaj, k t ó r e j j a k b y r o z w i n i ę c i e m o ż n a b y o d n a l e ź ć w d z i a ł a l n o ś c i p r z y w ó d c ó w politycznych tego> k r a j u . Lecz istotniejszym chyba jeszcze jest w y k s z t a ł c o n y w lamaizmie m o ­ del s t o s u n k ó w m i ę d z y d u c h o w i e ń s t w e m a w i e r n y m i , a w i ę c m i ę d z y p r z y ­ w ó d c a m i i d e o w y m i a masami. Stosunki te s ą zasadniczo inne a n i ż e l i zna­ ne n a m z E u r o p y albo szerzej —• t r a d y c j i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . T o p o r ó w n a ­ nie jest konieczne, a l b o w i e m t y l k o w tak zasadniczo o p o z y c y j n y m zesta­ w i e n i u p o t r a f i m y o k r e ś l i ć i s t o t ę i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia. Otóż, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e w t a k i m k o n t e k ś c i e p o r ó w n a w c z y m wzorzec d u ­ chownego lamaistycznego w y r ó ż n i a się zachowaniem znacznie szerszej i bardziej b e z p o ś r e d n i e j w i ę z i z w i e r n y m i . Jest ona szersza c h o c i a ż b y przez fakt, że l a m o m w w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł u g i w a ł pierwiastek czci, p r z y jednoczesnym n i e t r a k t o w a n i u nader g o r l i w i e j a k o ś w i ę t y c h obiek­ t ó w sakralnych, a nieraz j a k o c h r o n i o n y c h s z c z e g ó l n y m namaszczeniem i szacunkiem z a c h o w a ń r e l i g i j n y c h , c h o ć b y p o d l e g a ł y w y s o k i e m u stop­ n i u r y t u a l i z a c j i . O w a znacznie szersza i bardziej b e z p o ś r e d n i a w i ę ź d u ­ chownego l a m a i z m u z w i e r n y m i p r z e w y ż s z a ł a wzorzec — w y d a w a ł o b y się i d e a l n y w tej dziedzinie — j a k i c h r z e ś c i j a ń s t w o ' w y k s z t a ł c i ł o w sto­ sunkach proboszcz w i e j s k i — c h ł o p s k a s p o ł e c z n o ś ć w i e r n y c h . Najbar­ dziej zbratany z t y m ś r o d o w i s k i e m proboszcz w i e j s k i r e p r e z e n t o w a ł zaw­ sze o d m i e n n y zakres potrzeb, d o m a g a j ą c y c h się r ó w n i e ż odmiennego sty­ l u bycia i z w i ą z a n e j z t y m swoistej izolacji, istnienia na c o d z i e ń z dala od ż y c i a w s i , w ś w i e c i e plebanii. Natomiast lamowie, w szczególności z a ś d o s y ć liczna w X I X w . i c h o d r o ś l duldujczinowie (lamowie w ę d r o w n i , ryc. 31-33), k t ó r y c h p o s ł a n n i c t w e m , j a k wszelkich k a p ł a n ó w , czy s ł u g da­ nej r e l i g i i , b y ł o g ł o s z e n i e p r a w d w i a r y , n a u k i z n i ą z w i ą z a n e j , nie w y ­ r ó ż n i a l i się o d o g ó ł u ani poziomem potrzeb, s t y l e m b y c i a — ś w i a d o m o - ��140 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 33. Somonowy sekretarz partii z rodziną. Fot. J . Olędzki ścią o d m i e n n o ś c i p r o w a d z ą c ą do wspomnianej izolacji (nie chodzi t u o izolację t ę szczególną w celu d o k o n y w a n i a p r a k t y k l i t u r g i c z n y c h w ś w i ą ­ tyniach). W ę d r o w n i lamowie, d o k o n u j ą c w czasie s w y c h podróży w chiidóón (odpowiednik naszego p o j ę c i a t e r e n czy miejsce odległe), zaj­ m o w a l i się nieraz w i e l o d n i o w y m i c z y n n o ś c i a m i religijno-magicznymi bez­ p o ś r e d n i o p r z y pasterzach i stadach (np. czytanie k s i ą g ś w i ę t y c h , d y s k u r ­ sy, w czasie z a ś kocenia się owiec o w o czytanie z y s k i w a ł o dodatkowe znaczenie — o d d z i a ł y w a n i e na p o m y ś l n y przebieg t a k w a ż n e g o dla pa­ sterza okresu hodowlanego). Bodaj jeszcze w a ż n i e j s z e jest to, że w ę d r o w ­ n i l a m o w i e sypiali i j e d l i razem z pasterzami w jurcie, uczestniczyli w i c h codziennych pracach, no i t a k cenionych przez M o n g o ł ó w r o d z i m y c h , roz­ m a i t y c h f o r m a c h rekreacji. �CHUN BAJNA 141 Z a t e m w t r a d y c j i mongolskiej przed r e w o l u c j ą u k s z t a ł t o w a n y z o s t a ł skomplikowany i niewątpliwie głęboko m ą d r y — t r w a ł y wzór zachowań, p r z y w i l e j ó w i p r a w p r z y w ó d c y ideowego, s ł u ż ą c y c h s i l n y m , n a t u r a l n y m w i ę z o m z szerszymi o d ł a m a m i s p o ł e c z e ń s t w a . N i e p o d w a ż a tego s t w i e r ­ dzenia, a n a w e t je wzmacnia, fakt swoistego w y r ę c z a n i a w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h w i e r n y c h przez ł a m ó w , a t e ż ścisłego p o d z i a ł u r ó l . W czasie n a b o ż e ń s t w a w i e r n y c h t r a k t o w a n o t y l k o j a k o o b s e r w a t o r ó w z przedsion­ ka i d z i e d z i ń c a ś w i ą t y n i (ryc. 22). M ó w i ą c o realizacji i d e a ł u w i ę z i „ w y ż s z y c h " z „ n i ż s z y m i " , w s p o m n i e ć trzeba o d w u stronach teleologizmu, j a k i e dostrzec m o ż n a w lamaizmie. I d e a ł r e l i g i j n y , lamaistyczny o d strony swego s p o ł e c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a w p r o w a d z a ł s z a n s ę u n i k a n i a z a k ł ó c e ń czy skutecznego dochodzenia do ś w i a d o m o ś c i mas s ł o w a g ł o s z o n e g o przez ł a m ó w ( p r z y w ó d c ó w , nauczy­ c i e l i ideowych). I tak o w a b e z p o ś r e d n i o ś ć k o n t a k t ó w , b r a k dystansu o b y ­ czajowego m i ę d z y j e d n y m i i d r u g i m i , wreszcie f a k t a u t o r y t e t u uczestni­ c z ą c e g o p r z y w ó d c y ( k t ó r y zawsze b y w a w ó w c z a s bardzo wysoki) p r o w a ­ dził — t a k s i ę zdaje —• do s ł a b s z e j a k t y w n o ś c i mas, p a r a l i ż o w a n e j cedo­ w a n i e m s i ę nieraz na to, co n a z y w a m y a k t e m w o l i czy d y r e k t y w ą , oczy­ w i ś c i e ze strony ideowego o ś r o d k a dyspozycyjnego i jego s ł u g . P o w i e d z i e l i ś m y o t r w a ł y c h czy o nie k w e s t i o n o w a n y c h w a r t o ś c i a c h z w i ą z a n y c h z lamaizmem, o k t ó r y c h m o ż n a t w i e r d z i ć , że i dziś w syste­ mie i d e o w y m zasadniczo i n n y m s t a n o w i ą p i e r w i a s t k i aktualne. A l e zubo­ ż y l i b y ś m y zagadnienie, n i e w s p o m i n a j ą c o t y m , co s i ę n a z y w a b a r b a r y zacją czy w u l g a r y z a c j ą u mas n a j w z n i o ś l e j s z y c h idei. W ś r ó d szerokich rzesz pasterskich M o n g o l i i d o k t r y n a lamaistyczna p r z y j ę ł a s i ę w s p o s ó b p r z y p o m i n a j ą c y nieraz do z ł u d z e n i a p e r c e p c j ę przez l u d d o k t r y n i n n y c h r e l i g i i ś w i a t o w y c h , c h o c i a ż b y c h r z e ś c i j a ń s t w a . Z t r e ś c i g ł ę b o k o filozoficz­ nych, abstrakcyjnych p r z y j ę t o t y l k o n i e k t ó r e , n a d a j ą c i m charakter r e a l i ­ styczny, ściśle pragmatyczny (interwencyjno-zapobiegawczy). G ł ę b o k o , kunsztownie r o z w i n i ę t a d o k t r y n a lamaistyczna uproszczona została w wierzeniach szerszych rzesz do p r a k t y k magicznych. J e d n o c z e ś n i e z w r a ­ ca u w a g ę fakt, że z takiej swoistej koncepcji, j a k ą jest reinkarnacja, ś r o d o w i s k o pasterskie w y ł o w i ł o w y ł ą c z n i e t r e ś c i r e a l i s t y c z n o - o p t y m i styczne. M o ż n a je dostrzec w t a k częstej u badanej społeczności postawie a f i r m a t y w n e j w stosunku do doczesności. I m i m o m o ż l i w o ś c i (w r e i n ­ k a r n a c j i duszy) dotarcia do ś w i a t a b o g ó w , powtarza s i ę pragnienie b y c i a po wieczne czasy pasterzem. I w t y m p r z y p a d k u t r u d n o sobie o d m ó w i ć s ą d u , że s y n k r e t y z m lamaistyczny jest ideologią, k t ó r a do dziś wspomaga n o w ą m a r k s i s t o w s k ą k o n c e p c j ę życia. Przedmiot naszych r o z w a ż a ń d o t k n ą ł w t y m miejscu kardynalnego p r o b l e m u zależności b y t — ś w i a d o m o ś ć . U n i k a l i ś m y b o w i e m d o t ą d p r ó b y naszkicowania c h o c i a ż b y w najgrubszych zarysach s t o s u n k ó w ekonomicz- �142 J A C E K OLĘDZKI n y c h , b y t o w y c h , jakie z e s p a l a ł y się z okresem r o z k w i t u l a m a i z m u w M o n ­ g o l i i . Teraz n a l e ż a ł o b y chociaż w s p o m n i e ć o ograniczeniach i niedostat­ kach gospodarki pasterskiej w M o n g o l i i przed r e w o l u c j ą . Dostatecznie d u ż o napisano na t e n temat. W y b i e r z m y z tegO' t y l k o stwierdzenie, ż e swoisty system gospodarki pasterskiej-koczowniczej o t y l e m i a ł w dzie­ jach podstawy rozwojowe, o ile ł ą c z y ł s i ę z e k s p a n s j ą , a w najlepszym razie z szeroko p r o w a d z o n ą w y m i a n ą t o w a r o w ą z o ś c i e n n y m i k r a j a m i . W w a r u n k a c h zastopowania m o ż l i w o ś c i ekspansji, p o d b o j ó w , z a n i k ł y szan­ se, aby p o ż y t k i czerpane z koczowniczego pasterstwa b y ł y w y s t a r c z a j ą c e dla r o z w o j u l u d ó w mongolskich. L a m a i z m p r z e c i w s t a w i a j ą c y s i ę owej e k s p a n s y w n o ś c i k s z t a ł c i ł zachowania bierne i chyba m o ż n a p o w i e d z i e ć k o n t e m p l a t y w n e , nie w n i k a j ą c w i s t o t ę b y t o w y c h u t r a p i e ń pasterzy, w i c h p r y m i t y w n ą f o r m ę d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej. Dysproporcje m i ę d z y b a z ą i n a d b u d o w ą d o p r o w a d z i ł y p r z y straszliwej pauperyzacji mas do powstania p a ń s t w a teokratycznego, r o z w i ą z ł o ś c i w bogactwie n a j w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w i e ń s t w a , w szczególności samego Bogdo Gegena. T a nader rozbudowana nadbudowa ideologiczna s p r z y j a ł a p r z y j ę c i u s i ę n a j ­ drastyczniejszych f o r m r e w o l u c j i , p r o w a d z ą c y c h do z m i a n y c a ł o k s z t a ł t u s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . D z i ś jednak w k r a j u , k t ó r y d r u g i w k o l e j n o ś c i po ZSRR r o z p o c z ą ł r e a l i z a c j ę i d e a ł ó w socjalistycznych, w k r a j u , k t ó r y l e g i t y m o w a ć się m o ż e dostatecznie silnie u g r u n t o w a n y m i podstawami t y c h i d e a ł ó w , p o j a w i ł s i ę resentyment do t r a d y c j i nie w y ł ą c z a j ą c t r e ś c i r e l i ­ g i j n y c h . J e ś l i dodamy w y ł o n i e n i e się t r e ś c i z a c h o w a ń czy o g ó l n y c h k o n ­ cepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , j a k i e w procesie b u d o w n i c t w a socjalistycznego starano s i ę o m i n ą ć , swoiste wreszcie miejsce M o n g o l i i w ś w i e c i e , sprzy­ j a j ą c e r o z l e g ł y m k o n t a k t o m , uzasadniony w y d a j e s i ę s ą d , że w k r a j u t y m obserwujemy dziś (może bardziej w y r a z i ś c i e n i ż w j a k i m k o l w i e k k r ę g u k u l t u r o w y m dalekowschodnim) k s z t a ł t o w a n i e się postaw w y r a ż a ­ j ą c y c h p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y . N a l e ż a ł o b y p r z y t y m d o d a ć , że c z ę ­ sto nie jest o n dzielony m i ę d z y o k r e ś l o n e ś r o d o w i s k a , grupy, lecz j e d ­ noczy s i ę w w y o b r a ź n i k o n k r e t n y c h jednostek n i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z ­ nego statusu. N i e m u s i m y d o d a w a ć , że p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y jest zawsze i w s z ę d z i e w y r a z e m wysokiego stopnia t o l e r a n c j i ideowej, a po­ ś r e d n i o a k t y w n o ś c i czy głębi w poszukiwaniach (chłonności) n o w y c h f o r m ż y c i a w e w n ę t r z n e g o , s k ł a d a j ą c e j się na charakter s p o ł e c z n e j (narodowej) w y o b r a ź n i . W y d a j e s i ę t e ż , że w i e l e z przytoczonych danych o k r e ś l a w j a k i e j ś mierze charakter tej w y o b r a ź n i . M o ż n a b y j ą c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o „ o t w a r t ą " w p r z e c i w i e ń s t w i e do „ z a m k n i ę t e j " , j a k a ł ą c z y s i ę c z ę ­ sto z t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i i n n y c h k r ę g ó w r e l i g i i ś w i a t o w y c h . J e ś l i p r z y j ą ć ten wniosek, w ó w c z a s m o ż n a b y s u g e r o w a ć ciągłość k u l t u r o w ą , z a c h o d z ą c ą m i ę d z y a k t u a l n y m i p o p r z e d z a j ą c y m go u k ł a d e m z a l e ż n o ś c i . Można by t u wymienić następujące układy odniesień strukturalnych: 1. W i e l o w ą t k o w o ś ć t r e ś c i l a m a i z m u a p l u r a l i z m światopoglądowy �CHÜN BAJNA 143 w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , co w y r a ż a się w znacznej t o l e r a n c j i ideo­ w e j , c h ł o n n o ś c i i o t w a r t o ś c i w stosunku do propozycji z z e w n ą t r z o d ­ m i e n n y c h a n i ż e l i t r e ś ć ż y c i a duchowego w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . 2. Silne w i ę z i s p o ł e c z n e w w y m i a r z e najszerszym (naród, g r u p y te­ r y t o r i a l n e ) i n a j w ę ż s z y m (rodzina, jednostka), a w y r a ż a j ą c e się w g ł ę b o ­ k i m poczuciu g o d n o ś c i , p r z y w i ą z a n i u do ż y c i a w s u r o w y c h w a r u n k a c h ; mocne u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, t r a d y c j i . A f i r m a c j a doczesności. 3. W y s o k o r o z w i n i ę t y system r e f l e k s y j n o ś c i z a r ó w n o w w a r u n k a c h powszednich, j a k i s z c z e g ó l n y c h w obliczu p r z e c i w i e ń s t w n a t u r a l n y c h i c y w i l i z a c y j n y c h z w i ą z a n y c h z r z e c z y w i s t o ś c i ą n a j n o w s z ą . Dystans do p r z e c i w n o ś c i losu. W sytuacjach k r y t y c z n y c h b r a k b o j a ź n i . Realistyczny stosunek do r z e c z y w i s t o ś c i (chiin bajna). 4. T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u jako p r z e j a w s t a ł y c h potrzeb ludzkich. W no­ w y c h w a r u n k a c h w y r a z d ą ż e ń n i e s z k o d l i w y c h społecznie, w z b o g a c a j ą c y c h treść k u l t u r o w ą życia zbiorowości. 5. S w o i s t o ś ć statusu s p o ł e c z n e g o przewodnika duchowego (lamowie, w szczególności duldujczini). Niewystępowanie różnic kulturowych m i ę ­ dzy j e d n o s t k a m i s ł u ż ą c y m i sacrum a r z e s z ą z w i ą z a n ą z projanum. Po­ dobny b r a k w y r a ź n i e j s z y c h ( j a k o ś c i o w y c h ) r ó ż n i c k u l t u r o w y c h m i ę d z y masami a w s p ó ł c z e s n y m i p r z y w ó d c a m i i d e o w y m i . Integracja s p o ł e c z n a . Wszystkie z w y m i e n i o n y c h o d n i e s i e ń s t r u k t u r a l n y c h — j e ś l i i c h nie zakwestionujemy — p o ś w i a d c z a ł y b y ciągłość k u l t u r o w ą , h a r m o n i j n y roz­ w ó j . M o m e n t y te s t a n o w i ą w a r u n e k zawsze i w s z ę d z i e samoakceptacji w w y m i a r z e ś w i a t o p o g l ą d u osobistego j a k t e ż zbiorowego, w y r a ż a j ą c i d e a ł n a j w y ż s z e j rangi, j a k i m jest poczucie w o l n o ś c i . F a k t e m t e ż jest, że Mongolia n a l e ż y do t y c h n i e l i c z n y c h w e w s p ó ł ­ czesnym ś w i e c i e k r a j ó w , w k t ó r y c h z a r ó w n o tubylec, j a k i przybysz z z e w n ą t r z m a j ą m o ż l i w o ś c i odczucia, jeśli nie stanu w o l n o ś c i , to p r z y ­ najmniej swobody. N i e jest to w y n i k i e m tzw. zacofania cywilizacyjnego ani t e ż tego, .że r o z l e g ł e przestrzenie tego k r a j u są w y j ą t k o w o s ł a b o za­ ludnione. Wydaje się, że to poczucie swobody z a w d z i ę c z a ć n a l e ż y d a w ­ niejszej i nowszej koncepcji ż y c i a t u w y k s z t a ł c o n e j , ale t e ż — jeśli nie przede w s z y s t k i m — samym ludziom, o k t ó r y c h powiada A l f r e d K u b í n , że „ p r z e ż y l i swoje". D o r z u ć m y do t y c h s ł ó w u w a g ę , że dziś M o n g o ł o w i e m i m o p r a w a do posiadania b r o n i palnej, co nie zdarza się w i n n y c h k r a ­ j a c h o p o d o b n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m , nie k o r z y s t a j ą z niej w k o n f l i k ­ tach m i ę d z y l u d z k i c h , a l b o w i e m takie k o n f l i k t y w y s t ę p u j ą w t y m k r a j u bardziej n i ż sporadycznie, a w p e w n y c h rejonach nie s ą znane. N i e za­ bijaj — nakaz w stosunku do najdrobniejszych s t w o r z e ń — jest w M o n ­ g o l i i n o r m ą m o r a l n ą do dziś u z n a w a n ą powszechnie. I f a k t ten m ó g ł b y p o s ł u ż y ć n a m j a k o kolejny w s k a ź n i k , szczególnie i s t o t n y dla naszych r o z w a ż a ń o ciągłości k u l t u r o w e j , znaczenia poprzedniego systemu ideolo­ gicznego, j a k i m b y ł lamaizm. �144 J A C E K OLĘDZKI KHUN BAYNA Summary Khün bayna — there is a man. With this phrase Mongolian shepherds call the legendary dragon Loo, the master of heaven who wields, thunders. The ex­ clamation Khiin bayna, traditional with those shepherds, protects against being struck by a lightning. It epitomizes the system of thought formed in the middle part of the Asiatic continent. According with the verbal tradition, calling and talking to supernatural beings, and to Loo among them, has been a privilege of individuals occupying the highest positions in the stratification system of the old Mongolian society. Only people of noble descent, the noyons, and the shamans were expected to talk to Loo. The shepherds (arats) arrogated the privilege, cun­ ningly violating the social norm. However, their cunning was in a way legitimate, for they observed the principle of not lying i n deception. Besides, underlying such behavior was a proud feeling of individual dignity of the arats, situated by the prevailing system of privileges on the lowest social positions and refused the title to humanity. The dialectic principle of thought of the arats as expressed in the khün bayna custom is considered by the author as a broad frame of reference in the search for structural relationships between the past and the dynamically changing Mon­ golian present. The changing scene involves the whole of the philosophy of life of vast groups of the essentially shepherd society. I n the introductory part, the vulgarly simplified criticism of Lamaism is reject­ ed. I n pre-revolutionary Mongolia, Lamaism offered a highly organized institu­ tional framework for spiritual life of the large population and it produced perma­ nently valid social and ideological values. Lamaism played an important role i n the development of literature, art, abstract thought and ethical values. This opinion finds confirmation in the writings of one of the best experts on the subject, B. Hinchen. The most numerous class of the contemporary Mongolian nation, the arats, draw their feeling of dignity from a spiritual store accumulated by the lamaist religion. I n the analytical part of the work, the author considers some selected indices of ideological transformations occuring in contemporary life of the Mongolian people. He uses unpublished materials collected during five research expeditions of the Institute of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. They have been working from 1963 to 1968 under the leadership of Prof. Witold Dynowski. The analysed indices are classified into the following groups of problems: 1) The contents and form of the cult of yurta altars as a source of understanding of the functions and doctrines of Lamaism by the larger groups of Mongolian population today. 2) Formation of the contemporary commemorative ritual practices. 3) Courage and fear: former and present types of behavior related to natural phenomena (as exemplified by atmospheric discharges); permanence of the khün bayna custom. 4) Permanence of superstitions, exemplified by practices related to ovoo and by still vivid magical devices protecting against the demons (chótgor and savdag). 5) Contemporary institutions regulating the life of the masses: nadaam, ulan bulan, ulan maykhan. Activity of the party apparatus. The basis of authority of a party secretary in a somon as he takes part in the life of the shepherds. Case stories of successful communication with the masses by duldooychins (wandering lamas) and contemporary ideaologieal leaders (somon party secretaries). �145 CHÜN B A J N A The author concludes that in contemporary Mongolia we can observe, perhaps more conspicuously than in any other F a r Eastern setting the shaping of social attitudes expressing ideological pluralism. It has always been coupled with a high degree of tolerance and, indirectly, it motivates to active and profound search for new forms of inner life as underlying the essential traits of a national imagina­ tion. The Mongolian mind can be described as open, in opposition to close systems of thoughts and feelings typical for some of the cultures dominated by the inheritage of the main world religions, like Christianity or Islam. If we accept this assumption, we can suggest a relationship between the system of. ideas actually prevailing in Mongolia and the system preceding it. Then, the following structural fields of reference could be proposed: 1. The multiple contents of Lamaism finds its counterpart in contemporary ideo­ logical pluralism of the Mongolian society as expressed i n its notable tolerance. Outer influences, different from the officially promulgated spiritual values, are welcome. 2. There are strong social links, both i n broad groups (the nation; groups i n ­ habiting large territories) and in small ones (family; individuals). They are express­ ed by deep feelings of dignity, affection for the severe way of life i n the wilder­ ness, love for the motherland and for tradition, full affirmation of earthly life. 3. There is a higly developed system of reflexive attitudes to everyday affairs and to natural and civilizational emergencies. The Mongols can face hard facts with reasonable distance. They do not show fear in critical situations. Their attitude to reality is highly realistic, as it is reflected in the khiin bayna custom. 4. The permanence of superstitions embodies the stability of human needs. I n the new social conditions, the superstitions reflect pursuits which are socially i n ­ nocent and apt to enrich the contents of formal collective behavior. 5. The social status of a lama as a spiritual leader, and in particular of a duldooychin, is quite peculiar. There are no qualitative social differences between the servants of the sacrum and the profane population at large. Similarly, there are no qualitative social differences between the masses and contemporary ideologi­ cal leaders. There is a high level of social integration. Contemporary spiritual life of the Mongolian nation has room for permanent ideological structures peculiar to it and closely related to the experiences of other Far Eastern cultural settings. Translated 10 — Etnografia Polska, XVII/2 by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34efbd680ddaf3d9fbc63ce012cfb17f.pdf cb6d95cd99e0c0c341b07c9eb1d41d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:736 Title A name given to the resource Materiały do "Alchemii gestów" / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.59-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" N a gruncie j ę z y k a polskiego takie p o j ę c i e j a k „ g e s t " u ż y w a n e jest w i e ­ loznacznie. Po pierwsze oznacza ono p o s u n i ę c i a , k r o k i , czyny i s ł o w a w y ­ konane w s p o s ó b p o d n i o s ł y l u b dla z w r ó c e n i a u w a g i . M i a n e m w i ę c t y m obdarza s i ę wszelkie obliczone na efekt zachowania, c z ę s t o k r o ć czcze, k o ­ t u r n o w e i p e ł n e konwenansu: s ą t o gesty wielkoduszne i rycerskie, gesty ż y c z l i w e l u b przyjazne, gesty szerokie, j e d n a k ż e przede w s z y s t k i m t e a t r a l ­ ne i zdawkowe . 1 W d r u g i m znaczeniu s ł o w o „ g e s t " zaczyna b y ć w i ą z a n e z „ g e s t y k u l a ­ cją", „ m i m i k ą " , „ p o r o z u m i e w a n i e m się na m i g i " — a l b o w i e m odnoszone jest t a k ż e do w i e l o k s z t a ł t u r u c h ó w , pozycji i z a c h o w a ń c i a ł a ludzkiego d o k o n y w a n y c h dla t r a n s m i s j i najrozmaitszych i n f o r m a c j i w trakcie p r o ­ cesu w z r o k o w e j k o m u n i k a c j i . P o d j ę t e r o z w a ż a n i a d o t y c z y ć b ę d ą drugiej ze w s p o m n i a n y c h przed c h w i l ą sfer f a k t ó w , k t ó r a to> sfera w c h o d z i w zakres t r a d y c y j n y c h b a d a ń etnologii. P r z e c i e ż etnolog jest t y m w ł a ś n i e c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w n a u ­ k o w y s p o s ó b daje w y r a z swemu n i e u s t a j ą c e m u z d u m i e n i u o c z y w i s t o ś c i a ­ m i dnia codziennego. Obecnie sfera ta cieszy się coraz w i ę k s z y m zainte­ resowaniem j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o , etnosemiotyki, p a r a l i n g w i s t y k i i k i nezyki . 2 3 1 Z rzadka można jedynie zauważyć w ślad za „Trybuną Ludu" (nr 167: 1971), że prasa np. jugosłowiańska „[...] nie rozpieszcza telewizji, unika kurtuazyjnych gestów i ukłonów — także wobec twórców zagranicznych." I w tym sensie używając słowa „gest" J . O l ę d z k i pisał o salutowaniu: „Najczęstszą formą jest dłoń otwarta, wzniesiona lub przytknięta do skroni lub czoła. Natomiast u nas przytyka się — jak wiadomo tylko dwa palce, wskazujący i środkowy. Palec mały i serdeczny nie uczestniczą w tym geście, s ą one zgięte, wyłączone od ceremonii, bo dociśnięte kciukiem do dłoni". Szukanie kciuka w ... czkaniu i salutowaniu, „Argumenty", nr 42: 1970. Por. R. L . B i r d w h i s t e l l , Kinesics, [...] International Encyclopedia of the Social Sciences, 1962. 2 3 �60 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK Z a c z n i j m y w p i e r w od zarysowania d e f i n i c j i t y c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r e z o s t a ł y historycznie u k s z t a ł t o w a n e dla c e l ó w poza j ę z y k o w e g o poro­ zumiewania się, a z w a n y c h potocznie „ g e s t a m i " . „ U m ó w m y się nazywać gestem wszelką świadomą lub nieświadomą formę uze­ wnętrzniania przez człowieka jego w e w n ę t r z n e g o stanu, począwszy od najdrobniej­ szej zmiany wyrazu oczu, a skończywszy na ręce, która zamierzyła s i ę na wroga" . „Gest — komunikowanie za pośrednictwem ruchów ciała, zwłaszcza jego gór­ nej części. Często używany przez osoby różnojęzyczne oraz jako technika wyrażania emocji oraz artystycznych uczuć i myśli" . „Gest społeczny — skrócony akt albo symboliczne wyobrażenie aktu użyte przez aktora, który rozumie jego znaczenie albo spodziewa się, że inni będą je rozumieć, albo odpowiedzą nań tak, jak on to czyni" . „Gest — mimowolny niby, a jednak celowy ruch ciała, a szczególnie głowy, rąk i nóg, wyrażający uczucia i myśli" „Gest — ruch ciała towarzyszący mowie, podkreślający treść tego, o czym s i ę mówi, czasami zastępujący m o w ę , skinienie, znak" . „Gestykulacja — z łac. gestus — oznacza w ogóle ruchy ciała bądź o d b y w a j ą ­ ce się pod w p ł y w e m wzruszenia w e w n ę t z n e g o , bądź z góry obmyślane, wystudio­ wane i wykonane czy to przez artystów dramatycznych, czy przez m ó w c ó w , kazno­ dziejów lub też deklamatorów. Dobrze zastosowane do myśli i uczuć wypowiada­ nych, znakomicie podnoszą wrażenie, gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też 1 wyraz twarzy, ruchy w s z a k ż e ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie" . 4 5 e 7 8 9 P r z e g l ą d p o w y ż s z y c h s f o r m u ł o w a ń dokonany z o s t a ł zgodnie z prze­ ś w i a d c z e n i e m , że k a ż d ą z dotychczasowych koncepcji u c h w y c e n i a czy t o d e s y g n a t ó w , czy to m o ż l i w y c h i c h f u n k c j i , z u ż y t k o w a ć m o ż n a j a k o m a t e ­ r i a ł do w ł a s n y c h u s t a l e ń . Z p r z e g l ą d u tego w y n i k a , że o b j ę t y p r ó b a m i d e f i n i c j i z e s p ó ł zjawisk jest niejednorodny i w y m a g a w y r ó ż n i e n i a , a t a k ­ że o m ó w i e n i a n a s t ę p u j ą c y c h k a t e g o r i i g e s t ó w : 1 — gesty autystyczne, 2 — gestykulacja, 3 — pantomima, 4 — znaki gestyczne c z y l i gesty właściwe. P i e r w s z ą g r u p ą , z o m a w i a n y c h t u kolejno, s ą g e s t y autystyczn e, owe n i e u ś w i a d o m i o n e sobie n a j c z ę ś c i e j r u c h y ciała, s t a n o w i ą c e dla bacznego obserwatora z b i ó r z n a k ó w kompleksowych, niecelowych i j e d ­ nostronnych. Jest t o z b i ó r s y m p t o m ó w s t a n ó w psychofizycznych obserwo­ wanej osoby. Zachowania na pierwszy r z u t oka przypadkowe, banalne i n i e z n a c z ą c e p o s i a d a j ą w istocie rzeczy s w ó j sens o d c z y t y w a l n y dopiero w ó w c z a s , gdy s i ę zna w ł a ś c i w y dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k o w a n y 4 twórcy, 5 6 7 B 9 W. P u d o w k i n , System Stanisławskiego w filmie, [w:] Warsztat Warszawa 1954. Ch. W i n n i с к, Dictionary of anthropology, Paterson 1964. H. P. F a i r c h i l d , Dictionary of sociology, Ames 1959. E . A. B a n a c h o w i e, Słownik mody, Warszawa 1962. Słownik języka polskiego, Warszawa 1960. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, Warszawa 1900. filmowego �61 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" k u l t u r o w o „ j ę z y k c i a ł a ludzkiego". Z c a ł ą z n a j o m o ś c i ą tego zagadnienia p i s a ł o n g i ś pustelnik, opat K a s j a n (ur. 360 — zm. 435), że „ D e m o n y w ś l i ­ z g i w a ć s i ę w nas n i e m o g ą . Z n a j ą nasze m y ś l i t y l k o poprzez i c h p r z e j a w y z e w n ę t r z n e , poprzez nasze słowa, gesty, g r ę f i z j o n o m i i — k t ó r e i n t e r p r e ­ t u j ą tak, j a k m y t o c z y n i m y w stosunku do naszych b l i ź n i c h " . Na z a ł o ż e n i u , iż w zachowaniu l u d z i i s t n i e j ą postrzegane zazwyczaj p o d ś w i a d o m i e , l e d w o a r t y k u ł o w a n e s y m p t o m y , b a z u j ą w y w i a d y psycho­ logiczne , i n s t r u k c j e d l a a n k i e t e r ó w socjologicznych, a t a k ż e popularne w t y g o d n i k a c h dla p a ń zapytania: „ C z y n i g d y nie z w r ó c i ł y ś c i e u w a g i na to, j a k „ O N " zachowuje się p r z y stole? N i e chodzi t y m razem o zasady dobrego w y c h o w a n i a , ale o drobne gesty i n a w y k i , d z i ę k i k t ó r y m m o ż e m y lepiej p o z n a ć charakter partnera". Wszystko to ś w i a d c z y , ż e nie m a n i c bardziej praktycznego' nad dobrze s k o n s t r u o w a n ą t e o r i ę . 1 0 u D r u g ą w i e l k ą g r u p ę g e s t ó w stanowi dwojakiego rodzaju g e s t y k u ­ l a c j a . A w i ę c , po pierwsze, „ g e s t y k u l a c j a codzienna" rozumiana j a k o bogaty repertuar c z ę ś c i o w o t y l k o u ś w i a d o m i o n y c h , spontanicznych r u c h ó w ciała s t a n o w i ą c y c h środek w s p o m a g a j ą c y i u w y r a ź n i a j ą c y ekspresję sło­ w a m ó w i o n e g o ' . K a ż d y j ę z y k etniczny posiada s w ó j o d r ę b n y s t y l gesty­ k u l a c j i codziennej t o w a r z y s z ą c y m o w i e , czyli o g ó ł o w i z n a k ó w w y d a w a ­ n y c h przez aparat g ł o s o w y ludzi, s t y l , k t ó r y n a b y w a n y jest w r a z z p r z y ­ swajaniem z n a j o m o ś c i danego j ę z y k a . 12 1 3 O doniosłości „ g e s t y k u l a c j i codziennej" ś w i a d c z ą szacunkowe oblicze- 10 Por. studium zachowań ludzi w kasynie gry zawarte w powieści S. Z w e ig a, 24 godziny z życia kobiety, Warszawa 1968. ,,[...] Wszystkiego można dowie­ dzieć się z [...] rąk, ze sposobu, w jaki czekają, zgarniają, zawisają w powietrzu. Chciwcy chwytają jak w szpony, marnotrawcy przesiewają między palcami, wy­ rachowani sięgają bez pośpiechu, zrozpaczeni — z jawnym drżeniem. Różnorodne charaktery ujawniają się błyskawicznie w tym geście brania w posiadanie pienię­ dzy [...] znany to truizm: charakter człowieka ujawnia się w grze, ale jeszcze bar­ dziej zdradzieckie są ręce [...]". M. in. badania nad n i e ś w i a d o m y m ujawnianiem się konfliktów psycho­ logicznych poprzez gesty autystyczne omawia praca: M. H. K r o u t, Autistic Gestures: An experimental study in symbolic movement, „Psychological Mono­ graphs", nr 208: 1935. W ten sposób mickiewiczowski „rejent Bolesta, który jak wiadomo bardzo lubił gesta, rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał, potem galop udając, powoli się kiwał", podobnie też posiłkował się swymi rękami osiemnastowieczny Polak w Paryżu, który w s p o m i n a ł : „[...] słowa moje mało co były zrozumiałe, przeto dodawałem do nich gestów, które by więcej wyrozumiałości dodawały". Badania empiryczne wykazują, że niedawni imigranci-Żydzi z Europy Środ­ kowej oraz Włosi operują odmiennymi, bardzo specyficznymi wzorami „gestyku­ lacji codziennej". Ich dzieci, natomiast, urodzone w Ameryce nie przejawiają prawie wcale śladów gestykulacji — przejęły bowiem zupełnie amerykański sposób ge­ stykulowania. Prof. D. E f f r o n , Gesture and Environment, New York 1941. 11 1 2 1 3 �62 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK n i a d o t y c z ą c e k o m u n i k o w a n i a się l u d z i w b e z p o ś r e d n i e j s ł o w a n i o s ą ze s o b ą ok. 7 % i n f o r m a c j i , rozmowie. Otóż p o z o s t a ł e 9 3 % p r z y p a d a na gesty­ k u l a c j ę , z n a k i gestyczne, gesty autystyczne oraz i n t o n a c j ę i akcent g ł o s u . O c z y w i ś c i e s ł u c h a j ą c r a d i a czy t e l e f o n u c a ł o ś ć i n f o r m a c j i o t r z y m u j e m y za p o ś r e d n i c t w e m s ł ó w oraz i c h b r z m i e n i a , co s t a n o w i o z a u w a ż a l n y m zubo­ ż e n i u o t r z y m y w a n y c h k o m u n i k a t ó w , j e ś l i p o r ó w n a się j e z w a l o r a m i k o n ­ t a k t ó w t w a r z ą w twarz. Nieco' i n n a jest „ g e s t y k u l a c j a na bazie g e s t y k u l a c j i dnia sceniczna", k o n s t r u o w a n a przez a k t o r a codziennego, w sposób rozmaicie wyrazisty i s t e r e o t y p o w y , z a l e ż n i e od tego, czy przeznaczona jest n a u ż y t e k f i l m u , TV, czy t e a t r u . Zawsze j e d n a k jest t w o r z o n a ś w i a d o m i e dla wyrażenia o s o b o w o ś c i i s t a n ó w psychofizycznych o d t w a r z a n e j przez a r t y s t ę postaci. Aktor jest r ó w n o c z e ś n i e podmiotem działającym s z t u k ę , j a k i t w o r z y w e m tej s z t u k i Następną, trzecią grupą 1 4 gestów jest gdyż bezgłośny, tworzącym rozumiana ruchy ciała s t a n o w i ą c e ś r o d e k ekspresji. Z p u n k t u w i d z e n i a o b y d w a rodzaje p a n t o m i m y : c o d z i e n n ą 1 4 przez t o pantomima, jako świadomie wypracowane i u ż y t k o w a n e łączny, i . oraz s c e n i c z n ą 1 5 należy tu wy­ semiotyki zaliczyć Pewien recenzent („Ameryka", nr 1) notuje: „Belafonte, który nazywa siebie »aktorem pieśm« wykonuje swe piosenki z pełną wyrazu dramatyczną siłą, po­ sługując się nie tylko głosem, lecz również grą oczu, rąk, ramion i c a ł e g o ciała. I to właśnie czyni jego styl naprawdę odrębnym". Jeśli chodzi o pantomimę codzienną, to „jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny ludzie nie mogą s i ę rozmówić słowami ust, zaczynają m ó w i ć ruchami [...] Każdy z czytelników umiał od dzieciństwa prowadzić rozmowę w ten sposób, mniej lub w i ę c e j wprawnie. P o m y ś l m y przypadek prosty. Chłopiec otwiera drzwi do pokoju, brat jego, siedzący tam, daje mu znaki, aby z a c h o w y w a ł się spokojnie, gdyż ojciec śpi: wówczas, chłopiec objaśnia go znakami, że przyszedł po klucz od kuferka, na co brat odpowiada innymi, że klucz jest w kieszeni jego odzienia wiszącego w przedpokoju, wreszcie wyrazistym gestem każe mu odejść i zamknąć drzwi cicho za sobą" (E. B. T a y l o r , Antropologia, Warszawa 1923, s. 113). Pantomima sceniczna, jako środek ekspresji artystycznej może osiągać szczyty doskonałości, tym bardziej że w w ą s k i c h ramach sceny, jak w diafragmie aparatu fotograficznego, w ciszy, rośnie i potęguje się wymowa każdego ruchu. „I tak np. Lukian w swoim „Dialogu o tańcu" opisuje zdarzenie, w którym filozof Demetrios zarzucał tancerzowi (pantomimowi), że w widowisku odgrywa on rolę drugorzędną, że bez ś p i e w u chóru, dźwięków aulosu i syryngi, bez pięknej maski i wspania­ łych szat, gesty jego byłyby niezrozumiałe. I odrzucił ó w tancerz wszystkie upięk­ szające dodatki i sam tylko przedstawiał obrazowo tajemną schadzkę Afrodyty i Aresa, wykrycie ich przez Heliosa, zasadzkę Hefajstosa, złowienie obojga w sieci, następnie chwilę, w której bogowie s i ę zbiegają i patrzą na w i n o w a j c ó w , za­ wstydzenie Afrodyty, trwogę i błagania Aresa. Pantomim przedstawił to wszystko tak jasno i wyraziście, że zachwycony Demetrios zawołał: Cudowny człowieku, prze­ cież j a nie tylko w i d z ę to, co ty czynisz, ale ja to słyszę, mam wrażenie, że ty potrafiłbyś m ó w i ć samymi tylko rękami." (L. G ó r e c k i , Wielcy pantomimowie starożytności, „Scena", nr 10: 1971). 1 5 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 63 do z e s p o ł u z n a k ó w o p t y c z n y c h u m o t y w o w a n y c h , to jest t a k i c h , k t ó r y c h f o r m a p o c i ą g a za s o b ą p r z y c z y n o w o u odbiorcy p r z e ż y c i a s t a n o w i ą c e t r e ś ć znaków . 1 6 D o ostatniej, czwartej g r u p y g e s t ó w zaliczam c a ł o k s z t a ł t ś w i a d o m i e w y k o n y w a n y c h r u c h ó w ciała, owe z n a k i g e s t y c z n e s p e ł n i a j ą c e r o ­ lę s y g n a ł ó w p r z y n a l e ż n y c h do s y s t e m ó w z a m k n i ę t y c h oraz o t w a r t y c h . Gesty te p r z y j ę t e s ą przez k o m u n i k u j ą c e s i ę strony dla przekazania do­ w o l n i e z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i o ś w i e c i e z e w n ę t r z n y m b ą d ź o prze­ ż y c i a c h w e w n ę t r z n y c h . S ą t o z n a k i b a z u j ą c e na materiale w c i ą ż k r e o w a ­ n y m przez gestykulacje i p a n t o m i m y dnia codziennego. T e n n a j c z ę s t s z y , powszedni m a t e r i a ł gestyczny b y w a w ł ą c z a n y przez d a n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą do r e p e r t u a r u akceptowanych przez n i ą t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P e ł n i ą c t a m funkcje i n f o r m a c y j n e b ą d ź socjotechniczne, ulega procesowi s p o ł e c z n e j o b i e k t y w i z a c j i i w ó w c z a s , zdolny r o z s z e r z a ć s i ę przestrzennie, m o ż e o d ­ d z i a ł y w a ć na t r e ś c i k u l t u r o w e i n n y c h grup. 1 7 1 S Klasa z n a k ó w gestycznych, c z y l i g e s t ó w w ł a ś c i w y c h , nie jest jedno­ lita, lecz rozpada s i ę na d w i e w i e l k i e sfery g e s t ó w : gesty socjotechniczne oraz gesty i n f o r m u j ą c e . F u n k c j a g e s t ó w socjotechnicznych polega na n a w i ą z y w a n i u , p o d t r z y ­ m y w a n i u i u n i c e s t w i a n i u najrozmaitszych t y p ó w w i ę z i s p o ł e c z n y c h . I t a k na p r z y k ł a d oddawanie h o n o r ó w przez salutowanie (por. przypis n r 2) w w o j s k u jest z e w n ę t r z n ą o z n a k ą d y s c y p l i n y i s p o i s t o ś c i oraz k o l e ż e ń ­ stwa, a t a k ż e w y r a z e m szacunku dla p r z e ł o ż o n y c h i starszych. Gesty socjotechniczne w r a z z w y p o w i a d a n y m i s ł o w a m i , zazwyczaj ściśle o k r e ­ ślonymi, współtworzą r d z e ń wszelkich zwyczajów, czyli zespołów nie­ p r z y p a d k o w y c h z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i i jednostek . 1 9 Natomiast gesty i n f o r m u j ą c e , k l a s y f i k o w a n e tak ze w z g l ę d u na i c h do­ m i n u j ą c ą funkcję semantyczną, służą wzajemnemu komunikowaniu się !G Por. T. M i l e w s k i , Językoznawstwo, Warszawa 1969, s. 15. " Tamże, s. 17-18. > O mechanizmie selekcji i scalania treści kulturowych w zespoły pisze J . S. B y s t r o ń (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Por. J . O l ę d z k i . Szukanie serdecznego palca. Zwyczaj mówienia „Tak" i „Nie", „Argumenty", nr 32: 1970. Znakomity przykład zwyczaju jako całości spójnej, komunikatywnej dla otoczenia i powiązanej ściśle z całością określonej kultury zbiorowości lub jednostki, podaje fragmenty książki J . W e y s s e n h o f f a, Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (Warszawa 1898, s. 91-92): „Trzeba było widzieć stopniowaną serię jego ukłonów, uśmiechów i uściśnięć rąk. Bystry spostrzegacz, gdyby nie znał warszawskiego »towarzystwa«, mógłby ułożyć całą jego hierarchię i budżet, patrząc na pana Zygmunta [...] Pieniądzom bez nazwiska kła­ niał się Podfilipski poważnie, długim, sztywnym poruszeniem niepokalanego cy­ lindra. Nazwiska bez pieniędzy w i t a ł ukłonem, wyrażającym jakby litosne w s p ó ł ­ czucie. Dopiero gdy [...] zeszło się nazwisko z pieniędzmi i to w osobie ładnej kobiety, pan Zygmunt przesadzał w finezjach swego wybornego wychowania." э 19 �64 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK 2 0 w s z ę d z i e t a m , gdzie nie m o ż n a p o s ł u ż y ć s i ę g ł o s e m . K a ż d y k o d t a k i c h i n f o r m u j ą c y c h z n a k ó w gestycznych „ p o s i a d a l e k s y k ę (zasób e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h ) , s y n t a k s ę ( a r s e n a ł dozwolonych ś r o d k ó w k o n s t r u o w a n i a informacji) i s e m a n t y k ę . R o l ą s e m a n t y k i jest o c z y w i ś c i e „ ł ą c z y ć n i e w i ­ d z i a l n y m i n i ć m i pewne i n f o r m a c y j n e e l e m e n t y k o d u i konstruowane w n i m informacje z o d n o ś n y m i f r a g m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i " . I t a k ze w z g l ę d u na to, że maska z gazy u t r u d n i a c h i r u r g o w i w trakcie operacji wydawanie poleceń głosem, w n i e k t ó r y c h zespołach chirurgicznych ustalił się zwyczaj porozumiewania s i ę c h i r u r g a z i n s t r u m e n t a r i u s z k ą p r z y pomo­ cy u m o w n y c h g e s t ó w r ę k i ( o z n a c z a j ą c y c h odpowiednio n o ż y c z k i , kleszczy­ k i , i m a d ł o do szycia itd.), c o znakomicie u ł a t w i a w s p ó ł p r a c ę w sytuacjach, k i e d y liczy s i ę k a ż d a sekunda. 2 1 W t y m momencie m o ż n a z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a w s t ę p n e , p r z y s t ę p u j ą c dalej do szkicowego u p o r z ą d k o w a n i a danych t y c z ą c y c h s i ę d w ó c h w s p ó ł ­ c z e ś n i e stosowanych s y s t e m ó w g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h . T a k w i ę c niniejsze m a t e r i a ł y do „ A l c h e m i i g e s t ó w " o m a w i a j ą szkolne i w i ę z i e n n e alfabety daktylograficzne oraz gesty u ż y w a n e dla w y m i a n y i n f o r m a c j i m i ę d z y szo­ f e r a m i s a m o c h o d ó w a z a t r z y m u j ą c y m i pojazdy autostopowiczami. Obydwa k o d y u ż y t k o w a n e i u t r z y m y w a n e s ą p r z y ż y c i u przez m a ł e , nieformalne g r u p y . T r e ś c i k u l t u r o w e k o n s t y t u u j ą c e r o z p a t r y w a n e t u systemy z n a k ó w z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z i n n y c h , znacznie szerszych u k ł a d ó w i zaadoptowane do potrzeb o w y c h efemerycznych n i e k i e d y g r u p ludzkich, k t ó r y c h część czasami s t a n o w i m y . Jest to p o w ó d , k t ó r y m i m o w s z e l k i c h i s t o t n y c h r ó ż n i c m i ę d z y o m a w i a n y m i kodami, u s p r a w i e d l i w i a o m ó w i e n i e i c h w ramach jednego szkicu. A L F A B E T Y DAKTYLOGRAFICZNE — ARGOT S Z K O L N Y I WIĘZIENNY Podobnie j a k j ę z y k i etniczne, k t ó r e powszechnie i o g ó l n o n a r o d o w o sto­ sowane w m o w i e i p i ś m i e w postaciach l i t e r a c k i c h p o s i a d a j ą r ó w n o c z e ś n i e swe g w a r y i ś r o d o w i s k o w e ż a r g o n y , t a k i d a k t y l o g r a f i c z n y alfabet w y p r a ­ c o w a n y na u ż y t e k g ł u c h o n i e m y c h przejawia s i ę n i e k i e d y w postaci specy­ ficznego szkolnego l u b w i ę z i e n n e g o argot. Idea alfabetu daktylograficznego polega na p r z y p o r z ą d k o w a n i u k o l e j ­ n y m l i t e r o m a b e c a d ł a o d p o w i e d n i c h z n a k ó w gestycznych. Ta zasada k o n - 2 0 Systemami mniej lub bardziej jednoznacznych znaków gestycznych w Pol­ sce posługują s i ę : kierowcy samochodów, autostopowicze, płetwonurkowie, trese­ rzy psów, milicjanci służby ruchu, dowódcy pododdziałów piechoty, więźniowie, myśliwi, uczniowie w szkołach, sędziowie sportowi, głuchoniemi, operatorzy dźwi­ gów, chirurdzy, wreszcie operatorzy reflektorów i kamer telewizyjnych. H. G r e n i e w s k i , Informacja nasza powszednia, „Kultura", nr 31: 1971. 21 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 65 2 2 s t r u k c y j n a d o t y c z y ć m o ż e w n i e k t ó r y c h sytuacjach t a k ż e i c y f r . Sfor­ m u ł o w a n a t a k l e k s y k a i syntaksa k o d u daktylograficznego u m o ż l i w i a c a ł ­ k o w i t ą a d a p t a c j ę r e g u ł s k ł a d n i o b o w i ą z u j ą c e j na gruncie k o d u e t n i c z n y c h j ę z y k ó w pisanych. W t e n s p o s ó b sygnalizowanie k o l e j n y c h z n a k ó w gestycznych, o d p o w i a d a j ą c y c h l i t e r o m danego t e k s t u , u m o ż l i w i a p r z e s ł a n i e do­ w o l n e j i k o m p l e t n e j w i a d o m o ś c i do o d b i o r c y , r ó w n i e skutecznie, j a k za p o m o c ą szkolnej „ ś c i ą g a w k i " czy w i ę z i e n n e g o „ g r y p s u " (tajnego 2 3 listu) . Jest t o zatem z p u n k t u w i d z e n i a s e m i o t y k i o t w a r t y system z n a k ó w . P r ó b u j ą c u s y s t e m a t y z o w a ć posiadane i n f o r m a c j e na t e m a t miejsca, cza­ su, sposobu w y u c z e n i a s i ę przez i n f o r m a t o r a oraz u ż y t k o w a n i a zarejestro­ w a n y c h przeze m n i e a l f a b e t ó w gestycznych o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e ze­ stawienie (ryc. 1): 1. Gdańsk, 1949-1951, wyuczony i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawo­ wej, w klasie V I i V I I wskutek instrukcji kolegów. System nieznany nauczycielom używany był do podpowiadania na lekcjach. 2. Zakopane, 1953-1959, wyuczony samorzutnie przez obserwację kolegów w m ę ­ skim internacie prowadzonym przez zakonnice. Według informatora system znaków miał podobno przywędrować wraz z ludźmi z powstania warszawskiego 1944, po­ wiązanych z konspiracyjnymi oddziałami Szarych Szeregów. System znany był zakonnicom-wychowawczyniom, nieznany jednakże matce przełożonej. Gesty rzadko stosowane w szkole, najczęściej u ż y w a n e były w zabawach dla przekazania „ce­ prom" informacji tak, aby nie były rozumiane przez rówieśników „górali", co satysfakcjonowało użytkowników kodu gestycznego. 3. Warszawa, 1956-1959, wyuczony samorzutnie i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawowej do podpowiadania na lekcjach historii, geografii i biologii („lite­ rowano" nazwiska, miejscowości, nazwy zwierząt — w sposób najprawdopodobniej nieznany nauczycielom). 4. Warszawa, 1958-1962, w y m y ś l o n y przez informatora i użytkowany przez uczniów koedukacyjnej szkoły podstawowej, nieznany nauczycielom. System używany był do podpowiadania jako sposób wspomagający podpowiedzi ustne. 5. Warszawa, wyuczony samorzutnie w czasie wycieczek dzieci głuchoniemych z har­ cerską drużyną (znaki te u ż y w a n e były przez nie do kontaktów z dziećmi zdro- 2 2 Ogólną tego typu ideę w sposób groteskowy rozwija E . N i z i u r s k i (Nie­ wiarygodne przygody Marka Piegusa, Warszawa 1967): „Musisz s i ę tego nauczyć. Dyżurni zawsze podpowiadają mi moim specjalnym szyfrem fizjologicznym. Z a ­ pamiętaj sygnały. Dotknąć czoła znaczy »jeden«, dotknąć nosa — »dwa«, dotknąć brody — »trzy«, dotknąć ucha — »cztery«, nadąć policzki — »pięć«, zrobić ryjek — »sześć«, zęby wyszczerzyć — »siedem«, język pokazać — »osiem«, kaszlnąć — »dziewięć«, ziewnąć »zero«, drapać się jedną ręką — »odjąć«, drapać s i ę dwoma — »dodać«, pięść pokazać — »pomnożyć«, dwie pięści pokazać — »podzielić« [...]". Nic w i ę c dziwnego, że wg informatora, który o d b y w a ł karę więzienia w Siedl­ cach, przekazywanie wiadomości alfabetem daktylograficznym nazywano „grypso­ waniem" lub „pisaniem". Inne gwarowe nazwy występujące w Polsce to „łapki", »grypsera", „grypsera na łapkach", „nawijka", „różaniec". 2 3 5 — Etnografia Poiska, XVII/2 �66 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 67 ���inne powtórz pomyłka koniec Х - X X X X X X X luk) X X X ••о X X о м X 1 X X >< • -о X X X хотою м OJ • -о Язь СП Язь X raiovw z s n a a v i sš С* X 0¿ �71 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW wymi), następnie wykorzystany został w 1968 w X I klasie żeńskiego liceum ogólno­ kształcącego, gdzie był świadomie rozpropagowany do podpowiadania na lekcjach. Nieznany nauczycielom, posługiwano się nim także sporadycznie w kawiarni do rozmów między odległymi stolikami. 6. Siedlce, 1969-1970, wyuczony wskutek instrukcji współwięźniów. System znaków określony jako „pisanie", „grypsowanie", wg informatora ma być identyczny z alfa­ betami głuchoniemych. U ż y w a n y do rozmów przez okna cel, także do r o z m ó w na dziedzińcu w i ę z i e n n y m oraz do przekazywania wiadomości, próśb o papierosy itp. ludziom na ulicy, widzianym z wysokości okna więziennego. 7. Rzym, system znany podobno powszechnie i współcześnie w całych Włoszech, wg informatora Włocha stosowany do rozmów z okien ponad szerokimi ulicami oraz w czasie zabaw dziecięcych na ulicy. C z y n n i k ó w s t a n o w i ą c y c h o u ż y t k o w a n i u a l f a b e t ó w gestycznych d u b l u ­ j ą c y c h i z a s t ę p u j ą c y c h m o w ę jest k i l k a . A w i ę c u ż y w a się i c h ze w z g l ę d u na p o t r z e b ę zachowania s k r y t o ś c i f a k t u i n f o r m o w a n i a i k o n i e c z n o ś ć zacho­ w a n i a t a j n o ś c i przekazywanej t r e ś c i . Jest t o nadzwyczaj w a ż n e dla u c z n i ó w w t r a k c i e p o d p o w i a d a n i a sobie w szkole, j a k i dla zarówno więźniów, gdy u s i ł u j ą u z g o d n i ć zeznania, u s t a l i ć s p o s ó b p r z e s ł a n i a g r y p s u , p o z y s k a ć papierosy czy wreszcie z o r g a n i z o w a ć j a k i k o l w i e k k i e m jest k o n i e c z n o ś ć n a w i ą z a n i a dystanse p r z e r a s t a j ą c e spisek. I n n y m i utrzymania efektywnej skuteczne u ż y c i e g ł o s u 2 4 czynni­ łączności na . Wreszcie swobodne, bo tajne, k o m u n i k o w a n i e s i ę w b r e w r e g u l a m i n o m b ą d ź t e ż w o b e c n o ś c i o s ó b w r o g i c h czy p o s t r o n n y c h jest dla u ż y t k o w n i k ó w k o d u z n a k ó w gestycznych ź r ó d ł e m satysfakcji 2 4 2 5 . M o w ę normalnie głośną słyszymy z odległości ok. 30 m, szept z odległości 6-7 m. „Kontakty zewnętrzne za pomocą kodu »łapki« dochodzą do skutku, gdy okna pawilonu więziennego w y c h o d z ą na ulicę lub gdy można je dojrzeć z ze­ wnątrz (nie s ą zasłonięte wysokim murem). Osoby kontaktujące się z w i ę ź n i e m porozumiewają się z nim, stojąc w oknie na wysokim piętrze lub na dachu budynku w pobliżu więzienia. Przy »nadawaniu« na w i ę k s z e odległości zachodzi czasem potrzeba kilkakrotnego powtarzania jednej litery. Dla osiągnięcia lepszej widocz­ ności kontaktujący się z w i ę ź n i e m ubierają się często w ciemne ubranie i jasne rękawiczki". (J. M o r a w s k i ) , Gestowe i mimiczne kody przestępców, „Problemy Kryminalistyki", nr 58: 1965). Ten sam autor, o m a w i a j ą c komunikowanie s i ę w i ę ź ­ n i ó w między sobą, pisze: „[...] porozumiewają s i ę wspólnicy osadzeni w związku z jedną sprawą, kobiety z mężczyznami osadzonymi w sąsiednich pawilonach, spa­ cerujący — z przebywającymi w celach. Na spacerze w i ę ź n i o w i e »nadają« trzyma­ jąc ręce na wysokości pasa i wykorzystując każdą chwilę nieuwagi strażnika. Po­ trafią n a d a w a ć alfabet z każdej pozycji, nawet trzymając ręce z tyłu." Nielegalne kontakty w więzieniach stanowią ok. 30% wszystkich wykroczeń regulaminowych. G w a ł t o w n y rozwój kodów gestycznych i mimicznych w więzieniach datuje s i ę na okres tendencji do izolowania od siebie w i ę ź n i ó w w pojedynczych celach oraz przy wprowadzaniu zakazu używania mowy w czasie pracy. Por. J . M o r a w s k i , Z problematyki nielegalnych kontaktów —- porozumiewanie się w więzieniu, „Przegląd Penitencjarny", nr 1(5): 1965. 2 5 �72 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK W t e n s p o s ó b gest zrazu i n f o r m a c y j n y nabiera w a l o r ó w socjotechnicz­ n y c h , a l b o w i e m staje s i ę w y r a z e m s o l i d a r n o ś c i p o s ł u g u j ą c y c h s i ę n i m l u ­ dzi, a j e d n o c z e ś n i e t a k ż e w y r a z e m p r z y n a l e ż n o ś c i do w ą s k i e j g r u p y w t a ­ jemniczonych, a w i ę c o s ó b zaufanych. F a k t e m u j a w n i a j ą c y m s i ę dopiero p r z y p o r ó w n y w a n i u m a t e r i a ł ó w o d ­ n o s z ą c y c h s i ę do a l f a b e t ó w daktylograficznych, u ż y t k o w a n y c h w r ó ż n y c h p u n k t a c h P o l s k i na przestrzeni m i n i o n y c h ostatnich 20 lat, jest i c h w i e l k i e , wzajemne p o d o b i e ń s t w o . D o t y c z y t o z a r ó w n o rejestrowanych przeze m n i e serii a l f a b e t ó w „ s z k o l n y c h " , j a k i alfabetu „ w i ę z i e n n e g o " . P o d o b i e ń s t w o zawiera s i ę n i e t y l k o w i d e n t y c z n o ś c i d u ż e j części u ż y ­ w a n y c h g e s t ó w , ale t a k ż e i w t y m , ż e w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie w y p a d k ó w s t a n o w i ą one d o s ł o w n ą i m i t a c j ę graficznego w y g l ą d u z n a k ó w d r u k a r s k i c h p r z y j ę t y c h d l a j ę z y k a polskiego. Z a t e m wszystkie prezentowane t u alfabety s t a n o w i ą c o ś znacznie w i ę ­ cej, n i ż z w y k ł ą s u b k u l t u r o w ą m u t a c j ę k s z t a ł t u g e s t ó w z a p o ż y c z o n y c h od głuchoniemych. Zmieniają bowiem ich pierwotną funkcję substytutu ż y ­ w e j m o w y , u p o d o b n i a j ą c s i ę w s w y m charakterze do p o d r ę c z n e g o (do­ s ł o w n i e ) telegrafu semaforowego. A fakt, że u ż y t y przed c h w i l ą t e r m i n w s w o i m g r e c k i m ź r ó d ł o z n a w s t w i e u k r y w a nieoczekiwanie s w ó j sens n a j ­ dawniejszy (sema = znak + p h o r ó s = n i o s ą c y ) , zamyka t e n fragment roz­ ważań misterną klamrą. 2 e 2 7 G R A A U T O S T O P O W Y C H GESTÓW K o d g e s t ó w u ż y w a n y c h z okazji t u r y s t y k i autostopowej, p o l e g a j ą c e j na n i e o d p ł a t n y m k o r z y s t a n i u z n a p o t y k a n y c h s a m o c h o d ó w za z g o d ą i c h k i e ­ r o w c ó w , u k s z t a ł t o w a ł s i ę w r a z z upowszechnieniem t r a k c j i samochodowej. W latach t r z y d z i e s t y c h sfera p r a k t y k i i t e o r i i g e s t ó w autostopowych b y ł a j u ż na t y l e r o z w i n i ę t a , ż e z o s t a ł a u j a w n i o n a i s p o ł e c z n i e zaakceptowana na u ż y t e k k a ż d e g o nowoczesnego m ę ż c z y z n y ż y j ą c e g o w U S A . 2 8 2 6 Z badań J . M o r a w s k i e g o (Z problematyki...) wynika, że we wszystkich więzieniach w Polsce u ż y w a n y jest jeden system alfabetu daktylograficznego, uzu­ pełniany „migami", tj. znakami zastępującymi całe, wyrazy. Na podstawie w ł a s ­ nych materiałów mogę stwierdzić, że między kodem daktylograficznym u ż y w a n y m w roku 1952 w obozie pracy OP 1 w Warszawie, a systemem u ż y w a n y m w roku 1.969 w w i ę z i e n i u w Siedlcach zachodzą minimalne różnice. Użytkowane są nie tylko kombinacje palców rąk, jak to ma miejsce w jedno­ ręcznych systemach daktylograficznych dla głuchoniemych, ale i także, znakomicie zwiększające czytelność komunikatów, gesty przedramienia oraz głowy. Znamienne jest również dodatkowe użytkowanie znaków gestycznych dla sygnalizacji s ł ó w typu: „pomyłka", „koniec wyrazu", „powtórz". W fabularnym filmie pt. „It happened one night" (1934, reż. F . Capra) z Clark Gable'em w roli głównej. 2 7 2 8 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 73 Zarejestrowana na obszarze P o l s k i leksyka omawianego k o d u s k ł a d a się z 28 z n a k ó w u ż y w a n y c h dla porozumiewania się w h a ł a s i e silnika po­ przez s z y b ę p ę d z ą c e g o samochodu na d o ś ć znaczne czasem odległości. Ge­ sty te z a s t ę p u j ą c a ł e w y r a z y , a nawet całe konstrukcje zdaniowe. A zatem, j e ś l i p o r ó w n a ć ze sposobami porozumiewania się g ł u c h o n i e m y c h , k o d ge­ s t ó w autostopowych odpowiada nie alfabetom d a k t y l o g r a f i c z n y m , lecz sy­ s t e m o w i „ m i g ó w " . K o d t w o r z ą d w i e serie p o d s t a w o w y c h g e s t ó w , autosto­ powicza i k i e r o w c y , k t ó r e m o ż n a zgodnie z p e w n y m i r e g u ł a m i syntaksy k o d u r e k o m b i n o w a ć , co u m o ż l i w i a prowadzenie specyficznego dialogu, z ł o żonegO' z najrozmaitszych z a p y t a ń , odpowiedzi i k o n t r o d p o w i e d z i : Z n a k i gestyczne a u t o s t o p o w i c z ó w (Ryc. 2a) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Jadę w tamtym kierunku Zatrzymaj się Auto — stop Jest nas dwie osoby, zatrzymaj s i ę Powiększ grono aniołków Niech ci się koła skrzyżują Rozpieprz się samochodem o kant sosny Niech ci powietrze z kół zejdzie Fallus z ciebie, nie człowiek Fallus z ciebie, nie człowiek Taak? Sam jesteś fallus i to rybi oraz na kaczych nogach Fallus z ciebie, długi jak b u ł a w a marszałkowska, a nie człowiek T y łobuzie Wyląduj w rowie Sikam na ciebie i twój samochód Pieprzę ciebie i t w ó j samochódi Będziesz siedział w więzieniu, taki jesteś chciwy Z n a k i gestyczne k i e r o w c ó w (Ryc. 2b) A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K. Wkrótce jadę z powrotem Wkrótce skręcam w prawo/lewo Wkrótce zatrzymuję się Mogę zabrać tylko trzy (tj. tyle, ile pokazanych palców) osoby Nie mogę zabrać Maszeruj dalej po szosie, maszeruj Puknij się w g ł o w ę Siądź mi na dachu Najpierw się ogól i umyj Taki fallus, jak cię zabiorę ze sobą Zapłacisz? W y m i e n i o n e gesty w y k o r z y s t u j ą zatem g ł ó w n i e silnie stereotypizowan ą p a n t o m i m ę d n i a codziennego i s ł u ż ą w 2/3 całej liczby z n a k ó w do w y r a ż a n i a s t a n ó w emocjonalnych. W n i e w i e l k i m t y l k o stopniu p o r u s z a j ą ���Bye. 2b — Znaki gestyczne kierowców �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" one p r o b l e m y t u r y s t y k i zmotoryzowanej, s t a n o w i ą c przede w s z y s t k i m na­ r z ę d z i e do wzajemnego w y z ł o ś l i w i a n i a , l ż e n i a i upokarzania o b y d w u k o ­ m u n i k u j ą c y c h s i ę stron . S t ą d t e ż system o m a w i a n y c h z n a k ó w s k ł a d a s i ę pozornie z g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h i w s w y m charakterze jest j a k najbar­ dziej socjotechniczny. 2 e Bliższa analiza c a ł o k s z t a ł t u m o ż l i w y c h z a c h o w a ń autostopowicza i k i e ­ r o w c y u j a w n i a zjawisko r ó w n i e z a s k a k u j ą c e , co p r z e w r o t n e : O t ó ż o ile m o ż l i w o ś c i w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a ( t j . miejsce w samochodzie oraz c h ę ć p o d r ó ż y d a n y m samochodem) rozpatrywane s ą c a ł k o w i c i e serio, to s p o s ó b , w j a k i i n t e r l o k u t o r z y r e a g u j ą na swoje zachowania, stanowi o d m i a n ę ope­ r y buffo . Dzieje s i ę tak, p o n i e w a ż o m a w i a n y system g e s t ó w w y d a j e się s t a n o w i ć s w o i s t ą g r ę , k r e o w a n ą k a ż d o r a z o w o m i ę d z y autostopowiczem a k i e r o w c ą z a t r z y m y w a n e g o pojazdu. Jest to gra, niekiedy psychologicznie nader w y r a f i n o w a n a , w k t ó r e j m o ż l i w o ś ć w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a „ d y ­ skutowana" jest za p o m o c ą l i c y t a c j i g e s t ó w - ż e t o n ó w i l u s t r u j ą c y c h r ó ż n e odcienie trzech symbolicznie p r z y b i e r a n y c h masek. S ą to maski ż y c z l i w o ś c i (np. gesty B , D,), l e k c e w a ż e n i a (np. gesty K , 16) oraz w r o g i e j złośliwości (np. gesty F, 8). 3 0 W y j a ś n i e n i a r e g u ł „ g r y autostopowych g e s t ó w " , a zatem syntaksy oma­ wianego k o d u dostarcza t u proponowany uproszczony model i k o n i c z n y (ryc. 3). T w o r z y go k i l k a n a ś c i e s p r z ę ż o n y c h ze s o b ą b l o k ó w , wzajemnie się w a r u n k u j ą c y c h , p o d s t a w o w y c h dla i n s t y t u c j i autostopu, sytuacji. Z a 2 9 O tym, jak silne emocje mogą wzbudzić niektóre z przytoczonych tu gestów, świadczy notatka w „Polityce" nr 46: 1970: „[...] psychiatra z Olsztyna informuje nas, że przeciwko tamtejszemu piłkarzowi wytoczono oskarżenie o to, że, cytujemy akt oskarżenia: »stojąc na bramce podczas meczu pokazywał dla publiczności rękę zgiętą w łokciu, na co publiczność była bardzo obrażona.« Bramkarz twierdzi, że rękę trzymał tak, jak zawsze. Przeczy też, jakoby swemu przełożonemu powiedział »odp... się«. Oskarżony utrzymuje, że przełożonego poprosił tylko, by s i ę odeń odstosunkował." Zabawne, choć nie dla freudysty, że z c h w i l ą posługiwania się gesta­ mi zamiast głosem, a w i ę c porzucając komunikację oralną na rzecz manualnej, tak często zaczynamy informować naszych interlokutorów o problemach ze sfery anal­ nej i genitalnej. Świadczy o tym dobitnie zdarzenie zarejestrowane przez jednego z informa­ torów: „Kiedy podniosłem do góry rękę, ciężarówka nieco zwolniła, a gdy dojeżdżała do mnie, kierowca o b e l ż y w i e zgiął rękę w łokciu i złośliwie się uśmiechając — pojechał dalej. Więc, żeby nie być rrtu dłużnym, prawą dłonią w y k o n a ł e m w ę ż y k o ­ waty ruch, a potem złączywszy obydwie dłonie, zrobiłem nimi w powietrzu parę kłapiących »niby-kroków«. Wówczas samochód zatrzymał się gwałtownie i z szo­ ferki wychylił się kierowca: »Te, student — zawołał — co to było?«, »A co pan mi pokazał? — spytałem.« „No, że taki falius, jak Polska cała, jak cię zabiorę ze sobą — odpowiedział szofer.« »Ano właśnie — zareplikowałem — właśnie, rybi i na kaczych nogach«. Szofer ciężarówki popatrzył na mnie przeciągle, z uznaniem, potem powiedział niedbale: »Takiś mądry?... no to siadaj, podwiozę ciebie«". 3 0 �cc > о н а И N S? > О н О с м Rye. 3. G r a autostopowych gestów �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 79 jego p o m o c ą m o ż n a p r z e ś l e d z i ć mechanizmy t w o r z e n i a s i ę r ó ż n o r o d n y c h serii atutostopowych g e s t ó w . Dokonana analiza ś w i a d c z y , że na gruncie omawianego k o d u p r z e k a z a ć m o ż n a d u ż ą i r ó ż n o r o d n ą , lecz zawsze s k o ń c z o n ą , liczbę k o m u n i k a t ó w . T y m s a m y m k o d t e n n a l e ż y u z n a ć za z a m k n i ę t y , aczkolwiek niezmiernie ela­ styczny system g e s t ó w s ł u ż ą c y c h z a r ó w n o k o m u n i k a c j i , j a k i n a w i ą z y w a ­ niu przelotnych więzi społecznych. 3 1 K o ń c z ą c w t y m punkcie całość r o z w a ż a ń , n a l e ż y z a u w a ż y ć , że przed­ stawiona w y ż e j p r ó b a formalizacji danych w y d a j e s i ę b y ć o b i e c u j ą c a n i e t y l k o na gruncie p a r a l i n g w i s t y k i , ale t a k ż e wskazuje na m o ż l i w o ś ć mode­ l o w a n i a w z g l ę d n i e n i e s k o m p l i k o w a n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . R ó w n o c z e ­ ś n i e m o ż n a t e ż s t w i e r d z i ć , że z a s a d n i c z ą p r z y c z y n ą powstawania o m ó w i o ­ n y c h k o d ó w gestycznych b y ł a podstawowa dla c z ł o w i e k a potrzeba porozu­ mienia się i kierowania więzi łączących z i n n y m i ludźmi. I dlatego t e ż , nic dziwnego, że gdy z a c h o d z ą pewne u k ł a d y kryzysowe, takie j a k r y g o r szkolny l u b w i ę z i e n n y , u k ł a d y t a k n i e w o l ą c e , j a k k l a t k a samochodu l u b odległości n i e p o k o n y w a l n e pieszo, w ó w c z a s k o n i e c z n o ś c i ą n i w e l u j ą c ą n a p i ę c i a staje s i ę o d w o ł a n i e c z ł o w i e k a do t y c h najprostszych f o r m k o n t a k t o w a n i a się, j a k i m i s ą gesty. S t a n o w i ą one najbardziej i n t y m ­ n ą f o r m ę p r z e ł a m y w a n i a milczenia, f o r m ę j e d n o c z e ś n i e historycznie n a j ­ starszą. 3 1 Oczywiście schemat sieci operacyjnej dla autostopu skonstruować można z dwóch punktów widzenia: kierowcy lub tak, jak ten właśnie, autostopowicza. W praktyce jednakże różnice dotyczą jedynie strony graficznej, albowiem oba m o ż l i w e „wzorce gry" stanowią swe komplementarne, lustrzane odbicia. Modelo­ wanie gry autostopowych gestów zacząć należy w punkcie S T A R T . Posuwanie się od „wydarzenia" do „wydarzenia" o d b y w a ć się może wzdłuż linii ciągłych lub przerywanych, zależnie od tego czy znajdujące się w centrum kolejno zaistniałej „sytuacji" — potwierdzamy ją, czy też negujemy. W ten sposób m o ż l i w e jest od­ tworzenie najrozmaitszych w a r i a n t ó w autostopowej gry gestów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7142182932ee91d217d9b44726c8b821.pdf 9d30d40383b3e955700c267f7c2166b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:229 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.653-740 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 632 We wsiach ongiś szlacheckich jak: Sokóle, Huszcza, Wiski, Tuczna występuje gwara mazurska, obok gwary "tutejszej", Obie te gwary są w tych wsiach używane i rozumi.ane. Muszę jednak stwierdzić, że na całym rozległym obszarze "Litwaków" następuje powolny zanik gwary "tutejszej" ludu. Gwarę tę wypiera literacki język polski. Ogromny wpływ w tym względzie wywiera szkoła i radio, oraz stosunki z miastem (nauka w mieście, studia wyższe, praca zarobkowa). Kultura społeczna i materialna, podobnie jak język "Litwaków" wymagają dokładneeo zbadania, oraz odrębnego opracowania. Skromne ramy niniejszego <'.rtykułu nie pozwala,ią na szer.sze potraktowanie problematyki etnograficznej Rekunów, Bagnoszan i Litwaków. Każda z tych grup może być wdzięcznym temalem badań i etnograficznych opracowań. Myślę, że pracę tę warto .podjąć dla dobra polskiej nauki póki żywotne są jeszcz€ treści :kulturowe tych ,grup etnicznych. RECENZJEI SPRAWOZDANIA. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA ;Vloskwa, 1961 r., Z. 2, s. 137-140 Pamięci A n d r i e j a A l e k s a n d r o w i c z a P o p o w a -- zmarłego dnia 3 marca, 1960 r. w Leningradzie - grupa kolegów poświęca krótkie wspomnienie o życiu i działalności naukowej znakomitego historyka i etnografa. wybitnego specjalisty zagadnień Syberii, a w .szczególności w zakresie etnografii Jakutów, Dołganów i Ngansanów. Artykuł kończybibliografia prac naukowych A. A. Papowa. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 3, s. 110-115 Kronika. Praca Instytutu Etnografii AN ZSSR w 1960 r. W. A Alek-· sandrowa. Instytut Etnografii AN ZSRR skoncentrował swoje prace na IlustępUjących problemach: 1. Badanie procesu przemian społeczno-bytowych i kułturalnych narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2. Badanie procesów etnicznych, przede wszystkim zaś kształtowanie się narodów socjalistycznych i narodowości w warunkach ucisku kolonialnego i w warunkach nowopowstałych państw suwerennych; 3. Badania nad zagadnieniem pochodzenia człowieka i historii społeczeństwa pierwotnego. . Instytut badaniami swymi objął tereny: RSF SR i radzieckie republiki Srodkowej Azji. Opracowaniem zagadnień wynikających z ww probiemów za.jmowaly się następujące ekspzdycje kompłeksowe: Środkowo-azjatycka, Polnocna, Nadbałtycka, Tuwińska, Chorezmijska i dorzeczy Prutu i Dniestu. Prace zasadnicze ekspedycji były poświęcone w i 960 r. IJadaniom nad współczesnością. Z szeregu prac wydanych przez Instytut pracę L. N. T i e r e n t i e w y, KołcllOzowe w 1 c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki pCJd red. 1. A. K r i w i e l e w a, Religijne l " drogI Ich w 1960 roku należy wymienić 1. S· G u rokręg narodowościowy, ,zbiór przeżytki u narodów ZSRR chłopstwo ł~otwy, przezuyciężeniCl. W 1960 r. oddano szereg prac a charakterze kompleksowym .. (red. S. P. Tołstow, S. M. Abramwn, T. A. Zdanko N A K' r k . świata". ' . . 1S Ja O\V) 1 Narody Kaukazu z serii "Narody .varody Srodkow . Zebrane ej . do druku A ZJI.. l. Kazachstclllll i opracowane przez ekspedycje materialy ukaZ3ły się w 6-u. �655 654 księgach. "Materiały i badania nad etnografią rosyjskiej ludności europejskiej części ZSRR" zawierają nowe oświetlenie gospodarki i kultury materialnej rosyjskiego chłopstwa zachodnich i południowych \vielkorosyjskich dzielnic i Przyuralu. Tom I Prac Mordwińskiej ekspedycji poświęcony jest etnicznej historii narodu mordwińskiego. Zespołowa monografia pt. Doliny Amu Darii, Sarykamysza, Uzboj. Historia ukształtowania i zasiedlenia porusza temat nadal dyskusyjny historii starożytnych źródeł Amu-Darii, szczególnie żródła Uzboj. Materiały Chorezmijskiej ekspedycji zawierają wyniki prac terenowych z 1957 r. dot. zabytków archeologicznych okresu starożytnego, antycznego i średniowiecza. IV Tom Prac Kirgiskiej ekspedycji składa się z prac etnograficznych i archeologicznych, poświęconych etnogenezie kirgiskiego narodu. Pierwszy tom Prac Tuwińskiej ekspedycji jest pierwszym wydanym źródłem do historii narodu tuwińskiego. Należy też zwrócić uwagę na monografię B. O. D o ł g i c h Rodowy i plemienny skład narodów Syberii w XVII w. Ponad to Instytut wydał kilkanaście prac z zakresu folklorystyki. W sumie ukazało się 26 prac objętości ogólnej 550 ark. autorskich. Muzeum Antropologiczne i Etnograficzne rozpoczęło reor.Ęanizację swych działów. Z wystaw organizowanych przez Muzeum w pierwszym rzędzie należy wymienić wystawę pod hasłem "Kultura i byt narodów Afryki", budząca specjalne zainteresowanie zwiedzających. Pracownicy naukowi Instytutu wzięli udział w VI Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnologii w Paryżu (sierpień 1960 r.) oraz w Kongresie ugro-fińskim w Budapeszcie (wrzesień 1960 r.). Ponad to Instytut uczestniczył w dwóch sesjach naukowych, w maju 1960 r. w Kijowie, poświęconej wynikom prac tere:1owyeh w zakresie etnografii, antropologii i archeologii i w marcu w Nowosybirsku, Tomsku i Irkutsku, w pierwszej sesji poświęconej problemom historii archeologii i etnografii Syberii. Pracownicy Instytutu uczestniczyli r6wnież w drugiej Konferencji ;1aukowej poświęconej historii, archeologii i etnografii Dalekiego Wschodu zorganizowanej we Władywostoku. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 4, s. 3-29. Wstępny artykuł Redakcji pt. "Radziecka etnografia w przeddzień XXII ~jazdu KPZR", zarysowuje program badań etnograficznych zgodnie z nowym okresem w życiu narodów ZSRR - okresem przejścia cd socjalizmu do komunizmu. Dwa następne artykuły, które mają charakter uogólniający, równocześnie są podsuIDowa'niem dotychczasowych osiąg:1ięć naukowych w zakresie badań etnicznych i walki z przeżytkami religijnymi. Artykuł W. K. G a l' d a n o w a, B. O. D o ł g i c h i T. A. Z d a n k o pt. Podstawol.ce kierunki etnicznych procesóu; wśród narodów ZSRR wska- zuje na dwa główne problemy, które powinny być przedmiotem intensywnych badań naukowych. Są to problemy: 1. Konsolidacja i rozwój socjalistycznych narodowości i narodów. 2. Proces wzra stającego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR \v oparciu o braterską współpracę i przyjazne międzynarodowe związki w zakresie ekonomiki, kultury i życia duchowego - proces, któremu towarzyszy tworzenie się nowych form kultury i bytu, wspólnych dla całego Związku Radzieckiego. Problem pierwszy był już przedmiotem szeroko rozwiniętych badań etnograficznych, prowadzonych przez ekspedycje terenowe, szczególnie jntensywnie pracujących na terenach Azji Środkowej, Kaukazu i innych narodów z pogranicza Rosji, gdzie proces konsolidacji był szczególnie długotrwały i skomplikowany z uwagi na przetrwałe aż do Rewolu~ji Pażdziernikowej przeżytk'i ustroju rodowego, podziału plemiennego i maIych grup plemiennych lub etnograficznych. Proces konsolidacji małych grup narodowościowych w narody socjalistyczne na terenie ZSRR zbliża się ku końcowi dzięki mądrej polityce władz rządowych i staraniom wyrównania poziomu ekonomicznego i kulturalnego poszczególnych republik. A utorzy nie pomijają zjawisk, które na pewnych terenach ZSRR mogą ten proces opóźniać, a w każdym razie nie są zjawiskami przyspieszającymi proces łączenia się małych grup etnograficznych. Do przyczyn takich należą: zbyt forsowne dążenia przyłączenia małych narodowości do ludności, która jest dla danego terenu podstawową, zbyt mało uwagi poświęca się świadomości narodowej małych ludów, m1mo że psychologiczne oddziaływanie może być w tych wypadkach czynnikiem bardzo ważnym; w końcu zaś - różnice wyznaniowe ~ także różnego rodzaju tradycyjne uprzedzenia i przesądy: ObYCzaj~ l obrzędy są czynnikiem niewątpliwie hamującym proces konsolidacji. Równolegle z procesem konsolidacji małych grup etnograficznych toczy się proces ogólnego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR. który przebiega w dwóch kierunkach: . a) w kierunku coraz ściślejszego zbliżania się socjalistyczny<:h narodowości i narodów w granicach wielkich historyczno-etnograficznych dzielnic; b) w kierunku zbliżania się narodów w skali ogólnozwiązkowej, co sprzyja tworzeniu się ogólnoradzieckich tradycji, wspólnych form bytu i kultury. wyższych form współpracy i ścisłym, pn:yjaznym więzom narodów ZSRR. Proces tworzenia się ogólnozwiazkowych form kultury i bytu nie :noże być pozc>st. . . . I" aWlOny sam sobie; wymaga on wnikliwych b<:1dań: co na ezy zahChfowaćz kultury ludowej poszczególnych narodów które z trad YCYJnyc. orm ku:tu .. b t· ." ICJI l. przejęcia ~. '. . ry l y u godne są kontyr:u je prze;: 1,1I1e narody, co może 't·' " . . . s ae :>lę wlasnosclą całego ZWiązku Radzieckiego. �657 656 I~ Zbyt radykal~e przekreślanie \vszystkich tradycji prowadzi do .,lewackoki" i zaniku całych gałęzi ludowej sztuki zdobniczej bezpowrotnie, zbyt zaś bezkrytyczne obstawanie przy wszystkich formach tTadycyjnych kultury i bytu prowadzi do "fetyszyzacji" form tradycyjnych. Nie nal.eźy zapominać i o różnorodnych warunkach geograficznych, w których p:JZostają rozliczne narody ZSRR. To też siłą rzeczy muszą pmvstawać różne formy budownictwa, ubioru i strawy, uwarunkowane klimatem i położeniem geograficznym. Oto np. szczytowe domy na Syberii są nie do przyjęcia, trudno też wyobrazić sobie, ażeby hodowcy reniferów, myśliwi i rybacy z tundr i północnych terenów mogli uprawiać swój zawód w ubiorach noszonych przez mieszkańców okręgów centralnych. Niemniej zarówno dom budowany na Syberii, jak i forma ubioru hodowcy bydła. myśliwego i rybaka mogą być opracowane w oparciu o najnowsze osiąg· nięcia nauki i techniki, co nada im wspólną wszystkim narodom ZSRR formę współczeSll<1 a zarazem uwzględni specyfikę ich zawodu, klimat i warunki geograficzne. I tak jurta, która pr·zez pewien czas uchodziła za przeżytek, wstydliwie tolerowany, okazała się niezastąpionyrr: mieszkaniem o lekkiej konstrukcji, łatwo przenośnej, bardzo praktycznej dla hodowców bydła, zmuszonych zmieniać kilka razy do roku pastwiska. Zastosowane w jurcie współczesne osiągnięcia techniki przy zabezpieczeniu od chł-odu i wilgoci oraz urządzenie wnętrza uczyniły zeń .pomieszczenie kulturalne i wygodne. Autorzy wspominają pokrótce o koniecznośc; rozpoczęcia badań naukowych nad pr.oblemem przemian psychologicznych wśród pc;szczególnych narodów, wynikających z procesów konsolidacji narodów i przyswajania najnowszych osiągnięć nauki i techniki. Uzupełnieniem części pierwszej omawianego zeszytu jest artykuł 1. A. Kry w i e l e w a pt.: Walka z religijno-bytou:ymi przeżytkomi u;śród narodóu; ZSRR, s. 30-57. Mimo podcięcia bazy ekonomicznej różnym sektom i wyznaniom religijnym, (na skutek cofnięcia dotacji władz państwowych kościoło:'11), mimo stałego zmniejszania się wyznawców takich czy innych religii, mimo rozłamu wśród duchowieństwa prawosławnego, problem walki z religią i ~j przei.ytkami jest nadal żywy, ważny i skomplikowany, wymagający szczególnie intensywnych badań naukowych w okresie przejścia od SOCjalizmu do komunizmu. Naukowe opracowanie metod walki z przeżytkami religijnymi wymaga pc::JjE;cia analizy psycholcgicznej na temat stoslnku \vspółczesnego człowieka dJ przykaZ"lń i k 111')I1ÓW religijnych tego czy innego wyznilllia, nie wystarczy bO\dem metoda statystyczna, stwierdzająca liczbami ilość obywateli wierzących. Szczególnie w tym wypadku byłby to obraz nader zwodniczy, b::Jwiem Kcn;;tytucja ZSiU{ w punkcie swoim o wolności wyznania nie prz,:wid:lje c;b:wiązku oŚ'.';i3dczenia SJę Z3 lub przeciw religii, nie mówi o tych, którzy jeszcze do dziś nie bardzo potrafiliby odpowiedzieć jaki jest ich stosunek do religii. Przedstawione przez 1. A. Kry \V i e l e w a trudności badań nad przeżytkami religijnymi i metodami zwalczania nie zmieniają faktu o zwycięstwie światopoglądu materialistycznego wśród społeczeństwa radzieckiego, chcąc jednak przyśpieszyć proces powszechnego przyjęcia poglądu ateistycznego nie należy przymykać oczu na faktyczny i bardzo różnorodny stan rzeczy, zarówno wśród poszczególnych narodów, jak i wśród żyjących pokoleń (poczynając od starców - kończąc na dzieciach, wśród mężczyzn i kobiet, wśród ludności miejskiej i wiejskiej). Ten stan rzeczy zależny jest od poziomu kultury danego kraju lub ośrodka, od pracy kulturalno-oświatowej rozwijanej na danym terE:'lie, od poziomu ekonomicznego i -innych czynników. Instytut Etnografii AN ZSRR prowadzi od szeregu lat badania terenowe i opracowania analityczne zebranego materiału; wyniki prac naukowych są i będą nadal podstawą pracy propagandowej i oświatowo-kulturalnej w utrwalaniu i upowszechnianiu światopoglądu materialistycznego wśród narodów ZSRR. Dział "zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i historycznej etnografii", s. 114-146, wypełnia bardzo interesujący artykuł S. P. T o ł s t owa pt. Przyaralscy Scytowie i Chorezm". Jest to przegląd prac chorezmijskiej ekspedycji rozpoczętych w 1937 r. oraz analiza zebranych przez nią materiałów i spostrzeżeń służących porównawczym ekspedycjom pracującym w sąsiednich okręgach Sogdiny, Północnej BaktrH, Fergany, Północnej Parfii itd. W dziale "Narody świata" artykuł R. N. I s m a g i ł o w e j pt. Nowe Afryki s. 147-65, zawiera krótkie informacje 'o nowo po~'tałych, n~ep.odległYCh, republikach Afryki, wyzwolonych w latach 1960-1961. Są 111ml:Repubhka Brzegu Kości Słoniowej, Republika Górnej Wolty, Gabon, ~ahomeJ, Kamerun, Kongo ze stolicą Brazzavil, Republika Kongo ze stolt~ą w Leopoldvil, Republika Maurytańsko-Lslamska, Malgaszska, Mali, NI~er, Federa.cja Nigerii, Republika Senegal, Somalijska, Sierra Leone, Togo, Centralnej Afryki i RepubHka Czad. p~ństu;a SOWIETSKAJA Moskwa, ETNOGRAFIJA 1961, Z. 5. Wielki historyczny dokument współczesności, s. 3-8 - pod tym tytuJem redakcja zamieszcza w zeszycie 5-ym omówienie programu Komunist:cznej .Partii ZSRR pod. kątem osiągnięć i zadań nauki radzieckiej; "" okr~sle budowy społeczenstwa komunistycznego w ZSRR. DZiał "Zagadnienia powszechnej etnografii i antropologii" zawiera artYkuł~. I. B l' U k a i W. 1. K o z ł o wapl. Podstawowe problem); etnlczne1 kartoGrafii. s. 9-26. Założeniem tej pracy jest podkreślenie znal2 - "LUd", t. XLIX �659 658 czenia kartografii, w dobie szybko zachodzących przeobrażeń społecznych, walk wyzwoleńczych i wypadków politycznych oraz ruchu narodowego. Pierwsza część artykułu zawiera krótką historię rozwoju kartografii. Część druga jest poświęcona określeniu przedmiotu badań etnicznej kartografii, za który autorzy uważają naród mówiący jednym językiem i z pełną świadomością swej narodo\vOści. W części trzeciej autorzy omawiają zasady klasyfikacji przedmiotów badań; w końcu część ostatnia i najobszerniejsza jest poświęcona metodom etnograficznego kartografowania. Autorzy kończą artykuł uwagą, że mljbarclziej szczegółowa charakterystyka narodów może być osiągnięta tylko poprzez zestawienie map etnicznych, szczególnie zaś map etnicznych i zasięgów inwentarza kulturowego. T. A. po/tidniowego Ż d a n k o: Ara! li, Byt kołchoźników rybolowieckich arteli na wyspach s. 27-43. Na podstawie zebranych materiałów przez oddział Chorezmij,skiej archeologiczno-etnogra ficznej ekspedycji AN ZSRR oraz etnografów Karakałpackiego oddziału AN Uzbeckiej SRR, Zdanko opracował monograficznyopis życia rybaków na terenach nadmorskich Kara-Kałpaku, ludności zamieszkałej na pobrzeżnych wyspach. W pierwszej części dał krótką historię ich sezonowych wędrówek z lądu stalego na pobrzeżne wyspy, przedstawił ich stopniowe przechodzenie na gospodarkę wyłącznie połowów ryb oraz zarys stosunków ekonomicznych. W,skaz1ał na wielkie ubóstwo rybaków aż do Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej, po której nastąpił zasadniczy zwrot w życiu tej części ludności Kara-Kałpaku. W drugiej części artykułu Zdanko podaje obraz życia współczesnego w osiedlach kołchozowych. Zycie to mimo troski władz państwowych 6 podniesienie jego poziomu, bywa nadal trudne, głównie z powodu surowego klimatu i przyrody. Nadal są duże trudności z zaopatrzeniem ludności w słodką wodę. nadal też trwają trudności w budownictwie mieszkaniowym. Do 193Ó roku ludność zamieszkiwała w jurtach, te zaś mimo kilku piecyków i okładania zewnątrz sitowiem, nie zabe'zpieczały przed mrozem. Osiedla rozrzucone na wybrzeżu lub wyspach Aralu są bezplanowo zabudowane z uwagi na brak dogodnego terenu pod budynki. Każde osiedle składa się z domu, jurty i różnych zi1budowań gospodarczych, jak: kuchnia, chlew, kurnik i szopa na sieci rybackie. Podstawowym materiałem budowlanym jest tu sitowie, wiazane w pęczki - snopy tzw. szom. Konstrukcję szkieletową pokrywa się snopkami, jak również i dach dwuspadowy. Sciany i dach są obmazane gliną, zdobywaną z wielkim trudem. Plan domu jest standartowy, dom składa się z dwóch pomieszczeń, z wielkim piecem pośrodku. Egzystuje nadal, jako pomieszczenie letnie jurta, używana zarówno przez Kazachów, jak i przez Karakałpaków. Ponieważ ustawienie jurty na piaszczystych wydmach wysp napotyka na trudności, wobec tego przy- gotowuje się pod nią ubity, okrągły placyk, obrzeżony trzcinowym, mocno powiązanym płotkiem, oblepionym gliną. Jurty, poza konstrukcją górnej części, nie różnią się od jurt ogólnie używanych przez Kazachów i Karakałpaków. Wnętrza jurt kołchoźników są bogato ozdobione, szczególnie w miejscu honorowym, nad tZ'oV. t.orem, przeplat"ją się wąskie chodniczki tzw. kzyl-kur. Szeroko rozpowszechnione są również chodniki. z wypukłym ornamentem dywanowym na gładkim białym tle. znane wśród Karakałpaków, stosowane u Kazachó,,'o' tylkc) z terenów nadmorskich. Wśród Kazachów z wysp Aralu znane są rzeźbione we wzory drz\vi, tak charakterys~yczne dla jurt karakałpackich. nCltomiast \\" osiedlach karakałpackich drZWI Kazacho\'.· są ,jaskrawo malo\\'ane z okrąglymi lustrami. Drzwi jurt są czasami obram0wane pasami tkaniny z kolorowymi aplikacjami. Mozna by przytoczyć: wielę innych przykładów \'o'pływu wzajemnego Karakałpaków i .K.azachów. niemniej zachowały się i pewne cechy kultury materialnej WlaSClwe tylko jednemu z tych narodów. jak np. ustawienie skrzyń z pościelą. uklad chodników wewnątrz jurt itp. Tkactwo zdobnicze jest szeroko rozwinięte, szczególnie u Kazachów, dlatego też wnętrza jurt są barwne i przytulne. Stosunkowo niewiele zach()wało się ckazów tradycyjnego ubioru z uwagi na stałe ubożenie ludności. Małżeństwa zawierano tu najczęściej bez wykupu, tym samym bez wyprawy, drogą porywania dziewcząt. Na podstawie kilku odnalezionych zabytków tradycyjnego ubioru prz~chowywanego jak relikwie, można zdać sobie sprawę z jego bogactw~ l ~l.ękna. Szczególnym bogactwem odznaczał się tzw. kimeszki kobiecy ub lOr .głowy z okryciem górnej części tułowia, wykonywany z czerwoneeo l, czarnego sukna: bogato wyszywane były również narzutki typu uzbeckiej parandży. Zgodnie z opisem starców strój męski posiadał trzy rodzaJ' e koszul , róż mące . . mię 'd zy sobą krojem kołnierza: Się typ kołnierza stojącego, ba,rdzo często z haftem, zapinany z przodu oraz podobny kołnierz ale zapmany z b"o~u, t rzecI. typ, czysto karakałpacki miał kołnierzyk ' okrągły obszyty wzorzystą tasiemką. Za IUd.noś~ autochtoniczną, osiadłą od wielu wieków na wybrzeżach A rału uwaza Się grup ę l u d nOSClzwan[l .. ... .. tur' h .. m]utlenmt, zbhz'oną w zakresie kuly ducuowe] I materialnej do Karakałpaków deltv Amu-Darl'l' Trud .. k . . ". n noscl omumkacYJne z poszczególnymi osiedlami rozrzuconymi azl,woysePkkalch wybrzeża Aralu opóźniają proces pOdnoszen'ia się ogólnego po u tury. mlcsz . k"ancow wysepek, dyskutuje pieni mu się więc projekt skua poszczegolnych o-iedl' . d nym Wielkim " Sto k "1 W Je punkcie na stałym lądzie sun owo dobre zaopat . . " .' w których d' rzeme w zywnosc urozmaiciło skład potraw dominował' y ry b y, Wle . l e Jednak . przeżytków uto medawna '. tradycyjnych ' rzyrnuje Się nadal, chociażby wypiekanie lepioszek w miejsce �;.; 660 chleba, powszechne wśród Karakałpaków, a przyjęte od K'łZachów. Hodowla bydła .i koni jest uprawiana na stałym lądzie, na wyspach hoduje się tylko drób wszelkiego rodzaju. Małżeństwa są przeważnie mieszane, w niektórych rodzinach trudno już dziś określić pr,zynależność narodową członków. Wiele danych wskazuje na to, że dwie grupy ludności miejscowej: alimi i mjutenowie, przynależne w gruncie rzeczy do dwóch narodowości, zjednoczyły s,ię do tego stopnia, że powstała w rezultacie legenda o wspólnym przodku. N. N. Stiepanow: M. W. Łomonosou.: a rosyjska etnografij a (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 107-123. Obok W. N. T a t i s z c z e w a i S. P. Kra s z e n n i k o w a, M. W. Ł o m o n o s o w, chociaż formalnie nie mógł być uważany za etnografa, bowiem etnografia, jako dyscyplina naukowa powstała wiele lat po jego śmieroi - zajął poczesne miejsce w historii etnografi~ rosyjskiej. On to był pierwszym z uczonych rosyjskich, który poruszył palące zagadnienia bytu i kultury ludu rosyjskiego. Opracowana przez niego ankieta w 1759 r. mająca na względzie geograficzne opracowanie Syberii, sięgała daleko poza geografię fizyczną, obejmując badaniami geografię ekonomiczną, polityczną i historyczną, a ponadto etnografię i demografię. Ankieta początkowo pomyślana tylko dla Syberii stała się przedmiotem dyskusji i zastosowania jej przy weryfikacji Atlasu ogólnorosyjskiego, znana dziś, jako ankieta Akademicka lub Łomonosowska. Zebranie materiałów wg ankiety Łomonosowa trwało około 10 lat, opracowanie i zestawienie materiałów nastąpiło już po śmierci ł."om::m:;sowa przez L. B a k m e j s t r a w Topograficznych wiadomościach, wyd. w 4 tomach, w latach 1771-1774. Mimo zainteresowania tym materiałem znaczna jego część, przechowywana w Archiwum AN ZSRR, oczekuje dalszych opracowań. M. W. Ło m o n o s o w, jako historyk, folklorysta i ję,zykoznawca interesował się wyłącznie narodem rosyjskim; świadectwem tego jest artykuł w Żurnale drewniej inowoj slowiesnosti (r. 1761, Nr 6) pt. "O zachowaniu i pomnożeniu narodu rosyjskiego", w formie listu do J. J. S z u wał owa. Artykuł przyjęty był krytycznie przez czynniki oficjalne, w kOllcU nawet zabroniono go kolportować. Naczelną ideą tego listu - memorandum było zagadnienie przyrostu naturalnego w Rosji, który powinien towarzyszyć: rozszerzającym się granicom pal1stwa, potęga bowiem państwa nie zasadza się na ilości kilometrów pozostających we władaniu obszarów, ale na ich zagospodarowaniu. W czasach Łomonosowa problem przyrostu naturalnego stawał b. ostro, choć nieoficjalnie; niski poziom ekonomiczny mas nie sprzyjał rozrodczości narodu, niewłaściwy dobór małżeństw, za· wieranych najczęściej pod przymusem, religijne zakazy powtórnych małżeństw u popów, ciężka sytuacja kobiet prowadząca do niedozwolonych zabiegów, duża śmiertelność noworodków, niehigieniczny tryb życia, nie- 661 dostateczne odżywianie się - oto przyczyny hamujące normalny przyrost naturalny. Łomonosow wysuwa szereg propozycji zmierzających do naprawy tego dość katastrofalnego stanu rzeczy. Wspomina rówmez o. tzw .. "żyjących zmarłych" tzn. o uchodźcach przebywających poza gramcaml ROSJI, przeważnie salwujących się ucieczką przed więzieniem za nieopłacone, a nadmierne podatki lub inne podobnego rodzaju przestępstwa. Zapowiedziane w tym artykule - dalsze prace Łomonosowa na ten temat nie ukazały się; można się domyśleć, że pierwszy artykuł był dostatec~nie ostrą krytyką otaczającego życia, dalsze publikacje nie mogły się ukazac. Łermonosow skierował swój apel do władz carskich, bowiem światopogląd jego byl uwarunkowany stopniem rozwoju społecvno-ekonomicznych stosunków i myślą społeczną tego czasu. Mimo to jego artykuł był p:)czą tkiem i podwaliną demokra tycznego kierunku rosyjskiej etnografH. W drugiej połowie XVIII w. myśl jego podjęli G. Kor o b i n, J. P. K oz i e l s k i, S. E. D i e s n i c k 'i, A. J. P o l e n o w, N. 1. N o w i k o w, a w końcu wielki A. N. R a d i s z c z e w, który już wyraźnie, nazwie przyczyny upadku ludu rosyjskiego: carat, pańszczyzna i kościół. Ł o m o n o s o w wraz z T a t i s z c z e we m mogą być uważani za twórców etnografii historycznej. W pracy Ł o m o n o s o w a: Starożytna. historia rosyjska poruszone są problemy etnogenezy narodu rosyjskIego, jego związki z innymi narodami, etniczna specyfika kultury starorosyjskiej i jej miejsce w kulturze światowej. Wnioski Łomonosowa nie straciły na swojej aktualności w dobie obecnej, jak to podkreśm akademik B. D. G rek o w. W dziele tym rozprawia się Ł o m o n o s o w z tzw. "teorią normal1ską", kultywowaną przez G. Z. B ~l jer a, G. F. M i l l e r a i A. L. S z l e c era. Dziś uczeni radzieccy B. D. G r ek.o w, B. A. R y b a k o w, M. N. T i c h o m i r o w i P. N. T r et I a k o w i in. przeprowadzili do końca krytykę "teorii normańskiej": . Ł o.m o n o s <) w zajmował się żywo narodowościami grupy fińskiej; pozbaWIony wszelkiego szowinizmu, z szacunkiem traktował każdy naród: Zawsze i przy każdej okazji podkreślał konieczność przeprowadzania ba~an naukowych nad bytem i kulturą wszystkich narodów Ros;i' oto w ms~rukcji dla kapitanów statków udających się na Poszukiwani~' dróg na Połnocny Wschód' me zapomma . ł za l..·· . eClC, azeby opIsywano miejsce . zamIeszkani . . a l u d ZI. na po. ł nocy, Ich wygląd, przyzwyczajenia sposób bycia ubrama mi esz k.ama. I. po k army. W gruncie " ba .' rzeczy jest to pełny program dan etnograficznych nad mieszkańcami Północy. W końcu należy wspomnieć o jego przyjaźni z najwybitniejszym e t nografem tego ok resu - S . P . K r a s z e n n i k o w e m którego prac. naukowe cenił bardzo wysoko. ' a Dziś, po. dwustu latach, cd okresu działalności naukowej Ł o m o n o s 0, Uczem radzieccy pow . d . . . wiele inform '" . . racaJą o spusclzny po mm czerpiąc z niej aC]1 I zrodeł do współczesnej etnografii historycznej. w �663 662 Dział .Kronika" rozpoczyna się sprawozdaniem d r o w ej' pt Sesja, pO~lL'ięcOl1(J U:Vnikom badań W. A. A l e k s a nw 1S60 r., ekspedycji s. 177-180. . W dniach 0::1 4 do 11 kwietnia 1961 r. odbyła się w :Yloskwie sesja Wydziału nciuk hislorycznych AN ZSRR, poswięcona wynikom prac terenowych etnograficznych i archeologicznych w 1960 r. Prace i referaty były z kolei przedyskutowane na plenarnym zebraniu Instytutu Archeolo.~ gii i na rozszerz()nym posiedzeniu Rad l'\aukowych Instytutu Etnografu historii sztuki AN ZSRR. W dysl<usjcich wzięło udział około trzystu uczonych radzieckich. Główny'm przedmiotem obrad st"ły się referaty poświęcone podstawowym z;gadnieniom teoretycznym nauki etnograficznej, s~czególn~e zaś żywe zainteresowanie budziły zagadnienia procesu prze~Ian sO~J~lnobytowych i kulturalnych w życiu narodów ZSRR w okresl~ ?rzeJscla ~o komunizmu. Zagadnieniom tym, których znaczenie podkresllł akademik E. M. Żukow, sekretarz Wydz,ialu Nauk Historycznych AN ZSRR, zostało poświęconych 60 referatów. Żywe zainteresowanie wzbudziło omówił problemy historii powszechnej , wystąpienie S. P. Tołstowa, ktory w świetle materiałów współczesnej etnografii. O pracach ekspedycji terenowych mówili: T. A. Ż d a n k o, W. K. G a r d a n o w a, B. O. D o ł g i c h, L. N. T i e r e n t j e w a, L A. Kry w i e j i c w. S. P: T o ł s Ł o w, w zakresle sctuki lud::>wej I. W. ;\1 a k o w i e c k i, L. P. P o t a p o \V mówił o ekspedycji Tuwińskiej, J. P. A w i e r k i e w w referacie swym omówił zagadnienia k'ryzysu ideowego burżuazyj:1ej nauki. ., . Sprawozdanie D. A. O l d e r o g g e poświęcone było Jego podro~om do Senegalu i Mali. M. G. L e w i n dał przegląd prac antropologiCZnych, prowadzonych w Japonii, zaś S. A. A r u t i u n o w mówił o współczesnym bycie i kulturze Japończyków. Posiedzenia sekcyjne zostały Lakończone ogólnym podsumowaniem i uchwałami o koniecznośc.i pogłębienia i rozwinięcia badań nad zagadnieniami: konsolidacji narodów. przezytków religijnych, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego. Sprawozdanie W. K. G a r d a n a w a pt. Aktualne problemy radziecki.ch badań sacjologiczn ych (Drugie ogólne posiedzenie Radzieckiego Towarzystwa Socjologicznego), s. 180-186, jest omówieniem dyskusji i uchwał posiedzenia R. T. S., które miało miejsce w kwietniu 1961 r. Obrady zagaił Prezes Towarzystwa J. P. F r a n c e w, który w swym przemówieniu poświęcił wiele miejsca zagadnieniom teoretycznym socjologii i metodom badań oraz różnicom pomiędzy socjologią burżuazyjną, a radziecką. Z podstawowych referatów należy wymienić referat A. A. Z w o l' k i n a poświęcony automatyzacji i związanych z nią zmian w charakterze pracy, referat B. C. U r l a n i s a omawiający Lagadnienia przedłużenia życia człowieka w ZSRR, referat W. P. R o ż y n a pt. "O konkretnych badaniach nad prawidłowością przeobrażeni.a pracy w pierwszą życiową potrzebę". Zebranie zostało zakończone rezolucją dO czł0nków Towarzystwa, ażeby swe prace naukowe skupili wokół zagaanień rozwoju komu;']istycznych form pracy i życia spoh=cznego w mieście i na wsi oraz wokół problemów rozwoju komunistycznego samorządu społecznego i komunistycznego wychowania. Celem koordynowania badań powołano komisję z przedstawicieli nauk społecznych, a zarazem członków Towarzystwa, do której weszli: M. T. Nowczuk, W. P. Rożyn, L. P. Tierentiewa, A. A. Zworkin, L. M. ł~ozniewa. Do Prezydium Towarzystwa zaproszono S. P. Tołstowa. Sądząc ze sprawozdania są to pierwsze kroki działalności Towarzystwa i próby założenia planowego programu badań socjologicznych w oparciu o prace naukowe członków Towarzystwa, zajmujących się naukami społecznymi. Dział kroniki kończy się sprawozdaniem J. L Żur a w l e w e j o kontaktach naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR z zagranicq, s. 187-189. Autorka dość szczegółowo omawia wizyty wybitniejszych uczonych zagranicznych, jak również wyjazdy indywidualne i osiągnięcia delegacji radzieckich na międzynarodowych kongresach i zjazdach. Sprawozdanie kończy się zapowiedzią, że VII Międzynarodowy Kongres nauk antr.opologicznych i etnograficznych odbędzie się w Moskwie w 1964 r. zgodnie z postanowieniami VI Kongresu, który miał miejsce w Paryżu \V 1960 roku *. Dział krytyki i bibliografii otwiera artykuł L A. Z o ł o t a r i e ws k i e j pt. Radzieccy i zagraniczni uczeni o etnograficznej serii "Narody Su:iato", s. 190-198 poświęcony przeglądowi opinii i recenzjom uczonych radzieckich i zagranicznych tej wielkiej serii wydawniczej, w ramach której ukazało się dotychczas 6 tomów: Narody Afryki, Narody Australii i Oceanii, Narody Syberii, Narody Bliskiej Azji, Narody Ameryki i Narody Kaukazu. Zołotariewskaja rozpoczyna swój przegląd od tomu "Narody Afryki", wymieniając pełne uznania opinie zamieszczone w prasie radzieckiej i krajach demokracji ludowej, nie pominięto w nich jednak kilku poszczególnych niedociągnięć, które mimo to nie umniejszają wielkiego znaczenia naukowego tego tomu, jak i całości serii. Postępowi uczeni krajów kapitalistycznych zainteresowani wydawnictwem opublikowali szereg przychylnych recenzji jak np. Harald von " patrz .. LUd" t. XLVIII str .. i29-';63. �664 665 S i c a r d w Anthroposie (50, 1955 T.); bardziej już ostrożny jest przegląd pierwszych czterech tomów Gordona H e we s w American Anthropologist (t. 61, 1959, Nr 4), któryograniCLa się do cytowania opinii Sicard'a. Z wielkim uznaniem przyjęty przez uczonych tom Narody Syberii najbardziej rzeczowo został zrecenzowany przez 1. S. Wdowina i W. N. Cerniecowa. Z recenzji zagranicznych należy wymienić recenzję węgierskiego uczonego F. K o va c a i Gordona H e w e s. Ten ostatni szczególną 'wagę przykłada do w.spaniale opracowanych map, zarzuca on jednak uczonym radzieckim pomijanie zagadnieil kolonizacji Syberii przez Rosję carską. Tom: Narody Bliskiej Azji najlepiej ocenił uczony irański Reza Araste Szyrazi przeprowadzając porównanie z dZ'iełem L e I' n e r' a Passing Traditionel society modernizing the Middle East (Glence 1958), którego jeden z rozdziJałów jest poświęcony narodom Iranu. Gordon Hewes ogranicza się do podkreślenia wartości map tego tomu. Recenzje uczonych radzieckich E. A. Bieljajewa, G. M. Pietrowa, A. M. Szamslltdinnowa są mniej interesujące i powie.rzchowne. Najbardziej napastliwe recenzje uczonych krajów kapitalistycznych dotknęły tom: Narody Australii i Oceanii. Tak np. Barbara L a n II w s·wej recenzj'i stara się przekonać czytelników, że dzieło uczonych radzieckich jest poświęcone nie tyle analizie kulturalnych przemian co zagadnieniom polityczno-ekonomicznym, odmawiając przy tym autorom radzieckim obiektywnego podejścia do przedmiotu. Krytyczne stanowisko zajął również redaktor "News form the Pacitic" K. B e r d, który podkreśla, że przy opracowywaniu tomu pominięto szereg materiałów i prac różnych komisji zajmujących się obecną sytuacją autochtonów Australii i Oceanii. Zołotariewskaja przyjmuje jedynie jeden z zarzutów, a mianowicie, przyznaje że istotnie pominięto prace uczonych holenderskich i japońskich, jako źródła do historii Nowej Gwinei i Mikronezji. Brak ten zresztą został podkreślooy równieź przez recenzenta radzieckiego D. D. Tumairkina. Tom: Narody Ameryki jak dotychczas miał tylko recenzje uczonych radzieckich i krótką wzmiankę w czasopiśmie American Anthropologist. Ocenę tego tomu ze strony uczonych radzieckich podjęli historycy: L. I. Z u b o k, I. A. Z o ł o t a I' i e w s k a j a, E. B ł o m k \V i s t, W. P. M u I' a t, M. S. A l P e I' o w i c z. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1961, Z. 6, str. 9-28 S. W. I wan o w: Współczesna Krótki zarys. Iwanow na wstępie podaje krótką sztuka narodótc charakterystykę Syberii (Rzeźba). ogólnych przemian w kulturze narodów Syberii po Wielkiej Rewolucji Październikowej i na tym tle rozważa rozwój i zmiany w formie i treści rzeźb ludowych, jako jednego z działów sztuki, najmniej zbadanego dotychczas na tym terytorium ZSRR. Przy czym podkreśla, że pewna nierównomierność w opracowaniu przedmiotu wynika z nierównomiernego rozwoju tej gałęzi sztuki wśród poszczególnych narodów. Rzeźba wśród Neńców, Ałtajczyków i Chakasów była rzadkością, natomiast wśród Jakutów i na pograniczu północno-wschodnim Syberii była zjawiskiem niemal powszechnym. I wan o w poświęca kilka słów jednemu ze zdolniejszych mansyjskich rzeźbiarzy G. E. S z e s z k i n o w i, podkreślając, że wśród Chantów i Mansów sztuka rzeźbiarska jest stosunkowo mało znana. Znawca sztuki narodów północy, rzeżbiarz A. L. G o I' b u n k o w czyni próby ożywienia tej gałęzi sztuki wśród Chantów, zachęcając do wykorzystania dużej ilości jelenich rogów na tym terenie, jako materiału tworzywa. Podobne poczynania podjął wśród Czukczów i Eskimosów archeolog i historyk sztuki I. P. Ławrow, który zorganizował kilka pracowni pod swoim kierownictwem. Prócz znaczenia praktycznego rzeźby, jako źródła dochodu, Upo\vszechnienie jej nie pozostaje bez znaczenia dla ogólnego poziomu kultury. Wśród rzeźbiarzy czukockich wyróżnia się utalentowany, starej daty, rzeźbiarz ludowy Tukkaj. Wiele jego prac jest eksponowanych \Ii Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Wśród Eskimosów należy wymienić Chuchutana, którego rzeźba wyróżnia się oryginalną kompozycją. Rzeźba ludowa Jakutów ma już swoje tradycje i cieszy się powszechnym uznaniem oraz poparciem Z'J.'iązku radzieckich artystów Jakutii. Rzeżbiarzy jakuckich można podzielić na dwie grupy, upil'awiających dwie różne formy rzeżby: pierwsza wytwarzająca przedmioty tzw. rzeżby okrągłej, druga - rzeźbę dekoracyjną, bardziej bliską staroźytnym tradycjom rzeźbiarskim Jakutl.w. Przedmioty pierwszej grupy są bardZiej czytelne i wyraziste natomiast bez wyczucia materiału, nie wykorzystujące urody naturalnej tworzywa; przedmioty drugiej grupy nie zawsze zachowują właściwe proporcje ciała lub in. obiektu - natomiast są w wyrazie lakoniczne i pełne prostoty, podkreślają walory tworZywa - blask i matowość bieli kości, jej lekką przezroczystość. Najbardziej znanym rzeźbiarzem ludowym wśród Jakutów jest W. P. P o P o w, w rodzinie którego rzeźbę uprawia się od wielu pokoleń. Ceniony jest również I. F. M a m a j e w, twórca reliefowych portretów, znany również jako świetny pedagog jakuckiej szkoły artystycznej. A. W. A m m o s o w, który poza rzeźbą zajmuje się sztuką dekoracyjną. Ten:u ostatniemu autor poświęca więcej miejsca w swym artykule, podkreslaJąc poza wartością artystyczną jego twórczości etnograficzne znaczenie jego rzeźb. ' �667 666 Prócz rzeźbiarzy, naz\vijmy zawodowych, bardzo żywy jest ruch amatorski w tej gałęzi sztuki przemysłu artystycznego; rzeźbieniem zajmują się kołchoźnicy, robotnicy, nauczyciele i urzędnicy, tworziic przeważnie w drzewie. rzadziej w kości. Rzeżba Alta]czyków, wykonywana jedynie \v drzewie, jest mało znana i rzadko eksponow'ana na wystawach. Jednym z najbardziej znanych rzeźbiarzy ałtajskich jest E ł b a jew. Tuwińcy znają sztukę rzeźbienia w drzewie, kamieniu i metalu. Wśród rzeźbiarzy ludowych tego narodu zwraca uwagę Donczak Okanczyk i rzeźby walgamalicie Cherieka Tojbu Chaa. Rzeźby tego ostatniego znalazły się już w literaturze radzieckiej, są to wytwory sztuki rzeźbiarskiej szczęśliwie łączącej cechy tradycyjnej sztuki tuwińskiej z poszukiwaniami współczesnego wyrazu umownego. Autor podkreśla staranną opiekę tuwińskich organizacji państwowych i :>połecznych nad rozwojem tej gałęzi sztuki. Rzeźba Buriatów w większości ogranicza się do figurek szachowych i małych bibelocików, nie posiadających większego znaczenia artystycznego, obrazuje natomiast współczesne źycie tego narodu. Wśród rzeźbiarzy Buriatów autor wymi8nia kilka nazwisk rzeźbiarzy zainteresowanych rzeźbą monumentalną, portretową. Nie są to w pełnym znaczeniu tego słowa rzeźbiarze ludowi. gdyź studiują na wyźszych uczelniach Moskwy lub innych miastach ZSRR. Wśród Chakasów nie obserwuje się większego zainteresowania rzeźbą ludową, chociaź ostatnimi czasy pojawiło się kilku utalentowanych rzeźbiarzy amatorów. Wśród rzeźbiarzy po wyźszych studiach naleźy wymienić pierwszą kobiet(~ rzeźbiarza I. N. Karaczakową, b. utalentowaną, której rzE'źby są pełne harmonijnej prostoty i wymowy. Artykul. kończy U\vagami ogólnymi o tematyce i formie rzeźby ludo",,"ej pod wpływem przemian ustrojowych i światopoglądowych ora:1. nowych form narzędzi pomocniczych, organizacji pracowni i szkół przemysłu artystycznego. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1962, Z. l, s. 25-31 D. D. T u m ark i n: Etnograficzne badania Oceanii w ZSRR. Zainteresowania bytem i kulturą Oceanii mają już swoją tradycję w ZSRR poczynając od podróżników rosyjskich z I poło XIX wieku. W. M. G o ł o w n i n a, O. E. K o c e b a, J. F. K r u z e n s z t e r n a, J. F. L i s i a n s k i e g o, którzy pozostawili szereg wspomnień i opisów wysp Hawajskich, Markizy, Karoliny i Marshalla. N. N. M i k ł u c h o M ak łaj, który w 3-im ćwierćwieczu przebywał przez kilka lat na brzegach Nowej Gwinei i in. wyspach Oceanu Spokojnego zbierał sławny materia! do prac nauk Jwych, a ró\Vnoczesme w publikacjach swych zakłada! gorący protest przeciwko uciskowi europejskiemu i amerykańskiemu wobec autochtonów. Niektórzy zagraniczni uczeni ",-ymawiają etnografom radzieckim niewolnicze trzymanie się myśli przewodniej L. G. M o r g a n a w metodologii badań naukowych. T u m ark i n odpiera ten zarzut, twierdząc, że etnografia radziecka przejęła tylko podstawowe zała-żenia je~o dziel o eV'iolucy,inym rozwoju ludzkości na podstawie rozwoju sił wytworczych, odrzucając równocześnie te hipotezy i twierdzenie, które są już dziś przcórzmiale w s\vietle naj nowszych zdobyczy nauki. W świetle najnowszych badań etnografów radzieckich można stwierdzić, że przodkowie Polinezyjczyków wywodzących się z terenów wschodnioaz,ia tyrkich znali metale i garncarstwo. Umiejętności te utracili po przesiedleniu się na Wyspy Oceanii z braku odpowiednich surowców. W trakcie asymilowania się w nowym otoczeniu, rekompensowali utratę dawnych umiejęlności, wynalazczością i pomysłowością wydobycia z nowego środowiska maksymalnych korzyści zabezpieczających potrzeby życiowe. W rezultacie - stopień rozwoju .sił wytwórczych nie za-stał obniżony, przybrał joedvnie inny charakter. Ograniczone jednak bogactwa naturalne na ooL,głych od siebie wyspach zahamowały dalszy rozwój bytu i kultury. Zrozumiałe, że w okresie wielkich odkryć geograficznych, które zapoczątkowały okres kolonializmu, mieszkańcy wysp Polinezyjskich w kontakcie ze starym Światem stanowili grunv zacofane w swym roz-· woju historycznym. Etnografowie radzieccy dysponują bogatym •. materiały warsztatem badawczym, w postaci zbiorów MU.~eum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Również 7-0 tomowe wydanie dzieł N. N. M i k ł u c h o - M ak łaj a, które w ostatnim tomie zawiera wiele fotoreprodukcji i rysunków z przywiezionej przez niego kolekcji przedmiotów z Nowej Gwinei, zaopatrzonych opisami, stanowi poważne źródło informacji. Z wydawnictw nowszych na uwagę zasługują 2 prace S. A. T o k ar i e w a: Ustrój społeczny Melanezyjczyków (1929) i Ustrój rodowy w Melanezji (1933), obie mówiące o rozwoju i upadku organizacji rodowej, powstawaniu klas i tworzeniu się państw. Tenże autor w 1958 roku opublikował pracę o stosunkach społecznych na wyspach Tonga i uczynił próbę scharakteryzowania osobliwoki procesu powstawania klas w Polinezji. Wspomnieć należy o pracy A. J. B li n o wanad zagadnieniami wczesnych form wymiany towarowej oraz N. A. B u t i n o w a o podziale pracy w społeczeństwie pierwotnym. W końcu T u m ark i n wspomina o swojej pracy poświęconej zagadnieniom wczesnych form rodziny i systemu pokrewieństwa. Tym ostatnim zagadnieniem zajmowali się również A. M. Z o ł o t a r i e w, D. A. O l d e r o g g e i J. M. L i c h t e n b e r g, ta ostatnia jest najbliższą wyjaśnienia wielu �1668 błędnych poglądów na formę zawieranych małżeństw, za które już Morgan był atakowany, chociaż błąd jego wypływał z kłamliwych informacji mi.sjonarzy o anormalnych małżeństwach mieszkańców wysp Oceanii. Zapoczątkowane przez zmarłego w 1943 r. młodego uczonego B. G. K u d r i a w c e w a badania nad pismem kochau rongo-rongo 'kontynuowane są przez dwóch uczonych leningradzkich; N. A. B u t in o w a i J. W. K n o r o z a w a; wyniki dotychczasowe pozwoliły na rekonstrukcję pojedyńczych wypadków z wczesnej historii Wyspy Wielkanocnej. Dużo uwagi poświęcają etnografowie radzieccy analizie przemian -vi życiu i cywilizacji wysp Oceanu Spokojnego po ich skolonizowaniu. N. A. B u t i n o w kończy opracowanie wielkiej monografii o etnografii Nowej Gwinei, T u m ark i n zaś przygotowuje do druku monografię o następstwach "amerykanizacji" Hawai i jej skutkach dla autochtonów iego archipelagu. W końcu T u m ark i n wspomina o wydawnictwie z serii "Narody .Świata" pt. "Narody Australii i Oceanii", które jest jak dotychc~as jedynym dz\ełem w literaturze światowej, próbą wszechstronnego oświetlenia historii, bytu i kultury autochtonów tej części świata. Uczeni radzieccy żywo interesuj'l się wydawnictwami zagranicznymi ·dotyczącymi Australii i Oceanii, dowodzą tego wnikliwe i bezstronne re'cenzje publikowane od 3-ch lat w naukowych czasopismach radzieckic'1. Upadek systemu kolonialnego stwarza nowe perspektywy i nowe zadania naukowo badawcze, które etnografowie radzieccy podejmą nie tylko z pozycji naukowych, ale również jako jedną z form walki z dyskryminacją rasową. B. L S z a r e w s k a ja: Charakter władzy wodzów u narodów Afryki tropikalnej w okresie przed kolonizacją (Z powodu artykułu .A. S. Or ł o w e j O miejscu i roli tradycyjnych u;ładz społeczeństwa afry.kańskiego w przesz/ości i współczesności. "Sow. Etnografij,,", 1960, .Nr 6), s. 67-70. S z a r e w s k a j a, godząc się na ogół z poglądami O r ł ow e j '~otyczącymi zagadnienia roli tradycyjnej władzy w rozwoju państwowości, ma zastrzeżenia co do poglądu O r ł o we j na to zagadnienie na terenach Afryki tropikalnej. Można wprawdzie zgodzić 'się z Or ł o w ą, że w chwili zetknięcia się Europejczyków z autochtonami, ich ustrój \;spólnoty rodowej upadł i zachodził proces powstawania klas, lecz pro<:es ten był tak powolny, że ustrój wspólnoty pierwotnej trwał nadal przez całe stulecia. Szarewskaja, na przykładzie Hotentotów i Herero, uzasadnia swój pogląd, opierając się na opisie tych ludów z XVIII w. przez Holendra P. K o l b' a. Mimo, że ustrój był w owym czasie plemienno-rodowy :i ziemia pozostawała we władaniu wspólnym, bydło i stada były iut 66!} własnością prywatną i wskutek tego powstawały nierówności w stanie posiadania . Mimo wyraźnego rozwarstwienia się społeczności nadal utrzymywały się pewne prawa wspólnoty pierwotnej. Wódz plemienia dowodził wyprawami wojennymi, rozstrzygał różne zagadnienia gospodarcze, ale dla podjęcia decyzji o charakterze ogólniejszym zwoływał radę starszych. Nie mógł więc wypowiedzieć wojny, ani zawrzeć pokoju bez zgody rady. Taki stan rzeczy przetrwał u Hotentotów do naszych czasów. Przykładem tego może posłużyć powstanie Hotentotów i Herero przeciwko kolonizatorom niemieckim w latach 1904-1906. Sąsiedzi Hotentotów - Herero lub Owaherero, na podstawie dokumentów z końca XIX w. żyli w niewielkich plemionach składających się· z patriarchalnych rodów. Nie istniała jakaś większa jednostka centralizująca władzę. Podobnie jak u Hotentotów ziemia była własnością plemienia, nikt nie korzystał z jakichś wyjątkowych uprawnień, nawet wódz nie posiadał prawa sprzedaży ziemi, ale bydło było już własnością prywatną. Głowa rodziny lub stars,zyzna rodowa posiadała ponadto swoje stada poza rodem, którymi musieli zajmować się młodzi krewni hb jeńcy wojenni, których zatrudniano jako pastuchów. Szarewskaja w oparciu o pracę F. Meyera stwierdza, że władza wodza u Herero była podporządkowana radzie starszych, która pozostawiała mu na codzień prawo sądów z pewnymi ograniczeniami. W okresie działań wojennych wodzowie otrzymywali pełną władzę wojskową zarówno w atakach, jak i w obronie. Następny przykład wybrany przez Szarewską dla potwierdzenia jej poglądów jest plemię Azande, lud zamieszkujący międzyrzecze Kongo l Nilu. Szarewskaja skorzystała z opisów rosyjskiego uczon€go W. W. J u nk i e r a, (podróże po Afryce, M. 1949 r.), który co prawda sugeruje ustrój feudalny u tego ludu, ale opisy jego mówią o czym innym. Wodzowie nie mogli być despotami, gdyż władza ich była ograniczona decyzją rady starszych lub powszechnego zgromadzenia. Możnaby Azande określić jako związek plemion, a ich ustrój, jako demokrację wojenną. Na tym przykładzie i wielu innych S z a r e w s k a j a stwierdza, że w niektórych okręgach Afryki Tropikalnej do początku naszego wieku utrzymywał się albo ustrój patriarchalno-rodowy, albo demokracji wojennej. Dopóki wódz nie posiada własnych drużyn wojennych, którymi dowodzi bez ograniczeń, dopóki zaleźy on od uchwał rady starszych, dopóty władza jego nosi charakter patriarchalny. Sługa narodu, który jeszcze nie przerodził się w despotę i monarchę. Powolny proces powstawania klas, uporczywe trzymanie się tradycyjnych form rodowo-plemiennych, które trwały nawet wtedy, gdy juź faktycznie bogata warstwa ludności z wodzem na czele przechwytywała władzę, siła przeżytków ustroju rodo- �671 '070 wego w ideologii tropikalnej. - stanowi specyfikę licznych społeczeńshv Afryki SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Mosk\va 1962, Z. 2. L. P o t a p o w: Badania dnograficzne socjalistycznej kultury ZSRR, s. 3-19 Pod tym tytułem Potapow zamiesz~za przegląd zadań i omawia rolę, jaką odegrała etnografia radziecka, poczynając od Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Pażdziernikowej w kształtowaniu się społeczeństwa socjalistycznego. Pierwszym wydawnictwem po Rewolucji, które zawierało materiały etnograficzne był Komsomol na wsi, wydawany w latach 1920. Zapoczątkował on szereg innych publikacji wydawanych przeważnie przez muzea, takie jak: Muzeum antropologii i etnografii AN ZSRR, Rosyjskie muzeum w Leningradzie, Muzeum ludoznawcze w Moskwie i Muzeum okręgu moskiewskiego. Towarzystwo miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii rozwinęły również szeroką akcję badawczą i wydawniczą w zakresie etnografii. Działalność Akademii koncentrowała się przy Komisji badań terenowych. W okresie kolektywizacji etnografowie radzieccy spełnili poważne zadanie opracowując zagadnienia ustroju społecznego licznych i różnorodnych narodów ZSRR. Nie w pełni osiągnięto zamierzone wyniki, na przeszkodzie temu stanęły spory teoretyczne i metodologiczne wśród etnografów radzieckich. W latach 1920-1930 odlam prawicowy etnografów stworzył tzw. "teorię ustroju rodowego". która przekresi::.la istnienie klas eksploatatorskich wśród takich narodów. jaje Kazachowie, Kirgizi, Turkmeni, Jakuci, Ałtajczycy, Chakasi i in. Teoria ta stabl się powodem wystąpień przeciw kolekty~;izac,ii. Po latach 1930 podjęto dyskusję nad zakresem działalności etnografii i w tym wypadku część uczonych starała się ograniczyć etnografię do badań nad starożytnoscią i jej przeżytkami we współczesności, wyeliminowując badania nad współczesnością, jako taką· P o t a p o w uważa, że rozwój etnografii radzieckiej rozpoczął się 15-16 lat temu wstecz, i nad tym okresem zatrzymuje się w swej analizie, stwierdzając, że zadawalające są jedynie wyniki badań nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych. szczególnie szeroko rozwinięte na Ukrainie. przy czym autor wspomina po krótce najwybitniejsze opracowania zbiorowe i indywidualne oraz monografie. Gorzej przedstawia się sprawa z badaniami nad bytem i kulturą robotników, w niektórych republikach zaledwo rozpoczęte, zaś w Przybaltyce, Powołżu i Syberii nie tknięte badaniami. bytu P. narodów Główne zasługi w badaniach nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych położył Instytut Etnografii AN ZSRR. Oceniając należycie ogrom pracy dokonanej przez etnografów radzieckich, należy ~wierdzić jeszcze raz brak opracowań metodologicznych mimo bogatego materiału faktograficznego zebranego w toku badań terenowych. Wprawdzie materiały ekspedycji terenowych ukazują się w wielu publikacjach, noszą one jednak charakter raczej opisowy. Większość wydawnictw dotyczy bytu i kultury chłopów kołchozowych Syberii, Dalekiej Północy i Dalekiego Wschodu, najbardziej ongiś zacofanych ekonomicznie, kulturowo i politycznie okręgów Rosji carskiej. Autor kończ~' ogólny przegląd twierdzeniem, że mimo b. różnej wartości materiału opublikowanego i nagromadzonego, poczynając od drobnych przyczynków kończąc na monografiach i pracach zbiorowych stanowi on bogaty ma,teriał faktograficzny na podstawie którego można sformułować twierdzenie, że kultura narodów radzieckich w okresie budowy socjalizmu rozwijała się jako k u l t u r a s ocj a l istyczn a w s w e j t r e ś c i i n a r o d o w a w s w e j f o r m i e. Prace Instytutu Etnografii AN ZSRR służą przede wszystkim celom praktycznym wynikającym z planu państwowego ZSRR, Ekonomicznej Komisji do spraw narodowościowych przy Radzie Najwyższej ZSRR i in. resortów gospodarczych i politycznych. P o t a p o w podkreśla konieczność prowadzenia badań kompleksowych przy współudziale historyków, iilozofów, ekonomistów i przedstawicieli innych nauk społecznych. Artykuł jest zaopatrzony w liczne przypisy i zawiera przegląd poważniej'szych prac etnograficznych ·z okresu ostatnich 15-u lat. N. N. S t i e p a n o w: Klasyk rosyjskiej i światowej etnografii S. P. Kraszennikow (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 86-97. Zycie Kraszennikowa jest mało znane do chwili. przyjęci'! go na naukę do Akademii słowiańsko-grecko-łacińskiej. Fakt przyjęcia go do tej Akademii przemawiałby za tym, że był to syn ubogiego wojskowego. Przy okazji należy wspomnieć, że wychowankiem tej Akademii był również M. W. Ł o m o n o s o w. W 1732 r. będąc w przedostatniej klasie Akademii Kraszennikow został delegowany do Akademii Nauk ażeby wziąć udział w Drugiej Kamczacki.ej Ekspedycji w latach 173':j-1743, zwanej również Wielką Północną Ekspedycją. Kierownikiem Ekspedycji b~ł prof. 1. G. G m e l i n i obok niego G. F. M i 11 e r. Szczegółowa hIstoria podróży Kraszennikowa została opracowana przez A. 1. A nd rej e w a i N. N. S t i e p a n o w a. W tym artykule Stiepanow charakteryzuje poglądy Kraszennikowa na podstawie analizy jego prac. Kraszennikow przebył 25.773 wiorst w trakcie swych podróż v po Syberii i Kamczatce. Jest to cyfra imponująca choć niepełna, bo~iem nie' Wszystkie podróże znalazły się w pamiętnikach Kraszennikowa. Pamiętniki Kraszennikowa mówią o jego b. szerokich i wszeehstron- �672 673 I nych zainteresowaniach bytem i kulturą mieszkańców z terenów objętycb badaniami ekspedycji. Marszruta Kraszennikowa prowadziła poprzez Zachodnią Syberię, Ałtaj, Wschodnią Syberię, Przybajkale, Zabajkale, Jakutię Wybrzeże Ochockie i Kamczatkę. W pamiętniku znajdują się przebogate materiały etnograficzne dotyczące Ałtajczyków, Buriatów, Tungusów. Prócz pamiętników, praca Kra s z e n n i k o w a pt. O sobolowym przemyśle zawiera nie tylko szczegółowy opis o polowaniach na sobole i wyprawie skórek, lecz o obyczajach i obrzędach związanych z tym zawodem. Na Kamczatce pozostał Kraszennikow około 4 lata, w okresie tym napisał <10prac na różne tematy jak: opis swych podróży przez poszczególne okręgi Kamczatki, opis terenu i jego historii wg opowiadań tuziemców, opis życia, bytu i obyczajów, zarys historii ogólnej Kamczatki, słownik języków poszczególnych ludów, prace z zakresu historii naturalnej itd. Podsumowanie tych prac dało w rezultacie dzieło pt. Opis ziem Kamczatki, wydane w Petersburgu. Nie wszystkie prace jednak weszły do tego dzieła i w 1949 r. Akademia Nauk ZSRR opublikowała Opis ziem Kamczatki uzupełniony nowymi materiałami. Uczeni radziec·cy cenią prace Kraszennikowa i korzystają z nich, jako z podstawowego materiału E XVIII w. do historii i etnografii Kamczatki. W końcu 1742 r. Kra s z e n n i k a w powrócił do Petersburga, gdzie w 1745 roku został adiunktem, a w 1750 otrzymał tytuł profesora historii przyrody i botaniki i został członkiem Akademickiego i Historycznego Akademii Nauk. W owym czalsie staje się on jednym z najbliższych towarzyszy Łomonosowa. Wyrazem poglądów ideowych Kra s z e n n i k o w a jest jego praca pt. Rzecz o użyteczności nauki i sztuki w państwie wyd. w 1750 r., której główną tezą jest twierdzenie, że podstawą rozwoju nauki i kultury jest materialne zapotrzebowanie; potrzeba bowiem czyni człowieka mądrym. Kraszennikow wielkie znaczenie przypisuje państwu i prawodawstwu dla rozwoju nauk, w miarę zaś swoich możliwości porusza temat oświaty ludu. Naukę uważał za część życ,ia narodu, a rozwój jej wiązał ściśle z rozwojem ekonomicznym j kulturalnym pat1stwa, potwierdzając poglądy Łomonosowa w krytyc'e dysertacji M i Ile l' a' pt. O pochodzeniu' i nazwie narodu l·osyjskiego. Łomonosow ze swej strony wysoko cenił Kraszennikowa, czemu dał wyraz w swej opinii a Opisie ziem Kamczatki, ponadto WIspółpracując przy tłumaczeniu resume tego dzieła na język francuski. N. N. Stiepanow przytacza opinie wybitnych etnografów rosyjskich i!: XIX w. - XX w. D. N. A n u b c z y n a i Z. J. S z t e r n b e r g a a dziele Opis ziem Kamczatki i chociaż uważają oni Kraszennikowa za "zwykłego empiryka, fotografa rzeczywistości, zapalonego w swej pracy nie znającego metodologii badań", to podkreślają równocześnie genialną wprost jego wnikliwość w podejściu do zagadnień. Dziś jednakże można ocenić należycie jego prace i założenia teoretyczne bardzo postępowe jak na owe czasy; on pierwszy określił znaczenie badań kultury narodów zacofanych, jako określonego stopnia w rozwoju ludzkości. Stiepanow uzasadnia swe twierdzenie na przykładzie interpretacji materialistycznej, Mitologii, wierzeń i tajnych obrzędów ltelmenów Kraszennikowa. Autor w cpisie swym stara się być rzeczowym i obiektywnym, nie idealizuje żadnych stron życia narodów o pierwotnym ustroju, jak to zwykle czynili uczeni i podróżnicy tego okresu. Stiepanow poświęca połowę swej pracy Itelmenom, opierając się na opisie Kraszennikowa i porównywując opisy innych podróżników jak np. Stellera i póżniejsze L. J. Szternberga, który zresztą czerpał wiele informacji do swych pracz opisów Kraszennikowa. Stiepanow stwierdza, że jeśli chodzi o obrzędy religijne Itelmenów jest to jedyny tego rodzaju materiał, bowiem żadnemu z póżniejszych podróżników j badaczy nie udało się być uczestnikiem takiego święta, jak "oczyszczanie się z grzechów". Kraszennikow w opisach swych uwzględnia też zjawisko wpływu kultury Rosjan na Itelmenów. Historia i etnografia Kamczatki ściśle wiąże się w dziele Kraszennikowa, obejmując okres od połowy XVII w. do lat 40-tych XVIII w. Nie pomija też ciężkiego losu Itelmenów pod władzą administracji carskiej; z sympatią odnosi się do ich powstania w 1731 roku, naturalnie daje temu wyraz o tyle a ile cenzura carska pozwala na to. Dzieło Kra s z e n n i k o w a stało się pionierską pracą w zakresie badań terenowych nad kulturą i bytem ludów imperium rosyjskiego. Praca o Kamczatce była tłumaczona na język francuski, angielski i niemiecki w końcu zaś na holenderski i cieszyła się zainteresowaniem ówczes~ego świata uczonych podobnie, jak dźieło francuskiego misjonarza J. F. L a f i t a u o życiu i kulturze plemiop indiańskich Irokezów i Huronów. Do chwili obecnej wydawnictwo dzieł Kraszennikowa było wznowione czterokrotnie, ostatni raz w 1949 r. A nastazja ETHNOGRAPIlIA. Redaguje kolegium Pierwszy rego organu zawiera na A MAGYAR pod przewodn. N:EPRAJZI K. Kovacs'a ·Kojdecka: TARSASAG FOLYOIRATA Laszló. R. 1963. zeszyt wychodzącego już obecnie całkowicie regularnie staWęgierskiego Towarzystwa Etnograficznego "Ethnographia" wstępie artykuł T. H o f f m a n n a "O pojęciu «ludu» w etnografii". Jest to referat wygłoszony przez autora na posiedzeniu katedr etnografii Uniwersytetu im. Loranda Eótvósa w Budapeszcie w 1961 roku. Autor, wychodzi z założenia, że dotychczasowe pojęcie "ludu'" przy "określaniu problemów społecznych na podstawie filozoficznej" niebrało pod uwagę ich ekonomicznej treści i wychodziło wyłącznie. Z' hLsto.- �675 674 I: i IIi"! l.'i ~d " j, ryczno-socjologicznych założeń. Zadaniem nauki etnografii musi więc być opracowanie takiego pojęcia "ludu", które z jednej strony odpowiada wynikom innych nauk społecznych, a z drugiej jest w zgodzie z rzeczywistymi warunkami osobnych formacji społeczno-ekonomicznych. N. I k va i w artykule Praca przy sianie i przygotowanie paszy w górach Zemplińskich pcdaje szereg ciekawych danych dotyczących tego działu gospodarki z terenu podgórza w Zemplińskim (Ziemneńskim); autor podaje wiele nazw, szczegółów techniki zbierania i przechowywania siana, nanędzi de tego używanych itd. M. in. występuje tutaj stosowanie nieznanej na innych obszarach Węgier "ostrewki", po węgiersku "osztró", W okolicy jest jednak szereg wsi słowackich, przesiedlonych w XVIIIw. spod Karpat, stąd wiele wpływów słowackich; autorowie podają często również i słowacką nazwę wielu przedmiotów. Bardzo interesującym dla nas jest również artykuł G. S z e h e n i e g o O pasterstwie w rejonie esik (dziś w Rumunii). Autor daje tu ciekawy przegląd pasterstwa w Karpatach siedmiogrodzkich w jedynym regionie, w którym do niedawnych czasów istniało w głównym grzbiecie Karpat pasterstwo wc:gierskie (,gzeklerskie). Autor podaje wiele form, szczegółów gospodarki i tE:(:hi1iki, określając je nazwami. Ciekawe są szałasy przenośne oraz kryte półokrągłym dachem z kory dębowej. Pasterze łączyli się w związki pasterskie (juhgazdasag, esztenatarsasag). Poza tym elementy tej gospodarki szałaśnej nie odbiegają od ogólnie występujących w Karpatach. Nazwy są bądź węgierskie (niektóre przeszły do słownika szałaśnictwa północno-karpackiego np. juhasz, kasar czytaj koszar, szaltas czytaj sa/.asz) część jest rumuńska (np. esztena < st1.na, eszterunga < strunga, pajta < poiaUi), część słowiańska (komarnyek), wreszcie część jest pochodzenia niejasnego. Na czele pasterzy stoi na hali bac s (czyt. bacz). Rozprawa b. cielewa dla naszych badaczy szałaśnictwa karpackiego, aczkolwiek dane pochodzą z ok. 1940 roku; później, w ramach zmian politycznych i przesiedleń stosunki się zmieniły. W każdym razie fakt Występowania czysto węgierskiego szałaśnictwa w Karpatach jeszcze raz wskazuje na potrzebę wciągnięcia i nauki węgierskiej do międzynarodowej współpracy nad badaniem pasterstwa karpackiego (zob. II Konferencja Karpack;ł, Kraków 1960). Węgrzy mają zresztą na polu badania pasterstwa karp8ckiE";o ostatnio szereg wyników (B. G u n d a, A roman pasztorkodas magya7' kapeso/.atai, Nep es Nyelv 1941, L. F o l d e s, A juhtartas tipusai es epitm(!r.yei a Karpritmedenceben, Nyelvtudomanyi Kozlemenyek 1957, 1-2, oraz zbiorowe wydawnictwo w języku niemieckim o szałaśnictwie w KarpatRch wydane w 1961). S a n d o I' zajmuje się z kolei "Dziecinnymi zabawk~mi z badyla l,cls:urydzy w Berettyóujfalu". 1. E I' d e l y l daje obszerne sprawozdanie z "Wyprawy etnograficznej do Pamiru w r. 1956", podjętej pe,.l kierunkiem zmarłego później prof. Bernstamma, w której autor bruł udzi",j obok innych archeologów, etnografó\v i antropologów radzieckich. Wyprawa miała charakter nania równocześnieprzede i sz:::z:s tk' lm arch,~ologiczny, ale dała możność dokodrobniejszych materiałów p~ ,obserwacJI z zakresu etnografii. Cały szereg .W kronice u ' mieszczonych Jest w dziale "drobne wzmianki" mieszczono przede wszystkim 'f . .... . . wum etnograficzno h' t . m ormaCję o rozbudowie archi- IS orycznego zawierają e d k zanikających form i prz k " . ~ ge o 'umentację z zakresu wienia szeregu pozycJ'i :ęag~ow,,~shtn:ch, DZIał recenzyjny obejmuje omólers ..•. lc 1 Jednej fińskieJ' . . . W num erze 2 -lm na czoło wysuwa się artykuł L V ' ma węgierskiego budownictwa ludowe 'o ,a r g y a S a. BadaQ .:tule, będącym referatem na W.aln m w naszych .czasach. W swym art yrzystwa Ludoznawczego w roku 196; Zgromadzemu Węgierskiego Towacia dotychczasowej nauki 'g' k: autor wskazując na znaczne osiągnięl wę leI'S lej w zakresie bada' b d . udowego, postuluje równocześnie ab'. ' ma u ownictwa traktować budownictwo ludowe . 'k ) obo.k badan czysto teoretycznych, . Ja o matel'lał do wyko t' amu nowych elementów art t . rzys ama przy szuk budowlanych przy nowoczeYS YCZnbYCh, arc.hltektonicznych czy techniczno. snym udowmctwi .. k' Się W ramach obecnych, socjalist ezn ch e WI~JS, Im, rozwijającym sz~rokim tle porównawczym z y l ~ . p.rzeobrazen. L. Vargyas, na klasyfikacji podaJ'e IV c ,,' uwzg ę nlemem wszelkich na tym polu zęsc rozprawy Badani k" nych dziejów ballady ludoweJ'" F" " 't' a w za reSle sredniowiecz. mSKJ e nograf A V' l k Szopy z namiotowym dachem w'l . . l U n a dał artykuł nymi zdjęciami r-rtykuł ar' pl) nocnej Finlandii. Ilustrowany liezz dachem stożkO;ym cz' ernoa IZU J€ ten typ budownictwa drewnianego . "spa owym d ,. ' d terenie. Z z8kresu mu"yki ]. d .. ' osc często spotykanym na tym . u owe' l opl~raJąc . l' . (C .." c Się g owme o muzyke 1udowa . narodu Marl' . zeremlsow) poch d' t . i.'('!i'a (ne r: l' 7 C S ~ ] , f!. . o Zl ar ykuł G. L u k ó System . . J.~... ....o. _ J.-, ~ nl~1Wi.·"1 Turni trefL'"?' ~ 91.ersklego; autor daJ'e kł d ' ',' -'. /, ", 1) cc:eiOiU u lu~!!. 1O'?przy a y szeregu P' b' . słomy, kory drzewneJ' kosz" p.~c'~ .' s. oso ow plecenia z rogoziny, . ), .~~.JneK m"t 1"'[ NI B dz.iel •• -,"e7n;o"la tk .ac k"tego. z-.. S" ..,,' od I' o S S" w artykullku O P/s «ia;nych _ 'o dotyczące artystycznego rzemiosł tk k' lOQ",ar u p')daJc szczegóły kol . a ac lego uprawiane d . en pn;ez rodzinę Kovacsów k . .' go o wIelu pod 'ł w omltacle Tolna' J'ed . Zl w polowie XIX wieku swoi t. 't. ,€:nz mch sporządujemy nieco szczegółów dotYCsą 1l1 SrukcJę. W drobnych notatkach znajh ząCjC nazw miar . , oraz urządzeń d::J przewra a' b" p::Jwlerzchm w XVI w. . c ma z oza zzetego z V' . h tHce obszerne omówienie \V gł ,.. as'll' elyi puszta. W krosk''lego etnografa N D u y oszonego w Budap' .szcle. o d czy tu rumuń. . . nare o pr,c~ch sel'" CI' emli N'luk. dotyczących pc' . .. . ,C.ll W UlU Rumuń3kiej Akadl . .' vnązan wegl k" . Udowej. W recenzjach : ...' en' ,eJ l rumuńokiej kultury H m. m. omOWJenl" pubJ'k .. S u:lgariae et Centralis ac O' t. r .. , l aC]1 " ludia Ellmolo-rica pod redakcJ'ą prof Bel" G rlen a I~ Eurepae" wydawanej w BUdap;>s;cie . l U n d a l po" .. etnologicznym w środkow . . ~wlęconeJ porownawczym studiom , ej I wschodmeJ Europ' z_regu publikacji niemieckich d' l' . Ie, poza tym omówienie Numer 3 Z . ' ra zwc {Ich I w.;gierskieh. . aWlera na \\'stqple arh'kuł S '" . . w I' d' e s z a "Obr<:lz świata I ;. Q ł ł • �671 676 I, !' ,, [ : bajarza ludowego L. Ami"; w komitacie Szatmar, we wsi S'amoszeg żyje sędziwy L. Ami, naj starszy z ludowych bajarzy (opowiada:zy b~j~k); w swoich opowiadaniach wytworzył on swoisty system patrzema na sWIat, którego zasadnicze zręby kreśli niniejszy artykuł. E. K i s b a n omawia w artykule Wnioski z rozmieszczenia zwyczaju chleba owocowego zwyczaj pieczenia w okresie przed Bożem Narodzeniem tak zwanego "chleba owocowego" na terenie części Szwajcarii, Austrii, południowych Niemiec i południowo-zachodniego klin u Węgier. Z kolei czasopismo zamieściło przekład artykułu włoskiego uczonego V. L a n t e n a r i "Irracjonalizm w etnologii" będący fragmentem pracy tegoż autora. J. B ark a n y i przedstawia problem Króla zwierząt w węllierskich bajkach ludowych. Bela C. N a g y omawia "Melodie żałobne" w muzyce ludów ugrofińskich i wschodnioeuropejskich. Z. E r d e l y i podaje drugą część swej rozprawy Przyczynki do symboliki węgierskiej poezji ludowej. Z okazji niedawnej rocznicy E. Benedeka (18;}!!-1929), węgierskiego pisarza, a zarazem i etnografa-folklorysty, A. Kovacs przypomina jego zasługi dla zbierania i badania węgierskiej pieśni ludowej. B. S a r o s i omawia "Cytrę i grę na cytrz~ w okolicy Segedynu". W drobnych wiadomościach J. Herepei podaje nieco danych dotyczących garncarstwa siedmiogrodzkiego w XVI-XVIII" wiekach, L. Szabó pr,zedstawia sposoby .wytwarzania jabłecznika i octu z jabłka w rejonie Tiszahat a F. K o va c s pod tytułem "Etnogeneza a liczebniki" daje streszczenie z referatu z VI Międzynarodowego Kongresu Antropologicznego i Etnologicznego (Paryż 1950). Interesująca jest notatka Z. U'j va r y Węgierskie tradycje a slowackim zbójniku Janosiku, w której podano wersję tradycji o Janosiku spisaną niedawno we wsi Het w k-mit2,cie Borsod na półnccnych Węgrzech, n'~ terenie etnie: n'e Wi;gier:'lkim, Autor dobrze zna literaturę (prace Melichercika oraz P. Eogatyrewa, Der slowakische volksheld Janosik in Volksdichtung und bHdener VoiksKunst, (w Deutsches Jahrbuch ftir Vclkskunde VI, 196J, I). WśrJd recenzji zasługuje na uwagę recenzja z węgierskiej pracy o hall adach zbójnickich we wschodniej Europie (Kelet-európai nepek betyar balladai, Budapest 1959). Recenzent (I. Dankó) wskazuje na to, że popularny charakter publikacji wyłącza większe objaśnienia, poza niezbędnymi filologicznymi; tylko przy bardziej słynnych zbójnikach jak Janosik czy Pintye vitez podano dane dotyczące ich biografii historycznej; autor recenzji wskazuje na potrzebę uzupełnienia pewnych danych historycz\1ych choćby z publikacji węgierskiej L. P a t a c h i, Capitani de cete militare si haiduci rom;ni la inceputul veacului al XVIII-lea, Studii si articole de istorie, II, 1957. Num=r 4. czaso':lism otwiera cbs.zerne studium E. F e l i T. H o f e r a oparte na 'badaniach we wsi Atany w komitacie Heves: autorowi~ zajmują sif; przede wszystkim najpierwszymi formami narzędzi jakimi są kopaczki, motyki itp. nar~ędzia p:'Jnocnc przy Narzędzia pracy l ehlopa, kopaniu, pieleniu itd. V. D i ó s z e g i na podstawie podróży naukowej do Mongolskiej Republiki Ludowej w roku 1960 omawia "Zagadnienia sza.manizmu mongolskiego". Imre K a t o n a daje obszerne studium o "Ubiorze robotników ziemnych", opierając się tak na starym materiale (z opisów, starych fotografii, rycin) jak i na współczesnych obserwacjach. Z. Erdelyi daje trzecią i ostatnią część swej rozprawy o symbolistyce węgierskiej poezji ludowej (zob. wyżej). W drobnych notatkach L. Kiss publikuje dane dotyczące dwóch starych dworków drobnoszlacheckich w rejonie tak zwanego Nyirsegu z XVII-XVIIl w. J. Herepei podaje dalszy ciąg swych danych o dawnym garncarstwie siedmiogrodzkim, F. Oszvald publikuje z akt sądowych kilka dokumentów do stosunków rodzinnych w komitacie Szolnok XVII w. W kronice dłuższe sprawozdanie z sesji Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gyula w czerwcu 1961. Dział recenzji jak zawsze obfity, m. in. omówiona został8. publikacja ·Uniwersytetu w Segedynie Neprajz es Nyelvtudomany I-IV, 1!)57-1960. Poza pracami węgierskimi zrecenzowane dwie prace obce (jedna angielska i jedna fińska). Z działu recenzyjnego zdać można sobie w pełni sprawę :z obfitej węgierskiej produkcji w zakresie etnografii i folkloru w ostatnich latach. Jan ~yehman KarolOg i e r, DZIENNIK PODROŻY DO POLSKI 1635-1636. Tłum. E. Jędrkiewicz. Biblioteka Miejska i Tow. Przyj. Nauk i Sztuki w Gdańsku. Część I, Gdailsk 1950, część II, Gdańsk 1953. Pelny, w barokowym stylu tytuł dziennika wydanego poraz pierwszy 16~5 rolm po htcinie brzmi: Carolii Ogeerii Ephemerides sive iter DanieHm, SHecicHm, PoLonicum, cum esset in comitatu I!lustrissirni CLaudii w Mamm: comitis Arauxii, ad septentrionis reges extraordinarii Legaii. Autor, prawnik z wykształcenia, literat, humanista z zamiłowania, to:,arzyszył hrabiemu de l'vIesme jako drugi sekretarz, w jego specjalnej mIsji dyplomatycznej do Polski. Rezultatem tej misji było zawarcie pokoju we wsi Sztumskiej między Polską a Szwecją. Dziennik Ogiera posiada znaczną wartość jako żródło historyczne do dziej~w politycznych tych czasów, ale na marginesie opisywanych wypadkow, rysują się stosunki zwyczajowe i obyczajowe w Polsce a ściśle mówiąc w Gdańsku 'i na Pomorzu. Niektóre zapiski Ogiera rzucają światło na st.osunki wiejskie w pierwszej połowie XVII wieku, inne zaś są ciekawyr~ll przyczynkami folklorystycznymi, opisami zwyczajów, wierzei'!, przesądow w Gdańsku i okolicy; z tego też powodu posiadają pewną wartość dla etnografii. . Probl:my ~tniczne prawie nie interesują Ogiera, co zresztą zgodne Jest z ogolnyml poglądami dyplomatów XVII wiektt, ale tu i ówdzie no- �679 678 tuje autor pewne spostrzeżenia, które rzucają światło i na te zagadnieni.a. Uderza go dwujęzyczność w obrzędach kościelnych, zwłaszcza tam, gd.Zll~ występuje drobna szlachta z okolic Gdańska, ludność wiejska i "gm m" miejski. . . 17 czerwca 1635 roku udaje się Ogier do kościoła w Jankowem 1 Opisuje odbywające się nabożeństwo: "...katolicy śród łez i westchnień śpiewali po polsku hymny. Obraz był starożytnego chrześcijan prześladowania, gdy się widziało gmin biedniusieńki, co zeszedł się zewsząd ze wsi (albowiem w mieście są jeno trzy lub cztery katolickie rodziny)" '. To samo zauważa się w Gdańsku: " ...widziałem liczne pospólstwo śpiewające w klasztorze (Dominikanów) po polsku hymny i psalmy 2. Podobny fakt uderza w Wielki piątek, również u Dominikanów, gdzie jest świadkiem procesji biczowników w czerwonych płaszczach i śpiewających "polskie śpiewy"". Przy okazji zapisków Prussicae aut Cassubice z wycieczki (nam sunt do Kartuz notuje, że są to: terrae in Cassubia). Ciekawą notatkę dorzuca Ogier o Szkotach, jako obnośnych handlarzach na Pomorzu. W Łasinie, gdzie przebywał wraz z posłem, spotkał niejakiego Hailbrona, Szkota szlacheckiego stanu, który od lat 30-tu mieszkał w Łasinie, trudniąc się handlem pieprzem, smołą, masłem itp_ Zdumiał się poseł L'Vaux, stwierdziwszy, że ten oto stojący przed nim "boso, z gołą głową i w samej tylko koszuli... jest prawdziwym, rodzonym bratem pułkownika Hailbrona, który królowi francuskiemu dowodzi dwunastoma tysiącami ludu" '. Do Gdańska docierała wraz ze spływem zboża i drzewa ludność: z ziem całej Rzeczypospolitej, której autor dziennika przypatrywał się z ciekawością, i wśród niej zauważył, "Rusinów", grecko-katolickich. Unitów, którzy przychodzili do kościoła Dominikanów święcić chleb i innejadło ". Zasięgał a nich wieści od Dominikanów, ale czy to informatorzy niezbyt się orientowali w tych sprawach, czy też autor nie całkiem jasno rozumiał, wiadomości te są bałamutne. Rusini, wedle tej notatki, mieli pochodzić "z wielkiej Rusi" czyli "Moskwy", a jedynie mieszkali w Polsce. Bardziej trafnie podaje wiadomości o braku celibatu śród księży unickich i o prawosławiu, czyli jak pisze "schizmatykach" u. Opis trybu życia ludności i stopy życiowej autor notuje z dwu różnych obszarów, z okolic Łasina i samego miasteczka, zniszczonego wówczas przez wojnę, oraz z okolic leżących na sz!<:,ku z Gdat'Jska do IvIalborga i dalej do Sztumskiej \vsi. Opis wsi w drodze z Gdańsl<'a do Malborga podaje autor: "Wszędzie rozproszone, w niewielkich od siebie odstępach, domy wieśniaków porządnie i wygodnie z cegły zbudowane. \Vd7.ięczne są ogrody, role najpiękniej uprawione, siecią strużek wodnych zamknięte i ogrodzon", Bydła na polach ilość niezmierzona; wsie bardzo liczne. Milo tam patrzeć na bociany budujące swe gniazda na dachach i znoszące wiele kawałków gałęzi na ich ustrojenie ..." 7. "Wszędzie pasła się mnogość wielka koni, bydła rogatego i trzody chlewnej" 8. Wzmianka natomiast z okolic Łasina jest w swojej treści wstrząsająca: "Nie ma zaiste rzeczy równie żałosnej i strasznej, jak widok tych ruin; widzieć jak ludzie, którzy pamiętają, że przed niewieloma laty byli obywatelami kwitnącego miasta, żyją jakby zagrzebawszy się w zwaliska i nory swych własnych domów" 9. Na tym tle i dom proboszcza "to cztery dziurawe ściany z gliny ze strzechą słomianą, co przez cały ów dzień deszcz przepuszczało" 10. A ludzie? o nich autor tak pisze: "...nędzarze, którzy wśród nieszczęść nadmiernych ledwo ludzkie jakieś zachowali obyczaje i którzy na kształt zwierząt w jaskiniach pełnią żywot...". Skoro już mowa o budynkach i mieszkaniach wiejskich, wspomnieć wypada o ciągłych narzekaniach Ogiera na brak zajazdów i wszelkich możliwoŚ'Ci noclegowych w Polsce. Nie jedyny obcokrajowiec dotykał tej bol~czki, któn zresztą była wynikiem specyficznych stosunków Vol Polsce, gdzie podróż szlachecka czy też magnacka odbywała się z dworu do dworu, bądż też z podró2.ującym ciągnęła się cała karawana służby z namiotami, łóżkami, pościelą itp. Zali się na zajazdy w Polsce Szkot Joannes Barcalny Icon animorum (Londyn 1614), J. J, Kausch z Wrocławia (1791), Hauteville (XYII w.), Verdum; do ich głosów dołącza się opinia Ogiera; i tak w drodze przed Toruniem pisze: "ponieważ nie było tu ani sieczki, ani dogodnej stodoły gdzieby przespać się można, spałem na wozie, na starej słomie"!l. "W Ła6inie rozpadający się dom proboszcza, z zaciekającą strzechą 12, w Grudziądzu 1\ w Kwidzyniu 14, wszędzie to samo, wszędzie sypialiśmy tam na ziemi, na garści sieczki, w trzy lub cztery razy większym brudzie niż w każdym przytułku dla chorych; tak spaliśmy zresztą prawie stale przez cały czas tego posłowania w Polsce" 1:;. N8jbgrdzie,) ponury obraz stosunków noclegowych maluje autor pod datą 27 lipca 1635 r. z nie nazwanej wsi, położonej około milę od Torunia. A oto opi~, noclegu, rzucający światło na wnętrze wiejskiej chałupy: "...wesziiśmy clo czegoś, co nie wiem, czy mam nazwać łaźnią czy oborą, bowiem walczyły tam o miejsca bydlęta mieszane z ludżmi. Leżało tam z jednej sh'ony na ziemi, jak zarżniętych, sześciu sług wojewody, z drugiej zagrzebani w sieczce i piernatach chłopi, mieszkaniec domu, z żoną, dziećmi, dziewkami służebnymi na ławach, które stały pod ścianami, spał w jednym kącie... Germand ... w drugim nasz teolog, aby się przypadkiem nic' szturkali piętami, przedzielał obu ... Tatar, rozwalony ... na sporej kupie świeżego siana. W inszej stronie, w kącie koło pieca, leżała chora niewiasta w połogu, wszęd'de zaś psy, gęsi, wieprzki i kury" 16. Nie lepiej wypadło w Łasinie w domu proboszcza 17, możliwie zaledwie li miejscowego bednarza, w komorze "na czystej pościeli i pierzynie, �681 680 • 18 • • e wraz z żoną w sieni usłał sobie legowlsko . N1C Wlę po d czas g d Y s am . . ł" k' ęty , g z'e Cl' co w tych stronach podróżują, wozą swoJe oz a l sprz , " d Zlwne o, konieczne". . . d' . O pożywieniu w Dzienniku jest często mowa, ale zaplskl o twarzaJą stosunki wśród mieszczaństwa gdańskiego i wśród ·szlachty. Jed~na charakterystyczna dla Polski, wzmianka, posiadająca pewne znaczeme etn?gra. to wyraz oburzenia że na posiłek wieczorny w Grudzlądzu f lczne, ' kt" siono marszałek ofiarował im dwie półmiseczki rybek, " ore przY~le . . z czarnym chlebem. Ani chybi, tego samego rodzaju są przysmakl, Jakle .. " 19 d o FrancJ!... podaje się posłom przybywającym . .... . , . O owocach w Gdańsku pisze: "Gruszek przynajmmeJ l J~błek l,sllwek mają pod dostatkiem i nie do pogardzenia. Orzechy nalezą u mch do przysmaków i nie sadzą oni ich wszędzie byle jak po polach, lecz w ogro- dach, bo są rzadsze niż u nas". . . J est rzeczą charakterystyczną, że ubiory szlachty l mleszczan pomorskich, zajmują stosunkowo niewiele miejsca w dzienniku. Jest .,to tym dziwniejsz.e, że pod koniec swej podróży przez Lubek.;; z', Ham~urg _l, b~cznie notował sposób ubierania się ludności. Ze wzm13nek Oglera wym~a, . Gdańsku były inne stroje mieszczańskie, inne zaś szlachec~le. ze w .. .' ozczegoł! Mieszczańskie, zwłaszcza kobiece, cechowała barwno~c l mne ,o. • O weselnym stroju szlachcianki powiada, że przypomma ?n U~lOry francuskich dziewcząt wiejskich. Natomiast uderzył go ublór załobny na pog.rzebie polskiej szlachcianki. Opis ten, zawierający momenty etniczne, warto pr.zyt?czyć: "Te, które nie nosiły szat żałobnych, były w sukniach długich l mewygodny·ch, ale kosztownych i wlokących się po ziemi. Na futrzanych. czapkach noszą perły i wszyte krótkie złote źdźbła, p o d b l' o d.ę P ł o t n a, J.a k b y nasze obrusy, które zaciągają az na usta J po~ n o s broniąc się tak przed szkodliwymi wpływami klimatu... rzekłbys, że muszą być chore, tak sobie i gardło owinęły" 22, . Ubiory ludowe, wiejskie, tylko jeden raz zostały przez autora. d~strzeżon e i to właśnie we wspomnianym już Łasinie. Otóż syn wymlemOnego Hailborna Szkota, stał przy ojcu boso, z gołą głową i w san:ej tylko koszuli 23. poniew'aż autor nie podał wieku dziecka, trudno soble .a tym wyrobić sąd. W każdym razie, w Polsce (np. Kujawy, Pomorze) Jeszcz~ w XIX wieku dzieci a nawet chłopcy do około 14---16 lat nie nosili spodm ale wyłącznie koszule. Zapewne ta relacja XVII-wieczna jest echem tych stosunków. Inne dziedziny bytu materialnego ludności pomorskiej nie znalazły oddżwięku na kartach dziennika; nikłe jedynie przytacza autor wiado:ności~ że w Prabutach gospodyni -staruszka "PosYPY"''l.ła izbę naszą kWlataml i woniejącymi ziołami", a dalej, że ,.na kanałach niektóre z nich są całkiem czworoboczne, rzekłbyś, pływające wyspy" 24. Z rzemiósł miejscowych jedynie bursztyn zasługuje na uwagę; raz gdy zwiedzał "warsztaty kilku rzemieślników sprzedających wytwory bursztynowe" 2j i potem 'znowu w czasie wycieczki do Oliwy, gdzie powiada "z okrutną przyjemnością zbieraliśmy tam bursztyn, który wiatr wyrzuca wraz z pianami morskimi" 21;. Nieco więcej dodaje przy okazji wycieczki do Kartuz, gdzie zakonnicy ofiarowali mu kawałek bursztynu, "v..-ydobyty z ich jezior i twierdzili, że ich rybacy częściej go nachodzą, z czego wynika, iż to dzieło natury przypisać trzeba raczej ziemi pruskiej czy kaszubskiej, aniżeli twórczości morza". Niewiele też spostrzeżeń i uwag poczynił Ogier w zakresie ludowych zwyczajów miejscowych, a i te przeważnie dotyczą miejskiego folkloru w Gdańsku. Wspomina o zwyczaju gwiazdkowym obdarowywania dzieci zabawkami i smakołykami, przy czym opowiadają dzieciom, że przynosi je Chrystus po ciemku i składa je do przygotowywanej na ten cel miseczki lub koszyczka. Do ciemnego pokoju wchodzi ktoś ze służby, z dzwoneczkiem u nogi, "i wtedy dopiero chłopaczki i dziewczynki myślą, że przyszedł Chrystus", Obietnica darów gwiazdkowych była środkiem wychowawczym. W związku z tym zwyczajem na kilka dni przed wigilią (17. XII) odbywał się targ dookoła fary, gdzie ludzie kupowali dziecinne zabawki. Zwyczaj ten był powszechny, gdyż wśród kupujących było "pospólstwo". Oprócz tego słudzy panom i gościom też podstawiają miski, "aby dostać swego Chrystusa". Z okresu wiosennego zanotował Ogier zwyczaj p r i m a a p r i l is o w y, o którym pisze " ...w całych chyba Niemczech Jakoś się krotochwilnie obchodzi tak, iż się ludzie zwodzą i w pole wywodzą". Zwyczaj ten" wszczególnym u niewiast jest poszanowaniu" 27. W Wielki Piątek widział 0:1 w Gd1ńsku procesję biczowników w czerwonych ,płaszczach, wśród których przeważać musiał okoliczny ż y w i o ł p (}l s k i, gdyż pieśni śpiewano po polsku". Również zwrócił uwagę na zwyczaje świętojańskie, z którymi spotkał się w okolicach Torunia: _,Widzieliśmy też chaty wieśniacze obwieszone snopami ziół, bo ten sam tu u nich obyczaj, jakiś potem czas zachował się u nas, wyjąwszy, że w okolicach gdzie siła luteranów, nie wolno palić ogni świątecznych". Podobnie jak zwyczaje doroczne i rodzinne ledwo są przez Ogiera zauwa~.one: wspomina o pogrzebie szlachcianki, a dwa razy 28 o obrzędzie i uroczystościach weselnych w Gdańsku. Przy tych okazjach omawia, bardzo zresztą pobieżnie, stroje obrzędowe. Na uwagę zasługują dwa opisy. Pierwszy, to wzmianka o przenosinach, które to miejsce brzmi w oryginale: "Erat inter illas nova nupta, quae isto die in mariti domum duci debebant, quam sol2mnitatem vocant ipsi «transmigrationem,,". Drugi opis podaje kolejność orszaku weselnego. " ...naprzód idą. parami mężczyźni, �683 682 ludzie znakomici, a pan młody kroczy między dwoma pierwszymi; potem w niewielkim odstępie za starszymi odzianymi w różnobarwne suknie pannami idą niewiasty. Między dwiema ostatnimi kroczy panna młoda". O wiele bogaciej reprezentują się w Dzienniku zapiski na tematy wierzeniowe sekretnych czarodziejskich zabiegów i oparte na nich poglądy oraz wiedza' przyrodnicza epoki. Dziennik odbija wprawdzie folklor mieszczaństwa gdańskiego, a nie świat wierzeń i przesądów ludowych, ale treści te wspólne były całemu społeczeństwu, a ze względu na ich folklor są niewątpliwie przedmiotem etnografii i dlatego właśnie winny wejść w przedmiot etnografii i w skład tych omówień. Sam autor dziennika, mimo swego wykształcenia, na serio bierze wszelkie opowiadania Kerschensteina i innych, podkreślając mocno autorytatywną wartość tych treści. A oto garść wierzeń, które dotyczą świata zwierzęcego, myśliwstwa, magii i medycyny. . Wedle ogólnych wierzeń w XVII wieku racica łosia, zwłaszcza łos1a zabitego w czasie wiosennego parzenia się, uważana była za środek leczniczy; wierzenie to było też rozpowszechnione wśród :uieszczaństv.:a gdańskiego, czego wyrazem jest wzmianka o obdarowamu Varennes a przez Kerschensteina taką właśnie racicą 29. Z okazji śniadania wYda~ego przez wojewodę Stanisława Lubomirskiego 16 września 1635-1636 p1sze: Niezwykle smaczne było danie z mięsa łosia, którego oni zwą g!' U b y m ~ w i e r z e m, a którego racicą -co to ma uzdrawiające własności obdarzył wojewoda posła naszego. Tę racicę myśliwiec zaraz, gdy strzałem z rusznicy położy potwora, a moc jej lecznicza jest największa, jeśli potwór padnie w czasie parzenia się albo w każdym razie podczas rykowiska" :10. W czasie spożywania łosich chrapów - opisuje Ogier - padają "wcale grzeczne dykteryjki o zwisających wargach członków domu austriackiego". .r. Sto B y s t roń w Dziejach ob yczajów w da.wnej Polsce 31 podaje za Delarac'em, Jakubem Trembeckim i na podstawie innych źródeł, że lek ten służył przeciwko podagrze i bólom głowy, że wany był na Zachodzie i w Turcji. Z dziennika jednak nie wynika znajomość jego we Francji, a dalej, należy wnosić, że przede wszystkim przypisywano mu wła~ciwości afrodyzyjne. O turach i leczniczej, czy też profilaktycznej roli pasów z turzej skóry, dowiaduje się autor dziennika z opowiadań Kerschensteina, co wyraża w swoim dzienniku "to nic innego, tylko leśny byk, którego mięso jest wielce delikatne i smakowite". A dalej podaje: "bo turów jest mało i znachodzą się tylko na Mazowszu i na Litwie". Turze rogi były już też rzadkie i były cennym darem, który otrzymał poseł francuski od opowiadającego. Pasy z turzej skóry nosily w Polsce kobiety brzemienne, a w ogóle ich "skóra ma pomagać niewiastom przy połogu". O pasach z turzej skóry służących brzemiennym kobietom, wspomina również J. St. Bystroń. Niedźwiedź był zapewne dla Ogiera nie mmeJszym egzotykiem od tura" toteż opowiadania Kerschensteina na ten temat uwiecznił w swoim dzienniku. W relacjach tych miesza się ciągle rzeczywistość z fantastycz-· nymi zmyśleniami epoki, podobnie jak przy łosiu i turze. Dowiaduje się więc autor, że niedźwiedzie łapy są przysmakiem na stole magnackim, że chłopi litewscy chwytają w sieci żywcem niedźwiedzie, i wodzą je do miast na krwawe walki z bykami i psami, które to widowiska miały być częste w Królestwie. Ale oprócz tego dowiaduje: się, że "zdarza się nieraz, iż niedźwiedzie zapłoną miłością do niewiast. i źe ba,rdzo niedawno w Gdańsku oswojony niedźwiedź zgwałcił pewną służebną" 32. Na koniec wierzeń o zwierzętach warto omówić motyw' o jaskółkach zimujących w wodzie. O motywi~ tym jako pierwszej po_o głosce słyszał Ogier iW Szwecji, i w Polsce. Przeor ·klasztoru w Kartu-· zach potwierdził: "źe mianowicie w pierwsze zimna gromadą całą zbijają się w kłąb i zapadają w głębinę wód, aż do następnego lata. Zdarza się· nieraz, że rybacy wyławiają sieciami z tych jezior takie kłęby jaskółek" które gdy je porozdzielają i do ognia przyniosą, oźywają na jakq chwilę,. a potem nagle giną. " ...nikt nigdy nie potrafił jaskółek na tym przyłapać,. j'ak się w ów kłąb łączą i zbijają, albo jak się rzucają do wody, albo> jak jakimś sposobem z niej wychodzą". Autor dodaje, że tylko pewne ~atunki tak zimują, inne odlatują w cieplejsze kraje po Podwyższeniu, św. Krzyża 33. Stwierdza dalej. źe w Szwecji słyszał a tym jako a niepewnej pogłosce, ale tu utwierdził się w pewności co do tych faktów. Motyw' to znany z "zalotów" Klonowicza, "Sielanek" Zimorowicza, W. Potockiego, Krzp.czyńskiego i p0w8zechny nie tylko w XVII w. ale powtClrza się wciąż w literaturze etnograficznej XIX i XX wieku 34 odegrał też \pewną rolę w ,,Balladynie" Słowackiego. Relacja O g i e r a wskazuje dodatkowo, Że w jego czasach, wierzenie to znane było również w Szwecji w XVII w. Oprócz tego dziennik Ogiera zawiera opowiadania Kerschensteina .. które znane są jako wątki wędrowne podaniowe, baśniowe, a których większość łatwo odnaleźć w katalogu A. Aarne'go. Są to następujące motywy~ 1) O ludziach których na skutek sekretnych sposobów, nie imała się kula ani inna broń; posądzano o to regimenty passawskie, chawarskie i ludność z okolic Norymbergi 3S. 2) O czarownikach, działających z rozkazu diabła na szkod~ ludzi, zwłaszcza morzących bydło, któremu pękają kości wzdłuż. Głównie o znajomość posądzano holenderskich anabaptystów. (Opowiadanie Konstancji Kerschenstein). 3) O przebyw:mlu złyel-. duchów na osuszonych polach 36. 4) Motyw kochanki czarownicy, która przez posiadanie włosów ko~hanka, chce go uwięzić przy sobie, nie pozwolić na powrót do ojczyzny �685: 1>84 (z Szwecji do Gdańska). Kochanek miast własnych włosów daje kosmyki z niedźwiedziego kożucha. W czasie podróży okrętem, jakaś siła porywa 3,. kożuch Motyw maga (szwedzkiego) przenoszącego się do domu w Gdańsku, skąd przynosi w ciągu ćwierci godziny nóż, jako pobytu w Gdańsku i wiadomość o żonie kupca 38. 5) 6) O oczarowaniu powodującym zniekształcenie twarzy kupca dowód i bóle; czary :apotropiczne. i 7) Igły, włosy i inne drobiazgi podrzucone przez czarownicę-zbrodniarkę, powodują utratę przytomności ponoszącego szk( dę 39. Motyw handlu wiatrami: chustka z trzema węzłami a każdy z nich to wiatr łagodny, silny i huragan. Rozwiązanie trzeciego węzła przez marynarza poszukującego w chustce pieniędzy, powoduje huragan, który rozbija okręt. mieniącej się być pi\;kniejszą 9) Motyw o ukaranej szlachciance, i topi w jeziorze (w Kartuzach). .od Matki Boskiej. Szatan skręca jej kark .Mąż buduje kościół i nazywa go "Rajem Panny Marii" 40 • 8) ~,I " j. W. I, 321, Gdal1sk, " j. w. I, 117, 119, Lasin " J. W. Ił, 97, Gdańsk, :c, j. W. I. 341, Gdańsk, ,., j. W. I!. 123, Gdal1sk, l!, 30. 6. 17. 12. 5. X. 1635. VII. 1635. IV. 1636. IX. 1635. V. 1636. "' j. W. Ił. 81, GclaI1,k, 2. IV. 1636. ,. j. w. I, 311 I in. Gda,'\sk n. IX; I, 319, Gdal1sk 28. IX. 1635. "" Dziennik, Ił, 57, GGal1' k 11. III. 1636. ". Dziennik, l, 275, Czerwony Dwór, 16. IX. 1635. " POi'. J. St. B Y s l roń, Dzieje obycz~jów w dawnej Polsce, 462. '" Dziennik. 11, Gd"l1sk, 14. V. 1636. "" Dziennik. II, lJ7, 139, Kartuzy 12. V. "' Por. J. St. B Y s t roń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, str. 284 Oraz LUD •. 16~, reiacje z pow. Rawskiego. :::. DZlf'nnik, lI, 71, l:J.J-IOS. :\ll j. w. II, ·10 i in. :1', j. W. I, 32:5 i in. ." J. W. l, ~31, Gcłal1sk, 3. XI. .•" j. W. I, 311-333, Gdal1,k, 3. XI. .0 DzienClii', II, 133-115. Kartuzy 11. V. por. P. C z a p l e w s k i, Stosnnki naro-· "CWoŚC13l.Ce tv Kartuzji Pomorskiej. , i~ Józef :11 Gajek Stef<Jn C h m i e l e w s k i, ZMIANY W ZACHODNIEJ GRANICY ZA-· SIĘGU SOCHY W EUROPIE W ŚWIETLE ŹRODEŁ HISTORYCZNYCH,. SPOŁECZX¥CH 1 GOSPODARCZYCH, T. XXIII: 1961. Poznań 1962 str. 51-85. . Dziennik, 'DzienniJ<, 3 Dzienni!<, • Dziennil', I. I, II, I, 71. Malborg 17. 335. Gdal1sk 5. 73. Gdal1sk 21. 117, 119, Łosin VI. 1635. XI. 1635. III. 1636. 6. VII. 163:;; S. porównaj J. SI. B Y s t rOll, 'Quyczajów w dawnej Polsce. , Dziennik, II, 103, G(\al1sk 27. IV. " "Insi Grecy są schizmatykami. .. " Dziennik loc. cit. , Dziennik, Gdal1sk - Malborg - Sztumska Wieś, 24. V. str. , Dziennil<, Malborg, 31. V. slr. 45. " j. W. I, 115, Ła'in, 6. VII. j. W. str. 117. 29. 1. Dziennik, I, !lI. Przed Toruniem 23. V. " j. w. str. 115-117. Łasin 1. VI. " Dziennik n, 163, :vtalborg - Kw:clzyl1 4. VII. 11 Dziennik I, 269, Czerwony Dwór, 14. IX. 11 " j. W. str. 17 269. j. w. I. 115, Łasin "j. W. 6. V. DZieje 251, Hamburg, -t. VII. sochy Autor stawia sobie za cel wyjaśnienie następujących problemów .. l) Czy zachodnia linia graniczna zasięgu sochy była wynikiem cofnięcia się narzędzia z jego dawnych, dalej na zachód wysuniętych pozycji?' Czy też odwrotnie, wykreślała ona maksymalny zasięg ekspanSji sochy?' Zakładając, że zachodni zasięg sochy z przełomu XIX/XX wieku jest wynikiem rozprzestrzenienia się tego narzędzia, a nie cofania autor stawia dodatkowe pytania: 5C~ S. 119. ." j. W. II. 237, Lubeka, 23. V!. 1636. W. n. 2-15, Hamburg, 2. VII. 1636 i str. ,,, j. C h m i e l e w sk i w artykule "Zmiany w zachodniej grani.Cl} zaw Europie w świetle źródeł historycznych" powraca do interesującego od dawna etnografów i historyków pytania, jaka jest geneza pow,stania narzę·dzia orackiego określanego nazwą "s'ocha", a w szczególności czas pojawienia i drogi rozprzestrzenienia się jej na wschodnich ziemiach rdzennej Polski. si~gu 1) W jakim czasie, skąd i w jakiej oraz w Prusach. postaci socha przyjęła się w Pol- 2) Jaki był dawniejszy, najdal~j na zachód wysunięty zasięg starszej! pochodzeniem od dwupolicowej, sochy "łopatkowej". Na powyższe pytania' . autor daje następujące odpowiedzi. �687 686 l) Znana z badań etnograficznych zachodnia granica ~asięgu. sochy w Europie była wynikiem najdalszej ekspansji tego narzędzia, a me cofnięcia się jego na wschód. . . 2) Socha ..zaczęła się rozpowszechniać na zieJ;niac)1 pols~lch na Więkw szą skalę nie wcześniej, niż w XVI w.: rozprzestrzeniała Się z Mazo .sza w kierunku południowym jeszcze w ciągu wieków następnych. PrzYjęła się ona w postaci sochy dwupolicowej, narzędzia ukształco.ne~o z rad.ła wewnątrz-rylcowego na pobliskich terenach Białorusi, a m~ze ~ Podlasla. W tej też postaci przenikała wraz z osądnictwem mazowieckim od południa oraz z litewskim od wschodu do Prus. Granica zasięgu sochy, stanowiącej prototyp póżniejszej "łopatkowej", pierwotnie była wysunięta znacznie dalej na zachód. .Jej stref~ jeszcze';' średniowieczu obejmowała, z wyjątkiem wschodnich ziem PolskI rdzennej i części środkowej Białorusi (gdzie używano radła wewnątrz-rylcowego), całe niemal 'Prusy ,oraz całą zapewne liitwę. . . . . Na jakich żródłach oparł swoje wnioski S. Chmielewski? Jesll chodZI o genezę sochy to przyjmuje on koncepcję K. Moszyńskiego z jedn~czes~ ,nym oparciem się na podobnej argumentacji jaką dał K. M o s z y n s.~ l w Kulturze Ludowej Slowian. Jest to argumentacja oparta na anallZle różnych form narzędzi ornych i ich geograficznych zasięg.ów. K. M~sz.Yńs~i uważa że prototyp sochy dwupolicowej powstał w wymku zetkmęcla SlEl dwóch narzędzi: prymitywnej sochy łopatkowej posiadającej tylko rozdwojony rylec i radła rylcowego określanego przez autora jako typ r~dła polesko-podlaskiego, a niekiedy jako typ radła wewnątrz-rylcowego. Hlpo'tezę tę wyprowadza z faktu występowania so:::hy dwupolicowej na obszarach leżących pomiędzy zwartym zasięgiem radeł wewnątrz-rylcowych i soch łopatkowych. Sochy łopatkowe graniczą z sochami dwupolicowymi od półnccy i wschodu, zaś radła wewnątrz-rylcowe uJ zachodu i południa. 'Wykreślony przez K. Moszyńskiego zasięg radeł wewnątrz-rylcowych obeJmuje wschodnie Mazowsze, Podlasie i południowo-z3.chodnie Polesie (typ radła polesko-podlaskiego), oraz Chełmskie, Wołyń i Ukrainę (typ radła wołyńsko-ukraiński). Należy zwrócić uwagę, że tak wykreślo:1Y zasięg radeł wew:1ątrz-rylcowych jest niewątpliwie zasięgiem szczątkowym. Praw-clopodobnie pierwotny zasięg obejmował także tereny leżące na północnym wschodzie od granicy zasięgu radeł wykreślonej dla okresu końce: XIX i początl{u XX w., tzn. na obszarach objętych so:::h01dwupolicow;'; i bezpośrednio stykał się z zasięgiem sochy łopatkowej. O ile K. M o s z y ń s ki nie lokalizuje dokładnie obszaru, na którym mogła powstać socha dwupolicowa, to S. Chmielewski przyjmuje, że obszarem tym mnp,ły być tereny położone między górnymi biegami rzek Prypeci i Niemna, nieco bliżej Podlasia, czyli tereny znajdujące się mniej więcej w ce:Jtru:n póżniejszej strefy sochy tego typu. Według autora socha dwupolicowa nie mogła powstać n<1 innych terenach, a szczególnie 11<1terenach w:ich8d:1iej 3) : i Polski, w Prusach i na Litwie objętych pozmeJ zasięgiem tego narzędzia, ponieważ brak jest jakichkolwiek materiałów źródłowych potwierdzających występowanie sochy dwupolicowej na wymienionych wyżej terenach przed XV wiekiem. Istn;ejące materiały źródłowe potwierdzają natomiast w'ystępowanie innych narzędzi ornych. Są to przede wszystkim pługi, radła i płużyce typowe dla centralnej Polski oraz pługi, radła i sochy łopatkowe dla Prus i tylko radła i sochy łopatkowe dla Litwy. O występowaniu w Polsce centralnej pługów, płużyc i radeł przy jednoczesnym braku sochy dwupolicowej świadczą następujące źródła: l) nazwa daniny na rzecz skarbu książęcego, a później król~wskiego "poradlne", oraz dziesięcina od pługa (magnum aratrum). 2) sześć wzmianek o pługach i radłach z okresu lat 1432-1460 z ziemi łomżyńskiej, kolneńskiej, wiskiej i nurskiej znajdujące się w zapiskach ksiąg sądowych, 3) zapiska sądowa z pierwszej połowy XV wieku wspominająca o płużycy w ziemi zakroczymskiej, z terenu między Nasielskiem, a Pułtuskiem, oraz inne zapiski z XV w. z ziemi płońskiej, 4) stosunki osadnicze na Mazowszu wschodnim i w widłach Wisły i Sanu, w zakresie których S. Chmielewski podkreśla fakt przeniesienia na te tereny pługów, płużyc i radeł przez osadników pochodzących z Polski centralnej lub południowej, 5) systemy uprawy ziemi. Terenom centralnej Polski nie posiadającym przed XV w. sochy, autor przeciwstawia tereny północne i wschodnie tzn. Prusy, Litwę i Białoruś, na których socha występowala. Dowodzi że na terenie Prus obok pługów i radeł określanych nazwami łaoińskimi lub niemieckimi aratrum uncus, pfLu.g, hake istniało jeszcze jedno narzędzie o nazwie pruskie; norce (noTcye). Nazwa ta została zapisana w rejestrze czynszów z roku 1437 ze wsi pcdległych komorstwu w Szestnie (pow. Mrągowo). Natomiast w inwentarzach zamków i dworów (komturstw i komorostw) krzyżackich z XV i z pierwszej ćwierci XVI w. w spisach narzędzi gospodarskich obok pługów i radeł wymieniane są nazwy norgH lub norge (narge). Nazwy te wymieniane są zawsze parami, stąd wniosek autora, że dotyczą one narzędzia o podwójnym rylcu czyli sochy. Autor polemizując z wywodami A. Szelinskego I, interpretującego wspomniane źródła, jako dowód znajomości w średniowieczu sochy pruskiej czyli dwupolicowej uważa że na tych terenach w omawianym okresie mogła występow~t tylko socha łopatkowa. Na poparcie tego stwierdzenia podaje następujące argumenty: l) nazwy podstawowych części sochy dwupolicowej są nazwami słowiańskimi co prowadzi do wniosku, że narzędzie to powstało na terenach ziem słowiańskich, 2) wszedzie, tam gdzie orano sochą dwupolicov,'ą nie były używane �689 688 pługi i radła, podczas gdy żródła z XV i XVI wieku z terenu Prus poświadczają występowanie pługów i radeł. Natomiast jest możliwe wspóiwystępowanie sochy łopatkowej z innymi narzędziami ornymi, 3) socha dwupolicowa przystosowana była do zaprzęgu w jedną parę wołów, natomiast socha łopatkowa do zaprzęgu w jednego konin. Ponieważ dla terenu Prus w licznych źródłach wymieniano tylko konie (sweykis), które używano do wszelkich prac gospodarskich, w tym i do orki, stąd autor wysuwa wniosek; że Prusowie mogli używać jedynie sochy łopatkowe z hołoblami, 4) innym argumentem potwierdzającym wcześniejsze występowanie f'ochy, które w zależności od zaprzęgu były sochami łopatkowymi bądź autora zasięg sochy łopatkowej, który należy w świetle danych XVIIIw. i informacji F. S. Bocka 2 przesunąć znacznie na zachód aż do Prus (okolice Natangii - obecnie powiat Bartoszyce) i górnego Powiśla. Następnie autor stara się wyjaśnić kwestię dotyczącą narzędzi ornych na terenie Łotwy i Litwy. Znaleziska archeologiczne i dokumenty średniowieczne poświadczają występowanie soch łopatkowych na terenie Łotwy conajmniej od XI-XII wieku. Bardziej dyskusyjną jest historia sochy na terenie Litwy, tym bardziej, że wzdłuż dolnego Niemna i Wilii przebiegała na przełomie XIX-XX stulecia granica dzieląca zasięgi obu typów tego narzędzia. Autor powołuje się na wyniki dwóch badaczy litewskich J. M. Jur g in i s a a i P. D u n d u l e n e '. J. M. Jurginis uważa, że socha na Litwie pojawiła się dopiero pod koniec XV wieku w związku z rozpowf'zechnieniem się w0łów i trójpolowego systemu uprawy ziemi. Przed sochą jedynym narzędziem służącym do orania miało być radło. Zwraca on przy tym uwagę na podobieństwo następujących słów: arti (orać), arimas (rola), G.rtojas (oracz), arklas (radło) oraz arkHs (koń). Natomi'lst P. j) u n d u l e n e wykorzystując podobne materiały co J. M. Jurginis uważa, że na terenie Litwy były używane nie radła, lecz ł'Ochy, które w zależn::ści cd zaprzęgu były sochami łopatkowymi bą-dż dwupolicowymi. Pogląd P. D u 11 d u l e fi e popiera S. C h m i e l e w s k i powołując się m. in. na przekazy źródłowe potwierdzające niewątpliwe występowanie sochy na Litwie w XIV i w XV w. np. dokumenty z 1443 i 1483 dotyczące terenów dawnych powiatów oszmiańskiego i wiłkomirskiego wymieniające ara tra alias sochi. Podsumowując wyniki badań w zakresie narzędzi ornych na Litwie S. Chmielewski pisze: "Pierwotnie na terenie całej Litwy głównym narzędziem orki była socha z zaprzęgiem końskim. Natomiast zasięg sochy dwupolicowej do linii Niemna i Wilii jest wynikiem naj dalszego na północ rozprzestrzenienia się tego narzędzia, posuwającego się stopniowo z kierunku południowego, czyli z ziem białoTuskich". Przedstawione powyżej dowodzenia S. C h m i e l e w s k i e g o miały na celu wykazać, że na terenach wschodniej Polski w Prusach oraz na Litwie przed XV wiekiem nie mogło być sochy dwupolicowej. Była ona natomiast na Białorusi. Z terenów tych ekspandowała ona na przełomie XV-XVI w. na tereny Polski wypierając pług, płużycę i radło używane tam wcześniej oraz na północ, na Litwę wypierając z t.amtych terenów sochę łopatkową. Na teren Prus socha dwupolicowa przenikała nie bezpośrednio z Białorusi, ale poprzez Litwę z jednej i z Mazowsza z drugiej strony, nawarstwiając się na wcześniej tam używane sochy łopatkowe oraz radła i pługi. Tak przedstawiona geneza sochy dwupolicowej i kierunki jej ekspandowania, a także sam dobór żródeł i ich interpretacja muszą wzbudzić wiele wątpliwości i zastrzeżeń. Przede wszystkim nieprawdopodobną wydaje się być hipoteza S. Chmielewskiego, wypowiedziana wprawdzie w formie przypuszczenia lokalizująca "kolebkę" sochy dwupolicowej między górnymi biegami rzek Prypeci I Niemna. Przeczy jej szereg stwierdzeń wypowiedzianych przez samego autora, a dotyczących kierunków osadnictwa i systemów gospodarowania. I tak na stronie 61 autor pisze: "Dopiero od końca XVI w., po unii polsko-litewskiej, rozpoczął się żywiołowy napływ osadników z Mazowsza zachodniego (mowa o osadnictwie ziem wschodniej Polski przyp. M. P.) by na ,s. 62 uzupełnić.,nowi osadnicy przybyli w te strony z narzędziarni Aprawy roli używanymi poprzednio w ziemi płockiej, zakroczymskiej czy innej jeszcze - a więc z pługami, płużycami i radłami. Z kolei na s. 83 autor zastanawia się jak socha dwupolicowa zdołała w XV-XVI w. przesunąć się na zachód "pod prąd" tego ruchu osadniczego. Stwierdzenia, że przebieg osadnictwa na Mazowszu północnowschodnim i na terenie ziem sąsiednich z Podlasiem włącznie był skomplikowany i że krzyżowały się tu i mieszały trzy różne elementy etniczne: polski, ruski i litewski nie może byi: wystarczającym argumentem, ani też fakt przenikania na Mazowsze ludności zarówno ruskiej, jak i litew5'kiej poświadczony jak podaje autor chociażby w nazwach wsi no.: wieś Wierciszewo alias Rus koło WiZiny. • Jeśli chodzi a systemy uprawy roli - S. Chmielewski próbuje powiązać powstanie i rozpowszechnienie się sochy dwupolicowej na terenie Polski, a także na Litwie z wprowadzeniem systemu ugórowego i regularnej trójpolówki. Na podstawie tej hipotezy i poprzednio wypowiedzianych stwierdzeń, że socha przeszła do Polski z Białorusi miałoby wy::ikać, że przed XV wiekiem, a może już w średniowieczu na Białorusi istniało bardziej niż gdziekolwiek indziej rozwinięte rolnictwo? Przecież na Białorusi" w Wielkim Księstwie Litewskim, na Podlasiu i na Ukr·ainie powszechne' wprowadzenie regularnego systemu trójpolowego datuje się od drugiej POło:vy XVI w. tzn. od tzw. pomiary włócznej przeprowadzanej za pano-. wal1la Zygmunta I, Królowej Bony i Zygmunta Augusta. Do najważniej44 - "Lud". t. XLIX �690 691 szych rozporządzeń w tej sprawie zaliczyć należy ustawę na włóki wydaną w 1557 r. Oznaczony przez S. Chmielewskiego teren pierwotnego występowania sochy dwupolicowej okazał się obszarem o największej gęstości zalesienia, oraz o najmniejszej gęstości zaludnienia i to nie tylko w XIX i XX wieku, ale właśnie w XIV i XV stuleciu. W tym zakresie należy porównać jakąkolwiek mapę zalesienia i zaludnienia Polski dla wieków od XIV do XX, np. mapy K. M o s z y ń s k i e g o "Przybliżony obszar lesistości Polski w wieku XIV" i "Gęstość zaludnienia Polski w wieku XIV" zamieszczone w Ludzie Słowial1skim t. 4: 1938, w związku z artykułem pt. "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce" ii. O małej gęstości zaludnienia tych terenów jeszcze na przełomie XIX-XX wieku poświadczają także mapy B. Z a b o r s k i e g a "Rozmieszczenie typów ksztaltów wsi Europy środkowej" i "Rozmieszczenie typów ksztaltu wsi w iPolsce", na których znaczne ,obszary wzdłuż Prypeci nie posiadają w ogóle wsi 6. W świetle tych kilku uwag, hipoteza S. C h m i e l e w s k i e g o budzi duże zastrzeżenia, podobnie jak i dalsze wywody autora dotyczące kierunków rozprzestrzenienia się sochy z Białorusi na tereny sąsiednie. Odrzucając .tę h1potezę n~e można 'odrzJUcać całego bardzo rozbudowanego i udokumentowanego uzasadnienia mającego na celu wykazanie, że przed XV wiekiem socha dwupolicowa nie była używana na terenie Polski, w Prusach i na Litwie. Jednakże i do tej części artykułu należy dodać kilka uwag. Jednym z argumentów autora, że na terenie Polski nie mogło być sochy w XIV-XV w. jest brak jakichkolwiek przekazów w źr6dłach historycznych o tym narzędziu w bezpośredniej lub pośredniej formie, tzn. w formie nazwy narzędzia lub nazwy podatku urobionego od nazwy narzędzia. W innym natomiast miejscu (s. 76) autor stwierdza, że w Łotwie dokumenty średniowieczne wspominając o narzędziach orackich określają je temlinami łaciń,skimi, aratrum, uncus, lub po niemiecku hake, chociaż nie ma żadnych zastrzeżeń co do tego, że to nie były pługi, ani radła, lecz tylko sochy ,ł'Opatkowe. Czy wobec tego faktu :nie należy ostrożniej interpretować przekazy historyczne z XIV-XV w. dotyczące narzędzi ornych na terenie Polski. Wydaje się być bardzo prawdopodobne, że na terenach Polski mimo, że istniały pługi, radła i sochy, stosowano tylko określenia aratrum, uncus przejęte z łaciny, względnie nazwy polskie i niemieckie zastępujące wymienione nazwy łacińskie. Nazwy ie mogły być obowiązującymi określeniami w ówczesnym "oficjalnym języku" kancelarii książęco-królewskiej. Interesujące jest pewne porównanie. Taki sam "oficjalny język urzędowy" wytworzył się na wschodzie tzn. na Rusi. .Już od XII wieku mamy liczne wzmianki o sosze w znaczeniu narzędzia i jednostki podatkowej. Nazwa ta rozciągała się także na tereny, na których nigdy socha nie występowała. a które wchodziły wówczas w skład Rusi, np. ziemia halicka. B. D. G rek o w w swej pracy "Chłopi na pisze: "Na Wołyniu i w ziemi halickiej jednostką podatkową w XV wieku stanowiło dworzyszcze składające się z kilku dymów. Jedne podatki ,pobierano od dworzyszcza, inne od dymu" (w niektórY,ch zaś miejscowościach od sochy) (s. 302). • Rusi"; Mielibyśmy zatem dwa terytoria, na których wykształciła się różna "terminologia urzędowa" i dopiero zetknięcie się ich i wzajemne zależności polityczne i społeczno-ekonomiczne spowodowały obustronne przenikanie także wspomnianej terminologii urzędowej. I rzeczywiście. słowo socha wchodzi do urzędowego słownictwa polskiego wówczas, gdy 'w wyniku włączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białorusi i Ukrainy do Korony przyjęły się także liczne określenia typowe tylko dla terenów wschodnich. Na podstawie obecnie zgromadzonych źródeł trudno przeciwstawić istniejącym koncepcjom, w tym i koncepcji S. Chmielewskiego odnośnie powstania i pierwotnego zasięgu sochy dwupolicowej, jakąkolwiek inną hipotezę. Można natomiast bronić twierdzenia zakwestionowanego przez S. C h m i e l e w s k i e g o, że zachodni zasięg sochy wykreślony w oparciu o dane etnograficzne XIX-XX wieku jest wynikiem cofania się narzędzia z zachodu na wschód. Obok opracowań kartograficznych K. M o s z y ń s k i e g o, E. F r a nk o w s k i e g o, J. F a l k o w s k i e g o i innych, istnieje nowa mapa zasięgu sochy opracowana w latach w 1954-1955 w wyniku prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym 8. Wszystkie poprzednie mapy były w pewnym sensie mapami statycznymi. Celem ich było tylko stwierdzenie czy. narzędzie zwane sochą występowało na badanym terenie i jeżeli tak, Jaki był rodzaj tego narzędzia. Powstawały więc mapy z zasięgami sochy dwupolicowej i łopatkowej bez próby uchwycenia procesu przemian w za~resie ich występowania, stopnia nasilenia itp. Natomiast mapa P. A. E. llus.truje nie tylko zasięg narzędzia, ale i proces zaniku sochy VI ogóle, Jak! dokonał się na przestrzeni jednego stulecia tzn. od około ]860 do 1~5? r. Zanik sochy na terenie Polski nie przebiegał równomiernie. W drugieJ połowie XIX w. sochę zarzucano na terenach Warmii i Mazur na obsz~rze Mazowsza środkowego oraz w LubeLskiem. Najdłużej natomiast, bo az d~ okr.es.u międzywojennego, socha zachowała się na terenie Puszczy Sandomle:skleJ, Puszczy Kurpiowskiej i na Podlasiu. W świetle tych danych kierunek cofania się narzędzia jest wyrażnie zachodni. Tylko pozornie mogą wydawać się nieprzydatne tep'o rodZilJ'U wiadom " . . o • O~CI uzyskane na drodze wspołczesnych badań etnograficznych dla sc~dlOW historycznych. Niejednokrotnie na podstawie takich właśnie zrodeł zbudowano prawidłowe hipotezy potwierdzone potem prze". inn. �693 692 dyscypliny naukowe: archeologię, historię gospodarczą, językoznawstwo porównawcze itp. Z zachodnim kierunkiem cofania się sochy zanotowanym dla. XIX-XX w. ściśle łączy się stwierdzenie K. M o s z y ń s k i e g o uzupełnione póżniej badaniami P. A. E., dotyczące znajomości słow:.! socha służące na określenie innych narzędzi orackich lub ich części, na terenach, gdzie nie stwierdzono samego narzędzia. Są to tereny Polski środkowej tzn. Łowickie, Łęczycko-Sieradzkie, Radomsko-Kieleckie, na których nazwę socha stosowano na określenie płużycy (pługa drewnianego długogrządzielowego, bezkoleśnego), w mniejszym stopniu na określenie radła i pługa drewnianego. Na terenie Rzeszowskiego, Krakowskiego i części Śląska słowem socha określano przeważnie dawne pługi drewniane. Tylka sporadycznie i w rozproszeniu nazwa socha określająca pług lub radł~ występuje w zachodniej Polsce na pograniczu Wielkopolski z KaszubamI oraz Wielkopolski z ziemią Lubuską. Natomiast na wspomnianych zachodnio-północnych terenach słowo socha oznacza głównie rękojeść u pługa i radła, następnie, ale rzadziej na określenie słupicy u tychże narzędzi.. K. M o s z y ń s k i uważa że "na podstawie wskazówek językowych, wolnoby wnioskować, że.... socha była dawniej używana w takich okolicach~ gdzie dziś wcale jej nie znają" i dalej "albo zatem zaszczepiona została na zachód od środkowej Wisły sama tylko nazwa sochy, postępująca ze wschodu i rozchodząca się ku zachodowi, albo też socha istotnie używana. była w zachodniej Polsce, ale już w czasach bardzo odległych wyszła tam zupełnie z użycia, ust~pując swej nazwie pługom i płużycom. Za ostatnią ewentualnością mogłaby przemawiać wskazówka, że ...plugi i płużyce stanowią ,stosunkowo nowy nabytek słowiańskiej kultury ludowej". Za tą ewentualnością przemawiają również inne współczesne dane etnograficzne. Socha dwupolicowa, wypierana przez nowoczesne plugi na przełomie XIX-XX w. pozostawiła na terenie Mazowsza i Podlasia trwały ślad w postaci nazw zaszczepionych z sochy na nowe nanędzia i ich części. Dotyczy to przede wszystkim radełek rylcowych slużących do uprilwy ziemniaków, które powsZEchnie nazywają się soszkami. Dotyczy to także części tych narzędzi i części plugów żelaznych zarówno wyrobu kowalskiego j2k i produkcji fabrycznej. Lemiesze u pługów nazywają się sośnikami, odkładni~e -- policą itp.9. Czy współcz?śnie nie byliśmy świ:ącikami takiego samego procesu jaki dokonał sę na teren'1ch n" zachód od Wisły w innym okresie czasu? I tu i tam ginąca socha pozostawia ślad językowy. Nie zajmują,:: się już krytyką innych stwierdzeń S. C h m i e l e ws k i e g a (np.: ngadnieniem płużycy i radeł na terenie Polski, osadnictwem ziem południowej Polski itp.) na zakończenie należy zwrócić jedynie uwagę na lIliedostatecznie przedstawiony stan badań In.ad historią s'ochy, Prz:"de wszystkim brak tu bogatej w tym zakresie literatury rosyjskie,i końca XIX wskich i innych i początków XX wieku oraz niektórych lO, opracowań Marian lite- Pokropek l A. S z <: l i n s k y, Geschichte der Anwendung landwirtsch~ft!icher Gerate und Maschinen in der ostpreussischen Landwirtschatt. LandwirtschaftHche JahrbUcher. :Zeltschrift fUr wissenschaftliche , F. S. B o c k, Versuch Landwirtschaf. t. 86. Berlin 1938. einer wirtschaftllchen Naturgeschichte .reich Ost - und Westpreussen, 3 J. M. .T u u r g i n I s, 'U; XIII-XV wiekach. Lituvos t. V. Dessau Zlem!iedieli]e TSR Mosklu Akademii • P. "K. a B. 1785. I tiechnlka Akademljos von dem Konig- sielskogo chozjajstwa Litwy Darbaż, 1955, Ser. A 1 (Trudy Nauk Litowskoj SSR). D u n d u I e n e, Ziem!iediellje w Litwie w epochu feodalizma. Bałtljsklj M o s z y ń ski. Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w PolZ a b o l' S s k I, a ksztaŁtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, KrakÓW 1927. 'See. Lud Słowiański 1 B. D. G rek t. IV: Kraków 1938, s. 65B-117 B. o w, Chlopl na Rusi od czasów najdawniejszych do XVII wip.ku. Warszawa, T. I: lD55, T. II: 1957. • Występowanie soch jako narzędzi do orki. Sochy oraz proces Ich zanikania na :podstawle badań terenowych w 1953-1954. I innych danych. Opracował M. P O k r op e k. Kier. naukowe - A. Kutrzeba - Pojnarowa. (w:) Polski Atlas Etnograficzny, .Z<:szyt próbny. Wrocław 1938, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. oraz Zeszyt I PAE Wrocław 19M. • por.: M. P o kro p e k, Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu na tle p'·zemian gospodurczych XIX i XX wieku (w jęz. rosyjskim) w: Zes yty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie T. nI. Warszawa 1963. ,. M. in.: D. Z e I e n I n, Ruskaja socha, jeja istorja i wlji. Wiatka 1908. - A. S e l' Ż p u t o w s k I I. Zemledelczesklja ol'udja belorusskago Polesja. w: Materiały po ~tnografii Rossij T. 1. S. Peterburg 1910. s. 45-59. - J. L i Tl g i s, Akerns Beredning i Ostra Litauen, Folk-Llv \94'3 s. 143-165. - J. L i l n g I s, Arklas baltu srityse, Studia Lltuanlca, t. I, Mażoji Lituna, New ·York lU58. r;Hi A. Il i e l e n s t e i n, Die Holzbauten unci Holzgerate de)' Letten, Petro- 1(:13. F. P i a ś c i k, I. T ł o c z e k. BUDOWNICTWO ,MIESZKANIOWE )\fA WSI. DOM JEDNORODZINNY, Warszawa 1961, s. 141. Praca została opublikowana przez Katedrę Architektury i Planowania Wsi jako skrypt dla studentów Politechniki Warszawskiej, oraz kompendium informacji o budownictwie wiejskim dla wszystkich zainteresowanych instytucji resortowych. Bazę materiałową stanowią materiały terenowe i statystyki urzędowe obrazujące stosunki mieszkaniowe na wsi i ruch budowlany (wielkość, stan techniczny, zaludnienie mieszkań itp.). W opracowaniu tekstu uczestniczyli: prof. F. Piaścik (ogólne kierownictwo) prof. I. Tłoczek (redakcja całości) zast. prof. J. Teliga (konstrukcje budowlane) mgr W S'lwek mikrol1mat) .. mgr G. Szeller (urządzenia sanitarne) mgr A. Chamiec (funkcja budynku) mgr W. Bulzacki (analiza pru]ektów). �694 Poruszono trzy podstawowe grupy zagadnień: zasoby mieszkaniowe wsi wsp6łczesnej, potrzeby mieszkaniowe, oraz cechy charakterystyczne wiejskiego domu mieszkalnego. Mimo licznych nawiązań historycznych rozrzuconych na różnych stronach tekstu, nie ustosunkowano się do literatury przedmiotu (szczególnie historycznej) poza stwierdzeniem ii: "opracowania architektów i etnografów zaV\'ierające raczej powierzchowną charakterystykę tradycyjnych form budowlanych są dość liczne lecz nie wyczerpują interesującej nas kwestii" (str. 6). To stanowisko zaciążyło niekorzystnie na całości pracy. ,.. l,i I· Ii I [: Ii Zródlem opracowania było l 266 technicznych inwentaryzacji różnych typów budynków mieszkalnych na terenie 22 powiatów w latach 1955/57. Wśród inwentaryzowanych obiektów znalazły się obok chałup XIX-wiecznych, współczesne budynki murowane i to zarówno budowane wg projektów indywidualnych, jak i typowych. Brak zróżnicowania chronologicznego przy grupowaniu danych, traktowanie całości materiału na jednej płaszczyźnie typologicznej prowadzi do błędnego określenia cech. W rozdziale I "Dom jednorodzinny" autorzy stwierdzają iż "V.' wiejskim domu mieszkalnym oddzielanie się mieszkań jest słabo wyczuwalne, choćby nawet pojawiły się, oznaki oddzielania się gospodarstwa domowego". Zarówno w świetle etnograficznych materiałów jak i współczesnych badań terenowych, tak w XIX w., jak i współcześnie silniejsza wydaje się na wsi tendencja do wydzielania przestrzeni mieszkalnej dla wstępujących i zstępujących "gospodarzy" niż oddzielanie się gospodarstwa domowego. W sytuacji "wycugu ordynarii" itp., (które są już dziś sytuacją zanikającą), podziałom przestrzeni mieszkalnej towarzyszył najczęściej (ale nie zawsze) podział gospodarstwa don'lowego. Przewaga domów od 1-3 izb (w tym kuchnia) z punktu widzenia technicznego może przemawiać za tym iż zawierają one jedno mieszkanie, ale nie przesądza, o społecznych podziałach przestrzeni mieszkalnej między starszych i młodszych użytkowr;ików. Rozdział drugi, obok interesujących dla etnografa rozważań o rejonizacji budownictwa i jego typologii, zawiera kartogram rozmieszczenia terytorialnego tradycyjnych rzutów domów mieszkalnych. Rozdział ten wymagałby szerszego omówienia, jeżeli nie odrębnego artykułu polemicznego. Typologia planów, rzutów poziomych, oparta o wielkość, ilość i położenie pomieszczeń: jednotraktowe, półtoratraktowe i dwutraktowe. Brak jakiejkolwiek analizy historycznej poza stwierdzeniem, iż jednotraktowe należą do najstarszych. Przeznaczenie użytkow2 pomieszczeń omówione krótko i nie zawsze też prawdziwie, przy pominięciu różnicowania regionalnego (alkierz na Poclbsiu nie ró\\'na się funkcjOl18lnie ellkierzowi na Ślą'Oku, wyst~po\\'anie ko:nór cz..•.ś\'.-ietJic ma w::r8ż'1ie cgr8:1i,~·,:·.Jnezasię'Si. ..). Rozdział trzeci "Charakter domu mieszkalnego na wsi" - poświęcony 695 jest raczej omówieniu cech wspólnych wszystkim typom regionalnym niż czynnikom różnicującym budownictwo na wsi. Niedostatecznie udokumentowane wydaje się sformułowanie, że "udoskonalanie się formy domu mieszkalnym na polskiej wsi (jak można wnosić ze zbadanego materiału przypada na koniec XVIII i pierwszą połowę XIX w.". Nie wiadomo na czym jest oparte i co znaczy takie zdanie: "Nowsze formy pochodne od skończonych, znamionuje stopniowy zal11k artystycznych kwalifikacji i staranności wykonawstwa, oszczędność budulca i kurczenie się programu bądź rozmiarów budynku" (kiedy, gdzie, na jakich obszarach kraju?). Cechy domu rodzinnego, którym przypisuje się trwałość (typologia ahistoryczna) pozwalają autorom na wysunięcie założeń projektowych "nie wiele zmieniających się w ślad za postępem w dziedzinie techniki budownictwa i kultury materialnej wsi". Założenia wymienione na str. 25-26 były powszechne w XIX wieku, ale ulegają zarówno w swej treści, jak i w motywacji zasadniczym zmianom. Wbrew twierdzeniom autorów: urządzenia ogniowe są redukowane, orientacja budynku frontem do drogi jest sprawą bardziej prestiżową niż sprawą uwarunkowań naturalnych, okapy ustąpiły w budownictwie mieszkaniowym całkowicie gzymsom, związek budynku mieszkalnego z gospodarstwem rozluźnił się właśnie z tego względu iż eliminuje się z mieszkania funkcje gospodarcze. Rejestr funkcji usługowych i produkcyjnych (str. 26-27) aktualny był dla przełomu XIX i XX wieku. Najciekawszym, najcenniejszym rozdziałem omawianej pracy wydaje się "Analiza projektów architektonicznych" ujaw·· niająca tendencje do unowocześnienia mieszkań na wsi i poglądy teoretyczne na tę sprawę. Rozdział ten jest opracowany historycznie (periodyzacja, zależności genetyczne ...), a każde wnętrze i urządzenie omówione szczegółowo ze wskazaniem jego roli w całokształcie warunków wiejskich. Zamyka tę część wniosek iż zagadnienie budynku mieszkalnego dla wsi jest wciąż jeszcze kwestią otwartą. Dalsze rozdziały poświęcono: mikroklimatowi w budynku (urządzenia ogniskowe, otwory okienne, konstrukcja stropu ..,) materiałom budowlanym i konstrukcjom, przy czym w tych częściach przestrzegane są różnice \v omawianiu starego i nowego budownictwa. W oparciu o przedstawione dane obrazujące stan istniejący autorzy usilujć! przedstawić założenia progrć1mowe do budowy domu jednorodzinnego. Dążąc do uwzględnienia w programie budynków mieszkalnych tych urządzeń, które były obce programowi tradycyjnemu (łazienka, c. o" urządzenia sanitarne), niesłusznie imputuje się pomieszczeniom złożone funkcje np. łazienka lub umywalnia ma służyć do .,kąpieli, prania, oprawiania świt'!, parowania zil.'mniakó\\'... (str. 71) np. termin "letnia kuchnia" rozumie się doslownie jako pomieszczenie użytkowane w lecie, Jakkolwiek samo zjawisko jest już Po\\'szechne jako pomieszc:,enie do w �697 696 gotowania w lecie, do pieczenia, parowania ziemniaków, prania w każdej porze roku, jest to aneks przy chlewni. Część programowa, i sprawy formy architektonicznej należą do najsłabszych partii tej publikacji, co wynika z braku rozgraniczenia materiałów historycznych i współczesnych. Słaba reprezentacja współczesnego budownictwa mieszkalnego w materiale badawczym prowadzi do postulowania programów i urządzeń sprzecznych z tendencjami nie tylko polityki budowlanej, ale panującymi wśród indywidualnych inwestorów (np. trzon w umywalni, lokalizacja parników w sieni, ogromne ogrzewacześciany), wstecznych w stosunku do eliminowIania czynności produkcyjnych z mieszkań. W proponowanych założeniach programowych nie uwzględniono zupełnie różnic regionalnych, ani zróżnicowań budownictwa wynikających ,i " 'i "":I Ii Ii Ii I' ii ,tl Ii ! z rejonizacji produkcji. Szereg stwierdzeń wydaje się niesłusznych li ,sprzeeznych z potoczną obserwacją, nie tylko ze szczegółowymi badaniami terenowymi. Np. "Porównanie jednorodzinnych budynków mieszkalnych pochodzących z trzech okresów: z początku zeszłego stulecia, z lat osiemdziesiątych, oraz budynków wznoszonych po drugiej wojnie światowej, wskazuje wyra żnie na zmniejszanie się ogólnej kubatury budynków i ich powierzchni użytkowej, użycie coraz to gorszego budulca i coraz mniejszego nakładu pracy na osiągnięcie efektów plastycznych" (str. 128) inny przykład... "nawet tradycyjne chałupy pańszczyżniane, wznoszone w niektórych okolicach kraju, zawierały większą sumę bezwzględnych wartości w postaci materiału, robocizny i użytkowej przydatności budynku, przeliczonej na metr sześcienny jego kubatury, niż budynki nowsze" (str. 129). Publikacja z punktu widzenia historycznego i typologicznego nie jest dostatecznie udokumentowana (l 266 obiektów różnych chronologicznie), a wnioski odnośnie przyszłego modelu domu jednorodzinnego na wsi conajmniej zbyt minimalistyczne. Zasadniczym walorem pracy jest rejestr problematyki budownictwa wiejskiego, przydatny jako namiastka podręcznika dla studentów wydziału architektury i budownictwa. Maria Elizabeth Chesley B a i t y, AMERYKA Nasza Księgarnia, Warszawa 1962, s. 164. PRZED Trawińska KOLUMBEM, wyd. W ostatnich dniach 1962 roku ukazała się na półkach księgarskich niewielka książka przejrzyście i estetycznie wydana, o dobrym .i. ciekawym zestawie ilustracji, traktująca o indiańskej Ameryce. Jest to tłumaczenie z amerykańskiego oryginału doskonałej, popularnie podanej historii przybycia człowieka na ten ląd, jego rozeJSCla się po obu lądach amerykańskich, najdawniejszych zbieraczo--łowieckich, a póżniej kopieniaczych kultur Ameryki Północnej i Centralnej, a wreszcie cywilizacji kręgu Mezoameryki. Jedyne wychylenie się ku południowi to opis cywilizacji południowo-amerykańskiej Inków. Książka należy wyrażnie do literatury popularno-naukowej i jako taką mam zamiar tutaj ją omówić. Dla polskiego czytelnika ma ona wartość przede wszystkim dzięki temu, że mówi o tych problemach i tych kulturach, które u nas są stosunkowo mało znane - o przybyciu człowieka do Ameryki, o najstarszych kulturach jakie stworzył, wreszcie o doskonaleniu się z biegiem czasu tych kultur, aż do wytworzenia przez nie wysokich cywilizacji pod pewnymi względami przewyższających starożytne cywilizacje Starego Swiata. O niektórych z tych problemów mógł polski czytelnik dowiedzieć się z książki Ewy L i.p s *, ale tutaj są one .znacznie bardziej zwięźle 'i ja'sno podane. Poza nowością tematu (nowością tylko w polskiej literaturze amerykanistycznej), wartość książki leży w jej doskonałym ujęciu popularyzato'rsk~m. Nie ma tu prz.eładowania szczegółami; autorka daje jakby szkicowe tylko obrazy omawianych kultur, ale szkic jest tak pomyślany, że uwzględnia wszystko co w danej kulturze jest nowego, specyficznego, wartego zapamiętania. Poza tym autorka odsłania pewne arkana ,.kuchni" naukowej, ukazuje drogi jakimi uczeni doszli do takich, a nie' innych wniosków (np. opis datowania zabytków metodą dendrochronologii), co czytelnika czyni w pewnym sensie współuczestnikiem dociekań autora i silniej wiąże z problematyką książki. Wreszcie godny uwagi jest język łatwy, prosty, obrazowy. dzięki czemu fakty naukowe czytelnik przyswaja sobie w sposób przyjemny, bez wysiłku pokonywania zawiłych okresów, czy suchego lakonicznego stylu w jakie często obfituje tzw. język naukowy. - , Przy tym wszystkim książka jest poprawna z punktu widzenia wiedzy amerykanistycznej daje właściwy obraz całości poruszanych w niej zagadnień choć w pewnych, nielicznych szczegółach można by z autorką polemizować. Najwięcej zastrzeżeń budzi rozdział o Wikingach, którzy "odkrywają i tracą Amerykę" (s. 59 i nasL). Jakkolwiek autorka omawiając sagi islandzkie, na których głównie opierają się zwolennicy teorii o Wikingach w Ameryce, podaje uczciwie wszelkie zastrzeżenia naukowców, przecież wyrażnie sugeruje, że to właśnie Normanowie pierwsi odk~Yli Amerykę. To zresztą nie własne pomysły Elizabeth Baity, bo dotąd nie udo~odniona koncepcja przedkolumbijskiego odkrycia Ameryki przez Germanow stale odżywa w nauce amerykańskiej i niemieckiej, a pcdtrzy• EW::JL i P ~.. Księpa lndin.n, \.vyd. Wiedza PO\v. \oVarszawa 1360 ss. 486. �698 699 mują ją mnożące się już od początku XIX w. rzekomo znajdowane u. północnych wybrzeży amerykańskich Atlantyku coraz to nowe falsyflkaty broni wikińskiej, a przede wszystkim kamieni z napisami Tunicznymi. Pe\vne zastrzeżenia budzi również tendencja postarzania przez autorkę cywilizacji amerykańskich - np. o Inkach mowa jest jako o "jednej z najstarszych cywilizacji świata" (s. 142), podczas gdy w rzeczywistości jest ona jedną z najmłodszych cywilizacji świata, bo jej rozkwit przypada dopierG na XV w. n. e., a początki nie sięgają daleko wstecz poza XIII w. n. e. O "piśmie" węzłowym quipu pisze autorka: "Moglibyśmy się dużo dowiedzieć o dziejach Inków, ale Hiszpanie spalili archiwum quipu i w ten sposób zaginęła na zawsze sposobnoś<:, ·przeniknięcia tajemnic tego starożytnego ludu" (s. 143). Także i to nie jest prawdą, bo quipu zachowało się w grobach w tysiącach egzemplarzy i zostało zbadane jeszcze na początku XX w., dzięki czemu wiemy, że są to tylko znaki ilości, nie do rozszyfrowania bez ustnego komentarza, które nic nam nie mogą powiedzieć o "tajemnicach" Inków. Również wiadomość o Tiahuanaco (ruiny świętego okręgu nad jeziorem Titicaca), które jakoby było zamieszkałe w przeszłości przez "tysiące ludzi" (s. 147) nie jest prawdziwa, bo był to tylko kompleks świątynny, do którego pielgrzymowano z odległych okolic, al2 nie było tam większego stałego skupiska ludności. Charakterystyczne jest, że wszystkie te niewątpliwe błędy występują przede wszystkim w rozdziale o jedynej kulturze południowo-amerykańskiej. Nie jest wię-c wykluczone, że autorka słabiej orientowała się w tej cześci kontynentu amerykańskiego . . Mimo tych usterek książka "Ameryka przed Kolumbem" może być wzorem dobrz2 pojGtej popularyzacji i dlatego jest cenną pozycją w naszej literaturze popularno-amerykanistycznej. Napewno przyczyni się do rozbudzenia zainteresowań tym kontynentem. Oby nasi historycy kultury umieli równie ciekawie i łatwo pisać na temat swoich nieraz p::\sjonujących, lecz jak nie pasjonująco podanych specjalności. AnncL Kowalska-Lewicka Bernal Diaz deI C a s t i 110. PAMIĘTNIK ŻOŁNIERZA KOHTEZA, CZYLI PRAWDZIWA HISTORIA PODBOJU NOWEJ HISZPANII. Wybór, przekład i przypisy Anny Ludwiki Czem)'. Wyd. MON, Warszawa 1962, ss. 532. Okres podboju i odkrycia Ameryki to jedna z najciekawszych kart historii naszej cywilizacji, nie tylko ze względu na liczne, pełne f::;ntazji, nadludzkich wysiłków, niepospolitej odwagi, a zarazem niepospolitych okrucieństw wyprawy, ale również dzięki temu, że Europa zetknęla się wówczas z zupełnie odrębnymi kulturami, które powstały i rozwijały się w bezwzględnej izolacji od wszystkich ośrodków cywilizacyjnych starego świata. Były one młodsze historycznie od cywilizacji europejsk;ch i . azjatyckich, ze względu na krótszy okres rozwoju człowieka na tym kontynencie, a równocześnie nie skażone wpływami z zewnątrz. \Vłaśnie ta młodość i brak obcych naleciałości to największy ich walor dla historyka kultury. Do tego dołącza się fakt, że cywilizacje te znane są nie tylko ze szczątków archeologicznych, ale z relacji ludzi, którzy oglądali je na własne oczy, a wrażenia swoje spisali i w ten sposób ocalili dla póżniejszych pokoleń. Przekazów współczesnych cywilizacjom Ameryki mamy stosunkowo· dużo. Częściowo są to relacje samych Indian amerykańskich, którzy nauczywszy się od Hiszpanów ich pisma, spisali po hiszpańsku lub w językach indiańskich dzieje i obyczaje swoich narodów; w większości jednak wiadomości o cywilizacjach amerykańskich zawdzięczamy pierwszym konkwistadorom i towarzyszącym im kapelanom ~ kronikarzom. W relacje ze, swoich podróży wpliltali oni nieraz bardzo szczegółowe i wierne opisy spotykanych ludów. Dzisiaj te relacje, niektóre znane z wcześniejszych wydań, inne odkrywane dopiero w ostatnich czasach w archiwach i bibliotekach, są dla nas bezcennym wprost źródłem etnograficznym. Takim właśnie źródłem jest świeżo wydany Pamiętnik żołnierza. Korteza. J€:go autor Bernal D i a z del C ,a s t i l l o brał udział w kilku kolejnych odkrywczych wyprawach do Ameryki Centralnej, poczem jako już doświadczony, choć bardzo jeszcze młody żołnierz ruszył z Hernando Kortezem na wyprawę, która zakończyła się zdobyciem Meksyku. Idąc z wojskami Kortezapoznał wiele plemion pozostających w strefie wpływów Meksyku, wreszcie wkroczył do miasta Tenochtitlan-Meksyk w czasie, gdy żyło ono jeszcze swym normalnym życiem, zanim Hiszpanie zaprowadzili tu swój reżim i zanim cywilizacje mezoamerykańskie zostały zniszczone przez wojny, zarazy, wprowadzenie chrześcijaństwa i kolonializmu hiszpańskiego. Niestety nie możemy dać pełnej oceny dzieła C a s t i l l a z punktu widzenia jego wartości etnograficznej. Wydanie polskie jest ogromnym skrótem czterotomowego rękopisu, a każdy wybór, jak wiadomo, dokonywany jest pod pewnym punktem widzenia. Ponieważ tłumaczka, która równocześnie dokonała wyboru, nie jest etnografem, nie wykluczone, że USUnęła z tekstu pewne szczegóły mogące in teresować historyka kultur indiańskich. Jednak wystarczy i ten skrót by ocenić tendencję autora, a co za tym idzie wartość jego książki jako źródła etnograficznego. Otóż założeniem ,.pamić;tnika" Castilla byl(J z jednej strony pokazanie zasług prostych konkwistadorów w dziele odkryć i podbojów, które okryły chwałą nazwiska tylko głównych bohaterów tych wydarzeń. Dlatego nacisk kładzie on przede wszystkim na trudy podróży i wojaczki, odwagę i brawurc; �701 '700 zwykłych żołnierzy bez pomocy których Kortez nie mógłby odnosić swoich słynnych zwycięstw. Stąd stosunkowo mało miejsca zajmują opisy kultur indiańskich. Z drugiej strony Castillo postanowił swoim pamiętnikiem .oczyścić konkwistadorów z zarzutów stawianych im bE'~pośrednio po podboju przez licznych księży świeckich i zakonnych, że wobec zawojowanych ludów postępowali z bezprzykładnym okrucieństwem. Już w trakcie opisu podboju polemizuje Castillo (s. 211) z największym obrońcą Indian Bartłomiejem de las Casas, którego książka o ok'rucieństwach Hiszpanów w Ameryce': zrobiła silne wrażenie nawet w ówczesnych bynajmnil)j nie humanitarnych czasach. Twierdzi on, że zarzuty las Casas'a są całka' wicie zmyślone, a opisywane przez niego wypadki nigdy nie miały miejsca. Dlatego też w opisach Castilla stosunek Hiszpanów do Indian wyglądałby zgoła sielankowo, gdyby nie mimochodem wtrącone, a wiele mówiące zdania takie np.: "Kiedy zgromadzono wszystkie niewolnice i pieczęć przypieczęci" było poprostu piętnowaniem Indian na niewolników przez wypalanie rozpalonym żelazem na policzku znaku "G". Podobnie zdania o "przykładnym ukaraniu" miast i całych plemion, czy też że "W tym mieście znaleziono wiele pięknych Indianek", które następnie rozdzielono między siebie i zabrano (s. 370) świadczą, że Las Casas nie był aż tak bardzo odległy od prawdy jak to twierdzi C a s t i 11 o. By jednak usprawiedliwić nie dające się całkiem zatuszować akty bezprawia Castillo stara się przedst.awić Indian jako lud dziki, o odrażających obyczajach, uprawiający masowo kanibalizm i sodomię i oddający cześć szatanowi. Bardzo znamienny pod tym względem jest rozdział 52 - ,,0 korzyściach jakie przyniosły nasze słynne podboje i trudy". Castillo zaczyna tam opis indiańskich nieprawości od krwawych ofiar. Znajdujemy tam zdania - "Świątynie ich, zwane cues, były tak liczne, że przeklinam je". "Jedli mięso ludzkie, jak my pożywamy wołowinę". "Dopuszczali się występków cielesnych synowie z matkami, bracia z siostrami... A pijacy? Nie potrafię powiedzieć jakich świństw się dopuszczali". Na szczęście przybyli jednak konkwistadorzy i "Nauczyliśmy ich (Indian) ogłady i zasad naszej świętej religii". Może zbyt szeroko rozwiodłam się nad tą kwestią, ale teraz staje się jasne, że nie możemy pamiętnika Castilla traktować jako źródła do kultury Indian w pełni zasługującego na wiarę· Mimo to Castillo przekazał nam bardzo dużo c-ennego, bo autentycznego materiału, bez którego trudno byłoby odtworzyć obraz cywilizacji Mezoameryki. Znajdujemy u niego m. in. pełen autentyzmu opis miasta Meksyku - rozplanowania, budownictwa, świątyń i pałaców; szcl-E'gółowy opis placu targowego - co na nim sprzedawano, jak płacono; opis dworu • Bartolome Ie la C a S a s. Krótka reLacja o wyniszczeniu Indian. Warszawa 1956. I • I' Montezumy, dworskiego ceremoniału, uczt i polowań; kapłanów i uroczystości religijnych; uzbrojenia i sztuki wojennej i wiele innych. Poznajemy przy tym zarówno powierzchowność jak i charakter, sposób bycia itd . wielu wybitnych postaci ówczesnego świata indiańskiego - przede wszystDanii Mariny, tłumaczki, doradczyni i przyjaciółki Korteza. "Pamiętnik żołnierza Korteza" wyszedł w polskim tłumaczeniu w niespełna 3 lata po ukazaniu się w Bibliotece Narodowej Ossolińskich innego źródła odnoszącego się do tej samej epoki i naświetlającego te same wydarzenia, ale tym razem nie od strony europejskich zdobywców lE:cZ samych Indian meksykańskich. Mam tu na myśli recenzowane w XLVI tomie "Ludu" A z t e k a A n o n i m a Zdobycie Meksyku wraz z jego wyczer-· pującym wstępe:n i k.mentarzem pióra T a d e u s z a M i l e w s k i e g o. Możemy uważać za wyjątkowo pomyślną okoliczność nie tylko to, że w niewielkim odstępie czasu polski czytelnik otrzymał dwa dzieła mówią.ce o kulturze i upadku państwa Azteków, ale i to, że każde z nich daje naświetlenie tej samej kultury i tych samych wypadków z dwu różnych pozycji - ze strony Azteków i agresorów hiszpańskich. Ten dwugłos indiańsko-hiszpański wykorzystał prof. Milewski opracowują,c na scenę krakowskiego Teatru Rapsodycznego "Zdobycie Meksyku" (światowa prapremiera z udziałem przedstawicieli Meksyku odbyła się w Krakowie w listopadzie 1962 r.). Jest to inscenizacja z zachowaniem oryginalnego tekstu azteckiego opiewającego upadek imperium Meksyku i z wplecioną narracją żołnierza hiszpańskiego, który słowami Castilla opowiada wydarzenia te same, które opiewają ze swej strony Aztekowie, ale widziane oczyma najeźdźcy. Wracając jednak do recenzowanego dzieła wydanie polskie Pamiętnika Castilla, mimo że jako skrót i dzieło o wyraźnych tendencjach antyindiańskich, nie ma pełnej wartości naukowej, jest bardzo ważną pozycją w literaturze amerykanistycznej wydanej w języku polskim. Jej walor naczelny to ukazanie czytelnikowi barwnego, sugestywnego obrazu indiańskiej Mezo8meryki i jej pełnego tragizmu upadku. Dzięki ciekawym literacko ujęciom, przekonywającej prostocie słowa i wartko tomącej ;się akcji, książka jest doskonałą lekturą n'3.wet dla naj szerszych rzesz czytelników, a zatem jest dobrą formą popularyzacji wiedzy o Ameryce Indiańskiej. Przyczynia się do tego doskonałe tłumaczenie. Naleiałcby życzyć sobie, żeby polskiemu odbiorcy udostępniono inne jeszcze, równie pożyteczne i ciekawe kroniki dziejów i kultur amerykański~h - a zachowało się ich wiele. Dużą wadą książki jest brak obszernego omówienia i przypisów, które znacznie podniosłyby jej wartość jako źródła informacji o Mezoameryce i konkwiście Meksyku . Anna Kowa!ska-Leu:icka �702 703 REVISTA COLOMBIANA DE FOLCLOR Folklorystyczny, organ Kolumbijskiego Instytutu 'Okres drugi W6l r. Bogota. Kolumbijski Przegląd Antropologii, vol. II, nr 6, Tom liczący 226 stron zawiera 10 prac oryginalnych, poświęconych głównie ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku, ponadto komunikaty i przegląd literatury. Najobszerniejsze prace daje Rogerio Vel a s q u e z M. Autor ten od wielu lat zajmuje się badaniem ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku. W 1957 r. ogłosił w tym samym czasopiśmie pracę dotyczącą medycyny ludowej. Obszar, któremu autor poświęca swą uwagę, jest niezwykle wymieszany pod względem ludnościowym. Występują tam rdzenni tubylcy Indianie, Murzyni, biali i wszelkich stopni mieszańcy, mulaci i metysi. Z tego też względu folklor tych obszarów wykazuje ogromne wymieszanie elementów z różnych stron. Pierwszą publikację omawianego tomu stanowi praca Rogerio Vel as q u e z M.: Ritos de la muerte en el Alta y Bajo Choco Obrzędy związane ze śmiercią w Górnym i Dolnym Choco, ss. 15-76. R.ozdz. I. Poglądy na zjawisko choroby. Przepowiednie zdrowia i choroby. Znaki zwiastujące śmierć. Na całym kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku panuje zgodny pogląd, że choroba zawsze jest wywołana czarami. Z tego powstaje nakaz zemsty na tego, kto rzucił złe czary. Przestrzeganie tego nakazu doprowadzało niekiedy do wyludnienia całych połaci kraju. Rozdział II. O agonii. Badanie zmarłego. Co Murzyni wiedzą o życiu i o śmierci. Jak zjawiła się śmierć na świecie według wierzeń tubylców. Wśród wielu ciekawych danych warto zanotować w wolnym prze'kładzie wiersz: "Już zbliża która mnie Śmierć nie Śmierć jest się Śmierć, nawiedzi. jest mężczyzną kobietą". Wiersz ten jest powszechnie znany wśród Murzynów nad Pacyfikiem. Istnieje także ciekawa legenda dotycząca pojawienia się śmierci na świecie, która znajduje odpowiednik wśród Hotentotów w południowo-wschodniej części Afryki. W krótkim streszczeniu legenda t3. mówi o poselstwie wielkiego kota wysłanego przez ludzi do Boga, by wyjednać im nieśmiertelność. Wąż pragnący się pomścić na kocie, który go kiedyś znieważył, ubiegł go chytrze i wpierw zjawił się u Boga sprowadzając podstępem śmierć na ziemię. Wskutek tego ludzie mają zarówno pretensje do kota, że dał się ubiec, jak i węża, że źle przedstawił życzenia ludzkie przed Bogiem. Rozdział III. Ołtarz czy grobowiec. Pogrzeb murzyński. Pogrzeb dziecka murzyńskiego. Pogrzeb. Rozdział IV. O trumnie. Grób Murzyna. Grób tubylczy. Aniołek z Tumaco. Zachowanie się osób będących w żałobie. Obrzędy pogrzebowe pełne są śpiewów i muzyki. Obowiązują specjalne stroje żałobne. Zawsze występuje dekoracja kwiatowa. Rozdział V. Dziewięć dni pogrzebowych. Stypa. Koszty stypy. Novenaria, czyli obchód dziewięciodniowy wykazuje różnice w Górnym i Dolnym Choco. Przez cały ten czas odbywają się wspominki, płacze, śpiewy, całość kończy uczta. Autor podaje drobiazgowo w dolarach ceny za wszelkie świadczenia pogrzebowe wraz z obrzędami. Koszty idą w setki dolarów, co może doprowadz:ić do ruiny osoby chcące wszelkie zwyczaje zachować. Rozdział VI. Wyjście duszy z ciała. Amulety. Dzień zmarłych. Rozdział VII. Wierzenia dotyczące końca świata. Na końcu pracy podaje autor zestawienie użytych wyrazów gwarowych oraz przetłumaczonych zwrotów i przysłów tubylczych na temat śmierci i zmarłych. W przeglądzie były publikowane. literatury podaje 10 pozycji, z których nie wszystkie Rogerio Vel a s q u e z M.: lnstrumentos musicales del Alto y Bajo Instrumenty muzyczne w Górnym i Dolnym Choco, 8 fotografii poza tekstem, ss. 79-116. W pierwszej części podaje autor systematykę instrumentów muzycznych używanych ;;a kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku. Są one następujące: 1) perkusyjne poruszane i wstrząsane np. marakasy i guasy, 2) perkusyjne drapane i skrobane np. karaski, 3) perkusyjne z bezpośrednim uderzeniem np. talerze metalowe, gongi, cymbałki, bębenki, tamburyny, 4) strunowe: smyczkowe i szarpane, jak skrzypce, mandoliny i gitary 5) dmuchane: flety, klarnety, piszczałki, trąbki, a także akordeon, organy i harmonika. W części drugiej daje autor opisy posługiwania się tymi instrumentami z uwzględnieniem pewnych lokalnych osobliwości, przytacza również niektóre teksty piosenek najczęściej śpiewanych. Chaco Część trzecia zajmuje się orkiestrami i zespołami muzycznymi. Najczęstsze zestawy instrumentalne to np. bębenek, tamburyn, gong, klarnet i perkusja. Zamiast klarnetu może być piszczałka lub trąbka. Powszechne jest przekonanie, że muzyka odpędza złe duchy, a więc ma znaczenie egzorcyzmu. Część czwarta traktuje o muzyce tubylczej. Autor przytacza także legendy dotyczące pochodzenia instrumentów muzycznych. Na końcu pracy znajduje się zestawienie wyrazów gwarowych, przysłów i zwrotów na temat muzyki. Literatura uwzględnia 45 pozycji. Ilustra- �'105 704 cje przedstawiają płaski bębenek (reg,uinta), wysoki bębenek (tabora), tubylców z perkusją, bębnem, cymbałkami, fletem itd. Rogerio Vel a s q u e z M.: Vestidos de trabajo en et Alta y Bajo Chaco - Ubiory robocze w Górnym i Dolnym Chaco, S'S. 117-130. Autor rozpoczyna od opisu sombrero. Także magia wiąże się z tym nakryciem głowy. Kobieta chcąca wzbudzić miłość mężczyzny winna włożyć na głowę jego sombrero. Całe mnóstwo przysłów wiąże się z sombrerem. Następują opisy odzieży z tkanin bawełnianych. Koszule wśród Murzynów z zachodniej Kolumbii są w użyciu od 1852 r., gdy narzucono przepisy dotyczące strojów ze względu na moralność. Bardzo ciekawe i brzmiące niezwykle swojsko są, przysłowia związane z odzieżą np. "oddać koszulę" w znaczeniu zbiednieć, aby innym pomóc w potrzebie, "Zadłużyć się aż do koszuli" albo też "Zgrać się do koszuli". Ponadto: ,.Przyjść w jednej koszuli" w znaczeniu: wyjść za mąż bez posagu, "Rozdzierać szaty" w znaczeniu: mówić o kimś źle. Wśród różnych szczegółów odzieży znaczenie magiczne miała pierwotnie la pa.mpanilla - opaska biodrowa zakrywająca części wstydliwe. Spodnie robocze bywają krótkie lub długie. Dawniej występowały jeszcze owijacze zwane bayeta i chusty - tetero. Były to stroje ubogich z czasów niewolnictwa, dziś nie są używane. Następuje opis obuwia roboczego. Na końcu podaje autor wyrazy gwarowe oznaczające poszczególne części ubiorów. Samuel M a l' t i: Etnomusicologia en Colombia Muzykologia etniczna w Kolumbii, z 2 fotogrc.fiami przedstawiającymi tubylcze zespoły muzyczne, ss, 133-142, Vidal Antonio R o z o: El carnaralito entre los indigenas Inganos de YunguilLo - Karnawał u tubylców z Yunguillo,. autor omawia instrumenty podając rysunki 6 typów, ss. 145-152. Manuel Zapata O l i veIl a: Cana de millo, variedades y ejecucionFlety, zróżnicowanie i wykonanie, 1 fot. 3 rys. ss. 155-158. Cana de millo jest instrumentem podobnym do fletu, wykonanym z surowca roślinnego, najczęściej z trzciny sorgo (rodzaj prosa) lub z palmy. Autor stawia zagadnienie, czy jest to przekształcony instrument tubylców indiańskich czy import hiszpański lub ewentualnie afrykański. Dziś jest w powszechnym użyciu u wszystkich przedstawicieli ludności wszelkich ras na całym wybrzeżu Pacyfiku i także sięga do Atlantyku. Flet taki umożliwia wydawanie tonów wysokich przy wydechu i niskich przy wdechu. Autor wyjaśnia to rysunkami anatomicznymi. Yolanda M, de J a l' a m i 11 o: Algunas costumbres religiosas relacionatias can el culto a yos muertos en una region de l.a costa atlantic'L colombiana Niektóre obrzędy religijne odnoszące się do kultu 7m?rłyc..'1w jednym z regionów atlantyckiego wybrzeża Kolumbii, ss. 161-170. Autorka omawia wartę przy zmarłym, dalej wartę dla uczczenia dusz i rozmaite obserwacje wiążące się z tymi obrzędami. l\Iilina 1\1u n o z. V.: Estampas regionales Tańce regiOn3.1ne. ss. 173-180. Autorka przytacza kilka tekstów piosenek ludowych. Luis Duque G o m e z: Arlesanias nalivas Rzemieślnicy tubylczy, ss. 18:3-187. Luis DuqUE:-G o in e z : Notas sabre b historia del traje tipieo nC/eioct'. ss, 191-193, Notatki dotycza"ce historii typowych strojów ludowych. Francisco Marquez Ya n e z: Injorme sobre el III FestivJ.l e>::. ss. 197-202. Autor podaje informacje dotyczące zarówno festiwalu folklorystycznego w Ibaque jak i kongresu ludoznawczego w 1961 r. Na zakończenie tomu dwaj autorzy, mianowicie Luis Duque G o m e z oraz Francisco Marquez Y a n e z l~odają obszerne omówienie literatury, w tym czterech prac oryginalnych i dwóch czasopism folklorystycznych. Należy z uznaniem podkreślić bardzo szczegółowe i wyczerpujące przedstawienie notatek bibliograficznych. Wanda Stęślicku. RIVISTA Dl ANTROPOLOGIAorgan Instytutu Antropologicznego w Rzymie, vol. 48, Roma, Citta Universitaria 1961. Tom 48, liczący227 stron zawiera 6 prac oryginalnych, głównie m::>r£ologicznych, 8 komunikatów naukowych, ponadto przegląd literatury i dzial sprawozdawczy. Pierwszą publikację tego tomu stanowi praca anatomiczna o pe-.vnym charakterze etnograficznym pt. iłsimmetria del crania dei Daiacchi Penihiny (o Peng) per dejormaz-ione arti.jiciale (Plagiocejalia artijiciale) -- Asymetria czaszki uDajaków Penihing (o Peng) jakJ skutek S?tUCll1'"i deformacji (plagiocephalia arlijicialis). JC':st to praca :.biorowa wYk)na;~ przez dyrektora Instytutu, a zarazem redaktora omawianego czasopisma, Sergio S e r g i wraz z współpracowniczkami Anna M a s s a i Annapia di N a p o l i. Praca zawiera 4 ryciny w tekście, 16 tablic fotograficznych, 8 kraniogramów, 34 tablice liczbowe kraniometryczne, ss. 5-37. Badano' serię 16 zdeformowanych czaszek Dajaków z Borneo z plemienia Penihing .. W badaniu architektoniki czaszki zastosowano metody kraniograficzne i kraniometryczne z wieloma oryginalnymi uzupełnieniami S. S e l' g i e g o. Szczególnie zwrócono uwagę na współzależności między elementami kostny-o mi czaszki, które wskutek deformacji ulegały wzajemnym przesunięciom, Postępowano w ten sposób, że nakładano na siebie obustronne narysy· wykazując stopień asymetrii. Zniekształcenia występowały głównie' \\' obszarze potylicznym, zaznaczały się jednak też w czołowym. Działanie deformujące szło od tyłu i z boku, przy czym centrum ucisku leżałO' II· okolicy asterionów. Vl 7 przypadkach ucisk był prawostronny, w 9 le4;) - .. LtI(1 " t. XLIX �706 wostronny. Autorzy doszli do wniosku, że deformacja była wprawdzie sztuczna, jednak nie była zamierzona, wiąże się zaś z pewnym miejscowym zwyczajem układania niemowlęcia w kolebce zawsze w jednaki sposób. Przedstawiono trzy serie kraniogramów: strzałkowy, czołowy i poziomy. Ponadto mierzono też kraniometrycznie stopień deformacji kształtu i pozycji każdej kości z osobna. Omawia się zarazem topograficzne i funkcjonalne znaczenie zaszłych zmian. Ustaliwszy centrum ucisku w okolicy asterionów badano także promieniowanie linii uciskowych. Jest ciekawe, że podstawa czaszki związana silnie z kręgosłupem, nie poddawała się wpływom deformującym, natomiast deformowała się część twarzowa czaszki w okolicy jarzmowej (policzkowej), ponieważ kość jarzmowa wiąże się z kością skroniową i czołową i wobec tego odbija w sobie tam powstałe deformacje. Dalsze części twarzy pozostają nietknięte przez wpływy zniekształcające. Niniejsza praca stanowi druga, część publikacji, która ukazała się w tomie 46-ym tego samego czasopisma. Dalsze tytuły obejmują prace krótsze o rozmaitej tematyce. Carlo M a x i a & Antonino F l o l' i s: Su una mutilazione finora non c/escrittl del foramen magnum riscontrata in crani !taliani delle collezioni dei e di Sassari - O pewnym dawniej nie opisanym uszkodzeniu wielkiego otworu potylicznego spotykanym w czaszkach włoskich kolekcji muzealnych antropologicznych z Caglari, Rzymu i Sassari, 3 tablice '\v tekście, 8 tablic pozatekstowych, ss. 43-58. A utorzy opisują uszkodzenia na serii czaszek eneolitycznych. Ich zdaniem uszkodzenia zadano pośmiertnie celem uzyskania talizmanów głównie przeciwko epilepsji. W niektórych przypadkach uszkodzenia były bardzo duże i wyłamano sporą część kości, w innych były małe. Uwagi dc.tyczące obrzędów magicznych związanych ze zwłokami ludzkimi kończą pracę. Marcello G l' e c o & Massimo Cao P i n n a: Salle variazioni di tllcuni caratieri bioumorali in relazione ad attivita agqnistiche - O zmienności niektórych cech związanych z płynami ustrojowymi u aktywnych sportowców wyczynowych, 5 tablic w tekście, 6 poza tekstem, ss. 59-80. Badania prowadzono na kolarzach, ciężarowcach i piłkarzach, pobierają.c w różnych odstępach czasu próbki moczu, osocza krwi i wykonując wszech:stronne analizy. Badania prowadzono zarówno przed wysiłkiem, jak i po nim w czasie 48 godzin, 80 dni i 165 dni. Wykazano, że u sportowców wyczynowych pojawia się zakłócenie w działalności nerek i wątroby. Zmiany te mogą być odwracalne po zaprzestaniu zbyt intensywnych ćwi,czeń. Ciekawe jest spostrzeżenie dotyczące hiperfunkcji gruczołów nadner-eza, co autorzy przypisują swoistemu przystosowaniu do wzmożonej aktyw:ności. del fonda oculare e pigMario F e d e l i : .Ąspetto ojtalmoscopi.co e clei cap'!l!i - Wygląd oftalmcskopijny dna oka, mentazione dell'iride a pigmentacja oczu i włosów. 8 tablic. ss. 81-96. Autor badał 100 chłopmasei antropologici di Cagliari, di Roma 707 ~-ó'\~ w wie~.u pIgmentacJI. lat wykazują.: 14-19 \\'spólzalcżno~ci Halo . T e s t a - B a p p en h . . . . e I m. gemma Ie monozlgotlca Mong l' iW \\' cechach dna oka ' 1 ongO/lsmo osservato in coppia . .' . . o Izm u pary monozygotycznych (jedno'a~~~~ch) bl~zmąt, 5 rycIn w tekście, 3 tablic poza tekstem, ss. 97-112. J:st . my PI zypad~k tego rodzajU opisany w literaturze. Autor stawia hipotezę, ze zachodzI tu blokada mech"niczna ge nu, co w pewnym ~topniu moze też występować w albinizmie. • Lo Halo T e s t a - B a p p e n h e i m: Dennatoglifi die;itali in soc e i appartenentl a coppie geminali MZ disti7lte' l'" . .']g t .nic r1 l" ". In re aZlOne al! esame /stolo~ o eg I annessl embrionali W '1 . . bl'" . " zory papl arne palcow u rąk w parach dOI:m:~ Jedno}9.]owych .w świetle badań histologicznych przydatków ploy , , 6 rycm w tekscle I 3 tablice; poza tekstem ss 113<:; ••• .5000 par bliźnia t ust n t ,.,. 128 .. ,..poslOd 'Cechy łożyska k a .1 a~ ar 99 par .lako Jednojajowe ze względu na _ .' o onU.1ąc Jeszcze dalszego podziału wewnąt' t ..· C7 punktu WIdzenia histologicznego. Okazało się' . I Z e.! grupy d ~~óżnicowane zgodnie z cechami sprawIe ustalania ojcostwa. łożyska. Będzie' t~e ~:~~l: 'h co; :porz~~~:C~~l~a~:h: Valutazioni analitiche di cllcane d~:p~~;pne t są er yz dimensioni e pro- analityczne niektóry~~ '\~;~:~~~o i dl!, atl~~l .. preolimpionici Szacowanie 10wców kadry przedolimpijskiej, 2 ~ ~~~~~Jl soma~yCznych w grupi:: spor:przedstawia wyniki badań antra'. y w tekscle, ss. 129-138. Auto!' 'nych dyscyplin A t . .pometrycznych na sportowcach 5-ciu róż. 29 . u or wylIczał sredme arytmetyczne dla 26-ciu w . . I -u proporcji w każde' . ymlarow . . .1grupie sportowej ustalając kategorie w dł SlewOW metodą Correnit'ego Wk' .' e ug rozciała ~ sprawnością fiZyczną.' y azuJe wspołzależności między budową linee Glancario A l c i a t t i: principali palmar' dłoniowe, 2 rysunki, Szczególnych linii. _ Un nuovo N, I ss. 139-144 i . n~z~e per la formulazione delie OW) wskazmk określ . l' C. a]ący g owne lini\: . hodzl o stosunek brzegu dłoni i po- Gabrielle S p e d i n i: Le a t l h' '. . _ Ya (R.C.A) _ H . pogo.lne sleT/che In 3.)3 negri N'Zaka. aptoglobmy (SOcza krwi u 353 M .'. . Afryk"! Centralna 4 tabll'ce l' b urz) nov., z N Zakara, , ICZ o\••.. ~ ~s 14- 154 Z rezy pozwoliło na precyzyjne '\ 1'" astosowanie o:oktro£oJenotyPOWo haptoglobin~ , vy IC7.eme częstOSCI występowania różnych c A. J. A l' k e II, <Ine!!z componenti Analiza la J. W. C o collana d II l' •• ;)-. n \\' a I l '. e .a ..m·unlla ". ~ F lV . . . . ( . lo l' I. Anal/sl elegii L1Ifantile di Van ;v]uhuggiaq __ ogniw tworząc h yc naszYJnIk mumii dzie' . U '. I""·<'lr;e. \\' tvmiedna kolor . "W clęce,] z an etc., 3 foto0 dzieCięcej ustalono na 3_00 \\<a. g oceny metod<:) C 14 wiek tej mumii M ;) p. n. e. assimo C r e s t a' M' . frican a - Ekspedycja . ISSlone antropologica antrop~logiczna d nella o republiki Republica Centroa- środkow ]-a frykań- �709 708 Niemiec stanowiła problem wymagający dopiero ostatecznego rozwiązania. W czasie konferencji poczdamskiej książka Gayre'a służyła między innymi jako dokumentacja naukowa włączona do materiałów obrad. Jest szczególnie ważne, że autor czerpał informacje głównie ze żródeł niemieckich i wbrew niemieckiej propagandzie, a w oparciu o niemieckie materiały, dowodzi slusz'1Ości polskich roszczeń do granicy na Odrze i Nysie. Treść jest podana w następującym porządku rozdziałów: Wstęp: Aktualność zagadnieil niemiecko-polskich. Rozdział 1. Geograficzne tło niemiecko-polskiego pogranicza. Rozdział 2. Rasy antropologiczne r~prezentowane w niemiecko-polskich strefach kontaktowych. Rozdział 3. Wpływy czynników etnograficznych i językowych na pograniczu niemiecko-polskim. Rozdział 4. Rozmieszczenie slowiańskich grup językowych we wschodniej części Niemiec. Rozdział 5. Sprawy "Lebensraumu" na polsldch terytoriach pogranicznych. Rozdział 6. Zagadnienia strategiczne i ekonomiczne, a granice krajów słowiailskich. Rozdział 7. Rewizja granic. Część merytoryczną książki rozpoczyna autor omówieniem zagadnień geograficznych. Znajdujemy tam charakterystykę geomorfologiczną sięgającą do wpływu zlodowaceń pleistoceńskich na rzeżbę krajobrazu, dalej krótkie omówienie warunków ekonomicznych i perspektyw dalszego rozwoju, a wreszcie przedstawienie stosunków demogrdicznych gęstości zaludnienia, przyrostu naturalnego, rynku pracy, ruchów ludnościowych itd. 'lo! regionach północnych, centralnych i 'południowych Niemiec i Polski ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza. Rozdział ten zreferowany niezwykle zwięźle jest dosłownie przepełniony treścią i jest ilustrowany kilkoma mapami. skiej, l mapka i l foL, ss. 167-172. Autor omawia wyni~i :vypraw~ tr~ającej od marca do sierpnia 1961, w której badał szczegolt1l~ rodzaJ. odzywiania tubylców oraz ich cechy somatyczne i hematologiczne. Pigmeje Babinga poddani byli szczególnie drobiazgowym badaniom. . Pietro p CI s s a l' e 11 o: Interesse antropologico del1e aptoglobme sieriche _ Znaczenie antropologiczne haptoglobiny surowiczej, 2 tablice, ss. 173-182. Poza trzema powszechnie przyjmowanymi fenotypami (Hp l-l, Hp 2-1, Hp 2-:?-) wyróżnić można jeszcze cztery rzadkie odmian~, ponadto bywaj,,) przypadki braku reakcji na stosowane metody. Bada~la. te stanowią podstawy dla wniosków dotyczących genetyki populacYJne). Domenico M a e s t l' i: Recenti metodi di valu.tazione deI colore della pelle ed applicazione in alcune turbe deHa pigmentazione Nowc' metody oc ny barwy skóry w zastosowaniu do niektórych zakłóceń pigmentacyjnych, 12 tablic, ss. 183-198. Zastosowano metodę spektro-fotometryczną do przypadków zaburzeń barwnikowych skóry. Zreferowano stan zagadnienia wedłl:g literatury. . .. Następuje szczegółowe i wyczerpujące omówienie publikacji nauk.o~ wych. Jest ciekawe, że spośród 8-u omawianych prac tylko dwie są trescl biologicznej, większość dotyczy etnologii. Tom zamykają zawiadomienia o mających się odbyć zjazdach, wreszcie sprawozdania za rok 1960i61. Wanda Stęślicka G. R. G a y re: TEUTON &: SLAV ON THE POLISH FRONTIER. Wyd. Eyre and Spottiswoode, London 1944 (76 stron tekstu, G6 l'otografii, 73 wykresy, 40 map). Cenna ta książka dotarła do Polski dopiero teraz, 20 la t po ogłoszeniu jej drukiem *. Autor, G. R. G a y l' e o f G a y l' e, Brytyjczyk, doktor nauk politycznych, przyrodniczych i filozofii, jest obecnie wydawcą kwartalnika "Mankind Quarterly" w Edinburgu. Badaniem stosunków polskoniemieckich zajmował się od dawna. W okresie międzywojennym kilkaJ.,;rotnie wyjeżdżał do Berlina, gdzie na zaproszenie tamtejszego Uniwersytetu prowadził wykłady zlecone. Przeżycia zwi:-~zane z ostatni4 wojną, ~ której brał czynny udział w stopniu pułkownika, wpłynęły na decyzję ujęcia dotychczaso\vych wyników badań w formie syntetycznej książki. Zamiarem autora było dostarczenie argumentów głównie z dziedziny antropologii etnicznej, etnografii i lingwistyki dowodzą.cych odwiecznych praw liłowial1skich do zachodniego pogranicza Rzeszy Niemieckiej, jako do ziem bezpraw'nie przywłaszczonych w ciągu historii. Ksiąi,ka powstała w okresie, w którym działania vvojenne jeszcze trwały i k\vestia wschodnich granic • Palr7 ,.Luri" t. XL[[J str. 2.jti reconzja w, P e l s C 11e. il I l . . Pewne zastrzeżenia budzi u polskiego antropologa rozdział drugi po_ SWlęcony zróżnicowaniu rasowemu ludności niemieckiej i polskiej. R. G'Iyre me stosuje żadnych metod objektywizujących lecz opis słowny znajdowanych różnic i podobieństw między osobnikami. Ponadto porównuje poszczególne cechy: jak kształt glowy, profil nosa, owal twarzy, pigmentację i wzrost w odniesieniu do populacji jako całości. Tego rodzajU metoda - do dziś stosowana przez wielu antropologów zachodnich -- stwa:za ?lbrzymie trudności interpretacyjne. Autor wprawdzie mówi o "typach" lstmejących wśród ludności, podaje n8wet cale mnóstwo fotografii wziętych z publikacji rozmaitych autorów; reprezentują one niejako wzorce czy mO,d~le typów rasowych. R. G a y l' e nie jest jednak w stanie określić 110sclOwego stosunku tych typów w populacji. Próby ujęcia zasięgu dawn~ch siedzib słowiailskich i germańskich, sprawy "praojczyzny" szkicowane na podstawie tak malo precyzyjnych ujęć antropologicznych nie �710 . rO\llnac .. ' a n o w s k l' e g o w dziele Polskamogą Się z syn tezą. J . C z e K Słowiańszczyzna z roku 1948. . . . Rozdział trzeci przedstawia wybór danych dotyczącycn czynmkow etnograficznych i językowych. Autor omawia typy budowy os~edli, zagród. domów, daje charakterystykę sprzętów i ubiorów. Opiera Się przy ty~ na obszernej i różnojęzycznej literaturze i wykazuje trwające do dZ1S. wpływy słowiańskie sięgające wyrażnie aż po Łabę, a więc ~nacz~te dal~J na zachód niż sięgają granice językowe. Rozdział ten cechujący Się włas-· ciwą autorowi lapidarnością i zwięzłością stylu należy do naj ciekawszych w całej książce. Ilustrują go liczne fotografie i mapy. W rozdziale czwartym, wyłącznie lingwistycznym, wykorzystał R. G a ~l' e również obfitą literaturę, przy czym wysoko stawia prace polskie· Lehra-S p ł a w i fi S k i e g o i M i l e w s k i e g o. Szczególnie :vażne są mapy nr 26 i 27. Są to dokumenty niemieckie (P a r t S c h, Schleslen, vo.!. I: Wrocław 1895 i Paul L a n g h a n s Deutsche Erde, 1905), obraZUjące zaslęgl słowiańskie na Sląsku. Na mapie nr 26 granica językowa z roku 179(), wykreśla zasięg słowiański idący daleko na zachód od Wrocławia, .dru~a.'. nr 27 z roku 1890 wykazuje bezsporną polskość Opolszczyzny. Rowmez: intere~ujące są dalsze mapy śląskie nr 28 i 29, opracowane na podstawie materiałów Langhansa z roku 1900. R. Gayre przypisuje tym mapom bar-o dzo słusznie ogromną wartość. Przede wszystkim dają one obraz obszarów o przewadze języka niemieckiego, polskiego, czeskiego i łużyckiego, powtóre - według własnego orzeczenia Langhansa - są. to nie tyle obszary językowe ile narodowościowe; nazywa on nawet swe mapy "Nationali·tiHenkarten". Jest to z tego powodu ważne, iż niemieccy szowiniści często· używali wygodnego argumentu, że ludność nawet mówiąca po polsku,. czesku czy łużycku, jest mimo to narodowości niemieckiej. Te późniejsze· koncepcje mówiące o rozbieżnościach między językiem i narodowością. były obce niemieckiemu badaczowi sprzed pierwszej wojny śWiatow~j,. takiemu jak L a n g h a n s, dla którego myśl o ewentualnym uzyskanIU' niepodległości przez ludy obcej narodowości, siłą włącz.one do cesarst:va: pruskiego, była zgoła nierealna. R. G a y r e interpretuje te sprawy nIezwykle trafnie. W bardzo pomysłowy sposób wykorzystał ponadto m8py' ogłoszone przez niemieckie władze szkolne przed pierwszą ~ojną śv:iat~wą w sprawie dzieci ślą.skich mówiących po polsku. DowodZi słUSZnIe, ze polskość dzieci jest najlepszym sprawdzianem rdzennej polskości ludu ~ląskiego. Rozważania językoznawcze kończy autor wnioskiem, że postulowana granica na Odrze i Nysie tylko częściowo przywróci Polakom ich właściwe obszary, znacznie sprawiedliwsza byłaby jego zdaniem granica biegnąca dalej na zachód od Odry. mniej więcej od Drezna na północ ku Bałtykowi. W rozdziale piątym znajduje się wpierw zwięzły referat dotyczący pruskiej polityki germanizacyjnej z przytoczeniem wielu faktów oei CZ3- 711 !Ów Fryderyka Wielkiego pOCZą'NSZyaż do wyczynów Hakaty, do represji w okresie międzywojennym i zbrodni ludobójstwa w czasie ostatniej wojny. Rozdział zamykają rozważania na temat prężności biologicznej Polaków, ich wielkiego przyrostu naturalnego, co raczej dla nich stwarza potrzeby powiększenia "Lebensraumu", o który tak się upominali Niemcy nie mający bynajmniej podobnych argumentów na poparcie swych roszczeń. Następny rozdział, szósty, zawiera poza argumentami strategicznymi krótkie omówienie śląskich ośrodków przemysłowych z wykazaniem, że z samego położenia geograficznego wynika powiązanie ekonomiczne całego Śląska z Polską i Czechosłowacją. Ostatni rozdział dotyczy rewizji granic. R. G a y r e wpierw dowodzi absolutnej słuszności wcielenia do Polski Warmii i Mazur, co w ogóle nie wymaga dalszej dyskusji. Następnie przechodzi do granicy na Odrze i Nysie. Powtarza w krótkim streszczeniu argumenty omówione w poprzednich rozdziałach. Wreszcie porusza drażliwą sprawę Niemców znajdujących się na obszarach mających wejść w skład Polski. Widzi tylko jedno wyjście: Polska musi być krajem bez mniejszości nar0dowych. Wszyscy, którzy opowiedzą się za narodowością. niemiecką, muszą opuścić nieswoją z'iemię i wrócić do własnej ojczyzny. Niemniej winny być stosowane ulgi dla tych, którzy pomni własnego słowiańskiego pochodzenia zadeklarują gotowość repolonizowania się. Jak najprzedniejszy dowcip brzmi zdanie wypowiedziane pod adresem Niemców, że dzięki lIstaleniu nowych granic pozbędą się wielkiego odłamu ludności nienordycznej. przez co zyskają większy odsetek tej cennej rasy u siebie, na co przecież zawsze kładli tak wielki nacisk. Książka R. G a y r e' a dziwnym trafem nie była u nas do tej pory zupełnie znana. Jeśli chodzi o istotę zagadnienia nie zdezaktualizowaJa się w żadnym punkcie. Ma ona przed? wszystkim \vagę obiektywnej oceny stosunków niemiecko-polskich z perspektywy autora brytyjskiego niezaangażowanego emo('jonalnie po żadnej stronie. Wanda Stęślicka Hans G r i m m: EINFUI-IRUNG IN DIE ANTHROPOLOGIE, VEB Glistav Fischer Verlag, Jena 1961, 102 strony tekstu, 51 ilustracji, skoro'<ddz rzeczowy i imienny, cena 10,65 DM. AL:<tor jest dyrektorem Instytutu Antropologicznego w Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, ma dwa doktoraty: medycyny i nauk przyrodni('zych. Omawiany podręcznik jest syntezą. kilkuletnich wykładów prowadzonych dla studentów biologii, psychologii, etnografii i archeologii. Daje nowy zadziwiająco świeży pogląd na zagadnienia antropologii potraktO\\·anej jako dyscyplina pomostowa scalająca dziedziny pokrewne. Autol' naświetla rolę antropologii w higienie społecznej, kulturze fizycznej, nau- �713 712 kach prawniczych, psychologii, socjologii, sztukach plastycznych, etnografii, arch'.~ologii, historii, a także w praktyce społecznej, w szczególności w sprawach normalizacji dla produkcji przemysłowej. A oto streszczenie niektórych tez H. G r i m m a : Antropologia zajmująca się morfologicznymi i fizjologicznymi rozmcami całych grup ludzkich jest szczególnie bliska etnologii i z nią ma ścisłe kontakty. Splot tych dyscyplin jest nadzwyczaj silny, istnieją wspólne katedry, instytuty i towarzystwa naukowe. Zarianiem stojącym przed antropologią jest wypracowanie systemu naturalnego opartego na rzeczywistym pokrewieństwie. Mamy dotąd tylko słabo udokumentowane hipotezy dotyczące powstania głównych odmian ludzkich. Konieczne jest zbiologizowanie antropologii, zajęcie się genetyką u człowieka, stworzenie antropologii fizjologicznej. Dla etnologii i archeologii byłoby z pewnością ważne wykazanie, że nosiciele określonych kultur mieli jakieś charakterystyczne cechy somatyczne. Badania osteologiczne szkieletów kopalnych należałoby również vrowadzić pod kątem ustalania typów budowy ciała. Istnieją z pewnością współzależności w układzie kostnym pozwalające na wyciąganie wniosków o proporcjach człowieka żywego. Takie postulatyotwieraja, dla badań antropologicznych nowe perspekty\vy. Dalej należałoby zająć się -ekologią człowieka, czyli badaniem związku organizmu ludzkiego z warunkami życiowymi środowiska. Kierunek badawczy, który w antropologii takie procesy bada, jest dopiero w powi- I ,I I I I Ii. jakach. Programy badawcze wielu zachodnich instytutów antropologicznych dotyczą zagadnienia zmienności grup ludzkich w zależności od warunków otoczenia. Szezególne zainteresowanie budzi "biotop wielkomiejski", jako miejsce największego zagęszczenia populacji ludzkich. Biologia obszarów miejskich, będąca dziś dopiero w zaczątku, jest przeto nowym i specyficznym zadaniem antropologów. Antropologia rozwinęła metody, które pozwalają ze szczątków rekonstruować szkielety, a następnie wyglą.d osobników żywych. Z badań morfologicznych można by również wnioskować o socjologii wymarłych plemion, nawet o genetyce populacji. Jakkolwiek autor docenia zagadnienia teoretyczne w antropologii, to jednak na plan pierwszy wysuwa zastosowania praktyczne widząc w tym najważniejszą funkcję społeczną tej dyscypliny. Wybór przykładów i ilustracji przeprowadził według tego punktu widzenia. Szczególny nacisk położył autor na higienie społecznej, normalizacji i produkcji. Mimo wszelkich wysiłków nie zdołał jednak w stosunkowo szczupłej książce dać całokształtu zagadniell. Z tego względu nie można tej publikacji uznać za rzeczywisty podręcznik antropologii. Jest to raczej przegląd problematykl z uwzględnieniem nowych kierunków. Z tego też względu książka ta więcej pożytku przynieść może wykładowcy niż studentowi, zawiera bowiem interesujące propozycje mogące wzbogacić zakres materiału. Niektóre rozdziały zostały w ksiCJjce G l' i m m a potraktowane zbyt pobieżnie. Zagadnienia konstytucjonalizmu w związku z psychologią wymagałyby rozszerzenia, trudno w dobie dzisiejszej poprzestać wyłącznie na Kretschmerowskich koncepcjach. Pewne zastrzeżenia budzi także sprawa typologii. W ujęciu antropologii polskiej klasyfikacja typologiczna opiera się na indywidualnie określonych osobnikach. Kryteria są morfologiczne, a nie narodowościowe. językowe czy psychiczne. Punktem wyjścia dla wyodrębnienia typÓ\\; antropologicznych są wzajemne podobieństwa osobników. Polskie badania niejednokrotnie rzucały światło na clawne migracje, na zagadnienia autochtonizmu itp. W tej dziedzinie antropologia nasza wyprzedziła znacznie kraje zachodnie. Główną rolę odgrywają tutaj metody badawcze. Było to osią,gnięciem na miarę światową, że zaczęto rozkładać populację ludzką na naturalne grupy osobników morfologicznie do siebie podobnych wyliczając liczebności tego rodzaju grup. O tych osiągnięciach i metodach nie znajdujemy wzmianki w książce H. G l' i m m a. Ponadto stwierdzić należy, że także w zakresie "biologizacji" antropologii pominięto ważne sprawy. Stanowczo za mało mówi autor o genetyce populacyjnej, o procesach selekcyjnych i o całym zespole zagadnień ewolucyjnych. Również należałoby chyba wzbogacić dzial dotyczący ekspertyz dla spraw dochodzenia ojcostwa. Szata graficzna, jakość papieru, okładka są bez zarzutu. Zalety te sprawiają, że książkę bierze się z przyjemnością do ręki. Wanda Stęś!icka Henn P o h I h a u s e n, DAS WANDERHIRTENTUM UND SEINE VORSIUFEN. Eine ethnographisch-geographische Studie zur Entwiklun" del' Eingeborenenwirtschaft, Albert Limbach Verlag, Braunschweig 195;' ss. 175. Pr~ca zajmuje się zbadaniem charakterystycznych cech pasterstwa, stan?Wlą~:gO o.b~k uprawy roślin pod~tawowe elementy składowe naszych cywlllzaC]l. KSIązka składa się z czterech rozdziałów. W rozdzial'= pierws~ym autor omawia problematykę pracy, własne stanowisko metodologIczne oraz dokonuje podziału gospodarki hodowlanej. Punktem wyjścia dla ustawienia problematyki badawczej są db. autora materiały archeologiczne z miejscowości Meiendorf i Stellmoor w Niemczech Północnych dotyczące hodowli renów. Problematyka podjęta prZN: autora streszcza się \V trzech następujących pytaniach: 1. Czy hodowla renów stwierdzona w Stellmoor była zjawiskiem izolo .. wanym kulturowo i zaginęła bez ślaclu wraz ze zniknięciem rena z obsza- �715 714 rl',w nadbałtyckich, czy też była fazą poprzedzającą nie formy gospodarczo-kulturowe? 2. Czy hodowla kultury "Ahrensburger innych ludów pasterskich Rentierbegleiten"? uchwytne wywodzi historr-:- się z tak zwanej 3. W jaki sposób ludy, które przejęły umiejętność hodowli nomezolitycznych hodowców renów, r0zwijały ją u siebie? od wczes- Autor uważa, że na żadne z tych pytań nie może odpowiedzieć autorytatywnie sama archeologia, etnografia bądż zoologia. Dlatego też podejmuje próbę zgromadzenia najważniejszych faktów archeologicznych etnograficznych, geograficznych i biologicznych dotyczących gospodarki związanej z reniferem i innymi zwierzętami trzymanymi przez pasterzy i myśliwych. W związJl:u z tym daje w swej pracy w rozdziałach II i III opisy poszczególnych kultur pasterzy i myśliwych. I l I I Rozdział II zawiera omówienie pochodzenia i podziału gospodarki związanej z renem, rozdział III natomiast poświęcony jest gospodarce pozostałych pasterzy i myśliwców występujących na różnych kontynentach. Opisy kultur zawarte w pracy podawane są według ujednoliconych zasad; zawierają krótką charakterystykę środowiska geograficznego, opis elementów kulturowych wia,żących się z hodowlą bądż polowaniem oraz opis cech rasowych nosicieli określonych kultur. Opisy te z reguły dotyczą prawdziwych nomadów zmieniających miejsca swego zamieszkania wokreślonych porach roku wraz ze swymi stadami. Wyjątek stanowią omówione IJrzez autora półnomadyczne ludy Toda w Indiach. Z terenu Europy <1względnia autor jedynie Lapończyków. Dla celów porównawczych opisuje ••utor kulturę Eskimosów, jasnoskórych myśliwców Afryki oraz hodowców 1:'Jm poludniowej Ameryki. Ogółem opisuje 40 różnych ludów. Rozdział IV pGświę::.ony je~t omówieniu wieku, rozwojowi i podziałowi pasterstwa, jako kompleksu gospodarczego. W rozdziale tym autor przepro,,' 2.dz:J.hipotetyczną rekonstrukcję procesów działających przy powstawaniu kompleksu pasterstwa. Według autora stawianie roboczych hipotez jest konieczne ze względu na wskazanie dalszych kierunków badawczych bądż punktów wyjścia dla dalszych gruntowniejszych badań. Autor przyjmuje, że zbieractwo i myślistwo wyszły z różnych form gospodarczych, znajdujących się na innym stopniu rozwoju. Autora nie zadawalają dotychczas stosowane podziały na wyższe czy niższe my~listwo, bądż podział na myśliwych stepowych czy zbieraczy z okolic polarnych czy tropikalnych. Podstawą proponowanego przez autora podziału jest stcsu:1ek myśliwego do obiektu polowan,ia. Stąd autor dzieli mYśliwcuw na następujące grupy: 1. Myśliwi lej gospodarki związani decydują ze stałym miejscem (Ortsfeste Jiiger). O formie dogodne warunki mieszkaniowe (jaskinie), albo przewaga pożywienia roślinnego nad zwierzęcym. Do grupy tej można zaliczyć Ajnosów. Polowanie wśród tej grupy ludów często odgrywa rolę podrzędną. Ewentualne wędrówki nie związane są z myślistwem. Do myt!iwców tej kategorii, którzy żyli tylko z polowania możemy zaliczyć' również mieszkańców jaskiń z okresu lodowcowego. 2. Myśliwi związani z określonym rewirem (Revierfeste Jdger). Myśliwi tej kategorii trzymają się w pobliżu dogodnych dla polowań terenów (np. wodopojów, skrzyżowań dróg wodnych ...) w okresach najdogodniejszych na polowania. Do kategorii tej należą Eskimosi Karibu. 3. Myśliwi związani ze zwierzyną (Wildfeste Jager). Trzymają się zazwyczaj w pobliżu zwierzyny i postępują za jej śladami. Każda z wymienionych wyżej grup stanowi odrębną biocenoz,~ kulturową (KuLturbiozenose), to znaczy według autora, składa się z indywiduów, które posiadają wspólną formę gospodarczą, wspólny język, szereg wspól-· nych elementów kulturowych, znajdują się stale w obustronnej wymianie bezpośredniej lub pośredniej bądź tei. mają potencjalne możliwości takiej wymiany, posiadają mniej lub więcej jednolity skład rasowy. W obrębie każdej t3.kiej biocenozy możemy obserwować, na różnych kontynentach świata równoczesne występowanie specjalizacji czyli biotypów kulturowych (Kulturbiotype). Etnobiotyp aloo biotyp kulturowy jest sumą czynników pośrednio lub bezpośrednio wpływających na kulturę, czynników klimatycznych, botanicznych, zoologicznych, antropologicznych i kulturo-wych (łącznie społecznych, gospodarczych i język-owych). Wymienione wyżej trzy kategorie myślistwa spotykamy u zwierząt,. są one charakterystyczne nie tylko dla ludzi. Np. wilki polują zimą na zwierzynę postępując za nią itd . Autor stoi na stanowisku, że jest niecelowym dzielenie gospodarki' ludów egzotycznych na dwa stopnie: myślistwo :i hodowlę. PomiędzY' bowiem myślistwem, a hodowlą występują bardw ważne stopnie pośrednie. Są to: 1. Towarzyszenie zwierzynie (Begleiten). Jest to jakgdyby kontynuacja polowania polegającego na postępowaniu za śladami zwierzyny i trzymania się w pobliżu {III kategoria myśliwców). Charakterystyczną cechą tej formy gos'Pcdarcz.ej jest pogłębion" Slpe-cjaliza:cj.a odnośnie obiektu polowania. Dalsze cechy są następujące: wędrówki określonego stada zwie-o rząt określają równocześnie wędrówki ludzi; zwierzyna, na którą się poluje jest chroniona; występują tendencje do kapitalizowania stad zwierzęcych: zwierzęh nie zawsze są obiektem polowania, występują bowiem również inne motywy np. zwierzęta są używane do transportu; podejmowane są próby ograniczenia wędrówek zwierzyny; zachowany jest nadal trybsezonowych wędrówek za zwierzyną, zwierzęta na które się poluje tkwią nanal w swoim naturalnym biotypie, chociaż może wysiąpić skrócenie ich dróg wędrownych, na skutek działalności człowieka. Towarzyszenie- �717 '716 zwierzynie 3 kategorii (Begleiten) (Wilelfeste stanowi stopień pośredni pomiędlY myślist\vem a pasterstwem. Granice są wielokrotnie po- Jager), między nimi bardzo płynne. Od pasterstwa natomiast towarzyszenie zwierzynie tym się wyodrębnia, że zwierzyna za którą się wędruje, nie wykazuje żadnych cech oswojenia bowiem tkwi nadal w naturalnym biotypie. Wynika z tego, że pod wpływem określonych faktów kulturowych myśliwcy III kategorii (Wilelfeste Jager), mogą przekształcić się w spe.cjalistów polujących na określone stado zwierząt, a ci specjaliści z kolei w pasterzy. T o war z y s z e n i e zwierzynie jest kontynuacją myślistwa związanego z trzymaniem się myśliwych w pobliżu zwierzyny. Drugim stopniem pośrednim pomiędzy myśliwstwem i hodowlą jest c s woj e n i e zwierząt (Das Zahmen). Oswojenie 7.wierząt jest niekrwawł\ kontynuacją polowania związanego z określonym miejscem (Re'l'Łerfeste Jeiger). Występuje wtedy, gdy zwierzę lub stado zwierząt, tak dalece przyzwyczai się do bliskości człowieka, że nie boi się ludzi, którzy mogą prowadzić dokarmianie zwierząt (podawać np. sól), bądź nawet wykorzystywać zwierzęta do pracy. Oswojenie tego rodzaju występuje w Azji Poluddniowo-Wschodniej i Melanezji. Trzecim stopniem pośrednim pomiędzy myślistwem, a hodowlą jest p r z e p ę d z a n i e zwierząt (Das Treiben). Jest ono dalszym ciągiem myślistwa związanego z określonym rewirem. Ta forma gospodarki występuje wtedy, gdy myśliwi związani z okre~.lonym terenem (Revierjeste Jager) bądź myśliwi związani z określonym miejscem (Ortsfeste Jager) zapędzają wędrujące, dzikie stada zwierząt do specjalnych zagród, aby ciągnąć z nich określone korzyści: i tak np. Indianie południowo-amerykańscy polują na lamy. Omówione formy pośrednie gospodarki charakteryzują się tym, że rozmnażanie zwierząt dokonuje się na swobodzie, a same zwierzęta nie posiadają cech udomowienia. Hodowla zwierząt podzielona według autora najbardziej celowo obejmuje trzy rodzaje: 1. Wanderhirtentum (pasterstwo związane z koczowniczym trybem życia), 2. Ziehbauertum (koczownicze rolnictwo), 3. Sesshajte Viehzucht czyli hodowlę związaną z osiadłym trybem życia i istnieniem stajni. W rozdziale II zatytułowanym: "Die Rentienvirtschajt". Gl.iedernng und Ursprung autor charakteryzuje środowisko i ludy związane gospodarczo z renami. Omawia funkcje reniferów oraz gospodarczo-etnograficzny podział ludów hodujących reny. Rozdział kończy się podziałem wsp6łczesnej gospodarki reniferowej. Gospodarka związana z renem stawia ludziom zajmującym ·się nią bardzo wysokie wymagania. Muszą oni odznaczać się siłą i znaczną ruchliwością, tym większą, im prymitywniejsze są środki transportu i im bardziej ruchliwy jest obiekt ich gospodarki. 'Wynika z tego, że tylko ludzie w najlepszych latach swego życia mogą zajmować się polowaniem nil reny. Pozostała ludność skazana jest na zaiładę, bądź musi gospodarkę swoją budować na innych podstawac~. W związku z tym na terenach arktycznych i subarktycznych występuJe zawsze podział grupy ludzkiej na dwie biocenozy kulturowe. Ruchliwej biocenozie kulturowej myśliwców odpowiada zawsze, (przynajmniej w reliktach) biocenoza kulturowa rybaków, bądź rolników czyli ludzi a osiadłym mało ruchliwym trybie życia. Możemy w tym wypadku mówić o ma-o kro i mikrokulturach. Np. makrokultura Lapończyków obejmuje mikrokultury: Lapońc-zyków z fjeldów, z lasów i wybrzeża morskiego. Rozdział III: Die iibrige Hujtieru:irtschajt der Wanderhirten. Po opisach gospodarki różnych ludów egzotycznych autor dochodzi do wniosku, że istnieją niewątpliwe zgodności kulturowe pomiędzy ludami hodującymi reny oraz innymi ludami pasterskimi różnych kontynentów. Wyodrębnione przez autora w tym rozdziale typy gospodarki obejmują: A. Typ gospodarki reniferowej Korjaków, Czukczów, Samojedów i Lapończyków z fieldów. Z kultur archeologicznych należy tu stopień ahrensburgski. Typ tej kultury wystr;puje na tundrach, tundrach leśnych fjeldach. B. Hotentocki typ gospodarki. C. Typ gospodarki pastersko-wojowniczej (Massajowie, Hima, Turkana i Nuer). Dla tego typu gospodarki charakterystycznym są: instytucja wojennego kraju i spożywanie krwi żyjących zwierząt. Polowanie nie ma tu znaczenia, bowiem żyjące zwierzę jest wszechstronnie wykorzystywane gospodarczo (krew i mleko). D. Typ gospodarki ludów Toda-Kara-Bororo. Typ ten jest produktem specjalizacji typu poprzedniego. Występuje na obszarach regresji kulturowej i na obszarach peryferycznych. Pojedyńcze ludy o gospodarce tego typu występują w postaci reliktowej w Indiach, Arabii i na Saharze. Najważniejszym zwierzęciem gospodarczym jest bydło rogate. Krwi się nie spożywa, a mleko posiada znaczenie sakralne. Polowanie nie posiada żadnego znaczenia. E. Typ gospodarki pasterskiej związany z tzw. "małym bydłem" uprawiany przez Tungutów, Tuaregów, Tebbu, Arabów, Somalijczyków, Bedja i Kozak-Kirgizów. Hoduje się tu jedynie drobne zwierzęta: owcę i kozę, brak natomiast zwierząt dużych. Autor uważa ten typ gospodarki za wtórnq i stosunkowo póżną specjalizację. F. Typ gospodarki jeżdzieckiej-Kałmuków, Mongołów, Sojotów, KaraKirgizów i Turkmenów. Najważniejszym elementem kulturowym jest jeżdżenie na renach, koniach wielbłądach, jakach. Ten typ stanowi najmłcdszą, ale równocześnie najbardziej ruchliwą \varstwę kulturową w obrębie pasterstwa. Rozdział IV - Wiek, rozwój i podział całego kompleksu pasterstwa. Przejściowa forma gospodarki pomiędzy myślistwem. a hodowlą renife- ::', '..,~t: �718 rów IRentierbegleiten) stwierdzona w oparciu o wykopaliska Stel1.~~or na Niżu Niemieckim jest najstarszą z dotychczas poznanych form WYJSClOwych hodowli zwierząt w ogóle, a więc i pasterstwa. W okresie pomięd~y J U 000 a 8500 lat przed n. e., na obszarach Niemiec Zachodnich w rejonIe Bałtyku polowanie na renifery polegające na trzymaniu się z\vierzyny (Wild-feste Jagertl.j.m) przeobraziło się w fazę pośrednią pomiędzy polowaniem, a hodowlą, w tak zwaną fazę towarzyszenia zwierzynie (Rentierbegieiten). Ta przejściowa forma gospodarki nie powstała nagle, lecz element za elementem dostosowywała się do nowych warunków związanych ze .zmianą klimatu. . Osiągnięte dzięki temu przestawienie się całej kultury, na posługiwanie się nowym typem sprzętu, spowodowało przejście z paleolitu do mezolitu. Występujące obecnie różne formy gospodarki opartej na reniferze należy tłumaczyć tym, że od mezolitycznych hodowców przyjmowano tylko takie elementy kulturowe, które były specjalnie ważne dla z lspokojenia potrzeb własnego kulturowego biotypu. Hodowla rena jest pochodzenia monocentrycznego, powstała na terenach położonych na południe od Bałtyku. Po okresie lodowcowym ren zniknął z terenów nadbałtyckich, na które wtargnęły inne zwierzęta. Metody gospodarcze związane z renem zo£t3ły przeniesione na inne zwierzęta, ale równocześnie dostosowane do istniejących warunków geograficznych, ekologicznych i etnograficznych. Id :~'l hodowli według autora przeniesiona została na inne terer.~' przez Europejczyków. Swiadczą o tym m. in. także cechy rasowe spotykane u lud6w pasterskich. Jadwigc! Kucharska Johann K l' u s e: HEXEN UNTER UNS? Magie i.md Zaubl~rg1aubel'l in unserer Zeit. Verlag Hamburgische Bucherei, 1951, s. 210. Praca obejmuje 11 rozdziałów; część pierwszych podaje zaobserwowane i zanotowane sposoby rzucania i zdejmowania czarów, dalsze omawiają przyczyny utrzymywania się podobnych praktyk po dzień dzisiejszy. We wstępie autor stwierdza, że w połowie XX wieku tysiące kobiet na terenie NRF są prześladowane jako czarownice. Mimo, iż od 200 lat zRbronione jest palenie czarownic na stosie, wiele osób ginie niemniej strasznie i okrutnie, bo zaszczute, zadręczone przez ludzką opinię. Ten wlaśnie fakt spolecznego konfliktu, ciemnoty i zacofania oraz ich skutków (w dobie wielkiego rozkwitu wszystkich dziedzin wiedzy) skłonił autora do napisania omawianej książki: "Daleki jestem - cytuję - od 7,amiaru stworzenia dziela o stanie zabobonu na dzień dzisiejszy. Chodzi mi jedvnie o zwrócenie uwagi ludzi odpowiedzialnych za politykę oświatową i kulturalna na skutki społeczne utrzymującej się po dziś dzień wiary w czarowni~e, diabły, czary i zamawianie, i to zarówno na wsi, jak w mlescle. Chodzi mi o zastanowienie się nad sposobami zlikwidowania tych wyraźnych przejawów ciemnoty i zaraźliwej glupoty. Skutki bowiem są fatalne zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego, jak dla obyczajowości niekiedy wcale nie małych grup społecznych. Istnieją bowiem ludzie, którzy ciemnotę wykorzystują i podtrzymują zupełnie celowo (str. 5). Sredniowieczna wiara, że niektóre osoby «zcl.ególnie kobiety) posiadają nadludzkie siły oraz umiejętność wyk ,rzystania ich jest po dziś dzień żywa i mocna w różnych środowiskach, a szczególnie na wsi. Ni[ch na przykład zachoruje bez istotnej przyczyny krowa, regularnie, dzień w dzień, krzyczy pogodne w innych godzinach niemowlę, czy dorosła córka zacznie zbyt biegać za chłopakami - mieszkaniec wsi przyczyny tych zjawisk gotów dopatrywać się w rzuconych czarach. W 1950 roku gazety południowo-niemieckie doniosły, że we wsi E. znajduje się 10 czarownic, odbierających mleko krowom. Vol 1949 roku Johann K l' u s e \vysłuchał najpoważniejszej opowieści, jak to pewna kobieta na własne oczy widziała, jak sąsiadka z wbitego w ramę drzwi noża, nadoiła w krótkim czasie pełen garnek świ~żej śmietanki. W 1939 roku gazety podały wiadomość, że w Gelsenkirchen (Westfalia) zmarło dziecko na skutek leczenia wrzodu ekskrementami. Po dziś dzień prasa zachodnio-niemiecka, co jakiś czas donosi o wypadku śmierci na skutek leczenia chorego przez osoby niepowolane. Podobnych faktów zebranych w terenie, bądź znalezionych w prasie codziennej autor przytacz" wiele. Rozdział drugi mówi o sposobach rozpozilawania czarownic. Jednym z "niezawodnych" jest położenie na krześle pod poduszką otwartych nożyczek. Jeżeli osoba podejrzana o uprawianie czar6w nie usiądzie właśnie na tym krześle, -- na pewno jest czarownicą. Podobnych "niezawodnych" sposobów wykrywania czarownic jest wiele. Ponieważ są stosowane, kobieta czy mężczyzna, na którego padnie podejrzenie, że jest \V służbie diabła jest z góry skazany na społeczne potępienie. Obrony i n.tunku przed podejrzeniem i oskarżeniem nie ma. Mówi o tym rozdział czwarty i pią ty książki. Zdaniem Krusego, wiara w czary oparta jest o Testament i katechizm. Wypędzał niejednokrotnie diabła Jezus. W małym katechiźmie wyraźnie mówi się o zakazie rzucania czarów. Zarówno w Starym, jak Nowym Testamencie problematyka diabłów, czarownic i czarów stawiana jest niejednokrotnie. Bezpośrednim jednak źródłem zdaniem autora _ rozpowszechnienia zarówno "nauki" rzucania, jak zdejmowani3. czarów jest szer{)ko rozkolportowana w drugiej połowie XIX wieku na terenie Niemiec - 6. i 7. księga Mojźesza. Poczytność jej· na terenie NRF zdaje się w ostatnich latach wzrastać. Tym faktem Kruse tłumaczy rozpowszechnienie i aktualność praktyki nauczania i zdejmowanie czarów. Źródła .,wiary" w prawdziwość tych nauk świadczą o niskim poziomie intelektualnym szerokich rzesz mieszkańców. �721 720 Omówieniu tła i przyczyn szerzącej się wiary w czarownice i czary poświęca autor drugą część książki (rozdziały VII-XI). Zaznacza wyraźnie że chodzi mu o źródła nie w sensie genezy, lecz o przyczyny utrzy,ny~vJ.nia się praktyki czarów po dzień dzisiejszy, o społeczne przyczyny i możliwości istnienia czarownic. Widzi je przede wszystkim w niemieckim prawodawstwie, w którym brak paragrafu w myśl którego obwoływanie kogoś czarownicą byłoby traktowane jako przestępstwo. Dopiero jeśli kobieta podejrzana o to, że jest czarownicą zostanie pobita - sprawcy pobicia zostają ukarani, ale tylko i wyłącznie za sam fakt pobicia. Motywy, wszystkie szykany moralne są w wyroku pomijane. Podobnie zresztą dzieje się, gdy dojdzie do procesu człowieka żerującego na ludzkiej głupocie czyli takiego, który odczynia rzucane czary. On też odpowiada tylko, gdy spowoduje wypadek kalectwa, bądź śmierci, natomiast nie odpowiada za jawne oszustwo, za uprawianie procederu zamawiania czarów, wykrywania czarownic itp. Brak odpowiednich paragrafów w prawodavlstwie zachodnio-niemieckim, to zdaniem J. Kruse, bardzo istotna przyczyna utrzymywania się wiary Vol czarownice. Inną, niemniej ważną - są bajki, sagi, opowiadania, obrazki, fi~my, ióztuki teatralne pełne diabłów i czarownic. Działają one na wyobraźnię dziecka i często ciążą nad men talnością dorosłego już człowieka. Niektórzy irdcrmatorzy zapytani przez autora dlaczego wierzą w diabła i cZ"lrownice, odpowiadali po prostu, że w szkole ich uczono o istnieniu złych mocy, przed którymi należy się chronić. Po dziś dzień dzieci w Niemczech Zachodnich uezą się w szkole o diabłach. Mieszkańcy wsi natomiast twierdzą, że jeszcze nikt im nie powiedział, że nie ma diabłów, ani czarownic. Diabły więc są. Wierzyli w nie ojcowie, wierzą oni (informatorzy). Będą wierzyły dzieci, bo wynoszą tę wiarę z domu, a gruntują ją w szkole. "Myliłby się jednak ten - koilczy swoją pracę autor - kto sądzi, że wiara w zabobony dotyczy tylko mniej oświeconych warstw społeczeństwa i tylko wsi". W mniej drastyczny sposób, ale hołduje jej wielu przedstawicieli \varstw wykształconych. Czym bowiem, jak nie zabobonem jest wiara w ,.feralne" i "szczęśliwe" liczby, lęk przed czarnym kotem, wszystkie talizmany chroniące przed urokiem, bądź nieszczęściem. Nieobca też jest szerokim warstwom społeczeństwa wiara w znachorów, wróżbiarstwo, rzucanie i zdejmowanie uroków. Czqść winy za utrzymywanie siG w społeczeóstwie wiary w "czary". Butor przypisuje niemieckim etnografom. Etnografowie, jego zdaniem, traktują całą dziedzinę wiary w diably i czarownice jako wiedzę ludową, a zamawianie i pokątne leczenie chorób jako medycynę ludową. Trzeba, by nauka zaczęła oddzielać mądrość ludową od niewiedzy ludowej i przestała tej ostatniej nadawać znamię specyfiki ludowej, czy (lawet narodowej. Trzeba, by etnografia podawała prawdę o historii ludu l wsi bez sentymentów i upiEikszeń, by mówiła nie tylko o przymiotach zaslu.;ach ludu dla narodu, ale i jego brakach. Jilk przEd medycyną ',\:znio::łe zac.!.anie uv./alniani~j ludzkości prz2d plc:.gq chorób fizjr)logiczn:, en, t3k p~'zed etnografią i każdą nauką o społecz,~ństwie Wi1.1YlOSidĆ j:!w cel i.adJnie uwolnienia ludzi od plag spolec,myc:1, l. któryc~ jedn:( Jest utrZ}iYłujt.)Cd się wiara \\T l1ad:=>rzyrodzo:1e n10Cc, a mi~dzy :1i:T~i czarO\\,;,1i('e: Jes'e.~m)1 - koóczy Kruse swoją książkę napbanii Z dUZ:l pasją cz1.ovv·i:::ka społecznie zaangażo\vanego nie tyLko s1]ac1ko;)ie7'ccuni ttudycJi j '3tC'ii nie tuil<o rnu bUC: ;c:h l.i2 \,','j. ule pGi.cmkcnni, t:,;'obec bl(;1'1i,i ._- Johann Uk,vit!Q'W,,6 Syn bĘ'(;'z.!cnq; rolnika kied'vś otr~;!.JrrlGnlJch Kruse ur'}dzuny 1£'26 r..-ku micst.:ka sb·de '\'1 w 1839 I:IalYlburgu. i ci/utegolli prz0dk(l1ni ci.:?innogroclu, l.irzekazów ..? ITICŻe- nu? rl~C)żernv jest nauczycieL"m szkoly jl'Jdsta\'loroku w zachodnim Eolsz,ynie, od :i\!Iat2ri"ły i dokumenty do książki Johann Kruse zbierał w sumIe Cz~ścio\vo s~-l to Y:i:13tcria,ły t2\~.~. t.2L"i~nG\\!':~ (z::-~obs,~rv,"O\\uln(:'\ i Z(LlotO\Va~e przez samego autora), ,}o/ dUŻ'2j mierze V\:ycin};i Z ni~n:.ieckiej p~-8S,} j;':tt 19~ij--19;)O, rn~te:rialy i dckurnenŁ:.I są-":':Jv.,:c. JcdnQc~:cś!1iC' :~G 18 t bezskuiecznie CllarmO\\'3ł rćżne cZYl1:1iki o v..'ażnojci probh:mu. Dopiero PC) uk)·oaniu sil: w 1951 roku omawianej ksi::żki zarówno pnsCl, jak radio, 1.1.11-,1'1 i t;~'l0\vizja z)inter2sc-,>~,-a}8. siq- s.y-g,:'\,::'l,li'lo·NDnYID od Lit problerncm. F'cz,-:,.-t,y\\lnie o pr,:~ci Jol.U:tl1l1cl :Krus'2 ~,~vyr:.L~:d si.E': CLołvv..lj ni·-:.nliecki et.nograf (:~r,;--;tęPC::i pre;.:.vcL:~rtt·=t i'-i·1E:rni.,')ckie,j ź\k.Jci 2n-1li :;\Tauk Vv' PCTlini,:~ \,VSCilodnim) prof. dr Wolfang S t e i. n i t z w swojej przedmowie do J(siążki A. S p am e r' R: 1{,o1nanu:>oi.ichle'i( ... Fczytyvv'nie o książce i negatyv-n'li:- o p0iityce k:.llturalnej NRF, gdzie tylKO w 1952 roku zallotmvano w prasie 65 prccesóv/ czarownic. trzycl7.ic;,;ci l::1t. LiU Maria 13ADISCHE FUNDBERICHTE, jriihUcsch.ic::tliche 1962, (s. 318, tab!. .•>ntiich2S Jahl'bHc', FOl'sch ung Badens. 22. Jahrgang. 104, plany sytuacyjne 3). Szw'engrub cli.? 111'- l<71.ci fill' Freicurg - Karlsruhe. . FrClca t8 kst rezultatem bad,'!l "rch2()lo!2i~znych, prcnvadw:1ycl1 w la~,::~<::;} j.)/ -·-195~) n::1 ter8r"ie BadcTJii, 'prcv.d~'1r.1i l,rietnjec. g·i.~ai.licz2:C2j z FranCj~:~(1:1 zc;.ch Jc:zi~: \vz(E'.l;~ Pf'r1U i S!:\~,·-~~.~c:lri[; na pojudrii~l. 1)0.:1 r~dakc:j~~ pO\\-:;t_lł2' A. E ck ,2 r l {:,'g o ;J;'r~·ibur~\ i .,A. TJ a u b er 3 l)G:::L:;~'lo~!f' j2~j~, '.L: (j r'7~'dó'::: r.Jz~·)":,~.:--:'x.''', sprav~;c<d~',nj'-~ c(,!'e-:i('·v.r y)rC'hi,:~t l'"ii .~ hisL;·)r.:,l n;")\\,-~;'(:;j v; :;7':;~Ci;:)'-lr,~"di I('.::~:'lsn'::·'~lC' tY~a!j:.'ru· ..~e) prz2gląd zOiel',)\\"(\ wykopalisk z lat nL1 i rcce~zjc 01"(-;2tablice. to, i;~ rozpra\\~_y- \'E::TiO '. dZL2.i0 i poś\\"ięcone są archcclcgii, gr,-" (; fr :;:oriaL I t::i1.'.": (Ifof. v\'ie.' r:1c/~..:rialu <!i -- .. L,_iJ! '. 1957-1959, mkjscowości, sprawozc1a- Ob2j!\~I;'lj2: ~,~c;~:;1..i::k,)\'/o rna:y obszar znajdujen1Y \\. nicl'~ i;1t:·r2Slł.jqcy także etnodr E. S ';: n r: lTI e i s t e r (s. 9-16) 11.:.1 podste-t-. zClsi;~gie:T1 Y:,~.-:':op:.di:;ko\\·(-;g() t. XLfX indeks st\\·i;:,td!.:~1. że- klJ£ci=tne grz2bi2nie. z !!1.o- �722 tywem zdobniczym ptasika na grzbiecie .'5rzebicnia dotarły do Badenii w epoce brązu z północnych Włoch, dokąd najprawdopodobniej zostały sprowadzone z północnych Balkanów, gdzie motyw ptaszka znacznie wcześniej występuje. Także w \\'ykopanej ceramice autor odnajduje północnowłoskie moty',\'Y zdobnicze. Ingeborg H u I d ,\. "Przyczynku do rzymskiego osadnictwa I10lobszarze miejscowości Riegel w powiecie Emmendingen" (s. 51-77) zaznajamia czytelnika ze skatalogowanymi skorupami w 'ilości 670 szL, obejmującymi cprócz terN sigi/utta także pospo litą ceramikę: cmaliowar.c malowane garnki, misy, talerze, dzbanki i inne, Wszy:;tkie omawiCine przez autorkę przedmioty wykopano w jednym wykopalisku w 1956 r. Nie zostaly one jeszcze poddane clokładnej chronologizacji, niemniej już becnie wszystko przemawia za tym, iż mamy do czynienia z ceramiką z przełomu w. n, e, Także Herbert N e s s e l h a u f przynosi nas. 79-84 ciekawy przyczynek do rzymskich dróg w Germanii, położonych po prawej stronie Renu. Wykopany w początkach 1959 r. w miejscowości I1lingen pow. Rastatt rzymski kamiell milowy niewątpliwie został ustawiony w roku 269 względnie 270 n. e. Obala to teorię _. dotąd powszechnie panującą jakoby w roku 260 \vzgl. nieco wcześniej Rzymianie opuścili ziemie praI i II wobrzeżne Renu. Ciekawą próbę studium onomastycznego i środowiskowego na podstawie wykopanego w roku 195'8 kamiennego ołtarza, pochodzenia rzymskiego, z wyrytymi w piasY0wcu łacińskimi nólpisami, daje Ute S c h i 11 i ng e r w artykule "Nowy napis z Stettfeld pow. Buchsal", Drogą porów11ania z innymi tego typu ołtarzami autorka wyciąga daleko idące wnioski co do składu rzymskiej armii, stacjonowanej w Germanii w pierwszych hItach I w, n. e, W artykule pt. "Alamańskie cmentarzysko z Binningen im Regau pow. Konstanz" Gerhard F i n g e r li n podaje nie tylko szczegółowy przegląd wykopanych przedmiotów kultury materialnej i broni z przełomu VI i VII w. n. e" materiał porównawczy, lecz interesujące etnografa materiały do ubioru. Autor dochodzi do wniosku,że szeroki pas (der breitI! Gurt) nie pełnił funkcji ubioru, lecz służył wyłącznie jako wyposażenie d. osprzętu wojennego, Wśród wykopanych brązowych spinek o:~dobnych wykopano w grobach łańcuszki. rzucające światło na szeroko rozprzestrzenione w VI i VII wieku typy zdobnicze i ich fU::lkcję w ubiorze. W trzech wypadkach \V grobach kobiecych znaleziono liczne wisiorki, którym przypisywano magiczne znaczenie. Tenże autor omawiając wykopaliska z Singe:1 \"i powiecie Konstanz z roku 1958 (s. 119-132) clonosi o wpływach egipskich względnie innych bizantyjskich prowincji na ubiór i artykuły codziennego użytku, Na potwierdzenie autor przytacza przykłacly biżuterii c motywach ozdobnych 723 PCj:f:Odz;oDia bizantyjskego oraz d?,je szczegóio';:y kh opis. ja!,,; również OpiS wYKClpaneJ wagi ramiennej o dwóch plnkich szalkach z brązll i kwadpt"r,,\.>, ege> cIĘzar'-a b rązu '. '. "Z z wvgrilw::Jwanymi hcińskimi I;h~"mi Wspomniana waga je t ' d t' ,._,,. . . . ,s Je ynym ,ego rodzaju egzemplarzem, wykopanym po połnocneJ strome Alp w naszych czasach. " ;odny, ,UWf\gi jest .f~kt, że identyczny egzemplarz znalezio71'l, dwadZlbcla lolKa lat wczesnleJ, w grabi'.' 11B llubijskich grobowców królewskIch z Ballany (The Royai Tombs oJ Banana and Qustul, Kairo, 1938), pr,ze~mlOty ozd.obne stroju kobiecego, znaleziane w omawi3.nym wykopali,ku, S<j zdal1lem autord w1"'f[]Vml' kO"'I'aml' bl'zant YJS 'k" Iml W".k ona. ' .... ' '". , r" nyml ,w OdrCZ:ilel1lU do bizantyjskich z innych surowców (br~z ;'~mias' złota I srebra) przez germańskiego rzemieśL1ika. ' , " l '~ 1~ a:~~kule "NO\:'y .alam8ński , .... o;J---l (,) Frc20ncLl Ci- i.l l' S c h cmentarz w Eberfingen pow. Waldshui" a p"daje przyczynki do b d ", o rzę u pogrze,'\-08 , _lIgk~ P01CWY VI w, n. e" między in'1ymi mÓ":i o budowie trumIen, zwanymi "drzewem umarłego" łub "pnio-trumną" (Totenbau l, b Baumsarg) Rozprawa t . t ' d ", m u .. . :. _ , a Jes Je noC'.zesme wazna dla historii os·adnict h c1 wJOsln EberfJngen. Charakter pozostałych artykułów J'est '.vybl·tnl',~ _ arc h eologiczny. przynosz'l one tylko dane z zakresu kultury materialnej (ceramika) względnie tez mają charakter antropologiczno-porównawczy Dział . k b'bl' f' h' .. , . rozpraw zamy a . l 1O"ra la pre IstcnI l nowszej historii Badenii KSiążk,a jest zbi?rem źródeł archeOlOgicznYCh', aJe równocześnie jest oprac?wamem matenału oświetlającym drogi dyfuzyj kulturowych które p.rze~~,kałY z Rzymu, Bizancjum i skądinąd do Badenii. To nawarstwianie SI; r.oznych fal k..l~turowych nie jest obojętne współczesnemu etnograf-owi. O"wI~t1a ono ~ow~em stratygrafię współczesnej kułtury ludowej Badenii. Na pod~resl~me, za,sługuJe starannie wykonany material ilustracyjny. P~wn~m medoclągmęclem, dotkliw,ie utrudniającym rozważania czy telnrkc'wlob:emu bądź co bądź na stosunkowo małym obszarze w;stęPUJ~' eyeh z]a"'clsk, J"st brak materiału kartografkznego, bc' el" '~D· ',,'. , <5 Konrad W ypych SEVENTY - EIGHTH ANNUAL REPORT OF THE BUREAu OF AMERICAN ETHNOLOGY 1960-1961, Frank H. H. R o b e r t s Jr D' . tor U ·t d St • ' . Irec. ' 11le a"es Governcment Printing Office Washington 1962 s 33 llu~tr, 4. " . , .. Si~demdiiesiąte ósme sprawozdanie roczne Biura Etna10gii Am" ._ k ansk12J prze':!-ta' ' , NlOne przez dyr~ktora Frank'a H . H . ł'\ o b er. t' s a _r} . zwię l t Jest dżet:·: sto. ystyką pra,c naukowo-badawczych tej instytucji za rok bu~ y zamykający Się dnia 30 czerwca 1961 roku. BIUro współpracując z różnymi instytucJ'aml' J'ak np, Słuźbą Parku �725 724 ldóry~h L,\,:r _Idu,' __,.-,0 (~\:a!ionctl cI O'::,ro'~lY (Cor(s cj f?lf/i'eers th~ Służbsf an.;.:::ykar1iki:..::go pro\vddzi na bdrdz.o r:lf):;:::V/ te:naiy n::-~ n.il~.,.i:s j\l~lsc; ..~, (ObrL(~di L:c,d~l\vcz/ch \I>.f j,~k. \\'spółuc1zLll I(::,1,:1..\\';i.il.~ i \\' n~,-C'h z O.::d5(i::'I.:·l! jed:'lak ri~ sz~z.:':l>')lności p!"ct~;.;t,:..:r J'c.c::-;:;C, l \Ą,lojsknv\re, z r6;?,nyri11 O. ~·:::clli "'.r;nu, z 1.ui,"ersy·· ~:,udż';;tu c1»t:\Cjl r te1.·e~h; \,,"3Z2chstr jnnc ba- i '.';l'.Je prace' i~Hl~,ch. \vykopaH::.;!;:o\\;c .,.,~is:=:.()uri VJ i \Vi~·k,;;:zo;'~ iYi:8C d~)r::ec~,~:_<'h CL-.::.i( bad,~:,ń, tyeil, obejnluj~'1cych ;;.1:) I(:.ji.l~1 stJ~()\\'dl10 z··.viclZ:3.~ /1.t'k::L'l:;;3::i, cZJ.sGkres i najnowsze zdo::,ycze naukowe jak wę;;i21 c.ktywny dzidlanl:l p:.crJ.li1~~~, SPL:~\''''OLJdnL: '.V zVi~;:z10;ci S ,;,,:;;..j C 14 czy też metodę ~~;:~i. _~()icz;;. ~.i,-~do \'.Iy_ li~:22.rlia :i}_cc\vadzo:1y~;n bc:dc:·,t'l t'.:fel1o\vych -- \v)k,)pall~·;k -- prac (i3UKJvv'.ycl1 i publik8.cji, st::~tl(}\vi z'iicIYl prz2g1ąd st;;}tY3t:/CZ:H)-~)iLEo:;r'lflczr .•y prdc ZJ ch:rcs spra \\i'ozd :n;vczy. I(cilC8\V2. czc::~ć: ~p[a \vozd:an.iu poś,,:,..ir~(~:.:.ąla lr!~;:"/lU-:~ wum, _:.~,:J. \ •.•.·.:p.~lpr~~\~j;::(:Jin Z Biur~-'tn Z0~;)rGm E~niJl(J~)i fotograficzllLJ-ilustracyjnym, bibliotEce j\.:~i'~l·.)'~·:i, i procy \v-yboru j-.-:c.;o Ari:il:- wydC\\vniczej. 3-10"", zaś farma~eu~i, nowego :·.t~:CZ1--:':, C;-l rozv:87.ań. (1933-31) poziomie i';i'<io,;t'lteczaR d 'lnte"ia, ° 30-50" ad\vokaci), stojąca, wzgl. Hatt'ana K'scheh nie przy 13-u bad· ' z tego nictwem 7wiązanych. przez . l'oglcne. pokolenia to reali- Wy;;;l{ wszystkich mieszczan. wykpiwana "przybyszów" miały gru- i ideą "wyjasn:1 jed:;ne 5eszcz~; v/('nvczas hebrajskiego, także peJeh :.tdi za niemałe znacze- ~~ wyjątkami puchodz' zamiesz- on'" ••.• ~ .1•...•. , .;l.I.IC, __ ~ '"JV 1,""cQ 1;]00 mie~,zkańców, autorka przecrowadza J ~ ,est to zaraZ'2m historia osadnictwa, z z~~ł:Jże:1iein praey, \vzglęc1nie też cH.lLorri:a \ti].3Ll.\;) do zawodów z rol. 11. Pinner dochodzi wiernymi zawodowi rocIZl~ln'2J \VS1) Lo.:1-:.'; dzieci Zec ni8licznymi nieJ{,ieckicf!o. do rolnictwa pocl.klo ;~i~:;,t~3~:r'.'~ do wniosku, iż 60% rolnika, wybranego t' \.i::-l ..,ctdl0 .";H~poza "V za\\'odo,,-o 11 - [,yLiaw plcU;. pie,i''vv,:;zy, zgcul;.ie drugiego W konkluzji przy jąć pojqtcści) 3ma SOCjO stosunek pJzostało lJ)/f).'lr~:o wsi, prz2,'ć zamicszk;dych na bvł ni~kim" u'.':cl7.Z\nc.vch o powolnej wvkształceniu powodowani decyzji. i zo:!Jzoil)'cil CLY_:~l Cz'~sto na jc,z;-,kg o nie wychowania L:'I.,/ ~c rZ':;Cl n'1iejsk~" mogła tubylców, Na przykładzie (1 'l'li'-,zrrY\'e ~,r __ ""b' \ nie ludzie którzy i środo'.':iskd. nieznajomość (Żyda p('djęciu . iulycn )!i.:y za\\;odu C:o:~lJochn-J~8. przebiegło;:: 19.ó3---H111, <.1i~~\,:i~~~-',~ - ,::~,L'~\\:i:_<::;~ :.~~ l1~dno\v:;f.',f" ';pt/:q~ :r"l-2~~~':(,jJli,~>/,n::- stanowią (lekarze, pową sugestią, lecz świadomością sjonistycznego :.i, ',"---;_~~1ia %~l.;rn!l' }.,rz2 ...~zli <.tc...,rGln-icL-,,"'a. :\j,,; p::,.'::oay kO,ilibci2 redakcyjnynl cz:}sopisC;'renl a;"j·j,ii, ~,S.:::~::'_:l ~L',{d;:k::9~ i'[lg L~t rolnicy "kecI2mickim \If d:jrzl2czy skUlkdmi D;.:;partarnentu nad kultur"mi 'wczesnych i pra-Eskind.jlt;I)1.~'j ~~':..'Ltdc':F:~ 1..::~C'.':2rp.-;l(~t':~ze Llc11~~n~:łirii. L,) i.H1Cl e:.1 the i:..or!..ys~aj(~c c.L~:i~l,cZ,;"rL;~ Se:-l':Kt)\Vj przYP:1.dia cltnt~r)'kal\skici':: of rozlcgi,'::n Arctic, Arctic Bib liogrupil y, prace L) \';:~U l)rac b::1d:·.l·,","':~z::C'i'l Eiu .sprawozdaniu Inż.>'ni2ryjnr~ De)):;nn,en1 i L:~~:::y.ipL:có··.·. k:}~Yli ildU.kc·.v;:nli, h:t(;':n~i ma Ser'<.~ice), Pork :~~.; w za'.\'odach prac,: ~(~:;~t~'~~():""'~::'~:;';'i nie przez nią, związanych piątej dzieci ALiji rodziców, 79% pr:1cuJ~-cych 'E}ii.,\} z rolnict~vem. \;C'~~~2~~:'~J:~e~o~:Ss\a':~5~51~:i~~~;~i~t~:~1 bada- V., ZWEITE DIE GENERATION 11'J ISH ..(\..EI...:) Tvl:-n'gart~te T u r l mapJ, JO ilustracji). -,'.,-,tek,,'., zajmuiąca się fi o \-1/ IvllTTELEUROpAISCHER SlEDLER 11 n er, Ti.ibL·:g:2~1 19G2: (s. :2.-sG~ s k y - F' i drugiego pokolenia \v 1Cltach c.l'zyby'::: ..!jącyC'h 7..-ctf) ,i~ (~(/ ",:ij:, czyli pIątej tzw. Aliji 1933--39). ()'~'Jil\'_t>: 40000 roku sprawami ok::J!c' gJ z ob:<~3.ró\v z i'el'2nu (grupa sccj"lnymi Zyciów Jako socjolog, a zarazem s:.,,:(:jll~)gi<2LnC' n;Jd rGz.';,\'~ojC'rn_ imigrantów przybywających do oao 'J osób, z których jO 000 przypada na dc;nL:;::~'ji J(:~zykc:1 clierYli~~cl':.ie~~o: z t2f;:) ~'..Jj.elT!i(,:c. Studi;) pru\li,'ndL:,):1e przez ~iU'L()r- k(~ d~):y( ..,c:::~~: l~p n:ti~j5kich Ż~rdć-'\v śrojko\vo-~uro})ej::kich, któr,:; \v czasie p.:!.,,_:j:::-"l=~:.:,"::~''''' h:'.~·.;I:~;·:'¥~II.:1Ci·~(:-·Ldl:ł ~l'~ \\- Er22,u. iIl~J.(.~ll1)~ P\)")\"'·:i~ci\\·:;z:.· ~:ię r01r}iC't\\~u T-~i - Ci ',':, ('r·~,. - :'!:,~ ~~;.~_:?~;~_:.(;,~:i~t; ~:.i_l~l:,:., ol{~;~,;' " '-:::L:' r;,::J. 1919 w Berlinie, w roku 1933 emigruje do Palestyny. ;J'''~:'~'.::':~:' s t:':.,: \"/~.y,_.i~~cj rG!.Tj:~l p_..d{_'j~':1a~eb.:ldan\:1 IZl'i'cla ,u, ~:ydó.v rJ?c!zl~le (Jruyml <1t.1tr;:'l-:::" O:T'wia śrcdkowo-europejskich imigrantÓ\\' ',.'. -.. ' . cSler1l8.ll . .. SIę w istniejólcych ~ •• l\:"...,r·~v ,"".~._, ,'",;~cl··~~"ct,~·~h· ',Y'" '-'1,1.,' ~ 1,dU gn,pnwo :lUZ (,SaG8C~1, d~_'c::c.{l~;:;c d:i POd0b!1ych, j~lk \;1.,/ rczdzial<: piervlszym \vnioskó'N 1r.tO za .... ·'cd::nl rolr:ynl. d .,';~t l:,:)zdzJ.~'d~.,; tI'(1klLlj;r o 0s~:\(:1(;.LI':.;(.;h i:lc!.I/\\'idu:,-,lLlych l .:',U_:l)::::d·~r-3t·-..\' l{:)lc~k.tY\',~;l':c~ (~~'"':'-2vt:)'iC i k!O~L::;..)i(). Z~1:;.nl:,;;nny· jest ~k12_d soc.iol')gicLn~~- pr~./t~,'\\·~\j~~c:;~-:h irnierClntÓ\:.-. L':lc.ci ;:"1 \\'~·,r\·;.d '.' c ,._ :~ ~' !~·.,,).d" o', \\·:,:,:.':('_1, J'_:-::_~~~·~)in.ik'l ,'''~G~',,)IQWY!111 .lUb ~a'.:ód .z .rclnict-.wm baClam,llTll l wynikami zv/i,)~ uzys- �726 727 Książka ta stanowi bezsprzecznie poważną pozycję w żydowskiej literaturze socjolcgicznej, zajmującej si(~ badaniami nad imigrantami niemieckich Zydów w Izraelu, jest niemniej cennym żródłem dla et:1ografa zajmującego się badaniami współczesnych grup etnicznych Zydów. K. W. :vI a r l e n e Ve s p e r, TACSENDE INSELN ErN STAAT, Taschenbuch Ge;:;chichte, Band 7, Berlin, Neues Deutschland, s. 154, ilusl.r. 10. M. Vesper przedstawia popularny zarys historii Indonezji, jako pomostu pomiędzy dwoma kontynentami - Azją i Australią _. liczącej trzy i pół tysiąca lat. Zarys przynosi jednak nie tylko wiele danych historycznogospodarczych, lecz także etnograficznych. Autorka mimochodem nakreśla stosunki, oparte na zwyczajowym prawie spadkowym oraz opisuje prymitywną uprawę ziemi w gospadarstwach drobnych, których podstawowymi narzędziami uprawy w dalszym ciągu dziś jeszcze są sierp i radło. Bardziej wyczerpujący jest zarys grup etnicznych, zamieszkujących kraj 3000 wysp, po dziś dzień żywo pielpgnujących stare tradycje i zwyczaje. Barwny opis rozpoczęcia żniw ryżowych i związanego z nimi święta ludowego to ciekawy przyczynek dorocznych zwyczajów obrzędowych. Indonezja nie byłaby państwem wyspiarskim, gdyby pojęcia Prahtt i Ikan (łódź i ryba) nie cechowały trybu życia jej mieszkańców. Podane przez autorkę wiadomości wchodzące w zakres rybołówstwa, szczególnie podziału połowu, jak równieź bardzo popularny opis łodzi rybackich i hodowli ryb, wykraczają poza zakres papularn2go zarysu historii stanowiąc dla etnografa interesujący materiał - choć nie pretendujący do naukowego opracowania. Szczególnym rodzajem domowego przemysłu ludowego, doprowadzonego do perfekcji przez mieszkańców Jawy, to używanie techniki batikotvej, ludowej sztuki dekoracyjnej, stosowanej przy malowaniu materiałów używanych do wyrobu strojów ludowych. Dckładny opis procesu wytwórczego, stosowanego od niepamiętnych czasów, przypomin::l maloWilnie pisanek przy użyciu wosku, spełniającego przy batikowaniu identyczną rolę. Rozdział ten zarówno z punktu widzenia sztuki ludowej, jak i przemysłu ludowego, stosowanego w tej formie tylko na Jawie, zasługuje na pelną uwagę. W Bali, jak w ogóle w całym państwie indonezyjskim, od setek lat pielęgnuje się tańce ludowe, przebogate \V treści i formie, wykonywane w kosztownych strojach o olśniewających ozdobach. Dni kultury w Solo są jedynym \V swoim rodzaju wyd2rze:1iem w życiu kulturalnym Indo- Dezji, przeglądem ponad 200 tańcó\\' ludo'xych. :\a czoło wybijają się taniec masek, taniec króla małp Hanumana, taniec miłości, uchodzący za klas:"czny Lmiec z Bali oraz dip((, taniec taprzysi~żcnia, uprawiany w od:eglych czasach dla wyjednania w niebiosach deszczu, rozgrywany obecnie jako zawody o cli,lrakterzc sportowym. "TyshjC2 wysp -- jedno pallstlVo" ta niepozorna popularna historia Indonezji, chociażby dla wybranych tu zagadnień, w pełni zasługuje na uwagę etnografa zajmującego się egzotyką indonezyjską. K. W. LE FOLKLORE BRABANCON, Nr 155: Bruksela 1962 (s. 221--350) Le Folklore Braban<;:on jest organemService de Recherches Historiques et FoHdoriques de la Province de Brabant, ukazującym się kilka razy \V roku (co 2 lub 3 miesiące) \v języku francuskim i .flamandzkim. Pismo b tSl'latycznie Z'·\ i,~zane jest z Brabancją - prewincją najbardziej re· prezentacyjną, leżącą w centrum Belgii. Na treść nru 155 składają się "Ttykuly, komunikaty oraz bibliografia. Robert d'Udekem de G u e I' t e c h i n: Zamek Heverlee w malar. stwie XVI-go wieku (Lc Chateau d'Heverlee dCl1ls la Peinture d,t XVI-e siec/e), s. 221-233. Jedynie bardzo wnikliwy badacz może wyło\vić z tego artykułu jakH skromny materiał etnograficzny. Autor omawia tu malarstwo braci Martina i Luca Van Valckenborgh dając jednocześnie historię zabytkowego zamku Heverlee. Malarstwo flamandzkie tego okresu charakteryzowalo się wielką dol:ładr..ością w odtwarzaniu zaobserwowanych faktów, dlatego też wnikliwa analiza obrazów l\'Tartina Van Valck,?nborgh, który specjalizował się w pejzażach wiejskich i przedstawiał często pracę chłopów w polu, budynki \viejskie, stare młyny itp. może przynieść etnografowi pewne korzyści. Jest to artykul który w głównej mierze zainteresuje historyka sztuki zajmującego się malarstwem i architekturą flamandzką XVI-go wieku. Joseph de Iv! u l: Stary Koekelberg (Le Vieu.;. Koekelberg) s. 234-248. Jest to druga część kroniki miasteczka Koekelberg leżącego pod Brukselą. Kronika jest zbiorem anegdot o mieście i o zamieszkujących tam ważniejszych osobacłl. Oprócz bardzo szczupłych informacji (np. pobieżny opis tradycyjnego stroju wieśniaka) trudno znaleźć tu jakiś pełniejszy material etnograficzny. Marcel Van h a m m e: Jean Van Ruvsbroeck jego czasy (Jean van Ruysboreck et son Temps) s. 249-288. . �728 729 Artvkuł ten zawiera bic;gr8£i(~ i omrl':ienie twórczo~ci jed:1e,!o z najs!a'.'i niGjsz;ch architektów flamandzkich okresu średnio\,·iecZ8. (zm. w 1485 r.). któ;'('go największym osiągnif;ciem była bud:;\va \vicży 1"3 tu',za brukselskiego. Or)racow·:,nie to. bogato ilustrov:anc rcprodukr.jami "tan'ch sztych'J\'! prz2z:1aczone jest przede wszY5tkim dla ),istoryków sztuki. Y H. Cn1init C l' ok a e 1.~c,:le l.'bok I' t: Młyny gmin \\. Cede Louv;;-:ln d'Ucc/el (Le s iVlouli71S i :~;iveUes p03L.łdo.la niegdyś s. 289-329. naj\viększq ilość młynów wodnych. Sił:~ nape;d0wą tych mlynó\v były liczne strumie"ie prz(,pływające przez terC:l gmi!".y. Każdv młyn posiadał ~pecj"lm\ naz~\'v~.. Naz\vy zaś pochodziły od usytuG~v\'ania topograficz~E:go danego urzqó;clli ..\ (np. Le Proeckmolen, Je Coudenborri:'molen) od funkcji (np. Je 2.Jijpmolell. Ie Shlchmolen) orn od nazwy posictdlośri, do której najeżały (np. 1'2 meuEn du Papenkasteel, je mouEn dLJ. Ch,]L~au d'Or). Autor nie dOlję tu dokładnej analizy konstrukcji poszczególnych młynów, lecz raczej zastan~:(v/ia się nad histor1i-l tych urz~_:(h:ell. poclając cia t;,! .kr(Hlik i dokumentów, które '.vspominHją o ich istnieniu oraz ne.zwiska wlOlściciell. i';a zak.:p\("%eniE clutor ornav ..-ia rolę j::::ką mlyny sp2łl1~dł)· "vV go::ncd:lr::~~ -.,.':icjskiej: służyły one tc'ż do wyrohu papl('ru i wytłaczania oleju. CZ0;sto :::rn~e~j~)ly S·vVCł fUi1kcjf~ zależnie od z~(pc_l:~~z'2bt)\_~.,·::~TJia gospod;lrki og61nokró- .·,olve.i. W z'.\'iązku z rozwoJo=m -,<'iclkis<;o prz'2n1 S!u ml:;!1Y staw'-1ły ',lę C,:HD,Z mniej przyd::ttne i pod konie': j{IY::.\v. było już tylko trzY:1~.t:;('ie '::,zyr:n ,;eL, a po I \vojnie ~;',viat(1\ve,-j [je P~'cc~jvvał zaden. Pulykuł ten i.!ustrowar1Y r:·.;Lc,kci('; (""ieleki ogólne młynów) onu jedną mapką (u.~yt-,lOwanie mJy'.l.ć),,v ',v i.'.12 -j z pf"wnością dla etnografa je:'st naj('iel~~.l'\iv"3zy z całego c,::·n,:-,1,\7i;~,nc';() n.':·~:lc·ru I..2 Folklore Br.:'tban~c:l, w \<:ir;kszym stopniu zaintcre::uj'2 orc ł~i",C:'ryków gos~)odarczych. Y·:ik" S:CO::t rZ:lsc·p~sma pcś\vięcono k0~TIH::-lil~;~1_\)rr: dnt.\·-c"·:::;~('yr{j ;,vażniejszych \VVd'U'l';ń kulturalnych w Bralxmc:i h7st'łWY, nowe muzea, odkryci", archeoIc;!i'2l'1e itp.). i krótkie om{)'x!:.':Ól Ostatnie strony Le FolJdore v;vpell'lia biblio,\!'alia folklorystycznych '.\·ydawnietw ostatnich historycznych, archeologicznych br:lgij"ldch i B;;Ltr.icznY'2h. Tornus: SkClr?u;iski V ET;';OGRAFIA IV PRACc\CF C":":SCQ (1%0--186:2) dla sprawy pokoju mir;dzynarodowego i powszechnego dobrobytu ludzkości" l, prowadzi niemal", działa.1ność i;a polu etnografii i nauk polcrewnych. Celem tego artykułu jest z8;,:Joznc1l1ie clytelniki;w z gł6wnyrni pracami uNESCO w dziedzinie etnDgrafii ornz zestawieniel'.'ażniejszych konfereEcji zanych UNESCO, której gł6w"ym zadaniem j(:5t ..dopom".g·~nie 5pec:j1.1Ji:·:tOrD \\·e \\'szystkic!i krd)ach \~.: 113\\.'i~·1z.:;V,,·8.iliu \\'spółpracy, która )',a 'lwie ogóll1oś\viatow'l służ.yłaby rJzwc)jo\':i ich dyscYPlin i k •.or':l poz\\,OjjLl0Y- J:a wykorzyst':lIlie ich \yiedzy dla glównyci1 celów uNESCO - \vyd:l'.vnict'A:, a przeprowadzonych i i(lnych \Vyst;:LV przez akcji tę organizację z·"vią- w latach }960-1962. Zagadnieniami etnograficznymi w ramach uNESCO zajmuje si(~ przede ~wszystkim Międzynarodowa Unia Nauk A:ltropoL'.,gic7.nych i Etn()zraficl.nych (UISAE). Je5t to jedna z d\VUml,:tu Drg<1'1izacji wchodzących w skład Międzynarodowej Rady Filozofii j Nauk Humanistycznych (CIPSH) założonej w reku 1949. Bardzo aktywrl<1 działalność prz:;j<lwi,] również pow.stała w 1947 roku Międzynarodowa Rada Muzyki Ludowej (I FI'vfC) '.v ram:Jch MiędLynarodov/ej Hady l\luzyki (IMe). r,,1a ona na celu troskę o popieranie badań, zachowanie i wykonywanie utwo!'ów muzyki ludowej we wszystkich krdjach. Ped protektoratem UNESCO dziaja też I\Iiędzynarodovvy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjohgicznegn (CIFES) . Inne orgarlizl::J.cje międzynarodo"~ve z:ljrnujqce ~..,ię \\7 p2\~]nym stopniu ten::' tyką et.nogwfir:zną to: Międzynarodcwa Rada Nauk Sp'Jłecznych (CISS). Micdzyn:.Ho(\owa R'lc1:i ]'>cku'ncntac.ii .Nauk Spo!ccznych (CIDSS) :raz Amerykahskie Towarzystwo Antropologii i Geografii (L-".SA). Oprócz rÓŻnCi{O rodzaju prac pro·v\r3d'·~onych przez org'łnizacje, \Vi'\V co jakiś czas przcprol"'adz,, wielki" :;k~.je maj~~ce często wpływ na rozwóJ nouk etnograficznych. I L~j·: :1'~-'.obec:1ie z dU'Lym pOlvodzeniem ,<"'lEw",vany jest program "Wschód-Z"ch6d", !>tór,'go vdaniem jest zblii'enie i \\'zajemne poznanie kultur wschodu i z·~cho~:u. Healizacja tego prosnmu prowadzi do powstawania no;'.·ych instytutów bachwczych, il.(,wych wydawnictw, wystaw i muz::ów cZQs~J o tematyce etnograficznej. W roku 1960 na Sesji Rady Wykonawczej UNESCO zapadla uchwała zJinicjowania \vielkiej międzyluroc1r)".\'c.i k9mp,lnii n" rzecz ratGwa:1ia Lc;grc;:O"lych zabytków w Nubii w Z'.d'-!i:J.::Uz budo\',-ą tamy w As~.uanie. POL1::1 br,\.b w tej akcji c:ktywny ur!zi8J. V'J bL~ch 1901-1963 UNESCO p:'z('zn,.n.\'l" wicks?e niż zwykL, fU:1dusze na ,'kcje dotyczące konserwacji zabytków oraz roZ\voju muzeów i t'ibEotek, natol:liast rok 1D'33 O.sfoszony został roki,:Yn międzY;:;'dL'odo·~l:ej l'NESC:O, karnp:1r:ii Organizacja n1ii..~dz."'i12.rodo\vych, z etnografią, n:··1. rzecz 'IN z2stawieniu ()Chr~)!1Y z~'1bytkó\\". pc.niź3zym U\\-zgledniono ~~·\.nc1rć Bertl'und. :\1i~nzynarodo\\'e l"CSE.sCG. liQ0pad 1:;1..0. jedyni:: '.\·ażniejsze ba(L:~nl;:~ społeczeń.-.L\\r, \"ydar:ze- CilrOll:.:.;ue cl~ �no 731- nia związane z etnograficzną działa1no5cią uNesco Dlatego nie jest ono wyczerpujące, ale z pewnością działalność tej wielkiej w latach 1960-1960 '. rzuci niece· światła na organizacji. KONF"EHENC.iE :'.lII;;r)ZYNAHODO\VE 1. Zgodnie z decyzją powziętą na 5. sesji Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, która odbyła się w Filadelfii· w 1956 roku, 6-ta sesja Kongresu odbyła się w Paryżu·* w okresie 31 lipca - 7 sierpnia 1960 r. Przewodniczył prof. H. V. Vallo i s, dyrektor Musee de l'Homme w Paryżu i przewodniczący Międzynarodowej Unii Newk Antropologicznych i Etnologicznych. W dziedzinie etnologii obrady toczyły się \v 14-tu sekcjach m. in. etnologii ogólnej, metodologii, etnologii archeologicznej, etnologii życia materialnego i ekonomicznego, etnobotaniki, etnolingwistyki itd. 2. Na początku 1960 r. w Stresie (Włochy) odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Filmu Etnograficznego. Równocześnie zorganizowano seminarium pt. "Film dokumentalny jako narzędzie prac badawczych VI naukach społecznych". Uchwalono zmianę nazwy organizacji na Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (CIFES). Komitet postanowił opracować nowy katalog międzynarodowy filmów etnograficznych i socjologicznych. Informacje dotyczące tego katalogu ogłaszane będą w przygotowywanym wydawnictwie pt. "Revue internationale du film ethnographique et sociologiąue". Należy dodać że w 1955 r. przy poparciu UNESCO zapoczątkowane zostaly w Musee de I'Homme w Paryżu "Tygodnie międzynarodowE: filmu etnograficznego". Natomiast z inicjatywy Włoskiego Ośrodka Filmu Etnograficznego i Socjologicznego oraz Włoskiego Ośrodka Filmu Kulturalnego zorganizowano stałe festiwale filmów etnograficznych i socjologicznych odbywające się corocznie we Flor'encji. 3. W dniach 9-16 sierpnia 1960 r. odbył się Międzynarodowy Kongres Orientalistów w Moskwie. Jest to jeden z punktów działalności komisji do spraw projektu "Wschód-Zachód" powstałej przy Komitecie ZSRR dla Spraw UNESCO. Podobne kongresy odbywały się już wcześniej, bo od 1873 r. Zagadnienia irlaukowe poruszone na Kongresie w Moskwie to przede wszystkim: historia ludów krajów wschodu. kultura starożytna i współczesna oraz etapy wyzwolenia narodowego, politycznego i ekonomicznego. 4. W grudniu 1960 r. Uniwersytet w Ibadan przy współpracy rządu , Materiał czerpano wa 1960-62. nr 27-56. • R. S t o p a. Lud z Biuletynu XLV, str. Polskiego 48.1. '*.T. Komitetu G a J e Je do Spraw Lurl XLVIll. UNESCO. str. ;;29. W"rsza- •. federalnego Nigerii i UNESCO zorganizował międzynarodowe kc lokwium na temat: ,.kultura afrykańska-historia, wartości i perspektywy". Opracowano konkretne wnioski i prepozycje zmierzające do rozwoju badc:ń nad kul'.urą narCJdów afrykańskich. Tematami obrad i dyskusji było: pochodzenie i historia kultur afrykat'Jskich, pojęcia i wartości kulturalne krajów ai'rykat'Jskich, koncepcja sztu!, plastycznych, muzyki, tat'Jca i lite-o ratury, kultura afrykańska w śVfiecio współczesnym. 5. Na początku roku 1961 odbyło się plenarne posied;:enie Międzynarodowego Ośrodka Ochrony i Restauracji Zabytków utworzonego przez rząd włoski i UNESCO. W posiedzeniu wzięli udział przedsta'.vici21e 20-tu krajów. Podjęto szereg uchwał dotyeqcych m. in. ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych i archeologicznych. Wiceprzewodniczącym Rady Ośrodka wybrany został dyrektor MuzE-um Narodowego \\ Wc>rszawie prof. Stanisław Lorentz. 6. W uoi"ch od 23 sierpnia du 3 wrzeSlllCl 1961 r. "odbyła się w Quebec w Kanadzie doroczna konferencja Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej. Obrady toczyły się wokół trzech głównych tem3tów: porównanie między muzyką i tańcem ludowym rozmaitych grup narodowych i rasowych Ameryki Północnej i Południo\'lej; obecna sytuacja amerykańskiej muzyki ludowej; instrumen ty muzyki ludowej w obu Amerykach. Konferencja i czwarty festiwal Miqdzynarodowej Hady Muzyki Ludowej odbył się w Gottwa1d0wic (Cz(~chosłowacja) w okr~sie od 13 do 21 lipca 1962 r. l\'ajważniejszymi tematami konferencji były: migracja i porównanie huków ludowych, technologia instrumentów używanych w muzyce ludowej, tradycje i nowe elementy współczesnej muzyki i tallcóW" ludowych. Również w końcu lipca 1932 r. cdbył się w Bukareszcie międzynarodowy festiwal muzyki ludowej krajów Bałkańskich zorganizowany przez Rumuński Komitet dla spraw Międzynarodowej Rady l'vIuzyki Ludowej. 7. Międzynarodowe posiedzenie na temat kultury Indian w Ameryce Południowej odbyło się w końcu lata 1961 T. W Sao :Paulo (Brazylia). GlÓw-. nym tematem posiedzenia był problem pochodzenia człowieka w Ameryce Poł. Etnologowie, archeologowie, genetycy i lingwiści wygłosili szereg interesujących i'<!f:,raUl\\·. Wykazana, Ż2 poważne niebezpieczenscwa zagrażają osta bim świadectwom z dziedziny prehistorii Ameryki Poludniowej, gdyż nie podejmowano do tej pory prawie żadnych wysiłków, aby zachować wspomnienie o tradycjach, sztuce, i językach żyjących jeszcze. do niedawna plemion indiańskich. Postanowiono, że w r. 1962 specjalna ekipa uczonych przeprowadzi badania nad kulturą neolityczną żyjącego do dziś jeszcze w lasach stanu Parana w Brazylii plemienia Indian Szeta. Prace te finansowane są przez UNESCO za pośrednictwem Międzynarodo-. wej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. 8. Rumuński Komitet do Spraw FNESCO wraz z Rumuńską Akademią �733 732 \ N<luk w ramLł.CI-Jp~oj'2ktu ,,\,rsChÓc!-Z2.chód" zorganizov::>i mi~:dlY[]<lrodo;xe ]{.olck'Nium na temat cywilizacji bałkańskich. S2minarium odbyło siC; ".'" 8il".:Ll ,.Hucnu::i") v.,' Gkresie 8-19 liiJcCl 1952 r. \Vn~łoszono referi'lty z nas tęP'Jjąc:;ch dziedzin: arch001ugi:;, historia, etnogrCifi3, j<;zykow?wst\"c. liten~tUr3 oraz sztuki )Jl,;kne. 1-3ardzo i~terp~u.:ąC(:· dl~ etnografó\v byio zorganiz()\vant: przez CNESCO w IVI2k,yku 'x dn. 1:2-'27 pClździernib, D62 r. seminarium na temat badaI'1 socjologicznych i 7ag3driień życia \\'si \V Ameryce Centralncj,Mp.ksyku i w rejonie Karaibów. Jedn"m z punktów prograr.lu była dyskusja nad "sytuacje' faktyczną w danym rejonie dotycząca struktur i tpndenc:ji :.)ktu~;l.nych ::;ocjo-ckonornicLnych \V3fUnkó\\' życia i pr2c.i.·. o';wiaty', stanu scl~itarnego i wpływ tr2dyc,/jnych obyczajów na produk- o. tywność", I I " :'i S kł!J.(.1em l:~~ESCCJ G. w 1950 co~!.S·:::i1.3 pr::.:.tiqu2S". d:~':) nll.:_:~~(;(~:; ....- fó\'- _.-.- ml1:l~'c.l,~)g<l\\" (,(.iJTIL1-:S~,~ r. ukna!3 się prac? pt. "L'org,misa tion T:1 L':.1!·clz(\ ccn;l.:::~ f':)\'·:nic:z d1'1 elnograks:[~~·.k9. obejnl.uj':: t~.,kic za,g::3.ch:ienia jak: roI) r::1UZ2~"'N~ p-:fs:Jn,:, L :"\C.:;J.. r(ll"iZ,~8. bnd.:lfJi.:.l. CI. \vycbn'-'\"~t;·,j;..~, i -nU~'"2~1.L;bora.torl:ł, tu ~)L.~_':~; ::.1Ji.~['c:\\·J. Za'v\'icra :jibli":.)~~.1·~:!i'ięj 7 ... ;u;·::~~l:)·l\<·ihi.i·':;::;;'~Kor:r.d~·;.:~ do projektu nyn1 _,W"d~ód-L. ,cł~:;d" w 1!)61 b:bljogrClf~i (.:praco\·':·'.J.·i.li;.~ pr~c Y"~::;:.~;~i;(lui Z~.~.cl1.')du.\''v~ Y'v'ptyy\'ó\': D<....uko",V8, utrz:,-.my\.vanie S;;rf":'.":: l'. i l\\:ierjz~l~c~CY: r!1UZ2d ek3poz '.'Cj2. J~st zbioró·'N: Justr:)cJ::.:'. liC?ll!:' l)!":ESCO '.'v rartl8.~h r(~81iz~cjj instytucjom spc,cj::listycz- powicay: j·laukov.'y~h rO/:\\!~()ju dotyc:7.,-!':yc:h knHui'Y s~-;"7"Z~J7.()~Nani:J ju~~osłG\vLUlskir~j orElZ b~.·~Jlicgra~:ii pub:ik,:ic,.ii d')t;,'cz~lcych l-;ultu.r ·.,\:schod:1i~.~r: j;:d<:.L? ukaz8ły si~ \\' j(;·7.yk~':-:h ..Tu~:::)sL:"i.\,v~·i, jak ró\vnie~~ ti~lm:tcz,dl na te języki c1zi,,:'ł autoro\v 8. Z :!:j:·j::.~ty\\·y Pc'\ski€f::i) }~or'(lit.-:ltu do Spr9.v,1 L"N}~SCO uk.J.7.ał~ się f. k~j~r~.ka pt. ;.H8:;8. i nauk;),," \"'l.'ydC1na przez F'5~:'-J. Jest te f::En9cD~-' nie trzech broszur 'CNESCO z cyklu La question raciale devant la sciel,ce in.(j(i-·::,~·!? ł~~iążk3 7J) \\'s~'Ęp:'m T. I(ot2rblt'1sJ{~ego ~k~:ldc:~ si~ z trz::::..'h cz~:~cj: L, C. D l_~ n ~ -- H~:Sd j o:.)lcgi!:. ()tto I( l i n ,'";) b c r g - RasG i lJ:J!iC!iDl'~'giaf Cl;~,:.....Jc _L 2 i,"" ~ •• S t ~~8. U ;:; S Raso, histo1·ia. \\~ 1901 1. Z inicjatyv,:y CzeskiegD Komitetu clQ Spra·.'; C:JESCO ro00,·::.(';to w i960 r. publikacje; d\\u:niesic;cznilo pt, New Orient (w jęz. angit:lskim) poś\,vif:conego wspókz(':snej i dawnej kulturze Azji i Afr~ki. Cz-as'J!-,is''':'\c pit)cnie ilLlstro\V::ln(~ Z::\\\'ler'a art~,:kul.y- n:::-: ten12.t kuttury, E:~nogr ~lfiL archt'(llc,.~ii. :'i.Lo£c:ii i. r:~\lif;ii fU ~1{)6ii kr hi:::tOfit; :1/>\1; Bi'.t1}.ld~ l4.Zj ~"1..... r~ki.C;·L Dlr) kaó.:,kich, 2. Erytyjs.1{i I.1':~;+S~ut Fiirn ,-\\·y \v Londynie opubliko },,'al \V~;l).:d':1ie z UNESCO spis filmów wyprodl.;l.;:o.,vc",ych w krajach arabskich i c1Zjat:/cki('h. V/śród f ilr.l1 tJ\""l (j.:.)1-:.U:TIc:nt .lD:': ~~:1 znz:jdują sir~ kRtE~gori'2, ktorr" n1()'~;:~ l.aintcr2S0vvać etn(lgr:~t6,v~ ,.-~rDL ;c.'\\~1cie: -fiL-oy obycZ'::ljO\Ve, filrn~~' :') sztuc::: cZ2rJ.1iGśle, Hluzyce, t~~ńc::~c1:.r(;1i~!ii 'Jf:}Z o ~i1etodach rJ·b~ló'.vsb\-~~ j r01l Aln~r;CCln .L Uczonych i Kub8\1s1d do S~;ra\v UNEECO npublikov:ał \V)·'·.1.1;1i.~~ za ~'l:l tt-:rn3.t .Ameryki :';}~cdk·)\vc.i i \rVy~.p K&rdił:)7.:;:t'.~h }r;~9 bibEor~r.:"'fi~ (Centra!. socjolog:': In~~titute '.\7 I...l(Jndyni2 \vydaje prz}- pom8cy rrz:.\gi~ (; ,k\ivart21n'y lnateriał6-\v n:1 ten1Ht .l-\tty;(; ~,'::!1,~~',:<L<'J,ie '2·;:"j(.'.gr~1fi.i, :~oJ:,';ol·).'~,ii .. i lin,~~·".vlstyk; j':,:kie uk'lzały się \'~' p::'rj_n(ly;{,:~\C~"),u'.;.;1.dtxjL:go oL}.~I2:.;:'u" Przc~gl~:d ten n::lZV\"';/a c;:j~ .,.,~.fric8n i\bstrJ.\'t:.;' i ?~:1,::j~~r[i k.rÓlkif~ OIT1ó\vi2::11=:.' artykułó\v O .Afryce '\v o~d)l':; oraz o posz('ze.;_~óli.1ych kraj::lch afrykai1skich. A.lrir'an F'orcla Yundn.cji 10. }-::'",\~:~rtaln:k ·... ~I~:\·cl.'~\t.'ony pr7.,~l, L1iGcl.~Y~1~i.r0d()\",·y L"l~~Vtl~lt T'2atr~-l.lny -....,..'sp ..~,~u.::.1.zial.r.t.,->r ~:SCC) ,.IA~ Th:-·:J.t!:.~' d'-:·i.n-; 1e ;','Ic-~d~" pGś'<vi~cłr S\vój n.!J:-:'.~-:'t'z kO{12J. :PG1 r. f:I~S~C01:l:< \vicku. (.1 p!"z.:c12 \\·.:,z~_'stkhn :'J3sk~m przJ ni.ct\\Ta. J. I<omitet rek fl, 1..•t,prn8.cio:lr.1l tJI'..JESCC) (jr~d Can'uIoeon '-:1rt '~;j~;_tł EibUcgroph!J). z';;jrnu,:~1::' C~'l ;::l(~ z·~~~~-ld!""!ieL1ialni. z pogr.H~icz~:1 zaintc r0~',ujc ..~ pev/Clc<-cią C2nne 118c:c:dzi·:>il:' ~"!"):~~2Ji i jaku .;:'~0 '\,vyda \\inict\}.·o t:·tn~):;r~3 Ci! Chud2 Le'ii-Straussa V/ grafin l{~nle-Grlf;Ul(' \vsz~lkie \\".\'"d~l\\-ni:::·t\\-~; n:lu'i-\0\\ 0 logii ~połecznej. Opracowywan3 jest przy \':sp6łpracy Unii :'<auk Antropologicz:lych i Etno!o",lczr1,'-cl1. z dli£dzir<~· dzj~:l·.J~''':l sztuki. i:-!_t2resuj~c? Z\vł'.:1s·~C'7.J o~:ljcla C:i:lo\~:~""ka" n8pi3:~n orn artykuły o m:"skach jest po-,;ługują etnologa siC; ludy Filr:::.o:ii i ~:aLt~< ITu:r~;~ni~tycznv'::;. t":::,rESC'() stały nr~':-:n --_.. t('\\-~1.l:?,l':n..:: "-ll()genc •.' 1)(;~2Z j,'kimi zn2~~2L!:) l";.'\TESCO pt. blb1io')Tcij;hie In!crw,ti')nu1e ,le S~,cioi 'gie (T. VIII). Bihliogr;,fi,\ obejmuje 5 48·~ tytuł;.:' k~.i~):ck, :::rtvku~ó~v. ~.\-ezascpi~n1. ~,pr8\\-ozdaI1 I j·:·:n.':c·(: prac z z;1{r2.su :'CC'ilJ,L;~::i,i ()publi:':.cY'.\·(1n~:C'h \~,- 1~:33 r. PrJ~~:~ ta z~1\':i,:;r,1 i:-H}.?ks ',v ji"";Zyk;·lC;·\ ~'r~~~~cusl':">lli ;l;;t.:i'~·bkir--,. j. iVliędzynar!'lclo'.:;: l\.omitet IJc,I-::umcnts_cji ~h.,uk SpOłec7nych ,,;::,(13, 12 ,J~ib1i0gr';lpl)ie Litern':diona12 d·..:\~Y·~hTcpGl(,gi~-.~ ~.0ch-de c~ cultur.~.l1·:":·, Bil"';;} "';t:1 obejlnuje ..T....ic·~.1C' [Jt. <..r:tropo- l\liędzyn~U'od()wej 11. =-\Th~dlyndrodo\v::). ~~e R8da V·l.';.;")'~;:p::.t~.;\- pl'Z'- -~):'r2'Jd/ku tYli; cz.!';?",') Z!l2\jdu.ien1~~· drt,vl<uły o 1"crn~::,t:,'C'c in!2i(' ..::U.~~·.~2j cl:~~:::r::j~~>.s.::.Jp. :lurner z I k··.\'~"ł['1~t1j1962 r, POŚ\Vi~CO':1V Z--l_C~:~(i!~:~-_-rj~:_:,r.n .~l.:r,\·ki. 7~ ..~"\·;Clf'::, ()~~: nl. i:l. art:'kul.\': L, S, P.';;:,-,:~?--::!"'r.:.;(; ~~iI.rie nc::r"- -ufr?lk'.t}'!S;:ti. - s:~c~alisf.:in;. s:~\::'C~cu:'~ie d:J p, C, iuc;a C. F\:}!I.: "A/. 1~l.qjskifr';;'J (CL?~;I-T) j~st '3 e r: c~"k!\\'icir r.-~h Q r - T ~~r d i.5 -- R€ii~jin i i;!sfor!o. C;', G ai (;'~C;~CV:u k(1~_'i'?iy ~L'- SjY':-=:c:::"I~'t- sl)ol'?c!~:a G Li t k i n d --- Hocl.?{~!n Ił. 1) (lo s c h et ~1 p.s o!rlj'!((nis'-:{{ ~ j2j pr:u- __o O .1~!S~{)rft? Afryki �'734 :VIL'ZJ::,~~- V-l'lST.-'\ \\Y 1. Prz." '.'·sp6łpracy Bułgarskiego Kornlte~u do Spraw u~,msco organizowan:: s,~ prav,rie corocznie ,.Tygodnie muzet)','.· I zabytków". \"1 cnsiE' tej imprezy organizrJwane są liczne wysta""'y i odczyty rÓ'.vni.::'i z dziedziny etnClgrafii. 2. Kubailski Komitet do Spr:nv L'NESCO zorganizował \1; maj;] 1961 r. wY3taw~ strojów ludowych typowych dla poszcze,':({llnych r2gionów wielu kri1jów świata. Polski komitet do S~)raw UNESCO wysłal na t~ wystawę eksponaty, które pozostały na stałe na Kubie. 3. Z inicjatywy Polskiego Komitetu do Spraw UNESCO we wrześniu 1962 r. otwarta została w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie wystawa pośv\Tięcol1a kulturze Afryki Tropikalnej. Ekspozycję przygotował zespół pracowników lVluzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, przy pomocy JliIinisterstwa Kultury i Sztuki, Towarzystwa Przyjaźni PolskoAfrykal1skiej i UXESCO. Oprócz zbiorów muzealnych pokaz3w) dokumenty fotograficzne otrzymane z M~ls02e de rEomme w Paryżu onz z szeregu narodowych Komitetów do Spraw UNESCO w Afryce. 4. Z inicjatywy Norweskiego Komitetu do Spraw UNESCO Muzeum Etnograficzne w Oslo zorganizowało w październiku 1952 r. wy~tawę na tpmat Konga. Vlystawiono: narz~;dzia pracy, fetysze, maski, hstrumenty muzyczne i rzeźby. INNE PRACE UNESCO 1. Na Konferencji Generalnej UNESCO w listopac;lzie 1960 r. dyrektor .-generalny przedstawił projekt wstepny konwencji \v zakresie ochrony piękna krajobrazu. Chodzi tu w głównej mierze o ochronę rozmaitych elementów składowych krajobrazu, Ci więc m. in. zabytków etnograficznych, jak budownictwo wiejskie, sztuka ludowa itp. 2. W ramach projektu UNESCO "Wschód-Zachód" wytwórnia "DiaJilm" w ZSRR produkuje rocznie kilkaset przezroczy na temat kultury wschodu. Takie przezrocza jak: "Na wyspie Cejlon", "Architektuf3 narodów Azji Srodkowej", "Sztuka plastymna w Kirgizji", "Sztub. birmańska", "Sztuka japońska", "Sztuka starożytnych Indii" z pewnością zainteresują etnografów. 3. Pod koniec 1961 roku powstał w Tckio ośrodek badań na{j kulturami Azji, który pracuje w ścisłej łaczności z UNESCO w związku z akcją "Wschód-Zachód". Poza opracowywa:liem słowników i publikacją dokumentów historycznych ośrodek koordynuje badania nad różnymi tematami jak: rozwój wsi i zmiany społeczne w Azji Orientalnej oraz badania antropologiczne zanikających grup etnicznych. Podobne insty- tucje mają powstać z inicjatywy L'NESCO w New Delhi, Bejrucie, i Damaszku. 4. Z inicjatywy Węgierskiego Komitetu do Spraw UNESCO na początku 1962 r. podjęto akcję mającą na celu zachowanie domów wiejskich charakterystycznych dla różnych epok. Objęto ochroną szereg wiosek położonych w okolicy jezior Gerto i B8laton. Tomasz "POLSKA Sko,rżyński SZTUKA LUDOWA" - ROK XVI, 1962, Nr 3 Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN W upowszechnianiu wartości sztuki ludowej i w kształtcwaniu nowe· go spojrzenia na to zagadnienie odegrał wybitną i jedyną w swoim rodzaju rol~ organ Instytutu Sztuki: Poiska Sztuka Ludowa, W zależności m. in. od kierunku działania w danym okresie, od nasilenia pewnej tematyki czy problemów teoretycznych kształtowała się mniej lub więcej określonego charakteru treść i forma poszczególnych zeszytów tego wydawnictwa. Niektóre kwartalniki np. koncentrowały się głównie na analizie formy, stylu pe',vnych dziedzin sztuki, inne - zajęły się historyczną genezą sztuki ludowej lub problematyką sztuki ludowej określonych regionów. Recenzowany Nr 3 kwartalnika z 1962 r. jest właśnie przykładem tej osta tniej koncepcji: jest on poświęcony w całości sztuce ludowej Pomorza Gdańskiego. Na treść numeru składają się prace: a) L a n g i n a M a l i c k; i e g o - Sztuka ludowa Pom.orza Gdańskieglf na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku (stron 40); b) F e l. i k s.a. M ark o w s k i e g o - Zabytki Ziemi Kaszubskiejw Wografwch WIktora Gosienieckiego nej w pracach Katedry skiej - (str. 7). - Al'chitektul''Y c) T a d e u s z a B o l d u a n a Slowiiiców - (str.1). i Architektura ! Planowania Materiały Polski pólnoc- wsi Politechni.ki ludowa Gdań- do bibliografii sztuki ludowej d) Poza tymi. podst~vowymi pracami zeszyt zawiera dwie recenzje: Mar ii P r e z d z l e c k l e j (Wilhelm G a e r t e - Volksglaube und BrCLuchtum OstPreu~sens, Wiirzburg,. 1956) i K s a w e r e g o P i woc k i e g o (R. R e l n f u s S l J. Ś W l d e r s k i - Sztuka ludowa w Polsce _ Kl'akow, 1960). J~k zwykle, w końcowej darzen d' d '.. s 's . Z Zl~ zmy etnografll 0IYJkim:, Ogołem zeszyt ma l ustracJl. części publikacji oraz streszczenie 60 stron druku, jest kronika imprez l' wy. w języku angielskim i 1'0w tym 118 czarno- hiałych �736 737 Podstawc\',a rozprawa Longina lVI a l i c k i e g o, oparta o literature i gHJwnic o material m-,)zę,;lny zgromadzony w ;\Iuzeum POlllors~im_ w Gda113ku, a mvzglf;dniajc,cd szerGko pojc;tą sztukę ludo\\-q Kaszubaw, Slo\':il'lc0w Koci" ,';takó\\-, BorowL,kó,v, Góraków Po·".rbhlń:okich oraz lud, h ocl r. 19'-'tJ d'aJe! de-'kol:'Ua nćl;,ci no\Voo5ied")f1ej gJ6wnie na ;':uLwoc ml.,:.kL <lit: i pn'k tyki ku1tur,,Inej pi2rwsze i zup2łnie nowe c,dO~ClO\Ve spojn""L' .LI kultur'-~ ,lrtystycZ;1<j tyc!1;;rup lud;10ści nadbaltyC'kiej. 1"0S7.CI'za on :macz:lie wledzq o mało znanych regionacr, gdyż ,dot,'chczas pCJ,..vdżnit'jsz;; prace z tej dziedziny dotyczyły głównie Kaszubow. .. Prdcd t2t. z':lczerpr:iGta niejakJ z aktu':-d~-12go \var:)ztatu ln1.p:eol'~~;a, suą ']'1' Z '''V''''Z(l \v dosiatec/.',n vrI"\ st;:,p:niu pc;)':;lCibionH pod \\'zględern I'·""""Z" wv;"~nier;i;1 genel~' pewnych zjawisk tła historyczl1l'go, a także ogramczon~ p~c; \'v'zgh;d2~ materiałowym jć'st bardzo ccclnym znczątki21Yl monograficznym (J sztuce lu:Jowej ludności r~gir"nów nc1drnorskich. , '. ' , Zasadnicza treść rozprawy skh:tdasię z l4-u koloJnych rozdzlałow. '-p", ~'o, ... j" domowe zdQbnictw,) wn(;trz, garncarstwo, plecLOnar,ll;t'-""'t'UI'o ł..... str6J' ,.,haft i koro"k'!. zdobnict·",·o w drzev.rie, zdobnictwo k'lI'-t-.,· , ~ \""', tJrocl\\"0 '\.::;,,,", . \\i ;~~ll::':Li2.,v/reby z rc~u i bU!~sLtyrJu, zaba '.:I,,'ki, sztuka \v obrzędach l Z'vVycZ[l'i,"::h, r.?:eżb'l w drzewie, m:JI2I'5two. "Już nobieżny przep-hlcl rozdzi:1l{~~Vi rlaSU\\-·t,l. czytelniko'.vi pnglcid, że autor nie" zawęż~ pojc;cia sztuki ludowej do rzeźby, malarstwa czy grafiki, <.11\: og,-:rnia szeroki \vachlarz v\"y-rObÓ\\l o charakterze artystyc~nyrn, sięgajqc często do przedmiotów. nZljprostszych, które niejCdn~l~:o~~:e z~dzlwiajq sz]achotno~,cią formy. Dhtego pr",ca ta daje duzo ma".n","u me tylko ~)aclaczom sztukI, ale i etnograforn, zajmuj11cym się in n y);:).i zagadnieniami. . sz"r-zeg') opracowania Niektóre problemy, \vymagaJącc oso,bnep'o o·, .,',' .n.; (1p c::!rall11:~], st.rój.; pr:;i"N'·· (np, ;3.l'C; ·~tLl~~UI'.:A) .lut) jUl. (;p:..~,CG\'/~-)lL. S-, ~--:;.~ L.-";J :. " ") "'J·.CJ'''l!·'' \" S'J,'\c'·:)b '7:::lm',\:'.i7onv S~_1 Doirar<:to\vane 5pecj81n le~ ')::2 zro/.u" ~ ... d I.'! ~', V."mj~hch w'?'(';lr;ctów mniej \'v7CZ~'J'P!l<cy. \V tym wYP8dku jest to zaletq pr:lc;', gJyż. <:utul' nie powt,arzl n12L,rlc1ł{','v' o:sÓl:',iC zn~n.~,d:, ,a,let~~:~,j: swe 1,\'1:l~n2 ~pojrzenie na zagaoril-':ine \V sp-Jsab pOrOA,n<iV;C.!.) l .dUS"•.dJ .... maj •..••••••...• L. V '" 1. ~. _ Co... C;-,, ,~ ~~... ~ J • ' • , !' h;\ .. .• -""]o • ~ •••.~ ,. ~" .' --T" ,_, t·;l~;:l~':l;·1orygi.n;·il:'1Yil":. '-" [~r~,::~~~); :~~)!:~~; ii.~·:~~~~c:~;~~~: /i ~C):~~ ....."'0"-',' - ""'h ~;~~~i';1;: 'l',i~rl"h sztuki d ludowej ly H_ Stelmachowskl1, J. Krajewska, c<lrstwie. przytaczając niektóre Vł,';brz"ża należy haft k';~'::.~~;:~~~,js;i.c ~r~~~ ~1 ~~;~~:': L. I\!falicki w swoim artykule np. o garndane znane już badaczom, uzupełnia roz- ~l~:\~~,i "~'''~'~~J;'~~:'~ ;:i~:';-i~':, ~~'~:(~~} I~O~:~l~.~.:·~·~·~~.c;~~ <~rnr;-~~:'~ ~.~~z::szz::~~, ~~:,'.~:~,n i,~, i C'::nm1iczr'e i techniki m r;z :'·d:,'-,',]. PCd8:'Y:1;:' zdobnicze, \\~ ~po~ó~, iljjstruj,~c z\\·if; ..J.t,· Oll'.,,-;·-xi3. również y,'LJ"nym l~ ;~t. k:Jl".Jnkę i sh··\j. m:1tC'riaI2m r;.;ierując sprawę na podstawie znanych szerszych opracowań B. Stelmachowskiej i M. Przeżdzieckiej, gdyż materiał zebrany przez Muzeum w terenie jest bardzo skromny i nie przynosi nowych wiadomości. W swoim zarysie monograficznym autor przytacza także pewną acz skromną ilość faktów z zakresu tkactwa, wskazując na powiązania Dolnego Powiśla z Warmią i Mazurami, na dawne zanikłe już tradycje tkackie Kaszubów i SłGwińców oraz ośrodki tkackie na Wybrzeżu. Po raz pierwszy w publikacji o sztuce ludow~j Wybrzeża zostało omówione szerzej i zilustrowane wysoce interesującymi przykładami plecionkarstwo, które zalicza się do technik bardzo starych i trwałych, a odznaczających się wybitnymi walorami artystycznymi. Do dziedzin mniej znanych należą także przedmioty z zakresu zdobnictwa w drzewie. Świadczą one, że w XVIII-XIX w. i na początku w. XX na Kaszubszczyźnie i Powiślu były wytwarzane we własnym zakresie na wsi ozdobne, o pięknym kształcie puedmioty z drewna: przykrywki do dwojaków, wagi, formy do masła, łyżki, narzędzia rybackie itp. '.Vydaje ·się, że właśnie te wytwory znacznie więcej mówią o samorodnych zdolnościach artystycznych tej nadmorskiej krainy, niż znaczna część garncarstwa czy hafciarstwa powstała pod poważnym 'wpływem późniejszej kultury mieszczaI1skiej. Jak wynika z relacji autora, Muzeum nie pomija w swej pracy eksploracyjnej kowalstwa, wyrobów z rogu i bursztynu. Z zebranego materiału wynika również, że kowalstwo ludowe na Wybrzeżu jest znacznie skromniejsze niż np. na terenie Kieleckiego, Podhala czy Lubelszczyzny, techniki zaś obróbki rogu krowiego lub koziego czy bursztynu sq jak najbardzi~j typowe dla Wybrzeża a mniej znane w innych regionach Palski. Z opisów i ilustracji w artykule dowiadujemy się, że Muzeum ma niewiele materiału z tych dziedzin. Niewiele także można znaleźć w terenie ludowych zabawek. Do interesujących natomiast zbiorów tego filuzeum, należą, bogato reprezentowane przedmioty obrzędowe czy instrumenty muzyczne o cechach artystycznych. KOl1cowa część rozprawy jest poświęcona rzeźbie i malarstwu ludowemu. Są to działy sztuki, które były przedmiotem studiów różnych badaczy (B, Stelmachowska, T. Seweryn). Autor, referując stan w zakresie rzeżby na terenie Pomorza Gdańskiego na podstawie litera tury i własnych okazów muzealnych, przypomina o charakterystycznych krzyżach przydl'ożnych, kaplicach skrzynkowych oraz rzeźbach nasłupowych, które były charakterystyczne dla p"jzażu na przełomie w. XIX i XX. Następnie opisuje kilka przykładowych świątków (św. Nepornucen, św. Roch, :\1. B. Koder'lska), a także krucyfiksów procesyjnych. z których jeden reprodukowany na str. 196 zasługuj~, jako wybitne dzieło sztuki ludowej, n'1 szczególną uwagę. :\1a1ar3t:,\'0 ludcw2 tego terenu o treści religijnej omówione przez 17 - "Lud". t XLIX �739 738 autora, poza dawnym malarstwem na szkle, nie przed;;tawia po\\:ażniejszej wartości artystycznej. O malar~twie na szkle pisali: 1. G~.11gows~i, T Sewef\'n i B. Stelmachowska. Źródła pochodzenia tego malarstwa me zdołano j"ed:1ak określić. Z braku jakiegokolwiek nowego materhlu z terenu nie udało sit; też L. l'v1alickiemu tej sprawy posunąć naprzód. Całość zamyka autor uv"agą stwierdzającą szkicowość pracy, wyraża jednak nadzieję, że podana treść, a zwłaszcza obfity materiał ilustracyjny (107 iłustr.) ułatwią czytel:1ikowi orientację w zasadniczych wartościach sztuki ludowej PomOHa Gdańskiego, która, dodajmy, znaną była dotychczas tylko częściowo z różnych ury"vkowych i nie zawsze dostępnych opracowań. Jako recenzent i czytelnik zgadzam się całkowicie z uwagą autora. 'Cważam, że pracę L. Malirkiego uwać należy za wysoce pożyteczną· Jeżeli chodzi o następne dwa artykuły Feliksa M a I' k o w s k i e g o o arc"itekturze ludowej -- mają one w dużej mierze charakter informacyjny. Pierwszy - O zabytkach Ziemi Kaszubskiej w litografiach Wiktora Gosienieckiego - może być traktowany także jako recenzyjny. Autor bowiem w tym artykule omawia zawartość 5-u tek opublikJwanych w okresie międzywojennym pi. "Zabytki sztuki rodzimej Polski Zachodniej" (od 300-500 odbitek) oraz tekę nieopublikowaną - ,.Z Ziemi Kaszubskiej", która powstała w wyniku wędrówek malarza przed samym wybuchem wojny i w pierwszych łatach po wojnie. Opisując w jaki sposób zostały zgromadzone przez artystę m':llarza rysunki budownictwa z terenu Wielkopolski, Śląska i Kaszub, zwraca słuszną uwagę, że do najcenniejszych należą litografie względnie rysunki zabytków dzi'Ś już nie istniejących. Nie mając możności wglądu do oryginalnych tek czy rysunków Gosienieckiego, trudno sądzić z krótkiego omówienia (tylko :, reprodukcji) jaką one mają wartość dla etnografii polskiej, informację F. Markowskiego trzeba jednak uznać za pożyteczną· W artykule następnym pt. "Architektura ludowa Polski północnej w pracach Katedry Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej" F. Markowski informuje o działalności tej Katedry w zakresie 1nwentaryzacji budownictwa wiejskiego od 1945 r. oraz o metodach pracy w terenie. Jak wynika z relacji, zbiory Katedry zawierają materiały dotyszące całego niemal kraju z wyrażną przewagą pomiarów z ziem północnych, głównie z Kaszubszczyzny. Obok budynków mieszkalnych Katedra inwentaryzuje budynki gospodarcze, przemysłowe, sakralne a nawet sprzęty domowe. Cenną informację dla badaczy ziem północno-zachodnich przynosi także nota bibliograficzna pt. "Materiały do bibliografii sztuki ludowej Słowińców",opracowana przez Tadeusza B o l d u a n a. Jest to wykaz GO-u prac wcześniejszych i współczesnych głównie uczonych polskich i nie~ mieckich. Wśród wymienionych prac spotykamy zarówno poważniejsze studia nad kulturą Słowińców jak i artykuły, które ukazały się \\. prasie codziennej i periodycznej. Jak zwykle, jeclr;e wiążą się bardziej z tematyką zaznaczoną Vi tytule, inne zaś dotyczą przedmiotu pośrednio. Nierówny jest również poziom naukowy tych prac. Wszystko w tym wypadku \\,"ycl::lje się jednak bardzo ważne ze względu na p:)ru;z:ny temat. .Jak Z? każdą, nawet najskromniejszą bibliografię, która w n3szych czasach ma szczcgQlną wagę \\. badaniach naulw\vych, :nleży mieć wdzięczt10śĆ do autora Z3. jej spJrządz~nie. W dziale recenzyjnym kwartalnika, jak już cytcwaliśmy nil po:zątku - sa omówione dwie pozycje. Maria P I' Z e ż d z i e c 11: a relacjo:1uje swoje uwagi na temat dzieła \'I7ilhelma G a e I' t e pL "Volksglaube und Brauch!u111 Ostpreussens", 1956, ustalając braki i niedomagania ksią~ki. 'W konkluzji llzl13je ją za C2nną pozycję naukr;wą. Ksawery P i w o c k i, wskazując na p2wne wady książki R. R e i f u s s a i J. Ś w j d e 1's k i e g o pi. "Sztuka ludowa w Po/see", 1960 - ocenia dzieło bardzo pozytywnie, podkreślając przede wszystkim jego stronę treściową i wizualną. \V końcowych slo',vach zwraca uwagę, że zbliży ono "sztukę ludową i jej wartości do człowieka współczesnego. nauczy szanować ją i rozumieć". Od kilku lat "Polska sztuka ludowa" prov:adzi stałą kronikę, informującą o konferencjach i zjazdach etnograficznych, o konkursach i wysta",vach organizo""v8.:1ych przez różne instytucje i muzea a takŻe C' badaniach naukowych prowadzonych w terenie. Kronika zajmuje się ponadto różnymi innymi wydarzeniami z zakreSU sztuki ludowej i etnografii. Podaje niektóre informacje z pracy i życia twórców ludowych. W zależności od wagi refei·.)wanego zagadnienia l posiadanych materiałów noty informacyjne kroniki ~;cimniej lub więcej rozbudowane. Na ogół są one zwięzłe i rzeczowe. Z braku stałych periodyków etnograficznych, zawierających Hktualne informacje, kronika w "Polskiej sztuce ludowej" nabiera szczególnej wagi. Kazimierz Pietkie-wicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00860c1f35c1d0bab9f90ca9a6f55637.pdf 815a4a3d0df23650b695fc12798a197e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:224 Title A name given to the resource Wykonawcy haftów krzyżykowych i ich narzędzia pracy / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.451-502 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Di-= zweite Generation mitteleuropaischer Siedler in Israel, Tiibingen 196:l (K. W.) Marlene V c s p e r, Tausende Inseln - ein staat (K. W.) LE FOLKLORE BRABANC;ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyński) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (1960-1962), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr 3 (K. Pietkiewicz) 724 726 727 728 735 BARBARA Polemika W sprawie recenzji (T. Wróblewski) . Odpowiedź recenzentki (Irena Turnau) . Kilka uwag o przysłowiach i charakterystycznych powiedzeniach dowych na Śląsku Cieszyńskim (Alojzy Preissner) III. \o 741 743 lu- M u zea lVluzeum Tatrzal1skie (Wanda Jostowa) . Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popularyzacja wiedzy działu etnograficznego Muzeum w Przemyśle w latach 1958-1962 (Stefan Lew) IV. Kro V. Róż w językach rosyjskim, '11iusz Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Sp:s rycin i map (O. G.) 751 777 781 n ik a Wspomnienie o Romanie Horoszkiewiczu (Czesław Kurek) Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w polskim Towarzystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga Gajkowa) Sesja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Romańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące działalności CIAP (Aleksander Lech Godlewski) . Sprawozdanie z roboczej Konferencji Redakcji DEMOS, Moskwa 9-H. VI. 1963 (Józef Gajek) . Sprawozdanie zarządu redakcji DEMOS z działalności za okres od konferEncji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Sofii 17-23. IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Sprawozdanie z działalności Polskiego Komitetu Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. Gajek) StJ'eszczenia 745 787 789 792 803 80:3 810 814 817 821 828 n e angie'skim niemieckim (Euge- 833 865 873 BAZIELICH WYKONA VI'CY HAFTÓW KRZYŻYKOWYCH I ICH NARZĘDZIA PRACY W dotychczasowych badaniac:h i opral:;lC'waniachhaftów ludowych nie poś"vięcano prarwie żadnej uwagi ich twór<com. Rol,a człowieka bowiem, oceniona jako nieo:ekawy przedmiot zainteresowań li mniej ważny niż sam wytwór, odsuwana była na plan dalszy. Zgodnie z ,tenciencj'ami panującymi w nauce uwzględniano tylko dz'ieło: nie w::ązano go jednak z całokształtem ku1tury, ·lecz spiQtrz:ając w nim ogrom jŁdnQstr:onnego materiału, wysuwano coraz to nowe hilpc1tezy odnoS'zą'ce sr:ę p.'zede wszystkim do strony eSltetycznej haftów. Zagubiły się przez to niemal zupelnie różne prz8ka'zy i tradycje zlwlązane' z warunkami i war~zta'tem twórc'zym haftujących oraz wszelkie szczegóły pozwala~ące o~tworzyć <;top:.eńich OSOibistegozaalngażowania twórrezego, mdywIdualnej wrażliwości estetycznej ek Tylko na podstawie nieN,cznych, a szczupłych zapisów, głównie zaś ustnych relacji w'Społczr€'snych informat.G,rów możlna omówić, pobieżnie jednak, rolę wiejskich twórczyń haftu, ora'z kh zdolności i umiejętności tudzież przyhnry .i narzędzia służące im do tego rodzaju pracy. Chorwackie przysł'O'wie "majka zato redila kćerku, da je nauci vesti" 1 okazuje się "życinwą prawdą" nie tylko w południowej Słowiańsz:ezyźnie. Jeszcze do dzisiaj w PolSCE: tam, gdzie zachowały s'ię ślady haftów tradycyjnych, panuje powszec:hnie opinia, że haftowanie należy przede wszystkim do zaJęc niewieścich, czyli tej polowy rodu ludzkiego, która zdradza większe obeznanie zigIą i nicią. ~iegdyś haftem trudniły si~ kobiety różnych stanów, gdyż hafCIarstwo należało. do obowiązkowych umiej~tności kob:ecych. �452 Zajmowały się nim mieszkanki dworów, mieszczki, a specjalne prawo zabezpieczało im tę możność 2. Jaki był oficja~lny stosunek w czasach feudalnych do kobiet wiejskich praktykujących ,tę czynność - bezpośrednio nie wiadomo. Na podstaw'ie jednak wielu ograniczeń swobód chło1Jskich i ,zakazów 3 wnosić moma. że haftowanie na własny użytek wsi było 'raczej wzbranione. Do~wolone mogło być wolnym chłopom 4. Nade wszystko zas umiejętności 'tego rodzaju wykorzystywali u swoi'ch poddanych bezpoś~ednio srami właściciele 'ziemscy. W tradycji ustnej żyje jeszcze do dziś wspomnienie, że rzdolniejsze dZliewczęta wiejskie wyszywały we dworach, lub tam uczyły się tej sztuki. VI/yszywanie ok,reśl'onych częśc:i pańskiej bielizny i ubioru należało prawdopodobnie do jednej z powinności poddańczych dziewcząt i kobiet, podobnie jak ipr,zędzenie ni'd czy tkarrrie płótna. Tradycja nie wspomina naltomiast ani słowem o udziale mężczyzn w tego rodzaju pracy pańsz,czyźnia:nej. Nawet współcześn'ie okazuje się, że przy wykonywaniu harf.tÓ>w ludowych rola męż'czyzn jes,t raczej znikoma. Wyjątek stanowią jedynie hafciarze strojów góralskich -cyfrowanych portek, kamizel, guni, kożuchów. Śledzą'c jednak bieg h ist'O'T ii hafolarstvva polskiego i obcego dostrzec można, że t,ak w staroży,tności, jak i w średnio'wiec'zu, czyli w późniejszych nawetć czasach, haftowaniem zajmowali się niemal wyłącznie mężczyźni, np. niewolnicy, bądź mistrzowie zrzeszeni w cechach. Ludowe hafty krzyżyko'we typu li'clOnego, tzn. na płótnach o wyraźnym isplocie, wykonywane były i są w Prolsce tyl1w Iprz€'z kobiety; ha,fciarze podhalańs.cy, których działalność należy do l1!ows!:ychprzejawów twórczcści ludowej, posługują się jedynie n,ieliczonymi jednostronnymi śoiegami złożonymi, tj. ś:iegiem zakopi'allskim i "janina". J ak wynika z literartury ora~zz wypowiedzi najstarsrzycl1 informatorów powracających ipamięc~iądo loatmłodośd oraz do \vspomnień rodziców czy dzi'adków, które wiążą się mniej więcej z połową ubiegłero wieku, prawie każda kobieta we wsi, np. w Łowickiem, Sa~domierskiem, na Podlasiu, czy w Besk~dzie Śląskim umiała .,wyszywać". "Wyszywaniem i haftem 'zajmowały się 453 niemal wszystkie Łowiczanki" powiada Jadwiga Ś w i ą tk o w s k a 5. Potw:ierdzają to również góralki Beskidu Śląskiego 6, a Longin M al i c k i obliczył nawet p<)dczas swych badań, że np. w Istebnej w 1955 r. przypadała pI'\zeciętnie na każdą chałupę jedna "hafciarka", lub nawet gdzieniegdzie - trzy do clterech, czyli b~o'rąc pod uwagę <ilośćwszystkich domów w tej wsi możnaby uważać, że mieszkal·o tu około trzystu "hafciarek" 7. Takie obliczenie statys,tyczne okazuje się jednak nie tylko niedokładne, ale i niewłaściw,e. Przede ws,zystkiim fakt, że kobieta potrafi wyszywać i wyszy'wa niera.z dość dużo nie stawia jej jeszcze wcale w rzędzie tzw. "hafciarek". Na wsi wyraźni'e odróżniają p::>ję0:especjalistki w tej dziedzinie; nazywają taką kohietę "wysz.ywaczką" 8, a nie "hafcia!"ką". Słowa "hafciarka" lud na ogół n:e używa; jest ,to termin nowy, przejęty z miasta, bądź za pośrednidwem drukowanych pism k'obiecych i odnD'si się do tych osób, które znają nowsze sposo'by wyszywania, przede wszys,tkim zaś hafty białe - angielskie, czy wiel,okolo-ro·we.Podobnie rzec'z ma się i iZ czasoWln,~kiem"haftować", który również nie znajduje opaTcia w tradycj1i;czynność tę wyrażają słowem "wyszywać", lub poproostu "szyć". Wyszywającą może być każda osoba, która pot~afi odpowiednio władać igłą i potrzebnym do tego celu materi'ałem przenoslząc, czy kopiując, bądź tworząc bez1pośrednio w określonym miejscu dekoTa'cyjne ornamenty. "Wyszywaczką", czyli hafciarką jest natomiast, według opinii wsi tylko ta, która praq tą trudni się zawodowo. ~eszcze w latach dwudziestych bieżącego wieku w niektórycH regIonach Polski umiejętność wyszywania traktowano niemal na równi z innymi kobiecymi zajęciami. Uczono się jej już \v wieku dziewczęcym przede wszystkim nawzajem od siebie: córka od ~atki, lub wnuozka od babki, bądź też dziewczęta uczyły się J~dna od drugiej, przeważnie latem przy pas1ieniu bydła, albo ZIJ~c<wąporą "po sąsiedzku". Ok'res jes,ieni i zimy był i jest najodpowiedniejszą porą do wyszywania; wtedy "furt się s'Zlije i .szije" 9. Sprzyja temu także ogólne zapo,trzebowanie, jakie rodzi SIę o tej porze na wsi. Wówczars mianowioie odbywa się najwię- �454 cej wesel, na które każdy stara sięoclpowiednio wystroić. Toteż czasem wyszywające nie mogły nawet nadążyć z robotą. Latem natomias,t każda kobieta nie ma czasu, bo zajęta jest różnymi innymi pracami przy gospodarstwie. "W taki czas to sie nawet nie chce i robota tak nie idzie. Najlepiej się wyszywa, kiedy jest czas po temu" 10 - tłumaczą. W okresie największego zapatrzeoo'wania nierzadko zdar,zało się, że kobieta, która choiała jak najprędzej coś wyszyć "wstawała do dnia, gdy tylko s'ię ro.zwidniło i wyszywała do rana, a potem dopiero wieczorem" 11, przez dzień zajmowała się pracą woikoło domu i gospodarstwa. Nieraz wyszywały zespołowo - pr:zychodzliła wtedy jedna do drugdej, czasami zeS'zło się ich nawet więcej i w ten sposób. na pracy i pogwa:rkach czas prędzej upływał. Zdawać by się jednak mogło, że typ haftu, którego isto,ta polega na odliczaniu nitek tkaniny, nie st\varzał dogodnych W'aI'lunkówdla pracy zbiorowej, ze względu na koniec'znosc skupienia uwagi przy hczeniu. Okaz:uje się jednak, iż to bynajmniej nie jest żadną przes'zkiodą; gdy nitki tkaniny roz'1iczy się odpowiednio na samym początku. przy rozpoczęciu haftu, to potem szycie posuwa się naprzód niemal mechanicznie i "nie trzeba się nad nim zasta:nawiać", bo "gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby grał". Stąd też haftowanie tym sposobem, w przeciwieństwie nawet do innych technik, sprzyja towarzyskim spotka,niom i kontynuowaniu pracy w zespole. Zazlwyczaj w ~f'Onie wyszywających wyróżniały się kobiety bardziej zdolne: biegle władające igłą i nitką oraz celujące w pomysłach. Do nich często zwra'cano się o porady, one także uczyły inne. W ten sposób rosła ich sława w kręgu najbliższych. a czasem i dalszych sąsiadek. Rzecz znamienna, że wŚlród kobiet posługujących się ściegami krzyżykowymi i znających tylko ten typ techniki, nie ,zdarzają się wypadkri za,zdrości "za'wodowej". jak to bywa często między haftującymi innymi technikami. Zasadą okazuje się, że to, czego uczy tradycja jest dostępne dla wszystkich, natomiast umiejętności nabyte poza miejscowymi przekazami, są nierzadko zazdrośnie strzeżone 12. Kobiety, które wybijały się swymi uzdolnieniami hafciarsk.'i- 455 mi zyskiwały na uznanie w tej dziedzinie w ogólnej opmll wsi, a nawet w okolicy. Czasami też p Jdejmowały się wyszyć której': sąsiadce jakąś część odzieży. Wobec dużego jednak rozp<:>WSzeC~1nienia się tej umiejętności, wypadki taIcie zdarzały się rzadko tym więcej, że wyszywanie nie stanowiło wyłączmego zajęcia kobiet. Niekoilczące s.ię nigdy cbowiązk;i i ciągła potrzeba rąk do pracy przy gOE'podarstwie nie pozwalały na zupełne wycofanie się od zajęć domowych na korzyść wyszywania. Toteż zamia'll3. pracy gospodyni na niemal wyłączny "zawód" wyszywaczkii nie była wcale łatwa. Udawała się ona tylko chorym i słabowitym, które nie miały siły fizycznej do pracy, jaką zwykły wykonywać k<obiety na wsi. Nie dziwota za'tem, że wiele specjalistek hafciarek,to przoważnie dz,ie.wczęta i kobiety ułomne, kalekie. Takich "wyszywaczek" było jednak niewiele: "to jeny kasi sie tako znaszła" - powiadają 13. Spe;cjalizacja bowiem zrodziła się stosunkowo dość późno. Do dziś w pamięci ludu tkwią wspomnienlia powiadające, że "dawniej kobiety wyszywały same dla siebie". Nawet tam, gdzie są już s'pecjalistki, np. na Śląsku, w Łowiekiem, Opo'czyńskiem, na Lubelszczyźnie, etc. jest jeszcze dużo kobiet znających i kontynuujących własno:ręcz:nie tego rodzaju tra,dycje zdobnicze. Najwięcej hakiarek jest obecnie na tych terenach Polski, gdzie pojawiły się w stroju ludo!wym hafty nowszego typu, nie krzyżykowe. Wykształcenie się "zawodu" wyszywa'czki wpływało ozęsto na kOT'zystną zmianę w położeniu kobiety haftującej. Jej zajęcie traktowane od tej chwili jako zarobkowe, przynoszące konkretny dochód, st'awalo się \Votec innych obowiązków domowych - pierwszoplanowe; prace, które dotąd spoczywały wyłąoznie na jej batrkach, przejmowali częst::>na siebie inni członkowie rodziny. StaTa Czepczork.ł z Jaworzynki powiadała np., że za panieńskich czasów "w domu z.temniaków nie skrobowałam, tylko ojciec, to ręce miałam do tego" (do wyszywania) 14. Nie zawsze jednak sprawy układały się tak pomyślnie. Podobne wygody kończyły się zazwyczaj z chwilą wstąpienia w związek małżeński Wó\vczas trzeba było podołać i prac'Om domowym i zamówieniom. Rzecz zrEsztą t:c:leżała od układu stosunków 1'0- �t.i.;l;~"'1~~~;;~tjJ~1il:i!l"Ut;~:;~8~uj~ti;1;:~h::;;:m]jili~:!~~iH!i~ilii,~'Jjjj;]fille@JjG11:1~1:tJrr:rllilPmnm[~t::!E.illillJJQ1~·i;)G1ilii;:}1i;;,;,tJ1IJ:iill23~1l1irf;iw1)W-a ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ·i.~~~f: jf~:: ;!;~;: ~];:.i: T~~· r..Ói i;~~~:~ I :;';;;', mij ~~~ ~~!:: ł;llf~ t~;~i: ~! ;~f~1 Jd~~ :~~j'i I ;~nU~ ;j;m!\~ I ~~:r :t~illr,1 ~!f;t ""~'l:. ~Z~mf: ~~ ;ft,~; :~~t c::i~; ;:li;' :~ł(~ ~~.\ . • 1 456 dzinnych. Niezamężne, jeśli miały jeszcz,e kogoś bliskiego, to nim się wyręczały, podobnie jak mężabki mężem, lub odchowanymi już dziećmi. Obecne np. hafciarki znane w Istebnej prowadzą same gospodarstwo, a prócz tego haftują. Aby 'zapewnić ułomnej córce względne warunki bytowania na przyszłość, zamożniejsi chłopi oddawali ją na naukę, albo do jakiejś hafciarki znanej w okolicy, czy w pobliskLm miasteczku, albo do klasztoru panieńskiego. Niejedna z dziewcząt umiejętność wyszywania nabyła we dwarze. Gdy zaś nie miała żadnych tego rodzaju możliwości, a zmusz.ona była luibchoiała nauczyć się wyszywać, wybierała dl'ogę najprostszą - uczyła się "sama od siebie", tzn. dzięki własnemu s:pr~towi, zdolnośo:om, sztuce podpatry,wania, uzupełniając braki przekazami starszych kobiet, lub koleżanek. Pomocną w tym względ1zie okazała się również szkoła. WprawdZlie jeszcze pod koniec ubiegłegro wieku niewiele z:diZiałała, ale natomiast sporo dziewcząt kończących ją na początku bieżącego stulecia skorzystało z nauki "zajęć praktycznych" 15. W procesie 'l'Ozpowsze'chniarniasię haftów, ,a tym samym i niektórych ściegów,opróaz przeka;zó'W tradycji n1iemałą rolę odegrało właśnie naucZJanie robót ręcznych w szkoła,ch. Wes.zło ono w życie wprawdzie stosunkowo dość późno, bo dopiero w ostatniej ćwierci X,IX 'W., ale w konsekwencji do dziś wiele informatorek w średnim wieku powołuje się, iż swe umiejętności hafcia:rskie tą drogą zdobyły lub rozwinęły 16. Umiejętności te, znacznie wzbogacone, wynosiły również córki 'zamożniejszych wie.śniaków ze szkół klasztornych, do których mogły uczęszczać dzięki lepszym warunkom materialnym. Znajdowały się one w niektórych wsiach, w poblisk,ich miasteczkach i mia'Stach i prowadzone były przeważnie przez siostry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. na Sląsku w Cieszynie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także na ·wsliach: w Kujakowicach, Popielowie na Sląsku Opolskim 17. Niemniej jednak oceniając zakres wiadomości pozyskanych wspomnianymi sposobami trzeba stwierc1Z1ić,że był on na ogół niewielki, Wyszywająca, aczkolwiek zdobywała ozęsto różne wiadomości z zakresu hafciarstwa, zwłaszcza we dworze czy w klasz- 457 j i I torze, z bieg:em czasu kształoiła się tylko w jednym kierunku, niemal w jednej zasadniczej technice; następnie przez częste jej powtarzanie specjalizowała się, uzyskując niesłychaną wprawę i bieglość do tego stopnia, że innych sposobów wyszywania nie tylko nie umiała, ale i nie znała 18. Doskonały tego przykład można zaobserwować także dzisiaj tam, gdzie istnieje jeszcze wśród ludu tradycja ,wyszywania. Np., w Beskidzie Śląskim, czy w ogóle w Cieszyńskiem żyją wyszywające i wyszywaczki-specjalistki, które są biegłe tylko w jednym typie haftów, np. w hafcie krzyżykowym lub wielokolorowym (niegdyś złotym i srebrnym) - żywobkowym, czy też w hafo:e białym dziurkovv'anym. Taka wąska specjalizacja stała się jedną z :zasadniczych przyczyn zaginięcia zupełnie np. ściegu krzyżykowego dwustronnego, albowiem z momentem śmierci 'ostatniej kobiety, która go znc:ła, TIlieznalazła sit~ już ż.adna inna mogąca ją zastąpić w tej dziedzinie. Zresztą z biegiem la.t, zwłas'Z'czapo ostatniej wojnie, cora.z mniej jest chętnych do takiej nauki. "Teraz już żadna młoda T'ie chce się uczyć" - bia,dolą nagminnie starsze, mające poszan::ywanie dla tradycji. Oprócz chorych i słaby.ch fi'zycznie, wyszy,waniem dla zarobku zajmowały się także kobiety uboższe. Te jednakże swoje umiejętnośCIi zdobywały tylko dzięki własnemu spry.towii 'chęci, gdyż nie miałyodpowiedni:ch warunków na fachową na.ukę, za którą trzeba było płacić. W pienvszym rzędzie korzystały z prz,ekazów tradycj,i wyszywając najpierw na równi z resztą kobiet, tj. dla Sliebie, na potrzeby najbliższej rodziny, a potem dla obcych, tzn. tych, które albo nie umiały, albo im się nie chciało wyszywać, gdyż stać je było na pokrycie kosztów wynikających z tego rodzaju 'pra'cy. W zależności też od kategol'ii odbloJ:1cÓW ks,ztałtowała się niejednokrotnie forma zapłaty. Najstarszym jej przejawem, który przetrwał jeszcze w wielu wsiach na terenie całej Polski, jest odwzajemnienie się wszelkiego rodzaju usługami trarktowanymi w ramach pomocy sąsiedzkiej, a więc odrobieniem w polu, wypożyczeniem konia, lub innymi jeszcze pomocami w gospodarstwie; płac{mo także mąką, ziemnIakami, kaszą, etc. Obcy wynagradzają przeważnie pieniędzmi. Tak np. �45c: w roku 1956 wyszycie "lemieczków" do kabotka kobiecego kosztowało w Beskidzie Śląskim czterdzieści, pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt złotych zależnie od wzoru, zaś za haft do "chłopskich koszul", który był budziej wypracowany i wymagał znaczn:? więcej czasu, płaciło się dwieście złotych. Wynagrodzenie b rekompensowało wszelki trud, jaki poniosła hafciarka łąc'znie z kosztem materiału i nioi w ciągu wilku lub kilkunastu dni. Wyszy-wanie bowiem "lemeów" i "obójka" ·do kabata trwało tydzień, a nawet i wię'cej, natomiast męskiej ,koszuli około dwóch tygodni, jeśli trzeba było wykonywać równocześnie niezbędne prace domowe. ' Zarocek nie był ani wielki, ani stały, toteż nlie zdarzało się, aby powodował zbytnie wzbogacenie się hafciarki :i podwy!ższenie jej w randze społeczne]. Wprawdzie od warstwy uboższej odznaczała s·:ę ona niemal na równi z z'3.możniejszymi chłopkami ozdobniejszą odzieżą, którą nota bene sama sobie pTlzygoiowywała, tym niemniej fakt ten nie sta,wiał jej w rzędzie bogaczy wiejskich. Za'robek z własnej pracy wysta:1"czał jej zaledwie na zaspokojenie pierwszych potrzeb. Traktowano go więc jako uzupełnienie stalej korzYśCii czerpanej z rolnictwa, a gdy tego nie bylo. "bo z innych środków do życia. Oto np. zmarła przed dwudziestoma pi cioma laty kulawa Ewa Javv'orska z Brerrmej Leśnicy "wyszywała sobie i ludziom lemie2zki do kabotków. Posiadała tylko dziesięć zagoneczków, a mąż jej był tkaczem; mieli siedemnaścioro d:z'leci", wi<,;c aby je wyżywić, musiała rlorabiać wyszywaniem 19. Zanim wykształciło się na wsi tego rodz.aju z,ajęcie "dochodowe", wyszywaniem zajmowano siC; bez chęci zysku. Zdobiono w ten sposób częśCilodzieży kob;ecej i męskiej przeznaczone na strój odświętny lub do celów c.brzęcb.vych. Jakie było faktyczne przeznaczenie wyszytych prze:lmiotów nie trudno odczytać z zachowanych okazów muzealnych i ol-yginalćw w terenie. Wyk:::>naly je niegdyś nieznane dziś 'l nazwiska koble,ty, które, jak należy obiektywnie stwierdzić, dos;:ły w tej dziedzinie do niel,ada wpra;wy. Najstarsze znane przykłady, jakie p:::>chodząnip. ze Sląska, jeden z XVII w. i reszta z połowy wieku XIX w postaci 459 chust, zasługują na tym większe uznanie, że mimo prymitywnych warunków, w jakich powstały, zdradzają wysoki poziom techniczny i artystyczny. Trzeba bowiem pamiętać, że \v tym czasie większość górali beskidowych mieszkała jeszcze w kurnych, z,dym:,onych chałupach, o małych, niskich oknach, do których światło dzienne z trudem przedzl;erało się przez. grube szyby; wiec'lOrami zaś jedynym źródłem świ'atła był chybotliwy blasik łuczywa. W takim właśni,e środo,wisku i warunkach, na s-amodział'owych płótnach, rodziły SI;ę pod spracowanymi, grubymi pakami kobiet, drobne, Hczone wyszycia. Twórczość ta pozostaje do dzi<§ anonimowa. Z zachowanych pamią:tek rodzIinnych, skrzętnie przechowywanych przez starsze kobiety w "tru włach", tudzież z eksponatów muzealrnych nie wiadomo dokładnie, kto je wykonał, jakimi kierował się pobudkami, skąd zaczerpnął wzory? Na pytania te mogą odpowiedzieć teraz tylko same martwe wytwory. Rzecz znamienna, że na starych miejscowych wzornikach, tzw. "pytlach" nie ma żadnych motywów przeznaczonych dla haftów krzyżykiem dwustronnym. Widać, wyszywające nie korzystały poprzednio chyba z, tego rodtZ'aju pomocy, chociaż te właśnie najstarsze wyszycia wykonane są wspomnianym śc:egiem. Musiały one zatem czerpać pomysły wprost "z głowy" lub odrabiać z !innych chust, jakie zachowały się po matkacl1 i babkach. Precyzja techniki wskazuje bowiem, że była to kontynua-· cja przyswojonej już znacznie wcześniej umiejętności, a nie jakiś nowy sposób, z którym z8poznano się dopiero w połowie ubiegłego wieku. Podobny zresztą wniosek wysnuć można na podsta.wie wyszyć pozostałymi, praktykowanymi tutaj ściegami krzyżykowymi, tj. "godkiem", "kurzą stopką" i krzyżykiem warkoczykowym. Odrabianie motywów z uwagi na ich funkcję, upodobanie i nabytą już, mechaniczną wprawę, tudzież dorady starszych, musiało wówczas odgrywać u wyszywających pierwszorzędną rolę. Świadczy a tym sam fakt częstego powtarzania pewnych elementów i motywów, tudzież ich wielka powszechność. Jeśli wyszywająca odważyła się coś więcej dodać od siebie, mógł to- �460 być jedynie jakiś nieznaczny szczegół. Wiaiomo przeclez, że chłopstwo nie tylko nie mogło nosić ozdobnego stroju, ale nawet nie miało środków, aby się zdobyć na paradniejsze jego części. Zresztą zbyt wielka zdabność budziła ogólne zgorszen:e ja:m zaprzeczenie skromności, która przysitoi kobieci2 i uważól.na była za 'zło zasługujące na ka,rę. Pieczętują to do.bitnie słclwa stan~j CzepclOrki z JaworzynkJi, która wspominając wypowiedzi swej babki powtórzyła opinię panującą wówczas ogólnie we wsi. Gdy bowiem pewna dziewczyna, dla zwiększenia paradności swej odzieży i przypod,obania się chłopcom, próbowałia wyszyć nieco więcej ponad obowiązujące kanony, wówczas "star,e bahy i bić ją nawet chciały" ganiąc równocześnie: "dziewoze, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za Itako pyche" ~O. Daleko idący umiar w ludowych haftach z czasów przed uwłaszczeniem ma swoje głębokie uzasadnienie. Wys:zywające dz.iałały niejako pod pręgierzem 'paTIlujących wówczas prawideł i zaikazów,co było wynikiem ogólnie panującego układu stosunków społecznych i 'zakorzenionych wierzeń. Stąd też w najstarszych haftach krzyżykowych widać albo zupełny hrak ornamentów, albo też ślepe niemal trzymanfie się określoonych ~ często "coś" znaczących motywów oraz zasadniczych dwu kolorów czarnego i c'lerwonego. Indywidualny wkład It:wórczy wyrażać się mógł jedynie dużą stara'nnośoią i pr'ecyzją 'wykonania lub w dolmmpanowywa'niu niewiele wyróżniają,cy,ch się elementów zdobniczych. Dlatego okres ten odznacza się dużym ograniczeniem twórczym i skrępowaniem. Stare, zszywane z różnej wielkośd kawałków płótna "pytle" 21 do haftów krzyżykowych warkoczykOlWych są najwierniejszą ilustracją ówczesnych możliwości hafcic<rskich. Skład.ają się one z wielu drobnych i małoczytelnych motywów, które w ten sposób zostały zarejestrowane niby obowiązujący kanon. Poszc:zególneczęści "pytla" zawierają kiilka lub kilkaJnaście wzorów, na każdym jednak ocLrębnym kawałku motywy są inne i zUipełnie się nie powtarzają. Wygląda to tak, jakgdyby owa ,niewielka, doszyta cząstka wzornika była kiedyś przedtem samoistną, służąc określonej grupie wyszywających, np. jednej rodzinie, która 46t tymi właśnie "znakami" wyróżniała się od reszty społeczności wiejskiej 22. Słowo "znak" jest zresztą do dzisiejszego dnia używane w miejscowej gwa,rze na określenie niewielkiego prostokącika haftu krzyżykiem warkoczykowym umiesz,clOnego u podstawy rozcięcia przodu koszuli męskiej. Ryc. 1. "Pytel", zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi Fizek (Istebna Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St, Deptuszewski. Tych kilka, czy kilkanaście motywów wyszytych na zbędnym skra,wku stanowiło więc okreśiony zbiór, z jakiego mogły korzystać wyszywające. Był to także jakgdyby za,czątek wZDrnika. O tego rodzaju zdecydowanej jego funkcji można jednak mówić �463 dopiero wówczas, gdy owe pojedyncze ka,wafki za,częto zeszywać w jedną cafość (ryc. l). Lecz kiedy doszło do takliego z'calenia, n:ie mówi żaden dokument, ani tradycja ustna. Mogło to nastąpić \v czasach ograniczeń własnościowych górali ze strony komory cieszyńskiej, tj. w drugiej połowie XVIII W.; wtedy to wchodzące w fazę schyłkową spółki szałaśnicze p02zęły stopniowo zatracać niektóre formy więzi rodowej. Wyszyć natom.iaElt nie zaniechano. Zestawiane obok siebie drobne ,;maki" na poszczególnych kawałkach płótna, zaczęły tworzyć większy zbiór motywów. Przybywało ich teraz szybko i coraz więcej tak, jak plew na rpytlowym worku. Każda wyszywają'ca doszywała coś od siebie i 'W ten sposób rozlrastał się nieregularny kawał płótna tworząc wzornik, tzw. "pytel". Okazuje się, że nie we wszystkich doma'ch znajdował się strzęp z wyszytymi motywami. Toteż wędrował on z rąk do rą1k, a każda kobieta, któm z niego korzystała z.obO'wiązana była właśnie w zamian dodać także coś ,od siebie. Efekt jednak był taki, że przez ciągłe pożyczanie "pytel" dalrł się i niszczył. Zaczęto więc przeszywać z niego wz,ory na ,zlU'r;ełnienowy, prosto-kątny kawałek płótna, z czasem tworzono nawet całkiem inne o niespotykanych dotąd mo'1ywa:ch. Lecz przes'zycie dużej ilości, często skomplikowanych wZlorów, wymagało sporo 'Czasu i pracy. Toteż starano się uprościć ją sobie przez wyszycie tylko jednej połowy motywu (ryc. 2). ,,Pytli" używały n:e wszystkie kobiety. WięksZiOŚćwy:"zywała wprost z pamięci lub odrabiała ze starych kOls.zul,czy ka1botkó\\'; dzięki temu wyszywająoa miała więcej swobody hvór'c'zej. N'l ogół jednak powodzeniem cieszyły się dawne wzory i niema,l tylko te wyszywano. Dlatego to "pytle" jako zbiór starych moty\VÓWbyły w ciągłym użyciu. Korzystały z nich przede ',vs:zys.tkilll te kobiety, które dużo wyszywały, a które z czai"em na'Zwane zos:ały wyszywaczkami, czyli specjalistkami w tej dziedzinie. Pod koniec XIX w. zaczęło pojawiać się w kulturze ludowej dosyć dużo haftowanych wzorników. Rozprowadzali je wędrowni handlarze, propagowały czasopisma kobiece oraz szkoly i klasztory, gdzie uczono robót ręcznych. Z zachowanych okazów widać, że dopasO\vywano je częściowo do panujących w danym regionie Ryc. 2. "Pytel" uproszcz.ony, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi (Istebna - Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Fizek tradycji. Obok motywów już iznanych, podawały zupełnie nowe. Ale takie już typowe wzorniki nie przyjęły się u górali beskidowych. Nie korzystano z nich rÓ'wnież zbytnio :i na innych terenach Śląska maz na Mazowszu, np. w Łowickiem, Opoczyńskiem, czy Rawskiem, gd'zie w tym czasie pojawiają się na wsiach tzw. "mody" czyli próbki wwrnikćw o niespotykanych dotąd motywach. O ich ,niepopularności świadczy stosunkowo nikły procent ,powtarza'nych w haftach motylwów. Na Śląsku Górnym, lecz to już w latach międzywojennych, znacznie chętniej wykorzystywano gotowe przekalkowane wzory, które łatwo można było nabyć wśród licznej jarmarcznej tandety, rozprowadmnej przez kupców małomiasteczkowych i z przedmieść miejskich. Haftowane krzyżykami "jakle" i różne makatki są wyraźnym tego dowodem. Pod wpływem proparovvanych wzorników oraz ogólnie panującej mody na przełomie XIX i XX w. ja,ka szła głównie z zachodu i ezęściowo ze wschodu, poczęły się u naszego ludu wzmagać upcdobania haftów krzyżykowych i nawet w tych regionach, . �465 464 g~zie. nie istniał~ tego ~ypu tradycje, pojawiły się przede wszystkIm .Jako wytwor spec.Jalnych hafciarek. Ponieważ jednak ściegi krzyzyko:ve z,:ykłe me nastręczają zbytniej trudności przy ich wykonamu, wIele kobiet, a zwłaszcza dziewaząt, radziły sobie s~me. Wypływało to w dużej mierze także z chęci przypodobania o.r~z 'VI t:osce o własny strój, aby jak najlepiej wyglądał. Pl zes'c.l~ał~ Silęprzeto w pomysłowośd ornamentacyjnej i kompozyc~~n:J. Temu 'wzrostowi dekoracyjności stroju sprzyjały OCZywlscleznacz:nie dogodniejsze warunki społeczno-ekonomiezne, w jak.ich znala,zł się chłop polski w laltach popańsz;czyźni,anych .. WzrlQst ten był na ogół jednak krótkotrwały, bo przełom XIX l XX w,ieku zaznaczył się w wielu regionach zamieraniem form stroju tradycyjnego. . ~UiY wkł'ad pracy, jaki [wymagało p'l'1zeszywarnie starych l zn~zc'Z~onych"pytli" ora:z oszczędność nici i w ogóle br'ak odpowledmego materiału w latach po pierwszej wojnie światowej spowodował, że wyszywaczki, które najwięcej korzystały z róż-o ny'ch w~o.rów, za.częł:, je przerysowywać na kDatkowanym papierze, .najpIerW na luznych kartkach, a ;potem do :zeszytu. W ten SPo'~O?powstała nowa forma pisanego wz.ornika, wpr'awdzie n!ieoo mnIej trwała, ale o w,iele dogodniejsza i łatwiejsza pay kom po- .• nowan~u o:rnamentów - drobne nitki płót'na zas,tąpił)' tutaj znacznIe waększe kratki, które bez trudności i wytężania wZlroku moż~.a odUczać pr:zy rozplanowaniu nowego motywu. Wzory rysują tylko w ,zimie, co kiedyindziej nie ma na to czasu' t~l'k :vi::c w zeszYlcie obok tych tradycyjnych już "pytli" pow'stają l mne, mniej znane lub zupełnie dotąd niespotYlkane. Każdy naryso:wany .mo.tyw zaopatorzony jest kolejnym numerem i wyszywająca ':VI~,Ile ma wszystkich wzorów i :pamięta, który 'z nich został ~amow~ony; ~a:nawiający zaś wybiera z całego tego zestawu l podaje własnee numer, (l k,tóry mu chodzi. Inwencja wyszywającej w zakomponowaniu i wymyśleniu no,:e~o moty'wu jest stosunkowo niewielka. Postępuje ona prze~az~le. drogą najdalej idącego uprosZJc:zeniapiracy. Oto np. obecn~e zYJąca w Ist:bnej na AndZJiołówce wyszywaczka Jadwiga F-Izek lat około 4;:> ma przeważnie ws:zystJkie wzory odrysowane SI: . ąs1'aCl'kitakże wyszywaczki Marii Mały jurek. która od swej s ' . ' ". z kolei przerysowała je ze starego "pytla" po swe] babce. Poza tym Jadwiga fizek przerysowuje także inne wzory np. ze starych żurnali, bądź też z drukowanych wzorników, jakie wpadną jej w ręce. Znacznie rzadziej cos sama tworzy; w takir.n \\'yp.adku zestawia ze sobą stare i znane już motywy, łączy Je w Jedną całość dodaje lub ujmuje jakieś mniejsze elementy. Podobny zreS'zt~ sposób postępowan;ia można zauważyć i u innyc~ wys·zywaczek, do czego nawet chętnie się przyznają· Orientują się one doskonale, jakie motywy najwięcej się podobają i do cz""go się nadają. W zależności więc od tego, dobierają przy haftowaniu, np. do "znaku" na koszulę mc;ską: krzyżyki, gwiazd.y, listki; "do lemców dla m~odego chłopa" - gruby wzór: liście, gałęzie, róże; "dla starego" - drobniutkie gałązki, listeczki, winogrona; dla kobiet - tak s.amo drobny wzór, r.aobójki np. ;o;u::a. Te kobiety, które nie zajmują się zawodowo, a wyszywają ooś czasem dla siebie, lub swoich najblioższych, prizeważnie nie korzystają z żadnych wzorników. Jedynym upros7Jczeniem, jakie dość rzadko jednak praktykują, jest przeszywanie motywów ze starszych lemców. Najczęściej zaś, ponieważ mają nieco więeej czasu, starają się 'wymyśleć no\vy wzór, niepodobny do innych. Po ostatniej wojnie, kiedy gorsze przybory techn:iczne, tj. płótno i nioi, narzucały niejako konieczność poslJUgiwania się większym krzyżykiem, zaczęła wchodzić w życie moda na duże,' wy'raźne motywy, zwłaszcza typu roślinnego. Podobają się przede wszystkim wszelkiego rodzaju kwiaty, -liście i gałęzie. Toteż wys7..ywająca, która posiada wprawę we władaniu igłą i kolo'rową nicią wie i orientuje się dobrze, ile 'nitek splotu !płótna należy odliczyć, aby poszczególne elementy ornamentu były odJpo>wiedniejwielkości craz, ile ma wy;konać krzyżyków, ,alby da:ne linie, czy ich rządki tworzyły żąda'ny motyw. "Ozasem coś się pomyśli i od razu wyszyje patrząc, czy się te uda, czy nie" - wyjaśniała Jadwiga Kubaszczykowa z Koniakowa 23. Niemniej jednak to odliczanie nitek płótna i krzyżyków oraz stosunkowo niewielka powierzchnia przeznaczona na zapełnienie haftem, nie stwarzają jakichś krępujących ram, poza które nie mogłaby się przec1rzeć 30 - .,Lu'l". t, XLIX �467 fantazja wyszywając;j. :vlożliwości i pojedynczyó elementów jest tyle, że dowolne ich zestawienie staje się niewyczerpanym źrójłemcoraz to nowych motywóW. W<,rto jednak podkreślić, iż pewne z nich cieszą się szczególnym upodobaniem i ellatego v,,'yszywające c~c;sto do n~c;l powracają w swych kon2ep::::jach t~t} :TD :OH ~~1T1 I ;;.cn:1 J~f~~;:; ;~~llii I 1~~ ijt~ ~~.. tw6rczych. Kiedv podda sic c:nalizie pl',c:e niektórych kobiet zajmujących się baft~;;' k1'zyży"twwym \v Beskidzie Śląskim 24, to zauwol;:;yć w nich można nieznaczne pr.7eja"vy indywidualnych l.xpodoboń i po:;zynań, a takie nicuzasadnLone przez niego ju::: dzisiaj echa starych t"o.dY;;Ji. Oto np. Fwa Urbaczka z ,J",wo:'l.vnki w wyszywanvc;'h dl; rr.~ia koszulach un; ic·';;:?c' Dla najchc:tniej te Si-'HH; •. :ćnaki", a na przodach i i'2'~lC'ach ni2'1.naczni'2 rói',( t'01'2 niące ~;ir: mo t TJI'Y. ujmow:lła w rytmic"ny ciąg podkreślany linią falistą, lub uietv w ramy linii łRmanej. c;',,:Ji t~w. ",Zo~)b". WyS'lyci~ jej rob::.!:.r ';')yły na~~zęści,,:! tak z3korr,ponawan2, cJ},r ... ·\"aiv Ż:'; gQ;.to cały zahaf- towó;ny ;~·"3. przy czym doticr:l' Ci In' r;'~c:ścicj motywy nows:cc. gw ".C etryczne i l'OŚ- linn'?, oJpawiadfljące modzie, ',:,ka ;;;:l:r;Q\v8.ł':1 w latach jej :-;~..I;"01· t]' pr"'~;cl ostatnią .).;.1 ~" I ~<;- Rvc. 3. Janirn Bury prz:: wyszywaniu ,,~zodu k03Z,uli ml:?ski",j (Jaworzynka 'Zapasieki, p:;w. Cieszyn). Fot. st. Deptuszewski. Ifr.~:•. ;'~n~1 I I ::ł~~ 'lt~ ,jltc..,.:. <t~;' ~łf'~!",~, ", ..Av-J wojną •••. , • 2"- V;"\Tc1zicielkQ natomiast Epod~baJ1 mie.i~2owych gó- rali os:atnich czasów jest Janina Bury, także z Jaworzynki (ryc. 3). Wyszywa on8 rozmaite, ro.ślinn2 motywy, ale nie stłoczone gęsto na zahaftowywanych powierzchniach. Mają one dużo "powietrza" wyrażonego drobnymi cieniami, d:dqki którym nie hvorzą ciE;Żkich płasz.czyzn. Są to komp:)Zycje wzorowane przede wszystkim na różnych moty;wa'ch podawanych w drukowanych .czasopismach kobiecych, co nietrudno stwierdzić pf\zeglądając jej zeszytoOwy wzornik. Znajdują się tam w kilku wersjach róże, winogrona, liście kasztanu i winorośl~ 01'0.7. ślimacznice na ks>Ztałt rogów obfitości. Widać, że Janina Burry o wiele chętniej z nich korzysta, aniżeli z haftowanego "pytla", jaki pozost3ł jej po matce. Jego drobne elementy stanowią raczej niez:naczne uzupełnienia lub motywy nadające się na "znak" do k:oszuli męskiej 26. Podobnie zresztą postępują i inne wyszywarczki, np. .znana z Istebnej Andziołówki wspomniana Jadwiga Fizek. Jeszcze dziś rna ona s-poro Tohoty, zwłwszcza na jesieni, kiedy najwięcej odbywa się wesel. Korzysta wtedy prze'de wszystkim z różnych wzorów, jakie zdołała s,obie przerysować zimową porą do zeszytu, lub z izupełnie nowy.ch, odrabianych niekiedy z luźnych str'onlc starych czasopism kobiE:2ych, gdzie L.najdują się motywy podawane nawet nie dla haftów krzyzykowych, lecz dla innych robót ręcznych np. koronek, siatek itp. Oprócz kilku "pytIi" posiada ona nadto zeszytorwy wZlor'nik, w którym ma zebrane nie tylko stare motywy, ale też wiele dotąd niespotykanych; tłoczą się one na poszcz2gólnych stronach występując obok siebie, sze,rsz: i wqż'Sze, zależnie od wolnego miejsca, gdzie je wpisano. Oczywiście przy wyszyw2.niu z "pytli" nie korzysta. Przechowuje je jedynie jako pewnego rodzaju 1'0dz;nne pamiątki i z nimi nie chce się roz,stać. Podst&wą Je] działania jest głównie wzomik zeszytowy. Zagląda do niego przy bordziej skomplikowanych w.zorach; do wzorów tych, aczkolwiek pochłaniają nieco więcej pracy, chętnie s:ę 7abiera. bo to coś nowego. Woli t2Ż wyszywać więkSZE: motywy: róże, gałęzie. gdyż wtedy jakoś prędzej robota posuwa się naprzód. Wyszv\vania nc:uczyła również perę lat temu swą córkę, AnnE; l w m.vśi 0fó1n;e przyjętej zasady. że najlepiej uczyć na mot y- �469 468 wach najprostszych, za jakie uchodzą krzyżyki i gwiazdki, dała jej do wyszyv'v'ania lemce, które potem córka przyszyła sobie do bluzki na zabawę (ryc. 4). Vi najbliższym sąsiedztwie <jadwigi Fizek, dom przy domu, mieszkają jeszcze dwie inne kobiety, starsze od niej. które elementów, wówczas całą kompozycję unowoczesmaJą przez powiększenie motywów i tym samym poszerzenie "płotka", lub przez zestaJWienie stalf'Szych elementów z nowszymi, np. "gałązek" z "dukotkami" (ryc. 5) 27. Są i takie hafciarki, jak np. Zuzanna Marekwica, które kierują się panującą w danej chwili modą: obok wyszyć z mo- Ryc. 4. Nowoczesna bluzka kobieca z tradycyjnym haftem, ściegiem krzyżykowym warkoczykowym. Wyszywała Anna Fizek w 1956 r. (Istebna Andriołówka, pow. rieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 5. Koszula męska, wyszywała lVIaria Mały jurek w 1920 r. (Istebna AndrioJówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. w okolicy uchodzą także za znane hafciarki. Są to: Teresa Sikora i Maria Mały jurek. Wszystkie trzy chętnie spotykają się i wyszywają razem, latem siedząc przed domem, zimą w izbie. Dzielą się swymi wzornikami, pomagają sobie oraz wypowiadają uwagi na temat swoich prac. Rzecz znamienna, że podobnie jak Ewa Urbaczka z Jaworzynki, te dwie starsze wyszy''laczki znacznie chętniej wykorzystują motywy dawniejsze. .Jeśli zaś zachodzi konieczność wprowadzenia jakichś nowszych ty\vam.i o cechach tradycyj·nych, wykonują również Lnne, bał'dzo nowoczesne 28. Poza wymienionymi z naz,viska kobietami, we wspomnianych trzech \vsiach Beskidu Śląskiego żyje jeszcze dużo wyszywaczek i vvyszywających. 'N ciągu swego życia nabrały ~n~ takiej wprawy \v tej pracy, że nawet wtedy, kiedy losy rz.ucą je gdzieś z dala od rodzinnej wsi i pozbawią niektórych - �470 romu~'Y hafciarskich. glównie zaś wzorników, potrafią y.,' razi(' potrzeby wyszyć z pamięci tradycyjne lemieczki do kabotka. DIn przykładu warto wspomniC:ć o siedemdziesięc:oparoletniej Zuzann!:: Kohut, rcdem z Istebnej, która mimo, iż od kilkunastu lat mieszka z córką w Wapienicy koło Bielska, nie zapomniala przecież wyszywać, o czym świadczą hafty jej roboty nadesl::me w 1956 r. na wojewódzką wystawę tradycyjnej i współczesnej twórcz:ości ludo\'.'ej 2!i. Kobiety 'Znane dziś w swoich i sąsiednich wsiach Ja KO "wyszywaczki" haftują przEde wszystkim dla tutejszej ludności. czyli na potrzeby dyktowane m:cjsco<wą tradycją. Po ostatniej wojnie jednak, z chwilą rozwoju działalności CPLiA i zapotrzebowania na pamiątkarshvo ludowe, biura skupu ,,/\.rwu" zainteresowały się także haftami góralek h2skidcwych i za'rzuciły je od Tazu różnego rodzaju zamówieniami. Dla tworzących się zespołów ludowych państwowych i amatorskich ..- zakupywano wprost oryginalne, wyszywa'ne części odzieży, bądź też zamawian{) nowe; ponadto żądano serwetek, zakbdek do książek, czy 'innych jeszcze now{) wyprRc{)wanych form, które haftowane, spełniałyby rolę pamiątki regionalnej .. Tymi właśnie wyrobami zainteresowano się zwłaszcza później, kiedy ruch w zapotrzebowaniu strojów ludowych dla zespołów znacznie się zmniejszył. Niemniej zamówi€:ń by!'O nadal tak dużo, że hafciarstwo dawało możność za1robku nie tylko wyszy\vac'?"kom, ale i innym kobietom, Móre wyrażały go~owość pracy. Zaczęły s'ię więc rodzić nowe pomysły nie tyle mot y\\..ów, bo konkretnie określano, że chodzi a starsze, tradycyjne, ~ecz niespotykanych dotąd form. Ale wówczas powstał poważny problem. Okazało się b{)wiem, że hafciarki przyzwyczajone do kompozycji w zamkniętej, określonej, prostokątnej płaszczyźnie, nie potrafią sobie poradzić z tym, co dyktowało zaraówienie i potrzeby rynku. Trudności nastręczała zwła'szcza nieumiejętność zakomponowania narożników, Móre starano się przyozdobić w serwetkach - nowym przedmiocie użytkowym, przeznaczonym na zbyt w mieśC'ie. Tradycyjne motywy i ich poszczególne kompozycje wykonywane za pomocą krzy-o ..171 żyka \varkoczykowego przystosowane są do układów po:.:owych (lemieczki, obójki, znaki), toteż umiejc;tność właściwego rozliczania nitek płótna zdobywało się niemal w parze z nauką samego ściegu. Podobnie oczywiście było n:eg::iyś i z krzyżykiem dwustronnym, ale ten sposób wyszywania był bRrdziej opEratywny i swobodniejszy jeśli idzie właśnie a rozm:eszczanie motyw6v/ \V naro,~nik8.ch chust. W parze za nieporadnością w kompozycji szło równi"ż ubóstwo doboru właściwych motywów; przydatniejs7.c ckazały sj~ motywy oparte na zasadzie symetrii, tj. równoramienne gwia::.dy ,i krzyże, niż inne asymetryczne. Niejednokrotnie wiE;c LdarzaIo się, że wyszywaczki pracujcie", na vmówienie CFU1\. korzystały w tym względzie z pOlliCCY zawodowych plastyków, którzy starali się uporać mniEj, lub więcej trafnie z trudnoś2iami kompozycji. Kłopotów tego r0Jzaju nie miały i nie mają nato:niast wyszywające ściegami krzyżykowymi z innY2h te'renóv-," Polski. Wprawdzie nadal jeszcze w ŁowiC'kiem, Opoczy1':ski2m, Rawskiem, Lubelskiem panuje moda na hafty tego rodz3ju, lecz wyko-n-ują je ;wyłqcznie na potrzeby własne zdobiąc części swojego stroju regionalnego. Rzecz znamienna, że oprócz techniki krzyżykowej znają tam i posługują się róvmolegle sCl€gami innego typu, czego \vyracc znalcźć można na licz1','ch przykładach, gdzie motywy w poszczególnych pasach kompozycyjnych są wykonane jednymi i clTugimi ściegami. Tego rodzaju połączenia char<akterystyczne są np. dla haftó\v opoczyńskich. Wykonały je kobiety z różnych wsi: Józefa Knop z Woli Załężnej, Józefa Dzikowska z Zakościela, Maria Brul z Radzic Dużych, Helena Filicka z Borowic-i wiele, wiele innych, przeważnie za~vodowych hafciarek 30. Połączenia technik występują tutaj tak w haftach sta'rszych, tj. z pJ::zątku bieżącego wieku, jak również i w naj nowszych, powojennych. Pierwotnie haftowano 'wprost "z pamięci" bardzo proste elementy, np. krzyżyki, kółka, zygzaki o urozmaiconych forinach. Ich wykonanie nie sprawiało zbyt wielkich trudności, bteż wiele było takich dziewcząt i kobiet, które ucząc się wz::j-:::1:.- �~'5ti@iillimillij __ ~i.Jt!~~~ł1illijW.;m;~t&mti~~IIim~"~-------------------------------------- ;ti!-:~ jF.J5 i{~lm; ~il ~F.~.; ~~~ Ił~ ,~:!;:., 473 472 nie od siebie, wyszy\vał,v zdobiąc swą odzież. Kiedy w latach po p:erwszej wojnie rozwinął się haft z zastosowa'niem nici kolorowych, bardzej skomplikowana kompozycja barwna zaczęła dopominać się o większą rozwagę i skupienie przy pracy, a zarazem podsuwała i nowe możliwości twórcze, którym nie wszystkie wyszywające mogły sprostać; poświęciły się im raczej zdolniejsze kobiety oraz dysponujące większą ilością wolnego cZasu. W haftach wykonanych przez Walerię Rudzką, :~Vral'iannę Kopiak i lVlariannę Pogorzała z Kraśniey widać \vłaśnie ni2śmiałe próby wprowadzenia do da1wnych, jedno i dwu··barwnych motywów, innych kolo·rów. Okazuje się, że przy tych kombinacjaci1 pomocne niektórym kobietom zaC'zęły być wzorniki czyli tzw. tutaj "mody" zawierające najczęściej nieliczny zbiór motywów przekopiowanych z żurnali i innych wzorników, lub używanych już poprzednio, a tworzącychohecnie ocLnienne, kolorystyczr..e ujęcia. Ich częściowy paegląd dGją np. wzorniki pochodzące z Modrzewka (ryc. 6) 31. czarnymi, a reszta motywó'\v, przy zastosowaniu innych ściegów - nićmi białymi, w późniejszych zaś czasach - koloro\vymi. Nowsze hafty z lat międzywojennych, np. ze wsi Grablce, Kuneszyn, Miłochniewice, p. Rawa i Wysokienice p. Skierniewice są tylko krzyżykowe, kolorowe, o motywach już znanych, bądź dotąd niespotykanych. Wyszywające korzystały niekiedy z wz.orników rOZJpowszechnionych wówczas w różnych wsiach, jak: Miłochniewice, Wólka Jag-ielczyńska, Grabice, Królowa Wola, które przeważnie same wykonywały utrwalając wzory zaczerpnięte z miejscowych haftów tradycyjnych oraz nowsze, kopiowane na modłę wz·orników niemieckich ;;2. Do haftów opOCZyil~kich i rHwskich z lat trzydziestych na\viązują także nielicznie zachowane z Sieradlkiego i z okolic Skierniewic, czego potwierdzeni2'ffi są np. prace Anny Wolnej i Katarzyny Antasik z Wysokienic p. Skierniewice oraz Natalii Gromek z Kal'sznic p. Sieradz 33. Wspomniane hafty opoczyilskie i rawskie powstały głównie w latach dwudziestych bieżącego wiek'u, wj. wówczas, ldedv wyszywanie krzyżykami stało się szczególnie modne. Tradycja nie przekazała bliższych szczegółów o twórczo~~ci poprzedniczek, a to, co można zanotować współcześnie, dosta.tecznie nie iluskuje ich upodobań, wa'r'sztatu i warunków pracy. ') ;1 Ryc. G. Zbiór m()tywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" wek. pow. Opoczno). Fot. M. Fleischer. (Modrze- Podobne obserwacje można poczynić także odnośnie haftów rawskich. Starsze z nich, jedno, albo dwubarwne, tworzą połączenie dwóch. bądź kilku technik, obok oczywiście krzyżykowej. przy czym krzyżyki są ,najczęściej wykonan'2nićmi , :4\ ł : , . ...' \ ;~ Ry<,. i. Przyramek. wyszywała w 1896 r. Nonkowa Fot. St. Deptuszewski. (Małszyce. pow. Łowicz). �474 475 NIeco bogatszy natomiast materiał, p0chodzi z Łowickieg,:}, gdzie wiadomości na temat hait6w krzyżykowych i ich wykonawczyll. zachowały się z końca ubiegłego wieku. Jedną z najstarszych hafciarek była niejakH Nonkowa z Małszyc. Krzyżykiem posługiwała si(i z dużą wprawą i umiejętnością wyszyW8.jąC drobnymi. gqstymi ~c;e?ami. Znała ona także i i~ne techniki, gdyż jak widać, wykorzystywała je obok krzyzyków, stosując równocześnie kolorową bawełnę (ryc. 7). Mniej więcej w tym samym czasie dzi<lłały tu jeszcze dwie hafciarki. Aniela Rybus :.:: i Rozalia Szymczak. Hafty wyszyte ich r~ką składają się przeważnie z małych, wielobarwnych motywow, cieniowanych odpowiednio dobieraną bawełną; są drobi'azgowo dokładne i bardzo starannie wykonane niewielkimi ściegami. Podobnym wypracowaniem odznaczają się również wyszycia, mniej' więcej z tego samego czasu, h~lfclarek z innych miejscowości, np. Jabłońskiej i Blusowej z Klewkowa, Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa, Kołaczyńskiej z Kocierzew, Woźniakowej ze Złakowa. Używały one do tego cienkich nitek oraz niegrubego płótna, przeważnie produkcji fabrycznej, przez co hafty sprawiają wrażenie delikatnych i lekkich. Tq lekkość powodowały także same ornamenty, które w tym czasie, składały siE:?z drobnych motywów - początkO\\lo jeszcze geometrycz~ych, później, c'Oraz częściej, z roślinnych geometryzowanych, naWIązujących do form naturalistycznych. Niemniej jednak już VI haftach Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa wykonanych około 1900 r. i Woźniakowej ze Złakowa powstałych okola 1905 1'. widać wyraźne tendencje do dużych, roślinnych motyvvów,.splatających się ze sobą, a uwypuklany'ch jedynie za pom~cą Kolorowych nici. Ich miniaturowe (na dwie nitki tkamny) gęsto n;kładane ściegi tworzą barwne płaszczyzny, których struktura przypomina gobeliny (ryc. 8). Z czasem, zwłaszcza w latach trzydziestych bieżącego wieku, motywy tego typu przybrały znacznie większe rozmiary i wzbogaciły się tematycznie, obok 'róż i liści różanych pojawiają się często liście winnej latoriśli, ptaki. głównie pa;pugi oraz napisy. Zmieniła się też ich struktura; zacz~to bowiem używać nieco grubszych nici i średniej grubości ,,, .,' ,~t, I płócien, co potwierdzają prace Va!'ianny Zawiślak z Kocierzew. W. Blusz ze Złakowa Borowego, Gregorowej z Sannik i inne. Lecz okazuje się, że obok bardzo nowoczesnych, niektórE z wyszywających znajdowały upodoban:e VI motywach niewielkich Ryc. 8. Frzyramek kcszuli kobiecej, wyszywała w 1905 r. Woźniakawa (Złakowa, paw. Łowicz). Fot. St. Deptuszew~ki. rozmiarów, którymi kosz.ul dla starszych posługiwały się zwłaszcza mężate~{ 3:;. do przyozdobienia Już sama tematyka wzorów, jak równie i bliższa znajomość historii stroju łowickiego:w SU£El'ują, że w doborze poszczególnych ornamentów tutejsze hafciarki oparły się głównie na elementach dekoracyjnych wykorzystywa'nych na przełomie XIX i XX w. w sztuce kościetlnej. Badacz zaś, który prześledził dość bogate materiały z tego czasu, pO'chodzące i z innych terenów wie nadto, że źródł2m owych motywów są zachodnioeuropejskie, zwłaszcza niemieckie wzorniki, np. Mi.illera czy Witticha 37. Łączenie ściegu krzyżykowego z innymi technikami zarysowuje się nieznacznie także w haftach z południowo-wschodnich terenów Polski, np. powiatu Radymno (ryc. 9), Lubaczów, Tomaszów Lubelski, a takle Biłgor2j. Tutejsze hafciarki równolegle z nawą techniką za'stosowały, jak widać, kolorowe nici, którymi posług:wały się przy haftach typu nieJiczonego. Do haftów krzyżykm,vych wykorzystywały przede wszystkim wzory. ja'ki~h �477 Ryc. 9. Mankiet koszuli ••Jbiecej, wyszywała Rozalia Buczkowska dy. pow. Radyrtl11o). Fot. St. Deptuszewski. (Zagro- używano w sąsiednich, wschodnich, c-:y południowo-wschodnich okolicach, np. na Ukrainie, oraz lansowane prze'z :10W r'zeSDP wzorniki, czego przykład znaleźć można chciażby w haftacn ~wy Bożek z Hrebennego p. Tomaszów Lubelski wykonanych w 1914 roku. Warto podkreślić, że nie wszystkie kobiety tych okolic potrafiły wyszywać. Do bardziej znanych należała wspomniana już Ewa Bożek z Hrebennee;o, Rozalia Buczkowska z Zagród p. Radymno, Ewa Pryma z Dachnowa p. Lubaczów, czy Marianna Wójak z Rędzin p. Biłgoraj, która jeszcze przed pierwszą wojną, oprócz zatyczek czepcO\\-ych wyszywała także męskie 'koszule :;8. Te jednakże nieudane próby wpro.\vadzenia ściegu krzyżykowego, wykazują dużą zbieżność kompozycyjną z miejscowymi haftami typu wolutowego, co sugeruje, że miejscowe hafciarki oparły się przede wszystkim na tych \vzorach. KaznowD ska-Jarecka pisze, iż \'l okresie miE;dzywojennym. szerząca siq nowa moda na hafty krzyżykowe upadła wraz z powszechnym zanikiem stroju biłgorajskiego 39. Opierając si<:;zatem na tej wypowiedzi oraz bardzo nielicznych oryginalnych materiałach, zrozumiałym wydaje się brak gh~bszych tradycji u miej~cowych hafciarek tak pod względem techniczno-warsztatowym, jnk i dekoracyjnym. Znamienną jest rzeczą, że na niektórych telrenach, gdzie dla haftów krzyżykowych używana jest nazwa "ruskie szycie", ten sposób wyszywania mają tylko pewne kobiety, na'wet nie specjalne hafcia.rki. Wyszywają one głównie dla siebie i swoich najbliższych. Tak np. było na wschodzie Polski w wymienionych już regionach rzeszowskich i lubelskich 40, tak jest i na Podlasiu. Okazuje się, że swoje umiejętności przekazują one młodszym krewnym: matka córce - babka wnuczce. W ten sposób nauczyła się wyszywać Felicja Gluchowska ze w$:i Pobikrry, czy Bronisława Zabuska z Przybyszyna p. Siemiatycze, która umiejętność tę posiadała ad swej matki, Anieli, Olga Moroz i Aniela Moroz z Topczykał, oraz Stefania Demianik ze wsi Hołody p. Bielsk Podlaski, Eudokia Plewa z Rzepisk, Katarzyna Trz€Szczotko z Łosinki, czy Aleksandra Tarasiewicz z No·waberezowa p. Hajnówka. Jedną z bardziej znanych była także Olga KarCzano:wska ze wsi Krzywe p. Bielsk Podlaski. Wyszywały one niewiele, toteż najczęściej spotyka się tylko pojedYincze okazy ich pracy. Są to przede wszystkim ręczniki służą'ce jako dekoracj!a wnętrza izby i hafty na koszulach kobiecych lub męskich. Niemniej jednak. na tych przykładach widać dużą biegłość i wprawę techniczną oraz niemałą znajomość motywów, które wyszywające odrabiały głównie z posiadanych gotowych wzorów. Stosowały przy tym tkaniny samodziałowe, lniane - z takich szyto wymienione części odzieży i ręczniki, oraz bawełniane, fabryczne nici w kolorze cze1"'vvonymi czarnym 41. Nad haftami tymi ślęczały wypracowując je starannie i drobiazgowo nierraz przez długi czas, zwłaszcza.w zimowe wieczory. Jak wiadomo bowiem. okres ten wolny od pilnych zajE;ć przy gospodarstwie, sprzyjaŁ I'qcznym pracom kobiecym. �479 4'?1.1 Tak samo zresztą było i u wszystki:h Słowian, tzn. wy:>zywano wtedy, kiedy nie było roboty w polu, tj. późną jesi.enią., zimą i na początku wiosny. Pochylone nad swym haftem kobiety potrafiły przes:edzieć długie god iny w blasku o~nia, łuczywa czy lampki naftowej, lub przy świetle dziennym. W Bułgarii najwięcej wyszywano na wiosnę, bo panował zwyczaj strojenia się na Wielkano: w nowe szaty. Toteż dziewczęta zbierały się wówcza's gromad'nie i siedząc na sianie w stodole ,prześcigały się w pracy wyszywając. Opowiadały sobie pr~y tym różne nowości i zabawiały się zagadkami, lecz rozmowa me przeszkadzała im przy robO':ie. Jadły też wspólnie obiad. Ta!~de grupowe wyszywanie jeszcze bardziej je m obili,za wało .. Kazda dziewczyna musiała coś wyhaftować, a j2Śli cz:;.rl1ła ~o plerw0zy raz, to potem ten swój pierwszy haft wrzucała d'.' bi~ż,ą?0j ':v'o~~, aby jej praca była taka płynnq i ~)zybl<a jak woda. Jesl.l :::as k"coraś miała ambicj~ z{):;tac mistrzynią, musiała hafty swoJeJ r,oboty poddać ogólnemu sądowi. W niektóry:h nnd::iunajskich 'vw;iac:h urządzano w tym celu sr,:ecjalne pokazy-wystawy, na .l~torych vvszyscy wYPo',dadali s',,\'e opinie. \\Tówc'la's to, oczywlsC'le tylko na wiosnę, w pewne ~wląteczne dnie, ro:\~ie::'''ć:n:) .nowe wyszyte koszule na gałęziach drzew t;:,k, aby kawy ~ogJ Je z:~baczyć i ocenie, które są najładnicjsz2. Ogólne uzname p{;wny.:h prac kwaUikowało ich wy>.:onawczyniG na specjs.listl<;ę, SiarSL€ kobiety, wspominające takie ",'/stawy powiadają, :i.e czasem było zupelnie biało od tych porozwiesz2.:lych ko.szul '.2. Okres wiosny z,wiązany 'oył z róż'nyrr i zwyczajami ru~:c:a'rek także i na Słowacji. Otóż tamtejsze dziewczęta po. nocnej rrs.zy ~TT' l'" TY 1 r'''y '''rc·ci .... y ,Ja ';"I:':IU har+cl'.varv PQ U2mKU \V ,", :e,Kl r:q t ':;:,<;, 5"', ". l," ~"J" .• " . . 7 pod stołem. Wierzyły, że dz,ęki tym zab:egom. ~qdą dOb~yml hafciarkami i krawczyniami. Ka7;da bowiem kohJCl.a ;JuWl!!:na ." h:.lrW'l kto"a umieć wyszywać; wspomina a tym nawe t p:esn ,.." c.' ~, • mówi, że dziewczyna musi haftować, a mężczyzna cepdnll hlC wtedy będą bogaci 43. Nic też d:--:iwm:go, że ambicje ka:~dej ~o~ biety były przyczyną silnej rywalizacji oraz wzajemneJ .~a~~lscl i zazdrości, jeśli któraś z nich zdradz"lła większą zdolnosc. Sta·· rały się przeto jak najwcz2śniej posiąść umiejętność wyszywania i gorliwie zabiegały o to, aby ich prace nie były go;'sze od innych. Bernadzikowska wspomina, że w Chorwacji, gdy dziewczę nie mogło nauczyć się wyszywać, lub szyć, wówczas kłuto je aby trysnęła krew; skoro tę krew wypiła, miała się juz prędko nauczyć. Panowało też i inne wierzenie połączone z praktyką, która miała przyspieszyć naukę. Oto jedna dziewczynka drugiej, nieumiejącej wyszywać, wkładała v\l zanadrze kaw:ał skóry, po której prześlizgnął siC; wąż i nastl.:2pnie przeciągała ją owej dZ1iewczynce najpierw przez jeden rE~kaw, a potem po po\vtórnym włożeniu w zanadrze, przez drugi. Gdy tę skórę przeciągnęła przez obydwa rękawy, wtedy powiadała: "przeciągnęłam ci; czego nie umiałaś, tego się nauczyłaś, a co umiesz, t€go nie zapomnij" 44. dobrej hafciarce zwykło się mówić: kiedy prrzYJd;;le JeJ coś na myśl zacznie haftować, CI potem będzie myślała całą noc i nie bQdzie mogła spać. Zaśnie przed zorzą. a z nią haft. Gdy trochę odpocznie, znowu bierze się do pracy. A potem wszyscy siC; dziwi,,!, jaki ten haft jest zmyślny. I ten służy innym za wzórl5. Na terenie Polski podobnych tradycji wśród ludu w ogóle się nie notuje, nawet tam, gdzie umiejętność wyszywania znana jest od bardzo dawna. Młodzież żadnych praktyk nie stosuje, starsze zaś kobiety nie tylko ich nie znają, ale także o nich nie słyszały. Trudno \ovięc powiedzieć, jak sprawy te wyglądały papl'.'72dnio. \Viado'1::o natomiasL że przy haftowaniu krzyżykami, gdy wy:szywajć1ca utn:ymywała się w konwencjach tradycji. zobowiązana była do prz2strzegania zasad, które narzucały jej przekazy pokoleń. A \vięc, pJza przejęciem całego spadku w postaci motywów zdobniczych i układów kompozycyjnych, tudzież określ(~'nych sposobćw technicznych, posługiwała się tymi samymi przyborami, tj. igłą, nicią, oraz tkc:ninami, na których wyszywał8 .. Takie postępowanie decydowało w dużym stopniu o dalszej jej twórczości i narzucało ściśle określone ramy, poza które niesposób było się wychylić. Sztywności owym ramom nadawała a �':l81 480 przede wszystkim stro,na techniczna, gdyż wiązała się orl') z jedynymi możliwościami. jakie były osiągalne w samowystarczalnej kulturze chłopskiej. Oto np. fakt używania od dawna tkanin samodziałowych do sporządzania ubioru, a tym samym i do haftowania jest poniekąd zjawiskiem zupełnie naturalnym. Nawet do dnia dzisiejszego w niektórych regionach np. na Mazowszu, \V Lubelszczyźnie, czy na Podlasiu mają one duże znaczenie. Płócien fębrycznych za(~zęto używać stosunkowo dość późno: jeszcze w dziewiętnastowiecznej kulturze mieszczańskiej i dworrskiej spotyka się samodziałowe tkaniny lniane, a cóż dopiero mówić o kulturze chłopskiej, w której nawet w okresie lat trzydziestych br. były w powszechnym użyciu. Normalnym przeto wydaje się, że wszystkie najstarsze okazy ludowych haftów krzyżykowych związane są z płótnami domowej produkcji Wykopal:iska archeolo£iczne (np. na Ostrówku Opolskim) wykazują jednak, że wczesnośredniowieczme hafty krzyżykiem (warkoczykowym) wykonane były na skórze. Pokrywały one przednią część trzewików, które w tym miejscu miały skórę gładką, a nie zeszywaną. Lecz mimo tego ów haft ma tutaj charakter raczej ozdobnego SLWU - nie wyraża żadnych motywów zdobniczych - przebiega dwoma prostymi - przylegCl.jącymi do siebie rzędami od podbicia ku czubkom trzewika, przy czym lewa strona jest zupełnie nie zaznaczona, gdyż ściegi pokrywają tylko samo liczko skóry. Z tego odosobnionego przykładu trudno ~ys:nuwać jakieś daleko idące wnioski tym bardZ'iej, że brak. jakiegokolwiek innego podobnego materiału historyczne20' Ale, jeśli szukać .powiązań, które byłyby pendant do skóry jaku podłoża haftu, lub jeszcze sięgając dalej, odpowiadałyby szwom łączącym dwa kawałki skóry, to kon:eczlllym jest zwrócenie uwagi na szwy kożusznicze. Okazuje się bowiem, że w tego rodzaju wyrobach, ś:::iegi krzyżykowe typu jednostronnego, zwłaszcza zwykłe - proste mają pierwszorzędne znaczenie, podobnie jak w szyoiu częś'ci stroju z sukna (np. sukman, portek góralskich, przy których stosuje się ścieg "na owijkę"), czy z grubych płócien (np. przy płótniankach). Rolę szwu łączącego dwa kawałki grubego, wełnianego sukna spełniał również bardzo •l rozluźniony krzyżyk (warkoczyk0wy), którego pojedynczy egzemplarz znilleziono \\' wykopaliskach gdańskich datowanych na pierwszą połowę XIII w. 46. A zatem te najstarsze przykłady ściegów krzyżykowych zwiqzanE: były z podłożem o grubej i silnej konsystencji, czyli ze sl~órą i suknem, używanych wówczas do szycia niektórych CZ~ŚCl odzieży. Sciegi krzyżykowe na płótnach pochodzenia roślinnego pojawiają się w Polsce znacznie później. Wcześniej, natomiast, bo w XV Vv'. poświadczają je, przykłady haftÓJWarabskich oraz z innych kraj6w Euro~)y, np. Hiszpanii, Niemiec. Tkaniny lniane produkcji rzemieślniczej i domowej są zresztą w pO'Nszeehnym użyciu i w wielc:::h nastE;pnycll. Szyto z nich części adz,ieży, bieliznę, nakrycia. ręczniki, etc., przy czym korzystano z kilku ich gatlTrkó,w. By<i:oto przede \v:';zystkim płótno białe i pacześne. Znane naj:.;l·ars~e, bo :;CVH-to wle:Zr1e okazy haftów kayżykowych, pochod-n.lce z Polski, występują na chustkach właśnie z cienki(:go, białego płótna. Widać, że zostało ono starannie utkam> i wybielonI.::. Z p8uvbnyc:-;, d21ikatnych, lnianych płócien domowej roboty wykonywano dZ'lewiętnasto~'iel'zne beskidzkie chustki "fożkowe" i "spUSZCWW'2".Jeśli jednak chodzi a czasy \;'spółczesne, trzeb3 podkreślić, Ż(' nie we wszystkich regionach Polski używano pod haft krzyl.ykowy tych samY'ch gatunków wspomnianej t>:aniny. Wspólne ~:t~jedynie późniejsze, bawełniane płótna pochodzenia fabryczneEo, które w kulturze ludowej pojawiły się pod konie: ubiegłego wieku, a w Beskidzie Śląskim nadto, nabywane w czasach międzywojennych, batysty i muśliny H. Podczas gdy dla haftó\v krzyżykowych w PolsC€ centralnej i wscilOdniej prym wiodło przede wszystkim płótno białe o zwykłym splocie, tylko różnej grubości, do pacześnego włącznie, w Beskidzie Śląskim używano także drelichów i wzolzystych ć'wilichów, z których szyto koszule męskie. Pierwotnie wyszywano bezpośrednio na nich (ryc. 10), dlatego też krzyżyki były nieregularne, różnej wielkości. Odliczanie bowiem nitek tkaniny a takim nierównym splocie nie należało do rzeczy łatwych. Skoro jednak, mimo tych trudności, hafciarki trwały przy haftach stale tego samego typu, widać zatem, że miał on tutaj Jl - "LUd '. t. XLIX �483 4?2 Takie doszywanie haftcw Okc~L<;]O sic podwójnie praktyczne: z jednej stron.v ułat."viało wyszYivanie na wyraźnym splocie płótDa. z drugiej zaś, gdy się poda]'!y koszula lub kabotek, można było haH z nich odpru(; i przeszyć do pod.obnych, nowych części odzieży;H. Wprawdzie niektóre kobiety żywo zaprzeczają tego rodzaju praktykom, lecz wiele oryginalnych przykładów wskazuje, że nie chcą się do tego otw:ncie przyznać. Krępuje Je przej<l\\' takiej oszcu?clności. .'.' Ryc. 1G. ..Znak" "I\'arkOCzyk·o\vym do koszuli męskiej, wyszyty ściegiem płótnie, tzw. "ćwilichu" Fot. St. DeptuszE'wsld. I:a samodziało\vym Cieszyn). krzyżykowym (Istebna, pow. od da\vna zakorzenione tradycje. Okazuje się, że z CWS·2m te trudno~ci kobiety postm'ały się pokonać w łatwy zupeJn;e sposób. Oto zaczęto wyszywać na "prostym płótnie" samodzialowyrn. średniej grubości, a zwykłym, a dość rzadkim splo~ie, co pozwalala na łat":e odliczanie nici osnowy i wątku. W tym celu, zdeżnie od szerckości wzoru obranego haftu, dobierano należytej wielkości kc.1\':alki tkaniny, tzw. "płotki" i na nich umieszczano c3łv haft którv z kolei służ'.'l jako lemieczki i obójek do koszuli k~ho~ka. Podobnie n3 ;solmym prostokąciku płótna v"'Yszy" D ~ wano "znak ., do koszu l'"l męSKieJ. . "OLem "pł o tk't" pl''7P~~''Vlnl~O ~j~".' 'co ..• w odncwiednil"l.1 miejscu krzyżykami, najczęściej tzw. "god.idem": nićmi tego samego koloru. co l~aft, lub innymi, prostym: . ,... ., 1 ·m O·l płÓ"l'" ściegami. Z\\'yk1rł nitką, lll€wyl"ynta]ącą s;q KO are u - '.d=<' C~\; _\lniej wif~ce.i VII czasach międzywojtnny'ch na "płotki" zaczęto używać tzw. kartonu czyli surowego płótna fabrycznego. 1\3. jego \vyraźnych splotach można bylo wyszywać nawet bardzo drobne krzyżyki wielkości dwu nitek w kwadracie splotu. Po ostatniej wojnie natomiast, punieważ "nie bylo dobrego płótna", wyszywano krzyżyki więkc:ze, rzadsze, wielkości na tl,zy, a nawet niekiedy na cztery nitki. Obecnie na "płotki" używa się już tylko tkamn fabrycznych ba\'v'ełnianych, częściej nawet lnianych. "swojskie płótno" bowiem do batystowych, czy muślinowych kabotków '-okazuje się "za grube". Na "płotki" do męskiej koszuli PJtrz;.~ba około 20 cm płótna podwójnej s.zerokości, do kabat].;" tyle samo lub nieco mniej, np. 15 cm, za,leżnie od szerokości hi-lfbwanego ornamentu; na ten cel jednak płótn~) musi b)< zl1ac:znie cieńsze. Lemieczki maj.:) zazwyczaj 29-30 cm długości, "płotki" do koszul męsk~ch natomiast - 40 cm, Do grubszych płócien używarlO przy wyszywaniu grubszych nici. diatego te~: i krzyżyki musiały być większe. Taki stan rzeczy stal się jedną z głównych przyczyn, dla której współczesne h3fty g')rali lJe::>kidow;-'Ch zaczqły rozrastać się na szerokość i zmieniać z wąskich pasków n!; pasy szer·okie. Tym sposobem powipkszyły s;e i same motywy. Podr;bne pr;emiany obse~w~.i:: się i \V haftach krZYŻYKowych zr .i::n:-c11 teren6w Polski, z tq :jednakże różnicą, że pod koniec 2d)). \\'. prawie wsz(:dzie uż)'wano jeszcze płócien produkcji dommvel: cieńszych __ białych. lub grubszych szaro białych, El l13 P)dhalu llC\\\"et, obok grub£'go lnianego płótna samodziało~\"t"'.[i'J pGd kn:)"zyk zW:-ikly prosty, używano też sukna pod. sr,· :\-,-- . -' ." . - ~_c~ .. JClllilB : zakop:ańs·ki (I)'C. 11) oraz skóry (przy naftach o �485 484 używano kanwy, wyszywano krl.yżyki większe, często br:z liczenia się ze splotem tkaniny. Wyszywano bądź na płótnie pojedync'lym, bądź też pcdwójnie złożonym niezależnie oei przezna(;zenia wyszycia. W now- t Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym, zwykłym, prostym (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem ,.Janina" (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. na kożuchach). Lnianymi płótnami średni£j ['rubości i grubymi posługiwano si,~ również w widłach Wisły i Sanu, w Rzeszowskiem, w Lubelskiem, na Podlasiu. w Kieleckiem, Piotrkowskiem oraz w głównej mierze w Rawsko - Op<>czyńskiem i w Łowickiem. Okazuje sic: jednak, że tam, gdzie stosowano płótna grubsze, wyszywano też grubszymi nićmi i krzyżyk był większ:, (ryc. 13). Większe krzyżyki, na trzy nitki. widać zwłaszcza w haftach nowszych oraz tam. gdzie \v grę wchodziły tkaniny fabryC'zne, jak karton bawełniany, ryps. sukno. Mało czytelną str:ukturę płótna produkcji przemysłcwej, pokrywano też niekiedy, np. w Radarnoskiem i Swiętokrzyskiem - kanwą. Pozwalała ona na haftowanie krzyż)'Tkóv,' wielkości dwu nitek. Tam zaś, gdzie nie Ryc. 13. Haft wykonany większymi krzyżykami, stosownie do grubości tkaniny i nici (pow. Bialystok). Fot. SI. Deptuszewski. szych czasach hafty łowickie, czy rawsko-opoczyńskie wykonywano na pojedynczej tkaninie, poczem składano ją w pół; przez złożenie tkaniny lewa strona haftu stawała się niewidoczna. 1\' głównej jednak mierze ściegi przeszywano przez dwie warstwy płótna. \\'art:) podkreślić. że mim:) pswnej nowoczesności, jaką wpro""cedziły dziewi~tnastowieczne wzorniki zachodnio-europejskie �487 propagujące hafty krzyżykowe. zalecały one nH h'n cei p,'zecie wszystkim tkaniny lniane. W miastach nie Z3\\'5ze ,lednak zwracano na to uwagę, tym wic;cej, że o wiele łatwiej można było na'być materialy baweł'niane, fabryczne. Również i \V tych regionach, gdzie do stroju ludowego zaczęły znac:zn:,e wcześniej przesiąkać: wpływy zdobnictwa i kroju odzieży miejskiej, widać ustqp'O\vanie samodziałów na rzecz \vyro1Jćw przemysłowych. Tym ńiemniej, na całej SłGwi<,r.szczyźnie. gdzie tylko do dziś pr~c trwały tradycyjne haft:,' krzyżykowe. P()dO'u~'1:2 zresztą .:ak w Polsce, pierwsze miejsce w tym wzglE'd7,ie zajmują płótna tka'ne w domu. Na Słowacji np. wyszyvvano cdzież oj"vvic,tną i przedmioty obrzędowe na samodzialowycL rłótnach lniany<.'h, odzież robotniczą zaś i inne wytwory stanmv:ące potrzeby dnia codziennego na płótnie pacześnyn,. Zgrzebnych płócien do haftu nie używano w ogóle, natomiast po pierwszej wojnie światowej, podobnie jak i u nas, coraz bardZiej rozpowszechniły sic: bawełniane tkaniny fabryczre. Sa'Hlodziały wybicJ,uo przez moczenie w dębowym, bądź bukowym popiele. lub przez rot:ciągr,nie na słonku i pol€.wanie miękką wodą potoko\vą. Dla :twit;l{szenia i dodania POłYS:H< koniecznyn'. było '.vyrncglo\vani(' płótnJ w ciężkich, karni::.nnych maglownicach 49. Tego rodzaju ~:posoby postępowania znane są i w naszYjn kraju. W innych resionach Czechosłowacji korzysbno pon.aclto z płócien konopnych; ,: fabrycznych, bawełnianych, n8j,.'.'i~k;ze po·wodzenie miały batysty, tiule, jedwabie. 'W Bułgarii wyszywa C;) na t~:anin3c~h lniaD\ich, koaopnych. bawełnianych i welnia:/ych. r~xLt~;ie j:"_k \V Ju~;osjp-,\<;_ \\' tym ostatnim kraju używano także tzw. "cerećC"" -- delikatnego płótna hawełnii:mego, t'k~n2g() ~;;.J:'SObc::" domow:'nl w iI'Iostarz25o• W rdzennej Rosji i krainach pojległych Związkowi Radzieckie:nu np. \lv' E:arelii. LJ Fi:loW ll:.dwołżańskich. pierws;;orz :dne znaczenie od n;.:jd:..iVnicjszych ,lasów miała tk8n~ml wełniana. jednak jll;~ od XI--XII w. du5e z2st:Jsowanie znalazło także płótno lniane; pierwsze zaś materialy bawełniane i j{?ciwal.me przynieśli tutaj kup:.'." prawdopodobnie z AZ.f ś,'o:lkowcj. gdzie dawna znane tam były w kulturze Indii i Chin. Z Clasem zadomowiły się one w Rosji na dobre, tak że \V drugiej połowie XIX w. n;at€riały rozwijającego si~ tutaj przemysłu wyparły \v dużym stopniu dawne, pochodzenia chałupniczego. Szerokie zastoso'wanie znalazła także kanwa. Niemniej jednak, jeszcze do dnia dzisiejsi€60, zwłaszcza w rejonach czarnoziemu (ś,'odko\va Rosjo), dłużej niż w przemysiow)'ch, centra1n,"ch i p~)Jn()~ny(:h onl--)L.-r.niach zachc'..vały sie tkaniny samodzial::>v:e, Gl ? n::-;,' l trab~" "- •. .Q'A ,1 I 1 f _V·f , J.. L •• ~ • t c1ycyjn€ formy odzieży lu::iowej ;,! i ich z~obmctwo. Na 00ół wszędzie panuje ta sama zasada, tzn. Le na grubych płótnach- wyszywa się grubszymi nićmi, na cienkich -~~ cieńszymi, zgodnie z tradycją, która pozwalała na domowycn \;iars~tatach chłopskich tkać materiały {) wyraźnym splocie .. :Vl~tenaly tE: tkane były z nici przędzionych ręcznie; takich tez uzywano pierwotnie i do haftowania wełnianych lub lnianych fal'b:J- ~ wai1.ych barvJ'ikarni naturalnymi. Iv1ater;ałv archeologiczne wykazują, że najsbl'sze śe:eg: krzyżvkoWE: zn;ne z Polski, wykonane zostaly rlićmi lnianymi \~; kolorze żółtawo-brunatnym (OpoIe-Ostr6wek) i wełnianymi (Gdal1sk). One to zresztą PQtem przez długie "vieki, aż do czasów niemal współczesnych odgrywały w haftach pierwszorzędne znaczenie. Bossert podaje np, że szesnastowieczny haft krzy;~ykov,,'Y np. z Toledo wykonany był wdną w 1<.01:::c2.e czenvonym, czarllyn;, żółtym, b:-ązowym 02, w N01'\vegii natomiast w XVIII i XIX w. używHno też .idwabiu i nici złotych 53, Z Pols,ki z tego '-':;·"("-"-:'0- ('L-'CSU 7n:::ln" S"'1: złote krzvżykowe hafty •..• ]·scl'.'ni2 z żyiow." skich-' czepków;;';, oraz :i2dw:lb:~:m (Cieszyn-Bob':,k), pcdobnic jak na NIorawach i Słov-.'2.cji, z obrzę:10;w;.rC:1 chust 5". Kolorowe nici jedwabne były ró\\;:::eż chc:tnie używane w XIX w. przez Gr2l:ów cG, Arabów. Jest tQ zru;ztą okres, w którym na terenie calej Europy bardzo po~)u18rne st::',.ią sic, nici bawełnlane w kJlorach: cZErwonym, żó1tym., niebieskim. zielo:1ym. brązowym: korzysLlli z nich głó,'mie Wlosi, Hiszpanie, Niemcy·j,. Ci ostatni zresztą lansowali je łącznie z propagowanymi p,'zez si2bi~; wz,e>rn:kami. Polecali zatem rozmaitej jakości bawełny irancuskie.i h'my DMC, tzw. Stickgarn. Był8 to np.: bawełna perlist'l (Per- l .j ~ ł l· I l oJ_ •.•• _.~_(.. .••.• Co( .•••••••.....•••• 0.1 •• �4R8 19arn) nr 8, cienka o właściwościach nici lnianej (Flaches Leinengarn), mulina specjalna (Spezialgarn) nr 16-20, mulina lniana (Leinen Mouline) nr 30-40, mulina cienka, jedwabista (Flache Stickseide) i jedwab perski. Jak \vidać, zależnie od szerokiej skali ich barw, \vszystkie nici były ponumerowane. Wyroby DMC miały aż pięćset odcieni. Owe drukowane wzorniki podawały nie tylko cały wachlarz motywów, ale także i wskazówki, co do kolorów, jakie należy dobierać, oraz jak hafty należy prać, aby nie zatraciły swej żywości. Z czasem nici DMC zaczęto za.3tępować produkowanymi przez inne firmy, np. na Słowacji w Bratysławie bawełna MEZ była podobna pod względem jakości, tylko mniej urozmaicona kolorystycznie. Miała ona liczne nazwy: pamut, pamuk, paras, ureznik, hams. Ten ostatni był w kilku gatunkach - grubszy i cieńszy i ju~: w pierwszej połowie XVII w. używano go do haftowania rzeczy kościelnych. Pamuk składał si~ aż z dwudziestu włókien, a ureznik była to cienka, czerwona przędza, którą hafciarka składała we czworo G8. W XIX w. zwłaszcza w drugiej jego połowie, bawełna stała się popula1"'naw haftach ludowych i innych krajów słowiańskich, np. na Łużycach, w niektórych regionach Bułgarii, Serbii i Chorwacji,w Rosji i częśeiowo także w Polsce, przy czym największym wzięciem cieszył się kolor czerwony i czarny. Zanim rozpowszechniły się bawełniane nici DMC i MEZ używano w Czechosłowacji nici jedwabnych, które po zdobyciu sobie miejsca w XVI w. w haftach dworskich i mieszczm\skich, przeszły z czasem na użytek ludu; wyszywali nimi przez cały XIX w. części odzieży świątecznej i obrzędowej. Szlachta i mieszczanie sprowadzali jedwabie z Hiszpanii i Włoch, kupowano je także w Wiedniu." Były to tzw. filoflosy filodentony, kręcone jedwabne kordonki. Pod koniec XVIII w. z rozporządzenia Marii Teresy zaczęto na Słowacji sadzić drzewa morwowe i Lodować jedwabniki dziE:ki czemu wnet potem powstały w Bratysławie aż cztery manufaktury, które wykorzystywały surowiec domo'\'1'1. W tutejszych starych, ludowych haftach jedwab występuje w naturalnym. żółtawym odcieniu. który prawdopodobnie uzyskiwało się najłatwiej przy farbowaniu. Przqdzione chałupniczo 4B9 1 l 1 l I I J nici jedwabne były najczęscle.J nierówne, niemme] uzywano także kilku jego gatunków: np. jedwabiu pajęczego. dzwonkowego, kręconego, niekręconego itp. 59. Nici jedwabne miały także szerokie zastosowanie w haftach Serbów i Chorwatów 60. NajpopularniejsZ€ jednak były wszędzie nici wełniane i lniane, a gdzieniegdzie także, np. na S10w2cji konopne. Cechowały się one trwałością i przyrodzoną elastycznością. WykorzystY'wano je przede wszystkim w barw~ch naturalnych, przędąc bezpośrednio po oC'zyszczeniu i przygotowaniu włókna. Niejednokrotnie lniana przędza domowej roboty, o jedwabistym połysku, dorównywała wyglądem drogim niciom .i.~dwabnym. Używano jej w szarej barwie, bez farbowania, lub też bieloną. podobnie zresztą jak wełen, które zależnie od koloru owczej sierści były białe. ·czarne, brąwwe. Mniej więcej w tym samym czasie, C0 z bawełny, zaczęto pl~odukOiwaćfabryczne nici wełniane. Były to na Słowacji tzw. "kam7'hol" (z niemieckiego Kamelhaar) i "safol", lub "savol" (z niemieckiego Schaafwolle). W Polsce w latach międzywojennych do lu'zyżykowych haftów ludowych używano tylko nici bawełnianych, tj. różnej grubości i koloru muliny i kOl'donku, na Podlasiunp. był t.:> tzw. .,gur" przeważnie w kolorze czerwonym 61, w Opoczyńskim barwny kordonek, tj .. ,zapał", grubszy lub cieńszy nr 25 do 50 oraz cieńsza bawełna DMC nr 12 i 16, nadto nr 20, 25 i 3562; na Sląsku CieszYl\skim - tzw. "haras" w kolorze czel'wonym i czarnym: na "znaki" do grubych koszul mqskich "każdowych" czyli codziennych z "płótna prostego" bra-no grubszą bawełnę "szesnastkE'''. "dwudziestka" natomiast uważana tutaj 7.a najlepsze nici służyła do wyszywania na samodziałowym d"elichu, L:b "płócienku" cr.yli fabrycznym k~rtonie, riici cieniutkie nr 25 i tzw."trzydziestkę" st·o.;;owanodo wyszywania kabotków. Oprócz dwu wspomnianych kolorów posługiwano się też harasem brą-. zowym i wiśnio\l,'ym. przy czym tym p:erwszym wyszywano koszule męskie. drugim - kabotki. K:edy po ostatniej wojnie trudno b!'la o haras. zaczęto używać kordonku. ten jednak, jako nić grubsza, zmuszał do użycia równocześnie grubszego płótna, badż Lwi~ksz~mia krzyżvka na tt·z:, nitki tkaniny. W przypadku �490 zaś knyżyka nieliczG:1ego, np. nc, Sląsku Opolskim i w okręgu przemysłowym uzywane były tylko bawełny: gruby. tzw .. ,garn·', Obecnie pcwszechne są kolorov/e "atłaski": tj. nici w motkach i kordonki wyrobu łódzkiego. Do wyszycia kabotka góralskiego potrzeba trzech motkó\\', na koszule męskie - sześ:'iu motkó\v, Jub dwa kłębki. Najstarsze jednak hafty cieszyńskie (XVII w.) i górali beskidowych (XIX w.) wykonane zostały niemi jedwabnymi l harasem o jedwabistym połysku. Tymże samym harasem wyszywano też kabotki czyli, jak widac, nici te służyły do haftów delikntniejszych , na cieJ'lszych tkaninach. Koszule męskie natocniast, przez dłu~i okres: nawet jeszcze w latach między·· wojennych: -wyszywano nićni domo\vej roboty. "Pierwej to chłopom lnem wyszywali, b~ :nie byk, brązowego harasu" po"\vi",c1ała Jadwiga KuhasZJczykowd z Koniakowa .. - Rupienki6~1. TaJde nici kobiety przQdły z kądzieli i skręcały potem podwójnie. Na nici do wyszywania wybierano specjalny len o ciemniejszym zabarwieni;'l, który suszono w starych chałupach ,.na po,wale" cz,vli górnej części dymnego pieca. J ak się paliło na nalepi'2, to len sechł i odpowiednio żółkł. Gdy wysechł, w jesieni brto Ryc, 14. Baa na przcdlie kC3zuli męsgo i rniedlono. a potem zim~1' kiej, wykonany lnianymi nić'mi, przę' dzianymi i farbowa n)'111i y, domu oraz wą por~i - pl'zqdzio~10. J E'śli IJ<:lweln'l (Istebna. pOll'. CiC',;;'.yn). Fot. len był żólt~·. wówczas "ici Sl. Dept US7.l'I\-, j,i. nie £arbO'\\"CLlo. jeśli nat.G- 491 miz!sl mL.,ł odcień siwy, barwiono go na kremo\vo. używając do teto cClu wosku, bąd7 piwa. Farbowanie takie było czysto zewDl,trznc;, tzn. t;dy posługiwano się woskiem, nici poprostu p02ierano nim_ po wierzchu; zatracały one przez to połysk i matowiały. Vi pi\'.'ie b<u'Wiono także na zimno. (ryc. 14), zanurzając w nim nici. \V ten sposób uzyskane kolory były nietrwałe, toteż przy praniu koszuli, \V~szytych części w ogóle nie zanurzano w wodzie, lecz UD1JeSi:czano na wierzchu naczynia, w którym gotowano bieliznę. a n;kawy nawet wypuszczano na zewnąkz, bo inaczej "to by sit; lo rozpuścilo". Bieliznę gotowano w trójnożnym naczyniu na nalepie w kurnej chałupie. "Gdy nasiały nici kawowe (tj. bawełniany haras fabryczny), koszule chłopskie zaprzestano wyszywać lnem", R6wnocześnie z tą zmianą zacz ,to "szyć", podobnie jak do kabotkćw, na "kartonowych paskach" V-l. Tradycja n.~e przeka-zała ~a.jnych innych sposobów barwienia ani też n;e wspomina o innych barwikach, za pomocą których uzyS'kiw~"-lOby ws,cystk:~ wsporrmia'ne, tradycyjne kolory nici. Ko,lor żółty byłby tutaj więc jedynym odpowiednikiem barwy nici jedwabnych, znanych z sieclemn3stowiecznego haftu z Bohrku kuło Cieszyna, oraz jeszcze ~tarszego, wczesnośredniowiecznego z Opola, wyko-nanego ;~ółtawo-brą?Ową ni-cią wełnbną. Farbowal1ile sposobami domowymi znane było nutomiast \V Opoczyńskiem, gdzie do tego celu używano różnych barwików. Np. kajar czervvony o,trzymywano z tlenku żelaza z żelazistych mo-kraJeł leśnych, czarny -- z sadzy, z mieszanki tlenku żelaza z wywarem kory olchowej, żółty ze stronków fasoli, brązowy -- z łupek cebuli, zielony - z runi żytniej. Barwę niebieską wprowadzono późn:ej. W zasadzie też w najstarszych haftach używano głównie koloru białego, czarnego i czerwonego. gdyż inne barwiki rychło płowiały 65. Na po::lstawie badań archeologicznych okazuje siE; jednak, że żaden z v.7spomnianych wyżej barwików nie jest powtórzeniem tych. jakich używano np. we wczesnośrednio'wiecznym włókiennictwie gdańskim, lub średniowiecznym, czy późniejszy"ll z innych terenów Polski 66. Częściowe ich potwierdzenie można znaleźć natomiast \V materiałach tradycyjnych sąsiednich Słowian. �493 Tak więc Słowacy od dawien dawna stosowali korę wierzbową, z której roztwór dawał farbę jasno cytrynowo-żółtą, stąd w niektórych okolicach taki kolor nazywają - wierzbowym; na żółto barwiono w korze brzozowej, którą najpierw gotowano; kora dębowa barwiła na brunatno; roztwór uzyskany z kory sliwkowej i olchowej dawał kolor czarny. Najwięcej jednak przy farbowaniu nici lnianych i konopnych korzystano z szafranu, którego różne gatunki dawały kilka odcieni żółtawych. Szafranu używano tutaj już przed XVI w., w tym czasie zaś rozpoczęto systematyczną jego uprawę. Początkowo, roznoszony nawet przez Słowaków po całej Europie, był on bardzo drogi, natomiast przed I wojną funt jego kosztował 1-2 grajcarów. Dla utrwalenia koloru, dodawano do roztworu soli 67. Dzięki tym naturalnym barwikom stare, słowackie hafty były głównie białe, żółte, czerwone. Z chwilą zaś pojawienia si~ farb chemicznych skala barw zna-cznie się urozmaiC'iła, przybyły odcienie niebieskie, fioletu, różowe, zielone. Wraz z nićmi farbowa- . nymi chemicznie zaczęto używać także nici złotych, srebrnych, fabrycznych jedwabi i kordonków. W XIX w. przędzę domowej produkcji coraz więcej zastępowała bawełna 68. Podobne naturalne barwiki znano także w Rosji południowej, zwłaszcza na Huculszczyźnie. Były to: kora olchowa i dębowa połączone niekiedy z vitriolem miedzii (koperwasem), kora drzewa śliwkowego. Nadto na niebiesko barwiono "siwym kamieniem", na żółto - korą słodkiego drzewa jabłoni zmieszaną w wódce z ałunem, na zielono -- korą kwaśnego drzewa jabłon~. Właściwie jednak miejscowy lud wyróżniał tylko sześć zasadniczych kolorów: biały, czarny, czerwony, niebieski, żółty i zieJony. Na brązowy powiadano - "czarniawy", na fioletowy "niebieskawy", na różowy - "czerwonawy", na jasny -- "białawy". Tych wszystkich kolorystycznych odmian używano głównie do haftowania koszul kobiecych 69, męskie natomiast były bardziej stonowane. Nowsze hafty za::zęto wyszyv..;ać nićmi farbowanymi anilinC'wymi barwikami fabrycznymi 70. Natomiast na terenach Rosji centralnej jeszcze do dziś najbal'dziej rozpowszechnione są hafty wykonane nićmi czerwony- l mi, głównie bawełnianymi, nie barwionymi domowym sposobem. lecz kupowanymi, fabrycznymi. Nawet Karelowie, pod wpływem rozwijającego się w drugiej. połowie XIX \'l. rosyjskiego przemysłu włókiennic7.eeo, zc:rzucali coraz bardziej nie tylko swoje samodziałowe tkaniny wełniane i lniane, ale też ręcznie przędzione nici, służące do haftowi);1ia, tj. v,e1niane, z surowego jedwabiu oraz lniane niebarwione, lub kolorD\ve; ust:,;powały one miejsca niciom l::awełnianym i złoto-srebrnym. W Bułgarii nici z włókien naturalnych (wełny i lnu) oraz naturalne barwiki do ich farbD\/,;ania zachowały się stosunkowo długo, bo niemal do obecnych czasów. Do b3l'wienia służy miejscowej ludności okolo 40 do :]0 odmian gatunków roślin, dzięki którym otrzymują odcienie różnych kolorów. :Nie we wszystkich wsiach farbują tvmi samymi roślinami; ich popularność uzależniona jest cZGśd~'wO,pod~b;lie juk i Vl innY(;~lkraja,ch, ·xl m~ejscowych warunków wegetacyjnych, które bardziej lub mniej sprzyjają rozwojowi pewnych gatunków. Odpowiednie nici i tkanina, to dwie z&sadnicze rzeczy potrzebne przy hafto'Naniu. Nie można jednak do niego się zabrać bez innych konieC'znych przyborów. Najważniejszym z nich jest oczywiście igła. Na Słowacji np. wyrabiali je specjalni rzemieślnicy, iglarze, którzy swój pierwszy cech mieli w XVI w. w miejscowości Levac. Z ich wyrobów w postaci igieł, naparstków, szydełek '/1 korzystnli zawodowi hafciarze, a także wszystkie wyszywaj''lce kobiety. W Polsce, jak również i 11 pozostałych Słowian do wykonania haftów krzyżykowych używano na wsiach igieł średniej grubości. Samodziałowe proste płótno i nici domowej produkcji nie wymagały bowiem specjalnych •• delikatnych igieł i przyborów, jakie były potrzebne przy innych rnisternych haftach. Wprawdzie zwracano uwagę na odpowiedni rodzaj igły, najczęściej jednak ~orzystano z takiej jaka była pod ręką. Każda wyszywająca Jednak wie, że grubość igły jest <.~wiązanaz grubością nici i z grubością tkaniny. Najlepiej, gdy igła jest nieco grubsza od nici, wtedy przy przebijaniu m2'teriału tworzy ona odpowiedniej wielkości otwór, przez który nić z łatwością przechodzi. Gdy igła �495 jest za cienka, w tkaninie powstaje mała, niewidoczna dziurka, w którą nić nie może się zmieścić; wówczas efekt jest ta,ki, że tkanina się drze, Gruba natomiast igła tworzy zbyt duże, widoczne otwory. Mając przygotowane płótno l igłę z nawleozoną nitką, haftująca ujmuje je w odpowiednio w lewą rękę chwyta płótno, w prawą igłę z nitką i rozpoczyna pracę, którą w ten sam sposób doprowadza do końca. Nie spotyka się, aby przy wyszywaniu krzyżykami kobiety wiejskie posługiwały się innymi jeszcze przyborami hafciarskimi, jak tamłJ.orkiem, czy ramą hafciarską, kolcem, CI nawet na'parstkiem. Są to narzędzia, które na wieś dotarły stosunkowo późno i używane są ewentualnie tylko prze~ zawodowe hafciarki, władające różnymi technikami, przede wszystkim typu atłaskowego. Góralki z Beskidu Śląskiego powiadają, że nie odczuwały nawet potrzeby nożyczek. Nici przędz'ione 'y domu były \\i metrowych motkach i przy wyszywaniu ucinano ,:e poprostuzębami. Niektóre Z8.Ś kobiety pomagały sobie noiycami do strzyżenia owiec, co potv.rierdza:ją ta'leże na :f-:Tuwws7.u. Fabryczne nożyczki rozpowszechniły się dopie~o w okresie .międzywojennym. Znacznie wcześniej natomiast, bo jesZlCze 'l końcem XIX w. zaczęto używać kanwy;prz:yszywano ją do płótna na'jczęściej niesamodziałowego, o słabo widocznej strukturze. Po wyszyciu, kanwę wyskubywano. Posługiwano się nią szczególnie w tych regionach, np. na Podłasiu, w Kielecczyźnie, czy na Górnym Śląsku, gdzie, według miejscowej tradycji ustnej, technika krzyżykowa była nowo nabytą umiejętnością· Okazuje się -też, że niektóre wzorniki, jakie prze'clostały się do )'ąk ludu, \'/ykonane były na kanwie. Egzemplarze takie znanI" ;;ą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Vi Gliwi~:\ch. Przeprowadzając analizę haftów krzyżykowych tak z t,e1'2':lÓW Polski, jak i pozostałych słowial1skich widać, ż.e częś·; z nich ~:>o\vstała przy użyciu ś~'OdkÓ'Wpochodzących z produkcji domo'.vej, część zaś za pomocą środków nabytych, fabrycznych. Przy:o(zone źródła i zachowane oryginały dowodzą wykorzystywdnie .~rodkó\\" własnej produkcji nawet jeszeze \V lata:::h rni(:cl2.vwo~ j(,l:nych. co znane jest np. z BESkidu Śląskiego, gdzie do nied::L\na korz,ystano i z płócien s8modziałov .... ych i :': ręcznie przę::lzlimych nici, farbowanych barwikami naturalnymi. Zanim przed wsią otwarły się m0żli woś:::i bezpośrednich ko;-,taktów l miastem i z szerokim asortym2ntem nieznanych często towaró\\', których w codziennym swym życiu chłopstwo dotąd nie potrzebowało .. kultura ludowa kształtowała siC; w obrębie samowystarczalności. Stąd też najstarsze hafty wykonane zostały za pomocą przyborów własnej produkcji. W zależności od waru n];ów na turalnych, które kształtowały życie gospodarcze p:osz,czególnych regionów, różne były możliwości w wykorzystywaniu potrzebnych do haftowania przyborów. W Polsce zasadniczym , " o;UL'U\VCemb:,,;la początkowo wełna, skóra, a pote.m len, mniej konopie. Nie sp·,)tyka siQ natomiast tak, jak np. u Serbów, Chorwoltów, Słowaków, \viej:::kiej produkcji jedwabnych nid i bawełnianycr, tkanin. Bawelnę przyjmowano u nas w gotowych, faLrycznych tCl\nrach .. a nie jak u południowych sąsiadów, gdzie służyła ona jako jeszcze jeden surowiec, do tkania delikatny,ch p~ócien sarnodziało\,lvych. \V każdym jednak razie, zanim towary przemysłowe zadomowiJy się na "\lsi, wieśnbczki wszystko, co im bylo potrzeba do IJaftovvania, przygotowywały same. One nie tylko przysposabiały włókno, ale przędły je, farbowały, na'wet tkały płótna, oraz wy:zywaly. Dzięki temu haft ludowy zrósł się niejako z pracą l upodobaniami kobiet 72. W pewnej mierze przyczyniły się do t~go również warunki gospodarczo-społeczne. Prymitywne sposoLy gospodarowania dawały kobietom dużo wolnego czasu, toteż mogły go swobodnie wykorzystywać, zwłasz,cza zimową porą, La wyszywanie dla potrzeb całE:j rodziny. Czas i ambicja oraz niezrównana kobieca cierpli\vość i pilność wyrażone są WI haftach l:rzy5:ykowych precyzyjną dokładnością te2hniczną. Później"2.\' jc>dn2k rozwój gospodarki zwiększa ich zaangażowani-e i aktywność' \v pracach gospodarczych. ogranicza natomiast chwile \v()1ue, skLltkiem czego hafty wykonyw8n2 są mniej dokładnie: P~·?·•.J~k najmn~ejszym wysiłku chciano uzyskać jak największy (,oJ",. Dawna \':1<;(' precyzja zaczyna ush;-pować miejsca niedbal- �496 stwu, co pociąga za sobą obniżenie się wartości technicznej n. Droo:l.€, równej wielkości i gęsto kładzione krzyżyki stają się bardziej znaczne i nieregularne. Podobne zresztą przeobrażE'nia można zaobsenvować w haftach innymi technikami liczonymi. Do zmian przyczyniła się, poza tempem życia, jakie coraz bardziej wciągało wyszywające, także zróżnicowanie samych pr~yborów, a przede wszystkim tkaniny przemysłowe charakteryzujące sic: słabo \vido2zną strukturą. Z biegiem lat na wyszywanie pozostawało kobietom coraz mniej czasu, a poza tym nowa fala zciągCłjąca z miasta modernizacje stroju ludowego nie sprzyjały dalsz(,j kontynuacji haftów w takim ujęciu, jakie nakazywała tradycja. Hafty liczone zaczc;to wykony\vac jak nieliczone; w wielu wypadka'ch zarzucono je też całkowicie (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Spiskie). Stare kobiety umiejące wyszywać mawiały: mniej, ale gruntownie i ł:dnie, młodsze pokolenie wolało nCltomiast pn;dką pracę, w wyniku której uzyskiwało duże i kolorowe ornamenty·;4. Dlatego chętniej wykorzystywało gotowe już materiały fabryczne i barwne nici kupowane w sklepie, lub u wędrownych hnndlarzy. Z łatwością też zarzucono trudycyjne sposQby farbowania, oraz samą naukę vlyszywania, która corC1:~ bardziej przechodzHa w ręce wyszywaczek specjalistek. One to swe umiejętności zaczęły kształcić nie tylko na przekazach starszego pokolenia, ale korzystając z nauki w szkole, sięgnęły po drukowane wzorniki, tj. instruujące czasopisma kobiece i popularne pochęczniki robót ręcznych. Wo-bec takiego stanu rzeczy żadna z hafciarek w Polsce nie używa już obecnie przyborów produkcji domowej, z wyjątkiem samodziałowego płótna, które jeszcze w pewnych regionach np. na Mazowszu, \\0' Lubelskiem. służy do szycia niektórych części odzieży. Wspomniane zróżnicowania nie dotyczą jednak samej techniki v.·yszywania, która jest ciągle dalszą kontynuacją odziedziczonej umiejętności. Okazuje się bowiem, że przejmowaniem nowyc:h ściegów, uczeniem się ich i przyswojeniem połączonym z praktycznym zastosowaniem kobiety wiejskie nie były nigdy zbytni~ zainteresowane. Oczywiście nie należy sądzić, aby nauka czegos nowego przerastała ich możliwości i zdolności. Ustosunkowując 497 się do niej biernie trwały poprostu uparcie w tym, co przekazywała i uczyła tradycja, a od czego nie było wolno i nie wypadało odstępować ze względu na podtrzymanie pamięci () starszych. Taka była ogólna zasada zakorzeniona w psychice chłopskiej. Jak widać z poprzednich danych, kobiety specjalizowały się chętnie w jakimś jednym kierunku. Nie uczyły się nawet innych odmian ściegów należących do tego samego typu technicznego. Potwierdzają to np. materiały rawsko-opoczyńskie, gdzie ścieg krzyży;kowy zwykły-prosty, z;nany tutaj z kilku okazów rosyjskich koszul, odegrał na tym terenie zaledwie znikomą rolę. Powszechnym był ścieg krzyżykowy zwykły, poziomy i takiego też przede wszystkim używają po dzień dzisiejszy. Znacznie łatwiej natomiast uzupełniano zasób motywów oraz skalę bar;w. Wiele barwików naturalnych, jak kQrę dębową, korę olch()Wą, korę z drzewa śliwkowego, marzannę (Rubia tinctorum), sadzę etc. znano powszechnie, inne zaś chętnie przyjmowano. Podobnie byłQ z motywami, których dobór zwiększały nie tylko haftowa'ne wzorniki tradycyjne i kupowane, ale też pisane, drukowane, nadto lniewyczerpana fantazja ludzka. Pod tymwzględem można na przestrzeni lat, odkąd zachowały się najstarsze ślady haftów krzyżykowych zaobserwować duże urozmaicenie, którym jednak, w pewnych okresach, kierowała ogólnie przyjęta i panująca moda. A zatem na tej podstawie można wyciągnąć jesZ'cze jeden wniosek, że jak przybory techniczne i sama znajomość ściegów były raczej czymś niezmiennym i stale używanym, tak wyrażane za ich pomocą motywy i kompozycje były zrrnienne: zmieniała się ich forma, barwa, zastosowanie i znaczenie. Zmieniał się także i sam twórca przedstawiający za każdym razem indywidualnie różną jednostkę, która, chociaż działała głównie w oparciu a obowiązujące kanony, to jednak, mimo trudnych niejednokrotnie warunków pracy, po-zostawiała w tradycyjnych wyszyciach swojego regionu pewien trwały ślad. RoIa i znaczenie tej spuścizny zależały w dużym stopniu od potrzeb zewnętrznych oraz od dyspoZyCJi wewnętrznych i zdolności sa-mego twórcy. 32 - .. Luct ... t. XLIX �499 ::"vIatk!we szkole sic !"lie uczyły" - opo\dadała wspomniana Terc!;a Czepczor z Jaworzyn;n. v.; CzechosłowacJi np. nauk,; robót ręcznych w szkolach zapr0'.vadziła druga refornn szk(·'1. tj. '.V 1848 L, Va c l a v i k, Volksu.net Gewebe, 1956, s. 48. \,' W.,dług informacji uzyskanych \': 1961 r. od Teresy Czepcwr lat 69, Janin\" Bu[\" lat 42 oraz innych kobiet z Jaworzynki p. Cieszyn. ,,' B. B -a z i e J i c h, Z badalt terellou:ych nad cieszyńskim haftem lu(lov;ym, Katowice 1958, s. 11, 12: tenże. Z badań terenowych naci haftem ludou:ym It' powieci.e bielskim, Katowice 1962, s. 10-12; tenże, O opolskich ha ftach ludowych, Kwartalnik Opolski 195914, s. 137. Ponadto na podstawi~ wywiadów w 1956-59 r. z dwiema kobietami lat ok. 50 z Podle:'1a p. Pszczyna. An:lą Kowal lat 60 z Ostropy p. Gliv.'ice, Emma Langer ur. 1881 z Siołkol,Vlic St. p. Opole i innymi ze Starej Kużni p. Racibórz i z Laso\\:ic p. Tarnowskie Góry. l3 B. B a z i e 1 i c h, Z badw;' terenowych nad cieszYllskim haftem Kunst Przypisy 1 Belović B e r n a d z i k o w s k a, Hrvatski narodni vezovi, Osiek 1906, s. 17. " "niewiastom (...) wdowom i pannom według dekretu .JKM-Śd Anni 1638 haftować wSlelako wolno będzie, do czego im przeszkodą cech być nie ma". Artykuły Cechu Haftarskiego nadane przez Jana III w WarszaWi0. dnia 30 maja 1689 r. "A. B r i.ic k n e r, Encyklopedia staropolska; Soiia K o va c e v i c va, L'udowy odev \' hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. , Ksic:ga sado\'\'a wiejska państw:'\ Suskiego z 1699 r., wydana przez B. U l a n o \Ii s k i e g o. J. S \V i ą L k o 'v': s k a, Strój łowicki, APSL 1953, s. 51. 6 !';"a pocistav:ie wywiadó\v \\' 19;;;; i 1961 r. z Ewą Grbaclk:·,. Janin:.; Bury, Teresą Czepczor z Jaworz.v;1ki Zuzanną Wolny z Istebnej p. Cieszyn. 'L. lVI~'l i c ki. Sirój górali śląskich, APSL 1956, s. 76. , Polskie - v:yszywaczka: rosyjskie - wysziwalszczica; hucubkie --sz\\' aL;: czechosłowackie - svadlena, ;vajka; serba-chorwackie -- vezilja. "='la pocista\\ie wywiadów w 1956 r. z hafciarką Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40, Teresą Sikorą lat ok. GO l Istr-'bnej -'Andziołówki p. Cieszyn. lO \Vedług wywiadu w 1956 r. z Ewą Urbaczką z Jaworzynki oraz Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej-Andziołówki p. Cieszyn. JI Według wywiadu w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 69 z Jaworzynki p. Cieszyn. '" Na podstawie wywiadów z hafciarkami śląskimi; nadto por. B. Bazielich. Z badań terenowych nad cieszyóskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 10, 11 i nast. '" Na podstawie wywiadu w 1961 r. z Zuzanną Wolny lat 77 z Istebnej-Andziołówki oraz w 1952 r. we wsi Zembrów i Gródek p. Sokołów Podlaski. Ił Według wywiadu przeprowadzonego w 1961 L Z Teresą Czepczor z Jaworzynki p. Cieszyn. ,; ,Sajpierw uczyły my sie jedna od drugiej, a potem we szkole. Katowice 1958, s. 1U-12. Informacji udzieliła w 19:36 r. Zuzanna Choleksa lat 65, córka Ewy .Jav..-orsklej z Brennej Leśmcy. t" Na podsla\vie wywiadów w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 70, Ewą Ligocką lat 63 i .Jadwigą Jałowiczor lat 60 z Jaworzynki p. Cieszyn. ~I ,.Pytel" - w"dług Słownika Etymologicznego słowo przejęte prawdopodobnie za pośrednictwem Czech, z niemieckiego Beutel - wór do przesiewania mąki. na picniądze: pytlować (językiem) - gadać dużo i prędko. "' Dla poparcia tej hipotezy warto jeszczc dodać, że osiedlająca się -,\- X VI 'o'-. W Beskidzie Śląskim ludność wołoska migrowała grupami rodo"\\Tymi. które z czasem łączyły się w spółki szałaśnicze. Było ich jednak niewiele. W XVIII w. np. w Jaworzynce, wsi na "wyrc;biskach" lcśnych mieszkało 14 chłopów i 7 zagroników. " Na podstawie wywiadu przeprowadzonego w 1957 r. " Nie sposób andlizować wszystkich prac, wszystkich wyszywających, bo jednych jak i drugich jest jeszcze bardzo dużo w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie p. Cieszyn. ludowym, Jq :.i rzynki .l Na podstawie p. Cieszyn. wywiadu ".; No! podstawie wywiadu Zapasiclci p. Cieszyn . t, Sikora w 1956 r. z Ewą Urbaczką w 1961 r. z Janiną lat 50 z Jawo- Bury lat 42 z Jaworzynki ='la podstawie wywiadów w 1956 r. z Jadwigą Fizek lat ok. 45, Teresą lat 60 i Marią Mały jurek lat 65 z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. 22 Na podstawie wywiadu w 1956 r. z Zuzanną z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. !, Xa podstawie materiału z wystawy czo;':' bdowa \\'Oj katowickiego", która .,Tradycyjna b.da otwarta Marekwicą lat 48 i współczesna twórw :Yluzeum Górno- �501 500 śląskim w Bytomiu w 1956-57 r. oraz wywiadu w 1961 r. z Zm.anną Kohut zamieszkalą w Wapienicy p. Bielsko. 30 T. S e wer y n, Hafty opoczyńskie, Lwów 1926, s. 19. 31 Na podstawie: eksponatów MEK, badań terenowych w 1949 r. i materialów archiv"alnych IS-PAN. 32 Na podstawie materialów archiwalnych IS-PAN, ",kspJnatów MKL eksponatów MEK. 3:1 Na podstawie eksponatów lVIKL. 3~ Haft i zdobienie stroju ludowego, s. 19. 35 Na podstawie eksponatów i'v1KL, MGB i Muzeum \1'; Łowicz\". ;)6 J. Ś w i ą t k o w s k a, Strój lowicki, APSL; A. C h m i e l i ń s k a, Księżacy 37 i ich Hanna strój. K l' o n b e r g e r-F r e n t z e n, Deutsche Stickmuster, Ham- burg. 38 :lO Na podstawie m3teriału archiwalnego IS-PAN. B. K a z n o w s k a - Jar e c k a, Strój Biłgor(ljsko-tarnogrodzki.. APSL 1958, s. 17, 43. Również na Huculszczyżnie haft kolorowy wykonują tylko nieliczne, dwie, trzy kobiety we wsi. które zwą "szwali", tj. szwaczki. Inne Hucułki znają przede wszystkim haft bialy. K a i n d l, Die HttclLlen, 1894. ~1 Na podstawie materiałów archiwalnych IS-PAN, badań terenowych. w 1952 1'. i eksponatów Muzeum w Białymstoku. '12 WeI e wa, Bulgarische VolkssHckereien, Sofia 1959, skrypt. ~3 A. Va c l a v i k, Volkskunst 1wd Gewebe, 1956, s. 47. • 4 B e l o v i ć - B e l' n a d z i k o w s k a Jelica, Hrvatski naro:1ni l:e4'; zovi, Osiek 1906, s. 80. K a l' a n o v i ć. Zenska 16 K a m i ń s k a, Nahlik, •5 Jlosnja u Zmijanju, Włókiennictwo S"rajevo gdańskie 1926, s. 11. W., Łódź w X-XIII 1958, s. 103-4. 47 Batystów i muślinów używano do szycia kabotków, haftowano nato:niast na płótnie, które potem przyszywano w odpowiednim miejscu. .3 Według informacji z 1956 r. Zuzanny Choleksy lat 65 z Brennej Leśnicy; jej matka, Ewa Jaworska, która zmarła około 25 lat temu wyszywala ludziom kabotki. "To było silne wyszycie, można je bylo przeszy\va(' z kabotka do kabatka. Trzy kabotki można bylo potargać (znosić) przy jednym takim wyszytym lemcu··. ~.)Elena H o l e c z y o v <'l, Prlspevok k technologii Slovenskej l'tlC/owej vysivky, Slovensk~' l'ud()\'y textil. 1957. s. 48-50. .'0 Vejsil C u l' i': i ć, Narodni uez u Bosni" i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. ;1 R 8 b o t n o w a.. Jak o w 1·(' wa, Ruskaja narodnaja wysziwka, Moskwa 1957, s. 35: M a s lowa, Naroclnyjornament wierchniewolżskich Kariel, Moskwa 1951, s. 105. 5~ Th. B o s s e l' t, Die Volkskunst in Europa, LII/9, LIl/8. 'J Ib. 5\ Zbiory Muzeum Zydowskiego w Krakowie. .'3 Vlasta F i a l o v a, Zapomenuty druh lidoueho vysivani z Va1asska, Casopis Moravskeho musea v Brne (Acta musei Moraviae) XXXVI, 1951, 2, Vedy historicke, s. 162-181. ;G B o s s e l' t, o. c., LXVII/7, 10, 12; LXIX/13. '7 C a u l f e i l d and S a war d, The Dictionary of Needlework ..., London 1882, s. 313. 53 Elena H o l e c z y o v a, o. c. JO Elena H o l e c z y o v a, o. c.' 60 C u l' C i ć, Narodni vez u Bosai i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. 6\ Na podstawie badalI terenowych w 1952 r. w różnych wsiach powiatu Sokolów i Węgrów. 62 T. S e wer y n, Hafty opoczyiLskie, Lwów 1926, s. 18. 6:) Na podstawie wywiadu w 1957 r. z Jadwigą Kubaszczykowa lat 35 z Koniakowa Rupienki p. Cieszyn. 64 Na podstawie wywiadów w 1956, 1957, 1961 r. z Zuzanną Marekwicą lat 48, Zuzanną Wolny lat 77, Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 45 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej Andziolówki oraz z Ewą Ligocką lat 63, Jadwigą Jalowiczor lat ok. 60 i jej córką, Marią, lat 35 z Jaworzynki p. Cieszyn. 65 T. S e we l' y n, Hafty opOCZyiLSkie, Lwów 1926, s. 17. aG Por. ,1. K a m i ń s k a i A. N a h l i k, Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź 1958, s. 103: Solanum nigrum - psianka czarna, jagody dają barwę b l' ą Z o w ą; Viburum Opulus kalina, jagody dają barwę c z e l' won ą; Prunus Spinosa tarnina, z pestek i korzeni barwy: z i e lon a, ż ó I t a, b r ą z o w a; Centarea Cyanur - bławatek, z kwiatów barwa b łęk i t n a; Iris pseudoacorus - kosaciec żółty, z kłączy i kwiatów barwa ż ó ł t a; Rumex acetosa - szczaw ostry, barwi na z i e lon o; Polygollum aviculare - rdest ptasi, z calej rośliny barwa ź ó I t a i z i e lon a: Sambucus nigra - bez czarny, z jagód barwa c z a r n a: Stachys Silvaticus palustris - czyścicc blotny, z liści barwa z i e lon a; Galium verl1m aparine przytulia żółta, z korzeni barwa f i o l c t o w a. " H o l e c z y o v a, o. c., s. 48-50. H o l e c z y o v a, O slovenskej l'udovej vysivke, TvaI' 1948, 4. K a i n d 1. Die Hucu/en, 1894 . ,n iVIa k o w s kij, Narodnoje iskustwo podkarpatskoj Rusi, Praga 1925. -, Holcczyo\·a. o. c .. s. 48-50. '. C •.:rciC, iVa7'oani l'ez ił Bosni i Hercegovini. Kalendar "Napredak"~ 2a 1935. Sarajevo 1934. (;0 �502 n B e n E' S, VystU1.iU vysirek v UherskeIH Brocle, Vec! ({ licle H'.~3·-;:-8. s. 375. 74 Va c l a v i kAntonin, Volkskunst lind Gcwebe, 19.56 r. SKROTY MEK MKL IS PAN APSL MGB - Muzeum Etnograficzne, Kraków IVluzeum Kultury i Sztuki, Warszawa - Instytut Sztuki Polskiej Akademii ~allk, Atlas Polskich Strojów Ludowych Muzeum Górnośląskie, Bytom WANDA Wc.,!;Z2.wa JOSTOWA MATERIAŁY DO ZAGADNIENIA GOSPODARKI W "BORACH" ORA WSKICH CHŁOPSKIEJ WS TĘP Orawa w dotychczasowej polskiej literaturze etnograficznej posiada słabą dokumentację. Przyczyny tego zjawiska leżą niewątpliwie w trudności nadania zagadnieniom perspektyvv'y rozwojowej, który to postulat bez materiałów znajdujących się na Węgrzech i w Czechosłowacji jest trudny do zrealizowania. Wiekowy związek polityczny Orawy z Węgrami stalwia badaczowi wymagania gruntownej znajomości historii społeczno-ekonomicznej i ustroju rolnego węgierskiego. Na domiar trudności należy zaznaczyć, że Polska od drugiej wojny światowej nie dysponuje mapami katastralnymi trzech wsi Drawskich: Lipnicy Wielkiej, .Jabłonki i Chyżnego. W tych warunkach trudno nadać pracy inny charakter jak tylko wyłącznie usystematyzowanych materiałów. Celem pracy, w obecnym jej etapie, jest utrwalenie zanikającej niezwykle szybko tradycyjnej gospodm'ki chłopskiej \v "borach orawskich". W przyszłości planuje sh~ rozszerzenie tematyki do problemu roli, jaką w gospodarce trzech wsi orawskich: Chyżnego, Jabłonki i Piekielnika odgrywają bądź odgrywały w ,nieda:wnej przeszłości znajdujące się w ich granicach administracyjnych tzw. przez miejscową ludność "bory" oraz objęcie studiami borów podhalańskich. Pojęcie "bory" obejmuj2 kompleks torfowisk, pustaci, łąk i łęgów nadrzecznych, przerYvvanych skrawkami uprawnych zagonów i lasów sosnowych. Materiały, na których oparto studium, pochodzą bądź to ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5c3e1b9126dd450157dbf59e0248f6.pdf 49d027dfaa5ab0b800084eb85d7bbe0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Pomorze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:223 Title A name given to the resource Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.417- 450 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text , JOZEF BURSZT A PRZEGLĄD ... ' .. j I PERSPEKTYWY BADAN ETNOGRAFICZNYCH NA POMORZU ZACHODNIM Badania etnografic:zme na FomoTZu Zachodnim mogą dziś dotyczyć nie jednej, a dwóch odrębnych rzeczywistości kulturowych. Pierwszą jest kompleks .,przeszłej" kultury tego regionu, której ciąg życiowy zakończył siq wraz z końcem II wojny światowej. Obejmuje ona zarówno kulturę dawnych zachodnio-pomorskich plemion słowiańskich, jak i powstałych na ich podłożu i w wyni-ku kolonizacji niemieckiej młodszych grup etnograficznych i reg'ionów kulturowych. Druga, całkiem odrębna rzeczywistość kulturowa - to kształtująca się współcześnie, od 15-u zaledwie lat, kultura ludowa tego regionu, której istotą jest wytworzenie się nowego oblicza kulturowego, niejako nowej syntezy kulturowej poprzez procesy asymilacj1i, adaptacji i amalgamacji treści kulturowych różnych grup etnicznych i regionalnych, współżyjących na terenie poszczególnych wsi. Z pierwszej rzeczywistości kułturowej powstały zarówno w terenie, jak i w zbiorach muzealnych nidiczne stosunkowo relikty materialne, żywe zaś elementy zachowały się tylko tam, gdzie pozostała ludność autochtoniczna, tj. na wschodnich skrawkach Pomorza Zachodniego. Pozostała jednak z okresu pTzedwojennego stosunkowo bardzo obfita spuścizna naukowa etnografów i badaczy, głównie zachodniopomc\l'skich, niemieckich, odtwarzająca dość dobrze miniony stan kultury tego regionu, Powstaje stąd dość specyficzna sytuacja dla współczesnych badań etnograficznych dotyczących dawnej kultury Pomorza Zachodniego. Z jednej strony bowiem istnieją mocno ograniczone możliwości przeprowadnnia poszuk1iwań terenowych. Badania 27 - .,Luc!"·, t. XLIX I �418 dotyczyć mogą tylko wyszukiwania na całym terenie zachowanych jeszcze reliktów i ich opracowania. Jest to oczywiście wobec zniszczenia w czasie wojny większości dotychczasowych zbiorów muzealnych - zadanie poważne. Badania nad całością miejscowej kultury ludowej można przeprowadzać jeszcze niemal w pełni na terenach o ludności autochtonicznej, Dużo stosunkowo możliwości badań uzupełniających kry ją w sobh~ zbiory archiwalne l. Z drugiej strony istnieje wspomniana obfita literatura etnograficzna tym cenniejsza, że dotyczy wyłącznie minionej przeszłości kulturowej. Z tej racji stanowi ona niejako kompleks zamknięty, który może być już tylko niezmacznie PQszerzony od strony faktograficznej, natomiast jest i będz'ie dawał szerokie możliwości interpretacji, zwłaszcza w świetle nowych badań i postępów etnografii i historii. Zatem w stosunku doW'spomnianej pierwszej rzeczywistości kulturowej wyłoniły się i są realizowane następujące odcinki badań et'nograficwych na Pomorzu Zachodnim: 1) te,renowe badania penetracyjne celem głównie rejeskacji zachowanych reliktów kultury, prowadzone zarówno indywidua'lnie przez pojedynCZE' OtsJby, jak i zbiorowo z ramienia różnych instytucji; 2) badania historyczno-etnograficzne, prowadzone w oparciu o różnego ror12aju zbiory archiwalne; 3) studia nad wybranymi zagadnieniami na podstawie przede wszystkim interpretacji spuścizny naukowej z okresu przedwojennego. Zdajmy teraz sprawę z tych trzech odcinków badań etnograficznych. PI zedstu'.vimy je w postaci najkrótszej i bynajmniej nie pełnej. Chodzi tu bowiem o to tylko, ażeby zwrócić uwagę na najważniejszą problematykę. POLSKIE BADANIA TERENOWE NA POMORZU ZACHODNIM VV U.KRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ Jeśli chodzi o b8.dania terenowe wspomnimy tylko o tych, które były dotąd prowadzone przez instytucje naukowe - katedry uniwersyteckie, muzea, instytuty i towarzystwa naukowe. Zasłużony badacz kultury ludowej Pomorza, r:;rof. ell'. B. Stelmachawska, poświęoiła sporą C2ęŚĆ swych zainter230wań obszarowi zachodnio-pomorskiemu już w okresie międzywojennym jako pracownik Uniwersytetu Poznańskiego, następnie - Muzeum Miejskiego w Pomani u,i Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego. Tuż zaraz po wojnie, jako kierownik Katedry Etnografii UMK w Toruniu, prof. S t e l m a c ho w s k a r,ozwi:nęła ożywioną działalność bada1wczą na terenie Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Już w 1946 r. publikuje program badań na Ziemiach Zachodnich, które mają dać odpowiedź na dwie zasad'nicze kwestie: jakie dadzą się wyszukać 'relikty kultury polskiej i słowiańskiej na Ziemiach Zachodnich oraz jakie są formy i kierunki ewolucji -etniczmej w wyniku repolonizacji tych ziem 2. W ślad za zapowiedzią i programem poszły badania tmuńskiego ośrodka etnograficznego. Zespół badawczy pod kierunkiem pirof. Stelmachowskiej w kilku ekspedycjach objął systematycznymi badaniami teren Słowińców, a penetracyjnymi dalej na zachód polożone powiaty·J. Wyniki tych badań zosta,ły po części opublikowane, po częsci ukazują się już po śmierci B. Stelmachowskiej w serii Biblioteki Słupskiej 4. Badania objęły jednak głównie kulturę materialną· Katedra Etnografii Uniwersytetu Poznańsk'iego za czasów kierownictwa prof. dra E. F r a n k a w s k i e g o w ramach szerzej zakrojonych badań zainteresowała się zagadnieniem granicy etnograficznej wielkopolsko-pomorskiej. Badania w latach 1954--1956 przeprowadzał dr Tadeusz W rób l e w s k i. Spośród muzeów pomorskich działalność naukowo~badawczą uprawiały dotąd tylko dwa - szczecińskie i toruńskie. Jvluzeum w Szczecinie utworzyło w 1948 r. (jako ówczesne Muzeum Morskie) odrębny Dział Etnograficzny. Ten Dział zakreślił sobie szeroką d2'~ałalność badawczą· W jej ramach dr T. D e l i m a t przcprJ\\'&dził intensywn2 bL~::!aniana:! s::kutni:::twem pomorskim 5. Badania penetracyjne przeprowadzone przez mgr A. G e rl a c h w 1957 r. dotyczyły budownictwa i szkutnictwa 6. Muzeum Etmograficme w Toruniu wespół z Muzeum Mazurskim w Olsztynie pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e l' o w s k i e j- :1 I I �420 421 P r Li f f e r o w e j przeprowadza badania terenowe na terenie powiatu złotowskiego. Należy wspomnieć także o przeprowadzanych regularnie od 1946 r. systematycznych badaniCich Katedry Architektury i Pla-' nowania Wsi Politechniki Gdańskiej pod kierunkiem profF. M ark o w s k i e g o. Objęły one systematyczną inwentaryzacją zabytki budownictwa l udowego na całym obszarze Pomorza - wpierw na terenie Kaszubszczyzny (przebadanie ok. 300wsi), następnie woj. olsztyńskiego i koszalińskiego. Zebrane b0gate materiały nie zostały jeszcze dotąd opracowane. Tak się złożyło, że w ramach planów badawczych najbardziej; zasłużonej dla Pomorza Zachodniego placówki, jaką jest Instytut Zachodni, nie zaplanowano zupełnie problematyki ściśle etnograficznej uważając zapewne, że rola ta na,leży do uniw€'rsytE'~kich katedr etnografii i do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego .. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zainteresowało się Pomorzem Zachodnim na równi z innymi reg;oinami Polski. Zaplano-wano 3 zakresy działalności i :3 seTie wydawnicze: Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Polskich Strojów LudGwych oraz poszczególne monografie, których ukoronowaniem miało być specjalne dzieło "Pomorze Za~hodni2" 1. Do opracowania monografii "Pomorze Zachodnie" jeszcze nie doszło i zapewne nie pn~dko to nastąpi *. Ze wzmianką o Polskim AtLasie Etnograficznym 8 wchodzimy od razu w trzEc:i odcinek bada!'l dotyczących dawnej rzeczywistości kulturowej Pomorza Zachodniego, mianowicie pode jmowania i rozwiązywania przez uczonych polskich niektórych, specjalnie ważnych z punktu widzenia in~eresów nauki polskiej, p:roblemów etnograficznych. Wiążą się one oczywiśe:e z wymienionymi pop,:zednio obydwoma odcinkami badań, niemniej jednak pLnktern wyjściowym dla ich podjęcia jest z3zwyczaj stanowiskG dotychCL:ascwej, ściśle dowojennej etnografii niemieckiet. 'Patrz wydane przez P. T. L.: A. D o b r o w ol s k i e j. Strój pyrzy"ki. P. S. \'1 1:';55 .. Pra::.''? i Materiały Eto:Jgraf!czne" tom XVI, Sz~zecin 1959 oraz to!n_ XXII Szczecm l~tiO.. ,Literatura ludowa" Pomorze Zachodnie Nr 45 1969. Patrz te~ ,.Lud" t. ·,8 Wrocław 1963 oraz ..Polski Atlas Etnograficzny" zeszyt I Wrocław 19". wyd. P. A. N. (Przyp. Red.l. DO'WOJENNA NIEMIECKA LITERATURA ETNOGRAFICZNA Nie miejsce tutaj na szczegółowe omówienie i ocenę całego dorobku etnografii niemieckiej dotyczącej Pomorza Zachodniego. Potrzebna nam tu jest jednak krótka chalI'akterystyka tej nauki i jej rozwoju. Można w jej dziejach wyróżnić dwa nierówne okresy: 1) od jej właściwego początku, gdzieś .po 1890 r., do ok. 1930 r.i 2) okres 1931-1939. Pierwszy okres cechuje żywiołowy niemal l'ozwój badań i publikacji etnograficznych, dotyczący jednak niemal wyłącmie kultury społecznej i duchowej Pomorza. Działalność badawczą i naukową prowadziły ra,czej indywidualne jednostki, amatorzy i miłośnicy kultury ludowej, głównie z własnej łnicjaty~y i na swój Taichuneik.Na cZlOłowybijają się: A. H a a s, O. K n o o p, i U. J a h n. Skupieni wpierw przy Monatsbliittel' der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde (od 1887) i przy Baltische Studien, od 1892 r. badacze pomorscy posiadali własne 'czasopismo poświęcone wyłącznie etnografi.i Pomorza, tj. miitter der pommerschen Volkskunde. Jak już sam podtytuł tego pisma mówi 9, na 00 wskazuje także treść wszystkich ID roczników, gromadzono wyłącznie ma1eriały opisowe i to z zakresu kU'ltury społecznej i duchowej, brak zaś było zainteresowań kultu'rą materialną. Tak było z małymi wyjątkami aż do lat 3D-ch, kiedy nastąpił wyraźny przełom. Ok-res 1931-1936 jest szczytowym w rozwoju etnografii pomorskiej nie tylko ze względu na niezwykłe ożywienie badań nad wszystkimi dziedzinami kultury ludowej 10, ale przede wszystkim na podjęcie i opracowanie kilku zagadnień ogólnych, dotyczących zwłaszcza przestrzennego ukształtowania się zjawisk kulturowych na Pomorzu. Zagadnienia te wynikły przy przejęciu i zastosowaniu metody geografi.czno-kartograficzmej w etno.grafii. Określono to jako Yolks = und Kulturgeogmphie. STREFY I REGIONY KULTUROWE POMORZA i\. Jednym z najważniejszych osiągnięć naukowych było stwierdzenie, że Pomorze Zachodnie nie stanowi jednolitego obszaru �4~2 kulturO\~ego lecz dzieli się na kilka stref, 'IV obrębie. których występuJe ~ kolei kilka regionów kulturowych. Punktem wyjściowym badan .by~y ,,:yniki dociekań W. P e s s l e l' a dotyczące rozprzestrzenIenIa SIę na Pomorzu domu typu dolnosaskiego 11_ Da:lszy zasadniczy podział na regiony kulturowe całego Pomorza powst~ł w wyniku badań R. H o l s t e n a dotyczących geografii wY'raz~w 12. Został ..on w pełni potwierdzony i rozbudowany przez szczegolowe badanIa W. B o r c h e l' sa i innych 13, a szczególnie' przez pra:cenad Atlasem Kultury Ludowej Pomorza H. . Ustal'ona trójskefowość Pomorza przedsta1wia się następująco:' pIerwszą strefę, stanowi Pomorze Zaodrzańskie (Vorpommern) po rzekę Wkrę I Żarową (Ucker u. Za1row); druga rozciąga się po rzekę Parsętę, trzecia po Łebę. ,Te trzy zasadni~ze strefy kulturowe Pomorza zostaly wyd~lelo~e n.a podstawIe geografii wyrazów .j różnic \V występowanIU nIektorych zwyczajów ludowych 15, a mają one, zdaniem H o l s t e n a i K a i s e r a 1~, wynikać z trzech ,różny.ch kierunków kolonizacji niemieckiej: strefa z3JChodnia miała' zostać skolonizowanaosadnikami z Dolnej Saksonii i Westfalii, stTefa środkowa, po Parsętę, kolonistami z Dolnej Frank<Jni'i i Nadrenii. strefa wschodnia zaś przez niemieckie zakony rycerskie od XIV w. J,UŻ tutaj można zauważyć, że autorzy zajmujący się regionamI kulturowymi Pomorza nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzegać, że u podłoża zróżnicowań leżeć muszą także różnice w asymi'lacji kulturowego podłoża słowiańskiego 17. ~odstawowe znaczenie dla dalszych do'ciekań mają ustaloneregIOny występowania, niektórych zjawisk kulturowych, jak strojów i sztuki ludowej. W. Borchers, jeden z najbardziej pracowitych i zasłużonych badaczy kultury ludowej Pomorza, wykorzystując dotychczasowe szczegółowe opracowania, pierwszy' dał kartograficzne ujęcie występowania obu tych zjawisk. Jest' charakterystyczne, że oba te zjawiska występują wyspowa i - co więcej - zasadniczo się pokrywają z tym jednak. że obszary występowania sz.tuki ludowej są nieco większe niż strojów. co' jest zresztą zrozumiałe. B o r c h e r s posługuje sic: ramowym podziałem H o l s t e n a i w ramach trójstrefowości Pomorza ustala szczegółowe regiony kulturowe. Pomocniczo posługuje się dalszym jesz.cze podziałem Pomorza na strefę przybrzeżną (Kiistengebiet) i wewnętrzną (Binnenland), a to ze względu na dwa podstawowe zajęcia ludności, wyznaczające w ,istotnej mierze typ kultury, mianowicie przybrzeżne rybołówstwo morskie i rolnictwo. W dwóch zasadniczych w tej mierze pracach, opublikowanych w 1932 i w 1933 r.18, B o r c h e r s ustala następujące regiony występowania strojów i przejawów sztuki ludowej: w obrębie obszaru przybrzeżnego, a w strefie Pomorza Zaodrzańskiego półwyspy Dars i Sianożęt (Zingst), da1ej wyspy ota'czające Ranę (Rugię), jak Chycina (Hiddensee) i Omaniec (Ummamz) oraz półwysep mnichowski -na Ranie i wreszcie Ina Uznamiu półwY5€'p Lipa (Lieperwinkel). W pasie przybrzeżnym Pomorza Środkowego, od Kamienia po Kołobrzeg, wydZJiela parafię Wrzosowo (Frit-. zow) i Białoboki pod T'rzebiato-.vem, w pow. kamieńskim (na południu) wieś Laska (Laatzig). Na Pomorzu Dolnym mamy wpierw oderwaną wyspę dwóch iwsi - Jamno i Łabusz i wreszcie, jeśli chodzi szczególnie o sztukę ludową, S'ze'reg wsi pow. dadowskiego i słUJpskiego, J ak0 osta tll'i na wschodz'ie region kulturowy, ale tylko pod względem strojów, wymienia Kaszubów nadłebskich. O sztuce kaszubskiej nie chce jednak pisać, uważając, że przekazy jej są za skąpe. W głębi lądu wyróżnia szczególnie znany obszar pyrzycki, dwie wsie 'nad Odrą, Widuchowa (Fiddichow) i Ognica (Nipperwiese) i wreszcie kilka wsi w dawnym pow. Szadzko (Saatzig) na wschód od Stargardu. Pomijając na razie szereg kvvestii wiążących się z powyższymi regionami kulturowymi, należy podkreślić szczególną wagę ich ustalenia. Odkąd bowiem je zauważono, stały się one podstawą różnorodnych interpretacji celem ich wyjaśnienia. Dlaczego regiony te ukształtowały s:ę wyspowo, dlaczego wi~kszość ich występuje w pasie nadmorskim, skąd się biorą zauważone między niektórymi regionami (np. obszarem środkowym, a ośrodkami na Ranie) ciekawe filiacje, dlaczego znów inne regiony odcinają się od reszty swą odrębnoścą, skąd w ogóle doszło do ich powstania, a dlaczego ogromna większość obszaru pozostała ! I , I I , I, I; �424 kulturowo jałowa, itd. itd. Są to w istocie zagadnienia najbardziej pasjonujące i nic dziwnego, że do dzisiaj są one przedmiotem interpretacji i będą nimi chyba jeszcze długo. Właściwa bowiem odpowiedź na te zagadnienia zawierać może klucz do rozwiązania wielu kwestii, stawianych także przez inne nauki, np. historię· W tych zagadnieniach może się też kryć materiał do odpowiedzi na wiele kwestyj etnicznych. B o r c h e r s zauważył, że regiony występowania stl'lOjów ludowych pokrywają się mniej więcej z innymi zjawiskami etnograficZ'nymi 19. Tark więc np. stroje wybrzeża z zasięgiem domu dolnosaskiego, strój pyrzycki z zasięgiem domu pyrzyckiego itp. Z zasadniczym zaś trójstrefowym podziałem pokrywać się ma wg niego nawet histor,ia kultury: w za!chodniej części Pomorza panowało miejskie pl'alWOlubeckie, w środkowej magdeburskie, zaś we wschodniej chełmińskie. W wyjaśnieniu zjawiska powstania regionów kulturowych, Borchers, idąc po -części za poprzednikami, Ziwłaszcza za Holstenem, wprowadza szeTeg różnorodnych czynników, ,o których warto wspomnieć, gdyż będą się one u innych często powtarz.ać. Niektóre z wyjaśnień zatrącają dobrze znaną nacjonalistyczną mistyką 20, in:ne jednak zawierają uchwycenie istotnych związków przyczynowych. Nie można Borchersowi odmówić swrokicr. horyzontów. Już w samym założeniu widzi ogólny wpływ wa· runków geograficznych, historycznych i gospodarczych. Pomorze jest terenem zderzenia się kultury germańskiej ze słowiańską, jak :powiada -.:-. zachodnio- i wschodnioeuropejskiej. Widzi też związki kulturowe niemieckiego obszaru kulturowego ze Skandynawią. Pomorze jest krajem, gdzie splotły się wpływy Brandenburgii. Zakonu Krzyżackiego, Polski i Szwecji 21. Jest ono też krajem typowo kolonizacyjnym, gdzie osiedlono osadników z różnych stron i gdzie ludność słowiańska została zniemczona z \vyjątkiem Kaszubów. Śladów Słowiańszczyzny jednak szuka B o re h e r s tylko i jedynie na tych nie zniemczonych jeszcze terenach, ale i tam - uważa - trudno jest powiedz,ieć, co np. w strojach kaszubskich jest niemieckiego, a co polskiego czy słowiańskiego. gdyż nauka za pó2mo do tych zagadnień przystąpiła. Stąd 425- też i w sztuce kaszubskiej Borchers widzi tylko wpływ zachodnio-pruski, a nie słowiański czy polski 22. Interesują szczególnie te ujęcia Borchersa, które starają się wyjaśnić ową charakterystyczną wyspowość w występowaniu l'egrionów kulturowych. Borchers wskazuje szczególnie na wpływ osadnictwa prowadzonego przez średniowie'czne klasztory cystersów (rejon Mnichowa i Pyrzyc) i premonstrantów z Trzebiatowa nard Regą (osadnictwo idące z holenderskiej Fryzj;i). Chodzi tu nie o bezpośredni wpływ klasztorów, ale o lepszą znacznie pozycję społeczno-ekonomiczną kolonistów niż chłopów miejscowych w dobrach rycerskich. Tam, gdzie chłopi mieli lepsze warunki f'gzystencji, ich społeczno-prawna i gospodarcza pozycja była ustabilizowana, gdzie silna władza brała ich w opiekę i chroniła - tam mogła wykwitnąć w pełni kultura ludowa. Wielkie zaś bwle plamy na kultur'owej karcie Pomorza pokry'wają się mniej więcej z zasięgiem dóbr rycerskich, gdzie panował ustrój pańszczyzniany. Nad stwierdze.niami W. B o r C h e r s a warto był>o zatrzymać się z tego względu, że jest to pierwsze pełne ujęcie regionów kulturowych Pomorza i że sta'nowi próbę wyjaśnienia ich powstania, choć jeszcze bardzo ogólną i raczej w postaci ~formuławania zagadnienia do dalszych badań. W takim też ujęciu. wydaje mi się, leży klucz do rozwiązywania większości zjawisk etnograficznych Pomorza Zachodniego. ZAGADNIENIE ETNICZNE. STOSUNEK l'<AUKI NIEMIECKIEJ SKlEJ DO SUBSTRATU SŁOWIAŃSKIEGO Na czoło zagadnień związanych z regtonalizacją Pomorza Zachodniego wysuwa się sprawa składu etnicznego ludności i późniejszych jej zmian. Chodzi 7. jednej strony o wykazanie ugrupowań słowiańskich i polskich oraz niemieckich i innych, z drugiej o analizę ich wkładu w ogólną kulturę ludową Pomorza. Pod tym względem stanowiska badawcze nauki niemieckiej i polskiej Jóżnią się nieraz dość znacznie. Jeśli chodzi o stanowisko etno- �42(j grafii niemieckiej, można go najkrócej scharakteryzowac następująco: 1) Sprawa składu plemiennego ludności słowiańskiej nie jest przedmiotem jej zainteresowania. Od czasów pracy F. T e t z n er a ~.1 nie było na ten temat poważniejszego opracowania. Nacisk kładzie się głównie na niemieckie grupy etniczne kolonizujące Pomorze. Poznane są one jednak dotąd dośćogólnj,kowo. 2) Istnieje wyraźna niechęć do przypisywania innym, nie niemieckim grupom 'kolonistów większego Wlpływu na kultUTę ludową Pomorza. Wpływy szły niemal wyłącznie od stl'ony kontynentu, od południa, wnoszone przez kolonistów niemieckich 24. Wybrzeże morskie - odczuwa się to wyraźnie w opraoowaniach niemieckich - nie jest tu pomostem łączącym kulturowo leżące nad morze kraje, ale jakąś nieprzebytą ścianą, do której dochod.ziły wpływy niemieokie z południa. Były to tylko wpływy kontynentalne 25. Z obcy'ch grup etnicznych przypisuje się pewne znaczenie, i to w stopniu znacznie zmniejszonym, kolonistom holenderskim i fryzyjskim 26, 3) Stosunek do wpływów i pozostałości słowiańskich jest więcej niż wstrzemięźliwy. Nie zaprzecza się, że elementy słowiańskie w kulturze ludowej Porrtorza istnieją, są one jednak: a) zbyt skąpe, aby były godne specjalnego zainteresowania; b) występują raczej tylko tam, gdzie zachowały sif; resztki ludności kaszubskiej. W przeciwieństwie do dawnej etnografii niemieckiej, która odrębności w kulturze ludowej Pomorza, nie posiadające analogii z cechamikultuTY ludności niemieckiej, skłonna była tłumaczyć jako pozostałości słowiańskie -' przedstawiciele nowszej etnografii (mam tu na myśli głównie twórców dzieła "Atlas de?' Pomnw?'schen Volkskunde") usiłują pozostawić jako niewyjaśnione, czekając na dalszy rozwój badań etnograficznych, lub tłumaczyć innymi wpływami. 4.) To ogólne stanowisko w stosunku do spuścizny ~lowiańskie'; pozostaje w łączności z mechanicznym po£lądem na sam proces kolonizacji i germanizacji. Przesadny pogląd na zbyt szvbkie i całkowite zgermanizowanie Pomorza z wyjątkiem ~\I~chodnich jego skrawków stoi w ścisłej łączności z drugim po- 427 glqdem, że germanizacja ludności autochtonicznej była równoznaczna z momentalnym niemal i kompletnym rozpadem dotychczasowych treści kulturowych, a przyjęciem się z miejsca inn yeh, nowych treści. A tak w rzeczywistości nigdy nie było. Tr~dn{) na tym miejscu przedstawić skomplikowany mechanizm procesu wynarada,wiania, ale przecież dotyczy 'On "wymiany" tvlko niektórych treści i to w drodze stopniowego wzajemnego ~rzenikania i przejmowania poszczególnych elementów i ic~ adaptacji. Niektóre tylko elementy zanikają stopniowo całkowlcie, inne żyją nadal choć nieraz pod inną etykietą. Tak jest z\vłaszcza w obyczajach i zwyczajach oraz w treściach folkloru. Można stwievdzić, że w tych zagadnieniach stanowisko przedwojennej nauki niemieckiej wwiera wyraźną, a zas:ldniczą wewnętrzną sprzeczność. Z jednej bowiem strony przyjmowało się, najczęściej milcząco, że na większości terenów Pomorza kompletny niemal rozpad kultury słowiańskiej nastąpił już w XIII-XIV w. 27, że zatem kuliuTowe elementy słowiańskie nie wykazywały żadnej tendencji do p'r~etrwania - i dl~tego z.anikły. Z drugiej jednak strony przyjmuje się expreSSIS verbIS, że we współczesnej kulturze ludowej Pomorza istnieje wiele elementów starogermańskich, sprzed tysiąca lat 28. Jest to oczywiste przykładanie dwóch różnych założeń i kryteriów do tego ~amego zjawiska - kuUury ludowej. W świetle tej sytuacji jest najzupełniej zrozumiale, że nauka polska zmierz.a w pierwsz.ym rzędzie do szczegółowego odtworzenia przemian etnkznych na Pomo'rzu Zachodnim w ciągu dziejów ze szczególnym uwzględnieniem stopniowego zanikania ludności słowiańskiej 29. Co się zaś tyczy pO,~lądu na zmiany kulturO'.ve, to można ogólnie stwierdzić, że nauka polska zajmuje tu star,owisko metodologicznie bardziej słuszne. W większym stopniu :;niźeli przedwojenna nauka niemiecka traktuje poszczególne elementy kulturowe i całą kulturę funkcjonalnie - jako wynik działania szeregu różnorodnych czynników: stosunków społecznogospodarczych, politycznych, wpływu miast, dworu i klas uprzywileJow:mych, infiltracji elementów obcych z zewnątrz, ale teżi to przede wszystkim - jako odbicie odrębności gruPO\\'€j �429 428 i przynależności etnicznej. W formach mieszanych i pochodnych - a takimi głównie są pomorskie elementy kulturowe w ich zlepku i nawarstwieniu się doszukuje się - jeśli jest to tylko możliwe - genezy poszczególnych składników i form, w tym elementy pochodzenia słowiańskiego budzą - rzecz jasna - największe zainteresowanie. Wychodzi się przy tym z założenia. że w utrwalonych faktach etnograficznych Pomorza można lównie dobrze doszukiwać się zarówno archaicznych elementów germańskich jak i słowiańskich. Kulturowy substrat słowial1ski trwał tu niewątpliwie dłużej i silniej zaznaczył się 'N kulturze ludowej Pomorza niż to się widzi w opracowaniach niemieckich. Przejdźmy do kilku zagadnień szczegółowych. ZAGADNIENIE TYPOW BUDOWNICTWA LUDOWEGO Jednym z najbardziej spornych, dotąd ostatecznie wystarcza,iąco nieprzebadanych ,i nierozwiązanych zagadnień, jest kwestia typów w budownictwie ludowym Pomorza i ich genezy. Budownictwo kaszubskie w pow. Lębork, Bytów i Miastko raczej nie wchodzi w rachube. J.est ano dobrze zbadane i jako zbliżone do budownictwa polskiego (dom zrębowy drewniany) nie budzi większej dyskusji 30, Inaczej jest jednak z typami budownictwa ludowego występującymi na reszcie terenu Pomorza Zachodniego. Sporą dyskusję wzbudził dom tzw. "pyrzycki" oraz budownictwo w pasie przybrzeżnym od Dziwnowa po Słupsk. Dom pyrzycki (das Weizackerhaus lub Mii7'kisches Dielenhaus), o którym pisali już R. H 'Ol s t e n i H. S i u t S 11, a następnie inni, uważany był zgodnie jako typ pochodny bezpośrednio od domu dolnosaskiego poprzez skrzyżowanie z typem frankońskim. Sprawą tą zajęła się szczególnie A. D a b r a w J l s k a, ostatnio Z. R a d a c k i ~2. Na podstawie głównie rzutu poziomego (przednie usytuowanie części mieszkalnej i występowanie czarnej kuchni) autorzy oi zgodnie stwierdzają, że jest to wytwór l'€gionalny domu wąskofrontowego rozwinięty z wielotraktowych chat słowiańskich z niektórymi tylko elementami domu dolnosaskiego (rozwinięcie trójwnętrzne pierwszego traktu pod wpływem domu saskiego). Wtórnym zjawiskiem, rozpowszechnionym dopiero w XVIII wieku, ma byt" sień poprzeczna, tzw. Achterhaus. A. D o b I' o wal s k a przypuszcza nawet, że dom pyrzycki miał kiedyś podcienia, które później zostały zabudowane. R ad a c k i zaś uważa, że wystE;pujący między dolną Noteci,,! a Pyrzycami podcieniowy dom wąskofrontowy rozwinął się równolegle z pyrzyckim i oba zalicza do typu zachodnio-pomCl'skiego domu wąskofrontowego. Jako taki miał on szerokie rozprzestrzenienie w pow. białogard2Jkim, nakielskim, wałeckim i kartuskim. Sięgając jeszczl; dalej w genezę tego typu, widzą jego autochtoniczną ciągłość od podcieniowego domu kultury łużyckiej, znanego z wykopalisk w Buku pod Berlinem. Czyli - sumując spotykamy tu wywód obu typów domów wąskofrontowych podcieniowego i pyrzyckiego - z elementów autochtonicznych, z domieszką, różną w obu typach, nowych elementów budowlanych przyniesionych przez kolonistów. Jak widać, sprawa wymagałaby jeszcze dalszego uściślenia i dokumentacji. Spore różnice zdań istniejq na temat typu budownictwa w pasie przybrzeżnym. Zasługują tu na uwagę dwie rozprawy Go e h r t z a i E. G o h r b a n d t a. Zabierał też w tej sprawie głos G. B r o n i s c h 33. Według znów mniej więcej z§':odnej 8'pinii tych badaczy (najbardziej zdecydowanie ujawnia się to u G o h r b a n d t a), na całym obszarze pasa przybrzeżnego, od Dziwnowa poza Słupsk, występował dawniej jeden tylko jedyny typ domu, właściwy tylko temu obszarowi i nie mający wiele wspólnego z budownictwem regionów sąsiednich, podczas, gdy dawniejsza literatura niemiecka, operująca tylko ułamkowymi danymi (badania nad budownictwem rozpoczęły się na dobre dopiero za czasćw G o h r b a n d t a) widziała na tym terenie az 3 typy domów - irankoński, nordycki szerokofrontowy (nordischer Vierkanthof) i dom saski, Tymczasem, wg opinii tych autorów, zwłaszcza Gohrbandta, występował tu tylko jednolity typ domu z przewagą element(:\V dolnosaskich, jest on zatem �+30 porhodny od dolnosaskiego. Niektóre tylko dodatki - galeryjka i brama wjazdowa - mają być pochodzenia frankońskiego. Dom ten miał wziąć swój początek od kolonistów dolnosaskich, którzy przyszli tu z Pomorza Zaodrzańskiego (Vorpommern) przez Uznam i Wolin i brali w posiadanie obszar przybrzeżny początkowo w dość: wąskim pasie, później coraz bardziej się powiększającym aż na całą szerokość prowincji. Tym Sasom podporządko~ wali się kulturowo osiedlający się tu także Fryzyjczycy. Dodac trz'eba, ż,e ten typ domu już z dawna na Pomorzu Zachodnim nie i~;tnieje, a to w wyniku ustaw budowlanych pruskich, zwłaszcw rozporządzenia Fryderyl{a II z 1752 r., a następnie w wyniku uwłaszczenia, które całkowicie zmieniło zabudowę wsi. Jak widzimy, w literaturze niemieckiej nie ma mowy o żadnym substracie kulturowym słowi8ńskim. Koloniści przychodzili j;kby do pustego kraju, będącego kulturowo białą plamą· . Etnogrdiczne badania polskie zajęły się też i tym zaga~'Dle.Diem.. Wymienić tu należy prace A. D o b r o w o l s k l ~ )~ Z. R a d a c k i e g o, ostataio zwłaszcza publikowane wymkl b':Jdar, terenowych B. S t e l m a c h o w s k i e j i T. W r óli l e w s k i e g o H. Głów,ny tenor ich stwierdzeń w wymienionej sprawie brzmi następująco: . 1) na omawianym tE.renie wystE;puje z dawien. dawna ~le ;edcn , kcz kilka typów domów. Obok wskazywane) przez meJ . . mieckich badaczy fo-rmy dolnosaskiej, zmienionej w porownamu do pierwowzoru, istniały ('na terenie sbwińskim - S t c ~m.ac hu w s k a) trzy jeszcze typy: wąskofrontawa chata podclem~wa, sbwir.ska chata parzysta, mająca, według stwiel'dz.ema B. Stelmae:howskiej, równie starą metrykę; oraz - jako od:rę~l1Y typ _ dom szerokofr,ontowy (Vierkantho.f - Z. R a ,d a ck 1): 2) panuje tu istotnie typ budownictwa mieszanego, powstały ze starszych i nowszych €lementów, ale nie są to tylko formy . k'12. S ą to mi'-'~""ne formy mies7ane bez reszty gerrnans . '~... ~ .. bu:iownichva slowińsko-holenderskiego (T. W l' ó b l ew s k 1); 3) najbardziej archaiczne p:::JStaciedomów mają \V'i~lr:cech 0g61nosłowiańskich. Dopiero na te warstwy n.~kł.adały SH:~ nowe elementy obce i stąd powstało daleko idące zrOZl11cowamew for- 431 l I ! ! I I ,l I i l mie budownictwa. Nawet szerokofrontowy dom o podwórzu czworokątnym jest kombinacją elementów miejscowych z saskimi (A. D o b r o wo l s k a); 4) 'Typowa dla budownictwa Słowińców chata parzysta, symetryczno-dwuizbowa, uważana do,tąd jako powstała dopiero po ustawie z 1752 r., jest wcześniejsza i ma mieć według twierdze~ nia B. S t e l m a c h o w s k i e j swoją genezę w rodzimej koncepcji architektonicznej: powstała ona ze względów funkcyjnych (zawód rybacki z obsługą "cezeźników") z zestawienia dwóch chat jednoizbowych jako odrębność slowiński,ej grupy rybackiej; 5) najbardziej archai.cznym typem chaty, opisanym przez F. T e t z n e r a 35 w Klukach -- jest takii, który żywo przypomina znane z wykopalisk kultury łużyckiej jednoizbowe chaty z wejściem w ścianie szczytowej. To są najistotniejsze ujęcia z "obu stron barykady" w kwestii typologH budownictwa zachodniopomorskiego nacalym pasie przybrzeżnym. Jest tu istotnie tyle spornych kwestii, że sprawa będzie i powinna być przedmiotem dalszych wnikliwych badań. ZachodniopomoI'skie budownictwo ludowe posiada wiele swych charakterystycznych cech, takich jak przewaga symetrycznych domów szerokofrontowych, występowanie szerokich kominów w środkowej części sieni na całą jej szerokość oraz urządzenia ogniowe pochodne od "czarnej kuchni". Wszystkie te i tym podobne elementy odcinają wyraźnie obszar zachodniopomorski od niemieckiego. a wiążą go z ogólnym obszarem słowiańskim. Zagadnienia te są przedmiotem badań na podstawie materiałów uzyskanych dla Polskiego Atlasu Etnograficznego 36. Można tu oczekiwać wielu jeszcze interesujących wyników. WNIOSKI Z ZACHODNIOPOMORSKIEGO SZKUTNICTWA LUDOWEGO Warto nawiązać od razu do zagadnień szkutnictwa zachodniopomorskiego. Mamy w tej mierze długoletnie gruntowne badania T. D e l i m a t a i P. S m ó l ark a 37. Delimat wykorzystuje w pełni opracowania niemieckie, zwłaszcza Borchersa i W. M it z ki 38. samodzielnie jednak dochodzi do zaskakujących, a cie- �432 433 kawie dokumentowanych wniosków. Otóż całe Pomorze, cd Odry aż poza Wisłę, ma swoje odrębne cechy, wyróżniające go zarówno od obszaru wschodniego jak i zachodniego. Występują one nie tylko na obszarze kaszubskim i słowińskim, ale także na terenach z dawna zgermanizowanych, jak np. na pojezierzu szczeciniecko- drawskim. Do tych cech szkutnictwa pomorskiego należy m. in.: bezwręgowa konstrukcja łodzi, dno z klepek poprzecznych, poszycie burt klepkami pionowymi, łukowaty kształt dna i łukowaty kil, wiosłowanie z wolnej ręki i rejowy żagiel. Cechy te, wzięte z łodzi współczesnych, powtarzają się w pomorskich łodziach średniowiecznych znanych z wykopalisk, różnią się natomiast od obszaru niemieckiego za Odrą. Mielibyśmy tu zatem do czynienia z pozostałościami kultury słowiańskiej jeszcze z okresu przed germanizacją Pomorza Zachodniego. Podobną a'rchaiczność cech szkutnictwa pomorskiego 6twierdził w wY1niku swych wieloletnich obs~a'cji i badań H. W i lc z e iW s k i 39. Zatem wniloski, jakie nasuwa historia i typologia pomorskiego szkutnictwa, są analogiczne do tych z za.kresu budownictwa. Podobnie jest, jak niżej zobaczymy w dziedzi'nie strojów i sztuki ludowej. SPORNE KWESTIE KOSTIUMOLOGII LUDOWEJ Badcmia nad kostiumologią ludową Pomorza Zachodniego były w latach 30-tych b. wieku - jak stwierdzał W. B o r c h e r sdopiero w początkach 40. Znane były wówc'Zas poszczególne stroje i ich regiony - kaszubski, pyrzycki, mnichowski 41, ale tylko te z XIX w. Nie posiadano żadnych reliktów z w. XVIII, niejasny . był też wiek, pochodzenie i rozwój poszczególnych strojów, gdyż n:e przeprowadzano badań źródłowych. B o r c h e r s nie tylko podsumowuje dotychczasowy dDrobek w tej dziedzinie, ale dorzuca szereg nowych spostrzeżeń. Zauważa on m. in. ciekawe zjawisko, że re['iony strojów jak już było wspomniane grupują się jeden za drugim w pasie przybrzeżnym od Rany aż po Lębork, p{)dczas gdy w głębi lądu występuje jeden tylko zwarty obszar pyrzychi, Poza strojempyrzyckim wyróżnia on trzy grupy strojów pasa przybrzeżnego. ośrodek rugijski -- Chycina (Hiddensce), Omaniec, Mnichowo, Lipa trzebiat'Jvvs;<:Gjamneński (Białoboki i Płoty pod Trzebiatowem i Jamno ,: Labuszem) oraz trzeci -- k3szubski. Widzi szczególne pokrev;:2ństwo kostiumologiczne ośrodka trzebiatowskiego z mnichows;<im, Borchers podl;reśla mocno fakt, że w istniejących w XIX w. strojach znaleźć można elementy różnorod:1cgo pochodzenia :.:arć'vvno pod \vzględ.em wieku jak i etnicznym. Da się Yv'i;:;c wyróżnić składniki wczesnośredniowieczne i nowo:~ytne, elementy jJochodne z ubiorów hiszpc)j1Sklch. niderlandzkich i francuskich, Podkreśla dalej zrM:r,icov.ranie tych strojGw \vedług zcJ\vodu i społecznej po:'ycj:, dostrz.ega istnienie w wielu miejscach rcieszanych strojóv; miejsko-wiejskich. Elementy slo\viar.skie 'widzi jednak tylko i jedyn:e 1,,: .s~;:'oju kaszubskim. (K;:,;:;zubiiladłebscy) ze ",'zgIęciu na ich oc1n,ienno,ść etnicz,ną i inną przyna]eżn{'Jś(; polityczną. W literaturze polskiej ndjwic;cej uwagi zagaClmeniom kostiu-; mologicz.nym Pomorza Zachodniego poświęciła clDtąd A D ob r o wo l ska. Do śmiałych niewątpliwie posunięć, ale równocześnie bardzo wnikli'.\'ych, 1131eży zasadnicze jGj stwierdzenie, że na całym davvnym obszarze Słowian Zachodnich da się wyszukać ze źródeł ikonograficznych 3 elementy ubioru świ2dcząoe o oddziaływaniu po:Hoża sI-owiańskiego na zespół odzieżowy środkowo-północna-europejski. Występowanie ich pokrywa si~ z wykreślonym przez L. N i e d e r l e g o zasiqgiem Słowian Zachodnich. Są to: płócienna biała płachta żałobna z czółkiem i podgębnikiem, wałei~ chus'cy noszony w rękach lub pod pachą (Regenrolle) oraz rnE:':J,w koszulak noszona "na wypust" 1~. Artykul .'Świadczy o dużych możliwościac;l historycznej retrogresji woparciu o materiał etnograLczny·;3. W tym samym kierunku. tj. wyszukiwania reliktów sło\vinńskiej odzieży, idą badania A. D o b r o \'1 o l s k i e j na Pomorzu Zachodnim .:;. Spotyka się je zarówno w stroju jamneńsklm jak i pyrzyckim. W Jamnie i Łabuszu, obok utworzonego w XVII w. bogatego stroju kololótcw, pochodzącego z Holandii, istniał 2R - .. Lud", l. XLIX I i, �434 435 mało znany strój mIeJscowy. Ten jednak nie zachował się w czystej postaci, lecz powiązał z miejscowym w ciekawą grupę kostiumologiczną o cechach mieszanych, rodzimych i obcych. Do cech roodzimych, przypominających strój słowińskich Kabatków, należą białe opaski na glowq w stroju kobiecym, a w meskim granatowa sukmana poza kolana, bez zapięć, kołnierza i jde~zeni, zbliżona w swej formie do typu południowo-polskiego. Podobnie w stroju pyrzyckim. Znany i opisywany dawniej strój pyrzycki 45 Jest według Dobrowolskiej całkiem nowego pochodzenia, mianowicie z początku XIX w., wniesiony przez kolonistów fryzyjskich osiedlonych za Fryderyka Wilhelma III. P'oprzednio noszony strój był miejscowe[o pochodzenia, zna,cznie bardziej IIboższy, posiadający również niektóre elementy słowiańskie, jak w stroju )amneńskim. Podobnie też gdzie indziej. Spod Kołobrzega znany jest zabytek ikonogrdiczny z XVIII w., ukazujący noswny tam strój kaszubski. Dobrowolska jest zdania, ż·e ów strój rodzimy znachodził się wszędzie tam, gdzie w XIX w. zachowały się oazy ludności słowiańskiej (kolo Gryfie, Kamienia, Trzebieszowa, Gryfina, Pyrzyc, Stargardu itd.). Z XVI wieku znany jest on w podmiejskich osiedlach zamieszkałych przez pospólstwo. Omawiany strój ma według stwierdzeń A. D o b r o w o l s k i e j duże powiąza'nie ze strojem k<'szubskim, rugijskim oraz z łużyckim. Tak więc, jak Pomorze Zachodnie stanowi pod względem językowym obszar pośredni między gwarami kaszubskimi i wieleckimi, tak pod względem kostiumowym ma być również terenem pl'zejściowym, łączącym odzież kaszubską, rugijską i łużycką· Zagadnienia związane z zachodnio-pomorskim strojem ludowym są więc - jak widzimy - bardzo frapujące, kryją w sobie wiele jeszcze niejasnych stron i nadal będą stanowić wdzięczne pole badań. PROBLEMY SZTUKI LUDOWEJ POMORZA Zainteresowania sztuką ludową P,omorza Za,chodniego doprowadziły w pierwszym rzędzie do wspomnianego już zaobserwowania i ustalenia regionów kulturowych. Najwięcej uwagi tym zagadnieniom w literaturze międzywojennej poswlęcii: znów W. B o r c h e r s 46. W obrębie strefy przybrzeżnej ustalił on trzy zasadnicze regiony Pomorza Zaodrzańskiego, Środkowego i Wschodniego, w głębi lądu wyjątkowy obszar pyrzycki i sąsiedni, niewielki, byłego powiatu Szadzko, dzisiaj Stargard. Każdy z tych regionów wykazuje swoje odrębne rysy 47. Mimo zróżnioowa'nia Borchers spostrzega duże pokrewieństwo obszaru środkowego (od Kamienia po Kołobrzeg) ze wschodnim (słowińsko-darłowskim). Oba te obszary mają nosić jednolity westfalskodolnosaski chara.kter 48, im zaś dalej na wschód, tym bardziej uwidaczniać się ma wpływ zachodnio-pruski (oddziaływanie gdańskiej sztuki meblarskiej). B a r c h e r s nie spostrzega żadnych przejawów sztuki słowia11skiej na omawianym terenie (terenem kaszwbskim nie zajmuje się). Podkreśla różnorodne wpływy działające na zróżnicowania w stylach ludowych, w tym przede wszystkim stylu sztuki oficjalnej różnych okresów (średniowiecza, renesansu, baroku itd.) - ostate·czne jednak wyjaśnienie widzi we wpływa'ch krajobrazu i rasy 49. Ludową sztuką pomorską zajęła się zdawna B. S t € l m ac h o w ska. W okresie międzywojennym miała o'na możność przeprowadzenia badań muzealnych w Szczecinie i innych miastach, poszukując głównie analogii kultur'owych tego obsza~u z innymi regionami polskimi i słowiańskimi. Analogii tych znalazła sporo. Są nimi zarówno dre'Mniane dzwonnice-wieże przy daJwnych kościołach, rzeźby i malowane ozdoby o motywach zoomorfiozmych, dwojaczki pyrzyclkie, skrzynie, szelbiąg itp. 50. W tych sprawach zajmuje wielokrotnie głos A. D o b r ow o l ska. Nawiązując do scharakteryzowanych i omówionych szczegółowo dwóch terytoriów artystycznych - północnego związanego z kulturą rybacką i południowego, rolniczego - A. D ob r o w o l s k a zauważa zaskakujące filiacje stylistyczne obu tych terytoriów z obszarami polskimi i słowiańskimi. Tak więc malowany sprzęt domowy, ryzowane deseczki tkackie, hafciarskie zdobienia odzieży, skłonność do wielobarwnego koloryzmuwidoczne na terytorium południowym Pomorza Zachodniego są właściwe i typowe dla ludów i obszarów rolniczych j mają �436 437 liczne analogie i nawiązania z kulturą artystyczną Slo'xian południowych, a takze z innymi regionami, jak Czechami, 8łowaczyzną, Wqgrami, Rumunią itd. Dobrowolska przypuszcza istnienie impulsó'vv pł.vnących z południa. Północne zaś ter:·;torium artystyczne, cechujące sit; wyrobami drewnianymi zdJbionymi głównie ornamentern abstrakcyjno-geometrycznym i zwierzęcym. ma mieć według tej autorki swoje filiacje z odpowiednimi wyrobami £óralszcz:yzny śląskiej, Fodhala i w ogóle Podk.trpacia. Stąd stawia ona hipoteze o południowym czy połucinio'wowschodnim (od Ken'pat i Bałkanów) pochodzeniu tych wyl\\lorów i wątków zdobniczych. Szlak ten mógł pwwadzić aż do S:<:andynawii. Mógł też-obok pcwyzszego istnieć szlak \v:,;chodni idący od Wie:koru.si \Nzdłuż nlOrza Bałtyckiego, gdy~; na tej drodze istnieją również zaskakujące analogie fil. NIECO SPC>STH7";::v0 C<;();.~YCH. iJFH.SPEETYWA j)ALS;~YCIl BADAŃ W ZAKRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ To wszystko były przykłady z zakresu kultury materialne.i ukazujące, :iakie stawiano dawniej zagadnienia i jak je nzwiązywano, a jak czyni się to obecnie. Dotyczyły one wyjaśnienia pewnych zjawisk w obrębie kultury ludowej Pomorza na tle ich związków Z SZE;t3zym obszarem kulturo'Nym. Jest oczy~viste, że kultury ludowej Pomorza Zachodniego, właśnie jako obszaru wybitnie kJlo:1.izacY.inego, nie można wyjaśnić tylko od strony kultury zaplecza niemieckiego. Stosownie do trzech glównych składników, które złożyły si~ n:1 całość kultury Pomorza, trzeba uwzględniać również trzy kierunki interpretacyjne i trzy powiązania kultury rniejscowe.i. a mianowicie: 1) z sbwiań.3ką kulturą miejscową na tie i w z.wiązku z całym ob:=;zarem słowiańskim, 2) z zapleczem niemieckim i b'Ermańskim kręgiem kulturowym, 3) z kulturą ludów basenu morza Bałtyckiego. Wid,,;p.liśmy jasno, że· dowojenna literatura niemiecka nastawiona była niemal wyłącn:e na drugą orientacjl';. Dopiero pod sam koniec: zwróc::m<>uwagq na I:wiązki kulturowe Pomorza z kulturą wybrzeży Bałtyku. Prawie calkowicie zaniedbano jednak (w okresie \\'\-- bujałego nacjonalizmu niewątpliwie celowo) uwzgledniania w kulturze Pomacza elementów słowiańskich. Czyniono te tylko tam, ,gdzie narzucała się ich oczywistość. Chodzi tu główni.e o stuclia nad nazwami miejsco\V.vmi i polnymi, które z dużą pasją uprawiał R. Holsten .. Jest zatern oczy'Niste. że dzisiejsza nauka p::;Jska. odrabi:'jąc: pc ważne zaległości, kładzie główny nacisk wraśn12 na wyszukiwanie w kulturw ludowej Pomorza' ciementow słowiańskich. Wsz:,;stkie powyższe uwa;i ,xlnoszą sit; nie tylko do kultury materialnej. a!e talóe Sp:::>ł2cznej i duchowej. Te ostatnie dwa c>ialy kultury są w p:::>15kich badaniach etnograficznych 'i'aledwie \V skromnycn p:::>::zątkach. Działy to ważne, gdy;~ zawier&ją elementy o najsdnie.iszej bJd<1j tencienc:,ii do przetrwania ?arówno w forn,ic ory;:inainej i pełnej, jak -- CZt;sc:ej --- szczątkowej, t'micn;cncj lub zespolonej z elementarni obcymi. Dotyczy to z\vłaszcza folkloru. Jeżeli elementy kultury materialnej ulegają zaz\.vyczaj szybkim zmianom w śiad za zmi~n'1 warunków życio\\'Y~~!"j2śli vV' ślad za tym idą także el.,;"rnenty ku.ltury spclecznej, gdzie. jak np. w zwyczajach zachowały sic: tu i h,m tylko resztki, to cbwr.e elementy wierz:miowc, światopoglądowe i ·'Nied?y ludo\'.ej. \VYP8rt~ z praktycznego życia, utrzymują "iE; długo w po::;L:ci wątkć,'vv opowieści, legend, baśni, zabaw dziecinnych itp. \1::Jżna zasadnie przypuszcza(\ ż'" właśnie w tych treści3ch kulturowych Zilc{1owaly siC; rwjbarctzi:::j bogate elementy kultury sło\viailskiej. Literatura niemiecka z ,:akl'csu ludo\'vej kultury społecznej i diJCho\Vej Pomorza Zac'hodniego jest bardzo b::Jgata i trudno tu \Vymicn:;~ \\·<:l:7.niejsze cho':'by pozycj:. SpJśród wielu r;azwisk wyrnienić tu m')żn<:l te, które 11'1jwięce,i sic: przyczyniły dr. zadokLl'-.;eni.oJ'YC:ll'a tege> dzialu kuHury. Nc:leżą tu: H a a 5, J a h n, a 2\,:L~s:('za K n o o p. Z nowszych głównie tylekroć juz razy wsp:n.in:mi E.) r c h e r s i K. r", a i s e rj2. Nie będzie ;wzesadą r;O\':iCcl!Cnie. 72 żadc'l1 z ni::h nie ldadł nacisku na odróżnianie wątkćw i eL'\i:2l1tów p:J:::hodzC'nlL\ germańskie.~:o od sbwi:J.hski::h. ~ie ma tegJ n~-lwet u O. T<n o () p:l. ktć!','-' r::tjwiecej zaimował si\~ teren~~rni s:0\vińsko-kClszubskjn11. �438 Ta bogata literatura zawiera dzisiaj nie.przebrane wprost możliwości badawcze zarówno z zakresu kultury społecznej jak i folkloru. Jak wiele elementów słowiańskich można z tei literatury wydobyć czy to gdy chodzi o zwyczaje i obrzędO\,~ość rodzinną i doroczną, czy też o folklor muzyczny lub prozodię ludową - wskazuje popularne opracowanie B. Sielmachowskiej 53. Chociaż ujęcia autorki nie zawsze są odpowiednio krytyczne i przekonywujące, to i tak pozostaje mnóstwo zauw:lżonych treści słowiańskich. Należą tu np. z Rany (pominą WSZy zrozumiały w tym względzie teren Słowińców, a zwłaszcza K~3zubów) tradycyjne pokarmy spożywane \v określonych obrzędach dorocznych (proso, groch, jarmuż, kiszona kapusta), świąteczne pieczywo "kołacz" czy - w brzmieniu 10ka1lnym na Ranie - "tołacz", różnorodne maszkary trzechkrólowe czy wielkanocne "kulanie jajek", itp. Jeś1i chodzi o ludową prozodię, to największą wartość poznawczą posiadają legendy i podania o wątkach historycznych i lokalnych. Zwrócił na nie uwagę w krótkim, &le bard~o cennym i nowatorskim artykule K. Ś l a s k i 54. Poruszył je medawno także T. W rób l e w s ki 55. Są to jednak dopiero początki i próby poszukiwań, cała natomiast dziedzina czeka na systematyczne badania i opracowania. Wymagają one jednak specjalnych umiejętności, a to przede wszystkim z zakresu filologii zarówno polskiej jak niemieckiej. Rzecz polega nie tylko na przebadaniu olbrzymiej literatury pod kątem wydzielenia wątków słowiańskich i polskich od germańskich, tak zazwyczaj razem splecionych i pomieszanych, ale także na opracowaniu również pod tym kątem archiwaliów, czy to będą źródła kościelne czy akta sądowe, czy też zbiory sp.~cja]nie z.§"romadzone56. BADANIA NAD ZJAWISKAMI WSPÓŁCZESNYMI. NIEKTORE WNIOSKI DOTYCZĄCE KSZTAŁTOWANIA SIĘ SYNTEZY KULTl'ROWEJ ZE STAPIANIA SIĘ KULTUR REGIONALNYCH Wspomniano na początku, że drugim kompleksem zClgadnień et~og:~ficznych na Pomorzu Zachodnim jest współczesna rzeczyWlstosc kulturowa ukształtowana w wyniku powojennych proce- 439 sów osadniczych i współżycia z sobą na tych samych miejscach grup osadników różnego pochodzenia i reprezentujących różne odmian~ kultury regionalnej. Są to zagadnienia o kapitalnym znaczenIU. Ważność ich uznali dawno socjologowie i badania nad tymi zjawiskami są w pełnym toku, istnieją też noważne wyniki tych badań. ' W rama'ch etnograf.ii prowadzono dotąd systematyczne badania leżące w profilu problemów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Nie prowadzono jednak takich badań, któreby zajęły się całością problemu powstania na Ziemiach Zachodnich nowej rzeczywistości kulturowej i mechanizmu jej tworzenia się. Dzięki inicjatywie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i poparciu WydZiiału Kultury 'Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, można było takie badania na terenie kilku wsi koszalińskich zorganizować i przeprowadzić 57. Było to dopiero za~czqtkowanie badań wymagających jeszcze ze względu chocby na obszerny zakres t-ematyczny - pogłębienia w ciągu następnych sezonów, niemniej jednak można już dziś podać szereg spostrzeżeń. Na tym miejscu można zająć się tylko nie którymi i to 'W postaci najbardziej skrótowej. Każda z sześciu badanych wsi ma nieco inną strukturę społeczną i etnograficzną. Np. w Iwięcinie przeważa - w znaczeniu społecMym i kulturowym - grupa Wielunian nad drugą z kolei - grupą lubelską. W Wierciszewie grupa osadników z Wołynia, po której idzie grupa wileńska i z B:ałorusi. \V K raśni;Zu występują na równi osadnicy "z.za Buga", z Lubelskiego, z Kieleckiego oraz Łemkowie, podobnie w Jamnie. Mścicom piętno nadaje grupa poznańska, w Łabuszu osadnicy z Lubelskiego i Kieleckiego. W ciągu 15-lecia w żyaiu każdej z grup nastąpiły duże zmiany kulturowe, różne zresztą u różnych, w sensie zubożenia lub rozpadu w zakresie wniesionych tradycyjnych treści kulturowych. Zmiany te odbywały się za:wsze w płaszczyźnie działania opinii społecznej środowiska wiejskiego, w związku z tym omawiane zagadnienia mają na poły charakter socjologiczny i etnograficzny. �W obrębie poszczególnych społeczności wiejskich dokonał się już niemal w pełni proces integracji społecznej; nastąpiła asymilacja do warLinkó\v rzeczowych środowiska, niemal całkowicie zanikły pocątko\ve antagonizmy lub obcość, powstałe głównie na tle dośw-:adczanych różnic w kulturze życia codziennego. Istnieją wpravvdzie jeszcze pewne odrębności (np. w gwarze, w przygotowaniu pożywieni2. VI niektórych zwyczajach. w postawach i 'Nar'LOściach społecznych), mają one jednak dzisiaj charakter 1'<lC:';o,'j społecznie obojętny. Mi~dzy poszczególnymi grupami posiadającymi jednak nadal (jeśli chodzi o starsze pokolenie) poczucie odrębności. uwarunkowane zresztą wieloma czym)ikami, wytwoayła się wiE::~~,poleczna różnego charakteru: lokalnego, gospodarczego, towarz:l"kiego, sąslt~d:-:k:ego itp. Obserwuje sip, więc powstanie pl'r:y\Vi~',~ania do gospod2rstwa, wsi i okolicy. Przejawem tep:·o jest m. in. kompletna ju:;; stabjL;':acja i poczucie swojskości, inae2.2j mówiąc proces autochtonizacji dokonyv/uje siqw całej pełni. Vvidzi się, dalej, działanie nowego wzoru społecznego. Jest nim wzór dobrego gospod8rzCl, .realiwwany szcwgólnie silnie - rzecz znamiennaprzez grupy dotąd gospodarczo upośledz.one (Zabu~.anie, ł.• emkowie, Lub] ini;:;ni0, }:\.ieJecczanie). Innym przejawemwiczi jest wytworzen~e sic: we wszystkich \vsiach kilku form wspoldziałani9. gospodarczego i pomocy sąsiedzkiej. Najeżą tu: kolejne wypi.cki'mie cr1Jeba (Kraśnik). wybieranie kartofli, upowszechnione jako pomoc wzajemna a równocześnie uroczystość tovvarzyska, której wysb-,n::ość mo?:na porówna e z wesel·em (lwięej,,), dalej ,vspólny kolejny wypas byd1a i "pi2rzawkj" (darcie pierza). NaJeży tu t2:': c<ekawy zwyczaj obchocL_enia zbiorowo imienin w postaci s',vego rodzaju "kuligu" (lwięcin). Najb3.rd.~icj bo~b.i radykalne zmiany zaszły w zakresie adaptacji eosp0d'Jlczej. Grupa poznańska, jako najbardziej zbliż/.ma do no\vego typu gJspod8rowania, nie miała niem.al VJtl'zeby dostosowywania sil~ do nowych w8runków. Ona też stała się arb!tre:n i w!:f)rem w zakresie gospodarki. Grupą. która przeszła największe zmiany w procesie adaptacji gospodarczej, są Lemkovv'je, z kolei repatrianci ze wschodu. Łemkowie. osiedli tu w cią- gu 1947 r., przywieźli z sobą niemal k{)mpletny inwentarz ruchomy, źywy i martwy. dostoso\vany do gospodarki w górach (\vąskie, częstokroć drewniane wozy, półkoszki, małe huculskie konie, krowy, żarna, drewniane brony i pługi itp.). a także znajomość tradycyjnej, przestarzałej techniki rolniczej. Przyjechali 1',kże w swoich tradycyjnych strojach. Początkowo zaczt:li na nowych miejscach gospodarować zupełme po dawnemu. Bud:.>;iłoto zdziwienie, uśmiechy, a nawet kpiny. W wyniku nacisku opinii społecznej wyizolowali się oni i odseparowali, zamknęlJ w swojej włas;lej grupie. ale po to, aby niejako w spokoju przejśC~ proces "mutacji". Podpatrywali doslown;e sposób gospodarowania i życia grup wyznaczających wzór ~iospodarczy, porzucali CZ:"jYl prędzej wyróżniające Ich od innych rekwizyty kultury mat2ri.11n2j i staL się dz!siaj ._- 'shśnie oni - ni2mal najlepszymi gospodarzami ... Tu doszli do kultury - słyszymy .nich opinię -- kupili narzedzia, maszyny. łóżka, talel'l:e, widelce i wszystko -- brali zapatry\'.ranie z Polakaw z CentraL ... dziś to "zabijają się" za tą ziemią, a jDk llicur,~;dzaj, to plac? i lament. tak b::iją siL,:biedy" ... :,8. Inne grupy przeszły proces adaptacji gospodarczej \V sposób nmiej totalny. Kijka j"któv,r z tego zakresu: \v każdej niem"l zagradz;" przebudowano dawn2 k:Jpulaste D~2ce c~llebowe na m)1iejs;:2 . .l'·;iektórzy Łemkowie i Z8bużanie pobudo\vali sobie poc/:ątkowo duże piece do spania, takie, do jakich byli przyzwyczajeni w dawr.yrn n-,iejscu znmieszkania. Po pewnym czasie szybko je zbLłrzyli. Szybko też porzucili gotowanie strawy w piecu chlebJwym rClZna cal:? dzień albo l1;;:1\vct na kilka dni i wyciąg3i1ie z niego garnkóvv \'.·idełkarni. PrzcsLli sial' z ręki, sadzi(:~ zje~:1n;3i,i pod n.::Jtyk~. prać bi~limc w 1'22::"2 c?~' stawie kijankami. Ale I: t:::go ostSltniego p:nostał cie\,;:c:wy relikt: sLtwianie bCliii nic ns. pci\Vy.~szeniu, ale na pc::llod~E' i scbvL.nie się przy pr311iu tak 53.111::'>. j~~~:to było przy kijancei \-.';ele, \vide inny::'·!'·~p:·aw. 'ii'idx;:na jest jednak u \vszystkich tencLr,c.ia rzadko :T2:';Ztą moż]i\\'.'\ do zl'ealizo\Vclni8 -- ncdct'\'ania zc"'Todzie bardziej swojskiego wyglądu, na wzór dawny. Stąd pochodzi i bielenie ścian fGchóv;kowych. i remont n:3 wzór dawny, i budowanie no'.,;'ych budynków (.st'Jd6ł) po s\oliojomu. c;:y - nielicm2 ° �442 jeszcze zresztą - przestawianie budynków gospodarczych w inny układ (np. wydzielanie chlewu spod wspólnego dachu z domem Kraśnik). Nieco inne zjawiska można obserwować w zakresie zwyczajów i obrzędowości. Z jednej strony nastąpiło wyraźne zubożenie dotychczasowych treś>ci, z drugiej jednak przejmowanie niektórych przez inne grupy. Tak więc np. zanikła stopniowo wystawność wesela i spraszanie na nie całej wsi, tradycyjne ob:::hodzenie dor'Ooz.inychświąt (np. zanik większości tradycyjnych potraw wigilij'nych), szeregtr.adycyjnych obrządków podczas wesela. u niektórych grup zanikł dotychczasowy obyczaj chwalen~:'i zmarłego i podkreślania jego· zalet, a zarazem 'zbyt teatralnego za,wodzenia w żalu za zmarłym; przestano spraszać naraz kilkunastu kumów do chrzdin, ,itp. Równocześnie jedne z form obrzędowych, jak np. weselne czy właśnie pogrzebowe, przejmowane są przez innych i upowSizechniają się w obrębie wsi czy parafii. To znów Lublinianie ozy Wielunianie narzucili niemal reszcie pewne zVI/Yczaje bożonarodzeniowe, wielkanocne ozy żniwne (np. ,.wigiliarze", "Józef y", "Herody", dożynki sąsiedzkie itp.). Zmieniła się też znakomicie pozycja społecznd kobiety; w niektórych grupach, np. u Łemków, doznała ona zmacznego polepszenia. Zanikały 'zawsze dość szybko te treści, kitóre zys'kały sobie negatywną opin:ę we wsi - to leży zasadniczo u podłoża rozpadu sZ€regu tradycyjnych elementów kulturowych. Widocmy jest daleko zaawansowany proces niwelacji nazewnictwa i ,w ogóle język'owej. Jest regułą, że grupy takie jak Łemkowie, Wilnianie, Wołynianie, a nawet Wielunianie - porzucają używane dotąd niektóre określenia i terminy n& rzecz słownictwa centralnego, zwłaszcza lubelsko-wars!zawskiego. Argumentem jest, że jest to "bardz,iej po polsku", czy "czysto po polsku". Znika więc np. "barczyk" na rzecz orczyka, "tok" lub "za'pole" na rzecz boiska, "sztyl" zamienia się na toporzysko. "pece" na pustaki, "drela" na siewnik itd. - bo "jakbym mówił tak jak u nas, toby silO? każdy śmiał" - stwierdza osadnik z Wieluńskiego. Powstają jednak i nO\votwory językowe. nie Z8wsze najszczęśliwsze. Do tych należy np. powszechny ter- 44? min "ga~le" na określenie wideł do ziemniaków, czy "kopIe" no ~znaczeme zagrodzonego miejsca wypasu bydła (niem. Gabel l Koppel). Nie będzie. chyba zaskakującym stwierdzenie, że najbardziej o~rne ,na zmIany są niektóre dziedZliny folkloru. Można uchwyCIC.mnost~o treści wierzeniowych, przesądów i praktyk, w tym takze magIcznych. Wprawdzie nie wszystk'ie grupy są pod tym w~ględem równe, ale te, które z tymi treściami przyjechały (~eIUJ~ .tu Wieluniall1ie), pielęgnują je w pełni nadal. Co więcej, tres01 te zostały przejęte przez inne grupy. . Tak .więc wierzy się np. we :wszelkiego rodzaju "strachy". MIeszkają one oczywiście przy każdymcmental"zu - [iJe nie ty~ko. \~ ~r~ś~ikuchodzi nocami po pałacu dawny jego dzied~l~,,,w 1WlęCll1l.e.straszy Niemiec w cylindrze, ale także straszy "c,os na tym m;eJscu w polu, gdzie zmarł tragioznie traktorzysta. Podobn:c w Wiercisz€lwie. Stwarza się więc - niejako dla wy:w.orzema. "swojskiej" atmosfery także i "swoje" strachy, .luz powoJenne. Duszą oczywiście zmory, które umie się w wiador~lYs~sób odpędzać. Można też zabrać mleko cudzej krowie, rll?zna Jednak poZ'nać czarow:nicę podczas uroczystej procesji \vlelkanocnej. WJ:Óżysię pogodzie z dni po Bożym Narcdzeniu zaś o indywidualnych losach ze snów. DZ'iewczyny wróżą o chło~ pa~ach i ~amąż'pójściu w wigilię św. Andrzeja, a jak to nie pomoze, mają do dyspozycji na miejscu takiego, który magicznymi zabiegami stara się dla dziewczyny a wzajemność. Można też wyleczyć się po domowemu z wszelkich chorób ziołami zama\via~iem, okadzaniem itp. Można znaleźć w ziemi nawet 'skarb (już Jako poniemieckti) - jednym siowem istnieje w pewnych zakresach stworzona już społeczno-światopoglądowa atmosfera nie inna od tej, jaką miano w da\\"nym miejscu pobV'tu. l to też świadczy zarówno o integracji i stabHi:zacji społeczn~j jak i adaptacji kulturowej oraz o zdecydowanym procesie auto:htonizacji. Podałem powyżej oczywiście tylko niektóre z wvn·ków badań zbiorowych nad współczesnym obrazem etnograficzr.ym wsi na Pmnorzu Zachodnim. Powstaje tu jedno z zasadnic:>:ych Pytań, a mianowicie, w jakim kierunku zmiel'za ewolucja kultu;y ° �444 wsi. Trzeba tu niewaŁpLv/ie clabzych bsdań, ale już dziś można i)r;,::pu~cić, że .mimo ;-Lcul~,l:';{)(le.l niweiacji ;<ulturowcj, która niszczy dawne [army na. ::'EC1. ;co::'lY',cpolitycznyt.::h -- można n"J\'.'j(~ o Wyksztćlłu.lillU H)'.'.C,i kultury ludowej na Ziemiech Zachodnich. 1<ultura l:l,:,: ,',stająca na dawnym tle słowiailsi<im, a w otoc:zenil: rek\v;:-:ytów kakmiz3cyjr.ej kultury niel:liec](ie j - j2St swoistą synt~?ą elementów kulturowych pochoc1;c:;]c,i.';;r, z v:szystkich niemal gn:p etnJgraficznych ziem polskich. O nd:~:.r/e t{;,'j synte:z:-, niewiele ,j2szcze dotąd wiemy. Prz;.:pisy L e s i ń s k i i B. D r e \'1 n i 3 k, ŻródlG do insLvr:, u:si na PomorZil Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Pa,lstU.'on ym ,v Szczeci n :8, "S?czecin" (Prace i mat(;ric;ły etnograficzne t. XVI), 1959. nr 8-9, s. 157-·--170. Zob. np. H. I Kultury 1nateri(tillej ,c S t e] m a c h o w s t ol, l'\;,iwr:'c ]Jl'L,!))'um:.e bUchT' etnograBydgoszcz HHG, nr Ei2,) L'zLJ.ł Inform. Naukowej V;ydzialu Pomorzoznawczego Instytutu Bałtyckiegu. Por. też: J. G a j e k, Na marginesie progru 7Tlu.. oariui! eino,C,..ru/' (; u! i.;C;1, r:'(i Zie1ąi(Jch OdzysKn.n 11th. J.Lucl" t. 36, Lublin l:1'~6. ". 4n:>·.q:ą B. 2 jicznych. ;, Zob.: "Lud", t. 37, Kraków 1947, s. 454-453; R. Kuk i e r, Proiesor dr Bożena S t e l m a c h o w s k 2, "Lud", t. 44, Wrodaw 1959, s. 481-494. I Sro\vińska \vic·s :r~-!;..,kl.JnJ.:;·:;Jli0t.(~k~ Slupska" t. 2, Po/:n:-:;.ń-·Slup;~k 1958; B. S t e 1 m a c h o w s k a, Budownictwo S!owiń.ców, "Biblioteka Siu!Jska" t. 3, Poznań-Słupsk 1959. -. Zob. sprawozdania t. 43, s. 396-398. D e l T. j m J l H .,Ludzie" w l, Spra\vQzdani..:: A., G e r 18. c h \\' lVlnlr:'rl.ołoc7';, t. III. Szczecin HJ.J7, s. :-:7'7·--213':. -; J. c.-~a je k. ZCU!(li'l':o.. Pui:j;.:.·...C?}() t~}I1.~(jrzystv;(f sie najbliższego 6-1ecia. Lud, 1952 r., t. 39, 603-611. ..•Polsk.i .11.1:1 as Et nogruf· c.:;n ~J. /.:,:.:;; Sage Llnd ciel' pommersch971 PóźnieJsze pomorskie w kolejnych tomach 193B, s. 293--307: 11 W. BOł/er7l!J'i/.s?S i A i:'i'E ,j o!w LH-cioZi'?Ul!Y li a :::·,.c1tnlc:;n:y Ci okre- .A. D o... n. S t el m ach ow s k s. Wi~z.ło podtytuł: .sch'!.~·af1k und F;'r"(I/'\.'!1, u' ..~Lego 10 roczników lHonatssci:l'ijt Streich, O, Lied: fiir R{:dsel in POI~1mi.!r;:. '" Por. podstawową Atlas Mi,~Jy lVICirch en, Si,t1..e unci Sprachti.ches 'mel K n o () P Zochodni.o-F)()rnorsk,ic!? ·:yt 1~r;')bny. V\Trl.)cL~nv 1[;53; b r o w o l s k a, Str6j pyr.:l'ci-::i, Wl"rJc!aw 195;): Strój kClS.2ubski., W'rocldw H·5':;. "\\T,'dawali Otto .",.-okresie 1892- ·1902. t. 39, s. ,161--457 bibliografiE; ,::"mieszczo.'<) w pracy W. K a i s e r a, I.T'2x1':)andl, Gr~ifswaJd 1936, s. 310-328. piśmiE'nnictwo etnograficzne omawia K. K a i s e r Vclks}':::'16e Ba]i,.5chf 41, 1939, P e s s l e r. ill Die POmntUll 5tl((;'<'7I N. F.: :39, 1937. s. 32I-~32: s. 235--2j·!' Verbreitllng des 90. 1906, s. 357 i n. fJ('OI//I'}J;li'<c:lc .. Chom" altsii:hsischen 40. �-446 447 H o l s t e n, Sprachgrenzen im pommerschen Plattdeutsch, 192 j. 13 W. B o r c h e r s, Volkstrachtelljorschung in Pommern. "Pommersche Heimatpflege" 1932, s. 163---180; t e n ż e. Neue Ergebnisse der Volkskunstforschung tit Pommern, tamże, 19J3, s. 188-212; R. H o l s t e n. Pyritz als Kultur"Liitrum. "Monatsblatter der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde" Jhg 4b, 1934, s. 121-129; H. B o 11 n o w, Beitriige 2;.,r KUlturgeographie Pommerns. "Unser Pommerland" 20, 1935, s. 199-20J, ij mop. 11 K. K a i s El r, Der AtLas der deutschen Volkskunde in Pommern. "PommeTsc~,e Heimatpflege" 1933, s. 93-103; szczególnie zaś tegoż: Atlas der pommerschen Volkskunde, op. cit. Krytyczne omówienie tego Atlasu, zob. T. W rób l e w s k i, Pomorze Zachodnie w niemieckich atLasach etnograj;czllych. ,.Szczecin" 1959, nr 8-9, s. 137-155. Li Jest interesujące, że podobny podział Pomorza na 3 czę~ci został <:astosowany przez K. Ś l a s k i e g o w jego gruntownej i cenn,~j pracy: Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim, Poznań 1954. Używa on określeń: Pomorze Zaodrzańskie, Środkowe i Dolne. Podział ten stosowany jest także przez innych badaczy. li) K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit.. s. 273-304; R. H o l s t en. Wirtschajtsund Verkehrsgecgraph:scher Atlas von Pommern, Stetiin 1934. 17 Kulturowy substrat słowiański Pomorza uwidocznia się m. in. w zjawisk':ic;1 językowych. Por. w tej sprawie: T. M i l e w s k i, Zachodnia granica pomurskiego obszaru. ję.?ykowego w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis" X, Poznań 1931. s. 124-152; T. L e h r - S p l a w i ń s ki, Zachodnia granica kaszubszczy"-ny w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis", XVI, Poznań 1937, s. 139-150. 1~ W. B o r c h e r s, Volkstrachtenjorschtmg in Pommern: op. cit. Zob. mapy na s. 190 i n. T e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit. Inne prace szczegółowe W. B o r c h e r s a z tego zakresu: Volkstracht und Volkskunst im Lieper Winkel auj der Insel Usedom. "Monatsblatter ..." 1931, s. 2-10; Volkskunst im Weizacker. Ein Beitrag zur Volkskundlichen Struktur Mittelpommer7łs, Leizig 1932. lO B o I' C h e r s. Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 179. 20 Tak np. w wyjaśnianiu barwności regionu pyrzyckiego powiada. "dass hier ein geheimer Zusammen!1ang zwischen Boden, Volkstum und Volkskunst besteht. .." B o r c h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 192. Na innym znów miejscu (s. 189) widzi WP!yw rasy. 21 B o I' C h e I' s, Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 164. 22 B o I' C h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 197. 2:< F. T e t z n e r, D:e Slowinzen und Lebakaschuben, "GlobUli", Berlin 1899; tenże, Die Slawen in Deutschland, Braunschweig 1902. 2' Die deutschen Kolonisten "roJlten" Pommern auf, vom Westen, 12 Leipzig R. vom Suden und vom Usten her ... Das sind "innerdeutsche" Bewegungen. K. K a i s e r, Atlas der pommerschen Volkskunde. Textband, s. 306. Zob. też: R H o l s t e n, Wie Pommern ein deutsches Land wurde. "Unser Pommernland" 19, 1934. s. 60-68. 2. Dopiero w nowszych pracach stawia się programowo zagadnien~e łaczności kulturowej basenu morza Bałtyckiego. Por. np. sprawozdame B o I' C h e I' s a ze stanu badań muzealnych za rok 1936 w "Baltische Studien", N. F. 37, 1935, s. 335 i n. Podobnie K. K a i s e r. Pornmersche Volkskunde 1936, tamże, s. 322-324. 211 Zob. np.: K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit., s. 271 i n.; W. B o rc h e r s Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 171; E. G o h r b a n d t, Der volkstumliche Bau der Bauernhaje im hinterpommerschen Kustengebiet. .,Pómmersche Heimatpflege" IV. 1933. s. 127 i n.; G. B r o n i s c h, Von zwei unbekannten Hausformen im astlichen Pommern. "Das Bollwerk" VI, 1935. s. 371-375; H. S i u t s, Zur Geschichte der Weizacke.rtracht. "Monatsblatter ...", 40, 1926, s. 1-3. Najwięcej danych o wply"Vle tyc.h ~olonistów, ale w innych poza Pomorzem częściach Niemiec, znaJduJem?' w pracy O. G l a s e r a, Die Niederliinder in der brandenburg-preussl- W. Berlin 1939. może być praca F. A d I e r a, Manchgut. Das Bild einer Volkskultur auf Rugen, Greifswald 1936. Wszystkie dawne elementy kulturowe są tu uważane za "altgermanisch". po Słowianach (Wen dach) pozostały jedynie nazwy miejscowe, polne i szereg nazwisk. 2' Por. np. W. B o r c h e r s, Tiermasken und Tiervermummungen in Pommern. "Monatsblatter ...••• 45, 1933, s. 181-188. Przykładów można tu JOchen Kulturarbeit, 27 zresztą Przykładem przytoczyć dużo. Z bogatej literatury można tu wymienić niektóre pozycje: K. Ś l a sk i Przemiany etniczne na Pomorzn Zachodnim w rozwoju dziejowym, Po~nań 1954; G. L a b u d a. Uwagi dyskusyjne w sprawie przemian etnicznych Pomorza Zachodniego. "Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza", I, Poznań 1955, s. 309-325; t e n ż e, Rodzime podstawy 29 i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu w okresie wczesnegu jeuda- (600-1200). "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), Szczecin 1959, s. 9-35; t e n ż e, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 195'4. Zob. też Pomorze średniowieczne, pod red. G. L a b u d y, Warsz?.wa 1958: Pomorze nowożytne. jak wyżej, Warszawa 1959. ~o Por. G. B r o n i s c h, W. O h I e. H. T e i c h m li 11 e r: Kreis Biltow, Stettin 1939. (Tu podana szczegółowa literatura). Badania na tym terenie nad budownictwem ludowym prowadził T. W rób l e w s k i. Szeroko zaplanowane badania prowadzi tu ostatnio Muzeum Etnog.~aficzne w Toruniu pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e r o w s k i e j - P l' U f f elizmu r o w ej. "R. H o l ~ t e n, Die Volkskul1de des Weizackers. SteWa lql4; �I lI H. S i Ll t s. Dus \Veiz~ckerci()rj Ulic' sein altes BOllernholls. ,.ljnser Pommerh1nd" 7. 1\;22. s. 318-324. o" A. D o b r o IV o l s k a, Dom pyrzycki. "Biul<:>tyn Historii Sztuki E:uJtury" 19·U, nr 12. s. 12'1-12d, ryc. 59-65: tamżc', Ludowi! b:IGownictl.fO m:c,',kulr;e P()nlClT:'U Zuchoclnirqo ... Ochrona Z:Jb:·tków" R. 5, 1952, z. -t. s. ~·:2J-·-239, ryc. '2·(;,--201: Z. n a d a c k i. Tmdycyjne budou.·nictu;o wiejskie It" u'ojP.iI; .. ,~<:z~ciń.skim. "Szczecin" (Prace i materiał:--' ctnografczne t. XVI). IDYl,;. 117--136. .," E. C o e h r t L.. Das BGliendw liS im. l{eqienmgsbezi rl~ Kush1, Stuttgart 1~13l: E, C () hl' b a !1 d t. Der l'"lkstiim/iche B"11. der n'lIwrnilijfe im h:71.terp();)HnerSC;'l'll Kii~i eHgebiel. ,.r'ommers('he Heim<ltDf1C'ge" IV. 1935, s. 127- ..i3D; G, Broili;<ch. Vun -leei tin1Jek:unnten Hows/onnen im o8t.!ic;',cn Pommel'n. Obj. cit.. s. 371-373. ';I B. S t e l m a c h o w s k a, Buduwnictu;() Stolfiii,cóu:. Poznań-Siupsk 1960 (Biblioteka Słupska t. 5). W tymże tomie pomieszczona praca K. K r aj e \V s k : e g o. Un:uqi. nar! lCspótc-:csr.1!m stanem zrlbytków budJ:J:l1.CiWa sIOlr'ńsk:,,(;n,: T. W rób l e w s k i. Etnograficzny zarys Pomorza Zachocirl;('q,). IV zo;.orowej pJ'dC:,-: Pomorze Zachodnie. nasza ziemia ojczysta, pod n:-cl. K. 513skiego. Poznań ]960, s. 198-220. ".; F. T e t.? n e;'. S/u'c'i,nze:l '1.1Id Lebukaschllben, op. cit. ",I Badania K. Kw,) ś n i e w s k i e g o. Tezy zamieszczono w: "Szczecin" z. 4-;'). 1961J (Prac~ i materialy etnograficzne t. XXII), s. 117-118 ," T. D e.l i rn a t, Z badul'" nad szkutnictwem ludowym Pomorza. "Szczecin" 1959 (Prace i materiały et.nograficzne t. XVI), s. 93-105. 'JS \V, B o r c h er 5, Pommersche Fischerboote des Odermiindungsgebiete,'; .. ,Unser Pommerland" 1935, H. 5 i odb.; W. M i t z k a, Norddeutsche Buotsr:rten. "Niederdeutsche Zeitschrift fur Volkskunde" 19:31, H. l. ,I!> H. \V i l c z e w s k i, Z probtematyki etnogrofi.cznejwybrzeży Ba!t y/w. Lud t. 44, Wrocla\v 1955, s. 56-74. /'1 W. B o r c h e r s, Votkstrachtel1forschu.ng ..., op. et., s. 134. -II E. S i u t s. Zur Geschiclite der Weizackertracht. "Monatsblatter ...". 40. 1926, s. 1-3; J. E b e r t, Die Be/bucker Trucht.. "Unser Pommerland" 13. 1928. 5. 240-245; W. B o r c h c r s. Volkstracht und Volksk:1Lnst im Lieper WiTtket auf cler lnse/ Usedom. "MonatsbIatter ..." 45, 1931, s. 2-10. Zob. też: M. R e e p E' 1. Pommersche Volkskltnde, w "Das Pommersche Heimatbuch", Berlin H)26, s. 364-408; A. H a a s, Riigensche Volkskunde, Siet tin 1920. 12 A. D o b r a \V o l s k 8. Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slou'iclńskiej ... Pamic:tnik SJowiański" t. II, Kraków 1931, s. 33-60, ryc. 1-28. '" Por. recenzjq tego artykułu piora J. G a j k a, Lud t. 44, Wrocław 1954. s. 1046--1048. "A, D o b r o w o l s k a, Strój z Jamna pod Koszalinem. "Polska Sztuka Ludowa" 1955. z. 1, s. 52-59; t. e n ż e, Strój pyrzycki. Wrocław 1955; t e n ż e. Z problematyki odzieży ludowej nu Pomorzu Zachodnim. "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), s. 51-92. 4S Zob. przypis 41. 46 W. B o r c h e r s, Votkstl'acht und Volkskunst im Lieper Winkel, op. cit.; t e n że, Votkskunst und Totenkult in Pommern. "Unser Pommerland" 16, 1931, s. 67-77; t e n ż e, Volkskunst im Stolper Land. "Unser Pommerland" 18, 1933, s. 48-52; t e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit.; t e nż e, Von pommerscher Volkskunst. "Das Bollwerk" VII, 1936, s. 82--817; i inne. '7 Zob. Borchers, Neue Ergebnisst' ..., op. cit., s. 198. 4" Tamże, s. 196. 411 " ••• dass die Volkskunst... starker aIs die Stilkunst landschaftlich und rassisch gebunden ist". Tamże, s. 199. 50 B. S t e 1m a c h o w s k a, Zdobnictwo t Ildoue ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946; t a k ż e, Czego nie star~u nawałnica, w zbiorowej pracy pod red. J. D e r e s i e w i c z a, Pomorza Zachodnie, cz. 1, Poznań 1949, s. 221-248. SI A. D o b r o w o 1 s k a, Materiały do tudowej kultury artystycznej Pomorza Zuc}lOdniego. "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1956, s. 188-189. S" Z bardzo obfitej literatury można na tym miejscu podać kilka tylko ważniejszych pozycji. Na czoło należy wysunąć lO roczników "Blatter fUr pommersche Volkskunde" specjalnie tym dziedzinom poświęcone; z pojedynczych pozycji: U. J a h n, Hexenwesen und Zouberei, in Pommern. "Baltische Studien" 26, 1886, IS. 169-364; t e n ż e, Volkssagen aus Pommern und Rugen, 2 Aufl., Berlin 1889; O. K n o o p, Volkssagen, Erziihlungen, Poznań Aberglauben und Miirchen aus dem ostlichen Hinterpommern, B o r c h e r sund K. K a i s e r, Feste und Briiuche des pommErscilen Votkes im Jahrestauf, Stettin 1935; ciż sami, Leben und Sterben im pommerschen Volksbrallch, Stettin 1936; A. H a a s (oprac.), Pommersche Volkslieder mit Bilder und Weisen, Leipzig 1927; t e fi że, Rugensche Sagen und Marchen, 8 wyd., Bergen 1935; P. Kle i n, Volkslied und Votkstunz ;n Pommern, Greifswald 1935. S:J B. S t e 1 m a c h o w s k a, Czego nie starła nawałnica ..., op. cit. 0' K. S l a s k i, Podania zachodnio-pomorskie jako materia! do badań u:czesnodzejowych. "Przegląd Zachodni" 1931 nr 1/2, s. 39-44. ,-",T. W rób l e w s k i, Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego, op. cit., s. 193-220. "Ii Zob. "Lud" t. 39, Kraków-Poznań 1952, s. 464-467, notatka T. D el i m a t a o Muzeum Morskim 1e S:::cz?cinie. Także "Lud" t. 43, Wrocław 1894; W. 1958, s. 306 i n. ," Bad:wia, które zorganizował i prO\vadzil niżej podpisany, objęły 6 wsi \V pow. koszalińskim, a mi lnowi-::ie: lwięcin, Wierciszewo, Kraśnik, M~cice .. Jamno i ł"abusz. Przeprowadwno je htem 1960 r., a zorganizowano 2~J - .. Lud" t. XIX �450 w ten sposób, że w każdej z wsi przebywalo w ciągu miesi'1<:~ co najmniej po dwóch pracowników, którzy czynili obserwacje i wywiady z ludnością nad zagadnieniami poswwionymi w kwestionariuszlI. 17dzial \V badaniach wzięli (idąc kolejno według \vyze.] wymienionych wsi): dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Boguslaw Linette, Celina Szexczyk, Krystyna Bykowska, Irena Czapracka, Eugona Ostrowska, Maria Pocalujko (ÓWCZCśne studentki IV r. etnografii), mgr Bogumiła Traczyk, dr Walerian Sobisiak, mgr Aleksandra Wojciechowska, mgr Janina Dydowicw'.\·a, doc. dr Jerzy Topolski, mgr Marian Gry;:~ i niżej podpisany. W trakcie baoJ!'! urządzano co tydzień kilkugodzinne seminarium w Koszalinie. Zebrclllc materiały znajdują się \V Katedrze Etno1:rafii Uniwersytetu w P,.'waniu. .1" Materiały z bada!'l, Kraśnik, Czap. V 3. ;\1 Materiały z badań, Iwięcino, Jas. 17/2. U wag a: Niniejszy tekst został napisany w 196~ r. w zwi~)zku z odbyt'] \V tym roku Mięclzynal'uQou:ą Konferencją Pornar::nznawc.:q IV Szczec;nie. Obejmuje on też stan badań do 1960 r. Badania etnograficzne nad współczesnymi przemianami kulturowymi w owych 6-u wsiach prowadził zespól poznallski w blach następnych -- - 1961 i 1962. Wyniki tych badań zost3m~ ujęte \V odrębnych publikacjach. W tym z:):uesj~ Zobacz: J. B u r s z t a, Etnograficzne baclania terenowe w Kosz(J!iii.skiem. Zarys problematyki, w: "Zapiski ko,zalińskie" nr 1 (9), 1962, s. 25-30: J. B u r s z t a i Z. J a s i e w i c z, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materialów ze wsi koszalińskich, w: "Polska Sztuka Ludowa nr 4, 1962, s. 197---220. , . ATLAS POLSHICH STROJOW LUDOWYCH cena CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmacnowska 3. FrancJszek Klonowski - CZĘSC 1. Adam 2.•. '1.• dam :'. Adam 'i. Halina I POMORZE I WARMIA Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój \varmiński, 1955 1959 1960 II WIELKOPOLSKA 22.29.27.- I KUJAWY Glapa - Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) G13pa Strój dzierżacki, 1;),53 . Glctpa -- Str6j lublISki, 19ó6 . Mikulowsk~ Strój kujawski, 19'>3 CZĘSC III IV MAZOWS.:i:'E 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn Slrój dolnośląski (Pogórze), 2. S\'011',;la·.·,o Broniez Strój pszczyński, 1954' . 3. Longin Malicki StrÓj górali śląskich, 19'>6 CZĘSC zł 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE 1. Maria Zywir;ka - Strój kurpiowski Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) 2. Jad\viga S\Viąt.koV/SI-:a - Strój łO\vicki, 1!)53 . :L Jan Piotr Dekowski Strój piotrko\vski, 1954 4. J"U1USZ Svv'ieży Strój podlasl.:;:i, 1950 ~ Jan Piotr DeJ-:ovlski Strój sieradzki, 1959 6. ,T.::nlina Krajewsl<n '- Strój opoczyński, 19~6 7. Adam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 16.'>0 25.27.28.28.27.32.- Ą CZE;ŚC ....;. V MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. '. 5. nnman Rein£uss ::itrój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Fr;~nciszek Kotula Strój rzeszowski. 1951 (\vyczerpany) .Tanusz S-.v;eży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) ErTyt" St~rek Strój spiski, 1954 Fon~iszek Kotula Strój lalicucki, 1955 ii. S2bastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 . " " ,. Pal'bara Kazl1owska-Jarecl<a Strój biłgorajsl<i, 1958 8. Janusz Karnacki - Strój sandomierski, 1957. . . 9. Tadeusz Seweryn Strój Krakowj~ków Wscllodnich, 1960 JO. J. i M. Kamoccy - Strój S\\'iętokrzyski 1961 II. Edyta Starek Strój orawski (w druku) LITERATURA ?\~'Urnie.'3.~/~('i':r;il' . Po.s.,..vi<:;cony 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- LUDOvVA sprc:n,'om literatury luc1owej, pOrl red. J. Krzyżano\v~~H?g.0 l. S. ?\\'Ifl;;;l. Zeszyty: podh<=llań5ki. k~elecki, rZ';:'szo",vski, cieszYJlski. dolnoSląskl.. gO~·nosl~ ..•:~o-o~oł~ki, knsl.ub;;;ki, \\·<)r:TliIisl<i. ltlbels1.d, mazurski, podlaski, pornol"skl, lubu~,kl" łOWiCki. m.:lz':)v.:iec~~i,l;;;urpiowsl<i, siera<lzko-ł~czycl:i. piotrkowski. PrenU!l1eratiJ r':>CZl1a 48.--. ZaITIó\\"ieni;J P:'zyj~ujc Reclal<cja, \Varsz3wa, Nowy Świat '!. pokój 121. Konto czelwwe 1-7-110090 lub Oddzi:lly Ruchu. �Cena zł 100,- 013 A H C H I \ \. LJ I\1 [T N O G fi , Lir. ,11' 3 Nr :J. I:C"i'ol~ 'Nę;;rc::now;ol f~;~EKS ,,~~LEGO j.~ r-it :';. \Vlc.t1Y'''3V' n~ck, .:.!P. TERIAL" DO • '1 LT...n)O~NE.I 1818-1803, H15~ . . . . . l\'r 11. h~~lJ.na BittrH:r l'lIATER"LAŁY DO BIBLIO FGL~K lE.J CZŁONKOW P.T.L., 1955 N 12. \VieslC"1"'\' Die11kowsJ.;i p~):Jr{ZED"!"HCY OSKAR!\. KOLBERGA NA POLiJ DP-DAn LUDOZNAWCZYCH IV POl.SCE, 1956 !';r I?-, 14', 15, 16. PI''''''' zbi<)l'()wa lJ [ULE"'YN IN;'-OP.l\·lACY JNY POLSKIEGO l":)WA:"ZiS·"{'WA LLJDOZNAWCZEGO Nr 1, Z. 3, 4, (wyczerpany) Nr 17. \ViJ:tor S:.'l"Hal.lllTl L"fJDGV.;r;: OHnZĘDY VV'2SELNE \VE \"./SrACH DOLINY HOCZE'.Vi{I : TAnr·L\ \\TK'l Z~_E:\11 SANOCKlcJ. 19~łJ (wycz.) C'Jr l~. Stanisldw Bąk _. WESiCLE LUDO\\E W GR;'iIJOv\'IE SANDOHIEHSKI~: ~J".. ~z. ' 1 "J 'l' -- JAN KAHŁO"NICZ i LUDWIK l:RZYWICKl .JAKO HEPREZENTANCr DWU NTJRT(,W W ETNOLOGII l'OLSKIF;J (wyczerp.) Nr ~O.• 'ulian Bal"y~ ; Irena T"rn'1U - ~.'IATf'RIALY DO HISTORII ODZIELY LrDOWEJ PL- WSCHD. WlELKO,'OLSKI Nr 21. Teresa Siuctow3ka-Myzyk - 'Jl\RTNICTWO W PŁ·N.-WSCH. EUROPiE ZE SZCZ.8GOL·r·rIM UViZGLĘIJNIF.NIEM POLSKI Nt' 2~. Józef Gajek TRANSPOHT l KOMUNIKACJA LĄDOWA k'i;.,stion.urLu~:~ Nr ;) dla c21ów Polskiego Atlasu EtnograficznegD (.vyczecpany) Nr 23. A.nnA i"cY;;7.cz··Wirpszowa NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. \V LATAC.H 1950·--1953 Ni' 2-1. J()z~f B3bicz - NAUKA O LUDACH FRYDERYKA HATZLA . Nr ?3. i,I"ria Henslowa HOSLINY DZIKO ROSN.,\CE VI KtJLT"(JF;,'E LuDU POLSKIEGO Nr ~6. Janusz Bohdanowiez - MATERIALY DO hOWALSTvV.'. LUDOWEGO POLUDN[.)WEJ KIELECCZYZNY 1':1'27. J,)zd Gajel, LUDOWA KULTURA MATERIALNE'" ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwes'.ionariusz Nr ij dla celów. P. A. E. N;' }:J. Nr Nr NI ~~5_. ?'L30.'25.- ~O.~5.- ao.20.-- 30.30.- E~K A P O P U L A R N A / 1. JóZ"i' Burszta, OD OSADYs'ŁOW1AJ\;SKIEJ DO 'NSI WSPOŁCZESNE.' (\Vycz~r,Y";dny) 2. j\.. :fred Z~,1'ęba. PHACA DIALEKTOLOG.'\' v.' TE HENIE 3. A'~larn GIClpa i .. 4.lfoY1:; Kowa1s1n TAl'-.iCE I ZAT-:A "\VY \VJI:LKOPOLSKIE 11. Al,,]<sand2r Lech GorJlew"ki DROGI SyriOW SLONCA... OSK.·\R I{OLBERG, DZIEL\ R('~dycj,J !TIC!1ogrntii ~i.nc[;rafic~nyc~1. etn.:JgrćtficzUE', Twó1.·czoŚć n1u7ycZnd.. Ine<Eta. MatEriały 33.3lJ.11;.46.3J.- V\lSZYSTIHE StU(;irł, nateri:,ty c10kUl1'lent8cyjr.? Zamówienia !'!aclsylc>ć 1:a Rdres: POLSKIE T·')WARZYSTWO Li)DOZKAWC;'::~ WHO CŁA W, NA~'KEHA 4 i 20.- Cl.gć. G~j:i(owa B I B L lOT Nt' lC- pr7.yczyn]~i ponlocnirze. < ,i l I I I I .\ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e72b40e474abaef738d5a1b99a00aeb.pdf e60633cb8e87ab6200d620e8b68e1418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6545 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Brook, Peter teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6117 Title A name given to the resource Dlaczego Pan podróżuje?.../Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brook, Peter Rodzińska, Justyna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dlaczego Pan podróżuje? ••• Zapis spotkania z Peterem Brookiem w Teatrze Polskim we Wrocławiu, 9 marca 2005, przed próbą spektaklu Tierno Bokar prezentowanego na zaproszenie Ośrodka im. Jerzego Grotowskiego Pytanie: Dlaczego p a n tyle podróżuje? Czemu słu­ żą podróże warsztatowe i p r y w a t n e , czym się one róż­ nią o d siebie i jakie znajdują p o t e m odbicie na scenie, w teatrze? Peter B r o o k : To pytanie, które sam sobie zadaję każdego dnia. Wydaje m i się, że zawsze należy patrzeć na teatr z dwóch punktów widzenia jednocześnie: z te­ go, który s t a n o w i czyjeś osobiste, skryte marzenie i te­ go, który jest praktyczny. Jeśli teatr nie jest zakorze­ n i o n y w życiu, nie jest praktyczny. Dlatego osobiście Bogdan Tosza: Dzień dobry, chciałbym serdecznie nie lubię, gdy ktoś mówi o teatrze jako o sztuce. To powitać państwa w Teatrze Polskim we Wrocławiu, kwestia odróżnienia rzemiosła o d k u n s z t u . W y k o n u j e ­ przede wszystkim zaś chciałbym my naszą pracę, aby utrzymać się jako zawodowcy, jak powitać naszego i n n i artyści czy rzemieślnicy wyrabiający krzesło czy wspaniałego gościa - Petera Brooka. Dziękuję dyrekcji Ośrodka Badań Twórczości Je­ d y w a n , a marzeniem jest, by robić to możliwie najle­ rzego Grotowskiego i Poszukiwań T e a t r a l n o - K u l t u r o - piej. Wówczas może pojawić się jakość. Jesteśmy j e d ­ wych, gospodarzowi wizyty Petera Brooka we W r o c ł a ­ n a k zanurzeni w życiu, zatem jeśli podróżujemy, t o dla­ wiu, dyrektorowi Jarosławowi F r e t o w i i d y r e k t o r o w i tego, że gdybyśmy pozostawali w j e d n y m miejscu, nie programowemu Grzegorzowi Ziółkowskiemu, że n a moglibyśmy się utrzymać, z drugiej j e d n a k strony - na­ prośbę, aby to spotkanie odbyło się w naszym teatrze, sza praca ograniczyłaby się wówczas gwałtownie do odpowiedzieli z entuzjazmem. Ta jest d o ­ k o n t a k t u z j e d n y m rodzajem ludzi, j e d n y m miastem, wodem, że mieliśmy rację. Spotkanie poprowadzi au­ językiem, jedną kulturą, j e d n y m systemem wartości, tor monografii Petera Brooka Grzegorz Ziółkowski, j e d n y m zestawem uprzedzeń. Po pierwsze jednak, t o a tłumaczyć będzie Jacek D o b r o w o l s k i . To wszystko, nie m y decydujemy, dokąd jedziemy; musimy zostać co należy do mnie. Życzę państwu wspaniałej rozmo­ zaproszeni. A kiedy t a k się stanie, jesteśmy wdzięczni, wy. Dziękuję. ale widzimy też, że m u s i m y dać coś w zamian. Otrzy­ frekwencja m u j e m y wciąż impulsy, które uzmysławiają n a m , iż je­ Grzegorz Ziółkowski: Przedstawianie Petera Brooka steśmy o d m i e n n i niż ludzie w miejscach, do których byłoby nietaktem. Również zabieranie czasu s w o i m i przyjeżdżamy. Za każdym razem jest to nowe wyzwa­ pytaniami byłoby nietaktem. Chciałbym oddać w pań­ nie. A zatem dokądkolwiek jedziemy, staramy się być stwa ręce Petera Brooka, rezerwując sobie p r a w o do tak bardzo pożyteczni, jak to t y l k o możliwe. Jednak zadania ostatniego pytania, które zakończy spotkanie, każdy p o w i n i e n sobie otwarcie zadawać to f u n d a m e n ­ ponieważ, jak państwo wiedzą, zespół gra dzisiaj wie­ talne i o k r u t n e pytanie - jaką to wszystko ma wartość? czorem spektakl i potrzebuje jeszcze czasu n a próbę. - w odniesieniu do wszystkich aspektów życia, nie ne­ A zatem zamieniam się w strażnika czasu. gując a n i nie niszcząc samego siebie, bo byłoby t o zbyt Peter B r o o k : Ja mogę zadać pierwsze pytanie: jak łatwe. Trzeba po prostu uwolnić się o d iluzji, w której udało wam się t u , we Wrocławiu, osiągnąć t o , co pró­ t k w i niestety w i e l u l u d z i t e a t r u , że jesteśmy nadzwy­ bują osiągnąć kobiety na całym świecie? Ponieważ w i ­ czajnymi i s t o t a m i , które mogą zmienić świat. Dlatego dzę, że to kobiety dominują na sali. Jestem j e d n a k go­ nie cierpię słowa: „artysta". N i e m a n i c bardziej pre­ towy odpowiedzieć na pytania zarówno o d kobiet, j a k tensjonalnego niż stwierdzenie: „Poeci i artyści - to od mężczyzn; obie płcie są mile widziane. Żadnej dys­ my zmienimy świat". kryminacji. 29 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U Wielką wartością, jaką niesie ze sobą grupa ludzi pracująca razem w teatrze, grupa, która P y t a n i e : C h c i a ł b y m zapytać o pana ścieżkę d u ­ wchodzi chową kształtowaną przez mistrzów d u c h o w y c h . w k o n t a k t z nieznaną publicznością, jest t o , że p o wie­ Czy mógłby p a n i c h p o d a ć w k o l e j n o ś c i c h r o n o l o ­ l u latach o d k r y w a się, iż jej praca pewnego wieczora gicznej ? w szczególny sposób poruszyła jedną czy dwie osoby. Peter Brook: Dlaczego w kolejności chronologicznej? Tak bywa naprawdę. Ktoś powiedział - widziałem t e n Pytanie: N i e chodzi m i ściśle o chronologię, ale spektakl wiele lat t e m u , gdy przechodziłem akurat o wewnętrzny rozwój duchowy. t r u d n y okres w życiu. I przedstawienie t o pokrzepiło Peter B r o o k : Kiedy ktoś mówi o duchowości, nie m n i e i przywróciło m i nadzieję. Jest t o najlepsza n a ­ rozumie znaczenia słowa, j a k i m się posługuje. Jeśli my­ groda, jakiej można sobie życzyć. śli, że wie, co t o znaczy, t o n i e m a t o n i c wspólnego Pytanie: Towarzyszył p a n zawsze t e a t r o w i ekspery­ z duchowością. Mówiąc o c h r o n o l o g i i , przenosi się d u ­ m e n t a l n e m u w Polsce. Czy sądzi pan, że nowe t e c h n o ­ chowość w codzienność, a więc t r a c i się d u c h o w y w y ­ logie, które t a k pociągają młodych ludzi, m a j ą sens miar. T y m , d o czego naprawdę odsyła duchowość, sta­ w teatrze? n o w i bardzo i n t y m n e , bardzo osobiste poszukiwanie. Peter B r o o k : Kiedy jako młody człowiek pełen To niekończące się poszukiwanie jest o d k r y w a n i e m te­ ekscytacji i energii zaczynałem pracę w teatrze, wszyst­ go, co oznacza duchowość. Jest t a k poważne i i n t y m ­ kie technologiczne możliwości tamtego czasu, czyli ne dlatego, że można się podzielić n i m tylko z jedną siedemdziesiąt lat t e m u , wydawały m i się bardzo k u ­ czy d w i e m a osobami w bardzo szczególnych okoliczno­ szące i chciałem wypróbować każdą z n i c h . S t o p n i o w o ściach. A l e mówienie o duchowości na o t w a r t y m spo­ j e d n a k odkrywałem, że niektóre były użyteczne, a i n ­ t k a n i u oznacza, że prostytuuje się temat, o którym nie ne n i e . N o , może przesadziłem - t o było n i e siedem­ p o w i n n o się rozmawiać w t e n sposób. N i e chodzi więc dziesiąt, ale p o n a d sześćdziesiąt lat t e m u . E l i m i n o w a ­ o t o , że nie c h c ę odpowiedzieć n a pańskie pytanie, ale łem je n i e dlatego, że poszukiwałem prostoty. Prostota w t y m kontekście nie mogę. przychodzi sama, kiedy rezygnuje się z tego, co n i e w y ­ Pytanie: C z y m dla pana jest kolor, który t a k bar­ daje się niezbędne. Myślę, że katastrofą byłoby, gdyby dzo nas uderza w pańskich przedstawieniach? Jaką ro­ jakaś młoda osoba próbowała podążyć moją drogą, lę odgrywa w pana życiu? ponieważ urodziłem się w pierwszej ćwiartce X X wie­ Peter B r o o k : To jedna z rzeczy, które dają m i naj­ k u , a więc wszystkie wpływy, jakie m n i e ukształtowały, więcej radości. Jest dla m n i e niczym metafora nas ja­ spowodowały, że chciałem zbuntować się przeciw te­ ko grupy międzynarodowej. N i g d y n i e byłem w stanie a t r o w i dziewiętnastowiecznemu; złamać i zniszczyć zrozumieć rasizmu. N i e tyle z teoretycznego, politycz­ wszelkie k o n w e n c j e , które istniały wokół m n i e , aby nie poprawnego p u n k t u widzenia dobrego obywatela, odnaleźć t o , co żywe w X X w i e k u . ale p o prostu z uwagi na różnice między nacjami, i c h Dzisiaj ktoś młody, pracujący w teatrze, m u s i p o ­ k o l o r e m skóry, ciałami, językami, religiami, sposobami sługiwać się technologią, i n t e r n e t e m , k o m p u t e r a m i , bycia - wykraczając poza antropologię. T o między i n ­ wideo i wszystkim, co się z t y m wiąże, ponieważ t o jest n y m i sprawia, że t e n o k r u t n y świat jest jednocześnie świat, w którym się teraz pracuje i należy przekonać t a k i wspaniały. się, co z tego można wykorzystać, a co jest bezużytecz­ Pytanie: A l e m n i e n i e d o końca o t e n kolor cho­ ne. Kamery w i d e o i telewizję wykorzystałem w dwóch dziło. Chodziło m i bardziej o kolor scenografii, kolor zrealizowanych przez nas sztukach o mózgu, ponieważ w przedstawieniach. uznaliśmy t o za konieczne; ale technologia sama w so­ Peter B r o o k : A l e t o jest właśnie kolor! P u n k t e m bie mało m n i e interesuje. Dzisiaj interesuje m n i e coś wyjścia jest przyjemność, która z niego wynika, i fakt, innego. I dlatego mówię, że młodemu człowiekowi n i ­ że wszystko jest wibracją. Nasi muzycy są bardzo świa­ gdy nie wychodzi na dobre podążanie cudzą ścieżką. d o m i relacji zachodzącej między wibracją muzyki a w i ­ Przeciwnie, należy pławić się z radością w dzisiejszej bracją poruszającego się aktora. W i d o c z n a jest tylko t e c h n o l o g i i i zobaczyć, co może mieć wartość, a co różnica w formie. A k t o r stojący n i e r u c h o m o jest jed­ niszczy jakość. T o jest różnica między techniką i tre­ n y m dźwiękiem, a aktor w r u c h u - i n n y m . Wszystko ścią. Stanisławski jest dla m n i e bardzo ważny, p o n i e ­ jest r y t m e m , a kolor stanowi oczywiście wibrację w ryt­ waż był j e d n y m z pierwszych, którzy poszukiwali j a k o ­ mie. O s t a t n i o zastanawiałem się n a d t y m , że ludzki ści; dlatego stale s t a n o w i dla m n i e inspirację. O s o b i ­ umysł nie jest w stanie wymyślić nowego k o l o r u . Żad­ ście jednak jego metody raczej mało m n i e interesują, na technologia nie może wynieść ludzkiego umysłu po­ ponieważ nie należą d o mojego czasu. A mój czas z k o ­ nad jego wysoko rozwiniętą zdolność postrzegania już lei n i e koresponduje z czasem kogoś innego. Można istniejących barw. Można je widzieć coraz lepiej, ale nie powiedzieć, że każda technologia, każda f o r m a , każda można i c h całkiem na n o w o wymyślić. Radzimy więc możliwość m u s i być testowana wciąż n a n o w o . N a j ­ sobie z t y m , co m a m y do dyspozycji. gorszą rzeczą, jaką można stwierdzić, jest t o , czym te­ Pytanie: atr p o w i n i e n być i czym nie w o l n o m u być. To d y k t a ­ O s t a t n i o wyszedł t o m pańskich pism przełożonych n a język polski, który nosi tytuł Ruchomy tura k u l t u r a l n a . punkt. Byłabym bardzo wdzięczna, gdyby zechciał pan 30 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U odnieść t e n metaforyczny tytuł do pańskiego doświad­ do dzieła kompozytora pozostaje pańska Tragedia czenia teatralnego. men. C h c i a ł a m zapytać, j a k i jest dzisiaj, po latach, pa­ Peter B r o o k : G d y b y m był poetą, malarzem, Car­ na stosunek do opery. foto­ grafem, wszystko, co pokazywałbym i n n y m ludziom, Peter B r o o k : O d p o w i e m w bardzo prosty sposób. pokazywałbym z jednego p u n k t u widzenia. Naprzeciw­ Jeśli ktoś powiedziałby dzisiaj: „W j a k i c h o k r o p n y c h ko mnie jest fotograf. Może nas ukazać tylko z jednego czasach żyjemy" - zgodziłaby się p a n i . Czy chciałaby p u n k t u widzenia, który właśnie zajmuje. P u n k t widze­ więc p a n i zostać prezydentem S t a n ó w nia kogoś siedzącego obok jest zupełnie inny. Jeśli coś nych? Jeśli ktoś pracuje tak, jak ja kiedyś w wielkiej pojawi się w p o l u widzenia fotografa, przesłoni obraz, operze, to w p e w n y m sensie przypomina to bycie pre­ zablokuje go i wpłynie na całkowitą jego zmianę. Zjednoczo­ zydentem S t a n ó w Zjednoczonych. C o k o l w i e k się robi, jest się przytłoczonym presją gigantycznej m a c h i n y Sfilmowałem k i l k a spektakli, które wystawiliśmy na scenie, dlatego mogłem dobrze się t e m u przyjrzeć. pełnej Praca w teatrze polega na zebraniu w i e l u różnych złości, tak że życie staje się k o m p r o m i s e m . Żyje się jak punktów widzenia. D o b r y autor, który oczywiście dys­ prezydent, który próbuje przetrwać jedynie do następ­ ponuje p u n k t e m zmieniać, n y c h wyborów. Taka okazała się moja praca w C o v e n t „wprawić w r u c h " — jednak zdarza się to niezwykle G a r d e n i w M e t r o p o l i t a n O p e r a - dość szybko zdałem rzadko. Jeśli więc mówi coś, o czym sądzi się, że jest sobie sprawę, że to ogromna strata energii, ponieważ, dobre, to próbuje zrozumieć również, dlaczego uważa kiedy zaczynałem pracę z grupą aktorów w małej prze­ się to za złe. Udało się t o osiągnąć tylko w i e l k i m auto­ strzeni, przestawałem być prezydentem kraju czy kor­ rom, na przykład Szekspirowi. Żaden z tysięcy profeso­ p o r a c j i wewnątrz o k r o p n e j m a c h i n y . rów na setkach uniwersytetów nie był j a k dotąd w sta­ w zwyczajną ludzką relację z i n n y m i żywymi ludźmi. nie ustalić, j a k i był p u n k t widzenia Szekspira, ponie­ Zdecydowałem się więc nie ruszać opery przez trzy­ waż jego p u n k t widzenia jest ruchomy, a w jego sztu­ dzieści lat; uważałem t o za stratę czasu. A l e p o t e m kach w każdej kolejnej c h w i l i t o , co było dobre, oka­ nadszedł etap, kiedy dysponowaliśmy własnym zuje się złe, a to, co złe - dobre, t o , co moralne - nie­ a t r e m i własną instytucją, i Opera Paryska wystąpiła moralne i t d . Z m i e n i a się to w t a k i sposób, że każda z propozycją, abym wystawił operę w naszym teatrze. osoba na w i d o w n i wyrabia sobie własny p u n k t widze­ Odpowiedziałem, że to bardzo interesujące, ponieważ nia, otwarty na chwilę. Dobry, szczery i uczciwy autor mogliśmy zmienić każdy najdrobniejszy jej element, ma inne podejście, kiedy pracuje w teatrze, a i n n e kie­ a jednocześnie poświęcić k i l k a miesięcy na próby. w i d z e n i a , próbuje go skostniałych struktur, namiętności, ambicji, Wchodziłem te­ dy pisze powieść. Również reżyser musi próbować Mieliśmy trzy obsady, które cały czas pracowały razem, otworzyć się na wszystkie p u n k t y widzenia. A k t o r , więc nie pojawiała się pomiędzy n i m i zawiść czy nie­ który przychodzi na próbę z gotową koncepcją r o l i , zdrowa rywalizacja. Wszystkie były równorzędne, nie jest złym aktorem, ponieważ każdy człowiek jest bar­ było podziału na pierwszą i drugą obsadę. K i e d y pre­ zentowaliśmy spektakl i wszyscy przyszli go zobaczyć, dziej złożony, niż się to może wydawać. byłem głęboko poruszony widząc, jak jedna C a r m e n Jednak przy kręceniu f i l m u jest dokładnie o d w r o t ­ na w i d o w n i oklaskuje drugą na scenie. Możliwe oka­ nie. Wszyscy wielcy reżyserzy f i l m o w i , począwszy o d zało się, by wszyscy, łącznie z orkiestrą, przez p o n a d Alfreda H i t c h c o c k a , pracują w oparciu o jeden p u n k t pół r o k u pracowali razem n a d t y m samym t e m a t e m , widzenia - swój własny. Po t y m rozpoznaje się i c h styl by poświęcali cały czas na próby i drążyli temat, p o d ­ i chodzi się na nowy f i l m „takiego a takiego" reżysera. czas gdy w zwykłej operze ludzie rozchodzą się po pię­ Na tym polega różnica między t y m , co jest dobre c i u przedstawieniach. Możliwy był więc między n i m i i mocne w przypadku jednego p u n k t u widzenia, a t y m organiczny rozwój. Mogliśmy wówczas kiedy jest o n zmienny. Dlatego właśnie w teatrze zda­ zrealizować własną ideę, która polegała na wyzbyciu się w tej pra­ rzenie teatralne jest stale do pewnego stopnia „w r u ­ cy wszystkiego, co nie pasowało do naszej koncepcji, chu". Relacja pomiędzy sceną a publicznością jest a co należało do „wielkiej opery". Mogliśmy umieścić wówczas bogatsza niż w zastanym, staroświeckim te- orkiestrę poza kanałem orkiestrowym, do attze o jednym punkcie widzenia. którego przywykła. I odkryliśmy coś fundamentalnego: grupa Pytanie: Co pana dzisiaj interesuje w teatrze? śpiewaków mogła znakomicie pracować, nie widząc Peter Brook: Jeśli coś jest żywe, jest interesujące. dyrygenta. W t e n sposób r y t m spektaklu tworzyli sami Jeśli nie jest żywe, nie jest interesujące. Jeśli jestem aktorzy. Postaci pracujące razem i ludzie prowadzący poruszony, interesuje m n i e t o . Jeśli nie jestem p o r u ­ opowieść pozostawali w bezpośrednim kontakcie z p u ­ szony, nie intetesuje. I to zmienia się cały czas, zarów­ blicznością. W no dla mnie, jak dla pani. t y m celu umieściliśmy orkiestrę po dwóch stronach, tak że zarówno ona, jak dyrygent po­ Pytanie: Chciałabym zapytać o pana doświadcze­ zostawali niewidoczni. Jasne jest teraz, jak radykalne nia operowe, ponieważ w i e m , że d a w n o t e m u praco­ było to posunięcie - treść podawana była przez żywych wał pan w Covent Garden, realizował opery w M e t r o ­ wykonawców, a orkiestra i dyrygent dawali jedynie politan Opera House. Oczywiście najbardziej k o n t r o ­ oparcie. W k o n w e n c j o n a l n e j operze hierarchia jest i n - wersyjnym przykładem, skrajnym podejściem reżysera 31 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U na, c e n t r u m ekspresji stanowi dyrygent, następnie - Proszę n i e wymagać ode m n i e , abym stworzył teraz petne brzmienie orkiestry, a dopiero p o t e m - historia. wykładnię tego, czym się zajmowali i jakie t o miało Wyobraźmy sobie, co by było, gdybym dzisiaj próbował znaczenie - t o element czegoś bardzo szczególnego, co mówić z tej samej odległości, a przede m n ą znajdowa­ jest poszukiwaniem prawdy, a co stanowi prywatną łoby się osiemdziesięciu ludzi grających najgłośniej j a k sprawę każdego człowieka. potrafią, między n a m i zaś stałby dyrygent. Byłby t o Pytanie: Jest p a n uważany za klasyka, za wzór do S ą d Ostateczny. naśladowania. Proszę m i powiedzieć, gdy widzi p a n Pytanie: C h c i a ł e m się dowiedzieć, co dokładnie kogoś w orbicie swoich dokonań, czy p o t r a f i p a n się spowodowało, że t a k bardzo zainteresował się pan po­ z tego cieszyć, czy raczej myśli pan: „Dlaczego o n nie stacią T i e r n o Bokara i poświęcił m u swój o s t a t n i spek­ szuka swojej własnej drogi?". takl? Peter B r o o k : To pytanie trafia w samo sedno po­ Peter B r o o k : Myślę, że t o jedno z pytań, n a które przedniej kwestii. Dziś bardziej niż k i e d y k o l w i e k ota­ bardzo t r u d n o odpowiedzieć, ponieważ przy układaniu czają nas odpowiedzi. O f e r u j e się n a m tysiące sposo­ planów używa się r o z u m u . A przecież r o b i m y wiele a l ­ bów życia, tysiące postaw, tysiące rzeczy, w które moż­ t e r n a t y w n y c h planów, m a m y wiele a l t e r n a t y w n y c h na uwierzyć l u b które można odrzucić. Każdy p o l i t y k możliwości. Podejmowana decyzja s t a n o w i zaś p o ­ żyje, mówiąc kłamstwa w t a k atrakcyjny sposób, że c h o d n ą i n t u i c j i . Powiedziałbym więc, że każdej decyzji w końcu głosujemy n a niego, a nie n a kogoś innego. (dlaczego robić t o , a n i e coś innego) towarzyszy prze­ Sądzę, że na t y m polega praca polityków - są kłamca­ czucie szczególnego znaczenia tego właśnie m o m e n t u . m i , którzy próbują mówić prawdę. W i d a ć więc, że W długotrwałej pracy n a d w i e l o m a t e m a t a m i pojawia w rzeczywistości społecznej, politycznej czy religijnej się chwila, która - j a k owoc na drzewie - nagle okazu­ możemy znaleźć jedynie odpowiedzi k o m p r o m i s o w e . je się „dojrzała". Jak w i a d o m o , temat przemocy jest te­ Podążanie za kimś ślepo pokazuje, że sami jesteśmy m a t e m a k t u a l n y m . Temat n i e t o l e r a n c j i t o temat, k t ó ­ ślepi, zazwyczaj n i e zdając sobie z tego sprawy. W y d a ­ ry d o nas trafia. W Tiemo Bokar poruszyliśmy sprawę je się n a m , że myślimy jasno. Powtarzam zatem: jeśli tego, co naprawdę znaczy tolerancja, czego wymaga, ktoś chce ( t o jego w o l n y wybór), może próbować roz­ z j a k i m i trudnościami m u s i się zmierzyć. Wydaje m i wijać postawę poszukiwacza. Oznacza t o bycie otwar­ się, że w czasach, gdy religia wkracza z ogromną siłą n a t y m i p o z b a w i o n y m j a k i c h k o l w i e k podejrzeń. Dlatego t e r e n życia politycznego, społecznego i wojskowego, Gurdżijew mówił o drodze człowieka przebiegłego. p o n o w n i e ożywić trzeba kwestię, czym jest d l a nas Oznacza t o bycie n i e w i n n y m j a k głupek, a jednocze­ prawda dzisiaj. Można t o uczynić dzięki prawdziwej h i ­ śnie - bardzo przebiegłym i n i e dającym się łatwo w o ­ storii skromnego człowieka, który spędził swe życie n a dzić za nos. W t y m celu w danej c h w i l i może n a m po­ próbach o d k r y c i a , co znaczy być prawdziwym w t y m m ó c wiele rzeczy. Rola wszystkich sztuk polega na t y m , złożonym świecie. Zawsze sądziłem, że w teatrze te­ by n a chwilę zaspokoić nasze pragnienie bardziej ja­ m a t , j a k i m a się pojawić, m u s i być czymś nieznanym - snego widzenia - wiedząc jednocześnie, że nigdy nie tak j a k kolory scenografii - w p r z e c i w n y m razie k w e ­ można tego osiągnąć raz n a zawsze. Jesteśmy ślepi, stia religii, t o l e r a n c j i i n i e t o l e r a n c j i nie będzie się n i ­ chcemy przejrzeć. Przez chwilę widzimy trochę wyraź­ czym różnić o d tego, o czym czytamy w gazetach niej i wtedy o r i e n t u j e m y się, że ślepota wraca, i zaczy­ i oglądamy w telewizji przez cały czas. T y m , co m n i e namy n a n o w o . N i e poddajemy się, musimy robić t o , przyciągnęło, była prawdziwa historia, niewywołująca o czym mówi w spektaklu T i e r n o Bokar: szukać wie­ jednocześnie oczywistych skojarzeń. dzy w najdalszym zakątku świata. Pytanie: Jak w i a d o m o T i e r n o Bokar był mistrzem Grzegorz Ziółkowski: Pozwolę sobie zadać ostat­ sufizmu - czym jest dla pana sufizm w kontekście na­ nie pytanie. Jest o n o bardzo niebezpieczne. Zapytam uczania Gurdżijewa? o ciszę. Peter B r o o k : T o pytanie również otwiera t a k o b ­ Peter B r o o k : To wyjątkowe wydarzenie w m o i m szerny temat, że odpowiedź m u s i być bardzo prosta. życiu. Tak często słyszałem ludzi rozprawiających o c i ­ Gurdżijew był młodym człowiekiem, który opuścił szy, a teraz po raz pierwszy ktoś wypowiedział t o w i e l ­ swój d o m i zaczął podróżować po Wschodzie z grupą kie słowo i zamilknął. Mogę więc t y l k o pójść za jego przyjaciół, którzy wówczas, w X I X w i e k u , zajmowali wspaniałym przykładem. się różnymi dziedzinami: filozofią, muzyką, nauką - l u ­ dzi, których nie satysfakcjonowały istniejące o d p o w i e ­ Spisała dzi n a pytania, jakie sobie stawiali. N a z w a l i siebie Po­ szukiwaczami Prawdy. Zaszli bardzo daleko w swych poszukiwaniach i o d k r y l i , że w sercu tego, co popular­ nie rozumiane jest jako religia, istnieje prosty rdzeń całkowite poświęcenie poszukiwaniu prawdy. Bractwa sufich gromadzą się z tego samego p o w o d u . S ą poszu­ kiwaczami prawdy. 32 i przełożyła Justyna Rodzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/caac06c812ba0ded0c72dd34ff428dcb.pdf 5f267b001ff9bb544565bf50e257727c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4026 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3765 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 122-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R. 1811 — na licytacji rzeczy Magdaleny Kocica, wdo­ wy po szewcu: „Obrazów szklanych 3". R. 1819 — w innym inwentarzu zanotowano: „Obraszków szklanych 2 Obraszków na szkle malowanych 5". To ostatnie określenie nie budzi już wątpliwości, o jakie przedmioty chodziło, w tejże samej bowiem księdze zapisano, że po Macieju Kowaleńskim zostało „obraszków za szkłem 5". Występowanie w Pruchniku znacznej ilości obra­ zów nasuwa przypuszczenie, że — niezależnie od kupowania ich chociażby w Przeworsku, na słynnych tam odpustach, czy gdzie indziej — mogli być rów­ nież na miejscu malarze zaspokajający potrzeby mia­ steczka i Okolicy. Tę hipotezę zdaje się popierać fakt, stwierdzony przez autora niniejszego artykułu na miejscu w Pruchniku, że powały w domach z pocz. X I X w., zrobione z szerokich, heblowanych desek, były bogato pomalowane (farby kładziono bezpośred­ nio na surowym drzewie) w motywy kwiatowe i roś­ linne. Widać było wprawną rękę w rysunku i dobre oko w doborze kolorów. Należy wykluczyć możliwość, aby do tego rodzaju prac i w tym okresie sprowadza­ no rzemieślników spoza miasteczka. Na podstawie suchych notatek sądowych nie spo­ sób określić pochodzenia obrazów malowanych na szkle; czy nie są one pochodzenia słowackiego? Pruchnik leży stosunkowo blisko słynnego miejsca odpustowego w Starej Wsi k. Brzozowa, dokąd ma­ sowo przychodzili Słowacy — aż do czasów I wojny światowej ; mogli więc przynosić obrazy na sprzedaż. Wiadomo przecież, że aż do pocz. X X w. odpusty były połączone z kiermaszami, tj. istnymi jarmarkami. W księgach pruchnickieh spotykamy jeszcze inną nowość. Ale jest to już wiek X I X — czas znacznych 27 27 Według podania, czczony obraz średniowieczny M. B. w Starej Wsi miał przybyć ze Słowacji, stąd owe liczne kilkutysięczne pielgrzymki Słowaków. Zob.: Ks. W. Mrowiński (T. J.), Cudowny obraz M. B. Sta­ rowiejskiej w Ziemi Sanockiej, Kraków 1895, s. 1. Archiwum. Muzeum w Jarosławiu, rkp. 252, s. 111. W notatce tej mamy rzadko spotykany akcent 28 zmian w życiu naszych miasteczek. Oto w inwenta­ rzach występują obrazy o tematach niewątpliwie świeckich, jak np.: R. 1819 — „Obrazków szklanych 2 detto ptaszków 2". Tu musimy nawiązać do obrazów na szkle, zna­ nych na terenie Polski południowej, centralnej i wschodniej. Z notatki zdaje się również wynikać, że ptaszki też były malowane na szkle; ale znów nasuwa się pytanie: czy były one pochodzenia miej­ scowego, czy z importu? I wreszcie: R. 1817 — „po śp. Szymunowy Łukaszkiewiczowy, oprócz obrazu P. Jezusa, św. Teresy, św. Onufre­ go i P. Jezusa Kobylańskiego! , w inwentarzu figuruje: „Lanszaftów 5". Jak wiadomo „Landsehaft" jest terminem niemiec­ kim i dostał się do nas razem z zaborcą austriackim. I znowu pytanie, na które w tej chwili nie sposób jeszcze odpowiedzieć: czy owe „lanszafty", a więc obrazy przedstawiające krajobrazy, były importowane z krajów austriackich, czy też miejscowy malarz prze­ jął nową modę i na wzór widzianych, importowanych, malował je na miejscu. I na zakończenie już tylko ciekawostka . W Ko­ łaczycach (dziś pow. Jasło), słynnych ze znakomitych garncarzy, był — obok innych — cech wielki, tj. zbiorowy. Tenże cech w r. 1836: „Za cechmistrza Bartłomieja Knybla [...] ze składek Braci odnowił ołtarz św. Mikołaja [widocznie cechowy], za co zapła­ cono: Piotrowi Zieleńskiemu 31 ryńskich Portreciście 10 „ „ Jak wynika z powyższego, malarz malował ołtarz, „portrecista" zaś chyba „odnowił" (a może namalo­ wał od nowa?) „portret" św. Mikołaja, który do dnia dzisiejszego w ołtarzu figuruje. 2S 29 regionalny. Kobylany to słynna miejscowość odpusto­ wa koło Gorlic. Obraz mógł być tam zakupiony w cza­ sie odpustu, ale równie ddbrze mógł go wykonać malarz pruchnicki, który zaspokajał gusty odbiorców. Archiwum Cechu Wielkiego w Kołaczycach, księga z lat 1779—1844, s. 70. 28 Franciszek Fot: W. Dziurawiec — il. 5; Jan Swiderski K R O Konkursy i wystawy W kwietniu odbyły się w Opolu tradycyjne już uroczystości obchodu Dnia Twórczości Ludowej. Połączo­ ne one były z konkursami na kra­ szanki, pisanki, rzeźbę ludową, zdo­ bione wyroby kowalskie i wiosenne korowody marzankowe i gaikowomaikowe. Odbyły się również elimi­ nacje konkursów słowno-muzycz­ nych, w których wyróżnili się śpie­ 190 N I Kotula — U. 1—i, 6—12. K A wacy odtwarzający tradycyjne pie­ wę-kiermasz pamiątkarstwa regio­ śni ludowe. Najbogatszego materiału nalnego. Eksponowano przedmioty dostarczył konkurs kraszankowy, w będące dziełami twórców ludowych. którym wzięło udział kilkudziesięciu uczestników. Ogółem uczestniczyło * w konkursie ponad 200 osób. Konkurs sztuki ludowej woje­ wództwa łódzkiego (por.: Kronika nr 2/1961) zakończony został w koń­ W zabytkowej sieni gdańskiej cu kwietnia. W ciągu maja odbyły CPLiA urządziła w kwietniu wysta­ się eliminacje regionalne w mu- �zeach: w Łęczycy, Łowiczu, Sie­ radzu, Tomaszowie Maz. i Piotrko­ wie Tryb. Poszczególne muzea orga­ nizowały konkurs na terenie pod­ ległych im regionów. Wyróżniają­ cym się twórcom ludowym przyzna­ no nagrody, kwalifikując najlepsze prace na ogólnopolską wystawę w Łodzi. Muzea w Łęczycy i Siera­ dzu urządziły własne wystawy eksponatów pokonkursowych. Szcze­ gólnie interesująca była wystawa w Łęczycy, zorganizowana przez kie­ rowniczkę muzeum mgr Jadwigę Grodzką przy współudziale Rady Narodowej i Łódzkiej Rozgłośni Polskiego Radia. Pokazano na wy­ stawie prace współczesne z zakresu plecionkarstwa, wycinanki, cerami­ ki, wyrobów kowalskich i instru­ mentów muzycznych. Na tle ogól­ nie wysokiego poziomu eksponatów wyróżniał się zespół rzeźb wyko­ nanych przez nieznanych dotych­ czas — z wyjątkiem Kamińskiego — rzeźbiarzy z okolic Łęczycy. Do najbardziej interesujących nale­ żały rzeźby: Bolesława Grabskiego, Mariana Jóźwiaka, Wiktora Rysia i Wacława Czerwińskiego. Wysta­ wa posiada katalog, bardzo ładnie wydany przez muzeum w Łęczycy; opracowanie tekstu — mgr J. Grodz­ ka, opracowanie graficzne — Ro­ man Matysiak. Katalog zawiera krótki wstęp, opis eksponatów oraz fotografie. Centralna wystawa wojewódzka odbyła się w Łodzi w drugiej po­ łowie czerwca. Wśród eksponatów reprezentujących współczesną sztu­ kę ludową 11 regionów wojewódz­ twa łódzkiego, biorących udział w konkursie, wysuwały się na plan pierwszy (zarówno pod względem wartości artystycznych jak repre­ zentacji ilościowej) tkaniny ubra­ niowe rawsko-opoczyńskie i sieradz­ kie, wycinanki łowickie i rawskie oraz pisanki z okolic Rawy Mazo­ wieckiej i Piotrkowa Trybunalskie­ go. Wśród rzeźbiarzy najbardziej interesującą indywidualnością był na wystawie Jan Lamęcki z Zielo­ nej Dąbrowy (pow. Radomsko) oraz wspomniany już zespół rzeźbiarzy łęczyckich. Komisarzem wystawy i autorem scenariusza był Bolesław Kowalec, autorem interesującej oprawy pla­ stycznej — Romuald Jackowski. Katalog wydany przez Prezydium WRN w Łodzi zawiera: artykuły wstępne wprowadzające w zagad­ nienia tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej Ziemi Łódzkiej opra­ cowane przez prof. dr K. Zawistowicz-Adamską, mgr W. Drozdowską, mgr A. Włodarczyka i B. Kowalca będzie zakupiona dla organizujące­ oraz spis eksponatów i ilustracje." go się Muzeum Kociewskiego. (Objętość katalogu 45 stron, 26 fo­ * tografii w tekście.) * Na początku czerwca nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu „Tkanina 28 maja otwarto w Podegrodziu ludowa we wnętrzu współczesnym". pod Nowym Sączem bardzo intere­ Konkurs zorganizowany został przez sującą wystawę twórczości ludowej Zarząd Związku CPLiA, który Podegrodzia, zorganizowaną z okazji uprzednio — jako przygotowanie 700-lecia istnienia wsi. Na wystawie do konkursu — przeprowadził fa­ zgromadzono eksponaty z zakresu chowy instruktaż na terenach Bia­ tradycyjnej kultury materialnej, łostockiego, Olsztyńskiego, Rawskie­ urządzenia wnętrza, ceramiki, stro­ go i Sieradzkiego; z okolic tych na­ ju i haftu. Organizatorami wystawy płynęła większość zgłoszeń na kon­ jest para małżeńska nauczycieli ze kurs. Wśród nadesłanych tkanin szkoły podstawowej w Podegro­ wyróżniały się szczególnie wyso­ dziu, od wielu lat zajmująca się kim poziomem artystycznym biało­ amatorsko etnografią. stockie dywany dwuosnowowe (część z nich, dzięki użyciu odpo­ * wiedniego surowca, nadaje się do położenia na podłodze) oraz kur­ W Nowym Sączu nastąpiło na po­ piowskie chodniki „szmaciaki". czątku czerwca rozstrzygnięcie kon­ * kursu sztuki ludowej regionu nowo­ sądeckiego. Konkurs był pomyślany Objazdowa wystawa wycinanki jako pamiątkarski. Większość ekspo­ kurpiowskiej eksponowana była w natów stanowiła ceramika, następ­ drugim kwartale br. w Pułtusku, nie hafty i wyroby plecionkarskie. Garwolinie i Grodzisku. * Konkurs na wyroby ludowej ce­ Bydgoszczy rozstrzygnięty zo­ w końcu maja konkurs deko­ ramiki kieleckiej rozstrzygnięty zo­ wnętrz kujawskich (por.: Kro­ stał w Kielcach 21 czerwca. Nadesła­ no ogółem ponad sto prac wykona­ nr 2/1961). nych przez garncarzy będących * członkami spółdzielni CPLiA i nie zrzeszonych. Nagrodzone ekspona­ W czerwcu otwarta została w Mu­ ty pokazane będą we wrześniu na zeum Narodowym w Poznaniu wy­ specjalnie zorganizowanej wystawie. stawa pt. Wielkopolska Sztuka Lu­ Organizatorami kieleckiego konkur­ dowa. Ekspozycję, obejmującą su był Wydział Kultury PWRN oraz obiekty sztuki ludowej od X V I I w. spółdzielnia „Chałupnik" z Iłży. do czasów współczesnych, przygoto­ * wało Muzeum Narodowe w ramach wielkopolskiego festiwalu kultury. W kwietniu w paryskiej galerii Na wystawie pokazano rzeźbę, ma­ larstwo, ceramikę, tkactwo i hafty. Dina Vierny wystawione były obraz­ Przewidziane jest przeniesienie wy­ ki Nikifora. Zestaw pokazanych prac nie był najciekawszy, ponieważ stawy do Lublina i Koszalina. pochodził z przypadkowo poczynio­ nych przez galerię zakupów. Do * wartościowszych należały akwarele Wojewódzki Dom Twórczości z wczesnego okresu oraz seria pejza­ Ludowej w Gdańsku wraz z Wy­ ży z lat ostatnich. działem Kultury PRN w Starogar­ dzie zorganizowały wystawę trady­ cyjnego sprzętu i sztuki ludowej Pod koniec czerwca otwarto w Kociewia. Wystawa odbyła się w Pałacu Kultury w Warszawie wy­ czerwcu i lipcu w Starogardzie. stawę „Mistrzowie Sztuki Ludowej Obok zabytkowych mebli i narzę­ ZSRR". Wśród eksponatów znajdują dzi rolniczych i ceramiki znalazły się: kolorowe figurki-zabawki, cera­ się na wystawie świątki ludowe oraz mika, tkaniny i koronki, rzeźby w prace współczesnych twórców l u ­ drzewie i kości oraz wyroby z laki dowych z Kociewia. Eksponaty wy­ i malowanego drzewa. Wystawa po­ stawowe w znacznej części wypo­ kazana będzie również w Czecho­ życzono z terenu; większość z nich słowacji. W stał racji nika � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f8c351d19842e43d94a85c3f84068b8.pdf 98aa78b6b198e3d85e7209479947f1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4027 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3766 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 125-127 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O QUARTERLY L I S PUBLISHED H BY F THE ART N. 2 INSTITUTE Y E A R BOOK S U M M M A R Y Anna Świątkowska — ŁOWICZ PAPER CUTS Paper c u t s h a v e been m a d e i n t h e Ł o w i c z r e g i o n for a b o u t 100 y e a r s . U p t i l l t h e l a s t w a r t h i s k i n d of a r t i s t i c w o r k w a s t h e d o m a i n o f r u r a l w o m e n a n d girls w h o m a d e t h e p a p e r c u t s a l m o s t e x c l u s i v e l y f o r use i n t h e i r o w n m i l i e u . A t t h e b e g i n n i n g o f t h e 20th c e n t u r y , P o l i s h a r t i s t s d i s c o v e r e d t h e b e a u t y o f these p a p e r c u t s a n d f r o m t h a t t i m e o n t h e y h a v e been g a i n i n g e v e r m o r e a p p r e c i a t i o n a n d p o p u l a r i t y all over the c o u n t r y . After the last w a r , the paper cuts no longer fulfilled their o r i g i n a l f u n c t i o n a n d w e r e n o longer used b y t h e r u r a l p e o p l e . B u t t h e a r t d i d n o t d i e out. T h e g r e a t d e m a n d f o r t h e m i n t h e t o w n s , a l l over t h e c o u n t r y a n d a b r o a d h a s k e p t t h i s f i e l d o f folk a r t a l i v e a n d has c r e a t e d a f r e s h i n c e n t i v e f o r its c o n t i n u a t i o n . T h e o l d l a d i e s a d e p t i n t h i s w o r k are passing o n t h e i r s k i l l to t h e y o u n g e r g e n e r a t i o n and at p r e s e n t t h e r e a r e o v e r a h u n d r e d w o m e n making paper cuts i n t h e i r cottages i n the Ł o w i c z region. This article, e x a m i n i n g the o r i g i n of the Łowicz paper c u t s a r g u e s a g a i n s t D r . G r a b o w s k i ' s v i e w t h a t they w e r e d e r i v e d f r o m t h e p a p e r c u t s m a d e i n t h e districts s u r r o u n d i n g W a r s a w . A n a l y s i s o f t h e m o t i f s used is n o t s u f f i c i e n t a r g u m e n t , p a r t i c u l a r l y as a t the e n d o f t h e l a s t c e n t u r y t h e p a p e r o u t s w e r e a continuation of the traditional f o r m of decorating both t h e i n t e r o r a n d e x t e r i o r w a l l s o f r u r a l c o t t a g e s . T h e s i m i l a r i t y o f m o t i f s ( f i g . 1—4) o c c u r r i n g : i n t h e paper c u t s a n d i n t h e p a i n t i n g s d e c o r a t i n g the cottages s h o w t h a t f r o m t h e t i m e g l o s s y p a p e r b e g a n to r e a c h t h e r u r a l areas ( a b o u t 1860—65), p a p e r c u t s began t o r e p l a c e t h e f o r m e r s i n g l e - c o l o u r p a i n t i n g s (made w i t h a s t e n c i l ) a n d m u l t i c o l o u r e d p a i n t i n g s (painted i n w a t e r c o l o u r s ) . I n s t e a d o f these p a i n t i n g s , the c o t t a g e r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p a p e r c u t s on t h e w a l l s a n d o n t h e c e i l i n g b e a m s ( f i g . 9). F r o m s i n g l e m o t i f s , i.e. f l o w e r s , t r e e s , b o u q u e t s , which were glued to the w a l l s i n earlier times, the paper c u t s b e g a n t o d e v e l o p i n t o t h r e e b a s i c c o m ­ positions, a l l o f t h e m g l u e d o n g r e y p a p e r (now white paper) a n d a l l of s i m i l a r forms, w h i c h have been m a i n t a i n e d t o t h i s d a y : 1. R i b b o n s —> p a p e r r i b b o n s , u s u a l l y m e a s u r i n g 50 X 12 c m . , f i n i s h e d o f f a t t h e b o t t o m w i t h a fringe and decorated with the former ..bouquets" on a w h i t e or coloured b a c k g r o u n d (fig. 10—12). 2. S t a r s —• c i r c l e s 1 7 — 2 1 c m . i n d i a m e t e r , m a d e o f c a r d - b o a r d ( f i g . 13—20). mostly 3. „ K o d r y " ( d e r i v e d f r o m t h e I t a l i a n „coltre", „ c o l t r i n e " ) —> r e c t a n g u l a r , d e c o r a t e d h o r i z o n t a l b a n d s 80—100 c m . l o n g a n d 15—20 c m . w i d e , hung on beams and walls, alternated with " s t a r s " ( f i g . 22—39). OF O L OF THE K POLISH X V A ACADAMY OF R T SCIENCES 1961 ARTICLES I n the o r n a m e n t a l p a t t e r n o f a l l three types of paper cuts, the evolution was identical. The first m o t i f s , v e r y s i m p l e g e o m e t r i c a l o n e s (spots c i r c l e s , squares, etc.) and geometricized ones (schematic figures of dolls o r s i m p l i f i e d p l a n t forms), w e r e g r a d u a l l y replaced a t the e n d o f the 19th c e n t u r y b y more realistic h u m a n figures i n Łowicz regional costumes a n d by t r a d i t i o n a l p l a n t motifs, f o r instance, "the tree" w h i c h w e r e considerably developed (fig. 4 — 6 , 14—17, 22, 41). A d e f i n i t e n a t u r a l i s t i c t e n d e n c y c a n b e seen i n t h e s e c h a n g e s . A s f r o m 1910, n e w decorative tendencies w e r e added confusing the for­ m e r austere o r d e r of the composition, a n d reminiscent of t h e secession p e r i o d w i t h t h e c o m p l i c a t e d c h a r a c t e r o f t h e d e s i g n , t h e t w i s t i n g l i n e s a n d restless c o m p o ­ sition. The complete s y m m e t r y of the arrangement of e l e m e n t s b e g a n t o d i s a p p e a r a n d t h e c h a n g e s w e n t so far that, for instance, i n " K o d r y " w i t h p l a n t motifs, a three element composition w i t h a three axis symme­ try changed into a w a v y branch only maintaining the c e n t r a l axis o f s y m m e t r y , t h e rest o f the elements being arranged rather freely. The plant motifs themselves w e r e also changed. Changes, s i m i l a r t o those t h a t t o o k p l a c e i n e m b r o i d e r y a f t e r t h e F i r s t W o r l d War, also o c c u r r e d i n the paper cuts. Here too, the geometrical ornamentation was ousted by plant motifs treated i n a n ever m o r e n a t u r a l i s t i c way. The influence of the towns was not w i t h o u t its effects either. About 1923, o n t h e i n i t i a t i v e o f A . Chmielińska, t h e w e l l k n o w n c u l t u r a l w o r k e r a n d propagator of f o l k art, a n e w k i n d of „star" paper c u t b e g a n t o be m a d e — i n t h e f o r m o f o p e n w o r k circles. N e x t c a m e ellipses w i t h a n a r r a t i v e c o m p o s i ­ t i o n . I t m u s t be p o i n t e d o u t h o w e v e r • t h a t i n t h o s e t i m e s these f o r m s w e r e o n l y m a d e f o r use i n t h e t o w n s a n d w e r e n o t t o be f o u n d i n t h e r u r a l areas. The t r a d i t i o n a l „ K o d r y " themes d i d not undergo a n y p a r t i c u l a r changes r i g h t u p t o t h e last w a r ; t h e y w e r e u s u a l l y „ W e d d i n g " a n d „ C o a c h e s " , scenes f o r v i l l a g e l i f e , etc. ( n o t w i t h o u t a n o t e o f s a t i r e sometimes). B u t a b o u t 1900, a n e w f a s h i o n i n p a p e r c u t s a p p e a r e d : p a i n t i n g s o f heads p u r c h a s e d r e a d y m a d e w e r e g l u e d i n t h e p l a c e o f h e a d s a n d a b o u t 1920, heads c u t o u t f r o m p h o t o g r a p h s began to be used ( f i g . 34, 39). N o w , t h e y a r e d r a w n f r o m i l l u s t r a t e d weeklies. A f t e r t h e S e c o n d W o r l d W a r t h e scope o f t h e m e s became broader, m a i n l y o w i n g to the influence of o r d e r s f r o m o u t s i d e t h e r u r a l areas a n d c o m p e t i t i o n s on definite subjects. „ K o d r y " w i t h political and social themes began t o appear, made specially f o r e x h i b i t i o n s a n d f o r m u s e u m s , etc. C o n t e m p o r a r y p a p e r c u t s g a i n t h e i r effect not only by line but mainly by the intensity and purity of their colour. 125 �Once, w h e n v a r i o u s glossy papers w e r e a v a i l a b l e i n t h e r u r a l areas, t h e w o m e n m a k i n g p a p e r cuts u s e d a b o u t 40 shades. T o d a y , t h e s m a l l e r r a n g e o f p a p e r s h a s l i m i t e d t h e r a n g e t o o n l y 10 c o l o u r s . A l t h o u g h the w o m e n w h o made paper cuts have passed d o w n t h e i r s k i l l f r o m generation t o generation, the' degree o f s k i l l w a s v a r i e d . A p a r t f r o m some w h o c o u l d m a k e paper c u t s s i m i l a r t o those m a d e b y t h e i r predecessors a n d c o n t e m p o r a r i e s , there were also t a l e n t e d f o l k a r t i s t s c r e a t i n g t h e i r o w n k i n d o f paper cuts o f a specific style. T h e a u t h o r w r i t e s about some of the most o u t s t a n d i n g paper c u t artists — Jadwiga Klimkiewicz, Franciszka Burzyńska, the S t r y c h a r s k i f a m i l y , Elżbieta Żaczek, A n a s t a z j a Pawlikówna a n d others. Today, a l l those the „new" fashion, works, even being t h e m —• 7 1 - y e a r - o l d Bogusz — are s t i l l old patterns. m a k i n g paper cuts are f o l l o w i n g critically evaluating their earlier ashamed of t h e m . O n l y t w o of K a t a r z y n a G u z e k a n d Stanisława m a k i n g paper outs s i m i l a r to the T h e a u t h o r concludes her a r t i c l e w i t h the postu­ late for more care for the paper c u t makers, not o v e r b u r d e n i n g t h e m w i t h o r d e r s , h e l p i n g t h e m t o get c o l o u r e d p a p e r , etc. so as t o h e l p m a i n t a i n as l o n g as p o s s i b l e t h e a r t i s t i c v a l u e s w h i c h h a v e b e e n p r e ­ served to a great e x t e n t i n the Łowicz region paper cuts. Jadimga and CENTURY Anatoliusz BIŁGORAJ RELIGIOUS — Czerpiński FOLK PICTURES 18TH COSTUMES FROM THE IN T a k i n g as a basis a c y c l e o f 1 8 t h c e n t u r y r e l i g i o u s pictures of peasant theme f r o m the Solska Forest r e g i o n (Biłgoraj d i s t r i c t ) , w h i c h is t h e o n l y k n o w n cycle of this type, the authors analyse the regional costumes of t h a t time. The cycle comprises eight scenes f r o m t h e r e v e l a t i o n a n d o f m i r a c l e s , a l l o f w h i c h go t o m a k e u p t w o p i c t u r e s m e a s u r i n g 2.04 m . b y 1.82 m . w i t h l o n g i n s c r i p t i o n s i n v e r s e . T h e s e a r e pictures of the k i n d p a i n t e d by artisans and, f r o m the f o r m a l p o i n t of view, are k i n d r e d to the a r t of t h e o l d g e n t r y o f t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s w i t h their cult of a l l that was national. The realistic native character of the paintings make them a va­ l u a b l e source o f i n f o r m a t i o n c o n c e r n i n g t h e Biłgoraj regional costumes of the 18th century. Analysis of the pictures c o n f i r m s i n general the results o f research c a r r i e d o n i n these parts a n d also yielded some additional details. THE Pękalski BIŁGORAJ — WOODEN TOMB SHRINES IN DISTRICT T h e t o m b s h r i n e s f o u n d i n t h e Biłgoraj d i s t r i c t are a rarity i n our country a n d nothing like t h e m h a s b e e n f o u n d i n o t h e r r e g i o n s so f a r . A d o z e n o r so y e a r s ago t h e r e w e r e t h r e e o f t h e m i n t h e ce­ m e t e r y a t Puszcza Solska; n o w there are o n l y t w o that have survived. A l l of t h e m have the same characteristic s o l i d shape a n d a l l o f t h e m have been carved out o f a single large block o f wood, i n w h i c h niches w e r e h o l l o w e d o u t for the figures o f saints. T h e o l d e s t s h r i n e ( f i g . 3) p r o b a b l y d a t e s b a c k t w o h u n d r e d y e a r s , a n d t h e m o s t r e c e n t is s h o w n i n f i g . 5. I n a d d i t i o n , a t o m b s h r i n e f r o m G ó r e c k o K o ­ ścielne (Biłgoraj d i s t r i c t — f i g . 4) has b e e n p r e s e r v e d 126 Ewa Fryś-Pietraszkowa — JÓZEF GIBULA'S FUR­ NITURE I n the Powiśle Lubelskie region, where decorative f u r n i t u r e has n o i n t e r e s t i n g t r a d i t i o n s , being l i m i t e d , i n general, to p a i n t e d coffers, a set o f f u r n i t u r e d e c o r a t e d w i t h c a r v i n g s t h a t has b e e n p r e s e r v e d i n Z a b o r z e a n d a f e w v i l l a g e s o f O p o l e L u b e l s k i e is w o r t h y of attention. This furniture was made by Józef Gibuła, a f a r m l a b o u r e r w h o l i v e d i n S ł o t w i n y (Opole Lubelskie district). His hobby was carpentry a n d h e m a d e f u r n i t u r e f o r h i s o w n use a n d f o r his relations a n d friends. His f u r n i t u r e was r i c h l y decorated w i t h polychromic carving, very original b o t h as r e g a r d s i t s a p p l i c a t i o n (on e l e m e n t s o f f u r ­ n i t u r e w h i c h i t was n o t t h e c u s t o m to decorate, for i n s t a n c e , t h e v e r t i c a l b o a r d s o f c h a i r b a c k s ) , a n d as regards the o r n a m e n t a l presentation of the motifs, rather reminiscent of children's drawings i n their simplicity. W h i l e i t is d i f f i c u l t t o f i n d a n y d i r e c t c o n n e c t i o n w i t h t h e t r a d i t i o n s o f f o l k a r t , G i b u l a ' s w o r k has c e r t a i n characteristic of f o l k a r t a n d analysis of the v a r i o u s m o t i f s used s h o w e d t h e m t o be a n a l o g i c a l w i t h those o n distaffs f r o m R a d o m a n d the moulds h i g h l a n d e r s u s e d f o r m a k i n g cheeses. SOLSKA FOREST Michał i n t h e c o l l e c t i o n s o f t h e M u s e u m a t Zamość. T h e o r i g i n of these shrines c a n be traced to the t r a d i t i o n , s p e c i f i c f o r t h e Biłgoraj r e g i o n , o f h o l l o w i n g o u t wayside shrines i n tree t r u n k s , and this proves that t h e shrines f o u n d i n t h e Puszcza Solska cemetery w e r e a l s o m a d e i n o t h e r v i l l a g e s of t h e Biłgoraj district. T H E S E C T I O N : H I S T O R I C A L A R C H I V E S contains the second p a r t o f E d w a r d Pietraszek's w o r k "Pottery C e n t r e s o n t h e E s t a t e s o f t h e Tonczyński F a m i l y i n t h e 1 8 t h C e n t u r y a n d t h e F i r s t H a l f o f t h e 19th Century" based o n i n f o r m a t i o n copied out from i n v e n t o r i a l books, a n d a s h o r t a r t i c l e b y J a n i n a Kamińska: "Some S u p p l e m e n t a r y Information on t h e H i s t o r y o f P o l i s h S t r i p e d F a b r i c s " . O n t h e basis o f r e s e a r c h o n m a t e r i a l s f r o m t h e 1 1 t h a n d 12th centuries f o u n d i n archeological excavations it was c o n c l u d e d t h a t s t r i p e d fabrics w e r e used i n the area from Silesia to Pomerania (Opole—Gdańsk). The a u t h o r , o n t h e basis o f d o c u m e n t s f r o m the C h u r c h l a w s (1233, 1320 a n d 1402) p r o h i b i t i n g p r i e s t s t o w e a r coloured " s t r i p e d " c l o t h i n g , concludes t h a t striped f a b r i c s w e r e w o r n a n d used a l l o v e r P o l a n d i n t h e 13th, 1 4 t h a n d 1 5 t h c e n t u r i e s . W r i t i n g about the exhibition of Polish folk a r t i n B a s e l , o r g a n i z e d i n t h e M u s e u m für V ö l k e r k u n d e b y P r o f e s s o r R. W i l d h a i b e r , K. Mathys is v e r y enthusiastic about the v a l u e o f t h e exhibits, expressing his special a d m i r a t i o n for the f o l k " s p i d e r s " w h i c h he considers to be the p r o t o t y p e of Calder's " m o b i l e s " . I n another article about the e x h i b i t i o n , A. Jackowski lays emphasis on the great care taken by Professor W i l d h a b e r i n a r r a n g i n g t h e e x h i b i t i o n , s a y i n g t h a t he h a d succeeded i n assembling a beautiful collection of Polish f o l k a r t objects. B u t he considers t h a t the n u m b e r of exhibits of H u c u l i folk a r t was unproport i o n a l l y large a n d t h a t the inclusion of a whole section of H u c u l i a r t i n an e x h i b i t i o n of Polish folk a r t is f u n d a m e n t a l l y i n c o r r e c t , f o r i t g r e w u p f r o m d i f f e r e n t e t h n i c sources a n d o n l y a s m a l l p a r t o f i t shows the ethnic influence of Polish culture. �H O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH >KyPHAJI H A P O f l H O E H3AABAEMMH N°l HHCTH TYTOM HCKyCCTBA TO^I, M 3 ^ A H H a P Anna CbBCHTKOBOKa (BMPE3KH H3 — JlOBHUKaH E 3 „BblllHIIAMKH" BYMArH). JIOBHUKHC BbipesKH H3 6yMarH cymecTByiOT y w e OKOJIO 100 jieT. Boer/ia 6HJIH MaccoBUM TBOPTOCTBOM, KOTopwM :iail!'MiWIHCb flepeoeHCRHC JKeHIUHHM H apByillKH M CJiyJKHJIH nOITH HCKJHOIMTejIbHO, AO riOCJie/tfieH BOHMbl, AJIH HX co6cTBe]iiibix norpeOHOCTOH. B HaMajie ABaAuaToro BeKa nojibCKHe xy.io}KH5łKu oTKpwjiH nx KpacoTy. C Tex nop Bbipc3Kn nojiywajiH Bce óbjibuiee npH3Ha«He u nonyjisipHOCTb. floCJIC II MlłpBOH BOHHbl 3aMH>pa«T npe>KH)lH pojib BblM30K — OHH noTepHjin CBOC npuMeHewHe B AepeBeHCKoii cpcie. Ho no Hciea/iH. OrpoBiibift cnpoc Ha Bbipe3KH H3 6ywarH B iopoAax xax n crpaHe, TaK >H 3a npa«Hmeft, noaAepwMBaeT >KH3HGHHocTb 3Toft o 6 j i a c r n HapoAHoro HcnyccTBa H miiHeTcsi HOBbiM cTUMyjioM AJIH ec JiajibHeHinero KyjibTHBHpoBaHHfl. CTapwe Bbipe3ajibmH'Hbi TIOCTOHHHO nepe.iaioT CBOC yMeHHe MOJioAOM-y noKojiemHio u, B HacTOHiuee BpeMH, CBbiuie 100 JK6HU1HIH B JloBHUKOM paHOHe 3a«H'MalOTCH KyCTapHbIM iipołOBO.iCTBOM Bwpe30K H3 fiyMarii. PaccMaTpiHBas! reHC3y JIOBHUKHX Bbipe30K H3 B y w a m , craTba nojieMH3HpyeT co B3rviHAOM AOKTopa rpafioBCKoro. KOTopbift BHAHT .naiajio 3THX BbipesoK B noA,BapmaBCK'Hx Bbipe3Kax H3 6yMarn. AHajwa MOTHBOB He MOJKCT 6biTb apryMeHTOM, B OCOBeHHOCTH, eCJIH B3HTb BO BHHMaHHC 4>aiabi, CBHAercjibCTByiomHe o TOM, <rro B KOHiie n p o m . i o r o cTo. ieTHsi, Bbipe3aHKa npeACTaBjiHjia coóbft npoAOJiweHHe TpaaHUHOMHoro yKpaiiieiniH c/reti c BHeiiiHeft M BHyrpe.HHeft tropów, r CxOACTBO MOTMBOB ( HJIJI. 1—4), BbICTyiiaiOmHX B BblpełKax M na KapTHHax, yKpauiaiouiHx CTSHM HSÓM — AOKa3HBaeT, ITO C MOMCHTOM noHBjieHim B .lepeBHe j i o m e n HOH CyMara (OKOJIO 1860—1865 r r . ) Bbipe3Ka Haiajia saMenaTb npencHne OAHOUBeTHbie KapTHHbi (BbinojitisieMbie no TpacpapeTy) u pa3H0HBeTHbie (HapHCOBaHHMG aKBapejIbllblMH KpaCKaMll). BMeCTO HHX nOHBHJIHCb Ha CTeHax yKpameiiiHH, Bbipesamibie H3 CyMarn H noMemeHHbie Ha CTeHax H 6ajiKax noTOJiKa (HJIJI. 9 ) . H3 0TacjibHbix MOTHBOB, HanpHMep iiBeTbi, AepeBua, oyKCTbi,. HaK.neiiBaBiuHeca BHaiajie Ha creHy — B B U pe3KaX OblCTpO CCpOpMMpOBajIHiCb TpH OCHOBHbIX KOMIIO3HUHH — Boe HaKjieHBaBiuHecH npe}Kfl,e Ha oepyro a Tenepb Ha Sejiyio óyMary, BbiflepwaHbie B T3KOM JKC (bopMaTO H oymecTByiomMe AO iHacToamero BpeMeHH: 1. TeceMiKH — SyMawHbie jieHTbi, npeMymecTBeHHo pa3MepoM 50 X 12 CM, oKatmHBaioiuHecH BHH3y 6axipoMoft u yKpauieH.Hbie CTapHHHWMII „óyKeraMH" na 6ejioM HJIH UBCTHOM dx>He. (H.HJI. 10—12). 2. 3B€3AbI — Kpy>KKH AHaMeTpOM 17—21 OM, BMnoJiHeHHbie ^ame Bcero H3 KaproHa. (HJIJI. 1 3 — 2 0 ) . 3. „Koapbi" (OT MTajibflHCKoro „ c o l t r e " , „ c o l t r i n e " ) •— npsiMoyrojibHbie yKpaineHHbie ropieoiiTajibHbie nojiocw .IJiHiiofl 80—100 CM. ujiipiiHoft 15—20 CM, noBeiueHUbie na 6ajiKax u creHax ti oTAejiemibie „3Be3.i.aMH" (HJIJI. 2 2 — 3 9 ) . B opHaMeiiTajibHbix pa3peuieHMHX Bcex STHX Tpex THIIOB HaifijiioAaJiHCb OAHHaKOBbie napajuiejibHbie H3iMeHe«Hsi. BHcTynaiomiie iiepBOHaiajibno npwMHTHBiHbie reoMerpHiecKHe MOTHBbI ( T O H K H , KpySCKH, KBaApaTbl H T.JJ..) H re0MCTpH3HpoBaHHbic (cxeMaTH iecKHc (t»HTypbi KyKOJi HJIH ynpomeHi K) M H C K Y C C T B O nOJIbCKOH AKAflEMHH XV HAYK 1961 E Hbie diopMbi pacTeHiifl) B KOHue XIX BCKa 6bUlH BbrrecHeHM Sojiee peajiHCTimccKH ccpopMHpoBaHHWMH (piirypaMH JtKWefl B JIOBHUKHX KOCTK)MaX, a TpaAHUHOHHbie MOTHBbI pacrenHft, HanpHMep, „AepeBua'" noa-ieraioT SHMHTeJlbHOMy paaeHTHK) (HJIJI. 4 — 6 , 14—17, 22, 4 1 ) . B 3THX H3MeHeHHSix MOJKHO 3aMeTHTb pacTyuiyio naTypajiHCTHleoKyio TeHAeHUHio. C 1910 r o a a croaa BKJiKmaeTCH HOBoe CTpełUKHtie, H3MeHHBiuee CTapbifl c r p o r n i i KOMno3HH.HOHHbift nopHAOK H HanoMHnaiornee ceuecHio H3-3a sanyTawHOCTH pncyHKa B H3OrHyT0M 6ere J I I H H H H H 6eCnOKOHCTBC KOMn03HHHH. rToHeMHory HC^esaeT n p e w i i n a nojiean cwMMeTpiia B CHcreMe eocTa®Hbix lacTeft. H3MeneHHH npoABiiraioTcsi AaJibiiie, TaK 'HanpHMep, B ,,KOApax", c pacTHTCJibHbiMH MOTHIiaiMH Tp ex SJieMC H T H a H «OMn03HU,HH c TpeMH CHMiMeTpimHHMH ocflMłi npeo6pa>KaeTCH B BOJiHHcryio BeTKy (OKOJIO 1930 r o a a ) , B Koropoft ocTaBJisieTCH TOJibKO lieHTpajibHan OCb CHMMCTpHH, npH AOBOJIbHO CBO60AHOM JIOJIO>KellHH ocTajibHbix sjieMeJHTOB. ripeo6pa>xaioTcsi TSKWC H pacTHTejibiibie MOTHBbi. Te >Ke nepeMenw, BOSHHKUIHP nocjic I MHpOBOH BOHHbl B BblUlHBaHIHH, BbICTynaiOT Ta«>KC II B Bbipe3Kax. H reoMeTpimecKHH opna\ieHT 6HJI BbireoHCH pacTHTejibiibrM, TpaKTOBaHHbiM Bce 6ojiee naTypajnicTHM60KH. He ocrajiocb TaK>Ke 6e3 pe3yjibTaTOB BCP 6OJH?C pacTymee BJiHHHHe ropo.ia. OKOJIO 1923 r. no KHOniipaitHM lOBecTHoro aeHTejia u .'iioóHTejiH napoAHoii KyjibTypw A . XMejiHHCKofl, óbijio w a i a r o Bbipe3bi'BaiHHo HOBOH paanoBHAHOCTH „3Be3jj.bi": o dx>pMe a?KypHbix KpyroB. OAHOBpeMeHHO C HHMH nOHBHJICH SJIJIHnC C nOBeCTBOBaTe.FIbHOH KOMnoarniHeft. OAHaKO, STU opopMbi B Te BpeMeiia, n p o » 3 BoanjiMCb TOjibKo A-15I ropowa: B AepeBHe OIHH HP HSOUIH npHiMeHCHHfl. B >KaiiipoBbix ,,Ko,apax" TeMaTHiiecKHx ,i.i>Ke AO nocjie,aliefl BOHHbl — C3MH T6MbI HO nOAAaB3JI!I'Ch 3HalHT0JlbHb!M H3MeHeHiiaM: „oBaAbóbi" u „KapeTbi", o i e i i b i H3 JKH3HII AepeaHH H noMecTbH ( « e jiHiueHHbie HHoraa caTHpu). H 3Aecb, oAHaKO, OKOJIO 1900 roaa nosiBjiaeTCH HOBasi uoaa: BMecTO j i n n a naicjieHBaioTCH KynjieHHbie jiyóoMHbic KapTHHKH. OKOJIO 1920 r o j i a HX 'MecTO safiMyr TOJIOBKU, Bbipe3aHHbie H3 d>oTorpa(pHH (HJIJI. 34, 3 9 ) . B MacToamee BpeMH nx nepepwcoBbiBaioT « 3 HjijnocTpHpoBa«Hbix eweHeflejIbHHKOB. TTocjie II MHpoBoft BOHHHH pacuiHipfleTca o6T>eM TeM3THKH, TJiaiBHblM o6pa30M, nOA BJI«HHHeM 3aKa3QB ¡13 HeAepeBeHCKOH cpeAbi H KOHKypcoB Ha onpeAejieHHyio TCMaTHKy. BoSHHKaiOT „KOpAbl" .Ha 'nOJIHTHMeCKyiO H oómecTBeHHyio TeMaTHKH, BbinojiHeHHbi-e AJIH BbicraBOK, My3eeB H T.n. CoapeMenHbie Bbipe3KH H3 Oy.Mani iipon.SBOAHT CH.ibHoe BneiaTJiemiie ne TOJibKO piicyHKOM, no, r.naB«błM oÓpaaoM, IlBeTOM, IłHTe HC HBHOCTb K) WHCTbIX H HaCbIlHCHHbIX KpaCOK. KorA.a-To B .lepesnio AocTaBjiaJiacb rjiaHiie.BaH 6yMara pa3jiHiiHbix uBeTOB. Bbipe3ajibmMUbi 3iiajin OKOJIO 40 OTTenKOB. Tenepb w e HeSojibinoft accopTiiMeiiT uBeTHoii ftyMarn 3acTaBJiaeT orpaHHiHBaTbca TOJibKO 10 UBeTaMH. * XOTH MacTepcTBO Bbipe3ajibmHU nepe.aaBajiocb KOJieimn B noKOjieHiie, pa3jiHqHofl 6bijia cTencHb H3 nocnocofi127 �n o c n i KajK/ioii !(cnoji«iiTe.n.]inui>i. HapaBHe c Bbtpe3aJibutHitaMH, KonnpyK)uui*iH noxoxcHe BbipesKw, cACJiaHHwe KHubiMii MacrepHuaMH cymecTBOBajw H cymecTByioT HapoAHHe Macrcpimbi, TBopamne coOcToemibiii w a H p Bbipe3KH C H'HAHBM,nyajIbHbIMH 'lepTaMH CTHJIH. ABTOp p3C0K33bIBaeT O BbWaK)mHXCH MaCTepH'U.aX — TBOpieCTB€ H . i B i i n i KJIHMK€BHH, OpaHUHuiKH By>KHHbCKoft. ceMeflcTBa CrpbHCapOKHK, 3;ib>K6eTbi >KaweK, AHacTa3HH rtaBJiHKyBHbi H ,apyrHx. 15 HaCTOSIIUCe BpCMH BCO Bbipe3ajIbIWIUbl TBOpHT no „HOBOH Moa.e", KpHTimeCKH oiieHHBan CBOH paHHHe paÓOTU K ,ia>Ke CTbIJIHCb HX. ToJIbKO ABC Bbipe3ajIblHHUbI, 71-jieTHHH K a T a w m i a TyacK u CTaHHCJiaBa B o r y i u , — ece eme libinOJJHHlOT BbipC3K!I 113 6 y M a n i , 6jlH3KHe OBOHM CTapbIM o6pa3naM. B Koime e r a m i .-iBTop roBopiiT o Heo6xo.i.HMO'CTH y n y i iiioMMH 3aóoTbi IIAA B b i p e 3 a j i b U i H u a M H , no oSpoKenemifl MX 3a'Ka3aMH, noMoimi H nojiyMenwi UBCTHOH óyMarn II T.A., TaK "ITOÓbl BO3M0JKH0 .TOJlbUIC C0XpalI'HTb TO Xy,TO>K€CTBCHHOC KaWCCTBO, KOTOpMM JIOBHUKIIC BbIpC3KM H3 óyMarn oojiaaaiOT B eme Tax BbicoKoft creneHH. flABiira u AHaTOjmioiii MepetiHHCKHe — BH/ITOPAPICKHPT HAHHOHAJlbHblH KOCHOM XVIII BEKA HA PE/IHPri03IIblX KAPTIIHAX H3 CO/IbCKOH nynjjH. B:IHB 3a •ociioMy miKji pejmrH03Hblx KapTuii X V I I I neKn na KpccTbaHCKyK) TeMy H3 Cojibc-KOH r i y u u i (Bn.nropa['iCKaSI OÓJiaCTb), eaMHCTBeHIlblii H3BCCTllbIH UI1K.I KapTIIII IIOAOÓHOTO xapaKTcpa, aBTop aHajlH3HpyeT napojiibic KOCTIOMbl TOTO BpOMCHH. UJMA COAepWHT 8 CUCH H3 OTKpObe«HH II tyn/eC, KOTOpbie COCTaBJIHKJT ABC KapTHMbl p a . i McpoM 2,04 X 1,82 M c AAHWHOH Ha.iniicbio B CTHxaX. 3TH KapTHHbi, iiapncoBaHiibie peMecJiełłHHKaifH u c rbopM M M O f l T04KII aptMHH, nOXO>Klle Ha HCKyCCTBO MejIKOMOMOCTlIOro .IBOpHHCTBa X V I ] II X X I I I 'BeKOB C KyjlbTOM Bccro, HTO HBJineTca 'HapoAHbiM. PeajiHCTHMeoKHH Meerubiii xapaKTep KapTim ACJiaeT HX ueHHHM HCTOWiHKOM, coAcpw a u w M cseA^HMO o BiHJiropaiicKOM HaiiHOHajibHOM KOCTIOMC X V I I I Be«a. AHajiH3 3THX KapTHii noATBepwAaeT, B oómew, pc3yjibTaTbi HCCJie.T,oBaHHH, npoBo.iH BiuHxcH B 3T»x paiioHax u npHHecuinx HeeKOJibKo AanojiiiHTeJibHbix ,ieTajinii. i MHxaji neHKajibCKH — MACOBEHKH B | flEPEBJIHHblE EH/irOPAFICKOH BbimcynoMHHyTbie oöieKTU H3 KjiaAÖiiuia B CojibCKofi r i y m e —• nancHHe, BMCTynaiomee n B a p y r i i x ,iepcBii<i.\ BHjiiropaiicKOM oöjiacm. 3 o a cppbieb-neTpaujKOBa — M E B E / I b r 0 3 E ( f A T H E y / I b l . H a TeppiiTopnii .TiooejibCKoro n o B i i o b a ÄOKopaTHBiioc MeöejibHoe npoM3BO.TCTB0, orpaiiHHeimoe B oömeM, n p o ayKUHeü K p a i i i e H i i b i x oyH.ayKOB, HC HMCJIO HHTcpeotiMX Tpa.antiHfl. OcoöoHHoro eiwMaHHd 38cnyHCHBaeT KOMn.icKc Meöe.iii, yKpauieHHbiii pe3b6oft, coxpancHHbift B 3a6<»Ky, a TaK>Ke >B «ecKOJibKHX ü.epeBHnx Onojie-,riio6ejibCKoii o6jia€TH. H x aBTop, r03e4) THÖyjia, cejibCKoxosflHCTBeHHbiü paooTOÖ, npwKHBaiBiuHH B CjioTOHuax (Onojie-JlKifiejibCKan oöjiacTb) yBJieKajicsi CTOJwpCTBOM H aejiaji weGejib unn OeÖH M CBOHX 6JIH3KHX. YspaiüHBaji HX öoraToii pc3iioii nOJIHXpOMOBOft ÄSKOpaUHeH H OpiirHHa.nbHOH KaK B cnocoöe ( « a Tex aeTajinx Meoejiii, KOTopue o6biKiioBeHno ne yKpauiHBajiHCB, iianpiiMcp, BcpTiiKajibiibic 6a.noMK:i cnHHKH), TaK H B MOTHBax opuaMOHTa, iianoMimaioiueM HeMHoro no OBoefl npocTOTc pHcyiiKii ACTCH. Hc noKa3biBan «cmocpe-acTBCM-Hbix 0B«i3cfi c T p a . i i u i i o n HbtM HapO.TiHblM MCKyDCTBOM, TIBOpieCTBO THßyjIbl Bbl.iepiKaHO B napoTHOM x a p a K T e p e , a manm oTAO.ibHHX MOTIIHO'B H03BOJIHT HaÜTii iicKOTopyw anajiorHK), IialipilMi'|), cpeAii patHOMöKHx npajioK HJIH r o p c K i i x cpopM MR cwpa. * OTAejiciiiic: HcropiiMCOKiifi apxiiB c o a e p w i n B r o p y w lacTb oöpaöoTKii 3 . n e T p a in K a „ToHMapHbie ueiiTpbi B TOHI>H'HHCKHX MMeHHHX B X V I I I H nepBOÜ IIOJIOBHHe X I X BPKOB", ooHOsaHwyio n a Bbinwcxax H3 HHBciiTapHbix KHKI\ a THK>KC iio6o.iibuiiyio CTaTbio H. K a M i i H b c K o i i „HecKOJibKo :ionOJIHCHHii K HCTOpHH IlOJIbCKOH nOJIOCaTOÜ TKaHIl". I i i ) iiccjiCAOBa.HHHM, ocHOBaiibiM Ha HCKonaeMOM MaTcpna.ic X I — X I I BCKOB, npOBe/l,eHHbIM T.O OeTO BpPMeHIl IIO.T,TBep>K.T,e«o noaiBJieHMe nojiocaToro MaTepnajia na Teppinopini OT Cujie3HH flp noiviopbsi (Onojie-rA.'i'HbeiK). ABtop na ooHooe nojio>KeiHHH uepKOBUbix 3aKOHOB (1233 r., 1320 r., 1402 r . ) , 3anpematoiiiMx CBfliueHHKaM iiocHTb üpMio HapaAbi H3 MaTepna.ia B no^ocxy, ,>u\na<»T 3aKjiK><KHHe O MaOCOBOM noHBJleHHM IlOJIOCaTOH TK3HH Ha TeppiiTopnii r i o j i b i i m B X I I I , X I V , H X V Benax. HA/irPOBHBIE * OEJIACTH. HajłrpooHbte MacoBeiiKii, cyiuecrByKrniiie B B i u i r o p a i i CKoii oójiacTH — po.TKoe HBJIPIIHO B iiaujcii cTpane. Orni He HMeiOT aHajiorHH B A p y r n x paftoHax. Ha KJia.T,6Hme B CojIbCKOH n y m e 6bIJIO Tpil HaCOBGHKiH HCCKO.TbKO JieT TOMy HasaA. B HacToamee BpeMH ocTajiocb TO,nbKO ftBe. Bce OHH xapaKTepii3yioTcsi oAHiiaiKoeoii (popiwoW rjiwSbi ti BblTecaiHbl H3 OJ.«OrO OrpOMHOrO 6peBHa, B KOTOpOM Bbi.ioji&ieHbi yr«iy6.neH»H, npeaHasiiaMeHHbie ,i,ji5i no\ielueiniH T»M (pinrypoK OBHTHX. CaMasi „ipeBHHH iiacmiTbiBaeT, BepoHTHo, OKOJIO 200 -IBT (wut, 3 ) , cainaH MOJio^an npeiicraiBjieiHa Ha HJIJI. 5. Kpowc HHX coxpa«HJiacb B co6pa«HHX My3ea B 3aMOCTbio Haj,rpofiHaH qacoBeHKa H3 TypeuKa KocTejibHoro (BiuiropaiicKaa o o j i a c r b — ujm. 4 ) . re«e3a STHX Haar!po6Hbix wacoBeiio* noK33biBaeT ciBH3b c xapaKTep'Hofi j.Ji$i BHJITOpaftOKOfl o & i a c T i i TpaaHUHeft npH;i,opo>K!ihix lacoBeiioK, UbIAOJl6jleiIHblX B II1I5IX, MTO CBH/ieTejIbCTByCT O TOM, '1TO 06cy>K;i.aH BbicTaBKy nojibCKoro Kapo/Uioro HCKycCTBa B BasHJiim, opraiHH30Bannyio B My3ee für V ö l k e r k u n d e npo4>. P. BHJUxaöepoM, K. MaTxnc c 3HTy3iia3MOM xapaxTepH3yeT UCHHOCTb 3KCnOHaTOB, B OOOÖeHHOCTH, BOCTOpraacb HapOAHMMH „nayxaMH", npoTOTwnoiM KOTopbix cmTaeT KajibAepoBCKHe „MOÖHJIH". A. HUKOBOKH B .apyrow BbICKa3bIBaHHH Ha T6My BbICTaiBKll IIOAiepKHBaCT yCHJlHH npoep. BHjiAxaöepa, KOTopoMy yAajiocb coöpaTb npeKpacnyio KOJiJieKmiio npeflMeTOB nojibCKoro HapoiaiHoro HCKycCTBa. OAHaxo, nojie MH3HpyeT c HenponopuHOHajibHO 6oJibIUHIM (»ojiHqecTiBOM sKcnoiHaTOB, npeACTa:BJiHK>iHHX ryuyjibcKoe HoxyccTBO, yTBepw.naH, HTO BKJiioMeiHHe B EbiCTaBKy nojibCKoro napOAHoro HCKycCTBa uejioro OTaeJia ryiiy^bcx o r o HcxyccTBa »BJiHeTcsi no c y m e c T B y HenpaiBHJibHbiM, T.K. 3TOT BIIA HapOA«oro HCKycCTBa öeper CBoe Hanajio H3 APyrHX STHHMeCKHX HCTOUHHlKOB H TO.nbKO B HCOOJIblUOH Mepe ecTb HBJieHMeM, na Koropoe lacTHiiHo nojibOKoc napo.iHoe H c x y c c T B O o'Ka3biBaeT e s o e BJIHHHHC. : �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PJ. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 zł, r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i przedpłaty n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e d o d n i a 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy P o c z t o w e , listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a g r a n i c ę j e s t o 40'°/o droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w Warszawie, u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e m o ż n a nabyć w s k l e p i e „ R u c h u " p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N w w i ę k s z y c h księgarniach m i a s t w o j e w ó d z k i c h . Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — D z i e r ż y ń s k i e g o 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 C h o r z ó w — W o l n o ś c i 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdańsk-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Ś w i ę t o j a ń s k a 47 G l i w i c e — Z w y c i ę s t w a 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ g i 31 K a l i s z — Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — W a r s z a w s k a 11 K o s z a l i n — M ł y ń s k a b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Ł ó d ź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o 2 1 , A r m i i C z e r w o n e j 37 P r z e m y ś l — Franciszkańska 19 R a d o m — Ż e r o m s k i e g o 27 R z e s z ó w — Kościuszki 3 Słupsk — P I . Z w y c i ę s t w a 11 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Sopot — Bohaterów M o n t e Cas i n o 26 Sosnowiec b i e 23 — Czerwone Zagłę­ T o r u ń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, P i ę k ­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — K u ź n i c z a 42 Z a b r z e — Wolności 276 Stołeczne Zakłady Graficzne. Z. W. Wnwa, Podchorążych 39. Z a m . 217. Pap. ilutstr. k l . I I I , 120 g Ali + k a r t o n biały ,kl. I I I , 220 g. B I . Nakład 1300 egz. S-fl6 D r u k ukończono w czerwcu 1961 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c88ef08c65ff9ca9b416a98538a4f81.pdf 0b5dfaf2e669ab59965c6fbf9c909933 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3767 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESC Roman Reinfuss Adam Nahlik Małgorzata Matusek Jerzy Czajkowski Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny • . 131 W sprawie pochodzenia tak zwanych dy­ wanów dwuosnowowych 137 Ludowe „dywany" przetykane na Lubelszczyźnie 145 Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego 153 Ewa Fryś-Pielraszkowa Mazerowane kufry podlaskie . Anna Kunczyńska Zofia Barbara Głowa Teofil Kożuchowski Zagadnienia plastyki rencji P.T.L Z ARCHIWUM . 165 171 ludowej na konfe­ 179 Mieszczańscy malarze i obrazy w domach mieszczańskich KRONIKA PE3K3ME . HISTORYCZNEGO: Franciszek Kotula SUMMARY . 181 190 OF ARTICLES 192 , 194 Na okładce: Tkanina wykopaliskowa z Bisjerowa, Moskiewska Obi., X—XIV w. Fot. ze zb. Państw. Muz. Hist. Moskwa. Na stronie tytułowej: „Anioł", rzeźba w drzewie grabowym (fragm.). Wyk. Teofil Kożuchowski. Wl. Muz. Etn. Kraków. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XV 1961 NR polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwscki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń). Tłumacze: Doris Ronowicz (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki (rosi). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3e88525bb9e4b1d25bc9b46119e29ec.pdf 70ca19d8909c31adf30afab0f3489947 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3762 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s, 109-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE Barbara I SPRAWOZDANIA Bazielich Z W Y C Z A J E W L U D O W E N A Z A G Ł Ę B I U Ś L Ą S K U D Ą B R O W S K I M Pozytywną stroną w s z y s t k i c h konkursów i urządzanych okresowo z materiałów wystaw zebranych bez­ pośrednio w t e r e n i e l u b d o s t a r c z a n y c h osobiście p r z e z różnych i n f o r m a t o r ó w jaw — podtrzymywania 1 treści zasobu tradycyjnych, zbiorów normalnych jest n i e t y l k o c e n n y żywotności ale i możliwość muzealnych penetracji prze­ niektórych o okazy, terenowych form powiększenia które w przeważnie dzą u w a g i . T a k w ł a ś n i e często b y w a związanymi z l u d o w y m i z w y c z a j a m i z toku ucho­ eksponatami dorocznymi i ro­ dzinnymi. Dlatego też, aby zebrać okazów z a r ó w n o d a w n y c h kresu zwyczajów możliwie ludowych, w B y t o m i u i Wydział jak najwięcej j a k i współczesnych z za­ Muzeum Kultury Górnośląskie Prezydium W . R. N. w K a t o w i c a c h ogłosiły w p i e r w s z y m k w a r t a l e 1959 r. 1 całoroczny k o n k u r s d l a w s z y s t k i c h jewództwa k a t o w i c k i e g o . giemu terminowi mieszkańców Sądzono, ż e dzięki będzie można poznać wo­ t a k dłu­ dokładniej formy z w y c z a j o w e p r z e t r w a ł e d o dziś u l u d u śląskie­ go, a także w y ł o w i ć ginące i n i e z m i e r n i e już rzadkie zabytki. T r u d n o powiedzieć, że a k c j a t a udała się w bo — m i m o u s t a w i c z n e g o prasę, u l o t k i działów i za Kultury wzięły 43 osoby, uczestnicząc Dostarczyła który ona warto p r z y p o m i n a n i a przez radio, pośrednictwem — w jednak na ten zespół e t n o g r a f ó w Powiatowych niej udział sporo cennego materiału, poprzedzając temat, specjalne przygotowywane pracujących przez w Muzealnym Okręgu Górnośląskim. Na k o n k u r s napłynęło ogółem 43 o b r a z y i rysunki amatorów 76 o k a z ó w , w t y m plastyków, 1 tekstów z z a k r e s u l i t e r a t u r y l u d o w e j na taśmę magnetofonową. Z 30 opisów oraz materiałów nagrania tekstowych cenne są zwłaszcza te, w których poszczególni nicy — poza przytoczeniem uczest­ l u b więcej zna­ nych bądź p u b l i k o w a n y c h już pieśni l u d o w y c h oraz okolicznościowych przemówień mi słowami podać ż y w y czaju, też zespołu bądź mniej opis — s t a r a l i Się Własny­ jakiegoś j e d n e g o zwyczajów mienić m a s k i i stroje czajami zimowej pory obrzędowe i pory trzeba związane wiosennej, ze z wystawę. których następnie Czynna ona urządzono była od 22 l i p c a d o 24 l i s t o p a d a kumentacyjny wanych i w materiałów, w y s t a w i e zwy­ rekwi­ pokonkursową muzeum bytomskim 1960 r. Z u w a g i niecodzienny wy­ gwiazdy kolędnicze, s z o p k i , p a l m y , w i e ń c e i d r o b n i e j s z e zyty, zwy­ całorocznych. Spośród eksponatów p r z e d e w s z y s t k i m charakter na do­ zaprezento­ w a r t o poświęcić Maska pow. „diabła" Cieszyn. z grupy „Mikołajów". Wy­ zaledwie i n d y w i d u a l n i e l u b zespołowo. zasygnalizować opracowanie II. 1. Istebna, pełni, nieco uwagi. zano Oprócz n a niej bowiem całą n y c h zwyczajów, graficznych skich i wspomnianych rozmaitość okazów dorocznych zilustrowanych serwisem wykonanych zagłębiowskich „na w żywo" we latach od zasięg w obrębie trzy województwa związanych oraz andrzejkowych. zwyczajów Wystawę podzielono poszczególne e t a p y zwyczajami nie w ficzna zdjęcia n a cztery każdą część i duża części niektó­ i wiosny obrazujące łącznie plansza fotogra­ symbolizująca daną porę r o k u . Uzupełniały wykonane w ze Wprowadze­ t e r e n i e , n p . w części ją dotyczącej o k r e s u z i m o w e g o — z „obchodu M i k o ł a j ó w " w nej ślą­ pokazujące dorocznych, towarzyskimi. stanowiła foto­ uprzednio ba­ mapy, z porami zimy zwyczajów rodzinnymi zdjęć wsiach katowickiego rych zwyczajów poka­ rodzin­ 1957 d o 1960 r . Nadto n a podstawie przeprowadzonych dań a n k i e t o w y c h o p r a c o w a n o i Isteb­ i Górkach W i e l k i c h (pow. Cieszyn) i z w i e c z e r z y wigilijnej góralską w samym spożywanej Koniakowie z jednej misy przez (pow. Cieszyn). zespole p o k a z a n o rodzinę Dalej w tym ilustracje choinki i i „dziadów" oraz różnych P o r . : B . B a z i e l i c h , St. D e p t u s z e w s k i . cice" i „dziady" — zwyczajowe widowiska, S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 20—40. „Szlach­ „Polska nicy, g r u p y „szlachciców" 1 1 połaż- 109 �II. poprzebieranych dzie w postaci występujących w Koniakowie, „pastuszków" Cieszyn). W Beskidzie nickiem „Trzech z Istebnej (pow. dość Króli" Wyk. w t y m obcho­ z pow. i „skubaczek" Gliwice, z Jaworzynki 1956 r. Franciszek doczepiona się za Śląskim o r a z jest rozmaite jeszcze w dziś Ryb- zwyczaj charakterystyczne po­ zebranie rybnickiego zaprezentowano np. plastyczne maski „Herodów" i „diabłów", klejone z k i l k u w a r s t w gazet i m a l o w a n e we, n a k o l o r y niebieskie, brązowe, k a r m i n o w e cji) ; imaska „ Ż y d a " 2 (zależnie z Koniakowa z m a s y p o w s t a ł e j ze z m i e s z a n i a wana w od pomarańczo­ charakteryza­ modelowana była gipsu i chleba, malo­ karminowo-różowym odcieniu i przybrana osoby też worek nabijane j a k w i d a ć n a przykładzie małymi z K ó z (pow. Bielsko); przy głowie futrzanej — r o g i są n a t u r a l n e , gałęzi też wykonane za z rosochatych wstążkami: c z e r w o n y m i takie zaprezentowano Maski dość okazałej k o l e k c j i różnych m a s e k i strojów. Z p o ­ wiatu Bielsko. albo Bożego na pow. p r z e b r a n i u za kozę, a l b o g ł o w i e są p r o s t e , n i e z d o b i o n e , kłady ten pozwolił w gwoździkami, kolorowymi Fakt Straconka, c z y k o c , przysłaniający całą osobę. R o g i p r z y rzeźbio­ stacie występujące w o b c h o d a c h n i e m a l całego o k r e s u Narodzenia. Chrobok, j e s t a l b o n i e w i e l k a osłona n a g ł o w ę występującej nej i Podbeskidzie powszechny przebierania 2. „Betlej". i stroje przebranie konane są w z Buczkowic „niedźwiedzi" zwyczajach przede owiniętych i białymi. Przy­ Kóz. i „diabłów", górali wszystkim i z służące beskidzkich kożucha wy­ baraniego białego i c z a r n e g o o r a z skórki króliczej i k o z i e j . Mają one formę odmienną o d masek z papieru czy gipsu (które zasłaniają t y l k o t w a r z ) : w y k o n a n e są n a kształt workowatej i czapy z wyciętymi u s t a , która p o w ł o ż e n i u oczy rów­ w s t a r y c y l i n d e r — w ą s y i brodę d o p r a w i o n o z w ł o ­ nież „diabła" otwór n a usta, z którego z w i s a jęzor z czer­ nak masek ze skóry z w i e r z ę c e j wnątrz. Do tego celu wykonana wywróconej posłużyło jest jed­ sierścią n a ze­ przede wszystkim f u t r o o w c z e , k o z i e , królicze, p s i e i k o c i e ( j e d n a z m a ­ — sek dzona ze jest w s i Kozy-Zagroda, nawet wykorzystano górskich z sierści zwłaszcza miejscowości pow. Bielsko, dzika). w maskach powiatu Skórę sporzą­ zwierzęcą górskich bielskiego, z i pod­ których pochodzą n p . m a s k i n i e d ź w i e d z i , p s ó w i kóz. Są głowy kóz pełnej rzeźby. dłużny wykonane Wszystkie układ, p r z y ruchoma, z czym tzn. w p r a w i a n a sznurkiem przewleczonym ny otwór żerdzi w pysku. wysokości ok. samego drewna o n e mają ruch formie prostokątny, d o l n a szczęka w w jest przez spoczywa 1 metra; w na tylnej po­ zawsze pociąganie n a zewnątrz przez Głowa też specjal­ pionowej jej części wonej Por.: B. Bazielich, Tradycyjna twórczość ludowa woj. katowickiego, L u d o w a " , 1958, n r 2, s. 1 1 5 — 1 2 1 . 110 i współczesna „Polska Sztuka się n a r a m i o n a c h . W tkaniny, obszyty jest t y m samym masce materiałem. M a s k a z Istebnej, w y k o n a n a z czarnego owczego k o ­ żucha, m a r o g i z pakuł i s t a r y c h s z m a t sznurkiem; ropusze) końce rogów zdobią z przystrzyżonej okręconych d w a wiechcie bibułki c z e r w o n e j (pió­ i białej. W iinnej n a t o m i a s t masce, r ó w n i e ż z I s t e b n e j , b i a ł y m k o z i m f u t r e m obszyte skórki (ił. Z zrobione dwóch białego kożucha się używa — się (poza z uszyty jeszcze Koniakowa. jest za — ma tkaniny, nos. T e j „niedźwie­ także z białego uzupełnia i l . 7). rogatą Jest uszy formą. jedna jęzor z „niedźwiedzia" i spodnie wspomnieć pochodzącą na wystawie samej białe są p o d o b n e przebieraniu t y m strój z rękawami Warto — tekturowy, wydatny przy d z i a " , k t ó r e g o cały strój kożucha rogów bydlęce r o g i i c z e r w o n y natomiast właśnie zamiast znajdujących doprawione druga są o t w o r y o c z n e i z t e j są — 1). M a s k i z bluza 1 opierając na przysłania s i a końskiego. Większość i szyję, otworami n a głowę ona maskę cała „diabła" rzeźbiona w d r e w n i e i m a l o w a n a k o l o r a m i k a r m i n o w y m i brą- ��11. 7. Fragment zowym; wystawy „Zwyczaje t y l n a j e j część, p r z y k r y w a j ą c a zrobiona W ekspozycji jest z czarnego baraniego reprezentujących pokazano trzy szopki także resztę głowy, kożucha. zespole o k a z ó w mowe ludowe — na Śląsku". sceny Muz. umieszczona znajdują zwyczaje „betleje", zi­ wy­ w Bytomiu, się 1960. jest n i e w i e l k a stajenka; postacie świętych wewnątrz zwierząt, na Wszystkie figurki są drewniane i nieruchome. typ szopki, ale z g i p s o w y m i Bielsko) c i a m i , był najczęstszy n a Śląsku. T a k i w ł a ś n i e i L u d w i k a Kubaszczyka z Koniakowa. N a Śląsku s z o p k a n i e m a t a k i e j t r a d y c j i j a k szop­ krakowska. informatorów, przy Wprawdzie, żyje według relacji jeszcze w s p o m n i e n i e szopce o b n o s z o n e j po w s i , ale nieznane są jasełkowe f o r m y z r u c h o m y m i f i g u r k a m i . Szopki wały raczej s t a t y c z n e , n i e w i e l k i e , służące za dekoracyjny jemskiego. i symbolizujące Pokazane na zentują trzy odmiany konaną przez do typu nego za element przykłady repre­ Pierwszą Chroboka, z nich, można wy­ zaliczyć s z o p k i k r a k o w s k i e j z dużą sceneryczną o b u ­ na wieżyczkami płaszczyźnie pomocą palm, znajduje po by­ betle­ korbki p o b o k a c h ( i i . 8). W e ­ koła obrotowego umieszczonej z porusza­ boku, usta­ w i o n o tańczące p a r y , za k t ó r y m i w głębi, w tych; jej wydarzenia wystawie szopek. Franciszka dową, z d w i e m a wnątrz, fakt się maleńka s z o p k a bokach przed nią stoją kład z a p r e z e n t o w a ł otoczeniu z f i g u r a m i świę­ „Trzej Królowie", pastuszkowie i owce, a na przodzie sceny trzy rucho­ lub papierowymi Ludwik natów t w o r z y ł y g w i a z d y pieru i umieszczone umocowanej ki i ramion gwiazda sześcio- z Dąbrówki wykonano sita ją i prostopadle pióropusze ry) m a t y l k o cztery z wyklejone n a końcu d r z e w c a . Buczkowic, końcu w Wielkiej W górnej miona części znajdują się c z t e r y zakończane pióropuszami Gwiazdy ze Wszystkie figurki są k o l o r a c h odpowiadających z drewna odmianom przeważnie W dziale postacie ramę pozbawio­ gwiaz­ p o n o w a n a j e s t w t e n sposób, ż e n a dużej z w i ą z a n e z tą porą ilustracji n a drzewcu. stożkowate r a ­ bibułki. Wielkich barwne obrazki (wy­ przedstawiające świętych. obrazującym naście 112 tych i Górek gazety l u b i n n y c h druków), s t r o j u . D r u g a s z o p k a t e g o s a m e g o a u t o r a ( i l . 2) s k o m ­ płaszczyźnie Gó­ papierem, z kolorowej Straconki, Buczkowic na powierzchni nalepione w starą, Okrągłą z białej bibuły, n a kształt k u l i o s a d z o n e j z kurtyna. na ( i l . 6); d a z G ó r e k W i e l k i c h , z r o b i o n a p r z e z Józefa T r u d z i k a cięte malowane mają bibułki n a j e s t n a t o m i a s t , o d m i e n n a także i w f o r m i e , mają rozsuwana osi ze S t r a c o n ­ czerwonym d n o zaś — żółtą bibułką. E l e m e n t ó w czarow­ tę scenę pa­ obrotowej (pow. Tarnowskie wyklejono zasłania i diabła. Całą ekspo­ r a m i o n a , bez o z d ó b n a końcach; nicy masło na barwnej m e p o s t a c i e : d z i a d a z w o r k i e m n a pieniądze, robiącej przy­ z kolorowego Gwiazdy t e n sposób, ż e ramiona tej grupie i ośmioramienne, z Ten posta­ Kubaszczyk. W r e s z c i e jeszcze jedną serię w ustnej kolędowania ze­ wnątrz — pastuszkowie, „Trzej K r ó l o w i e " i owieczki. k o n a n e p r z e z F r a n c i s z k a C h r o b o k a ze S t r a c o n k i ( p o w . ka i i zwyczaje dokumentowało wiosenne niektóre r o k u : „misie" zapustne kilka­ obchody z Sarno- �jfl 8. „Betlej". Wyk. Franciszek Chrobok, ka, pow. Bielsko. wa (pow. ze Stanicy w 1959 r. Stracon- Zawiercie), (pow. obchód Gliwice), z Rozbarku-Bytomia i topienie i Kozłowej z gaikiem Góry (pow. Tarnow­ s k i e G ó r y ) , p r z e b r a n i chłopcy z g a i k i e m wość z Laryszowa z palmami, t y m zespole ubranej spódnicę, f a r t u c h stawiona Góry), dzieci mai­ dzany miona, starej ze słomianych p o w r ó s e ł . Okręca się a twarz najczęściej pończochy, głowę przysłania natomiast nicą. „ M i s i o w i " t o w a r z y s z ą na wystawie eksponatów na uwagę postaci w ludzkiej starą o d z i e ż zasługują wykonana z była rozłożonymi kobiecą: bluzkę, i pokazano z Istebnej miała postać szmacia­ z koszykiem w ręce. E k s p o n a t y Oprócz c z a j u n a G ó r n y m Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wśród e k s p o n a t ó w f i g u r a l n y c h z w r a c a ł y u w a g ę kukły tym z grupy główną „misiów" osobą jest zapustnych. „ m i ś " , którego zwy­ W dwie obchodzie strój sporzą­ wyko­ charaktery­ postaci. wspomnianych okazów znalazł także g a i k , p r z y s t r o j o n y w m a l o w a n e rosochatych, zielonych gałęzi się tutaj wydmuszki jaj, k o l o r o w e p a p i e r y i łańcuchy, o r a z p a l m y j a k to jest w prze­ t e dostarczyły k o ­ z d z i e c k o n a ręce, a n i e n a tyczce, których z Sarnowa; nały j e w ł a s n o r ę c z n i e n a w z ó r c o r o c z n i e zowanych z ze bara­ chustce n a głowie i taką o b n o s z o n o p o w s i t r z y m a j ą c j a k czarną różne postacie, n e j kukły, składającej się z g ł o w y i tułowia (bez rąk n ó g ) ; kukłę nimi się maską — t y l k o „ K a s i ę " — kukłę b i e t y z K o ł a Gospodyń W i e j s k i c h i chusteczkę n a g ł o w i e (U. 4). W y ­ marzanna jest całą postać p r z e b r a n ą za „ m i s i a " , o d stóp aż p o r a ­ braną za d z i e w c z y n ę w c z e r w o n e j z nich, z Sarnowa, n a kształt ramionami, osobli­ polne. marzanny. Jedna ze s ł o m y Tarnowskie jako k r a s z a n k a r k i i śmigus, w z n o s z e n i e ków i p r o c e s j e W (pow. marzanny dziewczęta wielkanocne ozdobionych barw­ n y m i w s t ą ż k a m i . B y ł t a k ż e — n i e s p o t y k a n y już dziś nawet w w tradycji otoczeniu obrotowym ustnej czterech kole kołach w ó z k a — kogutek tańczących płaskiego, malowanego, ( i l . 9). „ K o k o t e k " wielkanocny par na poziomym o ten pochodzi niskich z Roz- 113 �Jedynymi okazami związanymi z obchodami l e t n i e j są w i e ń c e ż n i w n e . N a Śląsku m o ż n a zasadniczo dwa 0 podstawie ich typy. Pierwszy kola, n a którym — wsparte to są pory wyróżnić wieńce krzyżujące się p o d k ą t e m p r o s t y m d w a kafołąki s p l e c i o n e ze zbóż 1 ozdobione się na wstążkami obszarze od ( i l . 3); t a k i e wieńce Cieszyńskiego po spotyka Lublinieckie. D o d r u g i e g o t y p u , k t ó r y z n a n y j e s t r ó w n i e ż n a Śląsku Cieszyńskim, należą w i e ń c e k o l i s t e , płaskie, z owsa ca i kolorowej znajduje święty). tylko na Niewiele ką wielkanocny. w. Rozbark-By- przy ciekawostkę z należy bat z N i e r o d z i m i a a używany końca w wieku. wymienić Wreszcie jako tzw. „karwacz", czyli (pow. Cieszyn), „śmiergust" do nogach. pleciony bicia z wikliny, dziewcząt po eksponatów zbiorach Obok i po jest więc z d o celów kolejno w imoK* KltMW* PHSVSSBW» • Dąbrówki Góry). objazdowych, muzeach okręgu — l «Wm.'KIHWMIM V SfOUA s ««Mit* X • 0WIIOt WO/lWöfcI'WA -«- M**T6W zwy­ nakrycia Muzeum zwy­ woj. wykonał Deptuszewski. i (pow. T a r n o w s k i e mmwtt Zdjęcia Stefan tych weselne w zbio­ andrzejko­ fotograficznej p a n n y młodej je­ sąsiedz­ weselnych oraz wickiego. II. 10. Mapa niektórych czajów okresu zimy w katowickim. pory zwyczajów zlikwidowaniu śląskim p r z y s t o s o w a n o również się n a j e s i e n i — p o różdżki wstążki Radzionkowa Wystawę świętojańskie z pomocą zadusanych tylko ( i l . 5) o r a z nowana dotyczyło dokumentacji pokazano i domów wieńce jesiennych, wych. Wielkiej jeszcze dekorowanie związanych ślubów o d b y w a pogrzebowych czajów, ub. Święta, (przeważnie pokazano żniwne. rach), głowy barku-Bytomia Zielone t j . zwyczajów (najwięcej obrazek eksponatami dokumentujące różne o b c h o d y siennej, U. 9. „Kokotek" tom. Koniec XIX tymi fotografie zielenią i się jakiś m a l o w a n y Poza splecione bibułki; w c e n t r u m t a k i e g o w i e ń ­ Górno­ ekspo­ kato­ 1 �Ewa Fryś-Pietraszkowa P O K O N K U R S O W A W Y S T A W A W r a m a c h obchodów 1000-lecia P a ń s t w a i 700-lecia Opoczna w Opocznie w r a z Wydział Kultury z Zarządem S P L i A S Z T U K I Polskiego Prez. PRN „Opoeznianka" L U D O W E J bardziej tradycyjne, wic), oraz względem dowej „leluj". Z i e m i Opoczyńskiej. K o n k u r s t e n w e d ł u g reprezentujących objąć miał wszystkie ludowych dziedziny za­ twórców, współczesnej O P O C Z N I E traktowane płaszczyznowo (zwłaszcza w y k o n a n e p r z e z K a t a r z y n ę Białas z O g o n o - ogłosił w d n i u 1 m a r c a 1960 r o k u k o n k u r s s z t u k i l u ­ łożeń organizatorów W tych nowsze, drobno technicznym ażurowane, zbliżają Duży zespół c i e k a w y c h w tradycyjnym dla wycinanek, Opoczyńskiego Wieprzek z S o b a w i n — k w a d r a t y i koła sucha. zdobione naklejankami. konkursu którzy nadesłali koracją przystąpiło ponad 140 tkaniny, przedmioty wnętrza mieszkalnego, twórców, związane z d e ­ z obrzędami dorocz­ pod zamknię­ kwadracie, nadesłała Józefa Stępniak z W o l i Z a l e ż n e j , zaś M a r i a sztuki l u d o w e j n a t e r e n i e p o w i a t ó w O p o c z n o i P r z y ­ Do które się d o k u r p i o w s k i c h nek pasowych; dominowały lek i kogutów Krzysztofik Niewiele (zwłaszcza z Dzielnej wśród w wielobarwne, napłynęło wycina­ nich motywy wycinankach la­ Franciszki i Józefy R o g u s k i e j z Trzasko- n y m i oraz w y r o b y z z a k r e s u p l e c i o n k a r s t w a i k o w a l ­ w i c ) . W ś r ó d w y c i n a n e k k o n k u r s o w y c h z a u w a ż y ć moż­ stwa artystycznego. n a tendencję d o p e w n e g o w y s u b t e l n i a n i a f o r m y przez piło w d n i u 10 września 1960 r. Sąd k o n k u r s o w y p r z y ­ wprowadzanie przy­ znał 104 u c z e s t n i k o m nagrody szłości ustanowionego Wydział w Kielcach Rozstrzygnięcie przez (20 000 zł) k o n k u r s u nastą­ pieniężne Kultury oraz z funduszu Prez. Ministerstwo WEN Większość stości Opocznie, jubileuszowych. eksponatów otwartej w pokazano Czasie Najliczniej były t k a n i n y , w y k o n a n e desłały p a s i a k i uroczy­ reprezentowane p r z e z 42 t k a c z k i , które n a ­ („po nitce"), tykane „ w koziołki" i „w „tosiemki" (krajki). Wśród kraciaki, tkaniny kuloski", a pasiaków także — prze­ wąskie oprócz d y c y j n y c h , o wiązkach złożonych z d r o b n y c h , barwnych pasków z przewagą koloru tra­ wielo­ pąsowego występowały również n o w s z e , „ t ę c z o w e " , których ma k o l o r y s t y c z n a j e s t o p a r t a , n a sąsiadujących bą wiązkach w różnych szafiru. T k a n i n y w grupy: jedną, w wątek której jest biało-czarna w odcieniach kratę podzielić występują w o s n o w i e tylko W zieleni, można identyczne i wątku, oraz wielobarwny, ga­ z so­ fioletu, na wiązki dwie pasków drugą, w natomiast szersze l u b węższe p a s y . — Do której wy papier baniek. barwy żółtej tkanin — aż d o oranżu. Wśród wielobarwnych lniano-wełnianych od gują także szaro-białe prześcieradła płaszczyznowej . 2 i bibułka, n i e b r a k r ó w n i e ż było choinkowych wełnianych, Znaleźć wśród typy pająków, wszystkie grochu nich zasłu­ i można ba t r a d y c y j n y c h p a j ą k ó w k u l i s t y c h , w ki zakończone k o l o r o w y m i mieniście pająki ziemniak tarczowate, zbudowane t a f l i , w y p l a t a n e są w barwną wełną. Największe z ciasta, z płaskich, kwadrato­ O p o c z y ń s k i e m słomą l u b bogactwo form wystąpiło u w a g ę zasługują pająki wykonane Jarząbek z N i e z n a m i e r o w i c przez Stanisławę i Katarzynę Wróbel z W o ­ nagrodami w tej D o d e k o r a c j i w n ę t r z a służą w O p o c z y ń s k i e m nież b u k i e t y k w i a t ó w trycznym one układzie, z bibuły, o osadzone w doniczkach. nadesłane z N i e z n a m i e r o w i c Sztukę związaną ustalonym, z obrzędami i czarne) t r a n s p o n o w a n e są p r z e z spółdzielnię nianka" n a obrusy i serwety. Większość wyrobów t k a c k i c h c e c h o w a ł w y s o k i p o z i o m ny i t e c h n i c z n y . U w z g l ę d n i ł t o w sowy, który przyznał n a g r o d y „Opoez­ nadesłanych artystycz­ pełni sąd k o n k u r ­ 32 t k a c z k o m . W y c i n a n k i dostarczyło n a k o n k u r s 34 autorów. D a ­ licznie choć nie wszystkie reprezentowane. kursu z 1949 r o k u nowiły t u j e d n o o s i o w e W grupy były przeciwieństwie największą 1 Oporównie do ilościowo grupę kon­ sta­ „ r ó z g i " . B y ł y w ś r ó d n i c h rózgi K. P i e t k i e w i c z , Konkurs w Opocznie..., Sztuka L u d o w a " , 1949, n r 6, s. 180—83. Wystawione rów ne roślinne, jak i „Polska Zostały reprezentowały p i ­ wykona­ n a c i e m n y m , przeważnie c z a r n y m t l e . p i s a n k i stanowiły bogaty przegląd zarówno t r a d y c y j n y c h (geometryczne, a także nowszych. skonałą ły one p r a w i e p e ł n y przegląd f o r m z n a n y c h w czyńskiem, woskiem rów­ syme­ Opoczna. nym czerwono- poprzez żyrandolowych. w ś r ó d p a j ą k ó w k r y s t a l i c z n y c h , z których n a specjalną bawełną). pasy chy­ słom­ p a p i e r k a m i w b i t e są p r o ­ l u b gałkę t a r c z o w a t e , k r y s t a l i c z n e , aż d o Pająki wych w których lnianych w terenie P o l s k i , począwszy o d p r y m i t y w n y c h , n a j b a r d z i e j sanki. Były o n e d w u b a r w n e , z o r n a m e n t e m przetykanych prawie na M o t y w y c z e r p a n e z t y c h o s t a t n i c h (a t a k ż e ze s t a r y c h gorsetów, pierza, było występujących l i Załężnej, wyróżnione najwyższymi oprócz dobór koloro­ nici grupie. uwagę odstępstwa rzucał się w o c z y b o g a t y osnowa cytrynowego (len z wycinanki znacznego najład­ przetykanych, na do P r z e w a ż a ł a o c z y w i ś c i e słoma o r a z barwnych niejszych zaliczały się k r a c i a k i , k t ó r y c h tło s t a n o w i ­ ły różne o d c i e n i e może dziale pająków tworzywa. zgromadzonych w doprowadzić tradycyjnej Kultury i Sztuki (6 200 zł). na w y s t a w i e od d r o b n y c h , d e l i k a t n y c h cięć, co w techniką ze w s i B i e l o w i c e , stylizowane Dużą postacie rozmaitością wyróżniały Marii wzo­ uproszczo­ ludzkie), motywów i do­ się prace pisankarek i Stefanii Pacan oraz Anny Wojtaszek. Wyroby kowalskie p r z e d s t a w i a ł y się r a c z e j wały jedynie kładką, tradycyjne wykonane J. Grabowski, 1955, s. 88. 2 zgromadzone przez na wystawie s k r o m n i e . N a u w a g ę zasługi­ klamki ze zdobioną Władysława Wycinanka ludowa, wy- Semkowskiego Warszawa 115 �z Gielniowa jak i Stanisława również zawiasy skiego obca z Babireckiego z p a s o w e Stanisława Gielniowa. Dekoracja Drzewicy, Krzyżanow­ żelaza nie jest k o w a l o m opoczyńskim, należało w i ę c sądzić, że pokażą oni znacznie bogatszy przegląd zdobionych wyrobów. z plecionek naczynia warkoczy ką przez miarka do koszy słomianych Józefa z i wyróżniały przechowywania bardzo i ze kapelusz dwa plecione dekoracyjną Kościewskiego korzenia się ziarna, techni­ Skrzyńska, słomiany, oraz wykonane Uzupełnienie wystawy i kobiece Znaczenia stroje stanowiły tradycyjne, mę­ wszystkie u p r a w i a n e współcześnie d z i e d z i n y l u d o w e j wystawy, która twórczości terenie t a k bogatym chyba trudności l o k a l o w y c h w y s t a w ę niewielkiej spowodowało ważniejsze ogromne Takie podkreślać. wymagały j a k Opoczyńskie, n i e t r z e b a Organizatorom oprawy Niestety, plastyk Stworzył przede nie ograniczyli położonych konkursu, z komi­ w s z y s t k i m z tego względu, od W znacznym Opoczna, ale również w s i e peryferyczne, powiatów. Wystawa została społeczeństwo prawie z wszystkie stanowią nich szeregu, ze braku nie estetycznej. i akcentów eksponatami i psuły ograniczoną gęstym, po­ podwójnym fryzu, tego szeregu dodatkowo szachownicy położone n a g r a n i ­ można by sze­ dowodzi artystycznego. Podobnie zostały n a t l e b a r w n e g o i przejrzysta dużym dyskretnej. wnętrza z na w wyczucia giczna miej­ względu czarno-białej cyjnego" przez i zwiedzających tkaniny podkreślenie szlakiem konkursu przyjęto tkaniny, i barwne, g d z i e zatracały się i c h i n d y w i d u a l n e c e c h y , jednakże rokim że ośrodków „abstrak­ p r z e z c o zupełnie zatarła się i c h l o ­ jeszcze konstrukcja. przytoczyć Podobnych wiele. błędów Nasuwają w n i o s e k ważny d l a organizatorów p o d o b n y c h one wystaw zainteresowaniem, w przyszłości, a b y p r o j e k t y o p r a w y p l a s t y c z n e j , która eksponaty p o w i n n a n i e zacierać l e c z d y s k r e t n i e podkreślać w a ­ przyszłego M u z e u m zostały Prez. PRN lory Ziemi Opo­ przez eksponatów i stwarzać i m w ł a ś c i w e r a m y , były organizatorów uprzednio dyskutowane i kon­ trolowane. czyńskiej. O plastyczna jak układ konkurując uwagę pokazał znanych zgromadzone zaczątek że spokojnej co Po­ s t o p n i u w r a ż e n i e całości. T r u d n o o b w i ­ plastyka, wierzchnię które zasięgiem się d o d o t y c h c z a s blisko z a k u p i o n e z funduszów W y d z i a ł u K u l t u r y i oprawa o n s z e r e g własnych k o m p o z y c j i kolorystycznych, pająki u m i e s z c z o n e uznanie scowe eksponatów. eksponaty, bardzo umiesz­ gimnastycznej, umiał c z y n i e chciał docenić i c h wartości zupełnego a nasuwała opracowujący duże cy sali zagęszczenie zwłaszcza s a r z e m — p . Janiną S m y k o w s k ą n a czele, n a l e ż y się objęli szkolnej zastrzeżenia wystawy. niać opoczyńskie. obrazuje na w odwracały przez A n d r z e j a Woźniaka z S o b a w i n . skie powodu w y c i n a n k i i pająki, niesłychanie e f e k t o w n e Spośród duże Z czono W Y S T A W I E P O L S K I E J S Z T U K I L U D O W E J W B A Z Y L E I F. K . Mathys Bazyleja Przed k i l k u l a t y p l a s t y k amerykański w o ł a ł sensację u sufitu nanizane n a druciki się przy że j e s t I najmniejszym to wynalazek ja zylei, w powiewie. Roberta sądzili, dopóki nie zasłużonego zwiedziłem Wy­ w Ba­ E t n o g r a f i c z n y m , dzięki etnografa i badacza, doktora Wildhabera. Wśród c i e k a w y c h się s t a r e p o l s k i e i pięknych „mobile", eksponatów tak zwane znajdują pająki, robio­ ne p r z e z p o l s k i c h c h ł o p ó w , z k o l o r o w e g o p a p i e r u c z y bibułki, s ł o m y i w y d m u c h a n y c h s k o r u p e k j a j . T e w y ­ k o n a n e n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i środkami o z d o b y przy­ pominają n a m w ł a s n e d z i e c i ń s t w o i p r z e d m i o t y , które wówczas kleciliśmy w ludowe mają jednak nocześnie mogą dzających sensację 116 być spodzianek, zwykle i ma dla widza wiele j a k n a przykład pracowitych jeszcze i n n y c h n i e ­ barwne wzorach, tkaniny hafty, o nie­ wycinanki wstążki. Są t o w s z y s t k o a u t e n t y c z n e o z d o b y bielo­ nych izb i kuchen wiejskich, podobnie j a k pokazana czasów. Sztuki Ludowej zorganizowanej tamtejszym Muzeum staraniom Wszyscy Wystawa wy­ wieszał b l a s z k i , które poruszały naszych t a k sądziłem, stawy PoMtiej Calder i znalazł w i e l u n a ś l a d o w c ó w : nam są piękna ceramika pochodzące bione laski, z i naczynia Kieleckiego kropielniczki i i gliniane. Ciekawe Lubelszczyzny rzeź­ zabawki. Najwartościowsza cecha tej p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j to j e j prawdziwość wiek wpływów „suwenirów". W i szczerość o r a z przemysłowej różnych brak jakichkol­ tandety i tak zwanych o d m i a n a c h powtarzają stare, z p o k o l e n i a n a pokolenie p r z e k a z y w a n e się wzory, j a k g l i n i a n e f i g u r k i ś w i ą t k ó w , z w i e r z ę t a ze słomy l u b rzeźbione p o s t a c i e z s z o p k i . przedszkolach. Polskie wyroby u r o k szczerego f o l k l o r u , a jed­ m y s ł y p r z e m y s ł o w i a r t y s t y c z n e m u n o w e myśli, a każ­ uznane wzbu­ dego „mobilów" za pierwowzory Caldera. Wystawa ta powinna zwiedzającego podsunąć ubogiemu zachęcić d o o z d o b i e n i a n i a dużą w y c i n a n k ą z k o l o r o w e g o p a p i e r u . w po­ mieszka­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec9c09c10a1e1e623943c07ddcad4e0.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3980 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 250-252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3198880c857690f2228e8d35f09bce2.pdf 54bcb1a6d4f1d77df7cc0ffacf166c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3981 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 253-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. I S PUBLISHED H F O B Y T H E A R T INSTITUTE YEAR BOOK 4 SUMMARY Analysing the development of artistic smithery in the Kurpiowska Puszcza Zielona from the eighties of the 19th century till the First World War, the author points out that the basic element influencing the character of this creative work was the social attitude of a certain group of the population. There could be no question of the influence of tradition here (as was the case in other regions). In the 16th century, the population was composed of Ditch-burners millowners and inill workers the forges there m l * produced iron for oTher localities a l they c^uld^ot sell it on the s p o t i n t t e 1 7 ? h centt^son?e blacksmiths settledTtnere in connecton with c o S z a t t o n r t i s true but b e c a m e T o T ^ e Poverty rf the «tfe» ftŁKasSto the S primitive buildings c) crosses I n the ron articles used for work, utility considerations led to perfection of construction logic, suitable form and beautiful proportions, which made the objects real works of art, although they were not decorated (except househ­ old utility articles which were decorated in the parts not exposed to damage in use fig. 5, 7) Iron articles used in transport vehicles (carriages, sleighs) and m building (doors) were more decorative in form th ornamented surfaces, the ornamentation being meant to testify to the wealth of the owner. The greatest variety of form is found in the crosses, which were either the crowning touch of wooden crosses, shrines and cemetery gates, or a cross standing by itself, like the wooden wayside or cemetery crosses. They were made from ingots, bars or wire, the form varying from the very simplest to the most complicated (fig. 21—31). Additional decorative elements were mounted in some places (fig. 26—30). There were also repeated decorative motifs: leaves, branches, flowers, wavy rays, the sun, moon and stars. The cross was said to protect people from all kinds of disasters and was at the same time a symbolic offering to God for a certain intention — and these functions explain the meaning of the supplementary elements. I n the seventies and eighties of the 19th century, the ambition prevailed in this region to put up the most magnificent crosses, and this had an influence on the development of crossmaking and their elabo­ rate shapes. The less the iron-ware articles were used for work, the more decorative they became. The W I K A OF T H E POLISH ACADEMY R T O F SCIENCES 1961 XV OF ARTICLES Jacek Olędzki — ARTISTIC SMITHERY IN T H E KURPIOWSKA PUSZCZA ZIELONA FROM T H E END O F T H E 19TH C E N T U R Y T I L L T H E F I R S T WORLD W A R HI L character of the iron work was greatly influenced by the requirements of the customer, which in turn were influenced by the specific situation of the Kurpie population. Their poverty and the fact that they were not of noble origin had earned them a poor reputation among their neighbours and placed them at a social disadvantage. In these conditions, the Kurpie population built houses, had harnesses made and crosses put up, the appearance of which was to testify to the wealth and good husbandry of the the iron crosses of the Kurpie rlgîon w e r e i n general very s i m U a T t o the c r o i e ? found in T e n o n s farther east they also had t y S features specific to this region (fig 31) Tadeusz CENTRE Sławski BIECZ, A FORMER POTTERY Biecz, a town In Gorlice District, was an important Polish trade and handicraft centre in past centuries. On the basis of archive and excavation materials, the author of the article writes about the development of a pottery centre there. The first records of a potters' guild date back to the year 1549, but there are proofs that the pottery trade already existed there much earlier. From the rules of the potters' guild that have been preserved it result, that learning the trade took from three to four years Masters of this art coming from other localities had to execute a special pitcher under supervision, which mmmm r e s e ^ E certain district tor S K m t t S It was o n E in t h e i f l t h S ^ r v thnt i t W potters belonging to it were not only from Biecz, but also from various other places such as Rzeszów, Łańcut and even from distant Lvov. Most of the potters were recruited from the towns and came father to son The guilds were exclusive in character to the poorer strata of the towns-people. The pottery workshops were partly in the centre of the town, but as time went on they were ousted further and further towards the outskirts of the town in con253 �.nection with the development of the town and also owing to the danger of fires breaking out. Excavations have shown that pots, bowls, stewing pans and: mugs were the first articles to be made in Biecz. A s time went on, this assortment was enriched by more Varied forms. The (material used was the ferrous clay to be found in the locality. The glaze and dyes were partly produced on the spot and certain ingredients were brought from Cracow. The oldest specimens found in Biecz are similar in form to the # • i Barbara Matuszewska — SPECIMENS O F COLONN A D E D B U I L D I N G I N ŻNTN D I S T R I C T The author writes about historical specimens of colonnaded buildings that have been preserved in the district of Znin (Pomerania). Beginning from the 19th century, colonnaded building began to die out in Pomerania, so that at present, in the whole district of Żnin, only one cottage with a five column colonnade has been preserved (fig. l a , b, c). However, more detailed investigations in cottages that have been reconstructed brought to light traces of former 3 or 4 column constructions. They are proof of the existence of 18th century colonnaded buildings in mmmm Jadwiga and AnatoUusz Czerepiński — WŁADYSŁAW CHAJEC, F O L K SCULPTOR FROM KAMIENICA GÓRNA, JASŁO D I S T R I C T The authors present the work of a folk sculptor unknown so far. Almost all of the works reproduced were done during the last 2—3 years, the rest are scattered in various places. Chajec sculptures in wood, using the simplest tools. A s regards subject, most of his works are scenes from the Passion. His source of inspiration are figures in churches, from which Chajec has taken certain approaches and certain elements of the historical sculptures of thp 17th and 18th centuries. wmm workmanship probably feeing the same. A separate ASSIST £L ? very few documents found concerning trade in ceramic w e do not give very exhaustive information on this subject. It is only known that there was a general demand for ceramic ware. The H I S T O R I C A L A R C H I V E S contain an elabora­ tion by Zbigniew Jasiewicz: M A T E R I A L S O N T H E HISTORY O F POTTERY IN KONIN DISTRICT. The information, which is based on archive documenst, shows that in the 18th century the production of pottery centres an towns and townships was of basic importance because of the markets and fairs that were held nearby, guaranteeing the sale of most of the pottery produced. The documents quoted also �n O / l b C K O KBAPTAJIbHbIPI ÄVPHAJI N5 H E A P H3flABAEMbIH O A H HHCTHTITOM O E M C K y C T B O H C K V C C T B A flOJIbCKOtt AKAflEMHH HAVK 1961 4 F E 3 H U C K OjicHau.KH -• K y 3 H E M H O E XVÄO>KCCTBEHHOE TBOPMECTBO HA TEPPHTOPHH KyPUEBCKOH 3EJ1EHOR n y i U H C K O H U A XIX B. ZIO 1-OK MHPOBOfl BOHHbl AHajiH3Hpyn paMUTHe 'Ky3HeiHoro xyaoatecTBa, rrpoA<wi«aiomerocH n a reppHTopHH KypneBCKoft 3e,ienoft flymH c 80-x roaoB X I X BeKa ao 1-OB MHPOBDH B O A H U , aBtop yKa3b)BaeT, ^ T O O C I I O B H U M C s^eMemoM BJIHHKJIUHM na xa- paKTep arom TBOpiecTBa ßtijia oßmecTBeHHan co3aTejibHocTb rpynnw iiacejieHHH. 3flecb Ke M O M H BjiHATb ( K B K B apyrwx paftosiax) aojirüBpcMenKbK! TpaaHUHH. B XVI BCKC Hace-lOHHt'. COCTOKT H3 CMOJISipOB, AerTJipeA, B.iaAejibueB u pafxmwx MejibiiHU, nosTosiy KysHHiibi ßbtpa6aTbisa.'iH TOJihKo »ccjieao HH BWBO3 H C naxon,n CÖLITB Ha Meere, a B XVII fiene, B C B M H C K0jionH3aiiHeH B aeHcTBHTejibHOCTH noflflHjiticb Ky3HHUH, oaHaxo Hce npH y ó o r o e r a nepeccrteHiieB H X p a ö o r a orpaHH^HBaiiacb ao canbix npwMeTHBiiefluiHx yc.iyr. C TKWIOBHHH X V I I I Bena Ky3Himbi oxBaTUBaeT ynaaoK. TojibKO jiHtiib BO BTOpoß nojiOBHHe XIX BeKa noa B.IHHHHCM CTa6n.'iH3aunH xo3aflcTBeHHbix H aeMorpa^HMecKHx OTHOUIGHKH B03pacjio 3aTpe6oBaHHe Ha HsaejiHH H3 jKejiesa. KojwiecTBO Ky3HKH yBejiHquBajiocb, pa3BHnajiacb HX npoayKUHs H T&K RQ nepaofl MHpoBofi Bofittu, nocne KO TOpofi aaBoacKan npoMbinuieimocTb n a h a j a BbrrecHHTb peMec.no. B Ky3HHuax KaroraBJiHBajiHCb: a) KHCTpyMeiiTM, oe.tbCKOX03aHCTBeHHbifl H apyrofi HHBeirrapb, a Taxase npenweTW n,m pafior B AOiwaumeM xo3JiftcTBe, 6) cuenJieHIIH, KpiOKH, pyKOBTH npKMeHfleiwbie B TpaHCFlOpTHblX CpeaCTBaX H B CTpOHTejlbCTBC, B ) KpecTU, B H3flejinax npeaHa3HaneHHb[x nun paobibi B3i'jiHabi ynoTiieCjieHHSi np;raejiH K coBepuiejicTBOBaHHH) jtorHKH KOHcrpyKUKH, ue^ecoo6pa3HocTb *opM H KpacoTu npoayKUHH, I T O npHaaBaJio nojiOHCHTejibHoe KaieCTBo npoH3BeaeHHio HCKycTBa X O T H H He 6bl.iH O H H vKpauicfiHbiMH. KpOMe npeaMeTOB ynoTpeÖJiseMbix B xo3HftcrBe, yispauiaeMUX B oTacjibHwx napTKHx H C noaBepraBiiiHxcH pa3pyiueuHSM BO BpeMP npHMeHeHHH HX B paßoTe (put, 5—7), >Kejie3Hbie H3aejiKH, scrpewaioiUHecH B cpeacTBax tpaKciiopTa (Bbre3aHbre noB03KH, C3HH) H e crpoHTejibCTue (aBepw) Huenu ßojiee aeKopaTHBHyio noBepxHücrb, a CÜMO yKpaincHHe aojixcHo ÖUJIO cBHAeiejibCTBOBaTb o saHiHTOiHOCTH HX BJiaaeJibueß, Haflöojiee pasHOponnocTbro (popM oT^Hqajincb łcpecTbi, KOTopbie HJIM npcacTaB.THJiH co6oft BCHueBoe coeaHHeHHe aepesaHiibix KpetTOB, MacoseiioK, KJiaaÖHUieHCKtfx BOpcrr HJIH BCTpowa.nHCb .B cn\nejrhHOCTH, TaK Hanp. K E K aepeBHHHbre npfuopojKHbio HJIH MornjibHwe KpecTbi. H3roTOBJiHJin HX H3 lUTaöejis, njiyTa HJIH nposojtOKK H npnaasajiH epopau O T caMux npocTbix AO Haftoojiee cjiOJKiibix (puc. 21 — 31), JIonojiHHTe,ib«bie AeKopaTHBHwe sjieMeHTbi ßwjiK BMonrapoBaHU B onpeaejieHHbix Mecrax (pnc. 26 — 30). rioBTOpajiHCb TaKJKe TaKHe MOTHBbI V KpaiUCHHH KaK, JIHCTbS, B6TKH. UBeTbl, BOJIHHCTble jiyiH, cojiHD;e. jtyHa, 3ee3Abi. KpecT AOJiweH xpaHHTb O T pasHhix OCACTBHH, a OAHOBpeMeHHo łipeacraBJi!ia ooftoft cHMÖojiHiecKyio « e p T B y aaHHyio Bory « a onpeac;ieHHue HaMepeHHa K HMeHHO 3THM oÖLSCHüeTCH 3iia<KHiie aonojiHHTejibHbix aaeMeHTOB. B 70 — 80 roaax XIX cToneTna na Kypnax npoHBJiajiocb Bceoßiuee caMoaroöiioe cTpeMJieHHe K nocTaBOBKH KpecToB. K E K naflßojiee BCJiHKOJienHbix, <ITO noBJiwfljio K) M E H3 pa3BHTHC 3TMX HSaeJIHft H Ha KX H3blCKaHHble (popMw. H T ; I K 'ieM Ky3ne«tHbte H3aeaHS HMCJIH MeHbuiee BcecropoHiiee ynorpeöjieHMe, a taKHte neM MeHbiue OHH OUJIM cBn3aHw c npnMeu&HHCM B p a ö o r e , T€M 6oaee npeaaBaaHCb H3ACJIHHM cHJibirefiiuHe AexopaTHBHue 3JieMenTW. Ha xapaKTep Ky3HeiiHaro reopiecTBa noBJiwajiH saKa3bi o5mecT aeHiiocTH o6ycjioBJieHHbic B CHOIO oqepeab cncuHfpHiccKHM nojtojKe-HHew KypneB. Hx yöojKecrBo H ne mjiHxcTCKoe npOHCXOStaeHHe 6nno H C T O I H H K O M HJIOXOH penyTauHH y coceaoB H noHHstaiouiero cpeAH H H X nojioJKeHHH. B amx ycjioBHsx CTpoHJiH aoMa, npHOöpeTajiH ynpaiK, 3aKa3UBa,nH kpecTbi, imeuiHOCTb w B H A KOTopux 6biJiK MaitH^ecrauHeft 33}KHTOqHOCTH H X03HHCTBCHIIOCTH KypneB. B CBOGM Ky3HeiHOM TBopqecTBe aocrHrjiH äajibuiou cTeneHH opnra HajibuocTH, ocoßeHHO B oKOBxe noB030K, caiieft H flßepefl. TaxiKe B }«ejie3Hhix KpecTax, XOTH H oömeM noKa3HBaKrr OHH aHaaorHio c KpecTaMH BOCTOMHHX TeppHTopufl — oaHEKo Hte Ha Kypnax oopasoBbisajiocb uejiHKOM HHOTO Tuna. (pHC. 31). Taaeym OiaBcm B BEHE H3 nPOlllJIOrO rOHHAPCTBA Topoa Ben u p a ö o n e TopjiHae, npeacraBaaa coöofi D apeBHeö riojibuie BajKKwfl TOproBwfl H peMecjieiiHbift ijeitTp. Ha ocHOBaHHH apxHBHhix MarepnajioB H pacxonoK aBTOp CTaTbM HHtpopMHpyeT o pa3BHBaBuiHMCH T S M TOH lapcTBe. BncpHbic BecTH 0 6 oöteaHHeHHK roHiaooB noasjiaioTca B 1540 r a a y , oaHaKO » e cymecTByiOT aoKa3aTejibCTBa HX aeaTe.ibHocra ropa3ao pałibiuc, H3 coxpaHtfBtuerocH ycraBa ooTieAHHeHHs HcxoaHT, qxo npoAOJiJKHTe.ihiiocTb HayKH .peMecjiy cocTasjiHJia 3 — 4 roaa. O T MacTepoB, npHÖbiBaiomHx H3 ApyrHx MecrHocTeö TpeöoBaaocb H3roroBJieHHe noa cneuHajibHHM HaA3&poM »cßaua, HTO CBHAerejibCTBo«ajio o npeBOCXOflCTBe MacTepcraa roH«apoB H3 rop. Be^ia no oTHOflieHHFo « apyrnM o KpecTHOcrn M. SaxoHbi, 3anpemaioiHHe Macrepy 3aTpyaHsiTh ßojiee oaHoro roiniapn H oaHoro yiieHHKa, roBopsT o TOM, mo oÖwaHHeHHe 3aÖOTHJIOCb o paßeHCTBe pa3MepoB MacrepcKHX, cTeperjio TaK>Ke o6n3yiomeH HepapxHH, npeaHa3HaqaH HCKoropwe paGoTbi (KaK HanpHMep: yKJiaaKa HOBHX neMefi) HCKJIKIMHTejtbHo A«IH MacrepoB. Topoa Be^ cocpeaoTOMHBaji naflßojiLüiee KOJTH«)ecTBO roHijapOB paftona H TOJIŁKO B XVIII reue STO nepBencTBO 6HJIO eMy orodpaHO rop. fleHöoBeu. K H H I H npweMa B oöteanHeHHe B r. Beue (1538 — 1688rr.) noKa3biBa!OT, I T O roHtiapbi npHxoaHJiH B oÖteARHeHHe He TojibKO H3 caMoro ropoaa Beqa, HO H3 pasHbix MecTHoCTeft, Ka« ^ E U I O B , JlaHbuyT, a aaste OTaajieHHNft JlbBOB, J o H i a p a noxoaHJiH raaBHWM 06pa3OM H3 ropoaoB «3 epeawe 3a»<HTOHiibix peMecjieHHux cjioeB, a Kacro roHmapHoe peMecao nepexoaHJio c o m a K cwHy. O&beaHHftKHS (iMJIIt HCKJIK)4HT€JIbHblMH T,e. 3ai(pbITWMH H nOCTOpOHHHM aoeryn 6HJI yTpyaeeH. ToHMapw cocTasjisuiH S»/o oömeft »iHCJieHHOCTH peMecjieHHHKOB r. Beqa, HMEH cpeaH HHX ctuibHyio no3H[[HK), OAHaxo JKe HOMHMO npHBHJierHfl KaKHe HMeaH no ropoACxoMy npaBy OHH ne ÖUJIH aonymeubi K yqacTHio BO Bcex OTpacaax ropoacKoft JKH3KH, T S K Kax !ipnHaaJic»£ajiH K öeaHeftuiHM cnoaM MetuaH. ToHqapcKHe nefrrpe r o p ó a a MacrapcKHe pa3MemaaHCb «acTH«Ho B oanaxo »te ace name BbirecHHJiHäh Ha 255 �oKpaHHhi H onacHOCTH CBH3H PacKonKM cHaqajia c paaBHTHeM BOSHHKIIOBCHHB noKa3biBaioT, romiiKH, MHCKH, npoayKUHH ooorarajiacb ( p o p i w a M H . MaTepnaJioM Tjia3ypb HblX H nHTM6HTbI MaTepHajIOB, a ropoaa H no CJiyJBKl nowapoB. 4TO B ropoae Be»fe .lesnuiji KPHHKH, qauiKH — HOBMMH Cojiee pa3Hoo6pa3HMMn fibuia MecTHaa co BpenteHeM wejie3HCTas rjinna. npHrOTOBJlSJlHCb qaCTHMHO « 3 HCKOTOpbie KpaKOBa. HaftcTapuiHe COCTaBbl HS Bera naxoaKH MecT npMB03HJIHCb oTBC^aioT H3 (popMaw MajionojibCKoft K e p a M H K H c X — X I I I BB.,< cjieayiomHe o6pa3iibi OTHOCHTCH « c p e a H e B e u b i o . Bce OHH n p H H a a j i e w a i K TBK H a 3 b i B a e M b i M BHiiaMM niHHbi, Oopiwbi n o c y a u KOBMM). *eHHft, OAH3KO w e BHyTpH. H'BCT C XVI AHUHOHHbiMH MHKB ranaMH H3 J l a r o B a , ropnefi rjiHHhi MejiKati KpbiTHeM rjia3ypbro 3j.ecb TonbKo c Tpa npHB03HaH Kepa OT SereBCKofi «aTe mejiyxa, (puoba H Buemneft ABTOP o n H C H B a e T ooxpaHHBUieeca a TaKwe no (?KHHH) coxpaHHTacb ..OOTeneM, IloiipoÓHbie C 3 - M H HJIH UHfi o 4-Mfl cymecTBOBaHHH H3 rioMbiJiHtia — wa THnutHbiM H3TOTOBJieH- ABTOP npejuiaraeT tiajiwiyto SlABura H AHaTOJibiom X A E U HAPOJlHblPi r y P H E H p-H HCJIO nx oSmuft AfiTopw rpynny { X V I I I — XIX BB.) Ha OTTCHKaMH, cwpoft eme a npeflcTaBJifliOT noKpbiTbie HeH3BecTHoro as., n o w i BCC npoji3BefleHHH n o x o f l a T c n o c n e j . H H X 2—3 J i e r — crapuine npon3BeflenHsi He c o x p a H H J i n c b (nopia A e p e s a ) . Xaeu Bbipc3aji CKyjibn noBepxHocTH BepdSITHO c weiuoB- OBH3bI'BaC1 HapoflHhiŁ' H3pa3ub) niasypbio c pas- npH noMomn pe3ua (pHrypajibHbiMH MOTHSaMti (CM. p u c 9 — 15). OieHb HeMHorHe jioKymmu KacaiomHeca ToproBJiH K e p a M H ł H b l M H H3Hej!HHMH He H H t p O p M H p y K I T nOJIHOCTblO Ha 9 T y T e M y , 'H3BGCTHO T O J i b K O , <rro cnpoc HS KepaMniecKne H3flejiHH óbvi oqeHb pacnpocrpaHeH. H3 TBopqecrB<j n p H noMOUtw TeMofl ero npon3BcneHHH (pnrypbi B K0CT§jiax, OT sejieHoft yKpauieHHbiMH nepBOHa cKyjibnTopa. 7). — H a CKOACTBO KOTOpblMH ero BJlA^blCJIAB H3 KAMEHHUbl WepenHHbcub. npeflCTaBjfsnoT TH03Hbte BepcTaK. OrAejibHyio HUMH C nopecTpoeHHbifi 3^aHHio CKVJlbnTOP BbiAaB- H HOJlHXpOMHpOBaHHblMH ( c M . p H C . 5 iKpaKOBCKHMH, OHH noaTeHeBoro w- HBJiaeTcn B03BpaTHTb nJiacTHiecKH /ICHHblMH CKHMH, KOHCTpyK (popMy. CTapwe yKpaiueHHbie yKa3biBai0T CTapbIX CBHAeTCnbCTByiOT ou.HOKpaTHoro npuMepoM KpacHa, o6pa3Hbi MOTHBW y K p a m o H H H aepiiniHHbiM JOM B a e p e B H e B i i c K y n H H (CM. p n c . 6—8), KOTopbifi BK.nio<łeH B c o c T a B o 6 - b e K T O B A p x H o j i o r H i e c K o r o My3en .lepesa opHaMeHTaMH c renepb Typu H3pa3Ubi flo xaTa p H C CTOJlGaMH. aaecb KecKHM BeneBCKiie (CM. MOB n O S B O ^ H ^ H O f l H a K O O T K p b I T b C n e A b l Hapo^noro (pHrypoBbiM. oflHa la,6,u). HccncaoBaHim c r a p b i x nepecTpoeHHbix ao CHX nop HJIH crpoHTeJibCTBii (IlpuMophe). noBepxHOCTeH KepaMHKy M3 w e j i e 3 H C T O H TJIHHIJ, B b i 3 w e H H b i e noflTeHtBoe pańoHe To.ibKO 5-CTOJi6oBbiM. H KojiaiHu. K H H T e p e c H e i ł i i i H M H s a e f l H H M B C T p e i a r o H a m c s B B e i e c m r o c a T C f l MHCKH H T a p e j i K H y K p a u i e ł u i u e rjia3ypbio UJM p a a p H c o B a H H u e opHaMeHTOM pacTeHHH, reoMerpH Hbie crapHHKoe B JKHHHCKOM H a i H H a a c XIX B e n a AJIHTCH npouecc s a M H p a H H H H a FIpHMopbe n o a t e H e B o r o C T p o H T e j i b C T B a T a K , MTO B HBCTO «mee B p e M H H a T e p p i i T o p H H B c e r o ^ H J i H c n r t r o p a ń o n a KHpnHi- HapHAy B nojiyKpyni), TaKJKe noKpbnbi CBeTJIO B Bew BHyTpeHHefl HiraopTiipoBaHO flO opHaMeHTaMH yjroweiiHast paacn- rjia3ypbio BeKa OTJiHiaiomaHCH (KpeMOBaa) mieTo>iKa O T TeMHO cofiofi npeoopa 6"HJIH He noKpbiTH noaBHjiacb a H 6ojibuinx o ó p a n u Haqa.ua X V I I I « 0 (pbiTbiM HMCJIH He 6IJJIH KepaMHKH! Bena opHaMeHTOM crapuiHe HOBeftiuHe rjia3ypbio, Horo. cBHfleTejiHM. OTJiHHaioTCfl iwejKay (popMaMH, BapBapa M a T y u r e B C K a - O B b E K T b l n O / I T E H E B O r o CTPOHTEJIbCTBA B PAPIOIIE >KHHH HaKOBoft H CUeHbl. HCTOHHHKOM creneHH, crae.nbHbie npocTeAuiHx B npHHHMaeT HeKOTopwe weMeHTbi HHCTPYMCHTOB fx>.fibHiHHCT e pejiH 51BJ1HK)TCH Xaeu B O,IM BflOXHOBJieHHH KOTopbix Ka K B fiwjin pacnojio^eHHSi crapHHHOH pesbfiw Ta« XVII XVIII BU HCTOPHHECKHH 36Hr eBOM H JIceBHMeM: MAPCTBA B PAHOHE MIIC])[)|)M;IIUUI inoKa3UBałOT, APXMB M A e p J K t n paapafioTaHHbit MATEPHAJIbl K H C T O P H H T A H KOHHH. ociroBamibie nemiBaiomHe B XVIII Ha rjiaBHbiM seKe apxHBHbix AokyMeHiax 3HamHHe H M e . n a npoayKUHH roHMapHbix MacTepcKHX KpynHbix H M e j n < H X r o p o f l O B , TCMy c n o c o O c T B O B a j i H PWHKH H H p M a p K H o6ecqTO o6pa30M ocuoBHoe C6WT STOH npoayKUHH. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 z), roczna — 72 zl. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zl, roczna — 40 zl. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „ R u c h u " . M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e t roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , War­ szawa, u l . Srebrna 12. A k t u a l n e numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Zakłady Ilustr. I I I , 120 fcl. Graficzne. g A l + Z. karton Druk W. biały ukończono do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a P o z n a ń — Marcinkowskiego 21, A r m i i Czerwonej 37 P r z e m y ś l — F r a n c i s z k a ń s k a l S) Radom — Ż e r o m s k i e g o 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S ł u p s k — PI. Z w y c i ę s t w a 11 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Sopot — B o h a t e r ó w Monte Ca¬ sino 26 Sosnowiec Czerwone Z a g ł ę bie 23 T o r u ń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, P i ę k ­ na 31/37, Bracka 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 Maja 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 Białystok — L i p o w a 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 33 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 C h o r z ó w — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 G d a ń s k - W r z e s z c z — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia - Ś w i ę t o j a ń s k a 47 Gliwice — Z w y c i ę s t w a 31 G r u d z i ą d z — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz - Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — Warszawska 11 Koszalin — M ł y ń s k a blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 K r a k ó w — Podwale 6 Lublin — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 68 Stołeczne są W-wa, kl. w Podchorążych I I I , 220 grudniu g. 1961 BI. r. 39. Zam. Nakład 1300 608. egz. Pap. S-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d63bd586c18caf9222e13a3cabe143f9.pdf 9bd0a4ddf003ba6aa2cf3f38b19ae19d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3982 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.16 z,1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K 1 9 6 2 N R 1 �T R E S C E w a Jęczalik „Jesus Christus von Giovanni" i aposto­ łowie 3 Roman Reinfuss Sztuka ludowa Łemkowszczyzny . 9 Janina Nowacka Malarski czach Ryboty- Maria Przeździecka Z A R C H I W U M Jan warsztat ikonowy w . . 27 Józef Zagórski — unicki świątkarz . 44 H I S T O R Y C Z N E G O Górak Materiały do budownictwa na Lubelszczyźnie drewnianego 51 R E C E N Z J E Maria Przeździecka Olga Mulkiewicz Rss. W S P O M N I E N I E PE3IOME „Estonskaja Narodnaja Naczała X X Weka" 53 Odeżda XIX 1 „Łużycki Atlas Strojów Ludowych" . 58 Jan Aleksander Zaremba 57 57 K R O N I K A S U M M A R Y 54 P O Ś M I E R T N E Janina Orynżyna P R Z E G L Ą D „Lietuvos T S R Architekturos Klausimai", tom I W Y D A W N I C T W O F A R T I C L E S 60 fll 63 Na okładce: Sw. Łukasz (?) i Sw. Marek, rzeźby z zespołu rzeźb „Jesus Christus von Gioyanni" i apostołowie z Muzeum Chojnowskiego (przed 1945). Fot. Henryk Derczyński. Na stronie tytułowej: Kafel malowany z Pokucia, wyk. Aleksander Bachmiński. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK т INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK X V I 19 6 2 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prol. dr Ksawery Piwocki. prol. dr Roman Reinfuss. prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redafctor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein1'uss, sekretarz redakcji i redaktor dziafu: mgr Jadwiga. Jarnuszkiewicz, redaktor d z i a ł u : mgr Amina K u n c z y ń s k a , redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska. o k ł a d k a i ukiad graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z e : Doris Ronow:ez (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N . Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa. Krak. P: /.edmieście П/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec8378b463decec1a73202d8f15b3093.pdf 2d97e6dd3ebe208660395a5cbb454377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3985 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Mieczysław Woźnowski Krystyna Z d o b i o n e f o r m y i m a t r y c e d o masła . Marczakowa Kamieniarstwo ludowe studiów n a d l u d o w ą Łemkowszczyźnie, Jacek Olędzki Symboliczne Łemków (Ze I) 84 woskowe ze w s i K a ­ dzidło Krystyna Kaczko 92 Wincenty Szyma — rzeźbiarz ludowy z Bachowie Marian Przedpełski 97 Współcześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego Z ARCHIWUM Zbigniew 67 rzeźbą k a m i e n n ą n a cz. ofiary u . 101 HISTORYCZNEGO Jasiewicz „Boże Męki" w I połowie XVIII wieku n a t e r e n i e p o w i a t u konińskiego w ksiąg świetle grodżkidh 10S SPRAWOZDANIA Krystyna Marczakowa Wystawa w Ewa Fryś-Pietraszfcowa Wielkopolskiej Sztuki L/udowej Lublinie Konkurs i 110 wystawa garncarstwa wego województwa krakowskiego . ludo­ . KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ . 118 124 OF ARTICLES 126 . . . . 127 Na okładce: Ludowe instrumenty muzyczne ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN: a, c, d — wiosenne piszczałki kręcone z kory, Wielkopolska, b — piszczałka rumuńska ,fluer". Fot. Krystyna Zakrzewska. Na stronie tytułowej: Wota ofiarne trzymane w ręku podczas modlitwy proszalnej w Kadzidle, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKÍ PAN ROK XVI 1962 NR 2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y Piwocfci, prof, d r R o m a n Rainfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n n a Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny: M a r i a Klukowsfca, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a8e2bf389c23a24700f746e0559af.pdf 450c445cc29fdd826ef521bd712d3aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4281 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3986 Title A name given to the resource Spis treści.Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo-badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.67-69 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK, WYDAWANY T PRZEZ R L U D O W A PAŃSTWOWY E INSTYTUT S ARTYKUŁY TEORETYCZNE SZTUKI С: I PRACE — Konferencja ш spraiuie aktualnych z a g a d n i e ń п а и к о ш о b a d a m c z u c h i t u i ó r c z u c h p o l s k i e j p l a s t y k i l u d o u j e j . — Ksa­ wery wirska Piwocki — Sztuka I u d o i r a i n a r o d o u i a . — Maria SPRAWOZDANIA, DROBNE Roman Ży- — T u i ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a g ó r n i k o m cz. I I . Reinfuss — Z ujustaiuu sztuki I u d o i u e j ш Z a k o p a n e m . Z N\UKI G. Niedosziuńn RECE\ZJE, WIADOMOŚCI — O RADZIECKIEJ zagadnieniu Iudouiości ш sztuce radzieckiej. P A Ń ROK V I S T W O W Y MAJ I N S T Y T U - C Z E R W I E C 1951 T S Z T U K I Nr 3 �KONFERENCJA W SPRAWIE AKTUALNYCH NAUKOWO I BADAWCZYCH ZAGADNIEŃ TWÓRCZYCH POLSKIEJ PLASTYKI LUDOWEJ ) Państwowy Instytut Sztuki zorganizował w Jadwisinie w dniach 13 — 15 maja konferen­ cję poświęconą aktualnym zagadnieniom naukowo-badawczym i twórczym polskiej plastyki ludowej. Omówiono tam kwestie związane ze stanem badań oraz sytuacją twórczości współ­ czesnej. Ze względu na rozległy zakres zagad­ nień, które wymagały obecnie, w przededniu Kongresu Nauki Polskiej, dokładniejszego spre­ cyzowania, na konferencję zaproszono przedsta­ wicieli różnych dyscyplin nauki, sztuki i życia gospodarczego, jak: etnografów, historyków sztuki, historyków ustroju wsi, artystów pla­ styków, organizatorów życia artystycznego na wsi, delegatów instytucji wytwórczych oraz ar­ tystów ludowych. W pierwszym dniu obrad wzięli udział Minister Kultury i Sztuki Ob. Ste­ fan Dybowski i Wiceminister Ob. Włodzimierz Sokorski. Dążąc do stworzenia jak najszerszych ram dla dyskusji popartej konkretnym materiałem, urządzono w Jadwisinie jednocześnie pokaz wyrobów sztuki ludowej oraz przedmiotów z zakresu rzemiosła i przemysłu artystycznego, opartych na inspiracji artystycznej twórczości wsi polskiej. W licznych referatach i wypowiedziach dy­ skusyjnych podkreślono wielokrotnie, iż histo­ ryczny dorobek sztuki ludowej stanowi w swej istocie integralną część postępowego nurtu sztuki polskiej związanego z wielowiekową wal­ ką mas ludowych o wyzwolenie społeczne i o pełne możliwości duchowego rozwoju. Sztuka nasza znajdzie w żywym dorobku twórczości ludowej — przesłanki narodowej formy, wysokie walory i cenne doświadczenia artystycznego warsztatu, zasób form i moty­ wów kompozycyjnych, które wzbogacą poszcze­ gólne dziedziny plastyki polskiej. Nie oznacza i) cony Dokumentacji będzie dowej". I konferencji najbliższy numer jadwisińskiej ,.Polskiej poświę­ Sztuki Lu­ to bynajmniej mechanicznego, formalistycznego przenoszenia poszczególnych tradycyjnych mo­ tywów i rozwiązań jak również — transponowania ich w sposób powierzchowny co pro­ wadziłoby do pseudo-ludowej stylizacji. Zdając sobie sprawę z ograniczoności środków sztuki ludowej w wielu dziedzinach — ograniczoności uwarunkowanej jej dotychczasowym upośledze­ niem klasowym — podkreślamy konieczność twórczego rozwijania i dopełnienia dorobku artystycznego sztuki ludowej nowymi zdoby­ czami treściowymi i technicznymi. Pełna twórcza synteza elementów sztuki zawodowej i twórczości ludowej spowoduje za­ nik, tak charakterystycznej dla ustrojów antagonistycznych, przepaści pomiędzy sztuką za­ wodową a sztuką ludową oraz stworzy możli­ wości pełnego wzbogacenia narodowego dorob­ ku artystycznego. Na konferencji w Jadwisinie podkreślono ko­ nieczność planowego organizowania badań nau­ kowych. Celem tych badań jest poznanie całe­ go zasobu ludowej kultury artystycznej w jej historycznym przebiegu i w jej zróżnicowaniu społecznym i terytorialnym — przewartościo­ wanie jej dorobku, by najcenniejsze osiągnięcia mogły wejść do nowej, kształtującej się kultu­ ry socjalistycznej. Zakres badań winien obejmować ludową twórczość artystyczną wsi i miasta w jej naj­ szerszym zasięgu, na tle całości kultury ludo­ wej. W oparciu o założenia materializmu dia­ lektycznego i historycznego należy przede wszystkim dążyć do pogłębienia spojrzenia h i ­ storycznego na zjawiska sztuki ludowej. Badania nad sztuką ludową wymagają ści­ słej współpracy pokrewnych dyscyplin: hi­ storii społecznej i gospodarczej, etnografii i h i ­ storii kultury^naterialnej, prehistorii i archeo­ logii wczesnodziejowej i historii sztuki. Praca ta, prowadzona w skali ogólnonarodo­ wej — powinna stać się doniosłym czynnikiem �pobudzającym żywą twórczość ludową we wszystkich dziedzinach sztuki. Ma ona nie t y l ­ ko zadania naukowo-badawcze w stosunku do historycznego dziedzictwa naszej przeszłości, ale powinna aktywnie włączyć sią w przemia­ ny kulturalne współczesnej wsi polskiej. Nastąpić powinno mocne związanie prac nau­ kowo-badawczych nad twórczością ludową z ży­ wym procesem rozwoju sztuki polskiej zmie­ rzającej do realizmu socjalistycznego oraz dzia­ łalnością produkcyjną w dziedzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa przemy­ słowego. Winna ona podwyższyć i urealnić w y ­ mogi naukowe w stosunku do podejmowanych prac badawczych i publikacji, tak od strony inwentaryzatorsko-faktograficznej, jak i pod wzglądem naukowo-krytycznej interpretacji. Podstawowe kryteria naukowej estetyki muszą być w pełni zastosowane do badań nad twór­ czością ludową. Na czoło zagadnień wysuwa sią konieczność historycznego ującia dziejów polskiej sztuki l u ­ dowej. W badaniach tych należy szeroko uwzględnić w y n i k i dotychczasowych prac ar­ cheologicznych nad początkami państwa pol­ skiego. Dla realizacji tych zadań należy w szczegól­ ności: 1. Przeprowadzić analizą zabytków sztuki ludowej w oparciu o badania, które obejmują teren całej Polski, jak również przeprowadzić systematyczne przebadanie zabytków historii sztuki polskiej pod kątem zawartej w nich tra­ dycji sztuki ludowej. 2. Badania nad zdjęciem terenowym archeo­ logicznym i etnograficznym prowadzić plano­ wo i w ścisłej łączności z mającym powstać I n ­ stytutem Kultury Materialnej. 3. Zgromadzić pełną dokumentacją ikono­ graficzną polskiej sztuki ludowej. 4. Rozpocząć prowadzenie badań nad daw­ ną sztuką ludową metodą wykopaliskową. 5. Systematycznie prowadzić poszukiwania i badania źródeł pisanych, które dostarczą orientacyjnych danych co do stanu sztuki ludo­ wej i jej funkcji w życiu społecznym w różnych okresach. 6. W nawiązaniu do prac Instytutu History­ cznego oraz Instytutu Kultury Materialnej pod­ jąć pracą nad ustaleniem stosunku rzemiosła cechowego do rzemiosła wiejslflego i przemy­ słu ludowego. Podstawowym warunkiem zrealizowania pla­ nu, który opiera sią na zbyt szczupłym kadro­ w y m zespole pracowników naukowych — jest znacznie wiąkszy niż dotychczas współudział polskich etnografów, historyków kultury ma­ terialnej i historyków sztuki oraz zaintereso­ wanie zagadnieniami sztuki ludowej ogółu na­ szych twórców sztuki. Potrzebne jest również zaktywizowanie do prac terenowych jak naj­ szerszych kół nauczycielstwa, działaczy społecz­ nych, związkowych, młodzieży uniwersyteckiej i artystycznej. Przy wszelkich badaniach łączących sią z za­ gadnieniami sztuki ludowej winna zachodzić ścisła współpraca, wspólne planowanie i poro­ zumienie zainteresowanych instytucji — w pierwszym rzędzie Państwowego Instytutu Sztuki, Instytutu Historycznego i Instytutu Kultury Materialnej. W wyniku szerokiego omówienia spraw zwią­ zanych z rozwojem i kształtowaniem współ­ czesnej twórczości ludu polskiego — konferen­ cja doprowadziła do następujących wniosków: 1. Żywa dziś twórczość ludu polskiego w i n ­ na być otoczona pełną opieką ze strony pań­ stwa. Unikając tu sztucznego ochraniania i od­ gradzania ośrodków twórczości ludowej — na­ leży jednak starać się o utrzymanie tych pun­ któw wzorcowych, gdzie istnieje jeszcze twór­ cza praktyka, żywe tradycje i doświadczenia techniczne. 2. Dążąc do związania sztuki ludowej z pro­ dukcją rękodzielniczą i mechaniczną należy w jak najszerszym zakresie umożliwić bezpo­ średnią współpracę artystów ludowych i zawo­ dowych na zasadach równorzędności wzajemnej wymiany doświadczeń i umiejętności. Na obec­ nym etapie przeprowadzane są w tej dziedzinie doświadczenia Instytutu Wzornictwa Przemy­ słowego — które uznać można za słuszne — po­ legające na współpracy artystów szkolonych z zespołami robotniczymi, chłopskimi i młodzie­ żowymi projektującymi wzory dla produkcji mechanicznej, przy uwzględnieniu specyfiki produkcji seryjnej. Jednocześnie ostrzec nale­ ży inne ośrodki przy stosowaniu tej metody przed powierzaniem kierownictwa omawianych zespołów — plastykom niedoświadczonym. 3. Przyszłość i rozwój wytwórczości ludowej zależne są od właściwego rozwiązania następu­ jących zagadnień: a) zindywidualizowanie warunków finanso­ wania spółdzielni zrzeszających twórców ludowych, • i b) obniżenie stopy podatku obrotowego dla zrzeszonych wytwórców ludowych. W sto- �sunku do indywidualnych twórców ludo­ wych (zweryfikowanych przez odpowied­ nią komisję powołaną przez Min. Kult. i Sztuki) powinna być stosowana taka stawka podatkowa jak w stosunku do członków Związku Polskich Artystów Pla­ styków, c) zapewnienie środków finansowych dla spółdzielni na prace doświadczalne w za­ kresie nowej techniki i nowych materia­ łów oraz na szkolenie przywarsztatowe, d) uzyskanie właściwej obsady osobowej dla prac naukowo-badawczych i nadzoru ar­ tystycznego na terenie Centrali Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego. 4. Celem zapewnienia wysokiego poziomu produkcji rękodzielniczej, rzemieślniczej i ma­ szynowej — zwłaszcza produkcji związanej z twórczością ludową — należy ujednolicić, znowelizować lub wprowadzić zarządzenia o Ko­ misjach Kwalifikacyjnych, uprawnionych do decyzji w zakresie zagadnień estetycznych. 5. Artyści ludowi powinni znaleźć pełną możliwość indywidualnego i zespołowego kształ­ cenia się ogólnego i artystycznego. 6. Studium o sztuce ludowej winno być od­ powiednio postawione we wszystkich szkołach i wydziałach uczelni artystycznych. 7. Obok wszechstronnego wciągania twór­ czości ludowej do prac dla konkretnych potrzeb rzemiosła i przemysłu — zapewnić należy sze­ rokie możliwości rozwojowe twórczości ama­ torskiej. Powyższe tezy, podane w opracowaniu Red. „Polsk. Szt. Lud.", zostały wysunięte na zasadzie referatów, wypowiedzi i dyskusji na konfe­ rencji poświęconej aktualnym zagadnieniom plastyki ludowej w Jadwisinie, przez dwie ko­ misje w składzie: 'Komisja zagadnień naukowo-badawczych: Prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Józef Gajek, doc. dr Mieczysław Gładysz, prof, dr Ksawery Piwocki, mgr Mieczysław Porębski, dr Roman Reinfuss, prof, dr Juliusz Starzyński, prbf. dr Bożenna Stelmachowska. Komisja zagadnień współczesnej twórczości ludowej: Prof. Wojciech Jastrzębowski, dr Ja­ nina Krajewska, Janina Orynżyna, mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, prof. Eleonora Plutyńska, prof. Anna Sledziewska, prof. Jerzy Sołtan. prez. Zofia Szydłowska, dyr. Wanda Telakowska, Aleksander Wojciechowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90ca7ba8420f369d87c9b65a12c728ef.pdf bedf260c15be082fa7d325055de7ed7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4282 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3987 Title A name given to the resource Sztuka ludowa i narodowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.70-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A I NARODOWA) 1{SA WER 1 PIWO CHI Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycz­ nym rozwoju napotykało i парь łyka na znacz­ ne trudności. Wypływają one z dwóch zasad­ niczych przyczyn, nad którymi na wstępie pra­ gnę się zatrzymać. Każdemu badaczowi sztuki ludowej rzuca się przede wszystkim w oczy jej konserwatyzm, przywiązanie do form i procederów technicz­ nych, przechodzących tradycyjnie z pokolenia w pokolenie. Wszyscy uczeni, aż do ostatnich czasów, wysuwali na czoło swych rozważań właśnie zachowawczość tej sztuki, uważając ją za najważniejszą jej cechę. Już od zarania zaję­ cia się przez uczonych folklorem pojawiła się w nauce tendencja, by przy pomocy niezmiennych Лус. / . Radecznica — pjw. zamojski, woj. jakoby i niejako wiecznotrwałych cech sztuki ludowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przeszłości artystycznej. Spośród niezliczonej ilości podobnych wypowiedzi przypomnę tu je­ dynie charakterystyczne zdanie Lucjana Siemieńskiego z г. 1847 ) o kościołach modrzewio­ wych ,,które wydała lesista Polska, a które sta­ wiał cieśla wiejski, opierając się na tradycjach zaczerpniętych jeszcze w starożytności pogań­ skiej". I mimo iż późniejsze, bardziej szczegóło­ we badania rozwiewały raz po raz złudzenia, co do dawności wielu elementów sztuki ludo­ wej — chęć wyszukania w naszej kulturze l u ­ dowej czcigodnych reliktów z zamierzchłych czasów jest jedną z decydujących podniet lubelskie. nardyńskiego 2 Kapliczka w wirgdarzu klasztoru pob^r- �Rye. 2. Miedzierza, row. konecki woj. w Ryc. 3. Przyrów prezbiterium. — pow. częstochowski woj. łódzkie. roku kieleckie Kościół drewniany, zbudowany 1621. Kościół św. Mikołaja widok ogólny Fot. od J. strony Bułhak. �Rgc. 5. Bąlhowo — powiat ciechanowski woj. warszawskie. Spichrz. Repr. z fol. Bogackiego �Ąyc 6 Warka - u oj. u aristvil.ie. lóinita dteuriar.a. w podejmowaniu badań nad sztuką ludową. Jest oczywiście rzeczą niezaprzeczalną, że tegc rodzaju relikty istnieją, jednakże skierowanie uwagi badaczy na tradycyjność sztuki ludo­ wej, przesłoniło nam niewątpliwie zrozumie­ nie faktu, że — jak wszystko inne w zjawi­ skach społecznych — rozwija się ona, zmienia, usycha w niektórych swoich gałęziach, że po prostu jest ona kategorią historyczną i przede wszystkim historyczną. Dla zilustrowania zmian szybko następu­ jących np. w budownictwie wiejskim wspom­ nę już na wstępie o faktach podanych w pracy Moszyńskiego o budownictwie ludo­ wym Zamojszczyzny ), albo o znanych po­ wszechnie dziejach powstania i rozwoju wyci­ nanki łowickiej lub malowanek w Zalipiu. Pozorna wiec w gruncie rzeczy niezmien­ ność form sztuki ludowej, jej rzekoma ahistoryczność, kusiła nas do formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej i — co za tym idzie — do zacieśniania zagadnienia tej twór­ czości do zjawisk najuporczywiej trwałych, prymitywnych i reliktowych ) . Tendencje te­ go rodzaju eliminują z zakresu badań ogrom­ ne działy polskiej przeszłości artystycznej, których związek z życiem ludu był najbardziej 3 4 I нт.сгггс — pclichrcmia na żaglu kopuły. ścisły, a którymi nie zajęia się także oficjal­ na historia sztuki, piętnując je mianem sztu­ ki prowincjonalnej lub właśnie ludowej. Jeszcze ważniejszą trudnością w traktowa­ niu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięgającego głę­ biej niż w wiek X V I I . Dotyczy to oczywiście twórczolci ludowej pojętej jako sztuka chłop­ ska lub bezpośrednio z chłopem związana. Przyczyn tego stanu rzeczy można wymienić kilka: przede wszystkim brak poszukiwań sy­ stematycznych zarówno typu archeologiczne­ go, jak Bawet ikonograficznego w tym zakresie. Drugą ważką przyczyną jest prawdopodobnie nietrwałość materiałów, w których pracowali artyści ludowi i ich łatwa zniszczalność. Sądzę jednak, że istotny powód braku zabytków sztu­ k i ludowej t k w i w czym innym: w ustroju fe­ udalnym i pańszczyźnianym, który praktycznie utrudniał masom chłopskim wypowiadanie się w bardziej trwałych formach sztuki plastycz­ nej. Przy rosnącym w sposób zastraszający, przynajmniej od końca X V w., wykorzystywa­ niu pracy pańszczyźnianej, kiedy chłop tylko ukradkiem, często jedynie w niedzielę, mógł pracować na własnym, wydzielonym sobie skrawku gruntu, kiedy ręce chłopskie i ich trud 71 �йус. 7. Żebro sklepienne z I pol. fot. Ewa XVII wieku. Piotrków. Dominikanie. Kozłowska były całkowicie oddane we władanie pana — jedynie, chyba pastuchy (którzy zresztą w sztu­ ce ludowej odgrywają rzeczywiście poważną rolę) mieli czas i chęć zająć się jakąś swobod­ niejszą twórczością. Dlatego też — zdaje mi się — łiistorycy literatury ludowej są o tyle w lepszym od nas położeniu; pieśń i poezja nie były zależne od trudu rąk, pracujących dla pa­ na, a nawet silnie się z nim splatały, wyrastały zeń — to też dawnych pieśni ludowych zacho­ wało się więcej. Podobne zjawisko zaniku twór­ czości plastycznej można chyba także obserwo­ wać wśród narastających mas proletariatu w w. X I X , szczególnie w okresie wielogodzinnych dni pracy. Chłop był ubogi, nędznie odziany, jak to widzimy na nielicznych jego wizerun­ kach od X I V w. poprzez X V , X V I i X V I I ) . Żadnych ozdób, wyszywań — o ile wiem — nie można na nich zauważyć, kurne, drewniane chaty lub lepianki nie nęciły też do wykształ­ cenia bardziej wyraźnych form zdobniczych. Nawet jeśli znalazł się wśród ludu ktoś zamoż­ niejszy to wolał ukrywać się z tym z obawy przed okiem łapczywego pana ). W tych wa­ runkach o żadnym rozkwicie plastyki chłop­ skiej nie mogło być chyba mowy. Żyło na wsi, częściowo zresztą również na usługach dworu, tkactwo, zapewne pisankarstwo, prymitywna wiedza ciesielska z najprostszą, tradycyjną or­ namentyką w drzewie, garncarstwo było chyba wyjątkowo uprawiane przez jednostki. rowość ludzka, w której by sztuka zamarła. I w epoce więc feudalnej sztuka — nawet ludowa w znaczeniu sztuki wiejskiej — istniała, nale­ ży jej szukać jednak nie tylko wśród chłopów uprawiających pańszczyznę. Jest rzeczą jasną, że sam ustrój pańszczyźniany, zatrudniający jednostronnie większość ogromną społeczeństwa w przymusowej pracy rolniczej — musiał dla swych własnych potrzeb i dla obsługi samego rolnictwa wprowadzić specjalizację w pracy, ażeby przez fachową pracę jednostek odciążyć od niej ręce wielu. Każdy dwór posiadał mniej­ szą lub większą ekipę własnych rzemieślników: kowali, ślusarzy, młynarzy, wśród których czę­ sto spotykamy cieśli itd. ). Większe latyfundia zatrudniają już całe rzesze pracowników coraz wyżej kwalifikowanych aż po nadwornych ar­ chitektów i malarzy. Konieczność obsługi rze­ mieślniczej dla potrzeb gospodarki skłaniała często niektórych dziedziców do zamienienia jednej ze swych wsi na miasteczko, nęcące rze­ mieślników niektórymi przywilejami samorzą­ du. Osiedla te z reguły zachowały charakter na poły wiejski, tym bardziej, że ubóstwo kliente­ li nie pozwalało osiadłym tam stolarzom, szew­ com, krawcom, cieślom czy garncarzom utrzy­ mywać się jedynie ze swego rzemiosła. Stąd tak typowy dla naszego pejzażu charakter tych miasteczek, nie wiele różniących się od wsi, jak np. Czarny Dunajec, zwany aż po dziś dzień miastem gazdów ) . Wiemy jednak z historii wszystkich społe­ czeństw, że nie może praktycznie istnieć zbio­ Jest rzeczą zrozumiałą, że w opisanych wa­ runkach twórczość —• także artystyczna — 5 6 7 8 �tych rzemieślników posiada charakter wyraź­ nie ludowy i ona to zastępowała społeczności wiejskiej jej własną sztukę. Co więcej — póź­ ny feudalizm rzeczypospolitej szlacheckiej w jego walce ekonomicznej z mieszczaństwem doprowadza już w X V I I w. do upadku nawet miast królewskich, z których mniejsze rychło upodabniają się do miasteczek prywatnych. Wystarczy wspomnieć wśród dziesiątków przy­ kładów taki Żarnów, ongiś kasztelański, albo nawet Kazimierz nad Wisłą. Liczne przyczyny zmuszały rzemieślników i artystów osiadłych w dużych nawet miastach do liczenia się z klien­ telą szerokich mas ludowych i wyjścia naprze­ ciw ich potrzebom i gustom. Niezdatna już dla celów propagandy dworskiej i wielkiej polity­ k i kościelnej sztuka cechowa we wszystkich gałęziach zaczyna od X V I w. służyć potrzebom coraz niższych warstw społecznych i coraz w y ­ raźniej przekształca się na sztukę ludową. Roz­ wojowi temu poświęcić należałoby jednak osob­ ne studium. Wspomnę jeszcze i jednym ważkim czynni­ ku, który umożliwiał sztuce miejskiej i nawet szlacheckiej t j . służącej dziedzicowi jednowioskowemu — wyrażanie poniekąd potrzeb, a cza­ sem nawet nastrojów masy ludowej. Mieszcza­ nin, żyjący z pracy rąk własnych, bardzo czę­ sto parający się także rolnictwem, był z wsi.? związany nie tylko wspólnymi interesami, ale także kulturą, tradycją obyczajową i wierzenia­ mi, szczególnie od czasu zupełnei polonizacii miast. Szlachcic wychowywany przez niańki chłopskie, siedzący całe lata zdała od więk­ szych ośrodków na zapadłych wioskach, DO krótkim okresie studiów no konwiktach lub przecierania sie w młodości no dworach mag­ nackich — często chłopiał obyczaiowo i kultu­ ralnie. Łączność drobnei schłopiałei szlachtv 7 ludem D o s i a d a i e s z c z e ° w o i e tradvcie średnio­ wieczne, tradvcie e n o k i iednorodnej niemal analfabetycznej kulturv p ł a c h t y i chłopstwa — wspólne w wielu rvsach obu erunom snoleovnvm. T o samo. w jeszcze wiekszvm m o ż e s + o ^ dotyczyło niższego k W u . rubiacepo się PO drobnych parafach i prebendach. Widzimy więc, że ogromne połacie naszej spuścizny artystycznej dawnych wieków mo­ żemy uważać za nurt ludowy w sztuce polskiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? Wedle klasycznego sformułowania Lenina w każdym społeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący inte­ resom klas posiadających, drugi wyrażający potrzeby mas ludowych. P r ą d y te w ciągu dzie­ jów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzy­ żują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa si­ ła tych mas odgrywa w życiu każdego społe­ czeństwa decydującą rolę. Odnosi się to także oczywiście do zjawisk artystycznych. Stąd pier­ wiastki ludowe przenikają z reguły do najbar­ dziej nawet zdawałoby się ekskluzywnej sztu­ ki, służącej potrzebom najwyższej elity społe­ czeństwa klasowego ). Tak należy — jak są­ dzę — rozumieć dialektyczną jedność kultury— mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest przecież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i ukła­ du psychicznego — jedną z cech narodu w ro­ zumieniu znanej definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce plastycznej poprzez narodową formę sztuki, mającej w stosunku do szybko zmienia­ jących się jej treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bar­ dziej statyczny, wyrażający się w pewnych tra­ dycyjnych nawykach przedstawiania rzeczy­ wistości, jej widzenia i odbijania. W t y m sen­ sie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cechą jest przecież kształtowanie obrazu plastyczne­ go w oparciu o tradycyjną formę, jest równo9 Ryc. д. Biecz Kromera, — pow. wnętrze, gorlicki woj. rzeszowskie dekoracja XVI wiek. Dom �j's'.ic. 'J. Hończa pow. krasnostawski ciele и о / , lubelskie św. cześnie nurtem narodowym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycz­ nie budować nową, bezklasową jednolitą k u l ­ turę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Niestety badania te nie są właściwie nawet jeszcze rozpoczęte. Uczeni zajmujący się sztuką ludową ograniczyli się w praktyce niemal wy­ łącznie do twórczości X I X w., z rzadka cofając się w wiek poprzedni. Historycy sztuki usiłują­ cy dotąd dać przede wszystkim ,.iluzję indywi­ dualistycznego pojmowania dziejów sztuki" w Polsce ) windowali mozolnie odnalezione w aktach indywidualności artystyczne (najczęściej twórców importowanych) i ich dzieła na piede­ stał ,,europejskiej sztuki". Ideałem przyświe­ cającym tym badaniom było stwierdzenie, że 10 Dzwonnica przy. koś­ Stanisława nasza kultura była łacińska, a sztukę naszą po­ równywano do bukietu kwiatów zrywanych na cudzych łąkach. Ekletyczny wybór miał właś­ nie charakteryzować naszą przeszłość arty­ styczną. Wartościowanie sztuki oparte o obce wzor­ ce nie pozwoliło naszym uczonym na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw „prowincjonalnej" sztuki oraz na jej cechy wy­ różniające ją od współczesnych dzieł na zacho­ dzie Europy. Pozorna zresztą bezimienność tej sztuki, decydującej przecież o pejzażu zabytko­ wym naszego kraju, odstręczała badaczy, a jej odrębne od wzorców, swoiste formy piętnowa­ ne były nazwą barbaryzmów. Dlatego też, roz­ poczynając prace w tym kierunku, zmuszony byłem onrzeć się na bardzo nielicznych prze- �Rye. 10. Krzemienicą woj. Warszewskie. kazach drukowanych, a z ogromu materiału, zupełnie nieopracowanego, wybrać przykłado­ wo i nieco chaotycznie zabytki, które wydają PRZYPISY 1) Wstęp referatu sztuce p o l s k i e j " , dnia 14.V 1951 r. w pt. Lud. „Nurt wygłoszonego ludowo-narodowy na konferencji 1947. 2) Lucjan 7) J e r z y Jadwisinie. 3) w 4) 5) Ksawery nr O sztuce chrześcijańskiej. 8) Moszyński. Budownictwo. Zamościa. Zamość Piwocki. Pojęcie ludowe 1920. sztuki 9) Warszawa ludowej. PSL i diekusji. 10) Seweryn. Ikonografia s. staropolska. 1948. s. zabytków. etnograficzna. w Józef Zeszyt 1950 narodowe r. n r Realizm specjalny Dutkiewicz. Polsce. B H S K . 1937. O s. 8. Powiat 16. Cechy Arch'tektura zbiorowa. 167. Inwentarz Adamczewska. Praca .Encyklopedia w 3 — polskiego 4. s. 1950. 96. narodowych d y c j a c h p o l s k i e j u r b a n i s t y k i etc. M a t e r i a ł y do 1/2. Tadeusz H. Szabłowski. miasteczka. Kazimierz okolicach 1947. Siemieński. Brueekner 167. 6) A l . B r u e c k n c r . 1. c. PIS 1847. Al. 162 — żywiecki. Kraków przydrożna mi się na obecnym etapie poszukiwań mniej lub więcej typowe dla poszczególnych stadiów rozwoju w ludowym nurcie naszej sztuki. Т. I , s. w Kapliczka s. metodę tra­ studiów 6'7. badań historii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80127d06501a5594c999f13fd3220fc0.pdf ff6997d4afc4efff21abb96c299e3812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3183 Title A name given to the resource Analiza formalna i znaczenie ubioru Cyganów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.99-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Mróz ANALIZA FORMALNA I ZNACZENIOWA UBIORU C Y G A N Ó W R o m ó w , potocznie o k r e ś l a n y c h w j ę z y k u polskim jako C y ­ 1 ganie, spotykamy d o ś ć w c z e ś n i e w miastach, na targach. N a o g ó l z widokiem t y m kojarzą się określone sposoby w y o d r ę b n i a n i a ich s p o ś r ó d ogółu ludności, o d r ó ż n i a n i a od n i e - C y g a n ó w . Ł a t w i e j — chyba jest to odczucie dość powszechne i takie, z k t ó r y m m o ż n a się z g o d z i ć — w p a d a j ą w oko kobiety swoim odmiennym ubiorem, jego k o l o r y s t y k ą i sposobem zachowania. Tutaj pozostaniemy przy ubiorach i stwierdzeniu, że Romowie w y r ó ż n i a n i s ą przez nas na podstawie kilku cech, a ubiór jest j e d n ą z zasadniczych. N i e j e d n o k r o ć t e ż zapewne wypadnie s t w i e r d z i ć , iż nie j e s t e ś m y w stanie na podstawie samego ubioru odróżnić Cygana od nie-Cygana, że m ę ż c z y ź n i , a niekiedy i kobiety, nie o d b i e g a j ą sposobem ubierania od ludności n i e c y g a ń s k i e j . T a k w i ę c m a m y dwa od­ mienne, a nawet sprzeczne stwierdzenia: 1. że Cyganie w y r ó ż ­ niają się posiadaniem w ł a s n e g o , specyficznego ubioru i 2. że Cyganie ubierają się tak j a k pozostali m i e s z k a ń c y k r a j u . Podej­ m u j ą c p r ó b ę odpowiedzi na k a ż d e z tych s t w i e r d z e ń n a l e ż y od­ w o ł a ć się do dawniejszych o p i s ó w i informaoji, jakie zawarte są w zachowanych ikonograficznych w y o b r a ż e n i a c h Cyganów. R o z w a ż a n i a rozpoczniemy od zastanowienia się nad ubio­ rami R o m ó w w czasie ich p o c z ą t k o w e j historii i przybycia — po opuszczeniu I n d i i — do E u r o p y . Pozwoli to n a m t a k ż e od­ p o w i e d z i e ć , przynajmnioj po części, na pytanie, czy nie zachodzi pewna analogia pomiędzy dawniejszym strojem cygańskim i jego o b e c n ą f o r m ą a sposobem ubierania się m i e s z k a ń c ó w wsi i miast r ó ż n y c h krajów i zmianami, jakie z a s z ł y w t y m zakresie. W y r a ź n i e bowiem stwierdzamy, że ubiór ludowy, n i e g d y ś bogaty i z r ó ż n i c o w a n y w swojej formie, ujednolica się i upodabnia do u b i o r ó w miejskich albo wręcz zostaje zarzucony i z a s t ą p i o n y ubraniom wyprodukowanym seryjnie w e d ł u g w z o r ó w miejskich, w wysokim stopniu zunifikowanych. C z y zatem nie jest tak, że k i e d y ś dawniej Cyganie t a k ż e posiadali swój w ł a s n y , odrębny ubiór, stopniowo zarzucany, k t ó r e g o p o z o s t a ł o ś c i jeszcze m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć , ale k t ó r y w znacznym stopniu z a s t ą p i o n y z o s t a ł ubiorem n i e c y g a ń s k i m . P e ł n i e j s z e informacje d o t y c z ą c e u b i o r ó w c y g a ń s k i c h dujemy w ł a ś c i w i e dopiero w literaturze X I X - w i e c z n e j . znaj­ Wcześ­ niejsze przez s w o j ą f r a g m e n t a r y c z n o ś ć m o g ą w zasadzie jedynie b y ć m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m dla potwierdzenia tez w y n i k a j ą ­ cych z p ó ź n i e j s z y c h obserwacji. Niemniej nawet te s k ą p e opisy czy wzmianki p o c h o d z ą c e z wieku X V I I I , X V I I i w c z e ś n i e j s z e z w a r a c a j ą u w a g ę na pewne cechy dające się z a u w a ż y ć i w s p ó ł ­ cześnie w c y g a ń s k i c h ubiorach. I s t o t n i e j s z ą w a r t o ś ć posiadają ikonograficzne przedstawienia C y g a n ó w i do nich t a k ż e w dalszej części b ę d z i e m y się o d w o ł y w a ć . Pierwsza znana informacja — w literaturze polskiej — za­ warta jest w dziele Marcina Bielskiego Kronika, łho iesth Historya Świata w y d a n y m w roku 1564. W rozdziale O Cyganiech tuła­ czach znajdujemy zdanie: „ p r z e t o w p ł a c h o w i s k a c h c h o d z ą (Cyganki —• L . M . ) , aby pod nie snadniey ręce k r y ł a , gdy się iei co trafi u k r a ś ć . " W p ó ź n i e j s z y m o k i l k a d z i e s i ą t lat poemacie Sebastiana F a b i a n a Klonowica Worek Judaszów (1600 r.) znaj­ dujemy w i a d o m o ś ć d o t y c z ą c ą sposobu noszenia s i ę Cyganek: 2 P a t r z a j ż e na Cyganki i na ich pstre p ł a s z c z e , Patrzaj, jeśli się która splecie i u g ł a s z c z e , U j ź r z y s z nie u c z e s a n ą , ujźrzysz p r o s t o w ł o s ą Z n i e c z y s t ą i samopas r o z p u s z c z o n ą k o s ą . P o m i j a j ą c informacje dalsze z w r ó c i m y tutaj tylko p ł a s z c z a c h — ta b a r w n o ś ć i później wielokrotnie jest w ubiorach c y g a ń s k i c h . podkreślana Ekonomika ziemiańska J a k u b a H a u r a dostarcza kolejnej informacji. H a u r w swojej wydanej w 1693 r. pracy z a m i e ś c i ł ilustrację p r z e d s t a w i a j ą c ą d w ó c h C y g a n ó w . Obaj jak na dzisiej­ sze w y o b r a ż e n i e o ubiorze c y g a ń s k i m wystrojeni s ą d o ś ć osobliwie — w kopulastych kapeluszach, okryci długimi p ł a s z c z a m i - n a rzutami s p i ę t y m i w o k ó ł szyi, jeden ma płaszcz z kryzą, spod p ł a s z c z a w i d a ć o b c i s ł y kubrak s i ę g a j ą c y pachwin i obcisłe spodnie do kolan. T r z y m a on t a k ż e kij — choć b y ć m o ż e jest to szabla lub rapier, na co w s k a z y w a ł b y u k ł a d przedmiotu, ale nie jest widoczne zawieszenie u pasa. W dalszej części p o w r ó c i m y jeszcze do ryciny H a u r a i wy-obrażonych tam R o m ó w . Ikonograficzne przedstawienia R o m ó w —• które uzupełni­ ł y b y nieliczne opisy i p o z w o l i ł y pełniej w y o b r a z i ć sobie ich dawniejszy s p o s ó b ubierania się — z X V , X V I , a t a k ż e X V I I w. są rzadkością, nawet X V I I I - w i e c z n e są niezbyt liczno i częściej chyba s t a n o w i ą wyraz pewnej artystycznej wizji, idei, której Cyganie s ą jedynie ilustracją, niż rodzaj dokumentu. Z obszaru Polski (poza w y m i e n i o n ą ilustracją H a u r a ) nie są znano — 0 ile wiem —• ż a d n e w c z e ś n i e j s z e przedstawienia C y g a n ó w . Dopiero w wieku X I X Cyganie s ą c z ę s t y m tematem o b r a z ó w 1 rycin, z a r ó w n o w Polsce j a k i innych krajach europejskich. Zainteresowanie Cyganami w y n i k a z powszechnych w owym czasie p r ą d ó w w sztuoe i literaturze w y r a ż a j ą c y c h się m.in. w podejmo­ waniu w ą t k u ludowego i rozwoju folklorystyki, fascynacji w s i ą i k u l t u r ą c h ł o p s k ą . D z i ę k i temu jesteśmy w etanie pełniej wy­ obrazić sobie życie R o m ó w w u b i e g ł y m wieku, m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny dostarcza t a k ż e w i a d o m o ś c i na temat ich sposobu ubie­ rania s i ę . T a k ż e opisy i informacje zawarte w literaturze s ą do wieku X I X nieliczne. Dopiero w u b i e g ł y m stuleciu na fali z a i n t e r e s o w a ń ludoznawczych Cyganie znaleźli się w obrębie obserwacji. Zwró­ cenie uwagi na nich i ich kulturę m a jeszcze inne przyczyny. Cyganie swoim w ę d r o w n y m , n i e z a l e ż n y m ż y c i e m , m a l o w n i c z o ś c i ą stroju i obyczaju fascynowali a r t y s t ó w i t y c h , k t ó r z y mitol o g i z u j ą c nie z n a n ą sobie bliżej r z e c z y w i s t o ś ć c y g a ń s k ą uczynili ich przedmiotem zachwytu. Wzorem, k t ó r y n a ś l a d u j ą c (bardzo zresztą powierzchownie) w y s t ę p o w a l i przeciwko sztywnym, su­ rowym i apodyktycznym r e g u ł o m w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Owa fas­ cynacja Cyganami (ale t a k ż e dająca o sobie z n a ć tradycyjna n i e c h ę ć do nich, czego potwierdzeniem jest wiele d o k u m e n t ó w ) w p ł y w a ł y — j a k m o ż n a s ą d z i ć —- na s p o s ó b widzenia ich, s p o s ó b przedstawiania, na rzetelność informacji, t o t e ż p a m i ę t a ć n a l e ż y 0 o s t r o ż n o ś c i w podchodzeniu opisów. do n i e k t ó r y c h X I X - w i e c z n y c h Wypadnie nam r o z p o c z ą ć od pizytoczenia informacji z a - \ wartych w literaturze. W wydanej w 1863 r. pracy Pogranicze ' naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII znajdujemy fragment m ó w i ą c y o „ C y g a n a c h p ł a s z c z o w a t y c h , brudniejszych i okropniejszych od tych, co c h o d z ą w ż u p a n a c h siwych. Żyją oni po borach litewskich, a c h o d z ą w mrozy najwięk­ sze nadzy, przykryci tylko prześcieradłami, nosząc dzieci w ł a s n e w toibie na plecach zawieszonej" . Podobna w i a d o m o ś ć pochodzi ze Słowacji (także z X V I I I w.), wg niej Cyganki z i m ą o w i j a ł y się p ł a c h t ą , w niej t e ż n o s i ł y dzieci — kilkudniowe z przodu, a starsze na plecach. P ł a c h t y te s ł u ż y ł y , j a k s ą d z o n o , do ukrycia ukradzionych rzeczy i dlatego noszenie ich z o s t a ł o zabronione.* 3 Najobszerniejsze w literaturze polskiej informacje o ubio­ uwagę na w i a d o m o ś ć , że Cyganki c h o d z i ł y w „ p ł a c h o w i s k a c h " i pstrych rach c y g a ń s k i c h znajdujemy w d w ó c h wydanych w lataoh 1824 1 1830 opracowaniaoh p o ś w i ę o o n y c h specjalnie Cyganom.' 99 i �II. 2. P i ę t n a s t o w i e c z n a rycina francuska p r z e d s t a w i a j ą c a do namiotu wróżącą u wejścia Zacznijmy od wydanej w 1830 r. pracy Narbutta. Wprawdzie chronologicznie informacje Danilowicza są w c z e ś n i e j s z e , j e d n a k ż e praca jego, c h o ć p o ś w i ę c o n a Cyganom, bardziej m o ż e b y ć świa­ dectwem niechęci autora, dość jednoznacznie czytelnej w jego wypowiedziach. Do pracy Danilowicza p o w r ó c i m y nieco dalej. Pisze Narbutt: „ O d z i e ż Cygana jest p r a w d z i w ą z g o d n o ś c i ą z tem wszystkiem co go otacza. Niezmierna chęć odróżnienia się i pycha w pokazywaniu w y ż s z o ś c i , w odzieniu najwidoczniej się wydaje. Dziwaczność, s z p e t n o ś ć , niechlujstwo, wszystko uchodzi, aby się tylko nie ubrać, j a k się lud krajowy ubiera. Ubogi Cygan będzie s w o j ą k a p o t ę n i c o w a ł i ł a t a ł do nieskończenia, która i tak razy kilka swój kolor i p o s t a ć traciła, byleby nie przy­ o d z i a ć sukmany w i e ś n i a c z e j . Lepiej się m a j ą c y , cokolwiek w ł o ż y na siebie, musi b y ć tak pstre, tak dziwacznie zrobione i noszone, ż e b y na pierwszy rzut oka poznano, że to jest Cygan. U nas w Litwie n a j s z c z ę ś l i w s z y m się k a ż d y sądzi, kiedy m o ż e sobie sprawić szlafrok watowany, z perkalu, najwięcej czerwoności m a j ą c e g o . (...) W butach albo boso, nigdy w ł y c z a n e m obuwiu, czapka wysoka, szyja goła, w ą s zapuszczony, broda ogolona, w ł o s g ł o w y n i e s t r z y ż o n y . Kobiety stroją się w co z ł a p i ą , warkocz roztrzepany, długi hebanowego koloru spada wolno n a plecy i ramiona. L e c z , aby n a r o d o w o ś ć w stroju z a c h o w a ć , obwijają się w p ł a c h t y , które nie zszyte na w z ó r togi rzymskiej, zawieszają na ramionach, tak, że ręka prawa, nad której ramieniem p ł a c h t a I I . 3. C y g a ń s c y flecista i dobosz, ok. pol. X V I I I w. zaczepiona, wolna i niezakryta zostaje (...) Pora roku najmniej n a z m i a n ę o d z i e ż y u nich m a w p ł y w u : zima i lato w t y m samym k o ż u c h u i kapocie w ę d r u j e , siedzi za c i e p ł y m piecem lub fajkę pali na słońcu filozoficzny kosmopolita." 6 I n t e r e s u j ą c e informacje znajdujemy t a k ż e u Gluzińskiego. Autor w drodze do B a ł t y na K r y m i e s p o t k a ł w 100 miejscowości �I I . 4. Cyganie, rycina z CosmograpMe universalis, 1554 г.; i l . 5. Rodzina c y g a ń s k a , rycina z k o ń c a X V w, o nazwie K r z y w o Jezioro g r o m a d ę w e s e l n i k ó w c y g a ń s k i c h , „ b y l i ubrani bogato i strojno, k a ż d y z m ę ż c z y z n m i a ł na sobie ż u p a n p ó l j e d w a b i s t y i kontusz sukienny granatowy, szaraczkowy lub ciemny, a pas ozorwony nie na kontuszu lecz pod nim n a ż u panie; prawie k a ż d y przy pasie m i a ł z a w i e s z o n ą k a l e t k ę skórza­ n ą ; co tam w niej b y ł o , nie wiem. Kobiety b y ł y w dolmanach, z r a ń t u c h a m i n a lewej ręce i g ł o w y m i a ł y p o o b w i ą z y w a n e grubemi chustkami (...) mieli wozy dobre, uprzęż strojną i d o s k o n a ł e konie". Dalej Gruziński pisze: „ 0 Cyganach w gub. Podolskiej o s i a d ł y c h i naturze ich opowiem rzecz n a s t ę p u j ą c ą : (...) Okrycie ich bardzo liche, c h o d z ą prawie wszyscy w ł a c h m a n a c h podar­ tych, obuwie ich s t a n o w i ą łapcio ł y c z a n e lub p o s t o ł y ze skórzaną p o d e s z w ą , izadko k t ó i y m a buty i to polatano przyszczepkami, a dzieci wszystkie c h o d z ą p ó ł n a g o , z i m ą czy latem, a ż do lat młodzieńczych... " 7 Najbardziej zwraca u w a g ę w relacji Gruzińskiego informacja, żc jedni z opisywanych C y g a n ó w , osiedleni, ubrani byli ubogo, drudzy z a ś , k t ó r z y mieli wozy i konie (a więc m o ż e w ę d r o w n i ) , dostatnio, strojnie i baiwnio, unikali t a k ż e kontaktu z nie-Cyganem, co m o ż e p o t w i e r d z a ć , że byli koczownikami. W ś r ó d a u t o r ó w z w r a c a j ą c y c h u w a g ę na sposób ubierania się C y g a n ó w brak j e d n o m y ś l n o ś c i , dwie przeciwstawno cechy podkreślano są n a j c z ę ś c i e j : bogactwo i barwność lub n ę d z n a ubogość. P o w y ż ­ sze opisy informują nas t a k ż e , że Cyganie u ż y w a l i ubiorów (lub ich części) noszonych t a k ż e przez nio-Cyganów, a nawet, j a k wy­ nika z opisu Gluzińskiego, przez zasobniejszą, zapewne szlachecką warstwę społeczeństwa. Dowoyno-Sylwestrowicz przekazuje opis ubioru C y g a n ó w z L i t w y , ubioru — j a k piszo — „ s t o p n i o w o j u ż z a n i k a j ą c e g o " ; informacja dotyczy lat 80-yoh u b i e g ł e g o w i e k u . Opisywany 8 201 �w y g l ą d a j ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a w s z y k o ń c e spada cały ten ł a c h m a n kolisty, na k s z t a ł t karbonarskiego p ł a s z c z a , powiewnie i lekko, lecz a ż e b y się lepiej t r z y m a ł , opina go się p r z e p a s k ą popod biodra — i na t y m fundament. P a s i przepaska są to ozdoby, na nim s z c z y c ą się w i e s i a d ł a strojne, b ł y s k o t k i szklane, świeoidełka k r u ś c o w e , czerepki, n a r z ą d k a i t y m podobne pawie oczka próżności ludzkiej (...) W ł o s y w k ę d z i o r a c h krucze p o s t r z y ż y n nie znają (...) brzękadła ś k l n i ą c e — u pasa z kory wierzbowej..." 13 Mimo b ł y s k o t e k i o z d ó b w y n i k a z p o w y ż s z e g o opisu, że sam ubiór b y ł ubogi. P ł a c h t y , k t ó r y m i o k r ę c a ł y się kobiety (nie tylko z i m ą ) , b y ł y tak istotnym s k ł a d n i k i e m ubioru — służąc zarazem do no­ szenia dzieci, towaru na w y m i a n ę , rzeczy otrzymanych, a nawet drzowa — że najbiedniejsze Cyganki, nie m o g ą c e kupić odpowied­ nio d u ż o m a t e r i a ł u , z s z y w a ł y je sobie z k a w a ł k ó w . N a nogach —• próoz wspomnianych w y ż e j łapci — noszone b y ł y szmaty, k t ó ­ r y m i owijano stopy uprzednio o k r ę c o n e s ł o m ą (ostatnie informacje p o c h o d z ą wprawdzie już ze Słowacji, ale s p o s ó b ż y c i a i w y g l ą d C y g a n ó w s ł o w a c k i c h nie różni się znacznie u C y g a n ó w zamiesz­ k u j ą c y c h p ó ł n o c n e stoki K a r p a t ; zresztą zjawili się oni tutaj przemieszczająo się właśnie ze S ł o w a c j i ) . 14 N a l e ż y u ś w i a d o m o ć sobie, że przekazano przez literaturę s p o s t r z e ż e n i a na temat C y g a n ó w m o g ą b y ć wypaczone w swoim obiektywizmie przez intencje i stosunek autora do Cyganów. Romowie niemal od chwili pojawienia się w Europie i w Polsce doznawali rozmaitego p r z y j ę c i a , ale najczęściej b y ł o ono niezbyt Cyganom 6 przychylne; niejednokrotnie bywali prześladowani, w y p ę d z a n i z k r a j u . T e n przeważnie negatywny stosunek do C y ­ g a n ó w z m i e n i ł się c z ę ś c i o w o w X I X wieku — Cyganie zaczęli na fali z a i n t e r e s o w a ń folklorem, l u d o w o ś c i ą etc. s t a w a ć się obiek­ p r z e z e ń ubiór C y g a n ó w s k ł a d a ł się z d ł u g i e g o , czarnego p ł a s z c z a podobnego do ż y d o w s k i e g o c h a ł a t a , ozdobionego dwoma r z ę d a m g u z i k ó w ze srebra, w i e l k o ś c i g o ł ę b i c h jajek. Czarny pilśniowy kapelusz z kolistym rondem i czerwonym sznurkiem pod s z y j ą , czarna chustka owijająca s z y j ę i z a w i ą z a n a z t y ł u , czarne spodnie ozdobione czerwonymi w s t ę g a m i naszytymi w z d ł u ż zawieszona u szerokiego pasa z prawej strony d u ż a nogawek, skórzana sakwa a z lewej k a ń c z u g d o p e ł n i a ł y ubioru m ę s k i e g o . K o b i e t y nie­ zamężne nosiły małe czarne czepeczki, przybrane kwiatami i w s t ą ż k a m i , a w uszach d ł u g i e srebrne k o l c z y k i ; m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w a c h czerwone chustki. U b i ó r ten r ó ż n i ą c y się zasadniczo od miejscowego m ó g ł istotnie u c h o d z i ć za w ł a ś c i w y Cyganom. Czy jest tak, czy t e ż z o s t a ł on z a p o ż y c z o n y , postaramy się dalej przedstawić. Czasami ubiór R o m ó w kojarzony jest z ubiorami noszonymi na W ę g r z e c h , informację n a ten temat znajdujemy jako komen­ tarz rysunku wykonanego przez Wojciecha Gersona i zamieszczo­ nego w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " : Cyganie ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . W ę g i e r s k i e k o ł p a c z k i pilś­ niowe, spodnie o b c i s ł e , naszywane, buty długie. W ó j t nosi krótką b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i g a ł c e d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e w ę g i e r s k i . S k ł a d a się z k r ó t k i e j koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w e r ó w długich, a tak szero­ kich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki na g ł o w a c h , pojedynczo w tyle z w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , p i e n i ą d z e srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z t a l a r ó w , a c z ę s t o k r o ć i z ł o t y c h dublonów..." 9 Spotkani przez P o l a na Wierzchowinie Bystrzycy na Huculszczyźnie Złotej Cyganie t a k ż e „ b y l i nie strojnie, ale nawet d o s y ć bogato po w ę g i e r s k u u b r a n i " . tylko 10 W i ę k s z o ś ć jednak relacji d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w c y g a ń s k i c h p o d k r e ś l a ich p r o s t o t ę , s k r o m n o ś ć , c z ę s t o n ę d z ę . „ C h o d z ą prze­ w a ż n i e na p o ł y nadzy, owinięci tylko lnianym p ł ó t n e m , zawsze przebywają w lasach." 11 Cytowany w y ż e j Gluziński t a k ż e wspo­ mina o n ę d z n y m odzieniu C y g a n ó w o s i a d ł y c h na Podolu, o łach­ manach, ł a p c i a c h z ł y k a , a nawet chodzeniu boso z i m ą . 1 2 U b i ó r C y g a n ó w z K r ó l e s t w a Polskiego w y g l ą d a ł w p o ł o w i e XIX wieku w e d ł u g opisu „Gazety Lwowskiej" następująco: tem ciekawym dla badaczy, pisarzy, artystów. Sposób ich ż y c i a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r z y w ę d r o w a l i , brak s k r ę p o w a n i a zasa­ dami o b o w i ą z u j ą c y m i w w i ę k s z o ś c i , a w k a ż d y m razie znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a , u c z y n i ł z nich g r u p ę i d e a l i z o w a n ą , fascy­ nującą zwłaszcza kręgi artystyczne; s t ą d w z i ę ł y się przeoież o k r e ś ­ lenia bohema czy cyganeria artystyczna. S t ą d i wizerunek C y ­ gana stracił po części s w ó j o d r a ż a j ą c y charakter, s t a j ą c się bar­ dziej p o c i ą g a j ą c y m , romantycznym. T a k więc n i e d b a ł y , niezbyt kompletny strój jest — w zależności od autora i sposobu widzenia przezeń Cyganów i ubiorem nędzarza, b ą d ź strojem c z ł o w i e k a wolnego, nie s k r ę p o w a n e g o — bądź łachmanami nakazami mody i konwenansu. O d w o ł a j m y się jeszcze raz do c y t a t ó w , by u n a o c z n i ć tę z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę m o g ą c ą m i e ć w p ł y w i dzisiaj na nasz s ą d o Cyganach z u b i e g ł e g o wieku. P o r ó w n a j m y wy­ powiedzi Narbutta i Danilowicza, dla N a r b u t t a : „ n a k ł o n i e n i e g ł o s u zawsze ł a g o d n e i k ł ó c ą c e g o się g ł o s Cygana, w j a k i m b ą d ź języku, nieporównanie naszych Europejczyków jest przyjemniejszy swary (...) do słyszenia Niewiasty wszystkie nad są bardzo udatnego s k ł a d u ciała (...) w y r a z y oczu niepospolite, wcale u j m u j ą c e , u d a t n o ś ć całej fizjognomii p o d w y ż s z a j ą : nie­ ś m i a ł e , skromne, posępnie wyrażające głęboką przezorliwość, w moment z ż y w o ś c i ą b ł y s k a w i c y żarzą się i do serca p r z e n i k a j ą : kiedy się u ś m i e c h n i e , teraz to p r z y p a t r z y ć się t y m c z a r u j ą c y m m u s z k u ł o m twarzy, które s k r o m n i u c h n ą l u b i e ż n o ś ć odkrywają drobinka, t y m cudnie u ł o ż o n y m usteczkom, a nade wszystko z ę b o m , z ę b o m tak przyjemnie u ł o ż o n y m i najbielszym w ś w i e ­ cie." 15 D l a Danilowicza uroda Cyganek z g o ł a inaczej się prezen­ tuje: „ P ł e ć brunatno żółta, nie tyle z natury, we wszystkich klimatach jest niezmienna, j a k raczej z obrzydliwej n i e c z y s t o ś c i i skwarzenia przy ogniu lub w dymie w s t ł u s z c z o n o brudy za­ winiętego niemowlęcia", „Niektórzy podają w obrzydzenie ogromne niewiast piersi, tak ż e je na w z ó r Hottentotek w t y ł zarzucają dla karmienia n a plecach zawieszonego d z i e c i ę c i a . . . " 16 Nio zatem dziwnego, ż e i s p o s ó b ubierania się C y g a n ó w ina­ czej przedstawia się D a n i ł o w i c z o w i n i ż cytowanemu Narbuttowi: wcześniej nie zerwie mu wicher kapelusza, a nowa koszula ramion nie potrze, w p i e k ą c e mrozy obuwie ze szmat s z e l ą g a k o s z t o w a ć nie b ę d z i e . R a z w y ż e b r a n ą ł a c h m a n ę , w stałości ko­ „ C y g a n zatem z C y g a n k ą p r z y w d z i e w a j ą p ł a c h t ę albo w e r e t ę , c h a j ą c y się m ę ż c z y z n a wtedy chyba opuszcza, gdy sama opadnie, w którą dwie dziury wpruto, k t ó r ę d y nagie ramiona po p a c h ę mycie jej lub naprawa, uciążliwą b y ł a b y pracą. Lecz obok tego 102 �do z b y t k u chciwy przepysznych s t r o j ó w , na któro z a p r a c o w a ć nie jest jego r z e c z ą , zarwawszy o k a z a l s z ą j a k i e g o ś magnata s z a t ę , natychmiast w niej ś w i e t n i e ć powinien, c h o c i a ż b y w nie­ wypowiedzianej z r e s z t ą przykrycia z o s t a w a ł a sprzeczności. N a oszarpane brudy, bosy, narzuca z ł o t e m haftowane aksamity w W ę g r z e c h , i za coś wielkiego siebie poczytuje, gdy te s ą czerwonogo koloru i w ę g i e r s k i e g o kroju, c h ł o p s k ą ś w i t ę chyba w ostat­ niej nosi potrzebie. C h c ą c y w y s t ą p i ć galowo, na w y s ł u ż o n e j ko­ szuli, i d o p u s z c z a j ą c y c h do c i a ł a promienie s ł o n e c z n e kale­ sonach, c z o r w o n ą k a m i z e l k ę z galonami i ż ó ł t e meszty z ostroga­ mi m i e ć powinien; wtody wolnym, ze spuszczonymi k u piersiom oczyma p o s t ę p u j e krokiem, ś w i a t c a ł y n a swe usługi gotowym mniema. Strój Cyganek w n i c z y m nie lepszy, od w i e k ó w bardziej nieczystością, odraża. P ł ó c i e n n a p ł a c h t a , przez ramiona lub przez g ł o w ę rzucona n a plecy, o s z c z ę d z i w s z y t w a r d ą pracą sposzycia, n a g o ś ć ciała i rzeczy skradzione o k r y w a ; lecz i m ę ż c z y z n o m strój w ł a ś c i w y , równie dla t y c h hermafroditek dogodny. Niemniej chciwe wykwintniojszej toalety, dziwotwornym z a s t a n a w i a j ą doborem. C h o ć b y w koronkowym kornecie, u j ę t y m przez skronią czarnym aksamitnym s p i ę c i e m , z zausznicami ogromnemi, z p i e r ś c i e n i a m i na palcach, i o b w i e s z o n ą s z y j ą , p o s t ę p u j e bosa i n a p ó ł naga Cyganka, za w i e l k ą siebie p o c z y t u j ą c d a m ę . " B r a k informacji p o c h o d z ą c y c h z okresu kiedy Cyganie po­ jawili się w Polsce i wielka ich s k r o m n o ś ć z w i e k ó w p ó ź n i e j s z y c h (aż w ł a ś c i w i e do w. X I X ) p o w o d u j ą , że wiedza nasza na temat dawnych u b i o r ó w jest uboga i opiera się na interpretacji nie­ licznych rycin (lub w i a d o m o ś c i zawartych w d z i e ł a c h obcych a u t o r ó w p o d r ó ż u j ą c y c h przez P o l s k ę ) . ~~ Nie tylko s k r o m n o ś ć m a t e r i a ł u polskiego skłania nas do\ o d w o ł a n i a się do źródeł obcych. Borna p r z y b y l i do E u r o p y spoza kontynentu, z A z j i ; liczniej pojawili się dopiero w latach 20-tych X V wieku (wcześniejsze informacje d o t y c z ą w zasadzie w y ł ą c z n i e P ł w . B a ł k a ń s k i e g o ) , P o c z ą t k o w o byli koczownikami j i z w ł a s z c z a we w c z e ś n i e j s z e j fazie i c h pobytu w E u r o p i e ich ubiór i m i a ł zapewne cechy w s p ó l n e ; b ę d z i e w i ę c chyba dopuszczalnej jeśli informacje z i n n y c h k r a j ó w europejskich z wieku X V i X V D odniesiemy t a k ż e do P o l s k i . 1 7 I Pierwsze informacje z kronik i innych źródeł historycznych p o c h o d z ą c e z wieku X V m ó w i ą , ż e kobiety u b i e r a ł y się w e d ł u g mody przyniesionej z Orientu, ten orientalny ubiór — u ż y w a n y przoz Cyganki aż do k o ń c a X V I w. — b y ł dość skromny, s k ł a d a ­ ła się n a ń p ł a c h t a owijająca ciało i z w i ą z a n a k o ń c a m i n a jednym z r a m i o n . M.in. źródła angielskie m ó w i ą o t y m — Cyganie, k t ó r z y przybyli tutaj ok. 1500 г., mieli p o n o ć ubiór w y r a ź n i e orientalnego charakteru. Mogą n a to t a k ż e w s k a z y w a ć dwie spośród najstarszych rycin p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w (repro­ dukowane obok), n a jednej z nich, znajdującej się w Cosmographia universalis, dziele w y d a n y m w 1554 r. w Bazylei, para C y g a n ó w w y s t ę p u j e w nakryciach g ł o w y , które m o g ą kojarzyć się z Turcją lub innymi krajami A z j i Przedniej. Druga, z a t y t u ł o w a n a Cingara orientale, znajduje się w dzieło Cesare Vecellio Degli Habiti antichi et moderni di tutto il mondo w y d a n y m w 1590 r. w W e ­ necji. Przedstawiona tam kobieta m a n a g ł o w i e dość dziwne nakrycie w kształcie koła. Autor d o ł ą c z y ł do ryciny bliższe wy­ jaśnienie, w e d ł u g niego owa „ w s c h o d n i a Cyganka" m a n a g ł o w i e „ d i a d e m " z jasnego drzewa obciągniętego długimi sukiennymi t a ś m a m i , n a ubiór jej s k ł a d a się. t e ż jedwabna haftowana z ł o t e n i i innymi kolorami koszula d ł u g a do s t ó p , o szerokich r ę k a w a c h , na jej ramionach spoczywa długi p ł a s z c z — autorowi ubiór ten kojarzy się z m i e s z k a ń c a m i I n d i i Z a c h o d n i c h . 18 19 Zdanie to p r z y j ę t e z o s t a ł o przez badaczy, mimo iż zawiera wiele niejasności. Nie jest wiadome d o k ł a d n i e , czy ubiór ó w m i a ł b y w s k a z y w a ć na Indie i b y ł ś w i a d e c t w e m w ł a s n e j , c y g a ń ­ skiej, przyniesionej z I n d i i kultury, czy kojarzono go z A z j ą Ś r o d k o w ą i p r z e d n i ą (Iranem, Syrią, Turcją), czy t e ż po prostu tak sobie w y o b r a ż a n o ubiór orientalny lub określano s t r ó j , k t ó r y nie p a s o w a ł do w z o r ó w miejscowych. Pozostaje n a m w i ę c tylko p r z y j ą ć , że jako orientalny określano w części źródeł ubiór X V - i XVT-wiecznych C y g a n ó w . D o d a ć jeszcze trzeba, że w wieku X V P ł w . B a ł k a ń s k i jest już od dłuższego czasu w obrębie od­ d z i a ł y w a n i a , a c z ę s t o silnego nacisku islamu i kultury tureckiej (zatem orientalnej). Możliwe w i ę c , że owe orientalne elementy to ś w i a d e c t w o b y t n o ś c i n a B a ł k a n a c h i d ł u ż s z e g o czy k r ó t s z e g o t a m pobytu, �I I . 9. Cingara orientate, ilustracja z Degli Habiti antichi et moderni, 1590 г.; i l . 10. Polskie nakrycie g ł o w y n a portrecie kobiecym Ł u ­ kasza Cranacha, X V I w.; i l . 11. Przewodniczka niedźwiedzia, niem. rycina z X V I w.; il. 12. Cyganie, rycina z Ekonomiki ziemiańskiej, H a u r a , X V I w. przetrwało najstarszych w i a d o m o ś c i , ale w nich ubiorów noszonyoh w r ó ż n y c h krajach ó w c z e s n e j E u r o p y , przez znajdujemy s p o s t r z e ż e n i a d o t y c z ą c e ubioru i jego cech, które Niewiele które w ę d r o w a l i . W p o c h o d z ą c y m z X V I I I w. opisie p o d r ó ż y t a k ż e dzisiaj kojarzą się nam z Cyganami. Oto więc do Polski znajdujemy t a k ą n o t a t k ę na wzmiankowany temat: „przy­ w ó d c y n a d c i ą g a j ą c y c h hord jechali konno, odziani byli bardzo „ U b i ó r ich s k ł a d a się z p o s t r z ę p i o n y c h części odzienia najróż­ kolorowo, nosili czerwone i zielone ubiory, ozdobione d u ż y m i , niejszych r o d z a j ó w i m ó d . N i e k t ó r z y m ę ż c z y ź n i n o s z ą srebrnymi guzikami (...) Kobiety c h o d z i ł y w koszulach, z prze­ inni surduty lub kaftany, jeden z nich — zapewne p r z y w ó d c a — w i e s z o n ą p ł a c h t ą i nosiły kolczyki wielce ozdobne..." 20 fraki, N a bar­ m i a ł h i s z p a ń s k i p ł a s z c z , na, którego kołnierzu z n a j d o w a ł y s i ę w n o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h zwracali u w a g ę i późniejsi, X V I - resztki jakichś g a l o n ó w z ł o t y c h . Wszyscy m ę ż c z y ź n i mieli spod­ i X V T I - w i e c z n i kronikarze. nie obcięte nad kolanami, tak że nogi od kolan p r e z e n t o w a ł y się P ł a c h t y , o k t ó r y c h wspomina kronikarz z Bolonii, s t a n o w i ł y oczom ś w i a t a w całej o k a z a ł o ś c i . " przez d ł u ż s z y czas u kobiet (przynajmniej z n i e k t ó r y c h grup) s t a ł y element ubioru. Dostrzec je m o ż n a na X V I - , X V I I - i X V I I I -wiecznych rycinach francuskich, w ł o s k i c h , flamandzkich, nie­ mieckich. Chronica di Bologna m ó w i t a k ż e , że ubiór kobiet wy­ konany b y ł z grubego sukna, takiego jakie zwykle noszone było przez niewolników i pielgrzymów. Kronikarskie zapiski na temat przybycia C y g a n ó w do P a r y ż a w 1427 r. m ó w i ą , ż e ko­ 22 T o , że w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie z a p o ż y c z a j ą ubiory od otacza­ j ą c e g o ich ś r o d o w i s k a , widzimy powszechnie i nie potrzeba tego speojalnie d o w o d z i ć . To samo dotyczy przeszłości. Zestawione tutaj rysunkami ryciny pokazujące Cyganów porównane z w s p ó ł c z e s n y c h im ubiorów noszonych przez n i e - C y g a n ó w dość w y r a ź n i e d o w o d z ą p r a w d z i w o ś c i takiego stwierdzenia. biety oprócz ubogich s p ó d n i c n o s i ł y narzucony na ramiona j a k b y Z k o ń c a X V w. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a w ę d r u j ą c ą płaszcz z grubego szorstkiego m a t e r i a ł u . Także J e a n Brodeau rodzinę c y g a ń s k ą . W oczy rzucają się ich nakrycia g ł o w y ; to, w Miscellanea które widzimy na g ł o w i e kobiety, jest identyczne z przedsta­ wydanych w 1604 r. stwierdza, że ubiór Cyganek przypomina r z y m s k ą t o g ę . 2 1 B y ć m o ż e w ł a ś n i e forma ubioru i rodzaj tkaniny, z jakiej b y ł wykonany (zwłaszcza owo za­ 23 wionym na obrazie z C h o m r a n i c ; wiemy zatem, że ok. 1460 r. ten ubiór g ł o w y b y ł u ż y w a n y przez kobiety z a m ę ż n e w Europie. rzucane na ramiona okrycie), s t a ł y się j e d n ą z przyczyn u w a ż a n i a W Navis stultifera B r a n d t a wydanym w B a z y l e i w 1507 r. C y g a n ó w w p o c z ą t k a c h ich europejskiej historii za p i e l g r z y m ó w ; znajdujemy ilustrację z w ę d r u j ą c ą r o d z i n ą c y g a ń s k ą — ubiór nie jest t a k ż e wykluczone, ż e Cyganie świadomie -—- j a k wielo­ m ę ż c z y z n y , z w ł a s z c z a dość osobliwe nakrycie g ł o w y , pies czy krotnie b y w a ł o w ich późniejszej historii — przyjmowali ó w podobne z w i e r z ę prowadzone na smyczy, kobieta d m ą c a w kon­ pielgrzymi ubiór w i e d z ą c , że dzięki niemu z o s t a n ą przyjęci przychylniej. Zachowane opisy i ryoiny w s k a z u j ą , że Cyganie u ż y w a l i 104 chę z d a j ą s i ę ś w i a d c z y ć , ż e owi Cyganie u t r z y m u j ą się z w y s t ę ­ p ó w jarmarcznych, o sztuczek: itd. Najprawdopodobniej tak jest, c z y m m o ż e ś w i a d c z y ć właśnie nakrycie g ł o w y eharakterys- �tyczne dla b ł a z n ó w i u ż y w a n e we F r a n c j i (ale nie tylko) w ostat­ nich latach X V w., a zapewne i p ó ź n i e j , w p o c z ą t k a c h X V I , czyli w okresie wydania pracy Brandta. W przytaczanym już dziele Degli Ilabiti antichi et moderni di tutio ii mondo przedsta­ wiona Cyganka prócz ubioru europejskiego ma na głowie nakry­ cie, które —• j a k w y ż e j m ó w i l i ś m y —• m o ż e u c h o d z i ć za pochodząco z Orientu, ale o dziwo bardzo podobne, niemal identyczne nakrycie g ł o w y widzimy n a portrecie kobiecym malowanym p-zez Ł u k a s z a Cranacha (Niemcy, wick X V I ) . Z X V I I w. pocho­ dzi tkanina wykonana przez B e v u a i s w e d ł u g szkicu Francois Casanovy z a t y t u ł o w a n a Uczta Cyganów, widoczne tam m ę s k i e ubiory C y g a n ó w są tymi, które w drugiej p o ł o w i e X V I I w. no­ szone b y ł y we F r a n c j i (zresztą moda ta rozprzestrzeniła się poza jej g r a n i c e ) . Z 1828 r. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a d w ó c h C y g a n ó w z n i e d ź w i e d z i e m ; jeden z nich ubrany jest w długą s z a t ę z w y r a ź n i e widocznymi Wyłogami i c z a p k ę r o g a t y w k ę (krakuskę). Noszony przez owego n i e d ź w i e d n i k a ubiór to bez w ą t p i e n i a kontusz — powszechny w Polsce, i r ó w n i e popularne uzupełnienie ubioru szlacheckiego: identycznego j a k na owej rycinie kroju czapka. Obok dla p o r ó w n a n i a zamieszczony jest rysunek p o k a z u j ą c y grupę s z l a c h c i c ó w w kontuszach i rogatyw­ kach z k o ń c a X V I I w.; moda n a nie u t r z y m y w a ł a się dłużej, nie jest więc dziwny widok kontusza i w 1828 r. R y c i n a jest interesująca i z innych w z g l ę d ó w . U b i ó r wskazuje, ż e mamy tutaj do czynienia z Cyganami p r z y b y ł y m i do Niemiec z Polski. W czasie, z k t ó r e g o pochodzi rycina, znana b y ł a dość szeroko specjalna Akademia N i e d ź w i e d z i a w Smorgoniach na Litwie, w dobrach R a d z i w i ł ł ó w — schwytane w litewskich borach nie­ d ź w i e d z i e poddawane b y ł y t a m tresurze, w której wyniku uczono je t a ń c a i innych sztuczek. Wyuczone r u s z a ł y z Cyganami w w ę d r ó w k ę po Europie, a na z i m ę w r a c a ł y do Smorgonii. R y c i n a przedstawia najprawdopodobniej tych właśnie C y g a n ó w z dóbr R a d z i w i ł ł o w s k i c h i ucznia A k a d e m i i w Smorgoniach w trakcie 24 zarobkowej w ę d r ó w k i ; jest ona — o ile wiem — j e d y n ą tego rodzaju. Ubrania czy fragmenty o d z i e ż y otrz3Tnywali Cyganie naj­ prawdopodobniej jako dar (bądź j a ł m u ż n ę ) lub wynagrodzenie (za granie, wróżenie, pokazywanie tresowanych zwierząt itd.); b y ć m o ż e w części p o c h o d z i ł y z k r a d z i e ż y lub kupowali je n a targach. S t ą d stroje ich s t a n o w i ł y często dość przypadkowy zespół f r a g m e n t ó w nie t w o r z ą c y c h kompletu i p o c h o d z ą c y c h od r ó ż n y c h warstw s p o ł e c z n y c h i z r ó ż n y c h o k o l i c . 25 B y u z u p e ł n i ć t ę k w e s t i ę , n a l e ż y p r z y p o m n i e ć , żo Cyganie prowadzili w większości — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — ż y c i e w ę ­ drowne, nie posiadali także stad, które j a k u pasterzy b y ł y b y dostarczycielami surowca n a d a j ą c e g o się do wykorzystania na wykonanie ubioru (skóry, w e ł n a ) . Zatem, skoro ż y c i e w ę d r o w n e n a k a z y w a ł o ograniczyć do koniecznych posiadane s p r z ę t y i skoro nie mieli w ł a s n y c h surowców, nie p o z o s t a w a ł o nic innego j a k ko­ r z y s t a ć z w y r o b ó w nie swoich. Wymienione przyczyny powodo­ w a ł y — j a k s ą d z ę — że Cyganie nie w y k s z t a ł c i l i sami nigdy i nigdzie na świecie umiejętności tkackich, w pełni w tej materii uzależniając się od otoczenia, od n i e - C y g a n ó w . J a k w s k a z u j ą bliższe nam czasowo zapiski, dostatnio ubrani b y ł i grajkowie p r z e b y w a j ą c y na dworach p a n u j ą c y c h lub bogatej arystokracji wieku X V I I i X V I I I . P o c z ą t k o w o ubierali się oni j a k szlachta, a w czasach b l i ż s z y c h nam, w X I X w., wraz ze zmianami mody zmienili poprzedni ubiór n a b i a ł ą koszulę i czerń fraka, czyli strój przewidziany do salonów i odpowiednio godnego t o w a r z y s t w a . 26 Wielobarwna — czy j a k określił Klonowie — pstra o d z i e ż , tak zwracająca u w a g ę i tak identyfikowana z Cyganami do dzisiaj, s t a ł a się przedmiotem szczególnej uwagi. J ó z e f I I , na­ s t ę p c a Marii Teresy, znany —• j a k i m a t k a — z rozmaitych działań m a j ą c y c h doprowadzić do osiedlenia C y g a n ó w i wyna­ rodowienia ich, zabronił Cyganom noszenia owych różnokoloro­ w y c h ubiorów. 205 �И. 13. Uczta cygańsla, siedemnastowieczna Cechą c z ę s t o p o d k r e ś l a n ą u C y g a n ó w m ę ż c z y z n s ą w ł o s y d ł u ­ gie niemal do ramion, niekiedy brody; kobiety t a k ż e bywają tkanina francuska Fotografie, rysunki, opisy Cyganów z końca ubiegłego i p o c z ą t k u togo stulecia — p o k a z u j ą c e C y g a n ó w - k o c z o w n i k ó w — przedstawiane z d ł u g i m i , rozpuszczonymi w ł o s a m i . W ł o s y dla zawierają c z ę s t o samych C y g a n ó w s t a ł y s i ę jednym z w y i ó ż n i k ó w od g a d z i ó w . P o w t a r z a j ą się informacje o w ę g i e r s k i m kroju u b i o r ó w , N p . Polacy p o n o ć byli przez nich określani w p o c z ą t k u ubiegłe­ watych srebrnych guzikach przy kamizelkach lub m a r y n a r k a c h 2 7 m ę ż c z y z n , d ł u g i c h , kwiecistych s p ó d n i c a c h kobiet, naszyjnikach go wieku, a m o ż e i dawniej, jako ćhindo bało (obcięto w ł o s y ) . cechy, jakie znajdujemy w opisie Gersona. jajo­ Wobec s k ą p o ś c i zachowanych d o k u m e n t ó w pisanych d o t y c z ą - i kolczykach ze z ł o t y c h monet. D o t y c z y to nie tylko Polski, cyoh C y g a n ó w m a t e r i a ł ikonograficzny m a w a r t o ś ć n i e o c e n i o n ą . znamy podobne opisy d o t y c z ą o e R o s j i , ziem l e ż ą c y o h n a p o ł u d n i e T y l e ż e i jego nie z a c h o w a ł o się zbyt d u ż o . N a tej od T a t r , E u r o p y da się p r z e d s t a w i ć podstawie p e ł n i e j s z y obraz C y g a n ó w X V — - X V I I Zachodniej, Wielkiej B r y t a n i i , nawet kon­ w. tynentu a m e r y k a ń s k i e g o — S t a n ó w Zjednoczonych i K a n a d y , z E u r o p y Zachodniej i c z ę ś c i o w o Centralnej —• z Niemiec, Szwaj- a p ó ź n i e j i p a ń s t w l e ż ą c y c h w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j jego oarii, W ł o c h , F r a n c j i , A n g l i i , H i s z p a n i i ; gorzej przedstawia się części. rzeoz z m a t e r i a ł a m i z Europy ikonograficznymi dotyczącymi Cyganów Wschodniej, nie m ó w i ą c o A z j i , Afryce czy Ame­ ryce, s k ą d praktycznie z u p e ł n i e brak m a t e r i a ł u tego typu. T a k przedstawiała, się sytuacja do mniej więcej połowy u b i e g ł e g o wieku. Wtedy bowiem zaczęli s i ę p o k a z y w a ć w róż­ nych k r a j a c h E u r o p y , a potem i A m e r y k i I P r z y c z y n ą tego jest bardzo dynamiczna ekspansja z terenu Siedmiogrodu i W o ł o s z c z y z n y znacznych ilości C y g a n ó w L o w a *ów i K e ł d e r a s z ó w . Najprawdopodobniej pozostaje to w bez­ pośrednim z w i ą z k u z uwolnieniem w r. 1866 z niewolniczej zafteżności C y g a n ó w na W o ł o s z c z y ź n i e i w Siedmiogrodzie. 28 Cyganie, k t ó r y c h T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. zaczęli p o j a w i a ć się ubiory — w t y m t a k ż e m ę s k i e — p r e z e n t o w a ł y pewien o k r e ś l o n y w Polsce i innych krajach europojskich przybysze o d r ó ż n i a j ą c y kanon. W 70-ych latach u b i e g ł e g o wieku informacje o nich się w y r a ź n i e od C y g a n ó w w c z e ś n i e j znanych i m a j ą c y mamy już t a k ż e z obszaru Polski, a pod koniec X l X i z p o c z ą t k u wspólny X X wieku zanotowano j u ż d o ś ć licznie ich o b e c n o ś ć w r ó ż n y c h tutaj do Ficowskiego: „ P i e r w s z e pokolenie p r z y b y s z ó w odzna­ styl, w s p ó l n y sposób pewien ubierania się. O d w o ł a j m y się regionach k r a j u . P o w s t a ł o w t y m okresie wiele r ó ż n o r a k i c h ry­ czało się strojami w ę g i e r s k i m i : o b c i s ł y m i , na w z ó r naszych g ó ­ s u n k ó w p o k a z u j ą c y c h ich obozowiska, zajęcia, ubiór. (Z k o ń c a ralskich, spodniami i węgierskimi k o ł p a k a m i na g ł o w a c h . P ó ź ­ u b i e g ł e g o wieku pochodzi również niejsze pokolenia K e ł d e r a s z ó w u b i e r a ł y się już nieco inaczej. trochę fotografii mających dziś unikalny walor dokumentacyjny.) Cyganie ci różnili się od P o z o s t a ł y im kurty z wielkimi, jajowatymi guzikami ze srebra, miejscowych antropologicznie, sposobem mieszkania — ich na­ ale spodnie C y g a n ó w b y ł y już — j a k do d z i ś — obszerne, bufiaste, mioty wpuszczano w wysokie cholowy b u t ó w . T a późniejsza miały najczęściej kształt stożkowaty, przypominający «kelde- i n d i a ń s k i e tipi, uprawianymi profesjami — b y l i to p r z e w a ż n i e raska » moda m a bardziej rosyjski charakter. Zresztą i w dialekcie ikotlarzo, j ę z y k i e m , no i ubiorom —- ich b a r w n o ś c i ą , ba,rdziej K e ł d e r a s z ó w obok wiolu w p ł y w ó w języdta, r u m u ń s k i e g o dają się (ujednoliconym, stanowiącym t ł o t y m i i srebrnymi ozdobami. 106 pewien określony styl krojem, dostrzec liczno z a p o ż y c z e n i a rosyjskie, ś w i a d c z ą c e o ich t r w a ł y c h kontaktach z ziemiami carskiej R o s j i . " 2 9 �T e n rodzaj ubioru, a z w ł a s z c z a pewne jego z w r a c a j ą c e u w a g ę elementy, przede wszystkim o charakterze ozdobnym, na długi cza.s w k o m p o n o w a ł y s i ę do stroju C y g a n ó w — nie tylko zresztą Kełderaszów lub L o w a r ó w , ale i innych, k t ó r z y naśladowali m o d ę tamtych grup. W latach 1911—1913 d u ż e gromady kotlarzy p r z y b y ł y na W y s p y Brytyjskie, część z nich — j a k udało się u s t a l i ć — dotarła tutaj poprzez E u r o p ę z Polski, ubiory ich z o s t a ł y zarejestrowane przez prasę b r y t y j s k ą , znane zdjęcie L i z y i Todora C z u r o n ó w ijjrczontuje t a k i wła-śnie ubiór d o ś ć typowy dla Kełderaszów. Ojciec Todora Miłosz m i a l — w e d ł u g reiacji — guziki ze z ł o t a , k t ó r e k a z a ł zrobić sobie we W ł o s z e c h . Todor, t a k j a k i pozostali m ę ż c z y ź n i z tej grupy, nosił przy kurtce d u ż e , w i e l k o ś c i kurzego j a j a srebrno guziki; L i z a — jego ż o n a — naszyjnik z monet i takież złote monety wplecione we w ł o s y . 3 0 Srebrne, d u ż e guzy p r z y k u r t k a c h c z ę s t o zdobnie wyszywanych, laski lub buzdygany starszyzny, zdobione srebrem i z ł o t e m , monety w uszach, w ł o s a c h i na szyjach kobiet, z ł o t e i srebrne pasy, czasami jeszcze nabijane z ł o t y m i monetami i dodatkowo zdobione wisiorkami ze srebra, to aż rlo p o c z ą t k u X X w. stało elementy ubioru t y c h C y g a n ó w ; w części p r z e t r w a ł y one aż do ostatniej wojny. Po wojnie p o z o s t a ł y j u ż tylko kolczyki, d ł u g i e , barwne fałdziste s p ó d n i c e , kolorowe chustki na głowa.ch i chusty zarzucone na ramiona; ubiór m ę s k i uległ z u p e ł n e j z m i a n i e . 31 D u ż e srebrne guzy i naszyjniki z monet s t a n o w i ł y j u ż w p o ł o w i c X I X w. elementy ubioru C y g a n ó w Siedmiogrodu, a t a k ż e prawdopodobnie Wojwodiny i b y ć m o ż e dalej na p o ł u d n i e l e ż ą c y c h r e j o n ó w B a ł k a n ó w . W Polsce i krajach Europy Ś r o d k o w e j i Zachodniej rozpowszechnione z o s t a ł y do­ piero w drugiej p o ł o w i e X I X w.; jeszcze p ó ź n i e j w Ameryce Północnej. 3 2 N a l e ż y tutaj d o d a ć jeszcze p e w n ą i s t o t n ą u w a g ę . Istnieje wiele niejasnośoi w informacjach na temat u b i o r ó w Lowarów I I . 14. U b i ó r m ę s k i , lata 70-te X V I I w., F r a n c j a I I . 15. K o n t u sze mundurowe, koniec X V I I I w.; i l . 16. Niemiecka ry cina z 1828 r. U b i ó r wskazuje, że Cyganie ci przybyli z Polski r i K e ł d e r a s z ó w i różnic m i ę d z y nimi. N a j c z ę ś c i e j pisze się o K e ł deraszach, L o w a r ó w p o m i j a j ą c albo też nie w y o d r ę b n i a j ą c ich od K e ł d e r a s z ó w . D z i ś j u ż nie da s i ę tego w z u p e ł n o ś c i r o z w i k ł a ć , ale m y ś l ę , że fakt mieszania obu tych grup prowadzi do niepo­ r o z u m i e ń . F i c o w s k i pisząc o K e ł d e r a s z a c h m ó w i , że ich ubiory, najpierw w ę g i e r s k i e , potem u l e g ł y zmianie, b y ć m o ż e pod w p ł y ­ wam mody rosyjskiej. Myślę, że p o c z ą t k o w o w y r a ź n i e j s z e różnice u b i o r ó w K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w m a j ą inne przyczyny. N a z w a ł K e ł d e r a s z ó w pochodzi —• co wiadomo —• od r u m u ń s k i e g o wyrazu/ oznaczającego kocioł — caldera, Lowarów od węgierskiego k o ń — lo. To s y g n a ł , że ś r o d o w i s k a , w k t ó r y c h przebywali, b y ł y r óżne. Myślę, że K e ł d e r a s z e przebywali g ł ó w n i e na Wołosz- c z y ź n i e i w M o ł d a w i i , nawet z r e s z t ą określa się ich w r ó ż n y c h krajach jako C y g a n ó w w o ł o s k i c h . K r a i n ą , gdzie przebywali L o w a r z y , b y ł S i e d m i o g r ó d (Transylwania) i nawet jeśli obie te grupy z m i e n i a ł y miejsca pobytu (a p a m i ę t a j m y , że b y ł o to przed 1856 г., czyli w okresie niewolnictwa), to przypuszczalnie W o ł o s z c z y z n a dla pierwszej, a S i e d m i o g r ó d dla drugiej b y ł y miejscami n a j c z ę s t s z e g o przebywania. K i e d y w i ę c po zniesieniu niewolnictwa wyruszyli n a w ę d r ó w k ę , L o w a r z y mieli stroje w ę - 207 �Grr ранит шейх Nf portent plam dc nen cjue des ( ha bonaduetum ttJuUvns I I . 17. J . Callot, Straż przednia, r y c . z pocz. X V I I w. gierskie, a K e ł d e r a s z e r u m u ń s k i e i ten fakt — moim zdaniem — łudnie od Transylwanii i W o ł o s z c z y z n y ) . T a k w i ę o w e d ł u g infor­ wynika niezbicie z dawnych o p i s ó w i rycin. Zatem i opis Gerso­ macji zanotowanych w s p ó ł c z e ś n i e na terenie Wojwodiny w J u ­ n a — mimo iż m ó w i ! o kowalach — odnosi s i ę , j a k s ą d z ę , do L o ­ g o s ł a w i i m ę ż c z y ź n i dawniej nosili ubiór c a ł k i e m czarny, a na w a r ó w , a nie K e ł d e r a s z ó w . Część z nich w dalszej w ę d r ó w c e czarnej kamizelce z n a j d o w a ł y się d u ż e srebrne gujjy; z w ł a s z c z a p r z e s z ł a przez M o ł d a w i ę , B e s a r a b i ę aż do R o s j i , ale b y l i to przed­ Cyganie D ż a m b a s i —• handlarze k o ń m i , w y r ó ż n i a l i się ubiorem stawiciele obu grup i obie u l e g ł y zapewne modzie rosyjskiej. (kapelusz, biała koszula, kamizelka, przy której b y ł y duże srebrne Część w ę d r o w a ł a innymi drogami s p o t y k a j ą c tych, k t ó r z y szli guzy i gruby srebrny ł a ń c u c h od z e g a r k a ) . przez R o s j ę ; w rezultacie wymieszania r ó ż n y c h z a p o ż y c z o n y c h k t ó r z y starzy Cyganie z a m i e s z k u j ą c y wioski tego rejonu zacho­ e l e m e n t ó w , w rezultacie wzajemnego wali srebrne guziki przy kamizelkach (nosili je na pewno na o d d z i a ł y w a n i a na siebie L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w doszło do powstania owego swoistego, tzw. c y g a ń s k i e g o ubioru, noszonego zarówno przez Lowarów jak i K e ł d e r a s z ó w , a jeśli nawet i s t n i a ł y m i ę d z y nimi różnice, to nie z o s t a ł y bliżej zarejestrowano przez b a d a c z y . 33 U b i ó r ten 36 Jeszcze teraz nie­ przełomie lat 60- i 70-ych). Zastanawiająca jost t r w a ł o ś ć tych g u z ó w jako elementu ubioru m ę s k i e g o . Opisy na przestrzeni stu lat — od 70-ych ubiegłego wieku do 70-ych tego — n o t u j ą ich istnienie w ubiorze; przejmowany b y ł i przez inne grupy C y g a n ó w , stając się na prze­ podobnie jest z monetami ł o m i e X I X i X X w. faktycznie narodowym strojem znacznej innych e l e m e n t ó w i guzy, j a k m o ż n a s ą d z i ć , z o s t a ł y przez nich części R o m ó w . T a k ż e w Polsce Cyganie od dawna już tutaj prze­ zapożyczone. b y w a j ą c y zaczęli w z o r o w a ć się na przybyszach. Kobiecy strój warstw s p o ł e c z n y c h w wielu krajach —• np. przy stał mężczyźni szlachty i arystokracji polskiej — znane stj, od dawna. W y k o ­ zaczęli nosić szerokie spodnie wpuszczane w buty i kurtki z du­ nane z metalu, często ze srebra, niekiedy J.dobione kamieniami s i ę barwniejszy, spódnice bardziej f a ł d z i s t e , Jako w ubiorach kobiecych. J a k wiele dopełnienie strojów, zwłaszcza wyższych kontuszach ż y m i guzikami. T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. moda przy­ lub z ł o c o n e , u ż y w a n e b y ł y w X V T I - , a z w ł a s z c z a X V T I I - w i e c z - niesiona przez K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w , ale głównie — j a k się nych ubiorach. wydaje — tych pierwszych, s t a ł a s i ę kanonem t a k ż e w ubiorach na W ę g r z e c h — podobnie j a k monety, które obowiązującym t a k ż e dla innych grup C y g a n ó w p r z e b y w a j ą c y c h i w ę d r u j ą c y c h po terenach Polski, L i t w y , Ukrainy. 3 4 Wyjątkiem s ą osiadli widzimy w 37 W p o ł o w i e X I X w. s t a n o w i ł y element znany XIX-wiecznych Najprawdopodobniej Cyganie g ł ó w n i e z K a i pat, p o z o s t a j ą c y w zasadzie pod w p ł y w e m zapożyczone miejscowego sposobu ubierania się. sfoju. i na d ł u ż s z y Kełderasze ubiorach kobiecych w tam w ł a ś n i e z o s t a ł y one przez czas w ł ą c z o n e jako s t a ł y Rumunii. Cyganów element i L o w a r z y wyszli, przecież z W o ł o s z c z y z n y Z a p o ż y c z e n i e to — jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — nie było i Siedmiogrodu i wraz z nimi rozpowszechnione z o s t a ł y te właśnie przypadkiem odosobnionym. T a k ż e i w innych krajach Cyganie elementy ubioru. G d y zjawili się w Polsce, Niemczech, F r a n c j i , miejscowi wzorowali się na modzie przyniesionej pizez L o w a r ó w Anglii, Ameryce, już dawno z a n i k ł a trady cja noszenia d u ż y c h czy K e ł d e r a s z ó w . Horvathova pisze, że na Słowacji nawet osiadli g u z ó w , wraz. z kostiumami, które w y s z ł y z u ż y c i a . R z u c a ł y się Cyganie, ubierający się w-edług w z o r ó w miejscowej, wiejskiej w i ę c w oczy jako element ubrania m ę s k i e g o , podobnie j a k mo­ T płócienne nety u kobiet (ta moda t a k ż e nie b y ł a powszechniej znana w E u ­ cholewy ropie) . Ale z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Cyganie, k t ó r z y tak ł a t w o zmie­ b u t ó w , zaczęli nosić w ą s y , brody, kapelusze i duże guzy przy niali ubiory, do g u z ó w i monet przyw-iązali się na ponad sto lat, mody, zamienili pod w p ł y w e m koczowników białe, c h ł o p s k i e spodnie na szerokie, ciemne, wpuszczane w kamizelkach. 3 5 Z w ł a s z c z a owe duże srebrno guziki ubioru m ę s k i e g o rozpow­ c z y n i ą c z nich o z n a k ę swojej p r z y n a l e ż n o ś c i , o z n a k ę c y g a ń s k o ś c i . Wtedy gdy już od dawna jirzestaly b y ć u ż y w a n o przez nie-Cy- s z e c h n i ł y się w ś r ó d C y g a n ó w , traktowane jako s t a ł y element g a n ó w , s t a n o w i ł y faktyczny w y r ó ż n i k Cygana i w takim charak­ ubioru m ę ż o z y z n (np. handlarzy k o ń m i z k r a j ó w l e ż ą c y c h na po­ terze k o j a r z y ł y się nie-Cyganom. Nie jest wiadome, j a k a przyczy- 108 �I I . 18. J . Callot, Odpoczynek włóczęgów, na z a d e c y d o w a ł a o 9pecyfioznym potraktowaniu przez nich g u z ó w i monet — określona potrzeba czy t e ż dość przypadkowo s t a ł y się te ozdoby t r w a ł y m elementem przez to, ż e jako przed­ mioty Wykonane z k r u s z c ó w szlachetnych n a d a w a ł y s i ę do wy­ r a ż e n i a bogactwa, do p o d k r e ś l e n i a p r e s t i ż u rodziny. M o g ł y b y to p o t w i e r d z i ć dość znane przypadki dawania g u z ó w i monet (tzw. galibi, galby) w zastaw, p ł a c e n i a tymi monetami okupu za żonę. B y ć m o ż e nie wyczerpuje to odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak długo guzy i monety przetrwały w ubiorze c y g a ń ­ skim, bo i przecież sam ubiór K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w — choć modyfikowany — z a c h o w a ł s i ę . Mamy więc do czynienia zc zjawiskiem bardziej z ł o ż o n y m . W opisach ubiorów kotlarzy niejednokrotnie znajdujemy u w a g ę , ż e stiojo p r z y w ó d c ó w — szefów, w ó j t ó w itd., s ą w y j ą t ­ kowo bogate; w y r ó ż n i a ich t a k ż e laska z w i e ń c z o n a srebrną czy nawet z ł o t ą g a ł k ą . T a oznaka starszyzny plemiennej znana jest w ś r ó d C y g a n ó w dość powszechnie i wielu o b s e r w a t o r ó w w ł a ś n i e na laski i bogactwo u b i o r ó w zwracało u w a g ę . S t ą d t e ż bywa,, ż e najlepiej, najstaranniej opisywanymi osobami s ą właśnie przy­ w ó d c y . I c h stroje prezentują d o s y ć s z c z e g ó l n y styl, b ę d ą c y j a k gdyby przejaskrawionym z e s p o ł e m cech i e l e m e n t ó w wych przy nadaniu im specyfiki c y g a ń s k i e j . miejsco­ 38 Nie z a c h o w a ł y się — jeśli w ogóle kiedykolwiek i s t n i a ł y — pocz. X V I I w. po staropolsku. O d m ł o d u h a n d l o w a ł k o ń m i , p o z n a ł s i ę bliżej z Cyganami, n a u c z y ł ich j ę z y k a , z n a ł obyczaje."* Znamierowski jako o z n a k ę swojej w ł a d z y m i a ł ćupni (cyg. bat). Narbutt, k t ó r y w d z i e c i ń s t w i e w i d y w a ł Znamierowskiego b y w a j ą c e g o w domu jego ojca, t a k opisuje ó w atrybut: „ T r z c i n a gruba j a k ręką o b j ą ć , d ł u g a około cali 24, okuta suto srebrem po obu k o ń c a c h , b y ł y to s k ó w k i misternie zrobione przez pewnego z ł o t n i k a C y g a n a : kwiaty, perełka, figurki k o ń s k i e , widzieć się d a w a ł y wyrobione w s k r ó ź n ą r o b o t ą , rzemyk spiralnie owijał się w szerokie o d s t ę p y od s k ó w k i do s k ó w k i , przy jednym k o ń c u b y ł temlak z zielonego jedwabiu, srebrem przetykanego, z kutasikami srebrnemi, przy drugim b y ł bizun osadzony ogromny, gruby n a trzecią c z ę ś ć cala, długością przechodził nieco trzcinę, obok bizuna w i s i a ł y trzy wąskie rzemyki, które z » k a ż d y m uderzeniem w y d a w a ł y k l a s k a j ą c y odgłos. Takowe n a r z ę d z i e , u w a ż a n e z a berło w ł a d c y , w i s i a ł o m u zawsze u pasa, b y ł o n i e j a k i e m ś g o d ł e m dostojeń­ stwa." " W t y m samym mniej więcej czasie co i Znamierowski „ p a n o w a ł " w dobrach R a d z i w i ł ł o w s k i c h na Litwie inny król, J a n Marcinkiewicz, Cygan, którego w urzędzie starszego nad Cyganami zatwierdził S t a n i s ł a w K a r o l R a d z i w i ł ł dokumentem z 1778 r. Marcinkiewicz zarządzał Cyganami w Mirze i litewskich dobrach R a d z i w i ł ł ó w do 1790 г., w k t ó r y m to roku z m a r ł , a urząd objął jego s y n Ignacy. J e d n a k ż e J a n b y ł chyba ostatnim ze s ł a w ­ nych k r ó l ó w C y g a n ó w , „ z jego śmiercią zgasła ś w i e t n o ś ć tego r z ą d u " . Narbutt i Gluziński pozostawili nam opis ubioru tego króla C y g a n ó w , k t ó r y t a k ż e b y ł zwierzchnikiem Akademii N i e d ź w i e d z i e j w Smorgoniach. „TJ nas w Litwie król c y g a ń s k i Marcinkiewicz, w e d ł u g p o w i e ś c i starych C y g a n ó w , o k a z y w a ł wyt w o r n o ś ć przepychu w całej c y g a ń s k i e j ś w i e t n o ś c i . N o s i ł s i ę po staropolsku, g ł o w y nie golił, w ą s m ial rzęsisty, kontusz k r ó t k i , pas bogaty, szarawary ponsowe, buty żółte lub ponsowe, bizun zamiast szabli u pasa, laska z buzdyganem w ręku, k o ł p a k ba­ rankowy na głowie (...) z kutasem z ł o t y m na wierzchu zielonym aksamitnym, k t ó r y o t a c z a ł o siedm z ł o c i s t y c h promieni, na w z ó r kiteczek spod barana w y g l ą d a j ą c y c h (...) U b i ó r królowej b y ł bogaty, perła, diamenty, z ł o t o , srebro n a zausznicach, szyi, g ł o w i e , palcach, j a ś n i a ł y ; ona sama i otaczające j ą niewiasty b y ł y przybrane w aksamit, jedwabne materie, krepy, gazy, 9 4 4 1 opisy dawniejszych, XVII- i X V I I I -wiecznych przywódców C y g a n ó w . Nawet tych, k t ó r z y —• j a k np. w Polsce — otrzymywali dokumenty kancelarii królewskiej m i a n u j ą c e ich oficjalnie kró­ lami bądź „ s t a r s z y m i " c y g a ń s k i m i . Pierwsze informacje p o c h o d z ą dopiero z k o ń c a X V I I I w. z Litwy* i d o t y c z ą d w ó c h postaci: J a k u b a Znamion,wskiego, wyniesionego na stolec króla c y g a ń ­ skiego poprzez przyznanie m u przywilejem S t a n i s ł a w a Augusta w 1780 r. zwierzchnictwa nad Cyganami litewskimi, i J a n a Marcinkiewicza. Znamierowski by) polskim szlachcicem p o w o ł a ­ n y m do z a r z ą d z e n i a Cyganami, rozsądzania sporów itd. W ę d r o - ! w a ł razem z Cyganami, nosił się t e ż tak, by nie o d s t a w a ć zbytnio od swoich podopiecznych. J a k pisze W ó j c i c k i : „ b y ł to dobry \ szlachcic, ogromnej statury, cerę m i a ł tak ś n i a d ą , j a k Cygan, | a w ą s czarny, długi, s p a d a ł m u n a piersi, ubierał się z c y g a ń s k a , \ 109 I �I I . 19. Jacob de Ghey, V wróżki, przełom X V I i X V I I m u ś l o n y , kartuny, p ł o c i e n k a , w g u ś c i e prawdziwie maskarado­ wym." 4 2 Gluziński przekazuje nam — opierając się na opowieści starego pracownika l e ś n e g o w dobiach Radziwiłłowskich — w.; i l . 20. Cyganka, r y c i n a z 1674 r. Polsce, w czasach nam b l i ż s z y c h , atrybuty piastowanej w ł a d z y s t a ł y się jeszcze bardziej zbliżone do n i o c y g a ń s k i c h — np. Michał K w i e k , k t ó r e g o g ł o ś n a elekcja w 1930 r. z o s t a ł a zaszczycona inny nieco opis postaci Marcinkiewicza: „ T e n król był wysokiego obecnością Wzrostu, barczysty, pleczysty i k o ś c i s t y , a mimo to chuderlawy, w prasie, w y s t ę p o w a ł przybrany w „ b i a ł o - a m a r a n t o w ą twarz miał ściągłą, p o m a r s z c z o n ą , oczy ż y w e , nawet j a k to m ó w i ą , ze ogniste, przenikliwe (...) brodę m i a ł czarną o g r o m n ą jak snop z napisem K r ó l C y g a n ó w P o l s k i c h " ; jeszcze bardziej po kró­ złotym samego orłem, Józefa Piłsudskiego udekorowaną i obszernie licznymi z ł o t y m i opisana szarfę monetami, 50 i na głowie m i a ł c z a p k ę w k s z t a ł c i e j a k b y korony, tylko bez lewsku w y s t ą p i ł w trakcie ceremonii koronacyjnej Janusz K w i e k krzyżyka, ale w niej b y ł o utkwione k r ó t k i e pawie p i ó r o ; suknię — ceremonia o d b y ł a się 4 lipca 1937 Г. na Stadionie W o j s k a m i a ł d ł u g ą , czarną, o b w i s ł ą aż do kostek, p r z e p a s a n ą czarnym Polskiego w Waiszawie (patrz zamieszczona ilustracja). pasem i czerwone buty; n a szyi po wierzchu sukni miał ł a ń c u c h Nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , czy laska jako z grubych b i a ł y c h paciorek, z w i e s z a j ą c y c h się aż na piersi, na k t ó r y m w i s i a ł o w y o b r a ż e n i e n i e d ź w i e d z i a , a na nim siedząca m a ł p a , w czerwonej kaftance..." żu, 43 J a k p o t w i e r d z a j ą m a t e r i a ł y ikonograficzne i opisy z r ó ż n y c h rejonów E u r o p y , w ł a ś n i e laska s t a ł a się powszechnym atrybutem p r z y w ó d z t w a u C y g a n ó w . „ C y g a ń s k a laska z kulą. srebrną oznacza w ł a d z ę wodza całej bandy" zanotowano z k o ń c e m X I X w. w Sie­ radzkiem, 44 „ W ó j t nosi k r ó t k ą bekieszę o srebrnych guzach 45 i laskę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j " notuje G e r s o n ; o z n a k ą w ł a d z y jest b u ł a w a , grawerowana w różnego rodzaju motywy, w n i e k t ó r y c h grupach szef jest jedynym uprawnionym do no­ 4 6 szenia z ł o t y c h g u z i k ó w , pisze de V i d e . L a s k i z m e t a l o w ą g a ł k ą lub okuciem z g ó r y b y ł y powszechnym atrybutem C y g a n ó w na Bałkanach, a w każdym oznaka g o d n o ś c i jest własną-, c y g a ń s k ą formą podkreślania presti­ razie na pograniczu j u g o s l o w i a ń s k o - - r u m u ń s k o - w ę g i o r s k i m : „ C y g a ń s k i książę nosił laskę z m o s i ę ż n ą g ł ó w k ą , na której b y ł a z a w i ą z a n a czerwona w s t ą ż k a jako znak 4 7 w ł a d z y " ; „ I c h książę (...) mial laskę, na niej w ę g i e r s k ą trój­ 4 8 k o l o r o w ą w s t ą ż k o jako znak w ł a d z y " . „ A m e r y k a ń s c y Cyganie z grupy K e ł d e r a s z jako oznaki w ł a d z y u ż y w a j ą k i j a z w y r z e ź b i o ­ czy t e ż p r z e j ę t ą pod w p ł y w e m n i o c y g a ń s k i e g o otoczenia. Często jej w y s t ę p o w a n i e u r ó ż n y c h grup C y g a n ó w i w r ó ż n y c h krajach mogłoby wskazywać na rodowód cygański, chociaż jest niemal równio m o ż l i w e , żo powszechne w przeszłości w wielu krajach E u r o p y oznaczanie g o d n o ś c i b u r m i s t r z ó w , w ó j t ó w czy starszyzny wojskowej specjalnymi zdobionymi laskami lub bu­ ł a w a m i , z a u w a ż o n e bez w ą t p i e n i a przez C y g a n ó w , w p ł y n ę ł o na n a ś l a d o w c z e , powszechne władzy. przyjęcie przez nich tego atrybutu Możliwe t a k ż e , żo o z n a c z a j ą c przywódcę („władzę") w s p o s ó b z r o z u m i a ł y t a k ż e dla n i e - C y g a n ó w mieli na uwadze zabezpieczenie się c h o ć w części przed w ł a d z a m i n i e c y g a ń s k i m i , nierzadko z d r a d z a j ą c y m i ochotę do podporządkowania C y g a n ó w . Z a takim w ł a ś n i e w y j a ś n i e n i e m laski jako sobie elementu stroju p r z y w ó d c y zdaje s i ę ś w i a d c z y ć brak wzmianki o t y m atry­ bucie w najdawniejszych opisach b ą d ź rycinach p r z e d s t a w i a j ą ­ cych C y g a n ó w , natrafiamy na nie dopiero w wieku Przyjrzyjmy się teraz sposobowi ubierania się XVIII. 5 1 Romów ną g ł o w ą u g ó r y i ozdobionego m i e d z i ą albo m o s i ą d z e m ; u hand­ w s p ó ł o z e ś n i e , po to m . i n . , by z o b a c z y ć , jak dalece wnioski nasu­ larzy k o ń m i Romaniszels o z n a k ą godności jest rodzaj stalowego w a j ą c e s i ę z m a t e r i a ł u historycznego s ą pewnymi s t a ł y m i ten­ p r ę t a , k t ó r e g o jeden koniec jest z a k o ń c z o n y ostro, a drugi mo­ 49 siężną g a ł k ą , na pręt n a ł o ż o n e są skórzane p i e r ś c i e n i e " . 110 W dencjami, z a u w a ż a l n y m i i dzisiaj. Pominiemy tutaj p e ł n i e j s z y opia ograniczając s i ę do w y r ó ż n i a j ą c y c h oech: �1. Starsi m ę ż c z y ź n i n o s z ą jeszcze kamizelki ze srebrnymi guzikami; ubiór bardzie] miejski, c h o ć z w p ł y w a m i wiejskiego, kapelusz z szerokim rondem; kobiety starsze — szerokie marsz­ czone s p ó d n i c e w ż y w y c h kolorach, t a k ż e kolorowe bluzki, na g ł o w a c h chustki; ozdoby —• naszyjniki, kolczyki, bransolety. Ludzie m ł o d z i ( m ę ż c z y ź n i i kobiety) ubierają się zgodnie ze współ­ czesną modą miejską (Jugosławia, I n d i e ) . 5 2 2. K o b i e t y d ł u g i e , barwne, marszczone s p ó d n i c e , chustki, alo w i ą z a n e z t y ł u (nie j a k u kobiet wiejskich); m ę ż c z y ź n i zgodnie z m i e j s o o w ą w i e j s k ą m o d ą — buty w h a r m o n i j k ę na Ukrainie, fezy, turbany, koszule we wzorek i szeroki pas w T u r c j i (re­ publiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e i część azjatycka Z S R R , J u g o s ł a w i a , R u m u n i a , T u r c j a , Polska, A m e r y k a Ś r o d k . ) 5 3 3. M ę ż c z y ź n i i kobiety ubierają się tak jak miejscowa lud­ n o ś ć wiejska. Czasami w i d a ć różnicę w ubiorach m ę ż c z y z n starszych i m ł o d y c h (np. w Serbii starsi n o s z ą ubiory tureckie, m ł o d s i — j a k Serbowie). K o b i e t y m a j ą suknie takie jak u kobiet wiejskich lub szarawary u muzulmanek, n a głowio chustka, twarz nie zakryta; w y j ą t k o w o z a k r y w a ł y twarz kobiety tzw. B i a ł y c h C y g a n ó w — Parno R o m a , w B o ś n i (Bułgaria, J u g o s ł a ­ wia — Serbia, B o ś n i a , S ł o w e n i a , T u r c j a ) . Sarong u m ę ż c z y z n , o h a ł a t y i szerokie spodnie, tiubetejki n a g ł o w i e ; długie okrycia — dżelabije, na g ł o w i e jedwabna chustka przytrzymywana grubym sznurem; kobiety sari, chałat i turban, na głowie chusta, i l u ź n y szeroki p ł a s z c z arabski, d ł u g a s p ó d n i c a — zgodnie ze wzorami miejscowymi, jedynie o z d ó b w i ę c e j , kolory niekiedy ż y w s z e (Cejlon, I r a n , I r a k , republiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e Z S R R , Meksyk) 5 4 4. K o b i e t y barwne s p ó d n i o e i bluzki, m ę ż c z y ź n i ubiór zdrad z a j ą o y s k ł o n n o ś c i do mody „ w o j s k o w e j " — d u ż e guzy, wy­ sokie oficorskie buty, niekiedy czerwone (Indie, Z S R R — S y ­ beria) * I \ ВОШ'.МПЛК ł N U . 21. D . Teniers, COriHl?. ^ Śpiący 5 5. K o b i e t y k i l k a s p ó d n i c n a k ł a d a n y c h jedna na drugą, kolory bardzo ż y w e , wzory „ e g z o t y c z n e " ; s p ó d n i c e niekiedy zszywane z r ó ż n o k o l o r o w y c h k a w a ł k ó w i u k ł a d a n e w plisy, buty czerwone n a wysokim obcasie, ozdoby ze z ł o t y c h monet; m ę ż c z y ź n i podobnie j a k miejscowi (Europa Zach., A m e r y k a Środk.) * 3 G. M ę ż c z y ź n i modne marynarki lub garnitury, niekiedy bardzo wyrafinowane, eleganckie, drogie jedwabne koszule, buty lakierowane, czasami ekstrawaganckie. K o b i e t y l u ź n e , bogate, barwne spódnice lub d w u c z ę ś c i o w e kostiumy, niekiedy brak fartucha; kobiety czasami w sukniach z dekoltem, a nawet o b c i s ł y c h spodniach; d u ż o z ł o t y c h o z d ó b (Ameryka P ł n . , E u r o p a Zaoh. i Środk. — F r a n c j a , R F N , Austria, Szwecja, a t a k ż e Polska) 57 N a koniec jeszcze jedna uwaga. U wielu a u t o r ó w przewija się m y ś l , ż e noszenie o d z i e ż y starej, zniszczonej i dziurawej stało się dla R o m ó w „ n a r o d o w y m o b y c z a j e m " , nie idzie przy tym o styl w y n i k a j ą c y z u b ó s t w a , ale o jakąś r z e k o m ą s p e c y f i k ę c y g a ń s k i e j o b y c z a j o w o ś c i czy estotytki. A r m e ń s c y Bosza „ n i e lubią nowego ubrania i s z y j ą c y dla nich o d z i e ż b y w a j ą zmuszani znosić ją, a dopiero potem sprzedać C y g a n o m " . S ł o w a te p o c h o d z ą od a u t o r ó w o znanym autorytecie —- Tokaricw (autor pierwszej wypowiedzi) i Papazijan (drugiej) skłaniają nas do dania wiary ich stwierdzeniom, j e d n a k ż e n i e m o ż l i w a do pogodzenia ze zdrowym r o z s ą d k i e m i z p o w i e r z c h o w n ą c h o ć b y z n a j o m o ś c i ą R o m ó w treść t y c h wypowiedzi ś w i a d c z y , j a k nadal jeszcze m a ł o wiadomo o tej grupie i j a k ozęsto stereotypowe, nie weryfikowane, a przekazywane od p o k o l e ń s ą d y powtarzane są nawet przez tych, k t ó r z y z racji reprezentowanej dyscypliny wiedzy winni odzna­ czać się większym krytycyzmem. 58 59 Z obseiwacji w s p ó ł c z e s n y c h ubiorów cygańskich wynika, że: 1. Część C y g a n ó w — z a r ó w n o m ę ż c z y z n j a k i kobiet — w p e ł ­ n i p r z y j ę ł a ubiór n i e c y g a ń s k i . 2. Część różni s i ę od miejaoowej l u d n o ś c i , przy c z y m : lub a. ich strój przypomina n i e c y g a ń s k i ubiór z innych okolic, b, posiada cechy nie kojarzone z ubiorem n i e c y g a ń s k i m z innych okolic, zatem albo w ł a s n o c y g a ń s k i e , albo t a forma ubioru t a k ż e jest przez nich p r z y j ę t a , ale zarzucona z o s t a ł a przez t y c h , od k t ó r y c h z o s t a ł a z a p o ż y c z o n a . 3. U b i ó r w s p ó ł c z e s n y miejski jest c h ę t n i e j przejmowany niż wiejski, do k t ó r e g o część C y g a n ó w jest uprzedzona. 4. Kobiety częściej n i ż m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ż r ó ż n i ą s i ę od l u d n o ś c i miejscowej. 5. Nawet przy z u p e ł n y m przejęciu ubioru miejscowego pewne cechy kolorystyczne i ozdoby w y r ó ż n i a j ą C y g a n ó w . 6. Cyganie k o c z u j ą c y z reguły bardziej różnią się ubiorem od ludności miejscowej n i ż osiadli. 7. Niekiedy w jednej m i e j s c o w o ś c i czy na niewielkim obsza­ rze s ą s i a d u j ą Cyganie różniący się z u p e ł n i e ubiorami i podtrzy­ m u j ą c y t ę o d m i e n n o ś ć —• co m o ż e w s k a z y w a ć na pewnego ro­ dzaju p r z y w i ą z a n i e do tradycji, a w k a ż d y m razie przeszłości. 8. N i e k t ó r z y n o s z ą ubiory rozmaite nawet w obrębie jednej grupy, b ę d ą c e z b i e r a n k ą r ó ż n y c h s t y l ó w i r ó ż n e g o poohodzenia. P o n i e w a ż n a podstawie dotychczasowego o m ó w i e n i a nie u d a ł o się nam o d p o w i e d z i e ć w pełni na postawione pytanie, s p r ó b u j m y teraz z a s t a n o w i ć się, czy s ą i ewentualnie jakie ele­ menty stałe w r o z m a i t o ś c i s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , elementy, które p o w t a i z a j ą się m o g ą c tym samym z o s t a ć uznane za s t a ł o w ubio­ rze c y g a ń s k i m , za identyfikowane przez nich jako w ł a s n e . Rozpoczniemy od ubioru m ę s k i e g o jako prostszego do omawiaiua i nie zawierającego — j a k się wydaje —. j a k i e j ś c y g a ń s k i e j specyfiki, a w k a ż d y m razie nie takiej, która powszeohniej d a ł a b y się z a u w a ż y ć . Analizując s p o s ó b ubierania się m ę ż c z y z n u róż­ n y c h C y g a n ó w , w r ó ż n y c h krajach, nie udaje się w ł a ś c i w i e wy­ odrębnić jakichś reguł, które ś w i a d o m i e b y ł y b y przestrzegane i t y m s a m y m m o g ł y w y r a ż a ć ukryte treści. N a j c z ę s t s z y m wy­ r ó ż n i k i e m ubioiu Cygana m ę ż c z y z n y od ludności tubylczej jest jego w i ę k s z a b a r w n o ś ć czy t e ż w i ę k s z a ś m i a ł o ś ć w zesta­ wieniu barw, które ż y w o ś c i ą s w o j ą o d b i e g a j ą od wzoru miejsco- Ul �П. 22. Michel-Ange Merigi, Wróżąca Cyganka wego, ewentualnie u ż y c i e tkanin, które przez m ę ż c z y z n miejsco­ dawniejsze opisy i analiza rycin m o g ą to p o t w i e r d z i ć — nie wy­ w y c h nie s ą u ż y w a n e jako ekstrawaganckie lub n i e m ę s k i e (np. nika, ż e b y kapelusz b ą d ź inne nakrycie g ł o w y m ę ż c z y z n b y ł o m a t e r i a ł na marynarki w duże grochy, garnitur z tkaniny prze­ elementem koniecznym ubioru, p o s i a d a j ą c y m j a k i e ś znaczenie tykanej koszule inne niż praktyczne i m o t y w a c j ę i n n ą n i ż całkowicie indywidual­ kolorach, czasami w kwiaty, jaskrawe kamizelki). n y w y b ó r . Chociaż, j a k b y w a niejednokrotnie z m o d ą —• a nie metalizowanymi, 0 żywych różnokolorowymi nitkami, P o w y ż s z e cechy ś w i a d c z ą o pewnych s k ł o n n o ś c i a c h estetycznych. m a m y powodu s ą d z i ć , by akurat Cyganie stanowili S ą t a k ż e liczne p r z y k ł a d y , że nawet k o l o r y s t y k ą nie r ó ż n i ą się i z u p e ł n i e jej nie ulegali — ona m o ż e s t a n o w i ć element decydu­ wyjątek od miejscowego kanonu. To wkomponowanie się we w z ó r miejsco­ j ą c y wyboru; idzie tutaj oczywiśoie nie o m o d ę w y ś w i a d c z y , że b a r w n o ś ć ubioru m ę s k i e g o nie jest c z y m ś ko­ u n i e - C y g a n ó w , ale o aktualne preferencje pośród samych Cyga­ obowiązującą podkreślenia n ó w . T y m samym j a k i ś wybrany s z c z e g ó ł o d z i e ż y m o ż e czasowo c y g a ń s k o ś e i . T a k ż e kapelusz —• fragment ubioru, k t ó r y w opisach p e ł n i ć dla ludzi z pewnej społeczności rolę oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i niecznym, identyfikującym ich, własnym, dla ubiegło- i tegowiecznyeh jest kojarzony z m ę ż c z y z n ą Cyganem, do w s p ó l n o t y ; nie jest to jednak j a k i ś s t a ł y element, jego przyję­ nie wydaje się s p r a w o w a ć jakiejś specjalnej roli. Jodynie jedna cie m o ż e b y ć r ó w n i e szybkie j a k z u p e ł n e zarzucenie albo zastą­ znana mi w y p o w i e d ź (z B a ł k a n ó w ) motywuje noszenie kape­ pienie innym. Podobnie j a k kapelusze p r z e d s t a w i a ł a się chyba lusza: w domu m o ż n a o b y ć się bez niego, ale do miasta bez k a ­ sprawa noszenia przez m ę ż c z y z n L o w a r ó w apaszek na szyjach pelusza p ó j ś ć nie wypada. W t y m o k r e ś l o n y m przypadku kape­ w okresie p o p r z e d z a j ą c y m I I w o j n ę ś w i a t o w ą , apaszek, które — lusz s t a ł jak pisze c z ł o n e k tej w ę d r o w n e j społeczności Yoors —• b y ł y się symbolem eleganckiego, ubioru o d ś w i ę t n e g o , elementem, który przy niecodziennego, niedostatku środków oznaką L o w a r a . 6 0 1 m o ż l i w o ś c i sygnalizuje jednak s y t u a c j ę o d m i e n n ą niż codzienna. P r z y j r z y j m y się teraz w podobny s p o s ó b ubiorowi kobiece­ Może to b y ć zatem przypadek analogiczny do tego, k t ó r y widzie­ mu. We wszystkich niemal w s p ó ł c z e s n y c h opisach — t a k ż e , j a k l i ś m y w ostatnim, czwartym odcinku serialu Cygan produkcji p a m i ę t a m y , w literaturze dawnej — p o d k r e ś l a n a jest b a r w n o ś ć radzieckiej, pokazywanego w i o s n ą 1982 i . w T V P . K i e d y po­ ubioru kobiet c y g a ń s k i c h . Często jest mowa o p ł a c h t a c h , jakimi z y t y w n y bohater filmu B u d u a j , Cygan, b y ł y czeiwonoarmista, się o w i j a j ą ; nie zawszo jest jasne, czy idzie o rodzaj chusty, dowiaduje się, że ta, do k t ó r e j t ę s k n i ł przez poprzednie trzy od­ czy też o długą, p r o s t ą w kroju s u k n i ę , jakby k o s z u l ę . R y c i n y cinki, k o ł c h o ź n i c a A n a s t a z j a , oczekuje go, w radości p r z y g o t o w a ń dawne do godnego p r z y j a z d u kupuje przede wszystkim n o w ą c z a p k ę , jednoczęściowych często pokazują kobiety cygańskie właśnie odpowiednio w i d o c z n ą z daleka, s z t y w n ą , z a s o b n ą . Spotkawszy często na tych dawnyoh rycinach widzimy Cyganki w ubiorach sukniach-koszulaeh. J e d n a k ż e m a ł e g o , prawie gołego c y g a ń s k i e g o c h ł o p c a , k t ó r e g o postanawia dwuczęściowych, zabrać ze s o b ą , t a k ż e zaopatruje go w c z a p k ę , jeszcze w i ę k s z ą , całość z górą ubioru. T a k t e ż najczęściej przedstawiane s ą C y ­ jeszoze ganki n a ilustracjach X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h . T a nie- 112 bardziej w i d o c z n ą . Ze współczesnych obserwacji -—• gdzie s p ó d n i c a w takich chyba r ó w n i e nie jest p o ł ą c z o n a w jedną �wielka pozornie różnica m a dalekie implikacje w y c h o d z ą c e poza s a m ą formę ubioru. M.in. d w o i s t o ś ć owa ś w i a d o z y najprawdopo­ dobniej, że j u ż w dawniejszych czasach Cyganie stanowili zróż­ n i c o w a n ą społeczność, gdzie i s t n i a ł y grupy bardziej zaohowawoze i takie, które u l e g ł y silniejszym w p ł y w o m otoczenia p r o w a d z ą c y m m.in. do zmian w ś w i a d o m o ś c i , systemie norm etycznych. T r z y są stałe cechy ubioru kobiet, pisze F i c o w s k i : f a ł d z i s t a s p ó d n i c a , chusta i ozdoby; są to cechy, k t ó i e t a k ż e dzisiaj okreś­ lają strój C y g a n e k . Ozdoby tymczasem p o m i ń m y . Spódnioa i chustka to dwa elementy, które — j a k się przekonujemy ana­ l i z u j ą c ubiór kobiecy — są niemal s t a ł e , n i e z a l e ż n i e od w p ł y w ó w miejscowych i grupy. S p ó d n i c a (i o k r y w a j ą c y j ą fartuch) i chustka mimo zmiany m ó d , kolorystyki, czasami nawet kroju, o k r e ś l a j ą k o b i e t ę c y g a ń s k ą . S p ó d n i c a jest najczęściej szeroka, z przodu m a d u ż ą k i e s z e ń , do k t ó r e j kobieta chowa k a r t y potrzebne do w r ó ż b y , t y t o ń lub papierosy, zapałki, p i e n i ą d z e , niekiedy k i e s z e ń t ę stanowi ozdobny, zawieszony n a pasie woreozek; dopiero na s p ó d n i c ę idzie d u ż y fartuch k r y j ą c y o w ą k i e s z e ń , ale i s a m ą s p ó d ­ nicę — obecnie bywa, ż e k i e s z e ń jest na fartuchu. N a ramiona zarzucona jest wielka chusta, czasami przechodzi ona pod jednym ramieniem. N a g ł o w i e chustka, u n i e k t ó r y c h z w i ą z a n a z t y ł u , rzadziej pod brodą. Niekiedy chustka i s p o s ó b jej w i ą z a n i a jest w y r ó ż n i k i e m „ p r a w d z i w y c h " C y g a n ó w w ś r ó d grup, k t ó r e miesz­ kając w p o b l i ż u różnią się u b i o r e m . Czasami s p o s ó b z w i ą z a n i a chustki różni kobiety c y g a ń s k i e — co jest p o d k r e ś l a n e — od miejscowych c h ł o p e k w i ą ż ą c y c h je najczęściej pod b r o d ą . D u ż a chusta niekiedy jest noszona n i e z a l e ż n i e od chustki na g ł o w i e . S ł u ż y ona — j a k i dawniej — do noszenia dziecka. W s p ó ł oześnie obserwatorzy z w r a c a j ą u w a g ę , ż e w ostatnich kilkunastu latach starsze kobiety z a c z ę ł y n o s i ć chustki nie n a g ł o w i e , lecz na s z y i , oraz żo ubiór w y j ś c i o w y , do miasta, w t y m t a k ż e c h u s t k a , jest strojniejszy niż u ż y w a n y w domu czy o b o z i e . Jeszcze w y r a ź n i e j podkreśla to u C y g a n ó w u k r a i ń s k i c h Barannikow. „ C y g a n k i - w r ó ż k i (koczujące) n o s z ą pstrokate s p ó d n i c e z kwieci­ stego m a t e r i a ł u , kwiecisty szal i bogate namista (cyg. ozdoby). Ale w takim stroju o h o d z ą tylko w r ó ż y ć i ż e b r a ć — w domu ubierają się tak j a k kobiety u k r a i ń s k i e . " M a m y w i ę o tutaj do czynienia nie tylko — j a k się wydaje — z przypadkiem staran­ niejszego ubierania się przy wychodzeniu z domu, co jest pow­ szechne, ale j a k b y p o d k r e ś l a n i a swojej c y g a ń s k o ś o i . W y n i k a w i ę c , ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka n a g ł o w i e m o g ą b y ć — c h o ć b y przez s w o j ą p o w s z e c h n o ś ć — uznane z a c y g a ń s k i e ele­ menty ubioru. 61 62 6 3 64 w faituchu i chustce na głowie. W ogóle informacje na temat noszenia spodni s ą bardzo rzadkie i w większości grup opinia spo­ łeczna wręcz zabrania tego kobietom. Zdarza się u C y g a n ó w z dawna o s i a d ł y c h , np. w Polsce tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w g ó r a c h , że m ł o d e dziewczyny naśladując wzory miejscowe c h o d z ą w spod­ niach, j e d n a k ż e w y j ś c i e z a m ą ż powoduje r e z y g n a c j ę z tej części ubioru, a raczej k o n i e c z n o ś ć jej zarzucenia. T r w a ł o ś ć i powszech­ n o ś ć u ż y w a n i a przez kobiety spódnicy* i fartucha oraz chustki w y j a ś n i a s i ę , gdy o d w o ł u j e m y się do innych e l e m e n t ó w kultury C y g a n ó w (przede wszystkim do pojęcia c z y e t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i , do systemu norm i tzw. s k a l a ń ) . W dalszej perspektywie sprowa­ dza się to do w s p ó l n e g o zagadnienia, do opozycji c z y s t o ś c i - n i e e z y s t o ś c i . Chustka jest o z n a k ą statusu kobiety z a m ę ż n e j , s p ó d ­ nica i fartuch m a j ą szerszy aspekt — informują o n i e c z y s t o ś c i w y n i k a j ą c e j z bycia k o b i e t ą , ale w zasadzie, p o n i e w a ż kobieta od momentu dojrzałości seksualnej jest gotowa do z a m ą ż p ó j ś c i a i p o n i e w a ż zwykle szybko staje się żoną, a w k r ó t c e m a t k ą , chustka t a k ż e p e ł n i p o d o b n ą rolę co s p ó d n i c a i fartuch. Suther­ land rozważając problem c z y s t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i kobiet c y g s ń ekich dochodzi do wniosku, że Cyganie są s p o ł e c z n o ś c i ą , w której p o d z i a ł n a lepszą i gorszą, część nie przebiega w pionie (lewa i prawa strona ciała, l?\va i prawa ręka, ruch w prawo i w lewo e t c ) , ale w poziomie — na d o l n ą , gorszą, brudniejszą część ciała i górną lepszą, c z y s t ą . To stwierdzenie w y j a ś n i a ł o b y t e ż p e w n ą różnicę w roli chustki i s p ó d n i c y wraz z fartuchem. Chustka jest., j a k w s p o m n i a ł e m , bardziej s y g n a ł e m d o t y c z ą c y m pozycji, roli t p o ł e c z n e j , s p ó d n i c a zakrywa dolne, nieczyste partie ciała. 7 0 U C y g a n ó w kobieta jest ograniczona szeregiem z a k a z ó w , k t ó r y c h naruszenie powoduje komplikacje — o dziwo jednak w znacznym stopniu dla m ę ż c z y z n , dla C y g a n ó w . J a k powie­ d z i e l i ś m y już, dolne partie ciała kobiety s ą nioczyste, dotknięci" ich jest zabronione, ą naruszenie zakazu prowadzi do ogłoszenia 65 I I . -2a. Morelli, Młoda Cyganią, 17GL' r. ^ J e ż e l i mimo u p ł y w u czasu nie z a n i k ł y , jeżeli nie w y p a r ł y oh mody miejscowe, to b y ć m o ż e ukryto jest w nich jakieś inne prócz praktycznego znaczenie. T y m w i ę c ubiór Cyganek r ó ż n i ł b y się od ubioru m ę ż c z y z n i t y m t ł u m a c z y ł a by się jego specyficzna p o w s z e c h n o ś ć i t r w a ł o ś ć . Z w r ó ć m y u w a g ę n a pewne sytuacje, któro zdają się p o t w i e r d z a ć , że właśnie w przypadku stroju kobiet mamy do czynienia z jego specjalnym znaczeniem. Kobie­ ty ubierają się w o d z i e ż k u p n ą , m ł o d e , zgodnie z m o d ą , t a k ż e w spodnie, ale kobiety z a m ę ż n e n o s z ą d ł u g ą , b a r w n ą , m a r s z c z o n ą spódnicę, bo „ w k r ó t k i e j nie wypada iść do miasta"; znane są przypadki p i ę t n o w a n i a czy nawet karania kobiet i dziewczyn, jeśli u c h y b i ł y nakazowi noszenia długiej s p ó d n i c y . „ W drugim dniu wesela (po nocy poślubnej) m ł o d e j z a w i ą z u j ą c h u s t k ę n a głowie i fartuch n a s p ó d n i c y , z m i e n i a j ą toż jej uczesanio (...) j h u s t k ę w i ą ż ą k o ń c a m i z t y ł u g ł o w y (...) e dżiuwli naj slobodo te phirel angla murś śernangi — z a m ę ż n a kobieta nie powinna p o k a z y w a ć się m ę ż c z y z n o m z nie p i z y k r y t ą g ł o w ą . " „Kobieta nie m o ż e publicznie p o k a z a ć się bez fartucha i chustki na g ł o w i e , bo to wstyd, dziewczyny m o g ą ubierać się po miejsku, ale po z a m ą ż p ó j ś c i u j u ż m u s z ą n o s i ć fartuch i c h u s t k ę ; kobieta ciężarna nie ś m i e p o k a z a ć się ludziom na oczy bez f a r t u c h a . Z t y c h c y t a t ó w w y n i k a dość jednoznacznie, ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka to s t a ł e elementy kobiecego ubioru i że p e ł n i ą j a k ą ś s z c z e g ó l n ą rolę. Badacze wielokrotnie podkreślali, że od mo­ mentu z a m ę ś o i a kobiety zawsze c h o d z ą w s p ó d n i o a o h — nawet jeśli niekiedy w c z e ś n i e j n o s i ł y spodnie — najozęściej t a k ż e 6 6 6 7 6 8 69 113 I �groźby skalania. W przypadku młodych dziewcząt niekiedy nie pierwsza menstruaoja, ale dopiero z a m ą ż p ó j ś c i e i pierwszy kontakt p ł c i o w y c z y n i ą z nioj i s t o t ę n i e c z y s t ą (stąd przytoczony w y ż o j p r z y k ł a d K e ł d e r a s z ó w rosyjskich, k t ó r z y po nocy p o ś l u b n e j n a k ł a d a j ą m ł o d e j fartuch). W praktyce, p o n i e w a ż dziewczęta wydawane s ą za m ą ż b e z p o ś r e d n i o po o s i ą g n i ę c i u biologicznej dojrzałości, jej n i e c z y s t o ś ć i możliwość kalania s p r o w a d z a j ą się do tego samego. W y j a ś n i a się tutaj, dlaczego powszechne jest u kobiet oyg a ń s k i c h noszenie fartucha i dlaczego, nawet w t y c h grupach, gdzie zasady kodeksu c z y s t o ś c i u l e g ł y c z ę ś c i o w e m u przynajmniej zapomnieniu, fartuch, zwłaszcza w sytuacjach specjalnych, jest noszony. Bowiem — z w r ó c i ł a na to u w a g ę O k e l y 7 2 -— dla Cyganek fartuch nie jest o c h r o n ą o d z i e ż y , j a k bywa to zwykle dla kobiet niecygańskich, fartuch chroni przed jej odzieżą, przed d o t k n i ę c i e m s p ó d n i c y i przed m o ż l i w o ś c i ą skalania. D l a ­ tego k i e s z e ń w spodniej' m o ż e s ł u ż y ć do chowania kart (do w r ó ­ osoby dopuszczającej się togo magerdo — skalanym, i powoduje w y ł ą c z e n i e (aż do oczyszczenia) ze społeczności —• z o s o b ą t a k ą nie m o ż n a jeść ani p i ć z jednego naozynia, by nie s t a ć się samemu nieczystym. żenia nie swoim, ale nieczystym gadziom) albo papierosów, z a p a ł e k , czyli p r z e d m i o t ó w osobistego u ż y t k u kobiety, ale nie wolno c h o w a ć tam jedzenia, t y m bardziej pod s p ó d n i c ę (kury ukradzionej nie wolno włożyć 73 pod spódnioę —• pisze F i c o w s k i ) . Jedzenie czasami m o ż n a s c h o w a ć pod fartuch, ale u wielu C y ­ Skoro d ó ł ciała jest nieczysty, zatem i odzież m a j ą c a bez­ pośredni kontakt z t y m i częściami jest nieczysta i zetknięcie z n i ą kala w taki sam s p o s ó b j a k z c i a ł e m ; talerz п р . , którego Cyganka dotknie s p ó d n i c ą , nie da się o c z y ś c i ć , trzeba go wyrzu­ g a n ó w i to jest zabronione, jedzenie n a l e ż y z a w i n ą ć w fartuch lub o h u s t ę , k t ó r ą nosi się na plecach. T a k w i ę c nieczysta jest s p ó d n i o a , fartuch jest czysty, m o ż n a w y t r z e ć się nim, u ż y ć go jako obrusa, nawet m o ż n a n o s i ć w nim c h l e b . 74 cić. Ale nie wszystkie kobiety kalają s p ó d n i c ą . S p ó d n i c a starej kobiety lub dziecka nie k a l a . 71 W y n i k a z togo jednoznacznie, Z tekstu t ł u m a c z o n e j na polski autobiograficznej powieści że kobieta i jej s p ó d n i c a kalają tylko w okresie jej biologicznej L a k a t o s a Krajobraz widziany przez dym w y w n i o s k o w a ć m o ż e m y zdolności do rozrodu, w okresie od pierwszej do ostatniej men­ o jeszcze jednej funkcji s p ó d n i c y . Mowa jest t a m o u ż y w a n i u struacji. P ó ź n i e j , gdy jest j u ż po prostu starym c z ł o w i e k i e m , s p ó d n i c y jako przykrycia siana pod g ł o w ę podczas snu. M o ż n a lub w c z e ś n i e j , zanim dojrzeje, kontakt z n i ą nie niesie za s o b ą by odebrać to jako błąd t ł u m a c z e n i a i s ą d z i ć , że n a p r a w d ę idzie o fartuch, lub jako informację, ż e w opisywanej społeczności s p ó d n i c a utraciła swoje k a l a j ą c e właściwośoi wobec zarzucenia dawnych z w y c z a j ó w i norm, wobec dezintegraoji kultury. Ale w obu opisywanych przez L a k a t o s a przypadkach sytuacja jest podobna, m ł o d a dziewozyna p o d ś c i e l a m ł o d e m u c h ł o p a k o w i s w o j ą s p ó d n i c ę pod g ł o w ę — jest w t y m , j a k s ą d z ę , zawarta bardzo U . 24. Cyganie tureccy, rycina z X I X w.; il. 25. Cyganka, rycina z X I X w. w a ż n a informaoja. W ten s p o s ó b dziewczyna daje z n a ć , ż e jest czysta, niewinna, g d y ż inaczej nie o ś m i e l i ł a b y się kłaść swojej dolnej o d z i e ż y pod g ł o w ę m ę ż c z y ź n i e . 7 5 Podobnie nieczystym fragmentem ubioru s ą kobieoe buty (pantofle). I c h t a k ż e nio n a l e ż y d o t y k a ć , p o n i e w a ż grozi to skalaniem. G d y Cygan uwiedzie C y g a n k ę i nie chce s i ę z n i ą o ż e n i ć , gdy bije j ą „ b e z uzasadnienia" lub w inny s p o s ó b k r z y w d z i , ona m o ż e w akcie samoobrony u ż y ć pantofla lub s p ó d n i c y —• uderzony t y m Cyga,n staje się nieczysty i dopiero decyzja c y g a ń ­ skiego s ą d u , p o ł ą c z o n a z z a d o ś ć u c z y n i e n i e m kobiecie, m o ż e go o c z y ś c i ć i w p r o w a d z i ć n a p o w r ó t do grupy. Mamy w i ę c widoczny jeszcze jeden aspekt — s p ó d n i o a i pantofel, g r o ź n e , nieczyste przedmioty, p e ł n i ą funkoję p o z y t y w n ą , chroniącą k o b i e t ę przed n i e u z a s a d n i o n ą agresją lub innego rodzaju k r z y w d ą . Przekonanie o n i e c z y s t o ś c i s p ó d n i c y , pantofla i dolnych części ciała kobiecego jest na tyle silne, że d a w a ł o o sobie znać w r ó ż n y c h , pozornie bez z w i ą z k u z t y m sytuacjach. Wielokrotnie zwracano u w a g ę — np. w Polsce, w trakcie podejmowanych prób osiedlania C y g a n ó w — że Cyganie c h c ą m i e s z k a ć w domkach jed­ norodzinnych, a nie w blokach, chyba że mieszkanie b ę d z i e na n a j w y ż s z y m piętrze. Z a z w y c z a j t ł u m a c z o n o to sobie c i ą g o t a m i do natury i n i e m o ż n o ś c i ą przyzwyczajenia się do cywilizacji. Przyczyną prawdziwą jest jednak w ł a ś n i e owo przekonanie o n i e c z y s t o ś c i dolnych partii c i a ł a kobiety. Mieszkanie pod k i m ś narażało Cygana na skalanie, a w k a ż d y m razie s t a w i a ł o w sy­ tuacji niezręoznoj, u w ł a c z a j ą c e j . Nawet gdy w y ż o j m i e s z k a j ą c y ­ mi byli nie-Cyganie, bowiem — j a k s t w i e r d z i ł jeden z r o z m ó w ­ ców Ficowskiego 76 — nie jest przyjemnie m i e s z k a ć pod jaką­ kolwiek k o b i e t ą . Spódnioa pełni w ś w i a d o m o ś c i rolę w a ż n i e j s z ą niż pantofel, bo z a k r y w a b e z p o ś r e d n i o najbardziej intymne i nieczyste części 114 �c i a ł a . Kobiece ciało w ogóle powinno być" zakryte, nawet gdy kobieta do karmienia n i e m o w l ę c i a wyjmuje pierś, winna c z y n i ć to tak, by nie b y ć w i d z i a n ą przez m ę ż o z y z n (to jest brudne, m ó w i r o z m ó w c z y n i O k e l y ) , ale w n i e k t ó r y c h grupach ten w ł a ś ­ nie zakaz nie jest zbyt rygorystycznie przestrzegany (np. u części C y g a n ó w z P ł w . B a ł k a ń s k i e g o , patrz t a k ż e reprodukowana obok p o c z t ó w k a p r z e d s t a w i a j ą c a r u m u ń s k ą C y g a n k ę , sprzedaw­ c z y n i ę k w i a t ó w ) . J e d n a k ż e przestrzega się zasady z u p e ł n e g o osłaniania dolnych części ciała. 77 7 8 P o w r ó ć m y teraz do dykło (cyg. chustka); j a k w y ż e j z o s t a ł o powiedziane, jest to oznaka kobiety z a m ę ż n e j , m ł o d e kobiety m o g ą c h o d z i ć bez niej lub u ż y w a ć jej z i m ą po prostu jako ochrony przed zimnem, ale wtedy chustka jest z w i ą z a n a pod brodą, podczas gdy kobieta z a m ę ż n a w i ą ż e j ą z t y ł u g ł o w y . N a k a z sta­ łego noszenia przez nio chustki jest t a k silny, ż e nawet podczas czesania niekiedy nie z d e j m o w a ł y jej z g ł o w y — o d s ł a n i a ł y p o ł o ­ w ę g ł o w y p r z y t r z y m u j ą c r ę k ą c h u s t k ę , n a s t ę p n i e c z e s a ł y tak samo d r u g ą p o ł o w ę i dopiero potem z a w i ą z y w a ł y z n ó w c h u s t k ę . W y m o w a chustki jako znaku m ę ż a t k i tak jednoznacznie jest od­ czytywana, ż e niekiedy matki w i ą z a ł y chustki tak j a k u m ę ż a t e k d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m , by uchronić je przed p o r w a n i e m . Do niedawna bowiem (a w n i e k t ó r y c h grupach c y g a ń s k i c h —- choć rzadko — jeszcze nadal) porywanie d z i e w c z ą t i kobiet b y ł o p o w s z e c h n ą z a s a d ą zawierania m a ł ż e ń s t w a , praktykowaną zwłaszcza wtedy, gdy m o ż n a b y ł o s p o d z i e w a ć się oporu r o d z i c ó w m ł o d e j przed wydaniej jej za p r a g n ą c e g o j ą p o ś l u b i ć lub gdy inne porozumienie zawarli w c z e ś n i e j w sprawie j e j z a m ą ż p ó j ś c i a . Porwanie dziewczyny i pobyt jej z m ę ż c z y z n ą przez noc poza obozowiskiem rodzinnym jednoznacznie b y ł o rozumiane jako dopełnienie m a ł ż e ń s t w a i później już jedynie legalizowano je wobec grupy. Dlatego w i ę c czasami matki s y m u l o w a ł y s y t u a c j ę , ż e córki s ą j u ż z a m ę ż n e , w i ą ż ą c i m chustki na głowie. Obecnie m a ł ż e ń s t w a przez porwanie z d a r z a j ą się rzadko, w y s z ł y raczej ze zwyczaju, s t ą d i rola chustki jako znaku z m n i e j s z y ł a s i ę . M ł o d e dziewczyny — nawet m ę ż a t k i — niekiedy w ogóle jej nie n o s z ą . Starsze czasami nie n a g ł o w i e , lecz na szyi, chooiaż w przy­ padku starszych zwyozaj noszenia chustki n a g ł o w i e utrzymuje się nadal bardzo powszechnie. S ą d z ę , ż e nieprzypadkowe jest to w s p ó ł c z e s n e osłabionie rygoru noszenia chustki w sytuacji, gdy i zwyozaj porywania kobiet s t a ł s i ę rzadki. 7 9 80 R e a s u m u j ą c : s p ó d n i o a , fartuch, ohustka s ą t y m i elementami ubioru kobiet c y g a ń s k i c h , k t ó r e — mimo podlegania w p ł y w o m miejsoowym, n i e o y g a ń s k i m — u z n a ć m o ż n a za w ł a s n e , trwale zrośnięte z t ą g r u p ą , za wyznaczniki c y g a ń s k o ś c i , k t ó r y c h istnienie jest ś w i a d e c t w e m s p ó j n o ś c i grupy, joj o d r ę b n o ś c i , jej o s o b o w o ś c i kulturowej. „ D a w n y ubiór pozwala z a c h o w a ć c n o t ę kobietom." 81 Nie da się dzisiaj o d p o w i e d z i e ć na wszystkie pytania doty­ c z ą c e omawianego w y ż e j zagadnienia. Nadal k w e s t i ą pierwszo­ p l a n o w ą jest, n a ile dykło i spódnica wraz z fartuchem i ich znaczenie m a j ą ściśle c y g a ń s k i r o d o w ó d , a w jakim stopniu m o ż l i w e jest przejęcie całego z e s p o ł u z w i ą z a n y c h z tym treści od n i e - C y g a n ó w i w jakim momenoie historii C y g a n ó w m o g ł o to n a s t ą p i ć . Najdawniejsze znane przedstawienia ikonograficzno nie bardzo p o z w a l a j ą u s t a l i ć , czy istotnie nakrycie g ł o w y i spód­ nica w p o c z ą t k a c h historii C y g a n ó w w E u r o p i e p e ł n i ł y już swoje dzisiejszo role. N a X V - i X V I - w i e c z n y c h rycinach kobiety wy­ s t ę p u j ą w nakryciach g ł o w y , k t ó r y c h pochodzenia nie bardzo j e s t e ś m y pewni, to te, co kojarzone są i b y ł y z Orientem, albo t e ż w nakryciach p r z e j ę t y c h bez w ą t p i e n i a od tych, w ś r ó d k t ó ­ rych p r z y s z ł o im w ę d r o w a ć . Ale j u ż n a rycinach X V I - w i e c z n y c h — choć nie wszystkich — kobiety są w chustkach (patrz zamiesz­ czona obok rycina). F a k t , że wszystkie kobiety na tej rycinie m a j ą na g ł o w a c h chustki, i to chustki jednakowo z a w i ą z a n e , wskazuje, że nie jost to przypadkowe. Najprawdopodobniej w ł a ś n i e t a rycina (ale podobne nakrycia widzimy n a wielu w s p ó ł c z e s n y c h reprodukowanej i p ó ź n i e j s z y c h ) ś w i a d c z y , że chust­ k i p e ł n i ł y s w o j ą i d z i ś z n a n ą rolę. Pozostaje k w e s t i ą o t w a r t ą , c z y w ó w c z a s p r z e j ę t y z o s t a ł przez C y g a n ó w zwyczaj speojalnego I 28 I I . 26. Cygan węgierski, rycina z X I X w.; il. 27. Cygan z W o ł o s z ­ czyzny, X I X w. �k t ó r z y d z i ś z a c h o w u j ą zwyczaje identyfikowano pizcz nas (i nich) jako c y g a ń s k i e , przejęli jo na B a ł k a n a c h , ci z a ś , którzy nio p o s i a d a j ą t y c h w y r ó ż n i k ó w , przybyli p ó ź n i e j , a c a ł y z a s ó b treści z w i ą z a n y c h z p o j ę c i e m c z y s t o ś c i i n i e c z y s t o ś c i kobiet b y ł im zawsze obcy. Może dalsze badania p o z w o l ą ustalić, k t ó r a z wymienionych lub jeszczo innych możliwości jest prawdziw a. r N i m przejdziemy do k o ń c o w y c h uwag n a temat ubioru cy­ g a ń s k i e g o , jeszcze dwa zagadnienia n a l e ż y p o r u s z y ć , po pierwsze o w ą b a r w n o ś ć , która tak c z ę s t o jost p o d k r e ś l a n a , i o z d o b y , t a k ż e rzucające się w oczy większości p i s z ą c y c h o Cyganach. W ł a ś c i w i e obie te rzeczy- s p r o w a d z a j ą się moim zdaniem do jed­ nego zagadnienia — pewnej swoistej c y g a ń s k i e j estetyki. C z y m jednak w y j a ś n i ć tę od p o k o l e ń t r w a j ą c ą s k ł o n n o ś ć do o z d ó b i do żywy ch barw'/ Romowie częściej n i ż otoczenie, niż s p o ł e c z n o ś c i , wśród k t ó r y c h p r z e b y w a j ą , t w o r z ą (z r ó ż n y c h przyczyn) z a m k n i ę ­ to, a w k a ż d y m razie mocno w e w n ę t r z n i e skonsolidowane grupy, o silnych w i ę z i a c h rodzinnych. P o n i e w a ż wychowanie m ł o d y c h dokonuje się niemal w y ł ą c z n i e w tym ś r o d o w i s k u , m o ż l i w o jest, że ó w kanon kolorystyczno-estetyczny- t r w a w ł a ś n i e poprzez powielanie pewnego wzoru. J e d n a k ż e nie da się — j a k s ą d z ę — w y j a ś n i ć w y ł ą c z n i e n a ś l a d o w n i c t w e m pewnej obserwowanej s k ł o n n o ś c i do b a r w n o ś c i , w y r ó ż n i a j ą c e j C y g a n ó w . P r z e c z y ć by temu mogjy najdawniejsze w i a d o m o ś c i i informacje. W nich t a k ż e p o d k r e ś l a n a b y ł a b a r w n o ś ć ubioru c y g a ń s k i e g o . Tyle że m o g ł u ona w y n i k a ć z faktu, iż n o s z ą c nie ubrania j a k i e g o ś ściśle określo­ nego, w ł a ś c i w e g o w y ł ą c z n i e sobie kroju, lecz to, co otrzymali lub kupili, i łącząc w s p o s ó b dowolny, niezgodny z p r z y j ę t y m i zasadami kompozycyjnymi i estetycznymi poszczególne części już samym t y m zwracali u w a g ę , co zostało odnotowane w postaci T oznaczania kobiet z a m ę ż n y c h (wraz z w i n i ą c y m i sio z t y m za­ sadami), czy t e ż jest to dziedzictwo znacznie starsze, b y ć m o ż e jeszcze indyjskie. K o l e j n ą k w e s t i ą jest fartuch i s p ó d n i c a . Wiemy z opisów, widzimy to t a k ż e n a rycinach, że Cyganki u ż y w a ł y ubiorów r ó ż n y c h , c z ę s t o j e d n o c z ę ś c i o w y c h . J u ż jednak na tych dawnych rycinach niektóro z nich w y s t ę p u j ą w ubiorach d w u c z ę ś c i o w y c h , przy czym na s p ó d n i c y widoczny jest fartuch. Zatem — podobnie j a k i w przypadku chustki — m o ż o to b y ć ś w i a d e c t w o istnienia j u ż v/ p o c z ą t k o w y c h okresach europejsku'j historii C y g a n ó w podobnego rodzaju w y o b r a ż e ń , jakie i dziś znajdujemy, wyobra­ ż e ń w i ą ż ą c y c h się z k o b i e t ą i jej n i e c z y s t o ś c i ą , c h o ć brak na to wystarczających dowodów. R o z m a i t o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h kobiet m o ż e w s k a z y w a ć n a i n n ą jeszcze m o ż l i w o ś ć . Jost wiadomo, że Cyganie wyszli z I n d i i o k o ł o X w. — m ó w i ą to analizy lingwistyczne — prawdo­ podobnie nic j e d n ą , ale kilkoma falami. Wiadomo l e ż , że więk­ szość z nich doh'.rla do E u r o p y przez Turcję i B a ł k a n y , gdzie m i a ł miejsce długi dość — bo t r w a j ą c y prawdopodobnie kilka­ d z i e s i ą t lat — p o s t ó j ; n i e k t ó r e grupy d o t a r ł y jednak z p o m i n i ę ­ ciem B a ł k a n ó w , b e z p o ś r e d n i o z A z j i Centralnej przez R o s j ę do Skandynawii i potem Europy* Centralnej i Zachodniej. Jost więc i t a k a m o ż l i w o ś ć , że ci, k t ó r z y przybyli w c z e ś n i e j , ulegli n a tyle znacznemu o d d z i a ł y w a n i u miejscowemu, że w momencie kiedy rozeszli się po Europie, i s t n i a ł y już znaczne różnice m i ę d z y nimi i a tymi, k t ó r z y przybyli w p ó ź n i e j s z y c h falach. R ó ż n i c e , które u w i d o c z n i ł y s i ę m.in. w przekazach pisanych i na rycinach. M o ż l i w e , że cy-ti wane w c z e ś n i e j informacje z literatury, źródeł historycznych, prezt ntowane tutaj — o c z y w i ś c i e z konieczności bardzo w y b i ó r c z o — ryciny s ą mimo zasadniczych różnic m i ę d z y nimi prawdziwe, ale p o k a z u j ą różne grupy C y g a n ó w , na r ó ż n y m etapie przejmowania obei-ch w p ł y w ó w . Jest wreszcie jeszcze jedna m o ż l i w o ś ć , odwrotna do poprzedniej, ż e to właśnie ci, 4 116 �T l . 28. L i z a i Todor Ćoron, K e ł d e r a s z e , fot. z 1913 г.; i l . 29. W a s i l i , syn Andreasa Ćoron, fot. z 1911 г.; i l . 30. Szef C y g a n ó w , R o s j a , koniee X I X w.; il. 31. Zanko — szef K e ł d e r a s z ó w francuskich s t w i e r d z e ń o pstrej b a r w n o ś c i ich u b i o r ó w . Przybycie większości C y g a n ó w do E u r o p y przez B a ł k a n y (w owym czasie pod bezpo­ ś r e d n i m w p ł y w e m islamu i kultury tureckiej), przyniesienie s t a m t ą d zapewne f r a g m e n t ó w u b i o r ó w m o g ł o t a k ż e w p ł y n ą ć na o w ą p o d k r e ś l a n ą b a r w n o ś ć . T a k więc kolorystyka — b a r w n o ś ć w e d ł u g k r y t e r i ó w n i e c y g a ń s k i c h — ich ubiorów zdaje się w y n i k a ć z c z y n n i k ó w d o ś ć przypadkowych. Jest to w z ó r n a ś l a d o w c z o przejmowany przez m ł o d z i e ż , ale ł a t w y t e ż do zarzucenia, co nie powoduje n i e c h ę c i ze strony ś r o d o w i s k a . T a w ł a ś n i e w e w n ę t r z ­ na, ś w i a d o m o ś c i o w a o b o j ę t n o ś ć na zmiany ubioru, mody, kolo­ r y s t y k i , m o ż e p o t w i e r d z a ć p o w y ż s z e zdanie, m o ż e ś w i a d c z y ć , że nie istnieje jakiś o k r e ś l o n y kanon estetyczny ubioru c y g a ń ­ skiego, j a k i ś w z ó r zinternalizowany, k t ó r y jest c e c h ą p r z y n a l e ż ­ ności do grupy, c e c h ą c y g a ń s k o ś c i , i k t ó r e g o przestrzeganie za­ pewnia s p o ł e c z n ą a p r o b a t ę , podobnie j a k odrzucanie — spo­ łeczne potępienie. R ó w n i e często j a k b a r w n o ś ć p o d k r e ś l a n e jest bogactwo o z d ó b u R o m ó w . T a k ż e i ten element ubioru niejednako jest u wszyst­ k i c h powszechny, są grupy — z w ł a s z c z a od dawna osiadłe — k t ó r e nie wyróżniają, się specjalnie, ale n a ogół obserwatorzy s ą zgodni, że osiadli, a przede wszystkim w ę d r o w n i lub do niedawna w ę d r u j ą c y Cyganie z w r a c a j ą u w a g ę — w zestawieniu z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , n i e c y g a ń s k ą — w ł a ś n i e znacznie w i ę k s z ą ilością o z d ó b . D o t y c z y to z w ł a s z c z a kobiet i powszechnie noszonych przez nie k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet — dziś rzadziej, przed kilkudziesięciu laty częściej. T e sposoby ozdabiania znane s ą u C y g a n ó w całej E u r o p y , A m e r y k i , a t a k ż e A z j i i nawet Afryki. U m ę ż c z y z n w s p ó ł c z e ś n i e jedynymi ozdobami s ą z a ­ zwyczaj pierścienie, rzadziej bransolety, a do niedawna omawiane w y ż e j duże srebrne guziki. K o b i e t y z o b s z a r ó w A z j i i A f r y k i d o ś ć powszechnie z d o b i ą t a t u a ż o m czoło lub policzki — niekiedy wielobarwnym, wykonanym igłami lub b r z y t w ą . W z o r y t a t u a ż u 8 2 s ą zwykle proste: k o ł a , kropki. N a innych zasadaoh — c h o ć za­ pewne t a k ż e ze w z g l ę d ó w estetycznych — t a t u u j ą s i ę dzisiaj , kobiety i m ę ż c z y ź n i R o m ó w podczas odbywania w y r o k ó w w w i ę z i e n i u . W t y m przypadku jest to bez w ą t p i e n i a w p ł y w ś r o d o w i s k a p r z e s t ę p c z e g o , z k t ó r y m to ś r o d o w i s k i e m wielu C y ­ g a n ó w styka się z a r ó w n o z okazji pewnych w s p ó l n y c h intoresów, p o b y t ó w w w i ę z i e n i u , j a k i n a co d z i e ń , bowiem wiele rodzin c y g a ń s k i c h osiedlonych z o s t a ł o w dzielnicach, z k t ó r y c h rekru­ tuje się spora część tzw. marginesu s p o ł e c z n e g o . P o m i j a j ą c ostatni przypadek, t a t u a ż u C y g a n ó w A z j i i A f r y k i sprawuje w zasadzie w y ł ą c z n i e funkcje ozdobne. Dawniej t a t u a ż p e ł n i ł t a k ż e — j a k przypuszcza C l ó b e r t — funkcje magiczne i lecznicze; autor ten u w a ż a , że przez C y g a n ó w europejskich z o s t a ł on k i e d y ś p r z e j ę t y n a B a ł k a n a c h . B y ć m o ż e zresztą, że i w s p ó ł o z e ś n i e u n i e k t ó r y c h C y g a n ó w azjatyckich pełni t ę funkcję. O ile m o ż n a z a p o ż y c z e n i a m i n a obszarze B a ł k a n ó w w y j a ś n i ć zwyczaj tatuo­ wania się C y g a n ó w europejskich, to w przypadku azjatyokioh i a f r y k a ń s k i c h zwyczaj ten albo musi b y ć pochodzenia miejsco­ wego, albo t e ż przetrwał jako p o z o s t a ł o ś ć tradycji przynie­ sionej z I n d i i . 83 84 Powszechne noszenie przez kobiety c y g a ń s k i e k o l c z y k ó w , notowane j u ż w bardzo dawnych informacjach, m o ż e t a k ż e w y w o d z i ć się z I n d i i . C z y kiedykolwiek kolczyki p e ł n i ł y j a k ą ś i n n ą n i ż o z d o b n ą rolę, nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć . Jedyne motywacje w s p ó ł c z e s n e , jakie u d a ł o się ustalić, to stwierdzenie (znane również u n i e - C y g a n ó w ) , że noszenie k o l c z y k ó w chroni przed chorobami oczu. W y j a ś n i e n i e to cytuje Horv&thovs, z terenu Słowacji i z podobnymi motywacjami s p o t k a ć się m o ż e m y u C y ­ g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h P o d h a l e . W y n i k a w i ę c , ż e nawet jeśli zwyczaj ten m a s w o j ą i n d y j s k ą g e n e z ę , oo nie jest pewne, to jego funkcje zatarły się i d z i ś kolczyki s ą elementem po prostu zdobniczym, a t a k ż e o z n a k ą bogactwa. Podobnie z r e s z t ą j a k 85 117 I �zwyozaj noszenia n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet. W tym p r z y p a d k u m a m y prawie na pewno do czynienia ze wzorem tuaoji etanowiry one najlepszy s p o s ó b zapewnienia egzystencji rodzinie. p r z e j ę t y m n a terenie E u r o p y (lub A z j i przez C y g a n ó w azjatyc­ J a k wiemy z w c z e ś n i e j s z y c h r o z w a ż a ń , wiele giup C y g a n ó w kich), bowiem b y ł to n i e g d y ś powszechny s p o s ó b ozdabiania s i ę , przejęło ubiór n a j b l i ż s z e g o otoczenia, bardzo c z ę s t o wiejskiego. a na obszarze b a ł k a ń s k i m p r z e t r w a ł jeszcze do k o ń c a ubiegłego wieku. 8 6 J e d n a k ż e z a s t a n a w i a ć m o ż o , że w tak wielu przypadkach, nawet ' jeśli przejmowali elementy wiejskiego ubioru, starali się za- Koczownicze ż y c i e nie sprzyjało gromadzeniu d ó b r , M' k a ż d y m o h o u a ć p e w n ą o d m i e n n o ś ć . Romowie m a j ą na określenie wszyst­ razie nie takiemu j a k u ludzi o s i a d ł y c h . Gromadzenie m a j ą t k u kich n i e - C y g a n ó w specjalny termin gadzio (u polskich C y g a n ó w ; jako forma zabezpieczenia egzystencji rodziny oraz podniesienia w r ó ż n y c h dialektach istnieją fonetyczne różnice — gażo, p r e s t i ż u w oczach współplemiericów m o ż e d o k o n y w a ć się tylko gażu). tak, by nie u t r u d n i a ł o to p r z e m i e s z c z e ń i w ę d r o w a n i a . Z ł o t o , lenie o zabarwieniu pogardliwym, pejoratywnym. Oznacza ono z ł o t e monety n a d a j ą się do tego celu najlepiej, trwalszo n i ż t a k ż e c z ł o w i e k a , k t ó r y nie w ę d r u j e , p r z y w i ą z a n y jest to jednego papier i kamienie, m a j ą c e w a r t o ś ć zawsze, n i e z a l e ż n i e od formy, miejsca, zajmuje się najozęśoiej rolnictwem; ale istnieje t e ż inne gadżo, S ł o w o to zawiera pewien ł a d u n e k niechęci, jest to okreś­ stanu zachowania, po prostu jako kruszec. To bez w ą t p i e n i a s ł o w o , raj — pan, oznaozająoo tylko p e w n ą k a t e g o r i ę g a d z i ó w , wpłynęło właśnie n a powszechność złotych ozdób u Cyganów. najczęśoiej tych z miasta. W ś w i a d o m o ś c i Podczas w ę d r o w a n i a m a j ą t e k przechowywano w r ó ż n y s p o s ó b , w y r a ź n a opozycja gadzio—Rom, ale noszenie n a sobie g w a r a n t o w a ł o zachowanie go nawet w trakcie rolnika, p r z y w i ą z a n e g o do ziemi, żyjącego z tego, co z niej wy­ g w a ł t o w n e j ucieczki; chyba że dla jakichś c e l ó w chciało się stwo­ d o b ę d z i e , c z ł o w i e k o w i w ę d r u j ą c e m u wraz ze s w y m m a j ą t k i e m , r z y ć pozory u b ó s t w a — wtedy o c z y w i ś c i e należało go Cyganów istnieje t j . przeciwstawienie osiadłego ukryć. k t ó r y żyjo z tego, oo u z y s k a od innych ludzi. D l a C y g a n ó w Z a k ł a d a n i e o z d ó b — k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w , pierścieni, podczas gadzio jest t a k ż e o p o z y c j ą raja, ten ostatni ż y j o w s p o s ó b , k t ó r y uroczystych sytuacji w obrębie grupy w y r a ż a ł o jednocześnie wydaje się Romowi bardziej a t r a k c y j n y — zapewne po części ich właściciela,, przez w i ę k s z ą n i e z n a j o m o ś ć tego ż y c i a , t r u d n o ś ć precyzyjniej­ p o d n o s z ą o jego prestiż. Stąd w ł a ś n i e zapewne t a k a rola z ł o t a szego określenia źródeł utrzymania; jogo z a s o b n o ś ć jest t a k ż o najdobitniej z a s o b n o ś ć , a zatem i zdolności i wykonanych z e ń o z d ó b jako formy gromadzenia bogactwa bardziej widoczna w p o r ó w n a n i u do rolnika widzianego najczęściej u R o m ó w . Z ł o t y m i monetami w y p ł a c a n o (niekiedy i dzisiaj ma w skromnym roboczym ubraniu. W tej sytuacji jest z r o z u m i a ł e , to miejsce) okup z a ż o n ę , oddawano je jako zabezpieczenie d ł u g u żo i ubiór rajów lub g w a r a n c j ę w różnego rodzaju transakcjach, a w ciężkiej sy- bardziej atrakejdny. R o m a s w o j ą o d r ę b n o ś ć , s w o j ą o s o b o w o ś ć jako k o j a r z ą c y się z o k r e ś l o n ą grupą ludzi b y ł określali zawsze poprzez o p o z y c j ę do gadziów. W sytuacji gdy koczownicze życie i brak stosownych u m i e j ę t n o ś c i oraz n a r z ę d z i s k a z u j ą R o m ó w n a zaopatrywanie się w ubrania u obcych, sięgnięcie do w z o r ó w rajów egzystencjona,lną jest w y j ś c i e m , któro godzi p o t r z e b ę (ochrony ciała) z potrzebami świadomośoi (określenia w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ) . I n t e r e s u j ą c e b y ł o b y poznanie, jak u C y g a n ó w azjatyckich, k t ó r z y w zasadzie c a ł k o w i c i e przejęli 11. 32. Cyganka indyjska ubiory ludności miejscowej, r o z w i ą z a n y został ten problem. B r a k m a t e r i a ł ó w i b a d a ń nie pozwala o d p o w i e d z i e ć n a to pytanie, ale pewne obserwacje skłaniają do p r z y p u s z o z e ń , ż e t a m t a k ż e Cyganie przejęli g ł ó w n i e ubiór ludności miejskiej i r z e m i e ś l n i c z e j , a nie rolniczej; zatem że rzecz w y g l ą d a tak samo j a k w Europie. N a t y m m o ż n a z a k o ń c z y ć omawianie specyfiki c y g a ń s k i e g o sposobu ubierania s i ę , p o z o s t a j ą jeszcze wnioski k o ń c o w e . 1. Potrzeba identyfikacji. N i e k t ó r e tylko funkcjo d o t y c z ą stroju jako rzeczy, wiele w i ą ż e się z innymi sferami, p r a k t y c z n ą , estetyczną, erotyczną, zawodową, określaniem wieku 8 7 itd. ; t a k ż e identyfikacja p r z y n a l e ż n o ś c i do określonej grupy dokonu­ je się przy pomocy ubioru. Poczuciu więzi w e w n ę t r z n e j odpowia­ dają formy z e w n ę t r z n e , po stroju, gestach m o ż n a p o z n a ć p i z y n a l e ż n o ś ć ; uniformizacja to m o ż l i w o ś ć rozpoznania się c z ł o n k ó w grupy dająca poczucie b e z p i e c z e ń s t w a ; agresję w y z w a l a j ą jed­ nostki, któro w y g l ą d e m z e w n ę t r z n y m odbiegają od p r z e c i ę t n e j . 88 Stwierdzenia p o w y ż s z e w y d a j ą się oczywisto, a słuszność ich n i e w ą t p l i w a . W i e m y j e d n a k ż e , ż e ubiór m ę s k i nio spełnia roli identyfikatora, p r ó c z pewnych preferencji czy aktualnej mody podlega tak znacznym fluktuacjom, że nie m o ż e s ł u ż y ć jako znak przynależności do społeczności R o m ó w . W y m ó g ten s p e ł n i a na­ tomiast ubiór kobiecy; w y n i k a w i ę c , że identyfikacja R o m ó w dokonuje się nie przez m ę ż c z y z n , ale przez kobiety i ich ubiory. Potwierdza to w y p o w i e d ź c z ł o w i e k a , k t ó r y wiele lat spędził w grupie L o w a r ó w dzieląc z nimi życie i w ę d r o w a n i e : , , b y ł y one (kobiety) nio b u d z ą c y m wątpliwości świadectwem tożsamości 8 9 m ę ż c z y z n " . M a m y więc do czynienia z osobliwym paradoksem. Cyganie s ą społecznością o w y r a ź n e j dominacji m ę ż c z y z n , jedn a k ż o określenie ich t o ż s a m o ś c i m o ż l i w e jest tylko dzięki kobie­ tom. Powstaje w i ę c pytanie, j a k a jest przyczyna tego stanu rzeczy. 2. U b i ó r z w y k ł o p e ł n i ambiwalentne funkcjo z a r ó w n o wy­ 90 różnienia j a k podkreślenia s k r o m n o ś c i , „ s t o i na s t r a ż y w s t y d u " . W y r ó ż n i k i e m są w przypadku R o m ó w ozdoby, natomiast daleko w a ż n i e j s z e jest — nie tylko W ubiorze kobiecym —• podkreśleniu 11Ł �I I . 1. F i n k o , Cygan niemiecki, w przerwie obrad Romano Kongresu I I I , Getynga, 1981 r. wstydu. T o , co w i ą ż e się z seksem i płcią, jest ograniozone wielo­ ma zakazami, rozmowy n a ten temat, gesty s ą praktyoznio nie­ dozwolone. T a k ż e ubiór musi s p e ł n i a ć odpowiednie wymogi, by m ó g ł b y ć uznany za w ł a ś c i w y ; przede wszystkim nie m o ż e b y ć obcisły i powinien osłaniać tak, by u k r y ć , a nie e k s p o n o w a ć płeć. Dlatego zawsze na ogół ubiory z a r ó w n o m ę ż c z y z n , a przede wszystkim kobiet są luźno, nie n o s z ą kobiety o b c i s ł y c h spódnic, s w e t r ó w , bluzek, któro p o d k r e ś l a ł y b y ich k o b i e c o ś ć , m o g ą c t y m s a m y m b y ć odebrane jako prowokacja seksualna. O b c i s ł y ubiór spotyka s i ę z nieprzychylnymi uwagami, np. o p i n a j ą c y s y l w e t k ę strój tancerzy flamenco — h i s z p a ń s k i c h Gitanos. Y o o r s o g l ą d a j ą c y podczas goszczenia w osadzie t y c h C y g a n ó w ich taniec i p a t r z ą c y n a nich oczyma L o w a r a o tancerzu w takim ubiorze w y r a ż a s i ę , że „ n a t a r c z y w ą m ę s k o ś c i ą p r z y p o m i n a ł ko­ cura w czasie g o d ó w " . 9 1 S u r o w o ś ć oceny ubioru w ł a s n e g o prowadzi t a k ż e do patrze­ nia n a ubiór gadziów poprzez pryzmat oceny R o m ó w . K o b i e t y gadziów m a j ą o p i n i ę nieskromnych, ł a t w y c h do zdobycia, ekspo­ n u j ą c y c h s w ó j seks i p r o w o k u j ą c y c h ubiorem — noszenie przez nie o b c i s ł y c h spodni, k r ó t k i c h spódnic i s z o r t ó w o p i n i ę t ę po­ twierdza C y g a n o m . Zabronione jest w i ę c eksponowanie seksu; nawet odsłonięcie piersi podczas karmienia uchodzi za niewłaści­ we. Ale j e d n o c z e ś n i e nio jest rzadki widok Cyganki k a r m i ą c e j . O d s ł o n i ę t e piersi s ą powszechnio — nie tylko u C y g a n ó w •— odbierane jako prowokacja seksualna wobec m ę ż c z y z n , ale rów­ n o c z e ś n i e spotykamy się u C y g a n ó w J u g o s ł a w i i ze zdaniem, ż e n a j w a ż n i e j s z e jest odsłonięcie dołu ciała i że nie jest wstydem, jeśli obcy zastanie w domu k o b i e t ę z o d s ł o n i ę t ą g ó r n ą częścią cia­ ł a . * Przypomnijmy tutaj t e z ę Sutherland, że p o d z i a ł n a czyste i nieczysto, lepsze i gorsze dokonuje się u R o m ó w w pasie: dół jest nieczysty, góra czysta; odpowiada tomu p o d z i a ł n a to, co kojarzy się ze z ł e m , i to, co z d o b r e m . Można więc z g o d z i ć się, ż e nie jest naruszeniem zasady c z y s t o ś c i o d s ł o n i ę c i e górnej części ciała przez k o b i e t ę . J e d n a k ż e p o n i e w a ż zarazem m o ż e to 92 9 3 9 95 b y ć odebrane jako prowokacja seksualna d o t y c z ą c a dolnych, nieczystych partii ciała, p o n i e w a ż karmienie w i ą ż e się z s y t u a o j ą poporodowej n i e c z y s t o ś c i kobiety i dziecka i potencjalnej nie­ c z y s t o ś c i kobiety w ogóle, o b o w i ą z u j e u C y g a n ó w powszechnie — jako bariera chroniąca m ę ż c z y z n przed skalaniem i jedno­ cześnie wyraz skromności i w s t y d l i w o ś c i — nakaz z u p e ł n e g o zakrywania t a k ż e górnoj części ciała kobiecego. 3. K o b i e c y ubiór wskazuje w y r a ź n i e n a p o t r z e b ę w y r ó ż ­ nienia kobiet. W y j a ś n i a to fakt identyfikacji R o m ó w przez ko­ biety, ale nie tylko; ś w i a d c z y to t a k ż e o roli kobiety — t y m su­ rowszo s ą przepisy d o t y c z ą c e ubioru, i m w a ż n i e j s z a jest rola s p o ł e c z n a o s ó b , k t ó r y c h one d o t y c z ą ; to stwierdzenie K o n i g a jest słuszne t a k ż e w przypadku kobiet c y g a ń s k i c h . Dziewczyna zarzucająca po pierwszej menstruacji krótkie s p ó d n i c e lub spod­ nie, ubierająca się w luźne długie stroje dowodzi własnej mo­ ralności, w ł a s n e g o wstydu. K o b i e t a ciężarna p r z e s t r z e g a j ą c a noszenia fartucha i u k r y w a j ą c a l u ź n y m strojem s w ó j stan u k r y w a t a k ż e s w o j ą n i e c z y s t o ś ć . Samokontrola kobiet jest w y r a ź n i e stymulowana p o j ę c i e m wstydu i strachu przed przypisaniem cechy kobiet n i e c y g a ń s k i c h — w y u z d a n i a . 9 6 97 Kobieta przez swojo wróżbiarskie praktyki wchodzi w per­ manentny kontakt z nie-Cyganami. T a m bardziej w i ę c d b a ć musi o to, by nie b y ć p o m ó w i o n ą o n i e c z y s t o ś ć , by zarobkowanie nie u c h y b i a ł o w s t y d l i w o ś c i , a więc e k s p o n o w a ć s w o j ą p o p r a w n o ś ć , p o d p o r z ą d k o w a n i e rygorom b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m joj c z y s t o ś c i . Cyganka sporu czasu s p ę d z a poza obozowiskiem, w ś r ó d gadziów, za swoje usługi wróżbiarskie otrzymuje p i e n i ą d z e , a p o n i e w a ż c z ę s t o bierze je od m ę ż c z y z n , istnieje m o ż l i w o ś ć podejrzenia, że otrzymuje je nie tylko za wróżbę, lecz eksponowanie swoich w a l o r ó w kobiecych. B y u n i k n ą ć tego, musi ubiorem p o d k r e ś l a ć z a r ó w n o s w o j ą c y g a ń s k o ś ć j a k i w s t y d l i w o ś ć . Dlatego t e ż — o czym się ł a t w o p r z e k o n a ć — c y g a ń s k i e kobiety w y r u s z a j ą w r ó ż y ć zwykle g r o m a d ą , w y s t r z e g a j ą się t a k ż e bycia z m ę ż c z y z n ą sam n a sam (np. jeśli kobieta chodzi po wsi p r o p o n u j ą c u s ł u g i 119 �p o d p o r z ą d k o w a ć . Surowośoi t y m w i ę k s z e j , że kobieta jest t y m elementem grupy i rodziny, k t ó r a zapewnia t r w a ł o ś ć biologiczną i winna z a p e w n i ć t a k ż e biologiozną jej c z y s t o ś ć . Natomiast z racji swoich k o n t a k t ó w zarobkowych stale s t y k a się z możli­ w o ś c i ą wykroozenia poza nakaz c z y s t o ś c i , t y m w i ę c surowsze m u s z ą b y ć rygory i wzajemna kontrola — w ł a ś n i e podyktowana p o t r z e b ą zachowania n i e z m i e n n o ś c i biologicznej grupy. K o b i e t y idące Wióżyć ubierają się w s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą c y ich cygańskość (według gadziowskiego wizerunku Cyganki), bardziej n i ż jest ona widoczna w obozowisku. To t a k ż e m o ż e p o t w i e r d z a ć , że udawanie się na grunt n i e c y g a ń s k i , wchodzenie w kontakt z m ę ż c z y z n a m i gadziami wymaga specjalnej d b a ł o ś c i o ubiór — gwarancji wstydu i o z y s t o ś c i kobiety. P o d k r e ś l e n i e oygańskośoi ubiorem spełnia jeszcze j e d n ą — jąk s ą d z ę — i s t o t n ą rolę. Romowie ś w i a d o m i s ą swojego stereo­ typu u n i e - C y g a n ó w , ś w i a d o m i t a k ż e jego d w o i s t o ś c i i zaintere­ sowania, jakie w z b u d z a j ą . U b i ó r , k t ó i y spełnia wymogi owego stereotypu, ma w i ę c czysto praktyczne znaczenie, z w i ę k s z a j ą c t y m samym m o ż l i w o ś c i zarobkowe kobiety. S t ą d nawet m ł o d e dziewczyny t o w a r z y s z ą c e matkom, gdy idą w r ó ż y ć , p r z e s t r z e g a j ą noszenia długich s p ó d n i c , aby w y g l ą d a ć po c y g a ń s k u . 4. T a k j a k ubiór kobiety jest p o d k r e ś l e n i e m , że nie jest ona n i e - C y g a n k ą , ubiór m ę s k i c z ę s t o u k r y w a p r z y n a l e ż n o ś ć nosząoego je. I n n y rodzaj zarobkowania, innego rodzaju kontakty ekonomiczne z nie-Cyganami p o w o d u j ą p o t r z e b ę upodobnienia się ubiorem, zmniejsza to dystans m i ę d z y nimi a nie-Cyganami. Chęć nierzuoania się w oczy, potrzeba wtopienia czasami t a k ż e — w sytuaojach s z o z e g ó l n y c h — o b e j m u j ą kobiety. N p . w okre­ sie zagrożenia, kiedy kobiety u k r y w a j ą swoją p r z y n a l e ż n o ś ć — TI. 34. C y g a n z A z j i Ś r o d k o w e j , Z S R R Yoors opisuje zachowanie w ł a s n e j grupy w okresie wojny; ko­ biety u n i k a ł y j a s k r a w y c h k o l o r ó w , nie n o s i ł y k o l c z y k ó w i t d . 1 0 0 Unikanie ostentacji przez m ę ż c z y z n (wyłącznie w kontak­ tach z nie-Cyganami, w ś r ó d swoich eksponowana jest wróżbiarskie, a drzwi domu otworzy m ę ż c z y z n a , nie wchodzi ona do w n ę t r z a , p y t a o g o s p o d y n i ę i dopiero z n i ą pertraktuje); bycie w gromadzie, w polu obserwacji innych kobiet jest zarówno objawem samokontroli j a k i obawy przed wykroczeniem poza normy określone p o j ę c i e m wstydu. T y m bardziej musi przestrze­ g a ć zasad c z y s t o ś c i kobieta, że jest zasadniczym ogniwem w wy­ mianie ekonomicznej z gadziami, ogniwem kontaktu — j a k to określa Okely przez gadziów mów. 9 8 — niekontrolowanej natury reprezentowanej z k o n t r o l o w a n ą kulturą, czyli w ł a s n ą g r u p ą R o ­ W kontakcie t y m elastyczno m u s z ą b y ć kobiety tylko w sprawach ekonomicznych, alo w sprawach c z y s t o ś c i w y j ą t k o w o p u r y t a ń s k i o , c z y s t o ś ć , wstyd nie d o t y c z ą bowiem p r y w a t n o ś c i , jest to sprawa s p o ł e c z n a , sprawa przestrzegania przez j e d n o s t k ę norm grupy i p o d p o r z ą d k o w a n i a się jej interesowi. Przestrzeganie zasad c z y s t o ś c i widoczne w 99 odpowiednim często c y g a ń s k o ś ć ) prowadzi czasami dalej, do odgrywania o k r e ś l o n y c h ról —• jeśli podyktowane jest to interesami zawodowymi i m o ż l i ­ wościami zarobku, ról, do k t ó r y c h odegrania potrzebny b y ł odpowiedni ubiór i wcielenie się w i n n ą p o s t a ć . „ R o m (...) twier­ dzili, że s ą A r m e ń c z y k a m i , Arabami d o c h o w u j ą c y m i wiary muftiemu Jerozolimy, kiedy indziej udawali p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń ­ skich b i z n e s m e n ó w i byli doskonali w k a ż d e j z tych r ó l " m ó w i Yoors o Cyganach, z k t ó r y m i s t y k a ł się w trakcie swoich w ę d r ó ­ wek z Lowarami po zachodniej E u r o p i e . 101 Obserwacje znajo­ m y c h m i R o m ó w , ich talenty w podszywaniu się pod J u g o s ł o w i a n , W ę g r ó w , B u ł g a r ó w , gdy wybierali się na w y p r a w y handlowe, p o t w i e r d z a j ą o p i n i ę Yoorsa, podkreślającą ową różnicę w traktowaniu ubioru przez m ę ż c z y z n w podstawową zestawieniu z kobietami. Dlatego ubiór m ę s k i nie m o ż e pełnić funkcji, które — j a k cy- w przypadku kobiet — z w i ą z a n e s ą z bardzo istotnymi kategoria' g a ń s k o ś c i . N a tej podstawie albo m o ż n a b y ć uznanym za R o m a , mi ś w i a d o m o ś c i i które t a k w a ż n e s ą dla istnienia grupy i jej t o ż ­ ćaćo Boma (prawdziwego Cygana), albo za labanca — nieczyste­ s a m o ś c i . Stosunek m ę ż c z y z n do ubioru jest stosunkiem do rzeczy, ubiorze kobiety jest j e d n y m z podstawowych wymogów go. Z r ó ż n i c o w a n i e to nie jest obce nawet t y m Cyganom, k t ó r z y które nie s t a n o w i ą treści ż y c i a od dawna osiedleni nie p r z e s t r z e g a j ą rygorystycznie zasad czys­ Yoors wspomina s y t u a c j ę , k t ó r a to ilustruje, s y t u a c j ę , j a k a m i a ł a tości c y g a ń s k i e j ; ona w ł a ś n i e —- j a k s ą d z ę — powoduje, ż e np. miejsce, gdy wraz z kilkoma r ó w i e ś n i k a m i uszyli sobie — podczas kobiety postoju grupy w jednym z miast francuskich — nowe, eleganckie Cyganów karpackich z Polski po zamążpójściu za­ i nie mogą jej przysłaniać. p r z e s t a j ą noszenia spodni. Przypuszczam, ż e w p ł y n ę ł o to również ubrania: „ W e czwórkę w k r a c z a l i ś m y pewnym siebie krokiem na rozpowszechnienie s i ę u Polska R o m a (a t a k ż e u C y g a n ó w n a teren obozowiska niczym m ł o d e koguciki, nastroszeni, za­ w innych krajach) przed k i l k u d z i e s i ę c i u laty mody K e ł d e r a s z ó w czepni i dumni (...) P o c z ą t k o w o na nasze nowe odzienie i L o w a r ó w ; t y m samym p r z y j ę c i e przez kobiety ubioru b ę d ą c e g o zwracał nikt wiele uwagi (...) D o ogniska P u l i k i (przybrany nie wyrazem c z y s t o ś c i i przestrzegania norm c y g a ń s k o ś c i jest spo­ ojciec autora — L . M . ) p o d e s z l i ś m y w e w n ę t r z n i e napięci, a pi żyje­ sobem Bom cie, jakie nas s p o t k a ł o , przeszło wszelkie nasze oczekiwania. i sposobem, k t ó i y ma p r o w a d z i ć do uniknięcia zaliczenia do k a ­ P u l i k a i Czukurka zerwali się n a r ó w n e nogi, z a ich p r z y k ł a d e m tegorii poszło k i l k u innych obecnych p r z y t y m R o m . Ogarnęło podniesienia prestiżu, zachowania statusu óaóo łabanców. Surowo przestrzegane przez grupę wymogi d o t y c z ą c e kobiet i ich u b i o r ó w m o ż n a by t a k ż e o d c z y t a ć jako zazdrość C y g a n ó w 7 o m ę ż c z y z n nie-Cy ganów, z k t ó r y m i Cyganki s t y k a j ą się w trakcie nas nagle s k r ę p o w a n i e i uleciała g d z i e ś nasza duma. Wszyscy podzi­ wiali nasz w y g l ą d , w y r a ż a j ą c uznanie dla koloru i gatunku m a t e r i a ł u przez nas wybranego; zapytano o c e n ę , którą zapła­ nieuświadamianą, c i l i ś m y , i pochwalono szyk i fason. Powoli o d z y s k i w a l i ś m y utra­ ale p r o w a d z ą c ą do surowości w y m o g ó w , j a k i m kobieta musi s i ę cone poczucie p r ó ż n o ś c i i dumy, nie d o s t r z e g a j ą c odcienia drwiny. czynności 120 w r ó ż b i a r s k i c h . Zazdrość zapewne �I I . 35. Cygan traktorzysta, A z j a Ś r o d k o w a , Z S R R ; i l . 36. Moda z lat 60-tych, Polska P u l i k a s t a ł t u ż przy mnie, p r z e s u w a j ą c palcami prawej ręki w z d ł u ż szerokiej klapy mojej marynarki, l e w ą ręką t r z y m a j ą c Zurkę za k l a p ę . W mgnieniu oka o d e r w a ł on bez w y r a ź n e j przy­ czyny m o j ą k l a p ę i część kołnierza Żurki. K i e u c z y n i ł tego w gnie­ wie. S t a ł e m p o r a ż o n y . S ł y s z a ł e m , j a k m ó w i do mnio jakby z oddali: «Niech niszczy się i zdziera twoje odzienie, o b y ś sam jednak ż y ł w zdrowiu i p o m y ś l n o ś c i » (Te khalion taj te szingerd ż o n cze. gada, haj tu te trajs sastimasa taj w o j a s a ) . " 102 P R Z Y P I S Y 1 R o m a to nazwa w ł a s n a C y g a n ó w (1. poj. R o m ) . W Polsce w powszechnym u ż y c i u wśród n i e - C y g a n ó w jest ta druga nazwa. Mimo jej c z ę s t o pejoratywnego odbioru u ż y w a j ą jej t a k ż e sami R o m a , ale tylko w rozmowach z nie-Cyganami; s t ą d z uwagi na istniejącą o b o c z n o ś ć nazwy b ę d ą tutaj u ż y w a n e wymiennie Marcin Bielski, Kronika, tho iesth Historya Świata, Kra­ k ó w 1564, przedruk Warszawa 1976, s. 262. (W cytatach za­ chowano o r y g i n a l n ą p i s o w n i ę i i n t e r p u n k c j ę . ) Antoni Nowosielski, Pogranicze naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII, K i j ó w , 1863, t. 1, s. 59 E m i l i a Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratysława 1964, s. 253 Ignacy D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830 Narbutt, op. cit., s. 84—86 J ó z e f G l u z i ń s k i , Cyganie, (w:) Kalendarz Polski Ilustro­ wany Jana Jaworskiego, Warszawa 1865, s. 30 M. Dowoyno-Sylwestrowicz, The Lithuanian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Socioty" vol. 2, nr 2 1891, s. 107— 109 Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą, Tygodnik Ilustrowany, N r 29, 1S.VII.1868 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Wincenty Pol, Północny Wschód Europy, K r a k ó w 1870, 214 O Goohring, Polen unter russischer Herrschaft — Reisen und Sittenschilderungen, t. 2, L i p s k 1843, s. 26—30; z a : J e r z y Fioowski, Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 65 G l u z i ń s k i , op. cit., s. 30 Cyganie w Królestwie Polskim, Dodatek do Gazety Lwow­ skiej, nr 4, 1851 Horvathova, op. cit., s. 254 Narbutt, op. cit., s. 78—79 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 30—31 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 33—35 H o r v a t h o v a , op. cit., s. 249 H e n r y Thomas Crofton, The Former Costume of the Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. 2, nr 3, 1909, s. 208, 220, 224 Ficowski, op. cit., s. 10; w i a d o m o ś ć dotyczy przybycia C y g a n ó w do Bolonii w 1422 r Crofton, op. cit., s. 219—220 Goehring, op. cit., s. 26—30 Maria Gutkowska-Rychlewska, Historia, ubiorów, Wroclaw 1968, s. 300 Bardzo podobny widzimy również na siedemnastowiecz­ nej rycinie p o c h o d z ą c e j z Czech. Nakrycia g ł o w y i pewne szcze t. 2, s. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 121 I �122 ��I I . 42, 43. K o b i e t y z grupy Polska, R o m a , 1979 r. g o ł y ubioru poohodząoej z X V I I I w. ryciny z W ę g i e r przedsta­ wiającej C y g a n ó w — flecistę i dobosza, p o r ó w n a n i e z w ę g i e r s k i m ubiorem noszonym w k o ń c u X V I I i n a pocz. X V I I I w. potwier­ dzają wnioski z poprzednich p r z y k ł a d ó w HorvAthova, op. cit., s. 249 HorvAthova, op. cit., s. 250, 267 Tadeusz Czacki, O Cyganach, (w:) Pomniki historyi i li­ teratury polskiey, K r a k ó w 1836, t. 1, s. 86. C . J . Popp Serboianu, Les Tsiganes, Paris 1930, s. 47—53. W 1855 r . w y d a n y zostaje tzw. Statut N i e w o l n i k ó w , r e g u l u j ą c y p o w i n n o ś c i i prawa C y g a n ó w - n i e w o l n i k ó w , a rok p ó ź n i e j do­ kument n a d a j ą c y im w o l n o ś ć . Nadal jest niejasne prawie tajem­ nicze i oiągle m a ł o zbadane, j a k b y ł o m o ż l i w e by p o z o s t a j ą c od p o k o l e ń w zależności, takiej że bywali sprzedawani na targach jak b y d ł o czy inny towar znaleźli siłę i potrafili w momencie otrzymania wolności nie tylko porzucić ziemie, gdzie przebywali, ale rozejść się po całej d o s ł o w n i e Europie p r z e d o s t a ć się na kontynent a m e r y k a ń s k i , z j a w i ć s i ę w Australii. Najprawdopo­ dobniej zatem nie b y ł a owa niewolnicza z a l e ż n o ś ć — przynaj­ mniej dla części — tak o b e z w ł a d n i a j ą c a , b y p o z b a w i ł a ich wew­ n ę t r z n e j dynamiki i chęoi do w ę d r o w a n i a ; b y ł a ona pewnym formalnym statusem raczej niż faktycznym p r z y w i ą z a n i e m do miejsca. Nie wydaje się jednak i to w y j a ś n i e n i e w y s t a r c z a j ą c e — jakieś inne przyczyny, dziś jeszcze nie zbadane, nieznane, mu­ s i a ł y z ł o ż y ć się n a o w ą g w a ł t o w n ą i n w a z j ę K e ł d e r a s z ó w i Lo-^ w a r ó w na E u r o p ę i A m e r y k ę . S ą d z ę ż e poznanie t y c h przyczyn — t k w i ą c y c h b ą d ź w samych R o m a c h , b ą d ź w historii i proce­ sach s p o ł e c z n y c h , ekonomicznyoh, politycznych z a c h o d z ą c y c h w p o ł o w i e u b i e g ł e g o wieku na obszarze dzisiejszej R u m u n i i — jest jednym z bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i w a ż n y c h z a g a d n i e ń z przeszłości C y g a n ó w Ficowski op. cit., s. 72 E r i c Otto Winstedt, The Gypsy Coppersmiths' Invasion of 1911—13, ,,Journal of the G y p s y Lore Society", vol. V I , nr 4, 1912—13, s. 267 F i c o w s k i , op. cit., s. 73, 153 P o t w i e r d z a j ą to opisy i zdjęcia wykonane w pocz. X X w. kotlarzy p r z y b y ł y c h do K a n a d y i S t a n ó w Zjednoczonych z E u ­ ropy — patrz Matt Т . Salo, Sheila M . G . Salo, The KalderaS in Eastern Canada, Ottawa 1977 C h y b a że w ogóle mamv do czynienia z j e d n ą g r u n ą , tzn. ż e k i e d y ś L o w a r z y i K e ł d e r a s z e stanowili całość, k t ó r a z r ó ż n i c o w a ł a się p r z e b y w a j ą c na innvch obszarach, ale nie aż tak, b y b y ł a to zmiana z u p e ł n a . Po zniesieniu niewolnictwa i wyruszeniu w w ę d r ó w k ę z n ó w obie grupy s p o t y k a ł y s i ę i kon­ t a k t o w a ł y . R ó ż n i c e w i ę c s p r o w a d z a ł y się do cech d r u g o r z ę d n y c h , 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 a c a ł y problem odrębności L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w b y ł b y stwo. rzony przez c y g a n o l o g ó w . N i e k t ó r e dane zdają się p o t w i e r d z a ć t ę w ł a ś n i e m o ż l i w o ś ć podobnie j a k niejasności w rozgraniczeniach t y c h grup — w k a ż d y m razie jest to obeonie jedna z ciekawszych moim zdaniem kwestii w badaniach nad Cyganami. F i c o w s k i , op. cit., s. 154 Horvathovd, op. cit., s. 252 O Bomima-Ciganima u Vojvodini, Nowy Sad 1979, s. 19. 83, 175 Magdalena Bartkiewicz, Polski ubiór do 1864 roku, Wroc­ ł a w 1979, s. I l l Nazwy król, hrabia, książę, rycerz, vataf, v a j d a (woje­ woda) przyjmowane b y ł y przez C y g a n ó w w r ó ż n y m okresie z j ę z y k ó w i kultury miejscowej, w e d ł u g ó w c z e s n y c h z w y c z a j ó w i zasad w y r ó ż n i a n i a i honorowania o s ó b o w y ż s z y m statusie we w ł a s n e j grapie; są to w i ę c określonia przeznaczone na potrzeby nie-Cyganów Kazimierz W ł a d y s ł a w W ó j c i c k i Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, t . 2, s. 196 N a r b u t t , op. cit., s. 131—132 Narbutt, op. cit., s. 128 Narbutt, op. cit., s. 86—88 J ó z e f G l u z i ń s k i , Król cygański i Akademia Niedźwiedzia, w : Kalendarz Polski Ilustrowany J. Jaworskiego, Warszawa 1Я67. s. 58 , , W i s ł a " , t. 11, 1897, s. 799 Obozowisko cygańskie... F r a n s de Ville, Tziganes. Temoins des Temps, Bruksela 1956, s. 121 O Bomima..., s. 80 O Bomima..., s. 86; informacja dotyczy B a n a t u , k t ó r y w okresie wojny z o s t a ł z a j ę t y przez W ę g r y , a no wojnie po­ wrócił do J u g o s ł a w i i — wskazuje t a k ż e , że owa oznaka starszeń­ stwa c y g a ń s k i e g o z o s t a ł a uznana oficjalnie przez w ł a d z e , o czvm ś w i a d c z ą c h o ć b y w s t ą ż k i w barwach narodowych k r a j u i fakt w r ę c z a n i a przez w ł a d z e odpowiednich legitymacji starszym cygańskim R o n a l d L e e , The Gvpsies in Canada. ..Journa.l of tho Gypsy Lore Society", vol. X L V I nr 1—2, 1967, s. 28 F i c o w s k i , op. cit., s. 85 M o ż l i w a jest t e ż inna interpretacja wyprowadzenia laski jako oznaki g o d n o ś c i od desto —• p a ł k i , k t ó r e j powszechnie od E u r o p y po Azje u ż y w a l i Cyranie w trakcie w ę d r ó w e k i w celach sa,moobrony. W najprostszornio zdobionej postaci k i j a bib palki z twardego drewna u ż y w a n e b y ł o desto jeszozo po ostatniej wojnie. W e d ł u g informacji uzyskanych w s p ó ł c z e ś n i e p a ł k i owe b v ł v 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 �dodatkowo .'.diibiom- metalom - - co z w i ę k s z a ł o ich w a r t o ś ć o b r o n n ą . Niekiedy też — b y ć moio nio tylko ze w z g l ę d ó w este­ tycznych — by-ly podrzeźbiane (takie desto zwieńczono rzeźbioną g t o w ą l u d z k ą p o c h o d z ą c e z jednej z grup Polska R o m a znaj­ duje się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Tarnowie). W ł a ś n i e szefowie grup czy t a b o r ó w miewali p o n o ć takie w y r ó ż n i a j ą c e się, zdobione desto, jak informowali mnie r o z m ó w c y z Polska R o m a i Chatadytka R o m a . T a k więc desto, p o c z ą t k o w o tylko obronne n a r z ę d z i e , z czasem pod w p ł y w e m obserwacji otoczenia m o g ł o s t a ć się takżo atrybutom p r e s t i ż u , o z n a k ą g o d n o ś c i przy­ wódcy. 5 2 O Bomima..., s. 47, 162, 192, 221, 298, 312 — w n i e k t ó r y c h miejscowościach b y ł y krawcowe nie-Cyganki, które specjalizo­ w a ł y się w szyciu o d z i e ż y wg gustu c y g a ń s k i e g o ; Mirko R . Barjaktarovic, Oaza apatinekih Gigana, ,, Rado v i Vojvodjanskih Muzeja", Subotica 1968, nr 12—13, s. 195; Narody Zarubieżnoj Jawropy, Moskwa 1964, t. 1, s. 907; Jean-Paul Clóbert, Les Tziganes, P a r y ż 1961, s. 227—228 W . N . D o b r o w o ł s k i j , Kisielewskije Cygany, ,,Żiwaja Sta­ l i n a " . 1897, s. 33; O Bomima..., s. 18; M . Euge.no Pittard, Les Tziganes ou Bohćmiens, Genewa 1932, s. 39; G . P . Sniesariew, Sriednieaziatskije Cyganie, „ K r a t k i j e soobszczenija Instituta Etnografii", z. 34, 1960, s. 27; Ficowski, op. cit., s. 154; Tadeusz D z i o r ż y k r a y - R o g a l s k i , Z badań nad ubiorem polskich Cyganów z terenu województwa białostockiego, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 11, 1972, s. 355—365; S . A . Tokariew, Etnografija narodów SSSB, Moskwa 1958, s. 214; Frederic i Anne Max, The Gypsies of Hon­ duras, „ J o u r n a l of the Gypsy L o r e Society", vol. X L V I I I , 196.9, nr 1—2, s. 10 5 3 5 4 Wasil Mariuow, Nabiiudienija wrchu bita na Cigani w Bulgarija, „ I z w i o s t i j a na Etnografskija Institut i Muzej , t. 5, Sofia 19U2, s. 260; Pittard, op. cit., s. 39; Tihomir P . Djordjevic, Vsrte Cigana u Srbiji, „ N a s narodni zivot", t. 6, 1932, s. 97; Mileuko S . Filipovie, Visocki Cigani, Zagrzeb 1932, s. 13, 19; H e r m a n n Arnold, Some Observations on Turkish and Persian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society", vol. X L V I , 1967, nr 3 — 4 , s. 113; Narody Śriedniej Azii i Kazachstana, Mos­ k w a 1963, t. 2, s. 605; Anetta G ł u d k o w s k a , Cyganie w Iraku, Warszawa 1981, praca magisterska I n s t y t u t Orientalistyczny U W , s. 8—-9; W . I . Koczniew, Nasiełenije Cejłona, Moskwa 1965, s. 251; W . P . Papazijan, Armianskije Bosza {Cyganie), w : „ E t n o g r a f i c z o s k o j e obozrienije", 1901, s. 114, 119; D a v i d W . Pickett, The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. X L V , 1966, nr 1—2, s. 15 5 5 Clóbert, op. cit., s. 227—228;;W.J. Sanarow, The Siberian Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore. Society", vol XLIX, 1970, nr 3—4, s. 132 I r v i n g Brown, The Gypsies in America, „ J o u r n a l of the Gypsy Loro Society", vol. V I I I , 1929, nr 4, s. 157; Max, op. cit., s. 10 J a n Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 119; badania własno Tokariew, op. cit., s. 214. Papzijan, op. cit., s. 114 Yoors, op. cit., s. 67 Ficowski, op. cit., s. 149 O Bomima.... s. 18, 72, 106, 273, 283 Dobrowolski, op. cit., s. 5 Hoi'vathovii, op. cit., s. 253; D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i , op. cit., s. 365 O . P . Barnnikow, Ukraiński Cigany, K i j ó w 1931, s. 31 Max, op. cit., s. 8 N . G . Demeter, Niekotoryje czerty siemiejnowo byta Cygan Kełderari, (w:) Połiewyje issliedowanija Instituta Etnografii, Moskwa, 1979, s. 49 O Bomima..., s. 152, 176, 211, 221, 223, 227 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 I I . 44. Stary Cygan z klanu Kełderari — kotlarzy, w o d ś w i ę t n y m stroju ze srebrnymi guzami 125 I �J tWW питы I ' UJJE i r s i i i e J , -it p^* Г , 45 46 I I . 45. P o c z t ó w k a z Cyganem h i s z p a ń s k i m , 1904 г.; il. 40. P o c z t ó w k a z C y g a n k ą e g i p s k ą , 1905 r. 6 9 O Bomima..., s. 19 Anne Sutherland, The Body as a Social Symbol Among the Bom (w:) The Anthropology of the Body, L o n d y n 1977 s. 375—390 Ficowski, op., cit. s. 160; obserwacjo w ł a s n e J u d i t h Okely, Gypsy Women, Models in Conflict, (w:) Perceiving Women, L o n d y n 1975. s. 64 Ficowski, op. cit., s. 171 Ficowski, op. cit., s. 160, 171 Menyhert L a k a t o s , Krajobraz widziany przez dym, W a r ­ szawa 1979, s. 79, 168 Ficowski, op. cit., s. 161 Okely, op. cit., s. 63 0 Bomima..., s. 264; P a v l a Strukelj- Bomi na SlovcnskemL u b l a n a 1980, s. 183—184 Ficowski, op. cit., s. 258 Ficowski, op. cit., s. 142 Brown, op. cit., s. 9 Lawronce G . Green, Posliednije tajny Staroj Afryki, Moskwa 1966 (przekład z angielskiego), 8. 78; Serboianu, op. cit., s, 35; i in Green, op. cit., а. 68; Sniesariew, op. cit., s. 10 Clebert, op. cit., s. 47—48 Horvathova, op. cit., s. 256; badania prowadzone wraz z g r u p ą s t u d e n t ó w w latach 1981, 1982 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 Rene K o n i g , Potęga i urok mody. Warszawa 1979, s 98 Piotr Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. W a r s z a w a 1975, s. 70, 75 Konig, op. cit., e. 62, 110, 236 Yoors, op. cit., s. 43 K o n i g , op. cit., s. 21; patrz t a k ż o Jurij Ł o t m a n , O se­ miotyce pojęć ,,wstyd" i ,,strach" w mechanizmie kultury, (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 202—205 Yoors, op cit,. s. 195 B a r b a r a Adams, J u d i t h Okely, D a v i d Morgan, D a v i d Smith, Gypsies and Government Policy in England, L o n d y n b.d., s. 48, autorzy w s p o m i n a j ą o surowych uwagach pod adresem kobiety n i e c y g a ń s k i e j , k t ó r a w e s z ł a do obozowiska w szortach i o b c i s ł y m , wydekoltowanym sweterku K o n i g , op. cit., s. 174 0 Bomima,,., s. 53; Strukelj, op. cit., s. 184 Sutherland, op. cit., s. 376 K o n i g , op. cit., a. 20 Okoly, op. cit., s. 62; obserwacje w ł a s n o ; por. t a k ż e Ł o t m a n , op. cit., Okely, op. cit., s. 61 Sutherland, op. cit., s. 385, 388 Yoors, op. cit., s. 87 Yoors, op. cit., s. 43 J a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973, s. 149—150 Fot.: L . Mróz 126 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d701b61e2a6590774f22006e6cfc0a.pdf e148f3ba23212b7cb705231ce40e44a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3184 Title A name given to the resource Cyganie ze zdjęć Ignacego Kriegera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz CYGANIE ZE ZDJĘĆ IGNACEGO KRIEGERA W Muzeum Historycznym miasta K r a k o w a znajduje się liczący o k o ł o 9 000 szklanych klisz zbiór zwany archiwum K r i e gora, z a w i e r a j ą c y zdjęcia z lat 1860—1926. Zawiera on obszerną d o k u m e n t a c j ę dawnego K r a k o w a z u w z g l ę d n i e n i e m architektury, d z i e ł sztuki, a t a k ż e charakterystycznych postaci z krakowskiej ulicy. Z n a j d u j ą s i ę tu m.in. zdjęcia C y g a n ó w K e ł d e r a s z ó w , sportretowanych zapewne w k o ń c u X I X w . 1 K e ł d e r a s z e , to przedstawiciele wielkiego szczepu c y g a ń s k i e ­ go, k t ó r z y po wielu wiekach niewolniczego pobytu w p a ń s t w a c h M o ł d a w i i , W o ł o s z c z y z n y i Siedmiogrodu wyruszyli w latach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ubiegłego wieku n a kolejną w ę d r ó w k ę do E u r o p y Ś r o d k o w e j i dalej. Wraz z innym szczepem, Lowarami, zaludnili niebawem drogi wielu p a ń s t w , w z b u d z a j ą c w s z ę d z i e n i e m a ł ą sensację, zwracając n a siebie p o w s z e c h n ą u w a g ę egzotycziiyn, strojem . 2 Cyganie spotretowani przez Kriegera to n i e w ą t p l i w i e K e ł ­ derasze, k t ó r z y dotarli na nasze tereny po przemierzeniu o b s z a r ó w imperium carskiego, na co w s k a z y w a ł y b y szerokie, bufiaste spodnie, wpuszczono do wysokich b u t ó w . Bowiem pierwsi K e ł ­ derasze, k t ó r z y pojawili się w Galicji i K r ó l e s t w i e b e z p o ś r e d n i o z W ę g i e r i R u m u n i i , nosili stroje bardziej „ w ę g i e r s k i e " . Portre­ t u j ą c y ich w 1868 r. Wojciech Gerson t a k i d a ł komentarz do swego r y s u n k u (il. 1): 3 „ C y g a n i e ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . Węgiorskie k o ł p a o z k i p i l ś n i o w e , spodnie obcisłe, naszywane, buty długie. W ó j t nosi k r ó t k ą b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e węgierski. S k ł a d a się z krótkiej koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w a r ó w d ł u g i c h , a tak szerokich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c y . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki n a g ł o w a c h , pojedynczo w tyle w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , pieniądze srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z talarów, a częstokroć i z ł o t y c h d u b l o n ó w " . 4 Opis ton zgodny jest z z a ł ą c z o n y m rysunkiem. W i d a ć t u d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n w o b c i s ł y c h , wyszywanych spodniach, a t a k ż e m ł o d e g o c h ł o p a k a w charakterystycznych spodniach o bardzo szerokich nogawkach . N i c w i d a ć jedynie na owym r y ­ sunku m ę ż c z y z n y w „ b e k i e s z y o srebrnych guzach", co wydaje się oczywiste, jako że scena ukazuje kotlarzy przy pracy, w której w ó j t z racji pozycji w taborze pewnie zazwyczaj nie u c z e s t n i c z y ł . 5 P o r ó w n u j ą c ten pierwszy wizerunek K e ł d e r a s z ó w z serią zdjęć Kriegera z a u w a ż y ć m o ż n a niewielkie zmiany w ich stroju, które to d o k o n a ł y się na przestrzeni k i l k u d z i e s i ą t k ó w lat, dzie­ l ą c y c h oba przedstawienia C y g a n ó w , b ą d ź t e ż s ą wynikiem in­ tensywnych w p ł y w ó w , co m i e ć m o ż e z w i ą z e k z odmiennymi szlakami w ę d r ó w k i . B i o r ą c jednak pod u w a g ę fakt, że s ą to K e ł d e r a s z e po prostu z innej grupy, oraz żo czas j a k i dzieli po­ wstanie r y s u n k u Gersona i fotografii Kriegera jest stosunkowo niewielki (najwyżej różnica jednego pokolenia), stwierdzić n a l e ż y , żo o d m i e n n o ś c i w stroju d o t y c z ą zasadniczo s z c z e g ó ł ó w , pomi­ jając bufiaste spodnie w wizerunkach fotograficznych. Podobnie j a k inne postacie zo z d j ę ć Kriegera, Cyganie sfo­ tografowani s ą na tle zwisającej tkaniny, upozowani w e d ł u g ó w c z e s n e j mody fotograficznej. Krieger bowiem nie p o r t r e t o w a ł 127 �128 �swych modeli w naturalnym otoczeniu, ale zapraszał do swoj pracowni. Archiwum „ c y g a ń s k i e " Kricgera zawiera 11 n e g a t y w ó w szklanych, na k t ó r y c h sportrotowano cale sylwetki 4 m ę ż c z y z n i 2 kobiet. T a k więc n i e k t ó r e postacie p o w t a r z a j ą się (jedna trzykrotnie, i l . 3—5), a różnice ujęć s ą w dwu przypadkach ledwie widoczne. 9 zdjęć przedstawia pojedyncze postacie. N a dwu z d j ę c i a c h s ą dwaj m ę ż c z y ź n i , ci sami, a ujęcia różnią się zasadniczo t y m , że t ę s a m ą fajkę trzyma raz joden, raz drugi z m ę ż c z y z n (il. 6, 7). Material do analizy postaci portretowanych przez Kriegera daje się w z b o g a c i ć o jeszcze jedno, bardzo interesujące zdjęcie, k t ó r e g o negatywu nie udało się w archiwum odnaleźć, a które znajduje się w zbiorach ikonograficznych Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. Jest to n i e w ą t p l i w i e zdjęcie z tej samej serii, przedstawia bowiem 2 postacie uprzednio fotografowane oraz j e d n ą n o w ą (il. 2). F a k t ten oraz ustawienie postaci pozwala ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć p r z y p i s a ć Kriegerowi autorstwo zdjęcia. Pewne jego s z c z e g ó ł y w s k a z y w a ć by m o g ł y , że nie z o s t a ł o ono wykonane jednocześnie z poprzednio wymienionymi (o czym niżej). W sumie więc Krieger u w i e c z n i ł n a swych zdjęciach 7 K e ł ­ d e r a s z ó w , w t y m 2 kobiety. Jest to dziś niezwykle cenny doku­ ment, z w ł a s z c z a do analizy stroju C y g a n ó w . W oparciu o przokaz Gersona (zarówno rysunek j a k i komen­ tarz) oraz p ó ź n i e j s z e opisy stroju K o t l a r z y w n i o s k u j ę , że są to przedstawiciele bogatej warstwy C y g a n ó w , przy czym jeden z nich, n a j w y ż e j trzydziestoletni m ę ż c z y z n a , pełni rolę p r z y w ó d c y ( w ó j t a ) . W skazuje na to laska, k t ó r ą trzyma na zdjęciu grupowym (il. 2). N a t y m samym zdjęciu pokazany jest stary Cygan, bosy, w szerokich, p ł ó c i e n n y c h spodniach i bez jakichkolwiek o z d ó b . Znając zamiary Kriegera z dokumentowania m o ż l i w i e różnorod­ nych t y p ó w n a l e ż y w n i o s k o w a ć , że umieścił tu celowo dla kon­ trastu również i przedstawiciela ubogich C y g a n ó w . Najpewniej b y ł on p o s t a c i ą w ł a ś n i e t y p o w ą , a ci bogato odziani m ę ż c z y ź n i stanowili mniej liczną elitę. Może byli n a j b o g a t s z ą r o d z i n ą w taborze ? Bez w ą t p i e n i a tak m o ż n a p o w i e d z i e ć o sportretowan y m wójcie. Sądząo po ilości srebrnych ( z ł o t y c h ) g u z i k ó w u kurtek, lub ich braku, mamy tu prezentację szerokiego zróżnicowania m a j ą t k o w e g o (społecznego) w łonie prawdopodobnie tego samego taboru K e ł d e r a s z y . N i e k t ó r e ze zdjęć Kriegera znane są z publikacji, ale p o n i e w a ż na ogół j a k o ś ć repiodukcji w druku jest dość kiepska, d y s p o n u j ą c ostrymi, p o w i ę k s z o n y m i odbitkami d o k o n a ł e m m o ż l i w i e szczegó­ łowej analizy (pod lupą) e l e m e n t ó w stroju sfotografowanych Cyganów. S z c z e g ó ł o w y opis stroju zacznę od mniej skomplikowanego ubioru obu kobiet. Jedna z nich (il. I I ) znajduje się na obu zdję­ ciach. Ma n a g ł o w i e k w i e c i s t ą c h u s t ę , wiązaną z t y ł u , z opadają­ cymi na ramiona k o ń c a m i . Chusta wskazuje n a m ę ż a t k ę . B l u z k a w i ą z a n a pod s z y j ą , z niskim, marszczonym k o ł n i e r z e m , z ą b k o ­ wanym, bardzo obszorna, marszczona. R ę k a w y nisko wszyte, z szeroką, m a r s z c z o n ą kryzą' u n a d g a r s t k ó w . W z ó r bluzki —• kratkowy. Bogato marszczona s p ó d n i c a , w i ą z a n a w pasie, o drob­ nym wzorze geometrycznym. N a przedzie fartuch z dwu r ó ż n y c h k a w a ł k ó w m a t e r i a ł u , grubo ręcznie zeszytych. Cyganka jest bosa. Druga kobieta (il. 9 — 1 0 ) sfotografowana raz w pozycji sto­ j ą c e j , oparta ręką o krzesło, na drugim zdjęciu siedzi na t y m krześle. Kwiecista chusta zsunięta jest n a ramiona, końce zwią­ zane w w ę z e ł p o n i ż e j piersi. Z o d k r y t ą g ł o w ą c h o d z i ć m o g ł y I I . 6, 7. „ S ą to spodnie z grubego materiału, bufiasto wpuszczone do szerokich b u t ó w . Na całej powierzchni bogate aplikacje s z e r o k ą t a ś m ą m a t e r i a ł u (...) układające się wzorem wielokrotnych p ę t l i c " 129 I �I I . 8. „ N a j b a r d z i e j r z u c a j ą c y m s i ę w oczy elementem stroju K e ł d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromne guziki"; il. 9. , , Z o d k r y t ą g ł o w ą clio dzić m o g ł y tylko panny" tylko panny, ale na zdjęciu widzimy dojrzałą k o b i e t ę , niewątpli­ wie m ę ż a t k ę . Zsunęła więo c h u s t k ę tylko na c h w i l ę , pewnie na p r o ś b ę fotografa, co wydaje s i ę na tyle i n t e r e s u j ą c e , że zwyczaj oyganski surowo z a k a z y w a ł odkrywania g ł o w y m ę ż a t k o m przy obcyoh. Fotografowana z g o d z i ł a się więc na pewno za przyzwo­ leniem m ę ż a , k t ó r y b y ł obecny przy zdjęoiu. K o b i e t a odziana jest w b l u z k ę jasną z wzorem haftowanym, o kroju t y m samym co u poprzedniej, tylko r ę k a w y są bardziej suto marszczone, a k r y z a u n a d g a r s t k ó w obszyta k o r o n k ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a n a apaszka. S p ó d n i c a od p o ł o w y w y s o k o ś c i w dół ozdobiona haftem dziurkowanym, tak samo fartuch. N a nogach sznurowane trzewiki, sięgające nieco p o w y ż e j kostki. P o obu stronach dziurek od s z n u r o w a d e ł rząd o z d ó b , na fotografii widocz­ n y c h jako białe plamki. Mogą to b y ć pompony, a m o ż e cekiny (monety?). Obie Cyganki m a j ą długie naszyjniki z wielkich monet, m i ę d z y k t ó r y m i wplecione s ą mniejsze. R ó w n i e ż w warkocze wplecione s ą monety różnej wielkości, a t a k ż e guzy. Zupełnie natomiast nie w i d a ć k o l c z y k ó w . Strój obu kobiet bardzo jest po­ dobny do u k ł a d u z rysunku Gersona. Sfotografowani przez Kriegera m ę ż c z y ź n i ubrani są, z w y j ą t ­ kiem ubogo odzianego, starego Cygana ze zdjęcia grupowego (il. 2) dość jednolicie, a różnice w y s t ę p u j ą g ł ó w n i e w ilości o z d ó b . T o w a r z y s z ą t e ż im różne rekwizyty. Przyjrzyjmy się najpierw grupowej fotografii, ukazującej C y g a n ó w w najbardziej r ó ż n o r o d n y m odzieniu. Siedzący na kotle Cygan u b i a n y jest w w y p u k ł y kapelusz z m a ł y m , lekko podwi­ n i ę t y m rondem. K o s z u l a w i ą z a n a pod s z y j ą , z g ł ę b o k i m rozcię­ ciem. TJ koszuli niewielki, marszczony kołnierz. Koszula z p r ą ż k o ­ wanego m a t e r i a ł u , skrojona tak samo jak bluzki kobiet, ale w nad­ garstkach r ę k a w y spięte w wąski mankiet, u k ł a d a j ą się bufiasto. Spodnie i buty u tego Cygana są lepiej widoczne na innym zdjęciu (il. 3, 6). S ą to spodnie z grubego m a t e r i a ł u , bufiasto wpuszczone 130 do szerokich b u t ó w . N a całej powierzchni bogata aplikacja sze­ roką t a ś m ą m a t e r i a ł u , we wszystkioh przypadkach układająca się wzorem wielokrotnych pętlic, ś r o d k i e m i po bokach nogawki. Po bokaoh pojedynczy (u innych p o d w ó j n y ) szeroki lampas z z ą b k o w a n y m i brzegami. L a m p a s górą dochodzi do rozcięoia kieszeni. Spodnie s i e d z ą c e g o na krześle Cygana (il. 8) m a j ą drugi lampas z a c z y n a j ą c y się w p o ł o w i e ' w y s o k o ś c i nogawki, a dalej b i e g n ą c y w poprzek przez p o ś l a d k i , j a k np. we w s p ó ł ­ czesnych portkach p o d h a l a ń s k i c h . Wszystkie spodnie, gdzie to widoczne, m a j ą u k o ś n e kieszenie. Z przodu dwa przypory; u w ó j t a (il. 3 — б ) o z ą b k o w a n y c h brzegach. Górą m a t e r i a ł spodni z a g i ę t y i zszyty w tunel dla przeciągnięcia pasa. P a s s k ó r z a n y , z k l a m r ą w i d o c z n ą w lewym przecięciu przypora. W ó j t ma klamrę szeroką, z reliefem w y p u k ł y m , p r z e d s t a w i a j ą c y m p o ś r o d k u p o s t a ć l u d z k ą z uniesionymi do g ó r y r ę k a m i , a po jej bokach syme­ trycznie uniesione n a tylnych nogach konie. B u t y wszystkioh K e ł d e r a s z ó w , z w y j ą t k i e m biedniej odzia­ nego Cygana (z i l . 6, 7) są wyszywane, przy czym motywem do­ m i n u j ą c y m jest serce. Górą but w y o i ę t y ozdobnie. Brzegi cholewy oraz szew z boku wzmocnione pasem s k ó r y z z ą b k o w a n y m krajem. Najbardziej reprezentacyjnie ubrany jest o c z y w i ś c i e w ó j t , p o s t a ć w y s t ę p u j ą c a p o ś r o d k u fotografii grupowej oraz samotnie na trzech innyoh z d j ę c i a c h (il. 3—5). Stoi on oparty p r a w ą ręką na wysokiej lasce, l e w ą podtrzymuje długą fajkę t r z y m a n ą w ustach. N a wszystkich z d j ę c i a c h ma on k a m i z e l k ę w ł o ż o n ą na z n a n ą już z opisu koszulę. Obie p o ł y kamizelki aplikowane s ą p ę t l i c a m i , tak jak spodnie. P r a w a pola obszyta dwoma r z ę d a m i p ł a s k i c h , d u ż y c h g u z i k ó w . Ze źródeł wiadomo, że b y ł y to guziki srebrne, a czasem z ł o t e . Ze zdjęcia nie w i d a ć tego, a i źródła nie p o d a j ą , ale wydaje s i ę prawdopodobne, ż e s ą to monety. T y m bardziej, że poza owymi p ł a s k i m i „ g u z i k a m i " ozdobie s ł u ż ą c y m i , kamizel- �I I . 10, 11. „Obie Cyganki mają długie naszyjniki z wielkich monet, m i ę d z y które wplecione są mniejsze" k a zaopatrzona jest w pięć wielkich w y p u k ł y c h g u z i k ó w , w y r a ź n i e przeznaczonych do zapinania, co w i d a ć na innych (и. o, 7). zdjęciach Bk Po lewej stronio wisi ł a ń c u s z e k (od zegarka) zaczepiony k ó ł k i e m u dziurki od guzika, drugi koniec chowa się w kioszeni kamizelki. TJ ł a ń c u s z k a w i s z ą duże monety. I n t e r e s u j ą c y jest jeszcze jeden s z c z e g ó ł ubioru w ó j t a , w y s t ę ­ p u j ą c y również u jego s i e d z ą c e g o towarzysza, tyle, że na innym z d j ę c i u , gdzie jest on ubrany w k u r t k ę (il. 6, 7). Jest to chustka jednym rogiem z a w i ą z a n a u tej samej dziurki co ł a ń c u c z e k , zwisająca ukosem poprzez brzuch i Włożona do kieszeni spodni, ale tak. że jej k o ń c e luźno z w i s a j ą na z e w n ą t r z . TJ wymienionego przed c h w i l ą Cygana chusta z frędzlami w ł o ż o n a jest do kieszeni kurty. B y ł b y to p o d r ę c z n y schowek na p i e n i ą d z e , znany naszym c h ł o p o m , tylko że t u demonstrowany na z e w n ą t r z , aczkolwiek zabezpieczony p r z y w i ą z a n i e m przed e w e n t u a l n ą kradzieżą. Inno postacie z fotografii Kriegera ubrane są w kurtki z rę­ kawami, z w y ł o ż o n y m k o ł n i e r z e m . R a z kurtka obszyta jest baran­ kiem (il. 6, 7) i aplikowana (fot. 6, 7, 8), innym razem zupełnie skromna, bez o z d ó b . Aplikacje na kurtce p o w t a r z a j ą s i ę , j a k na kamizelce — z przodu, a ponadto w y s t ę p u j ą u d o ł u r ę k a w ó w (il. 6—8). Najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy elementem stroju K e ł ­ d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromno guziki, które d o c h o d z i ł y do wielkości kurzych j a j , a s ł u ż y ł y okazaniu m a j ę t n o ś c i i zapewno pozycji s p o ł e c z n e j . S i e d z ą c y n a krześle Cygan m a aż po trzy rzędy- tych wielkich ozdobnych k r ą ż k ó w umieszczonych na obu polach. Można p o l i c z y ć , że razem daje to 48 srebrnych lub zło­ tych g u z i k ó w . U innego tych g u z i k ó w jest tylko 4, ale s ą one ogromnej wielkości, a k s z t a ł t m a j ą jajowaty. Owo wielkie guziki, srebrne lub złote, przy kurtkach i kami­ zelkach s t a n o w i ł y typowy akcent w stroju K e ł d e r a s z ó w jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i to nie tylko n a terenie Polski. Cyganologiczne pismo angielskie „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society" z a m i e ś c i ł o k i l k a zdjęć K e ł d e r a s z ó w m i ę d z y innym p o c h o d z ą c y c h z Polski (tzn. tu urodzonych), k t ó r z y n o s z ą przy kurtkach w ł a ś n i e charakterystyczne guzy srebrne . 6 Wracając do charakterystyki stroju w ó j t a w s p o m n i e ć trzeba o kapeluszu, k t ó r y jest nieco w y ż s z y niż u innych m ę ż c z y z n , a k r y z ę ma obrębioną skórą. Ze s k ó r y t e ż jest opaska na k a ­ peluszu, za k t ó r ą z a t k n i ę t o długie, bardzo puszyste pióro. N a z d j ę c i a c h , gdzie w ó j t w y s t ę p u j e sam przy piórze jest jeszcze z a t k n i ę t a ukwiecona g a ł ą z k a j a k i e g o ś krzewu, co nota bene pozwala określić dość ściśle porę roku, kiedy zdjęcie b y ł o robione. Mogło to b y ć g d z i e ś na przełomie maja i czerwca. Trzeci kotlarz na zdjęciu zbiorowym, to najskromniej ubra­ ny, stary m ę ż c z y z n a . N a g ł o w i e kapelusz, j a k u innych, lecz z m a ł y m rondom opuszczonym w d ó ł . Ubrany w j a s n ą koszulę odmiennego nieco kroju — rozcięcie pod s z y j ą p ł y t k i e , a za­ pięcie na guziki; r ę k a w y w ą s k i e , s p i ę t e w mankietach. Koszula częściowo wpuszczona w spodnio, bolcami na wierzchu. Spodnie szerokie, p ł ó c i e n n e , ściągnięte w pasie sznurkiem. Na koszuli s t r z ę p y kamizelki ze z w y k ł y m i guzikami. P o z a ubiorem ze zdjęć o d c z y t a ć m o ż n a kilka r e k w i z y t ó w , o który ch j u ż w s p o m n i a ł e m . T a k w i ę c Cyganie ci p a l ą fajki o d ł u g i c h , z a g i ę t y c h cybuchach, z kominkiem z a m k n i ę t y m m e t a l o w ą p r z y k r y w k ą . B y ć m o ż e na wszystkich zdjęciach fi­ guruje ta sama fajka. Cygan s i e d z ą c y na kotle (il. ") trzyma w ręku nieokorowany k i j . M o ż e jest to, z n a j d u j ą c a się zawsze pod ręką desto —• laska służąca do obrony ? Cygan z innego zdjęcia (il. 6, 7) t r z y m a w ręku bicz na d ł u g i m trzonku, również często u ż y w a n y w celach obronnych. r N a ś r o d k o w y m palcu prawej ręki w ó j t a w i d a ć pici ścień z oczkiem. Skromniejszy pierścień widoczny jest t e ż na m a ł y m palcu innego Cygana (il. 7). Najciekawszym n i e w ą t p l i w i e rekwizytem jest wysoka laska w ó j t a . Oparta o p o d ł o g ę , s i ę g a m u po bark. Jest to lekko rozsze­ rzający się ku górze k i j , z a k o ń c z o n y w y s o k ą na około 4 szerokości 131 �dłoni, profilowaną g ł o w i c ą n a b i j a n ą ozdobnymi blaszkami. P o n i ż e j , na drzewcu, widoozna metalowa skuwka. Opis bardzo podobnej laski noszonej przez J a k u b a Znamierowskiego, c y g a ń ­ skiego króla z k o ń c a X V I I I w., podaje N a r b u t t . I d e n t y c z n ą niemal l a s k ę trzyma w ó j t c y g a ń s k i z obrazu Tadeusza Popiela,, reprodukowanego w książce Jerzego Ficowskiego . T a k a sama laska znajduje się w rękaoh Matejasza K w i e k a „ w o d z a narodu o y g a ń s k i e g o " uwiecznionego na zdjęciu z lat dwudziestych na­ szego stulecia, z n a j d u j ą c y m się w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. 7 8 Wszyscy sfotografowani przez Kriegera K e ł d e r a s z e noszą d ł u g i e , k ę d z i e r z a w e w ł o s y oraz nie golone zarosty. Jeszcze k i l k a s ł ó w o samych fotografiach. J a k wspomniano, seria zdjęć z zachowanymi negatywami robiona b y ł a zapewne j e d n o c z e ś n i e . W innym czasie wykonano zdjęcie grupowe. Wska­ z y w a ł y b y na to różnice w n i e k t ó r y c h rekwizytach w ó j t a . Otóż na tym ostatnim zdjęciu nosi 011 na palcu pierścień, którego brak na poprzednich. Nie ma też na kapeluszu gałązki z kwiatami. Ponadto p i z y p u s z c z a ć m o ż n a , że mając w c z e ś n i e j przy sobie l a s k ę z o s t a ł b y z nią sfotografowany na innych zdjęciach. N i e k t ó r e fotografie Kriegera wykorzystywane b y ł y już w publikacjach, a także rozpowszechniane jako podkolorowane zdjęcia w albumach. Znana jest też kolorowana p o c z t ó w k a wykonana na podstawie wymienionego grupowego z d j ę c i a , rozpowszechniana przed 1918 r. Niewykluczone, że zdjęć t y c h Krieger w y k o n a ł więcej a odbitki ( m o ż e też i klisze?) p o z o s t a j ą dotychczas nieznane w j a k i m ś archiwum. P R Z Y P I S Y 1 Ignacy Krieger (1820—1888) prowadził znany zakład fotograficzny w Krakowie przy ul. Grodzkiej a n a s t ę p n i e przy R y n k u . Po jego śmierci atelier objęli Natan i Amalia, dzieci Ignacego. Zakład b y ł czynny do 1920 r. Janusz Andruszkiewicz, Ignacy Krieger, fotograf dawnego Krakowa, „ M a g a z y n K u l t u ­ ralny", 1974 г., nr 3, s. 29—31 J e r z y Fioowski. Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1966, rozdział Inwazja Kełderaszów. t a m ż e , s. 72 * Wojciech Gerson, Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą. „ T y g o d n i k Ilustrowany", nr 29 z dn. 18 V I I 1868 r. Spodnie takie nosili Cyganie K a r p a c c y (osiadli) n a Spiszu p ó ł n o c n y m jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . s 6 2 3 132 7 8 Ficowski, t a m ż e , s. 72—73 t a m ż e , s. 43 t a m ż e , s. 162, zob. też przytoczony opis W. Gersona � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1dfa79c2ea2cd80f95987ec18ff4a12.pdf bda8195c68eb9b4ccd880fcc5aec21f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3186 Title A name given to the resource Mieszkanie cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.139-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryń, Renata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Renata Hryń MIESZKANIA CYGAŃSKIE „ D z i ś prawdziwych C y g a n ó w już nie m a . . . " — żal i nostalgia b r z m i ą w s ł o w a c h piosenki. T y l k o czy na pewno wiemy, za ozęściową odpowiedź na pytanie „kim jestem?". Jednostka określa siebie w znacznym stopniu poprzez g r u p ę , do której k t ó r y m i „ p r a w d z i w y m i " Cyganami tak t ę s k n i m y ? C z y za tymi, n a l e ż y i z tej definicji czerpie skalę w a r t o ś c i , c e l ó w i z a s a d . k t ó r z y powszechnie u w a ż a n i s ą za złodziei i n i e r o b ó w , a m o ż e za Cóż zatem znaczy „ b y ć prawdziwym Cyganem" ? „ R o m 2 tymi, k t ó r z y j a w i ą się gadziom (nie-Cyganom) jako wolni, niczym (Cyganie — przypis R H ) wypracowali p r z e m y ś l n e formy zacho­ n i e s k r ę p o w a n i ludzie ? A m o ż e ani jedni, ani drudzy nie s ą wania swojej t o ż s a m o ś c i i ciągłości kulturowej. Obnosili w ł a s n e „prawdziwi" ? ubóstwo Obiektywnie istniejąca rzeczywistość ma m a ł o znaczący (najczęściej pozorowane), wywoływali wokół siebie m a g i c z n ą aurę, przypisywali zdarzenia d z i a ł a n i o m sił nadprzyro­ i d r u g o r z ę d n y w p ł y w na s p o s ó b jej postrzegania. Poznajemy ją dzonych poprzez wyimaginowane obrazy, albowiem w i ę k s z o ś ć rzeczy czy sposobem i odgradzali n i e w i d o c z n ą zasłoną od nieprzejednanego zjawisk „W i często wrogiego o t a c z a j ą c e g o ich ś w i a t a g a d z i ó w , tak j a k ci zewnętrznego ostatni wznosili mury, by o d d z i e l i ć się od n i e ż y c z l i w y c h ż y w i o ł ó w wielkim, wyobrażamy piekielnym, sobie przed doświadczeniem rozwrzeszczanym chaosie ich. i zajmowali się w r ó ż b i a r s t w e m . U w a l n i a l i się tym ś w i a t a wybieramy to, co nasza kultura p r z e z n a c z y ł a dla nas przyrody. „ W e w n ą t r z " , w osobności, w z a m k n i ę t y m ś r o d o w i s k u , i j e s t e ś m y skłonni do dostrzegania tego, co w y b r a l i ś m y w formie r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a p r z e c i w i e ń s t w e m p o z o r ó w , jakie stwarzali dla ustereotypizowanej dla nas przez n a s z ą k u l t u r ę . " 1 Stereotypy ludzi „ z z e w n ą t r z " . S t a ć ich b y ł o tutaj na n i e s k r ę p o w a n e oka­ bezpie­ zywanie sobie g ł ę b o k i c h uczuć p r z y w i ą z a n i a , d e l i k a t n o ś c i , ufności c z e ń s t w a ; strefę nie w y m a g a j ą c ą poznawania „ o b c y c h " . Badania, i troski, a t a k ż e wzajemnego szacunku." I n n y m i s ł o w y „ b y ć prowadzone Cyganem" implikuje r ó w n o c z e s n e bycie Cyganem i nie-Cyganem; s t a n o w i ą s w o i s t ą strefę b u f o r o w ą s t w a r z a j ą c ą poczucie przez s o c j o l o g ó w a m e r y k a ń s k i c h w y k a z a ł y , iż ci, dla k t ó r y c h uczestnictwo w s z c z e g ó l n e j grupie (np. związku 3 wymaga ciągłego balansowania m i ę d z y „ s w o i m i " a „obcymi" 4 zawodowym, grupie etnicznej lub zawodowej) m a duże znaczenie, i pozostawania w permanentnym stanie d w u z n a c z n o ś c i . Znaczy d ą ż ą bardziej aniżeli inni —• s k ą d i n ą d im podobni — do przyjęcia to, iż s t y k a j ą c się ze ś w i a t e m g a d z i ó w , R o m p o s t ę p u j e (wg kry­ postaw i opinii tej grupy. Informacje, k t ó r y c h grupa dostarcza teriów w ł a s n e j grupy) j a k nie-Cygan — d z i a ł a wtedy zgodnie jednostce ze wzorcem zachowania o b o w i ą z u j ą c y m s t a n o w i ą źródło jej „ s p o ł e c z n e j identyfikacji", dają „na zewnątrz". „ N a 139 �II. ] — 3 . M i e s z k a ń c y c y g a ń s k i e g o L a r a k u na Podlasiu, grupa Chaladytka R o m a , 1977 i 78; i l . 4. Mieszkanie C y g a n ó w z g r u p y Polska Roma, podgrupa Galicyjska, 1980 г.; i l . 5. R o d z i n a c y g a ń s k a w s w o i m mieszkaniu, C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 г . ; i l . 6. Młodo m a ł ż e ń s t w o w s w o i m m i e s z k a n i u , C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 r. 140 �z e w n ą t r z " jawi się w р с т а у т stereotypio, który świadomie realizuje w y o b r a ż e n i a n i e - C y g a n ó w . W tradycyjnej kulturze ludowej p r z e s t i z e ń jest k a t e g o r i ą w y z n a c z a n ą przez o p o z y c j ę oswojone — nieoswojone. 8 „Zabiegi W r ó ż n y c h krajach o b o w i ą z y w a ł y różne programy „ u c y w i ­ magiczne t o w a r z y s z ą c e budowie domu, oprócz w y o d r ę b n i a n i a go lizowania" C y g a n ó w . Jedno było w s p ó l n e : dobry Cygan to o s i a d ł y z przestrzeni przez fakt magicznego tworzenia granicy, s t a n o w i ł y Cygan, a jeszcze lepiej: dobry Cygan to nie-Cygan. W takim uję­ t a k ż e element „ p o z n a w a n i a " przestrzeni i jej „ o s w a j a n i e " . Czło­ ciu oficjalnym „ p r o b l e m u c y g a ń s k i e g o " wolność była r ó w n o z n a c z ­ wiek przy ich pomroy „ u p o r z ą d k o w a ł " obszar, w k t ó r y m m i a ł na z integracją lub t e ż na o d w r ó t : integracja b y ł a warunkiem ż y ć , stał się jego w ł a ś c i c i e l e m . " 7 wolności. Tylko niestety, nawet w ó w c z a s , gdy Cyganie decydowali Nomadyzm C y g a n ó w u ł a t w i ł i m rozszerzenie granic „ z n a n e ­ się napizebywanie w wydzielonych dla siebie tzw. „citó de transit" go" ś w i a t a a kategoria przestrzennej „ s w o j s k o ś c i " przeniesiona t e ż byli p r z e ś l a d o w a n i . E t y k i e t k a „ C y g a n " staje się n i e w i d o c z n ą z o s t a ł a w wymiar s p o ł e c z n y . D l a R o m ó w barierą z a m y k a j ą c ą oswojonego terenu wyznacza osadnictwo własnej grupy (obecnie społeczność R o m ó w w kręgu muzealnych granicę własnego, 8 osobliwości a d ą ż e n i e do ich asymilacji poprzez w y ł ą c z a n i e z ich w warunkach osiedlenia m o ż o to b y ć osiedle c y g a ń s k i e ) . T a k i w ł a s n y c h grup nie powoduje ich automatycznego w ł ą c z e n i a do stosimek do przestrzeni został zaobserwowany w jednej z grup — reszty s p o ł e c z e ń s t w a —• stają się l u d ź m i o u C h a ł a d y t k a R o m a , ale s ą d z ę , iż m o ż n a to rozszerzyć i na inne narodowości." „niezdecydowanej 5 grupy polskich C y g a n ó w . Cyganie r e p r e z e n t u j ą o d m i e n n ą k o n c e p c j ę e k o n o m i c z n ą — ekonomię przeżycia, dzib a ilość posiadanych p r z e d m i o t ó w determinowana b y ł a ich do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w otoczenia. W takim k o n t e k ś c i e p r z y d a t n o ś c i ą i p o t r z e b ą przetrwania, grupy. „ D o b r o w o l n e i skraj­ wystąpienie no u b ó s t w o z o s t a ł o im z naddatkiem skompensowane zewnętrznych nich zbyt szybko społecznej ekologii pozazdroszczenia poczuciem, więzów' p o k r e w i e ń s t w a , z a ż y ł o ś c i ą , jost raczej wynikiem działania mechanizmu obrony j a k a ich wzajemnie ł ą c z y ł a , a t a k ż e ś w i a d o m o ś c i ą , że s t a n o w i ą sklasyfikowanych Romów, wymaga od Koczowniczy tryb ż y c i a nie w y m a g a ł budowania s t a ł y c h sie­ przystosowania pewnych która jako symptom objawów, zmiany kulturowej aniżeli przejawem asymilacji. część w i ę k s z e j całości. Nie troszoząc się o przeszłość ani o przysz­ Tekst ten stanowi próbę potraktowania domu c y g a ń s k i e g o jako elementu przyswojonej konwencji otoczenia, k t ó r a nie po­ woduje grupy. zmian w „wewnętrznych" zasadach godnym funkcjonowania łość, zadowalali się ż y c i e m w s t a ł e j , o d n a w i a j ą c e j się heroioznej doczesności." 9 W początkach swoich europejskich w ę d r ó w e k ( X I V w.) Cyganie w charakterze m i e s z k a ń wykorzystywali szałasy budowa" 141 �I I . 7. W n ę t r z e wozu, Cyganie z grupy Polska R o m a , 1979 r. ne z gałęzi i liści. Od wieku X V stopniowo z a c z y n a j ą się rozpo­ s ł o w e m wszystko to, co s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż i w innych d w s z e c h n i a ć namioty, k t ó r y c h forma została p r z e j ę t a prawdo­ mach. Dokonanie p o d z i a ł u na te przedmioty, które p e ł n i ą funkcje podobnie od l u d ó w europejskich. 10 U n i w e r s a l n o ś ć formy namio­ u ż y t k o w ą i na te, które s ą dekoracją sprawia d u ż ą t r u d n o ś ć . t ó w z p e w n o ś c i ą w znacznym stopniu p r z y c z y n i ł a się do ich po­ Nawet te rzeczy, które niejako z z a ł o ż e n i a powinny o z d a b i a ć pularności w ś r ó d C y g a n ó w — p o z w a l a ł a n a swobodne dostosowa­ wnętrze nie się do o t a c z a j ą c e g o ś r o d o w i s k a geograficznego i kulturowego. okresie „ r e p r e z e n t a c j i " k o ń c z ą swój ż y w o t g d z i e ś w k ą c i e . I c h Na o b e c n o ś ć w mieszkaniu nie jest istotna dla jego funkcji jako przełomie X V I I I i X I X w. c z ł o n k o w i e n i e k t ó r y c h grup c y g a ń s k i c h zaczęli k u p o w a ć wozy od ludności o s i a d ł e j . W t y m np. wszelkiego autoramentu bibeloty, po krótkim przestrzeni mającej z a b e z p i e c z y ć przeżycie. okresie u ż y w a l i je tylko jako środki transportu, mieszkali bowiem Istota problemu nie tkwi moim zdaniem w rodzaju sprzę­ nadal w namiotach rozbijanych na postojach. Dopiero p r z e ł o m t ó w ale w sposobie ich u ż y t k o w a n i a ; np. s t o ł u i krzeseł. W k a ż d y m X I X i X X w. z a p o c z ą t k o w a ł wykorzystywanie w o z ó w w charak­ 1 1 „ s z a n u j ą c y m s i ę " domu s ą one t a m gdzie s p o ż y w a się posiłki, terze m i e s z k a ń , g ł ó w n i e przez bogatsze grupy np. L o v a r a czy pisze, czyta czy c h o c i a ż b y rozmawia. W rodzinie K e ł d e r a s z a . „ W oknach zawieszano firanki, na ścianach fotogra­ posiłek przy stole s p o ż y w a j ą tylko m ę ż c z y ź n i ; kobiety wraz fie c z ł o n k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki z d z i e ć m i j e d z ą p ó ź n i e j , siedząo na p o d ł o d z e . W y j ą t e k od tej cygańskiej ś w i ę t e — c h o ć te rzadziej. (>...) T y l n a część wozu s ł u ż y ł a do spania, reguły stanowi w s p ó l n y p o s i ł e k m ę ż c z y z n i starych kobiet. I c h tam też z n a j d o w a ł a się o d z i e ż , pościel itp. — niekiedy wstawiano d o ś w i a d c z e n i e ż y c i o w e , z n a j o m o ś ć Romani tam szafę. W części przedniej t o c z y ł o się życie w c i ą g u dnia, p o s t ę p o w a n i a — przypis aut.) czyni ich p o z y c j ę r ó w n ą pozycji tutaj jadano w czasie niepogody, gotowano n a piecyku, którego m ę ż c z y z n ; funkcjonują, jako jeden z a u t o r y t e t ó w grupy. komin w y c h o d z i ł przez o t w ó r mieszkań cygańskich w dachu." 12 Do systematyki S p r z ę t e m , k t ó r y właściwie nie s p e ł n i a swojej roli u ż y t k o w e j poza namiotami, wozami i budynkami jost ł ó ż k o . Stanowi ono tło dla s ł y n n e j pościeli c y g a ń s k i e j . Cyga­ m o ż n a d o d a ć jeszcze np. jaskinie zamieszkiwane przez h i s z p a ń ­ skich Gitanos w Granadzie i K o r d o w i e . Osiedlaniu się Cyganów dało 13 przerwy w w ę d r ó w k a c h . zamieszkiwanie jesienno-zimowej s p r z ę t y : s t ó ł , krzesła, ł ó ż k a , rzadziej szafy. s ą radia, telewizory, adaptery, magnetofony, pralki, p o ś c i e l , firanki, dywany, makaty, obrazy, fotografie 142 15 w okresie w ę d r ó w e k nie korzystali z ł ó ż e k a pościel obecnie, kiedy to łóżka służą do spania g o ś c i o m a gospodarze śpią na p o d ł o d z e . Wspomniana już pościel to przede wszystkim ogromne poduszki u ł o ż o n e jedna na drugiej lub ustawione rzę­ 1 4 W y p o s a ż e n i e w s p ó ł o z e s n e g o mieszkania c y g a ń s k i e g o w Polsce Uzupełnieniem nie p o l s c y rozkładali na ziemi lub na p o d ł o d z e wozu. T a k jest również początek przez nich s t a ł y c h siedzib tylko w okresie s t a n o w i ą typowe (zwyczajowy kodeks — dem, które s ą s w o i s t ą w i z y t ó w k ą gospodyni, częścią jej posagu. Szafy nie s ą n i e z b ę d n y m s p r z ę t e m . R ó w n i e dobrze m o ż e je z a s t ą p i ć wbity w drzwi g w ó ź d ź . Podobnie rzecz się m a z kreden­ sem, którego rolę bardzo c z ę s t o spełnia stół. W t y m momencie �П . 8. Cyganie z grupy L o w a r i , Polska, 1979 r. n a l e ż a ł o b y podkreślić dbałość o c z y s t o ś ć podczas s p o r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w . Myoie i p ł u k a n i e p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h odbywa się w przeznaczonych tylko do tego celu miskach. R ó w n i e ż ściśle przestrzegane jest oddzielne pranie u b r a ń m ę ż c z y z n i kobiet. Takie p o s t ę p o w a n i e podyktowane jest n i e b e z p i e c z e ń s t w e m tabuicznego skalania, w y n i k a j ą c e g o z n i e c z y s t o ś c i fizjologicznego dołu kobiety. 16 Telewizor m o ż n a z o b a c z y ć w prawie k a ż d y m mieszkaniu c y g a ń s k i m i to bez w z g l ę d u na z a m o ż n o ś ć jego l o k a t o r ó w . Obserwując reakcje C y g a n ó w n a to, co dzieje się na szklanym ekranie, m o ż n a go p o t r a k t o w a ć jako n a m i a s t k ę taborowego ogniska. Jest to oczywiście uproszczenie, alo telewizor n i e w ą t ­ pliwie skupia n a sobie u w a g ę wszystkich przedstawicieli rodziny a ż y w i o ł o w e reagowanie n a to, co w i d z ą , ś w i a d c z y o ogromnym z a a n g a ż o w a n i u , niemalże uczestniczeniu w wydarzeniach dzie­ j ą c y c h się n a ekranie telewizora. , , W oknach zawieszano fiianki, na ś c i a n a c h fotografie człon­ k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki ś w i ę t e , c h o ć te r z a d z i e j . " T e cytowano j u ż raz s ł o w a o d n o s z ą się do c z a s ó w , kiedy Romowie w ę d r o w a l i wozami. Obecnie ś c i a n y m i e s z k a ń z d o b i ą również dywany, kilimy, m a k a t k i . Nie pełnią one funkcji tylko dekoracyjnej, po pewnym czasie stają się obiektem transakcji handlowej dokonywanej również z gadziami. H a n d e l dywanami jest np. w n i e k t ó r y c h grupach o y g a ń s k i c h j e d n ą z form zarobkowania u p r a w i a n ą przez m ę ż c z y z n . S ą oni odpowiedzialni za zabezpieczenie b y t u rodziny, podczas gdy kobiety troszozą się o jej o o d z i e n n ą e g z y s t e n c j ę . Ś r o d k ó w na to dostarcza i m np. wróżenie. 17 U k ł a d y kolorystyczne p o w s t a ł e z zestawienia r ó ż n y c h sprzę­ t ó w i p r z e d m i o t ó w są w domach c y g a ń s k i c h niekiedy s z o k u j ą c e , ale nie rażące. Powtarza się pewna gama k o l o r ó w : czerwony, zielony, niebieski i granatowy We wszelkich tych k o l o r ó w odcie­ niach. Z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ę m a j ą jednak barwy pastelowe. W mieszkaniach R o m ó w brak jest p r z e d m i o t ó w i s p r z ę t ó w , które ś w i a d c z y ł y b y o regionalnej p r z y n a l e ż n o ś c i d o m o w n i k ó w . Pewien uniwersalny wzorzec w n ę t r z a mieszkalnego, k t ó r y z o s t a ł p r z y j ę t y przez C y g a n ó w daje im szansę zrealizowania go w k a ż d y m dowolnym miejscu. P r z y n a l e ż n o ś ć regionalna nie jest ich zna­ czącą c e c h ą i d e n t y f i k u j ą c ą , g d y ż t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w ą C y g a n ó w określa p r z y n a l e ż n o ś ć do natsia, vitaa, teera, taboru lub kumpanii. ls Zwyczaj dekorowania ścian w o z ó w fotografiami, ilustracjami lub ś w i ę t y m i obrazami jest kontynuowany r ó w n i e ż obecnie w m i e s z k a n i a c h . Zdarza się п р . , iż ś l u b n e fotografie s ą dodatko­ wo ozdabiane girlandami sztucznych k w i a t ó w . Fotografie s ą traktowane przez C y g a n ó w tak, j a k b y z a w i e r a ł y część ich oso­ b o w o ś c i , np. w górskiej osadzie w R u m u n i i d o ś ć g w a ł t o w n i e o d m ó w i l i oni pozowania do zdjęcia. P o w ó d : fotografia pozwoli f o t o g r a f u j ą c e m u p o s t ą p i ć z uwiecznionym na niej Cyganem w e d ł u g w ł a s n e j woli. P a m i ę t a m również zdjęcie z c y g a ń s k i e g o pogrzebu, k t ó r e zostało zniszczone poprzez w y c i ę c i e t w a r z y jednego ze s t o j ą c y c h m ę ż c z y z n . B y ć m o ż e , Cygan ten z o s t a ł magerdo (skalany) i wszelki kontakt z n i m , nawet tylko na zdję­ ciu, b y ł niedopuszczalny. 19 Dewocjonalia w domach cygo,ńskich r e p r e z e n t u j ą ś w i ę t e obrazy. Nie s ą one jednak tak powszechne j a k fotografie rodzinne. и з �Trudno jednak tylko n a tej podstawie s ą d y na Mieszkanie c y g a ń s k i e jest p r z e s t r z e n i ą s p o ł e c z n ą , w której temat religijno.śei C y g a n ó w . Obecność tych o b r a z ó w m o ż n a in­ poszczególni o z ł o n k o w i e grupy spełniają wyznaczone im funkcje, t e r p r e t o w a ć jako mechaniczno i powierzchowne przyjęcie mocno które w y n i k a j ą nie ze stereotypu, zakorzenionego obowiązujących wśród osiadłej wypowiadać ludności zwyczaju albo dodatkowy element identyfikacyjny f u n k c j o n u j ą c y jako w cygańskiej lecz z norm kulturowych społeczności. Codzienne życie „wewnątrz" t o c z ą c e się w z a m k n i ę t e j przestrzeni d o n u mieszkalnego musi grupy. Jest to jednak ciągle kwestia n i e r o z s t r z y g n i ę t a , trudno b y ć jednym z e l e m e n t ó w s ł u ż ą c y c h identyfikacji kulturowej, w i ę c p r z y j m o w a ć którąś z t y c h interpretacji za pewnik. etnicznej. Pozory stwarzane na z e w n ą t r z są jedynie s y m u l a c j ą zmiany a nie jej obiektywnym zaistnieniem. Zmuszanie C y g a n ó w „Wnętrza chociaż wozu czasami bywały najczęściej wykonywano jakieś jednobarwne, malunki na jasne, ścianach, a z w ł a s z c z a na suficie, np. gwiazdy na tle ciemnego b ł ę k i t u , mające Tego dawać typu wnętrza śpiącemu malowidła złudzenie rozgwieżdżonego również obecnie mieszkalne. Czasem s ą to 20 (w ujęciu Z . H . Morgana 22 „ n a j w y ż s z e stadium rozwoju l u d z k o ś c i " ) , jest d ą ż e n i e m uczynienia z ich ż y c i a zwierciadlanego odbicia życia do gadziów. Proste pytanie: dlaczego chce się zrobić z C y g a n ó w na siłę spo­ cygańskie łeczeństwo „industrialne", geometryczne stopniowo w ozdabiają ornamenty nieba." do przejścia w okres „ c y w i l i z a c j i " , ramach jeśli doskonale społeczeństwa zmieszczą się oni „postindustrialnego" ? 2 3 czasem stylizowane w y w o ł a różne odpowiedzi, uzasadnione w y ż s z y m i racjami. W y b ó r motywy roślinne. T e ostatnie w y s t ą p i ł y w jednym z m i e s z k a ń t y c h racji z a l e ż y chyba jednak przede wszystkim od zrozumienia, w postaci trzech stylizowanych granatowych róż namalowanych że inni m a j ą prawo b y ć „ i n n y m i " a Cyganie m a j ą prawo powie­ w o k ó ł lampy. d z i e ć : „ Ż y j e m y jako R o m , b ę d z i e m y t a k ż e umierać jako R o m " . utworzone z p o w t a r z a j ą c y c h się w z o r ó w , 2 1 2 4 P R Z Y P I S Y 1 W . L i p p m a n , Public Opinion, N . Y . 1961, s. 81: , , I n the great blooming, buzzing confusion of the outer World we pick out what our culture has already defined for us, and we tend to perceive that which we have picket out in the form stereotyped for us by our culture. R . E . Lane, D . Sears, Public Opinion, New Jersey 1964 J . Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 13 W takim k o n t e k ś c i e analizuje s y t u a c j ę C y g a n ó w I . M . K a ­ m i ń s k i w swojej rozprawie doktorskiej The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees. (Anthropological Research), Gothen­ burg 1980 J . P . Liogeois, Le discours de I'ordre. Pouvoirs publics et minorites culturelles, ,, E s p r i t " , No 41, 1980 O czynnikach magiczno-religijnych w osadnictwie pisał m.in. J . S . Uyhtroń B . Kunicka, Organizacja przestrzeni domowej wodług tradycyjnych w y o b r a ź "ń ludowych, „ E t n o g r a f i a Polska", T . X X i l i , ' 1979, z." 1, s. 200 CVg śnie dzielą się na różne grupy, któro c z ę s t o s ą antagonistyezno wobec siebie a ich wzajemne kontakty ograniczano są do minimum .1. Yoors, Przeprawa. K r a k ó w 1978. s. 13 L . Mróz, Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „ E t n o ­ grafia Polska", t. X I V , 1970. z. 1 L . Mróz, Cygańskie wozy, ..Polska Sztuka L u d o w a " . R . X X I I I , 1979, nr 3—4 2 3 4 5 6 7 8 9 1 2 t a m ż e , s. 91 L . Mróz, C y g a ń s k i e mieszkania..., op. cit. O zamieszkiwaniu C y g a n ó w w domach w ł a ś c i w i e niczym nie r ó ż n i ą c y o h się od d o m ó w osiadłej ludności wspomina np. O.P. Barannikov, Ukraiński Cigani, K i e v i 1931 „ C y g a n i e polscy" jest to termin m y l ą c y , p o n i e w a ż na terenie Polski ż y j ą różne grupy R o m ó w , z k t ó r y c h n a j w i ę k s z e to L o v a r a , K e ł d e r a s z a i Polska R o m a O systemie tabuicznyoh s k a l a ń pisze m.in. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1966; M . Gronfors, Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977 p . przypis 12 S ą to grupy do k t ó r y c h Cyganie p r z y n a l e ż ą na podstawie z w i ą z k ó w krwi w s p ó ł p r a c y ekonomicznej lub tak j a k w przy­ padku kumpanii również zamieszkiwania tej samej okolicy. I . M . K a m i ń s k i wspomina w swojej pracy o zwyczaju umieszczania przez C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h Stenlund w Szwecji fotografii rodzinnych w samochodach L . Mróz. C y g a ń s k i e wozy, op. cit., s. 91 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 Cigani 2 2 1 0 1 1 Zdjęcia tego t y p u m i l o w i d e ł prezentuje E . Horvathova, na Slovensku. Bratislava 1964 L . H . Morgan, Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1887 2 3 O. Monc;in, Vers un droit des minorites. , , E s p r i t " . No 41, 1980 2 4 J . Yoors, Przeprawa, F o t . 1.. M J Ó Z , i l . D, 6 , 1 3 I I . 9. Gryfy z c y g a ń s k i e g o wozu jako ozdoba w e j ś c i a do domu, W a r k a , 1980 r. 144 Kraków 1978 L'exemple Tsigane, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dd583cf3c33b808f504d5627ba488ad.pdf 1cd8f48a8d28bac44b05e676e179ad09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3187 Title A name given to the resource Postać Cygana w obrzędach i plastyce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.145-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz POSTAĆ CYGANA W OBRZĘDACH I PLASTYCE LUDOWEJ Cyganie, podobnie jak Ż y d z i , a t a k ż e przedstawiciele in­ nych nacji i grup etnograficznych, p o l e c a j ą c y c h się c h ł o p o m ze swymi w ę d r o w n y m i u s ł u g a m i (Słowacy, Górale) trafiali z powodu odrębności stroju, j ę z y k a i obyczaju do ludowych ś p i e w e k , bajek, teatru ludowego. Cyganie p o j a w i a j ą s i ę w pracach ludowych rzeź­ biarzy i malarzy. W tej sferze t w ó r c z o ś c i ludowej jest to jednak zjawisko nowe, b ę d ą c e wynikiem p o s z u k i w a ń t w ó r c ó w w świockioj tematyce z w i ą z a n e j z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą w s i . 1 P r z y j ą ć n a l e ż y , że z a w a r t o ś ć m a g a z y n ó w muzealnych od­ zwierciedla w przybliżeniu c z ę s t o t l i w o ś ć w y s t ę p o w a n i a zjawisk w kulturze ludowej, ich trwanie w c i ą g u jakiegoś okresu, czy też fakt zaistnienia w o k r e ś l o n y m momencie historycznym. Dlatogo też sądzić m o ż n a , iż uwagi na temat postaci Cygana w ludowym malarstwie i rzeźbie, oparte w y ł ą c z n i o na materiale zgromadzonym w polskich muzeach, w s p o s ó b wierny ilustrują r z e c z y w i s t o ś ć . W miarę p e ł n y m a t e r i a ł na ten temat zebrałem drogą bardzo s z c z e g ó ł o w y c h kwerend w trakcie p r z y g o t o w a ń do wystawy c y g a ń s k i e j . P r z y czym kwerendy w zbiorach pry­ watnych nie p i z y n i o s ł y ż a d n e g o rezultatu. 2 Odmiennie w y g l ą d a sprawa w zakresie o b r z ę d ó w . Sam fakt występ< twania w muzeum stroju przobicrańca — Cygana, czy t e ż figurki Cygana z szopki nie jest dostatecznym w y j a ś n i e n i e m o b e c n o ś c i t y c h postaci w kulturze ludowej. N i e z b ę d n y tu b y ł w i ę c komentarz w oparciu o w ł a s n e badani i terenowe lub li­ teraturę. T a k w pierwszym jak i drugim przypadku szczupłość ma­ teriału oraz c h ę ć skomentowania zjawiska na t y m , dalekim od wyczerpania tematu, etapie s p r a w i ł y , że jest to zaledwie pierwsza, w s t ę p n i e naszkicowana p r ó b a ukazania tego intere­ sującego problemu. D l a potrzeb analizy zebrany m a t e r i a ł p o d z i e l i ł e m na trzy grupy tematyczne, k t ó r e postaram s i ę kolejno s k o m e n t o w a ć : 1. Przebieranie się za C y g a n ó w ; 2. Postacie C y g a n ó w w szopce; 3. Cyganie jako temat w malarstwie i rzeźbie. f 1. N a całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e przebieranie się za C y g a n ó w jost powszechnie znane. Najczęściej zwyczaj ten z w i ą z a n y jest z okresom k a r n a w a ł u , gdzie w ś r ó d p r z e b i e r a ń c ó w spotyka się Cygana lub Cygankę albo obie te postacie razem. S ą to postacie komiczno; z a c h o w u j ą się w s p o s ó b karykaturalny, parodiując zachowania, gesty i m o w ę C y g a n ó w . Przebrani są „ p o c y g a ń s k u " 3 — w podarte, stare ł a c h m a n y ; twarze m a j ą poczerniono sadzam lub zakryte maskami. Cyganka często ma na plecach lub w rę­ kach lalkę — dziecko. I c h „ c y g a ń s k i e " zachowanie polega na tym, żo Cygan b ą d ź to stara się c o ś „ u k r a ś ć " , przy c z y m robi to o c z y w i ś c i e w s p o s ó b demonstracyjny, to znowu demonstruje podkuwanie konia — Cyganka w ó w c z a s „ r o z n i e c a " o g i e ń , wachlu­ jąc spódnicą stos drewnianych trzasek (gest podpatrzony u C y ­ g a n ó w ) . Poza tym Cyganka „ w r ó ż y " dziewczynom obecnym w izbic. P r z y tym za C y g a n k ę przebiera się zawsze m ę ż c z y z n a . 4 Nie w c h o d z ą c w głębsze rozważania na temat funkcji tych postaci w strukturze o b r z ę d u , p r z e d s t a w i ę kilka k o n t e k s t ó w , w jakich w y s t ę p u j ą postacie Cygana, ich w y g l ą d , zachowanie, o t a k ż e — w jednym przypadku — próbkę j ę z y k a . W Beskidzie Ż y w i e c k i m w grupie 32 przebierańców w y s t ę ­ puje aż 5 c y g a ń s k i c h postaci. Są to dwie p a r y Cyganów, przy czym jedna z Cyganek trzyma na rękach „ d z i e c k o " (lalkę). Ponadto w grupie znajduje się Cygan p r o w a d z ą c y dwa konie, co jest znowu w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do c y g a ń s k i e j profesji — handlo­ wania k o ń m i lub koniokradztwa. Cyganie w tej grupie m a j ą na twarzach drewniane m a s k i . 5 P r z e b i e r a ń c y zwani Cyganami c h o d z ą również Wielkanocnym. I tak w R a d ł o w i e (woj. tarnowskie) „ ś m i g u r ś c i e " Cyganie przebrani w stare ł a c h m a n y , a byli Żołnierz, Żyd, Cygan i Cyganka, Zwyczaj ten w innych wsiach tego regionu. 6 w okresie chodzili po w ś r ó d nich b y ł znany 7 Znani są t a k ż e p r z e b i e r a ń c y c y g a ń s c y z okresu S o b ó t e k . N a Ł e m k o w s z o z y ź n i e z a ś spotykamy c h ł o p a k ó w przebianych za C y g a n ó w , k t ó r z y o d w i e d z a j ą domy, gdzie w okresie przed B o ż y m Narodzeniem d z i e w c z ę t a zbierają się na p r z ą d E T ^ Bardzo często Cyganie t o w a r z y s z ą o b r z ę d o w i weselnemu, Występując w i ó ż n y o h jego fazach. N a j c z ę ś c i e j spotyka się Cy­ ganów s t o j ą c y c h przy „ b r a m i e " weselnej, tzn. z a g r a d z a j ą c y c h m ł o d y m drogę do k o ś c i o ł a lub w czasie powrotu od ś l u b u . N a z y w a się ich Cyganami, niekiedy Dziadami lub inaczej, a przebrani s ą , niezależnie od nazwy, w s t a r e - ł a c h m a n y , poskręcani p o w r ó s ł a m i , uczernieni na twarzy. W rzeszowskim c h ł o p c y są tylko przy­ brani p o w r ó s ł a m i i s ł o m ą , lub t e ż przebierają s i ę staranniej za Cyganów. 9 C z ę s t y m motywem wesela jest podsuwanie m ł o d e m u w miej­ sce narzeczonej innej dziewczyny, brzydkiej, pokracznej. Zdarza 145 �na w y w ó d do kościoła. Czekali na n i ą przed k o ś c i o ł e m z drabi­ nami i taczkami, a za swobodne, przepuszczenie żądali okupu w postaci w ó d k i " . W okolicy Hrubieszowa swaci przebrani za C y g a n ó w chodzili po domach, prosili o dary, które potem prze­ znaczano na ucztę p o ż e g n a l n ą dla m ł o d e g o . 1 2 Podobnie j a k inne postacie zapustne, Cyganie w e d ł u g tra­ dycji p r z y n i e ś ć m a j ą szczęście. Cygan — to c z ł o w i e k ubogi, a wszak „szczęście przyjąć biednego do domu". Ś p i e w a j ą więc przebierańcy — Cyganie: J a k to ł a d n i e , K i e d y Cygan do domu wpadnie, Albo się krowa ocioli, Albo c o ś u k r a d n i e . 13 Ś p i e w k a zawiera c h a r a k t e r y s t y c z n ą d w o i s t o ś ć postaw w sto­ sunku do C y g a n ó w . Otóż przyniesie on powodzenie (ocieli się krowa), albo też po prostu „ c o ś ukradnie". N i e z r o z u m i a ł y j ę z y k C y g a n ó w znalazł odbicie w zapustnej piosence przebierańców z S ą d e c c z y z n y : Hore Cigan lapsa S p r z e d a ł konia za pas, A hacia za macia —• Z o s t a ł Cygan w gaciach. Dzia more, 1 N a chalos, na pilos i na potacinos * Tekst piosenki jest m i e s z a n k ą s ł o w a c k o - p o l s k ą z dodatkami cygańskimi i niby-cygańskimi. Wielość Cygana, 15 sytuacji, w jakich o b r z ę d o m towarzyszy postać w y s t ę p o w a n i e toj piostaci na d u ż y m terenie ś w i a d c z ą o bardzo dawnym jej zaadaptowaniu do ludowego obrzędu. się, że t ą d z i e w c z y n ą jest właśnie chłopak przebrany za starą W n i e k t ó r y c h przypadkach p o s t a ć jest pierwotna w stosunku do C y g a n k ę . Natomiast pannie m ł o d e j „ w r ó ż ą " przebrane za Cy­ nowszej j u ż postaci obrzędu. ganki k o b i e t y . 10 Młoda s p o t y k a ł a się toż z Cyganami, kiedy'szła T a k np. grupy przebierańców, pośród k t ó r y c h Cygana w ogóle nio ma, b y w a j ą nazywane C y - Jl. 1. Cyganie z grupy k o l ę d n i c z e j , okolice Limanowej, w ł . Muz. Parafialnego w Dobrej; il. 2. K o l ę d n i c y , J e d l i ń s k , woj. radomskie 1977 г.; i l . 3. „ C y g a n y ś m i g u ś n e " z. Bzezawy k. Bochni 146 �П. 4. „"Dziany", Zwoleń к. Ż y w e a 147 �6 16 g a n a m i , со ś w i a d c z y ł o b y о t y m , że n i e g d y ś p o s t a ć ta, czy t e ż stereotyp Cygana z n i e d ź w i e d z i o m , już od wielu lat nieznany postacie, w t y m właśnie obrzędzie b r a ł y udział. D z i ś t e ż zdarza z autopsji, konsekwentnie bywa pokazywany we w s p ó ł c z e s n y c h się, żo zapustny Cygan już tylko z nazwy p o s t a ć t ę przypomina. szopkach na wsi, jest nadal stalą p o s t a c i ą niemal w k a ż d e j szopce I tak np. w Ż y w i c c k i e m Cygan zapustny ubrany jost w kolorowy ludowej. P r z y t y m postacie Cyganek strój najbardziej podobny do westernowych indiań­ podobne (kwiecisto stroje, chustka na g ł o w i e , korale), natomiast dawnego istnieją duże ł o ż n i c e w stroju lalek p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w . ubiorów 17 s k i c h . Jest to n i e w ą t p l i w i e efektom nieznajomości są z r e g u ł y dość do siebie stroju c y g a ń s k i e g o . Wszak w obrzędzie uczestniczą m ł o d z i chłop­ Są więc długowłosi i brodaci Cyganie cy, urodzeni w czasie, gdy Cyganie tradycyjnie ubrani przestali w y s t ę p u j ą w garniturach, czy też w czarnych c h a ł a t a c h , nie w kapeluszach, inni z a ś się na wsi p o k a z y w a ć . Stąd też i w innych wypadkach z „ c y g a ń ­ różniąc się wielo od Żydów skiego" w y g l ą d u p o z o s t a ł y na ogól tylko usmolona twarz i podarte kowych. Jest to w y r a ź n e odbicie rzecz,ywistości. Otóż tradycyjny ubranie. strój Cyganek ^ w t y m samym komplecie lalek szop­ jest lepiej zachowany, g d y ż słabo poddaje się Charakterystyczne jest, że stereotyp przekazywany w tra­ w p ł y w o m uniformizacji, a także jest dość jednolity. Natomiast dycji już drugiemu pokoleniu, nie z n a j ą c e m u tradycyjnych C y ­ ubiór m ę ż c z y z n u l e g a ł szybszym p r z e k s z t a ł c e n i o m , ł a t w i e j do- g a n ó w w ę d r o w n y c h prezentuje się bardzo skromnie w p o r ó w n a n i u stosowyw-ali się oni do powszechnie p a n u j ą c e g o sposobu ubiera­ np. z Ż y d e m , k t ó r e g o ż y w ą p o s t a ć osobiście zna już tylko naj­ nia s i ę . starsze pokolenie. Wynika 18 to n i e w ą t p l i w i e z dużo mniejszej częstotliwości k o n t a k t ó w z Cyganami niż z Ż y d a m i . Wszak we wsiach górskich i podgórskich ludność c y g a ń s k a zamieszkuje po d z i ś . Z n a j o m o ś ć jej kultury, j ę z y k a , obyczaju jest jednak i tu bardzo powierz­ chowna, sprowadzająca pe! w y c h . się do zdawkowych opinii stereoty­ 1 9 2. Cyganie są bardzo popularnymi postaciami w y s t ę p u j ą c y ­ P o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a postaci C y g a n ó w w obrzędacJe ludowych jest uderzająca. Jest to p o s t a ć bardzo dawno utrwahc^J 20 w kulturze l u d o w e j , wielokrotnie w y s t ę p u j ą c a w cyklu świąt dorocznych i w obrzędzie weselnym. W y s t ę p u j e na ogół w kon­ tekście z a b i e g ó w o p o m y ś l n o ś ć , urodzaj, pozyskanie przychyl­ ności natury. Moment ton szczególnie wzmacnia obecność n i e d ź ­ wiedzia ł ą c z o n e g o zawsze z tymi samymi intencjami. występuje J a k wiadomo, w kulturze ludowej p o d k r e ś l a się w a g ę ugosz­ z dzieckiem, a Cygan z n i e d ź w i e d z i e m , czasem z innym rekwizy­ czenia ubogich. A takimi właśnie byłi Cyganie. S t ą d ich obecność mi w szopce. Jost to z reguły para c y g a ń s k a . Cyganka tem (skrzypce, p a ł k a , patelnia). I c h stroje s ą niekiedy bardzo we wszelkich o b r z ę d a c h , gdzie w y s t ę p u j e element daru za powin­ wiernie odtworzone, a nawet te współcześnie wykonane n a w i ą z u j ą szowania. do postaci Cyganów znanych sprzed lat kilkudziesięciu. T a k np. ż y c z e n i a w czasie k o l ę d y . 148 W niektórych regionach 2 1 właśnie Cyganie składali �Niewątpliwie, życzliwo przyjęcie Cyganów ma związek r ó w n i e ż z m a g i c z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a m i rzeczywistych C y g a n ó w , k o l o r o m ; n i e w ą t p l i w i e sama k o l o r y s t y k a p ł a s z c z y z n y obrazu m a w intencji autorki sygnalizować temat. k t ó r y c h t y m c h ę t n i e j p r z y j m o w a n o p o d dach, żo p o m o c n i b y w a l i A u t o r z y p o z o s t a ł y c h o b r a z ó w s t a r a j ą się w s p o s ó b m o ż l i w i e p r z y z a ż o g n y w a n i u n i e s z c z ę ś ć , w r ó ż ą c j e d n o c z e ś n i e powodzenie. w i e r n y o d d a ć realia ż y c i a taborowego, o g r a n i c z a j ą c się j e d n a k 3. U b o g i jest w muzeach z b i ó r m a l a r s t w a i r z e ź b y o tej te- i sconok (ognisko, konie, w o z y , t a ń c o , w r ó ż b a ) . D o g ł o s u d o s z e d ł nii-tyco. M i m o d o k i a d n y c l i p o s z u k i w a ń u d a ł o się z n a l e ź ć zaledwie w y r a ź n y stereotyp — jost to ś w i a t C y g a n ó w o g l ą d a n y c h z dale­ 5 rzeźb przedstawiających Cyganów, 1 pleskorzeźbę i 8 obrazów. k a , z d y s t a n s u ; świat, z k t ó r y m gadzie s p o t y k a się na o d l e g ł o ś ć , z r e g u ł y do k i l k u p o w t a r z a l n y c h , schematycznych I z n ó w p o w t a r z a się w r z e ź b i e m o t y w Cygana z n i e d ź w i e ­ dziom s t o j ą c y m na t y l n y c h ł a p a c h , reminiscencja c h o d z ą c y c h po wsiach, jeszcze w latach m i ę d z y w o j e n n y c h , wiedników. 2 2 cygańskich niedź­ S ą t e ż Cyganki z umieszczonym w p ł a c h c i e na. ple­ cach d z i e c k i e m . 23 Jnne r z e ź b y nie b u d z ą w i ę k s z e g o zaintereso­ w a n i a , g d y ż przedstawione posta.cio s k o j a r z y ć b y m o ż n a z j a k ą ­ k o l w i e k i n n ą o s o b ą , nio n o s z ą w s< bio żadnych coch, k t ó r e m o ż n a b y w y o d r ę b n i ć j a k o c y g a ń s k i e . S t ą d zapewne w y r a ź n y , r z e ź b i o n y napis na podstawie, w y j a ś n i a j ą c y t r e ś ć w i z e r u n k u . I n t e r e s u j ą c o jost, żo nio n a t r a f i o n o profesjonalnych na. ż;;dną rzeźbę w zbiorach o tematyce artystów cygańskiej, co szczególnie uderza w zestawieniu z m n o g o ś c i ą m a l a r s k i c h i gra­ ficznych p r z e d s t a w i e ń tego temo.tu. szczegółów k t ó r y uderza go o b c o ś c i ą i p e w n ą r o m a n t y d t ą . N i o boz znaczenia jest f a k t , że a u t o r a m i prac o tematyce c y g a ń s k i e j s ą ludzie starsi i śre łniego pokolenia, a więc c i , k t ó r z y w i d y w a l i C y g a n ó w w i d n y c h , p o d r ó ż u j ą c y c h , k o c z u j ą c y c h w p o b l i ż u osad. J a k ste­ r e o t y p o w a jost ta Generalnie znajomość, traktując o t y m przekonują temat, ich prace. s t w i e r d z i ć m o ż n a , że m o t y w c y g a ń s k i w ludowej r z e ź b i e i malarstwie p o j a w i ł się niedawno, co w i ą ż o się z s a k r a l n y m do niedawna charakterem t e j dziedziny t w ó r c z o ś c i wiejskiej. W s z y s t k i e znano prace p o w s t a ł y po w o j n i e , a z jednym wyjątkiem — w o s t a t n i m dwudziestoleciu. O ile w i ę c t e m a t Cygana w t w ó r c z o ś c i plastycznej jest w t ó r n i e zains­ p i r o w a n y , g ł ó w n i e z z e w n ą t r z (propozycjo t e m a t y k i k o n k u r s ó w ) , o t y ł o Cygan w o b r z ę d a c h wiejskich m a mocno u g r u n t o w a n ą po­ z y c j ę , jest mocno w t r a d y c j ę w r o ś n i ę t y i m i m o p r a w i e z u p e ł n e g o W malarstwie a m -.torskim n a t o m i a s t w y r a ź n i e w y r ó ż n i a się z n i k n i ę c i a z z a s i ę g u obserwacji w s p ó ł c z e s n e g o c h ł o p a , przewija impresyjno- się w o b r z ę d a c h w niewiele zmienionej postaci. T a m z a ś , gdzie -dekoracyjny. T o n d r u g i w a t e k r e p r e z e n t u j ą obrazy olejne A n n y w o b r z ę d z i e z a n i k ł a d b a ł o ś ć o odtworzenie dawnego s t r o j u cy­ dwa. ujęcia temo.tu: n a r r a c y j n o - i l u s t r a c y j n y oraz Bińkuńskioj 2 4 szczegółów pectyoko skiego ż y c i a . — barwno scenki ilustrujących z Cyganami, romantyczną z mnóstwem wizję cygań­ S ą ono n i e z w y k l e barwne, r u c h l i w e , k r z y c z ą c o gańskiego przebierańca, pozostała tylko nazwa na określenie w y s t ę p u j ą c e j w m i s t e r i u m postaci. P o d k r e ś l a to jeszcze mocniej f a k t silnego w r o ś n i ę c i a togo m o t y w u w k u l t u r ę l u d o w ą . P R Z Y P I S Y ' | \ д \ O. Goldhorg-Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludów,}, ..Polska S z t u k ' . L u d o w a " , R . X X X I V 1980 n r 3—4, s. 219—2-26 A . Bartos/,. Cyganie w kulturze •polskiej. Komentarz do wystawy, T a r n ó w 1979, 2 3 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . I I , cz. 2, W a r ­ szawa 1968, s. 280—281 * I s t e b n a , w o j . bielskobialskie, 1969. m a t . w ł a s n e M . R o m o w i c z , Folklor górali żywieckich. Warszawa 1978, s, 199—201 5 I I . 5. Maska Cygana, B e s k i d Ś l ą s k i , w ł . M u z . Etnograficzne w W a r s z a w i e ; i l . 6. O b r z ę d o w a maskii Cygana, K o n i a k ó w , wł. M u z . G ó r n o ś l ą s k i e , B y t o m ; i l . 7. Franciszek P a l k a , Cyganka, d r e w n o , wł. M u z . O k r ę g , w N o w y m S ą c z u ; i l . 8. W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Cygan z niedźwiedziem, drewno, w ł . M u z . A r c h , i E t n o g r . w Ł o d z i 149 i �6 Ъ". Gawełck, Zwyczaje świąteczne w Radłowie, „Lud", t. X I I I , s. 144 i F. K r ć e k , Sobótka w Galicji, „ L u d " , t. I V , s. 321 J . Mądzik, Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, praca zbiorowa, K r a k ó w 1965, s. 277 Rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e T . K a r w i c k a , Kułtura ludowa ziemi dobrzyńskiej, War­ szawa 1979, s. 169 A . W ó j c i k , Zwyczaje rodzinne Pogórzan (w:) Nad rzeką..., s. 242 S . J . Dobrowolski, Lud hrubieszowski, „ L u d " , t. I , s. 250 Okolica W i ś n i o w e j , woj. rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e Sucha Dolina, woj. n o w o s ą d e c k i e , 1970, mat. własno Ostatnie dwa wierszo s ą w j ę z y k u c y g a ń s k i m . Znaczą dosłownie: Idź człowieku, Nie zjadłoś, nie p o p i ł e ś , nie p o t a ń c z y ł e ś . 7 8 9 1 0 1 6 N p . P s t r ą g ó w k a , woj. rzeszowskie, 1978, mat. własno Strój w działo etnograficznym Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Por. Goldberg-Mulkiewicz, op. cit. A . J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadłi w opinii górali spis­ kich, „ E t n o g r a f i a Polska", X X I I ; 1978 z. 2, s. 161—109 J . K i t o w i c z , Opis obyczajów, Warszawa 1969, s. 537— 538 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 2 1 Por. J . Zborowski, Przyczynki do zwyczajów na Boże Na­ rodzenie na Podhalu, „ L u d " , t. X X X V , s. 98 R z e ź b a wykonana przez W . Czerwińskiego (w'asnosc Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi) R z e ź b y W . Chajca (wl. Muzeum O k r ę g o w e g o w R z sz' wie) i F . P a l k i (wł. Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m Sączu) 2 2 2 3 2 4 Obrazy Wrocławiu Ił. 9. A n n a B i ń k u ń s k a , Niedziela w Leśnicy, są własnością w ł . Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e Fot,: K. Chojnacki, il. 2; St. DcptuszewekJ, il. 4; W. Dudziak, ii. 3 150 Muzeum Etnografii zi.cgo we � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d039b1c74a94f9e7786349b10e30991.pdf 140e8c64040a83390556ce158eb0a670 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3189 Title A name given to the resource Desto - cygańska łaska; Grób Fryderyka Andrasza; Cyganie w mieście - obraz Zbysława Bieleckiego; / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz DESTO - CYGAŃSKA LASKA B r o n i ą k o c z u j ą c y c h C y g a n ó w w Polsce była najczęściej palka w y c i ę t a z twardego drewna, zwana desto. Desto z n a j d o w a ł o się na p o d o r o ę d z i u w k a ż d y m c y g a ń s k i m wozie. W zależności od u p o d o b a ń właściciela, desto było mniej lub bardziej starannie obrobiono; czasom palka m i a ł a r z e m i e ń o b e j m u j ą c y rękę, chro­ niący desto przed wyrwaniem przez przeciwnika. Niekiedy wyko­ rzystywano naturalne zgrubienia konara, aby pałce n a d a ć formę buła. wy. Warto przy t y m w y j a ś n i ć , żo c y g a ń s k i e prawo zabrania w bójce z Cyganem u ż y c i a żelaza (noża, siekiery itp.); w t y m k o n t e k ś c i e powszechne użycie drewnianej palki obronnej staje s i ę bardziej z r o z u m i a ł e . 1 Desto z n a j d u j ą c e s i ę w zbiorach Muzeum O k r ę g o w e g o w Tarnowie w y r z e ź b i ł Z d z i s ł a w Fedorowicz, Cygan z a m i e s z k a ł y obecnie w Olsztynie, n a l e ż ą c y do grupy Polska Borna. L&ska nie jost jego pierwszym d z i e ł e m , j e d n a k ż e rzeźbi on tylko spo­ radycznie, kiedy m a o c h o t ę ozdobie jakiś przedmiot d( mowego u ż y t k u . Desto wyrzeźbił Federowicz z twardego drewna n a prośbę swego krewniaka, Zbigniewa Bilickiego, propagatora kultury c y g a ń s k i e j w społeczności g a d z i ó w . Bilicki ofiarował desto do z b i o r ó w Muzeum wraz z innymi przedmiotami. Desto m a 124 cm w y s o k o ś c i . Jest to rozszerzająca, się k u górze, prosta laska, z a k o ń c z o n a rzeźbioną g ł o w ą w ą s a t e g o m ę ż ­ czyzny. L a s k a jest opalona nad ogniom w celu nada.nia jej pozoru staiogo autentyku. Choć jest to przedmiot w swym kształcie nietypowy (rzeźbio­ ne desto bardzo rzadko s p o t y k a ł o się u C y g a n ó w ) interesująco wydaje się opublikowanie notatki n a ten temat zo w z g l ę d u na fa.kt wielkiego u b ó s t w a sztuk plastycznych w ś r ó d C y g a n ó w . 1 J e r z y Ficowski, Cyganie 1965, s. 157 i n . na polskich drogach, Kraków Fot. autor �Adam Bartosz GRÓB FRYDERYKA ANDRASZA N a cmentarzu Nowym w Tarnowio znajduje się, b u d z ą c y drzwiczki, a w n ę t r z e grobowca służy za rodzaj kaplicy. Na, kracie p o w s z e c h n ą ciekawość grobowiec znany jako „ c y g a ń s k i " . Jest drzwiczek umieszczono napis R O M A (Cyganie). T i u m n a znajduje on z tego w z g l ę d u jednym z p u n k t ó w orientacyjnych w plątaninie się po lewej stronie, jest szczelnie obmurowana. N a utworzonym ścieżek cmentarnych. w ten s p o s ó b podeście ustawiono z a s z k l o n ą klepsydrę z nazwiskiem W grobowcu tym spoczywa, z m a r ł y w 1974 r. F r y d e r y k z m a r ł e g o , w o k ó ł niej u k ł a d a się kwiaty i świece. W e w n ą t r z , na Andrasz, Cygan z grupy C y g a n ó w Karpackich. B y l on znanym p o d ł o d z e znajduje się stolik, a na nim drewniana figurka Chrystu­ w mieście d z i a ł a c z e m s p o ł e c z n y m , pełnił też przez kilka sa Frasobliwego, figurki a n i o ł k ó w , oraz kwiaty. lat funkcję prezesa Cygańskiego Stowarzyszenia K u l t u r a l n o - o ś w i a ­ towego, działającego w Tarnowie od 1963 r. Grobowiec ufundowała ż o n a zmarłego. Nie różni się on Grób jost bardzo zadbany, zawsze s p o t k a ć m o ż n a świeżo kwiaty i zapaloną wewnątrz lampkę naftową lub świeczkę. zewnętrznie od innych, z k t ó r y m i sąsiaduje. O d m i e n n o ś ć „ c y ­ Jest to jedyny tego typu grób na tym cmentarzu, choć leży g a ń s k i e g o " grobu polega na t y m , że w miejsce p ł y t y , zakrywającej tu więcej z m a r ł y c h C y g a n ó w . Pochowani s ą jednak w standar­ w innych grobach szczelnie ich w n ę t r z a , wstawione s ą a ż u r o w e towych grobach, niczym się nie w y r ó ż n i a j ą c y c h . Fot. autor CYGANIE W MIEŚCIE - OBRAZ ZBYSŁAWA BIELECKIEGO W zbiorach Muzeum Okręgowego w Tarnowie znajduje się obraz z a t y t u ł o w a n y Cyganie w mieście, Mając wysokie umiejętności muzyczne został zaangażowany malowany przez Cygana jako instruktor m u z y k i . Całe jego późniejsze ż y c i e , aż do 1972 г., z grupy Polska R o m a . Autor obrazu, Z b y s ł a w Bielecki urodził kiedy to ze w z g l ę d u na. stan zdrowia (serca) pi zeszedł na rentę się w Zaldikowie (woj. tarnobrzeskie) w 1933 r. T a m jego rodzina inwalidzką, związane było z działalnością miała stale mieszkanie zimowe. w domach kultury w Tarnowie, a od 1967 r. w D ę b i c y . Przez Z wędrownym ż y c i e m taboru z w i ą z a n y b y ł do wybuchu kułturowo-oświatową jakiś czas p r a c o w a ł w kinie. J a k o „ k a o w i e c " z a j m o w a ł się naj­ wojny. Zaraz na p o c z ą t k u wojny rodzina ( s i a d ł a na stałe w Z a ­ różniejszymi klikowie. T a m , m i ę d z y ż y c z l i w y m i Cyganom l u d ź m i , starano z e s p o ł y muzyczno i dramatyczne. P r ó b o w a ł t e ż m a l o w a ć . N a ­ Udało m a l o w a ł olejno i temperami kilkanaście obrazów, któro trafiły się przetrwać j a k najdłużej niemieckie, prześladowania. pracami, m.in. w y k o n y w a ł dekoracje, prowadził się to przez 3 lata. W 1942 r. Niemcy wywlekli C y g a n ó w z d o m ó w do r ó ż n y c h rąk prywatnych. Od kilku łat przestał jednak w ogólo i postawili przed lufami karabinów. Przód e g z e k u c j ą uratowało malować. się tylko kilka o s ó b , któro wcześniej z d o ł a ł y się. ukryć. Bielecki Obraz Bieleckiego malowany jost olejno n a dosco formatu wraz z kilkoma Cyga.nami udał się do Tarnowa, gdzie m i e s z k a ł a 6 9 , 5 x 1 0 0 cm. P o w s t a ł około roku 1960, podczas część rodziny, dobrze przed Niemcami zakonspirowana. Biało, P"o,o wr.ł w T;.:••:(-wie w Domu K u l t u r y . cera, jasne w ł o s y , go mało podejrzanym autor „rasowo". Obraz s k ł a d a się w y r a ź n i e z dwu części. Mniej więcej przez D o c z e k a ł wyzwolenia. Po wojnie nio w i ó c i ł już do koczowniczego środek obrazu horyzontalnie biegnie żelazna barierka, j a k gdyby ż y c i a . R o z p o c z ą ł pracę w jednym z tarnowskich d o m ó w kultury. dzieląca ś w i a t miasta od dolnego ś w i a t a natury. P o w y ż e j barierki 154 czyniły gdy �schematycznie zaznaczono spiętrzone b r y ł y m u r ó w , k o m i n ó w , s c h o d ó w . J a k twierdzi autor, z a c z e r p n ą ł ten wzór z jrkiejś re­ produkcji radzieckiego malarstwa z lat p< wojennych. ЛУ opozycji, j a k ż e w y r a ź n e j , pozostaje dolna scena. R y s u n e k lokki, duża dbałość o s z c z e g ó ł y stroju, r y s ó w twarzy, zróżnico­ wanie g e s t ó w — wszystko to wskazuje na wielkie emocjonalne z a a n g a ż o w a n i e autora, n a osobisty z w i ą z e k z p r z e d s t a w i o n ą tu Fragment dolny obrazu, to malowana poprawnie w proporc­ jach i rysunku scena taborowa. Są tu dwie grupy C y g a n ó w . Z prawej w r a c a j ą c e z miasta kobiety z dziećmi. Z h woj — w ó z z końmi i Cyganka przy ognisku. Nad n i ą stoi Cygan zo skrzypoami. O g l ą d a j ą c e m u obraz w y r a ź n i e rzuca się w oczy dysproporcja sytuacją. Obraz sprawia wrażenie n i e d o k o ń c z o n e g o , malowany mato­ wo, z d o m i n a c j ą czerwieni i szarości. Inno kolory p o j a w i a j ą się jedynie w dolnej części, w scenie c y g a ń s k i e j . K i e d y obraz z n a l a z ł się na wystawie, przyniesiony do Mu­ zeum przez wuja Bieleckiego, w autorze o d ż y ł y dawne t ę s k n o t y w traktowaniu obu części. Miasto dominuje nad grupkami Cy­ do malowania. P o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć g a n ó w , p r z y t ł a c z a ich b i y ł ą i k o l c e m . Jest przy tym potiakto- że od dawna nosił się z zamiarom utrwalenia n i e k t ó r y c h , zapami"- wane j a k n i e z r o z u m i a ł a masa figur geometrycznych, tanyeh z młodości scen taborowych. Czy te pragnienia z o s t a n ą nych w szczególe.ch; jest to ś w i a t nieczytel­ zupełnie obcy malarzowi. zrealizowano, przekonamy się. Fot. W. Dudziak jeszcze raz, t w i e r d z ą c , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c3d699000b8920d08522e2305448221.pdf 51b905b98e5eeadf38eafbe8ce696ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3441 Title A name given to the resource Raporty studentów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.92-93 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sejny Związki pracowników Katedry Kultury Polskiej z Krzysztofem Czyżewskim Z którymi założył w Sejnach na początku spolykcdiśmy się na różnych szlakach, w trakcie przedsięwzięć „Pogranicze", - a także z jego przyjaciółmi 1991 roku. Ośrodek „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów'' poszukujących i współpracownikami, sięgają lat osiemdziesiątych. żywych źródeł kultury i teatru. Gdy powstała Fundacja wśród członków jej Rady znaleźli się Michał Boni. Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Zbigniew Osiński i Sulima. O działalności Ośrodka pisano na łamach „Kontekstów" (zwalnia to mnie od obowiązku ich wraz Wtedy to R L. OC referowania). Od roku 1993 Ośrodek „Pogranicze "jest jednym z głównych partnerów Katedry w realizacji programu „Animacja kultury". Podstawową formą współpracy są organizowane rokrocznie staże studentów specjalizacji w Ośrodku „Pogranicze". 1993 r.. drugi - w marcu 1994 r. Właśnie jego dotyczą zamieszczone tu fragmenty Pierwszy Z nich odbył się w lut\ W stażu tym uczestniczyło dwudziestu sześciu studentów (pod opieką Rocha Sulimy i Grzegorza Godlewskiego). działalności „Pogranicza", zwłaszcza pogranicza, koegzystencji narodów, i wymiany międzyregionalnej. tych kierunków działalności m raportów. Celem jego było poznanie Ośrodka, które dotyczą tradycyjnych postaci kultury w warunkach kultur, religii - a także o przedstawienie problematyki „małych ojczyzn", zagadnień tolerancji Obok standardowych form prezentacji (filmy, dokumentacja, spotkania z pracownikami Ośrodka i tak dalej), studenci wzięli udział w specjalnie zaaranżowanych wyprawach do środowisk i miejsc stanowiących obszary bezpośredniej pracy „Pogranicza". Grzegorz Godlewski Przez, cztery dni byłam jak gwiazda filmowa, dla której przygotowano wspaniały program, precyzyjny co do minuty. Ciekawy i dający szersze spojrzenie na rzeczy, o których wcześniej nie wiedziałam. Byłam obserwatorką spraw ważnych, wyjątkowych. Byłam też obserwowana, nic tylko przez babcie w kościele i mieszkańców Sejn. ale i przez pracowników „Pogranicza". Polubiłam ich i chętnie znów przyjadę. (...) cześnie przekraczać granice własnego kraju w dążeniu do rzeczywistego zamieszkania w szerszym regionie, „dużej ojczyźnie".którą dla nas jest Europa Środkowa. Jest to znakomite antidotum na kompleks prowincji i zaściankowości, jedyne chyba lekarstwo na ksenofobię, postawy nieufności, podejrzliwości wobec innych, „nie-swoich". Paweł Piasecki Kinga Lewińska Pierwszy dzień stażu przeznaczony był na wyjazdy w teren. Uczest­ nicy zostali podzieleni na trzy grupy. Jedna udała się do wioski Gabowc Grądy, zamieszkałej przez starowierców. społeczność odseparowana od świata zewnętrznego, rządzącą się dość absolutystycznic rozumianym prawem religijnym (jej zwierzchnikiem duchowym jest wybierany przez społeczność n a s t a w n i k ) . Druga grupa przebywała w Sej­ nach, gdzie poznała krajobraz kulturalny miasta, między innymi, spotykając się z młodzieżą z Klasy Dziedzictwa Kulturowego. Jest to wspólna inicjatywa nauczycieli miejscowego liceum i „Pogranicza". Udział w zajęciach Klasy jest dobrowolny; chętni uczestniczą w dodat­ kowych lekcjach w szkole, zajęciach w Ośrodku i podróżach (między innymi do Siedmiogrodu), przybliżających im historię i kulturę szeroko pojętego regionu, a także uczących tolerancji wobec Innego (w sensie narodowym, wyznaniowym, kulturowym). Celem trzeciej wyprawy był Puńsk, główny ośrodek mniejszości litewskiej w Polsce. W sprawy lej lokalnej społeczności wprowadzało spotkanie z poetą Sigitascm Birgielisem. redaktorem pisma „Auśra".organu Stowarzyszenia Litwinów w Polsce. Z rozmowy wynikało, że wielu mieszkańców Puńska zamyka się w swym małym światku i jest przewrażliwionych na punkcie obrony narodowej tożsamości. W tym. co mówił pan Birgielis, wyczuwałem lęk przed obcymi, ludźmi z zewnątrz... Pierwszego dnia wszyscy uczestniczyli w wernisażu prac artystycz­ nych pacjentów szpitala psychiatrycznego w Suwałkach (kolejna próba „oswajania" inności i przezwyciężania międzyludzkich barier, tym razem między „chorymi" i „zdrowymi"), a wieczorem - spotkali się z kantorem żydowskim z Łodzi, Simche Kellerem. Było to wspólne śpiewanie pieśni chasydzkich, przerywane opowieściami o ich po­ chodzeniu, o sytuacjach obrzędowych czy rodzinnych, w jakich są wykonywane. Drugi dzień rozpoczął się od pokazu filmów prezentujących prace Ośrodka. Następnie zwiedziliśmy Centrum Dokumentacji Kultur Po­ granicza. Po obiedzie odbyło się spotkanie z zespołem Teatru NN z Lublina. Akcentem kończącym dzień było spotkanie z zespołem „Muzyki" z Grodna, grającym białoruską muzykę ludową. Przedpołudnie trzeciego dnia wypełniła dyskusja podsumowująca nasz pobyt w Ośrodku. Stalą się ona okazją do szerszych refleksji, dotyczących między innymi problemów narodowościowych (Polacy - Litwini, antagonizmy, „wychodzenie z getta") i stosunku do folkloru („cepelia" czy żywa tradycja). Mnie utwierdziła w przekonaniu, że dobrze jest mieć poczucie przynależności do „małej ojczyzny" i jedno­ 92 Miron Filipow niedługo umrze. Nie wiadomo, czy zdąży nauczć swojego wnuka czytania nut. prowadzenia mszy, czy przekaże mu wystarczająco dużo. by młody człowiek stał się jego godnym następcą Czy wiara młodych w Gabowych Grądach jest lak samo silna jak starców: tych. którzy nie musieli w y b i e r a ć między przeszloscbi a przyszłością, między tradycją a nową kulturą, w klórej tak trudno zachować tożsamość i odrębność? Może dlatego właśnie n a s t a w n i k zaprosił nas do swojego domu. jak gdyby mówiąc: „Patrzcie na to. co jest - bo. być może, to nasza ostatnia szansa". Słuchając tego osiemdziesięcioletniego z górą starca, klóry wciaz uśmiechając się opowiadał, śpiewał, a przede wszystkim przedstawiał się - próbowałem odgadnąć, ile w tym, co mówi. autentyczności, a ile gry („prezentacji"), wynikłej z sytuacji, w jakiej się znaleźliśmy Narzucił reguły, które musieliśmy przyjąć, by kontakt w ogóle mógł być udany. Przez, cały czas jednak nie mogłem pozbyć się „kompleksu turysty" oglądającego skansen - człowieka z. zupełnie innego świata Nie mogłem oprzeć się natrętnemu uczuciu, że ten oto człowiek, i jego rodzina, są dla mnie przedmiotem obserwacji para-antropologicznych. Grzegorz Sobaszek Litwini. Jest ich dwóch - przedstawiciele Stowarzyszenia Lirwino» w Polsce i Towarzystwa św. Kazimierza. Wylewają na nas swe tikChcą mieć szkołę litewską, bo dzieci polskie szykanują dzieci litewskie Te lekcje po litewsku w polskiej szkole odbywają się po siedemnaste) dzieci nie mają już sił na naukę Nic mają własnego radia i tylko my minuty miesięcznie w lokalnej telewizji. I pomnika im burmistrz t* chce postawić. A chyba im się należy. Chcą. aby miał pięć metro* M Profesor Mencwel w filmie Tomasza Lengrcna Pogranicze wspom> swój pobyt w Puńsku, miasteczku, gdzie Polacy stanowią dziesieo* procentową mniejszość: „Stoję oparty o ścianę i obok mnie człowiek, który jest Litwinem. Dosłownie cała praca, którą myW wykonywali, to było to, żeby nam się dłonie w pięści nie zaciskały Ij I tak obaj tajaliśmy przy sobie". Pan ze Stowarzyszenia Litw""' w Polsce twierdził, że konfliktów tu nie ma i rozdmuchuje je A pan od św. Kazimierza dodawał: „Tak! Tylko ta spalona Nasza grupa w burzliwej dyskusji w drodze do Klasy Dzi« Kulturowego doszła do wniosku, że Litwini mają syndrom 8*"*^ pytanie, czy utrzymują kontakty z. Wielką Litwą, odpowiedzieli " nic dostajemy od nich pieniędzy". - Ale ci Litwini nic byli szczerzy! - A widziałaś kiedy szczerego Litwina?! �Klasa Dziedzictwa Kulturowego bardzo nam się podobała. Naujjyciel nie lubił nowoczesnej muzyki młodzieżowej, reprezentowanej tej klasie przez osobę niejakiego Igora. Nasza grupa wyraziła Igorowi jgzere poparcie. Uczniowie powiedzieli nam, że „Litwini to normalni Ipdzie. Zależnie od sytuacji". Jedna z dziewcząt powiedziała, że pod jej blokiem dziecko litewskie wyzywa dziecko nielitewskie: „Ty Lit­ winie!"w Monika Purzycka wraca do tego punktu: historia sobie, zagadnienia tożsamości sobie, a śpiewanie podąża drogą zupełnie własną, zagarnia niedozwolone obszary i wszystko nagle zaczyna się zgadzać, choć umysł nic tu do rzeczy nie ma. Doświadczenie pewnej umysłowej niemocy wobec sytuacji, które są realne, naprawdę mają miejsce - jest niesłychanie cenne. Zwłaszcza jeśli za o w ą niemocą nie stoi pustka, ale radość nie podlegająca falsyfikacji. Po prostu - albo się chce brać w niej udział, albo nie. Małgorzata Litwinowicz Działo się dużo i szybko. Uczestnicy stażu, studenci, którzy w znako­ mitej większości znaleźli się na Wigrach trochę przypadkowo, trochę jnudów-. a trochę z ciekawości, najpierw zostali p r z e p r o w a d z e \ p r z e z p e w i e n r o d z a j d o ś w i a d c z e n i a . Trochę było tym może etnografii - jak w przypadku wyprawy do Gabowych Gradów, wioski starowierców; trochę socjologii - gdy trzeba było namawiać o Puńsku czy Sejnach z Litwinem. Chodziło chyba o to. by dotknąć świata, o którego istnieniu naprawdę niewielu ludzi wie. t w Dwudniowa wizyta gdziekolwiek - a w miejscu takim jak Sejny czy Puńsk szczególnie - nie może nawet w założeniu służyć dowiedzeniu się Btgoś. zrozumieniu czegoś. Ludzie, którzy wpadają gdzieś jak po ogień, są obcy i inaczej być nie może. Należą do innego świata i to. co się dzieje na pograniczu, to w ogóle nie jest ich problem. Spotkania organizowane przez „Pogranicze" to rodzaj r z e c z y w i s t o ś c i miłowanej. Całość jest chyba tak pomyślana, żeby w momencie wyjścia wszyscy zostali „zwróceni" swojej rzeczywistości po przejściu pewKgo doświadczenia. Po pierwsze jest to dotknięcie świata bogatego itklębioncgo. do rozumienia którego niewiele się przydają uniwersytec­ kie nauki: po drugie - doświadczenie ś w i ę t a , w którym wszystkie odmienności przestają mieć znaczenie, bo wszystko należy do wszyst­ kich, melodie żydowskie mieszają się z ukraińskimi, a w tańcach biorą udział mieszczuchy o niejasnym pochodzeniu. Poczuciu rzeczywistości izolowanej sprzyja miejsce, w którym spotkanie się odbywało, nasza „rezydencja". Kamedulski klasztor stoi IU górze specjalnie usypanej, chciałoby się powiedzieć - w połowie drogi między niebiem a ziemią, bo jest to świat poza światem. Cicho tam jest.jak mało gdzie. Nie ma w tym miejscu żadnych głosów, prócz tych. które się ze sobą przywiozło. Można więc się w siebie wsłuchiwać bez żadnych zakłóceń, a zdaje się, że dobra „słyszalność wewnętrzna" jest warunkiem jakiejkolwiek czułości na świat. Miejsce takie doskonale służyć może spotkaniu, które mniej służy poznaniu, bardziej - doświad­ czeniu. Działalność Ośrodka „Pogranicze" nie ma charakteru mediacyjnego. Można chyba powiedzieć - na szczęście, bo i tak nie byłoby to postrzegane inaczej, jak wtrącanie się w nie swoje sprawy. Pracują 'dziećmi, z młodymi ludźmi. Spotkanie Innego. Dialogi o tolerancji. Przedstawienia, przedsięwzięcie Dom - bardzo, bardzo piękne... Dla Wzi stamtąd może to wszystko jest naprawdę ważne. Powrót do tradycji nie jest możliwy. Zresztą nikt w „Pograniczu" nic ujmuje sią reanimacją przeszłości. Od mojej nowej znajomej z Klasy "Ziedzictwa Kulturowego dowiedziałam się. że kiedyś czytała „PoPcorn" i „Dziewczynę" i słuchała prawie wszystkiego. A teraz słucha *zyki chasydzkiej. Simche Keller, kiedy śpiewał, zawsze tłumaczył przedtem, co śpiewa J»kie to ma znaczenie. Żadna z tych melodii nie była przypadkowa. Suwana „kiedy się komu przypomni". Znał ich pochodzenie i prze­ czenie. Ktoś powiedział - kiedy Krzyś Czyżewski tańczy chasydzkie tańce, /zyż nie jest on chasydem? Nie wiem tego. A kiedy wszyscy śpiewają •fińskie dumki, to czy są Ukraińcami? A może chociaż śpiewają jak Ukraińcy? Na tym pograniczu kulturowym usadowiła się ostatnio jeszcze jedna kultura - antropologiczna. Młodzi ludzie z różnych stron kraju przyje­ chali, by stworzyć Ośrodek „Pogranicze", by badać, obserwować i interweniować. Przyciągnęła ich tu ciekawość i chęć służenia nauce. Z zaciekłością właściwą uczestnikom kultury wyznają słuszność własnych wartości, a co gorsza - ich uniwersalizm. Niosą innym kulturom własną ideę tolerancji (presuponując, że winna ona być uniwersalna). Zachęcają do zachwytu nad starociami i przeżytkami, do ich świadomego kultu. Szukają autentyku (to, rzecz jasna, c o ś omszałe­ go), tożsamości - ale głównie własnej. Nie są jednak niebezpieczni - są stowarzyszeniem hobbistów, którzy kilku wciągną do wspólnej zabawy. Określają się kroplą w morzu, lecz wierzą, że tak nie jest. Jak wiadomo - wiara nadaje sens. Przyjechali tu nie tylko po to, by wiedzieć. Chcą też działać w obronie kultur. By choć trochę zapobiec waśniom, pogodzić, nauczyć współ­ życia. By dawne przetrwało i mogło żyć obok innych dawnych. W tym celu organizują spektakl. Działalność teatralna to tylko jedna z jego form. Dzieci polskie i litewskie grają przed Cyganami Cyganów. Dzieci różnych kultur budują wspólny dom - prawdziwy, drewniany! Polacy spotykają się z Litwinami w dyskusji. Dyskusje o tolerancji to forma działalności, do której „Pogranicze" przywiązuje ogromną wagę. W dyskusjach tych wspaniale objawia się nietolerancja. Zaogniają się animozje, ludzie gotowi są pobić się za słowa. Jeśli zaś dojdą do porozumienia - wydaje mi się to jeszcze bardziej niebezpieczne. Kompromis zawsze oznacza pewną rezygnację. Rozpoczyna się dyfuzja. Tu antropologiczna szkoła przetrwania osiąga swój cel. Ludzie przeżyją razem, dogrzebią się swych korzeni, pomie­ szają je i stworzą nową jakość. Antropologowie uśmiechną się, witając nowych uczestników swej kultury. Spotkają się w spektaklu i wspólnej zabawie (nic daj Boże mizantropa - tego tolerować nie będziemy), w odtwarzaniu i pokazywa­ niu świadomym tego, że jest pokazywaniem. Stworzą nową osobowość, świadomie czerpiącą z siebie i z innych, z teraz i przedtem. Nie sformułują jednak tego w ten sposób, bo to trochę przeczy ich zasadom Sens w tej rozbieżności założeń i efektów, w dialektyce, którą godzi spektakl. Chętnie leż zadyskulują się na śmierć, merytorycznie nie dochodząc do niczego, ale mając poczucie spełnienia intelektualnego, które mylą z emocjonalnym. Lecz nie miejsce tutaj na zastanawianie się nad metodami humanis­ tyki. Tutaj metodą jest spektakl. Marta Zimniak l * może nie ma to tak naprawdę znaczenia, bo w atmosferze święta 'tystko staje się jednością, wspólnością i radość łamie wydumane T * * - Otwartość i przeplywowość stają się możliwe w stopniu ^yobrażalnym i - wszystko należy do wszystkich. Nie ma „cu™ ' i „swoich". 0 C ) C e s l ewa< n ż m I * * * * ' ' ' -' ' - * P ' ^ ' y ś l e ć . Wtedy wszystko przychodzi "J. a wspomniane wątpliwości wydają się rzeczywiście niesłychaT^myślne Jncńskic doświadczenie, któremu nas poddano, na tym chyba leż *e stawia przed sytuacjami „pozaumysłowymi". Wiele myśli Pogranicze to nie tylko „oddzielenie jednego państwa od drugiego" (wypowiedź celnika w filmie o Środkowoeuropejskim Forum Kultury), ale możliwość „spotkania z Innym". W ramach cyklicznego projektu Ośrodka pod tym tytułem realizowana jest idea porozumienia. „Inny" to ktoś żyjący odmiennie, ktoś innej narodowości, wyznania, ktoś o odręb­ nej kulturze, ktoś myślący inaczej: Litwin, Polak. Białorusin. Cygan, Żyd, pacjent szpitala psychiatrycznego, również animator kultury przybyły na staż. Zrozum go, poznaj. Jest inny, niech taki pozostanie Świat i ludzie nie mogą być tacy sami... Tolerować? Tolerancja zakłada bierność, eliminuje aspekt uczestnict­ wa, zawsze ktoś lepszy toleruje gorszego. Tolerancja nie stanowi więc właściwej drogi. Spotkaj się. pomów o tym, może twój dialog z innymi będzie miał jakąś wartość i przyniesie rozwiązanie, zrozum „odmieńca" - taką ideę popularyzuje ośrodek sejneński. Agnieszka Mioduszewska 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af348708eea9bbda039171c105934937.pdf 76772c32ea67b9b7a1af961cd8c02293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4320 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i polska sztuka ludowa ROK • XXVI • 1972 . NR 4 �TRESC Jan M i t a r s k i Twórczość chorych psychicznie (Przegląd b a d a ń psychiatrycznych) 195 Bożena KJobuszowska Janusz Mroczek K a r o l W ó j c i a k - H e r ó d e k . Portret ludowego a r t y ­ sty H e r ó d k o w e muzykowanie 207 215 Jolanta Walicka B r o n i s ł a w Surowiak 223 Bogna Jakubowska Książę z Doliny L i l i i 235 Helena Sredniawa, Eugeniusz Radzik Edward Sutor — r z e ź b i a r z z Nowego Targu . 241 K R O N I K A S U M M A R Y 247 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E 253 255 N a o k ł a d c e : Andrzej W a c ł a w c z y k : E x - l i b r i s , l i n o r y t , w y m . o r y g i n a ł u : 8 X 6,5 cm. Fot. Jan Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : B r o n i s ł a w Surowiak: Waza, rzeźba, gips malowany, wys. 56 cm. 1963 r. Fot. Jan Swiderski kamienny, �INSTYTUT S Z T U K I P O L S]K I E J AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 97^ • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a n n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. Układ g r a ­ f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e9a994cdb7e28f19d98858bdc9b4b7.pdf f1df5b126e958d2016647f7ff616815a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2584 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor prac m.in. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, reklamie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Konte­ kstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w trady­ cji ludowej. Edyta Bielawska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Danuta Bolikowska - historyk (studia UW). Ukończyła Szkołę Nauk Społecznych PAN. Pracuje w Najwyższej Izbie Kontroli. Publikowa­ ła w „Karcie" i dodatku „Plus-minus" do „Rzeczypospolitej". Krzysztof Cibor - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czo­ łowy przestawicie! postmodernistyczne antropologi kulturowej, wy­ kłada! m.in. historię świadomości na University of California, Santa Cruz. Autor znaczących prac na temat dyskursu w antropologii, do­ świadczenia podróży, muzealnictwa, m.in Predicament of Culture (1988), współautor i współ wydawca zbioru tekstów ukazujących przełom w antropologii Writing Culture (1986). Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbo­ lu w filmie. Adiunkt w Katedrze Etnologii UJ, pracuje także w Insty­ tucie Sztuki, w redakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie popularne. Tomasz Dobrowolski - chemik, biolog, fotograf i meloman. Od 1978 związany z Teatrem Cricot 2 Tadeusz Kantora, gdzie brał udział w tworzeniu sfery dźwiękowej spektakli: Gdzie są niegdysiejsze śnie­ gi. Nigdy tu już nie powrócę, Dziś są moje urodziny. W 1986 r. został zatrudniony w Cricotece, do końca związany z Teatrem Tadeusza Kantora jako realizator dźwięku. Jarosław jot-Drużycki - studiował w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Redaktor pisma poświęconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Pisze pracę magisterską na temat tramwaju. Pracuje w „Kontekstach". Małgorzata Dziewulska - w latach 1991-1996 była doradcą literac­ kim Teatru Starego w Krakowie. Obecnie jest kierownikiem literac­ kim Teatru Narodowego. Wykłada na Wydziale Wiedzy o Teatrze warszawskiej Akademii Teatralnej. Określa siebie przede wszystkim mianem „pisarza teatralnego". Wydała dwie książki: Teatr zdradzo­ nego przymierza (1980) oraz Artyści i Pielgrzymi (1995). Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytu­ cie Etnologii UJ; przygotowuje pracę doktorską poświęconą związ­ kom antropologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhala. Dwukrotna stypendystka do Włoch, staż w Instytucie An­ tropologii Kultury w Sienie. Katarzyna Gieryszewska - pracuje w Katedrze Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UW. Przygotowuje doktorat na Wydziale Historycz­ nym UW. Zajmuje się religijnością nowych wyznań. Współpraca przy przygotowaniu programów telewizyjnych, min. „Swojskie kli­ maty". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik ko­ munałów Gustawa Flauberta, Zoologifantastyczną uzupełnioną. Mie­ szka w Warszawie. Igor Gorzkowski - Asystent na Wydziale Aktorskim Wiedzy o Teatrze w warszawskiej Akademii Teatralnej. Dorota Gut - absolwentka Instytutu Etnologii UJ. Dorota Hall - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Tomasz Kalczyński - absolwent Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej. Zajmuje się pisaniem scenariuszy. Ireneusz Kamiński - student IV roku Instytutu Etnologii UJ. Agnieszka Kołakowska - studentka Międzywydziałowego Instytutu Studiów Humanistycznych UW. Joanna Kowalik - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Tea­ tralnej. Zajmuje się fotografią. Katarzyna Kuszyńska - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Stanisław Łabiszewski - (1916-1985) fotograf samouk. Fotografował przede wszystkim na placach targowych i odpustach na terenie całej Polski, korzystając ze zrobionego przez siebie samego tzw. aparatu pięciominutowego. Mieszkał na warszawskiej Pradze. Olga Łobaczewska - historyk sztuki, doktor, badaczka białoruskiej sztuki i wytwórczości ludowej. Pracuje w Białoruskim Instytucie Problemów Kultury w Mińsku. Jest autorką kilkudziesięciu publika­ cji (w tym monografii Zbierahajuczy samabytnaść. Z historii narodnaha mastactwa ipromysłau Biełarusi, Mińsk 1998) i wielu przed­ sięwzięć organizacyjnych (konferencje naukowe i wystawy, m.in. Sztuka naiwna, Polesie, jakiego nie znamy, Białoruski rucznik). Anna Łoboda - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatral­ nej i III roku italianistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Agnieszka Makarewicz - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Dorota Nowak - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Marek Oziewicz - anglista, literaturoznawca, absolwent Instytutu Filo­ logii Angielskiej we Wrocławiu. Obecnie doktorant IFA UW, przy­ gotowuje pracę doktorską na temat Kronik narnijskich C S . Lewisa. Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Re­ gionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematycz­ ną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Chana Pollack - w 1997-1998 przebywała na rocznym stypendium w Polsce przyznanym przez Fulbright Research Scholar na zrobienie filmu, opartego w dużym stopniu na listach jej Babci pisane w jidysz (w latach 1920-1923) do męża, który poszukiwał miejsca do życia i pracy w Kanadzie i USA. Mieszka w Nowym Jorku. Magdalena Radkowska - studentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej i polonistyki UW. Tomasz Rakowski - student Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW i Akademii Medycznej w Warszawie. Maksymilian Dawid Rejmer - student V roku Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW. Krzysztof Rekosz - inżynier, studiował też filozofię i wiedzę o teatrze. Mieszka w Warszawie. Dominika Rembelska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej Artur Maciej Setniewski - student V roku Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etnograficznych zapisów filmowych koncentrujących się na problemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Pań­ stwowy Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wy­ staw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć no­ we sfery znaczeń i nowe obszary w muzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Niezwykłość (1998/9). Jakub Szczuka - historyk sztuki ( K U L ) , doktorant przy Katedrze Teo­ rii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych ( K U L ) . Członek redakcji „Kresów" Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej inter­ pretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Marcin Szporko - antropolog kultury (studia UW), studia doktoranc­ kie ISNS (UW), zajmuje się folklorem politycznym. Joanna Tokarska-Bakir - antropolog kultury, adiunkt w Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Autorka prac: Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne; Łzy Hagar na pustyni. Wypisy z Simone Weil; Imago insolita. Hermeneutyczna lek­ tura źródeł etnograficznych. Agnieszka Tulik - absolwentka historii UW. Pracuje w Bibliotece Na­ rodowej w Warszawie. Marta Krystyna Tylkowska - studentka V roku Wiedzy o Teatrze Akademii Teatralnej. Tomoho Umeda - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Marceli Zygała - student V roku Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UW. �W poprzednim numerze: Zbigniew Benedyktowicz, Podróże, miejsca mityczne, przedmioty • Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre'a (Rzecz) • Teresa Grzybkowska, Jacka Malczewskiego Finis Poloniae, Rewolucja 1905 roku czy wyznanie miłosne? • Witold Dobro­ wolski, Mitologia Malczewskiego • Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią • Zygmunt Kubiak, Hellenizm Jacka Malczewskiego • Zbigniew Herbert, Podróż, Elegia na odejście pióra, atramentu lampy (z to­ mu Elegia na odejście) • Tomasz Żukowski, Abym jak wiór ognisty spłonął w oddechu nocy - okupacyjne doświadcze­ nie świata w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego • Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit osobisty • Dariusz Czaja, Toska­ nia. Trzy podróże • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miasem wielkich kobiet (cz. I) • Je­ rzy Wojciechowski, Szkicownik Jana Potockiego z jego podróży do Cesarstwa Marokańskiego • Marta Miskowiec, Ка­ по. Koszmarny upał, zmęczenie i kurz • Jarosław jot - Drużycki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze • Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi • Jan Gondowicz, Kartografia a niektórzy pisarze • Francois Augieras, Podróż na Górę Atos " Marek Oziewicz, Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich CS. Lewisa (cz. I) • Kry­ stian Lupa, Miejsca i podróże mityczne • Grzegorz Graff, Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje • Maciej J. Dudziak, Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta • Albert Bajburin, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy • Stanisław Cichowicz, Koan Zenona • Jerzy Wasilewski, Taj­ na historia przedmiotów • Leonid Stołowicz, Zwierciadło jako model semiotyczny, epistemologiczny, aksjologiczny • Jurij Cywjan, Rentgen, chirurgia, mikroskop w semiotyce wczesnego kina • Tomasz Rakowski, Ciało prześwietlone - Ra­ diografia i jej magia • Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii • Maciej J. Du­ dziak, Mikro-makro market. Przyjemność i groza ponowoczesnego rynku • Magdalena Radkowska, Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia • Michał Ajvaz, Sklep na ulicy Maisla • Krzysztof Cibor, Ten który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu • Wiesław Szpilka, Rower, narty, buty • Tomasz Rakowski, Trzy miesiące w fitness klubie • Andrzej Pilichowski-Ragno, O fotografiach Roberta Mapplethorpa • Tomoho Umeda, Gitara elektryczna • Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Jak żywy? Końska dawka hiperrealności • Dorota Hall, Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej • Anna E. Kubiak, Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze * Krzysztof Lipka, Szrukoj • Irena Huml, Kulturotwócza rola warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w mieście i w kraju - wybrane zagadnienia • Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji • Elżbieta Waga, Ikonozofia wieczysta • Broni­ sław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 zeszyt 3 • Daniel Gerould, Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie • Bronisław Malinowski, Dziennik 1914-1918 • Lech Sokół, Pożegnanie • Nasz Profesor O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa " Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" za rok 1999 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz RUCH, konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b640961e20e5e0a1b51613f384f9804.pdf ec25b25fba76758f692d59ec3d8179aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2583 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.217-219 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Małgorzata Dziewulska The Second Life of Objects Objects in the theatre of Tadeusz Kantor play a specific role. They cannot be treated as ordinary props, since they constitute rather antiprops. First and foremost, they include used second hand objects, discovered anew, sometimes extracted from daily life, frequently associated with the lives of the poor. Those "poor objects", suffused with emotion, can be abandoned, ignored, degraded, and possess special merits connected with memory (links with the deceased and childhood reminiscences). In the Kantor theatre such things perform an ennobled role; hence, the dramatis personae are often reduced to the status of mere things, and are empty, dead mannequins. Paradoxically, such "reduction" is tantamount to ennoblement. The object, matter comprises that which we encounter when we flee psychology. What is the nature of an object if it is better than the psyche? It simply must be spiritual, something concealed within matter, and superior to the latter. Through this material trait Kantor returned to the spiritual world, and in this specific manner he restored mythical qualities to cultural contents. by Piotr Szacki and Tomasz Potkański. The camera built by Stanisław Łabiszewski was purchased by the State Ethnographic Museum in Warsaw. The article by Małgorzata Dziewulska is supplemented by texts written by the students with whom she conducted courses (1996-1997). In the majority of cases, the objects were described solely upon the basis of a filmed version of two spectacles by T. Kantor: Niech sczezną artyści (May the Artists Perish) and Wielopole, Wielopole: E . Bielawska, 77ie Camera - Machine Gun, T. Kalczyński, Doors, D. Nowak, 77ie Bed Death Machine, A. Łoboda, The Tablecloth, D. Rembelska, Uncle Stasiothe Exile, K. Rekosz, The Pillory, I. Gorzkowski, The Handcar, M. K. Tylkowska, The Barrel-organ, and J. Kowalik, The Pool. Agnieszka Tulik The Travelling Barbarians The article presents the material aspects of journeys made by Franks and Longobards from the fifth century to the mid-seventh century. The author describes means of transport from the period and a brief history of particular inventions. She takes into considerations journeys made on foot, methods of crossing rivers (bridges, boats, fords, horseback, on shields), lodgings (and the hospitality of the hosts), meals during the journeys and items taken by the travellers. The source material used as a base for the study include early mediaeval chronicles: Historia Francorum by Gregory of Tours, Historia Longobardorum by Paulus Diaconus and the fourth book of the Fredegar chronicle. Jakub Szczuka Per monstra ad sphaeram . Aby Warburg and His Library The library of Aby Warburg, an historian of art specialising in the Renaissance, is not a mere collection of books, but a museum of the imagination and a collection of memories. Its purpose was to indicate the functioning of social memory, conceived as a force which renders possible the re-emergence of style, and a recognition of classical civilisation as a permanent quality. Warburg maintained that the European civilisation is a process which constitutes the outcome of a collision of assorted tendencies. Joanna Tokarska-Bakir "The Blind Librarian". On the Written Dimension of the Oral With a tangle of meanings, in which the written word and name appear in a religious-magic context, as the point of departure, the presented text demonstrates the possibility of comprehending writing as concealment (lethe in the Heideggerian sense of the word), and as "rendering indelible by means of oblivion". Such an understanding of writing, characteristic for its sacral application, creates the specific style of culture, which could be described as "oral", in the more extensive, "ontological" meaning of the term. Piotr Szacki The Unusual The unusual is a subjective and relative classification; in order that it may come into being, it must be perceived and calls for a background: the context of ordinariness, convention and norm. It is a sought-after feature, found almost everywhere (not only in the accomplishments of visual depictions), albeit with differentiated intensity, type and nature of effects, decisive for its presence: from natural phenomena to the forms of objects and scenarios of behaviour. From make-up to oratorical manners, vocal and instrumental techniques. The presented text accompanied an exhibition featured under the same title in the State Ethnographic Museum in Warsaw (November 1998 - January 1999). The category of the unusual is not one of the categories frequently applied in museum pursuits. Hence, the exhibition can be treated as a search for a new sphere of meaning. Stanisław Łabiszewski „Camera a la Minute", or a Tale by a "Five-minute Photographer" Stanisław Łabiszewski (1916-1985) was a self-taught photographer. Fascinated by photography from his youth he did not devote himself to it until after his return from forced labour in Germany. Łabiszewski worked with a camera of his own construction, imitating so-called five-minute cameras (whose interiors contained an entire "chemical laboratory") the client waited only five minutes for the ready picture. Łabiszewski, a resident of the Warsaw district of Praga, also painted the screens against whose background he took photographs in market squares and at church lairs all over Poland. The presented text is based on a vivid interview held Jan Gondowicz "A Naked Man on a Naked Earth" This reflection by a micro-essayist concerns things and their classification. An ambitious systematist would be compelled to say that things create around us a sphere without which it is impossible to exist without friction, as in the favourite example cited by physicists. To possess nothing is a sign of depersonalisation, the loss of human condition, the antechamber of death. The contradiction of the naked man on a naked Earth is a person surrounded with all possible sorts of things, and situated on an Earth transformed totally into an entity of useful objects. The coming century will be encumbered with the task of describing this globe, whirling in the Universe and composed of chairs and holy pictures, oil refineries and plush teddy bears... Krzysztof Cibor A Non-existent Film, a Non-existent Town, a Non-existent Life. Propaedeutics of Wanderings beyond a Dictionary An attempted interpretation of a certain film about a journey to Venice. The fact that this film was never made does not stop the author from pursuing reflections about connections between the cinema, myth and life. Such deliberations possess the features of a journey during which we encounter, i. a. Thomas Mann, Witold Gombrowicz and Walter Benjamin, although to the end we are uncertain whether there exists any destination. The answer is: probably not. At the very last moment we become deported, sharing the lot of the heroes of the described film. That which cannot be reached comprises the concealed theme of the article. Artur Maciej Setniewski Dayroom, or about Two Kingdoms A description of travelling in a commuter train on the Warsaw-Pilawa line (about 60 kms.) The destination is both known and dangerous, and the journey itself is indispensable and run-of the-mill. The author delves predominantly into two kingdoms, mutually permeating and embroiled in a constant war. This battle is won by one side, but the other side must be the victor too. Friedrich Engels divided time and the activities performed in it into the Kingdom of Necessity and the Kingdom of Liberty. The commuter train is a place in which the author and his fellow travellers spend time that belongs to the Kingdom of Necessity. The passengers are primarily peasants working in town and school children. Since it links two worlds: that of the Mazovian village and the capital of the country, the train should be called rural. It was precisely the petty peasants from the suburban villages, travelling to their additional jobs in town, who performed a breakthrough in time and its activities by introducing a journey into the Kingdom of Freedom. For this purpose, they made use of a compartment which they named the Dayroom. Maksymilian Dawid Rejmer Holy Time and Holy Space The moment of crossing the French-British border is approaching. The magical dimension of activities encountered by every person passing through this frontier are decisive for its very nature. This is an excellent example of a place where we are dealing with contact between the sacrum and the profanum. Crossing this border, the author felt that he had arrived from an indefinite space and was entering a territory of exceptionally intense sacral qualities. Thanks to the fact that Hereford became the central spot in the definition of space, delineated by the "picker", it is here that he should seek the mythical beginning. The "picker" returned to a "holy" place, or at least a highly exceptional one, since everything started here. The 217 �author came to experience another adventure and perhaps to earn some money, but he brought back experiences which will enable him to understand the appearance of holy space in the contemporary, secular world, and to experience holy time. Wiesław Szpilka Journey: The Sheltering Sky The author analyses vacation travels, universally present in contemporary culture. The scale and dimension of this phenomenon appear to testify that we are dealing with a particular type of cultural behaviour which discloses the essential features of Western mentality. By means of a comparison of holiday travels with the journey undertaken by the heroes of Bertolucci's film The Sheltering Sky, the author accentuates a certain common feature: the periodical longing for freeing oneself from one's world and the structure of the rite of passage. Marzena Gierga Syracuse - The Town of Great Women (Part II) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisa­ tion of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eter­ nal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lu­ cia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a trans­ formation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday li­ fe of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradic­ tory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By refer­ ring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, with different contents but similar form and meaning, the author demon­ strates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascer­ tainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of cultu­ re. Their outcome assumed the form of a co-existence of the literary-me­ taphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Marek Oziewicz What's so to be Found in Wardrobe? Parallel Worlds of C . S. L e ­ wis's Chronicles of Narnia (Part II) The autor attempts to analyse parallel worlds describes by Lewis in his Chronicles of Narnia and focuses particularly on the issue of passa­ ge from one world to another. Having initially classified "other realities" of the Chronicles into secondary and parallel worlds, the author concen­ trates on their status and characteristic features of their spatiotemporality. Attention is then drawn to magic places in which parallel realities overlap or cohere which broad background allows to examine the mecha­ nics of the characters' passages from one world to another. This done in the light of Eastern (and partly medieval) theory of the elements: space, air, fire, water and earth. In the main part of his work, the author proposes a classification of all instances of passage between different worlds present in the Chronicles into four categories: direct volitional, indirect volitional, direct nonvolitional and indirect nonvolitional. The division between volitional and nonvolitional passages is constructed upon the feelings which present themse­ lves to the characters during the procedure of passage, whereas the divi­ sion between direct and indirect ones—upon mutual relationship of the worlds between which the passage takes place. Drawing on examples from the Chronicles, the author endeavours to substantiate his thesis ap­ plying in his analysis the technique of gradation of sensory impressions. Dariusz Czaja Chair. A Sketch to a Portrait The author proposes a new and fresh look at this very ordinary, familiar and tame object in our daily life. A reference to poetry (Herbert, 218 Białoszewski, Rymkiewicz and Brodski) and to examples from the fine arts (Bendnarski, Mickiewicz, Pągowska, Kantor) shows that underneath the shell of ordinariness, automatic associations and modes of thinking about a chair, there remains embedded an unrecognised, strange and mysterious reality. Agnieszka Makarewicz The Ball What is a ball? The author tries to answer a question concerning the nature of this object by referring to The Ball, a poem by Rilke, and to th­ ree short films by Zbigniew Rybczyński: Tango, New Book, and The Du­ el. She brings forth and comments on motifs associated with the ball, from obvious ones such as sport and entertainment, to metaphorical and symbolic ones: game, life, motion and sacrum. Danuta Bolikowska Smoke This impression was inspired by Smoke, the film by Wayne Wang, and ideas contained in, i. a. studies by M. Eliade, R. Barthes and B. Bettelheim. The resultant long poem considers meetings of people bending over an album containing photographs of their small homeland or lost love, and bonded by cigarette smoke. The author follows the fate of the heroes of Smoke by employing Freudian psychoanalysis and the outcome of research by the American psychiatrist Rollo May. Resorting to tales and myths, she identifies conscious and subconscious longings, wishes and strivings, which prove to be contemporary America's "plead for a myth". Katarzyna Kuszyńska Cigarette and Ashtray Cigarette advertisements suggest that we should choose between smoking and health. With the text of a ministerial warning that accompanies adverstiements as her point of departure, the author recalls the historical origin of the appearance of this stimulant in Europe and ensuing problems. In a further part of her study, which refers to literary texts (Sosnowski, Stasiuk, Baran, Swietlicki) and films (Smoke, Brooklyn Boogie, Coffee and Cigarettes), she discloses the metaphorical meaning connected with the cigarette. Emphasis is placed on its ontology (permanence and elusiveness) and, chiefly, its paradoxical symbolic, which combines the essence of vitality and reflections on death. Marceli Zagała Fumare Humanum Est. A Brief Lexicon of the Tobacco Stimulants Around Us Tobacco is omnipresent. It succumbs to culture as well as creating it. Propagated or persecuted, it continues to exist, leaving no one indifferent. By citing several ways of using tobacco (smoking, snuff, chewing) and intentionally exaggerated examples, the author tries to draw attention to the whole gamut of "tobacco" behaviour, full of delicate hues and loca­ ted between the two extremities. The article is a sample of an M. A. dis­ sertation written in the Chair of Ethnography and Cultural Anthropology at Warsaw University. Krystyna Gieryszewska, Marvin Szporko Green Leaves in the Streets of Berlin This text is the outcome of research conducted by a Summer School in the Chair of European Ethnology at Humboldt University in Berlin. Already superficial studies on the consumption of hemp products disco­ vered a multi-aspect application. The stimulants obtained from hemp (ha­ shish and marijuana) are only a fragment of the extensive usage of hemp in Berlin. Hemp is consumed directly - as a stimulant, fabric and clothes, and a component of paper, beverages, cosmetics, etc., as well as in a sym­ bolic dimension. The symbol of the hemp leaf became, to a certain de­ gree, a designate of a pro-ecological lifestyle which, according to propo­ sed self-definitions, remains alternative vis a vis technical civilization. Adherents of an all-sided consumption of hemp argue that as a crop, hemp is "environment friendly", and as raw material it has multiple (50 000) uses. The residents of Berlin are supplied with hemp products (with the exception of stimulants) by rather numerous specialized shops (Hanf Hauses). The Berlin Hemp Museum, opened in 1994, and a spe­ cial unit of the Green Party, which supports the legalisation of hemp as a stimulant, are examples of institutionalised interest in the positive aspects of the consumption of this plant. Ireneusz Kamiński Bus According to Red Vonnegut a bus is a box used for carrying people from one place to another. Applying such "objectivised" images of the bus present in art (i. a. Nowa książka /New Book/- a film by Zbigniew �Rybczyński, the paintings by Bronisław W. Linke and the book by Red Vonnegut Na klęczkach /Kneeling/) as well as his own observations the author proposes a cultural-sociological study of the phenomenon of the bus, and the behaviour and customs associated with bus rides. Jarosław jot-Drużycki "Vlepka" or the Interpretation of a Bus "All faces on a bus look the same", claims a "vlepka". A "vlepka" is a sticker, with a short text, poem, slogan or drawing, placed in the back of Warsaw buses. The author describes this new phenomenon (19961998) of the local subcultures, drawing attention to the places in which the vlepka appears (the back of the bus - the appraisal of the rear...), the need for a community, which signifies also a common enemy (the "battle" waged by the persons placing the stickers and those tearing them off, reflected in the texts of particular vlepkas) as well as unintentional reference to futuristic traditions. Jacek Olędzki The Fleeting Art of Innocence The author draws attention to vlepki, stickers bearing small pictures and inscriptions, and placed in buses. Thanks to the activity of the young creators, municipal transport turns into a scene witnessing an exchange of thought. Olędzki examines the undertakings of one of those groups, which is by no means restricted exclusively to buses and appears in the streets. Chana Pollack To and from Ostrowiec - via PKS The leitmotif of the text are journeys by bus (the titular PKS) between Warsaw and Ostrowiec Świętokrzyski, made by the author (a Fulbright Research Scholar) for the purpose of gathering data for a film about her grandmother, a resident of Ostrowiec up to emigration in 1923. Letters written in 1920-1923 to a husband seeking employment and a new home in the U. S. A. and Canada constitute a source of inspiration for the film and important material utilised therein. The presented text combines experiences from those travels with more general reflections about the fate of the Polish Jews and the traces, frequently enigmatic, of the once thriving Jewish culture in Poland. Janusz Barański Pluralis non maiestaticus, or People as Things At least from the time of Sapir and Whorf it is known that language is a medium which acts as an intermediary of the relation between our consciousness and all that which remains beyond it. This feature is particularly vivid in the case of assorted forms of the emotive use of language, including its application in a magical or rhetorical function. The author interprets a device known to scholars dealing with rhetorics, namely the so-called pluralis, envisaged as an expression of a magical world outlook that is by no means a domain exclusively of so-called traditional societies, but is present equally forcefully in modern and postmodern culture, especially in the realm of politics. Pluralis appears as a rhetorical costume for draping political clans in axiologically valorised meanings. On the one hand, manipulation with the names of political opponents exhausts the symptoms of magical operations and, on the other hand, comprises part of a larger whole, i. e. the political game, a contemporary ritual of sorts. Dorota Hall Escape into the Screen This brief essay comments on the view expressed by Leszek Kołakow­ ski: "Who needs seventy television channels? Everyone, since it is manner way of fleeing from absurdity into absurdity". The author considers whe­ ther (and how) is it possible to seek refuge in television in an era of omni­ present simulation and a postmodern world devoid of a centre, and discus­ ses the nature of the absurdity which is the destination of the escape. Dorota Gut On the Other Side of the Screen The presented texts deal with the Internet, virtual reality and other phenomena associated with computer technology, showing that behind the computer screen there starts a world which introduces its own spatial divisions and establishes its own laws. The author describes the topography of this world and the ways of travelling across it. Magdalena Radkowska The Hyper-reality of Lara. The Lara of Hyper-reality The author discusses Lara Croft, heroine of one of the most popular computer games (Tomb Raider). This super agent, endowed with extraor­ dinary physical prowess, is capable of tackling all conditions and every enemy. Her admirers accentuate her uncommon beauty - voluptuou­ sness, a long braid, perfect make-up and fashion style: a silicone blouse, shorts, combat boots and a belt with an attached gun, with which she ne­ ver parts. The author considers the popularity of Lara, who appears on numerous Internet pages, in comic books, a video clip and, in the near fu­ ture, will star in a film. In real life, she is enacted by an English actress. Many girls pretend to the role of the earthly representative of Lara, and dream about becoming her embodiment. The story about the virtual he­ roine is also a pretext for reflections on the phenomenon of hyper-reali­ ty (Baudrillard) and the relation between the text (in the wide meaning of the word) on the computer screen and the traditional text from the age of the Gutenberg galaxy. Dorota Kołakowska The Planet Diana - an Attempted Analysis of Reactions to the Death of the Princess of Wales An analysis dealing with the extraordinary phenomenon of worldwi­ de reactions to the death of Diana Spencer, Princess of Wales. The text is bases on press reports from the period immediately after the death of the Princess (31 August - 6 September 1997). The author concentrates atten­ tion predominantly on individual reactions registered by reporters - the object of the analysis are, therefore, quotations from official statements (speeches, condolence letters) and private comments and opinions, gathe­ red from people in the street. Such material produces an image of the Princes as a sui generis consumer commodity, a specific virtual creation of the media. The attitudes accompanying her death (pseudo-religious adoration, the need to confirm one's own existence and a desperate se­ arch for community bonds) appear to be an attempt at deceiving the emp­ tiness generated by a confrontation of this "safe" creation with reality, the concrete and irreversible fact of individual death. Tomoho Umeda Audiophilia In the article Audiophilia the author analyses the concept of hyperreality upon the example of the titular phenomenon. His reflections concern the perception of hyper-reality owing to assorted reference systems, i. a. semiological and hermeneutic. Olga Łobaczewska A Visit in the Kingdom of Lilia This realm is situated in a humble village cottage in the Belorussian region of Polesie. Its queen is the naive painter Lilia Szpakowska (Shpakovskaya), who lives in an imaginary, fairy-tale world of her imagination. SPROSTOWANIA W poprzednim numerze (3-4/1998) w nocie o Profesor Marii Janion w tytułach dwóch książek wkradły się błędy. Tytuły te powin­ ny brzmieć Humanistyka. Poznanie i terapia oraz Odnawianie znaczeń. W tekście Tomasza Rakowskiego pt.: Trzy miesiące w fitness-klubie. Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego brakuje dwóch pozy­ cji w bibliografii. Oto one: Mikołaj z Kuzy 1997 O oświeconej niewiedzy, tłum. Ireneusz Kania, Kraków Witruiwiusz 1956 O architekturze księg dziesięć. Warszawa W ilustracji do tekstu Ciało prześwietlone. Radiografia i jej magia tegoż autora, zamieszczonej na stronie 129 znajduje się błąd w pod­ pisie. Zamiast „... płata płuca..." powinno być „... płata tarczycy...". Autorów i Czytelników serdecznie przepraszamy. 219 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8f54206cba65cc7ee84e26675ca0142.pdf 6cb5c6653921476779e181649d12129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2772 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2582 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.192-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski m m M . r : • Я 1 �Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Wstęp „Wyobraź sobie czytelniku, że znalazłeś' się nagle z całym swym ekwipunkiem, sam na tropikalnej plaży w pobliżu wioski tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, odpływa i znika na widnokręgu" - te, najczęściej chyba cyto­ wane w pracach antropologów, słowa, pochodzą ze wstępu do Argonautów zachodniego Pacyfiku, ale wbrew pozorom nie do­ tyczą początków wyprawy na Trobriandy, lecz na wyspę Mailu, na której spędził Malinowski kilka początkowych miesięcy, co stało się podstawą napisania pierwszej monografii The Natives of Mailu. Fragment dziennika, który poniżej prezentujemy, zaczyna się lądowaniem w Port Moresby na Nowej Gwinei 12 września 1914 roku. Miesięczny tam pobyt, upłynął Malinowskiemu na poznawaniu nowego otoczenia, zachwytach nad pięknem kraj­ obrazu, obserwowaniu samego siebie i umiejętności funkcjonowania w tropikach, a także na wstępnych pracach badawczych. Donosił o tym swemu mentorowi i przyjacielowi George'owi Seligmanowi w swym pierwszym liście: „Jestem wreszcie na Zie­ mi Obiecanej - i jak na razie znajduję ją we wszystkim lepszą i obiecującą większy sukces, niż bym się kiedykolwiek spodzie­ wał... Jak na razie wykonuję wiernie twoje zalecenia i czekam na pierwszą możliwość wyruszenia na wschód na Mailu, gdzie chcę osiąść na pierwszy okres moich badań. Uczę się Motu i pracuję z Ahuią Oval, z którym ty zacząłeś, a potem kontynuował Barton i inni, i który stał się żarliwym antropologiem (nawiasem mówiąc, powinien zostać honorowym członkiem R[oyal] Anthropological] Ifnstitute]). W każdym razie uczę się dużo, jeśli chodzi o techniki badawcze i z ufnością stawiam czoło przy­ szłości - nawet w przypadku gdy nie będę mógł znaleźć tłumacza w połowie tak dobrego jak Ahuia... Zauważyłem, że badanie i opis szczegółów technicznych (technologii) jest trudniejsze niż cokolwiek innego. Kiedy ten list do ciebie dotrze, będziesz pewnie wiedział, jak się rzeczy mają z moimi dalszymi funduszami. Jestem teraz bardziej skłonny do przedłużenia pobytu tu­ taj, niż byłem przedtem. Oczywiście nie wypróbowałem jeszcze swych sił i nie pracowałem na swój rachunek; tutaj jestem cią­ gle prowadzony przez ciebie i przechodzę coś w rodzaju praktycznego treningu w twojej szkole. Mam jednak konkretne wyo­ brażenie o tym, jak będą wyglądać trudności i bardziej niż przedtem dowierzam samemu sobie". W dzienniku zaś już po dwóch tygodniach pobytu na Nowej Gwinei sformułował główne zastrzeżenia do swej pracy, które stały się podstawowymi zalecenia1 1 792 �mi jego późniejszej metody intensywnych badań terenowych: „1. mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za mało ich obserwuję; 2. nie mówię ich językiem". Gdy dotarł na Mailu w połowie października, okazało się, że nie bardzo może liczyć na pomoc misjonarza Williama Saville'a, z różnych zresztą powodów, i musiał liczyć głownie na własne siły, o czym pisał w dalszym fragmencie cytowanych już Ar­ gonautów: „Ponieważ zapewne zamieszkasz w domu jakiegoś białego człowieka, kupca czy misjonarza, nie pozostaje ci nic in­ nego, jak przystąpić od razu do swojej etnograficznej pracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem początkującym, nie masz żadnych uprzednich doświadczeń ani niczego, co mogłoby ci służyć jako przewodnik, ani nikogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest chwilowo nieobecny lub też nie może czy nie chce poświęcić ci ani chwili czasu. Tak właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale pamiętam owe długie wizyty w poszczególnych wioskach podczas pierwszych tygodni; to uczucie beznadziejności i rozpaczy po wielu uporczywych, ale bezowocnych usiłowaniach, które wcale nie doprowadziły do na­ wiązania rzeczywistego kontaktu z tubylcami, ani też nie dostarczyły mi żadnego materiału. Miewałem okresy zniechęcenia, kie­ dy to pogrążałem się w czytaniu powieści jak człowiek, który zaczyna pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii". Lekarstwem na ten stan była często kontemplacja natury. Przez cały dziennik przewija się bardzo silny motyw kontaktu z przyrodą, który nie tylko angażował go emocjonalnie, ale skłaniał ku prawdziwie literackim popisom w manierze młodopol­ skiej, dzisiaj często nieznośnej, jak w tym fragmencie: „(...) niewątpliwie czuję, jak miedzy mną a tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, widziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijającego się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpurowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowego, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgający się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, którego się tu spodziewałem". Z rzadka absorbują badacza myśli o wojnie w Europie, choć czasami pisze on tak: „Odrywam oczy od książki i ledwo wie­ rzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że siedzę sobie tu spokojnie, podczas kiedy t a m dzieją się rzeczy stra­ szne. Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możli­ wości działania dzieją się rzeczy potworne są nie do zniesienia". Polszczyzna, którą się posługuje Malinowski, staje się coraz bardziej zaśmiecona anglicyzmami i to nie tylko określeniami, których polskich odpowiedników mógł nie znać (jak outfit, outrigger, dugout), ale coraz częściej pojawiają się spolszczane cza­ sowniki, świadczące już tylko o językowym lenistwie (bully'nacy, enjoyuję, dropuje). Jest to oczywisty wynik przebywania wy­ łącznie w towarzystwie mówiącym po angielsku, co najwyżej jeszcze - pidgin english. Prezentowany fragment kończy się zapisem z 17 stycznia 1915 roku. Jak zawsze pozostawiamy oryginalną pisownię i inter­ punkcję, wszelkie moje ingerencje oznaczone są nawiasami kwadratowymi. Znak [?] oznacza miejsca nieczytelne. Część przy­ pisów sporządziłam na podstawie opracowania redakcyjnego A Diary in the Strict Sense of the Term. Zdjęcia zaczerpnęliśmy z filmu Jerzego Domaradzkiego Szlachetny dzikus, za udostępnienie których autorowi serdecznie dziękujemy. 2 Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku, Dzieła, t. 3, PWN: Warszawa 1987, s. 31 2 Cyt. za M. Young, Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988, s. 7 Malinowski, Argonauci, s. 31-32 3 Cd. 1.IX.14 Po lunchu wychodzę na pokład. Jazda rzeką przypomina mi wycieczkę z Desire i innymi Assami. Eurypides leży po­ niżej olbrzymiej rzeźni. Rozmawiam z fellow-pasażerami. Płaskie brzegi rzeki rozszerzają się nagle. Naokoło hory­ zont] objęty pagórkami: od zachodu i południa ląd, od wschodu wyspy. Na Płn. Zach. Nizina i z niej wznoszą się dziwne i malownicze formy Glasshouse Mountains. Patrzę na nie przez szkła; przypominają wycieczkę Sobotnią do Blackall Ranges. Po obiedzie - przedtem jeszcze patrzę, jak statek wyjeż­ dża poza wyspę, morze coraz gorsze, statek coraz b=ej koły­ sze. Statek kołysze silnie, idę do kabiny i zasypiam po zastrzyknięciu Alkarsodylu. Cały następny dzień spędzam w kabinie, drzemiąc, z silnem bólem głowy i ogólnem przy­ tępieniem. Wieczór gram w karty z Lambem, kapitanem i Mrs. McGrath. Następnego dnia lepiej; czytam Riversa i gramatykę Motu . Sztama z Taplinem i tańce z Mrs. McGrath. Ten stan trwa ciągle. Śliczne morze zielone; nie widzę całkiem rafy koralo­ 1 wej. Mnóstwo wysepek po drodze. Chciałbym zostać wtaje­ mniczonym w zasady żeglugi, ale kapitan mnie peszy. Cudne noce księżycowe. Morze mi się b. podoba i żegluga staje się czemś niezmiernie sympatycznem. W ogóle przy wyjeżdża­ niu z Brisbane mam silne poczucie, że jestem kimś, że jestem jedynym z notablów kompanii, w której podróżuję. Nadzieja na wycieczkę w Cairns. Z Brisbane wyjeżdżamy w Sobotę 5.IX.14. Do Caims dojeżdżam we Środę 9.IX. Śliczna zatoka; widziana w rannym zmierzchu. Z obu stron wysokie góry; zatoka między nimi (przechodzi w) [dopisek:] wcina się szeroką, przestronną doliną daleko w głąb lądu. Płaskie brzegi u stóp gór i na końcu zatoki porosłe jasnozie­ lonym gąszczem mangrowców. Góry we mgle i deszczu, który wciąż przesuwa się po stokach, przechodzi nad doliną i morzem. Na lądzie wilgotny, duszny żar tropikalny. Miasto małe, marne. Ludzie napiętnowani [?] tropikalną. Po nieudałym ataku na dworzec i po wysłaniu paru listów, idę na spa­ cer brzegiem morza po plaży zwróconej na wschód. Szereg wcale ładnych domków w tropikalnych ogrodach, w których olbrzymie purpurowe kwiaty hibiscusu i kaskady Bougain193 �willi płoną gamą silnych pąsów wśród ciężkiej zieleni wypo­ lerowanych liści. Robię parę zdjęć. Idę powoli; czuję się b. ociężały. Obozowisko aboriginów; gąszcze mangrowców; rozmowa z Chińczykiem i z Australczykiem, od którego nie mogę wydobyć absolutnie żadnej informacji. Po lunchu nieudałe poszukiwania dryndy do pepinjery. Popoł. czytam Riversa. Wieczór gromada pijanych drani. Wizyta Moskala pi­ janego i Polaka. Porada lekarska u Moskala. Ptaki rajskie, przeszwarcowane przez Moskala. Wracam i czekam na Montoro. Pijany Lamb. Idę z Fergusonem na brzeg i tam czekam. Montoro powoli przysuwa się do brzegu. Widzę Haddonów, Balfoura , Mme. Boulanger, Alexandra, Miss Crossfield i Johnsona. Znowuż doznaję sentymentalnego rozczarowania i speszenia. Po kwadransie rozmowy żegnają się ze mną i idą spać. I ja także. Aha, ten czas zaplugawiony czytaniem po­ wieści Ridera Haggarda . W Czwartek, po kiepsko przespanej nocy, czuję się fatal­ nie wobec silnego kołysania. Rzygam śniadanie, kładę się do łóżka i rzygam jeszcze dwa razy. Wieczór spędzam na pokła­ dzie w ciemności w towarzystwie całej kompanii, która śpie­ wa angielskie piosenki. Piątek 11 .IX. taki sam - nie mogę nic robić nawet grama­ tyki Motu. Wieczór trochę pakuję. Sobota 12.IX. przyjazd do Nowej Gwinei. Rano widać z daleka zamglone góry. Wśród chmur kontur b. Wysokiego grzbietu, niżej szereg innych grzbietów. Nad morzem skały nieurodzajne. Wiatr całkiem chłodny. Przed brzegiem rafa koralowa. Wreck Merry England po prawej ręce. Wzgórza za któremi kryje się Pt Moresby. Jestem b. zmęczony i wyja­ łowiony, tak, że pierwsze wrażenia dość niewyraźne. Wjeżdżamy w port i czekamy na doktora. Wizyta tłustawego, niesympatycznego bruneta. Zostawiam rzeczy w kabi­ nie i idę na ląd z Mrs. Mc Grath. Wizyta u Mrs. Ashton. Po­ tem u Mr Champion - telefonuję do Governora [Gubernato­ ra]; potem Jewell; potem Stamford Smith od 12 - 4=tej. Po­ tem sprowadzam część rzeczy ze statku. 1. [pierwszy] wie­ czór idę spać b. wcześnie i śpię długo, jakkolwiek marnie. Niedziela rano: idę do Zakładu Stamforda Smitha i tam czytam Reports. - W ogóle biorę się do roboty dość energicz­ nie. O l=szej wsiadam do łódki i jadę do Government Hou­ se'u [Gubernatorstwa]. Załoga dzikusów o kędzierzawych głowach w mundurach rządowych daje mi poczucie „Sahibowatości"[sahib (hind.) - pan] w b. wysokim stopniu. Ogólny nastrój pierwszych godzin: zmęczony długą cho­ robą morską i 1.[pierwszym] napadem upału, czuję się dość przytłamszony. Ledwo wlekę się pod górę do Mrs. Ashton. P=t Moresby przedstawia mi się w specyficznem oświetleniu miejscowości, o której się dużo słyszy, do której przywiązuje się wielkie nadzieje, a która jest zupełnie inna, niż się spodziewało. Widok z werandy Mrs. Ashton: wprost dość stromy brzeg - pokryty kamieniami i zeschłą, rzadką trawą i zawalony śmieciami - schodzi dość stromo ku morzu. Mo­ rze, wcinające się głęboką, kolistą zatoką o wąskiem wejściu leży spokojne i lazurowe, odbijając wiecznie pogodne niebo. Z przeciwnej strony widać pasma wzgórków, niezbyt wyso­ kich, dość różnorodnych w kształcie, spalonych słońcem. Na najbliższym planie stożkowaty pagórek stoi u wejścia do dal­ szego rozgałęzienia, wciskającego podwójną zatoką wgłąb lądu. Na prawo bliski pagórek zasłania widok na wioski kra­ jowców i Government House. Tam leży dla mnie główny ak­ cent pejzażu - tam leży kwintesencja tego, co widzę. Nad 2 3 4 5 6 7 194 brzegiem biegnie szeroka dość ścieżka koło stacyi telegrafu bez drutu poprzez gaje palmowe, płytką plażą, na której z rzadka rosną mangrowy [namorzyny], do wiosek krajow­ ców. Przez cały 1. dzień nie poszedłem tam. Rozmowa ze Stamfordem Smithem i widok na śliczną zatokę, położoną po drugiej stronie ishmu. W Niedzielę 13. jadę (ut supra) do Gov[ernmen]t House'u. Siostrzeniec Gubernatora spotyka mnie w pół drogi. Ścieżka idzie wśród palm kokosowych, popod olbrzymim fikusem; potem zakręca i popod dawnym Gov[ernmen]t House'm idzie do nowego. Governor Murray wysoki, trochę pochylony, bar­ czysty mężczyzna; b. podobny do wuja Staszewskiego. Sym­ patyczny, spokojny i trochę kostyczny i nie wychodzący ze skorupy. Lunch; dwóch półnagich boy'ow usługuje. Potem rozmawiam z Gubernatorem i Mrs. De Righi, kobyłowatą, po­ czciwą Australką, która odnosi się do mnie z życzliwością osoby niższego statusu społecznego. H[is] E[xelency] daje mi list do 0'Malley'a. Idę tam. Domek wśród palm, położony po­ niżej Gov[ermen]t House'u. Grubas dość niski, ogolony, przy­ pomina trochę Sękowskiego, mocno en beau [z dodatniej stro­ ny]. Sprowadza Ahuię . Governor & Mrs. De Righi przycho­ dzą. We trójkę idziemy do wioski; poraź pierwszy ją widzę. Wchodzimy do domku Ahui. Parę kobiet tylko w spódnicz­ kach z trawy. Pani Ahuiowa, Gooba, w moherskiej sukni. Ja i Murray rozmawiamy z Ahuią, Mrs De Righi z Goobą; oglą­ damy gourdy [tykwy] z [?] do żucia betelu. Gooba daje jeden w prezencie Mrs. De Righi. Potem idziemy we czwórkę wzdłuż wioski; wpada mi w oko dubu , zbudowane świeżo 1904 w Hahodai i parę domków zupełnie nowych, żelaznych, wpakowanych miedzy starymi chałupami. Nie dochodzimy do Elevali; wracamy z popod misyi londyńskiej. Żegnam się z Gubfernatorem] i Mrs. D[e] R[ighi]. Chłopcy z łódki łapią mnie. Wracam łódką i daję napiwek 21. Nocą już idę do Pratta . Acha, poprzedniego dnia poznałem w Hotelu Ryana", Bella , który mnie zaprasza na kolację w Poniedziałek. Wie­ czór u Prattów: Bell, Stamford Smith, 2 córki Pratta i p. Prattowa. Rozmowa o wycieczkach panien, o boy'ach itp. Poniedziałek 14 idę do judge'a Herberta i pożyczam Ahuię na cały dzień. Idę z Ahuią i Lohią koło 1 l=tej i zbie­ ram trochę informacji. Potem idę do Gov[ernmen]t Hou­ se'u i tam czekam strasznie długo na lunch. Dopiero koło 3=ciej schodzę do wioski. Tam w domku Ahui zgromadzenie mężów starych, którzy przyszli tam, ażeby mi dać informa­ cje. Siedzą rzędem pod ścianą, w kucki, kudłate łby na ciem­ nych kadłubach, ubrani w stare podarte koszule, jegery moc­ no przechodzone, kawałki mundurów kakowych - z pod których to ubrań cywilizowanych wygląda sihi, przepaska pokrywająca lędźwie i przykrywająca części ciała. Faja bam­ busowa cyrkuluje żywo. Trochę speszony tym konklawe sia­ dam do stołu i otwieram książkę. - Zbieram informacje co do idahu , genealogje; kwestye co do głównego naczelnika wsi itp. Wieczór, starzy się rozchodzą; Lohia i Ahuia się zostają. Idę spacerem aż do Elewali. Wracam już o zmierzchu. Cudne zachody słońca; chłodno; czuję się wypoczęty; niezbyt wyra­ źnie i silnie, ale niewątpliwie czuję, jak miedzy mną i tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, wi­ dziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijające­ go się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpu­ rowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowe­ go, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgają­ cy się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone 8 9 10 12 13 14 ��obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, które­ go się tu spodziewałem. W Poniedziałek wieczór: Chignell, poczciwy misjonarz nie mający pojęcia o krajowcach, ale w ogóle mówiąc sympatyczny i cywilizowany. We Wtorek pracuję z Ahuią rano w Central Court [Głów­ nym Sądzie], po południu idziemy do wioski. Dostaję mój pierwszy napój kokosowy. Wieczór (?) We Środę idę rano, ażeby się spotkać z Murrayem (sio­ strzeńcem). Tymczasem jego nie ma. Po południu opracowu­ jemy mój outfit [ekwipunek]. Potem z Ahuią, dość słabo. Ra­ no obijam się około duany. We Wtorek wieczór tańce u pp. McGrath. We Czwartek z Ahuią w domu. W Piątek idę z Ahuią do wioski i planuje­ my wycieczkę w głąb na Sobotę. Telefonuję do Murray'a. Je­ stem już znacznie b=ej przemęczony. Wracam do domu, fraczę się i wieczór u Gov=nora b. nudny. Stara lafirynda i mło­ da Herbertówna, zajęta Murray' em. W Sobotę rano jestem dość zmęczony. Konno do wioski. Speszenie brakiem przewodnika, którego Ahuia miał mi zo­ stawić. Idę do Murray'a i on sprowadza mi Doun'e który miał na mnie czekać. Pośród willi położonych w Kanadowa - po­ tem wśród paru ogrodów, należących do mieszkańców Hanuabada, wchodzimy w wąską dolinkę. Pandanusy [pochutniki]i drzewka gatunku Cykas [sagowce], z rzadka wśród spa­ lonej trawy. Tu i ówdzie zupełnie dziwaczne drzewa. Poczu­ cie radości i rozkoszy, że jestem w niezmiernie ciekawej tro­ pikalnej okolicy. - Dość stromo wspinamy się pod górę. Mam dość dużo do roboty z kobyłą, która chwilami staje w miej­ scu. Pod koniec schodzę. Na szczycie wcale ładny widok na wnętrze. Ten sam charakter: głównie eukalipty; cykasy i podanusy. Zjeżdżam na dół obok płotów, otaczających ogrody krajowców, dolinką. Poprzez poprzeczną dolinkę, w którefj] olbrzymia trawa okrywa mnie razem z koniem. Spotykamy Ahuię. Baby z workami siatkowymi; paru nagich dzikusów z włóczniami. La Oala, wódz Kahanamona Iduhu. Zapalają ogień w paru miejscach. Cudowne widowisko. Płomień czer­ wony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, przeświecające przez połysk stalowy powierzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym hu­ raganem blasku, żarn i huku sunie wprost na nas. Przed nim wicher jak szalony śmiga niedopalone szczątki; ptaki i świer­ szcze lecą chmurą. Idę naprzeciw płomienia. Cudownie - zu­ pełnie jak jakaś szalona katastrofa pędząca wprost na mnie z szaloną szybkością. - Polowanie nie zwieńczone żadnym skutkiem. Idziemy do ogrodu Ahui do Hohola. 1.[pierwszy] raz widzę z bliska ogrody otoczone parkanem z patyków; ba­ nany, trzcina cukrowa i liście taro i boniatów. Przychodzimy do ogrodów Ahui. 3 domki. Kładę się zmęczony na weran­ dzie jednego. Lekcja z Goobą. Parę przystojnych kobiet; jed­ na zwłaszcza w fioletowym kaftanie. Obchodzę z Ahuią jego ogród i oglądam wnętrze domków. Żałuję, że nie zabrałem ze sobą tytoniu i cukierków; to mi utrudnia bezpośrednie zbliże­ nie się do publiczności. Wracając przejeżdżam obok nativow ćwiartujących wallaby. Potem jadę laskiem, przypominają­ cym niezmiernie silnie bush Australski. Z rzadka eukalipty i cykasy wśród spalonej trawy. - Po paru milach czuję wyra­ źne zmęczenie i drętwienie lewej nogi. Wyjeżdżam na drogę i peszy wielka odległość od miasteczka. Nie mogę się rado­ 196 wać pejzażem, chociaż jest on niewątpliwie ładny. Droga wi­ je się po stoku wzgórza wśród zarośli i palm. Jadę wśród cy­ wilizowanych domków krajowców (Malayów, Polinenezyjcz[yków] (?). Jadę stępa przez miasto (galopuję plażą). W Gov=t House przypatruję się tenisowi i piję piwo. Wracam piechotą b. zmęczony. Wieczór siedzę w domu i zaczynam pi­ sać dziennik. W Niedzielę 19.IX. rano śpię długo. Potem piszę listy. Po obiedzie, zmęczony śpię 2 godziny. Potem znów piszę l i ­ sty i krótki spacer na drogę do wioski. Wieczór djabeł mnie namawia żebym poszedł do D=ra Simpsona. Idę w złym hu­ morze i zupełnie odrętwiały. Wolno wspinam się pod górę. Tam muzyka przypomina mi dużo rzeczy. Rozenkawalier; tango; Blue Danube. Tańczę tango bezskutecznie i walca z Mrs. McGrath. Chwilami chwyta mnie chandra. Dziś w Poniedziałek 20.IX.14. rano dziwny sen: polucja homoseks. ze swoim sobowtórem jako partnerem. Dziwnie autoerotyczne uczucia: poczucie, że chciałbym mieć właśnie takie usta do całowania, takie zgięcie szyi, taki profil czoła. Wstaję; zmęczony; zbieram się powoli. Idę do Bella, z którym rozmawiam o native labour. Potem z Ahuią w Cen­ tral] C[ourt]. Po lunchu znów z Ahuią. Potem raportuję się u 0'Malley'a, z nim do McCranna. Wracam do domu, piszę listy do Mamy, do Halinki. Idę na pagórek. Nie czuję się dziś jeszcze b. dzielny. Niedziela 27.IX. Wczoraj minęło 2 tygodnie od mojego przyjazdu tutaj. Nie mogę powiedzieć, ażebym się czuł idealnie pod wzglę­ dem fizycznym przez cały ten czas. W ostatnią Sobotę, na wycieczce z Ahuią przemęczyłem się, i od tego czasu nie do­ szedłem jeszcze do równowagi. Bezsenność (niezbyt wyra­ źna), przemęczenie serca i zwłaszcza zdenerwowanie są najwyraźniejszymi, jak dotąd symptomami. Mam wrażenie, że brak mchu, spowodowany łatwem przemęczeniem serca, skombinowany z dość intenzywną pracą umysłową, jest po­ wodem tego stanu. Muszę mieć więcej mchu, zwłaszcza ra­ no, kiedy jest jeszcze chłodno, i wieczór, kiedy już zaczyna być chłodno. Pozatem arszenik jest konieczny, z chininą zaś nie można przesadzać. 15 grainów [działek] na 9 dni po­ winno mi wystarczyć. Co do treści życia, to badania etnologiczne pochłaniają mnie silnie. Przedstawiają one jednak 2 braki zasadnicze: 1° mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za ma­ ło ich obserwuję, 2° nie mówię ich językiem. Ten 2. brak, zdaje się, będzie dość ciężki do zaradzenia, jakkolwiek sta­ ram się poduczyć Mom. Niezmiernie piękna przyroda nie działa na mnie tak silnie. W samej rzeczy, bezpośrednia jej oprawa tu, w porcie Mores­ by, jest dość niesympatyczna. Veranda mojego domu, w 4/5 kondygnacyach zasłonięta płótnem materacowem tak, że tyl­ ko z dwóch końców widok otwiera się na zatokę. Ziemia zrypana, kamienista i pokryta różnymi odpadkami wygląda jak śmietnik pochyło zstępujący ku morzu. Domki, okryte we­ randami wyszczerzają rzadkie otwory w kratkach werand. Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudowne. Zwłaszcza na drodze ku wiosce, gdzie widać je w oprawie nielicznych palm i mangrowów - nastrój jest nadzwyczajny. Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pagórki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękit­ ny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem od15 16 �cieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkusowych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokrytych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i zie­ mia gamą od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzch­ nią i zatarł oddźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą wła­ sną głęboką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą. Trochę później słońce czy wiatr rozprasza mgłę i widać nieco wyraźniej kontury gór; morze staje się intenzywnie szafirowe na głębiach zatoki i turkusowe u płytkiego brzegu, niebo przy­ krywa wszystko błękitem. Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłym kolorze ciał w kształtach fantastycznie pięk­ nych, kąpiących się w lazurze nieba i morza. Dopiero po po­ łudniu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyrazu, jak­ by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastującej silnie z wieczną pogodą morza i nieba. Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióro­ puszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i zarysowuje w cudowne desenie. Któregoś tu dnia w południe dym jakiegoś odległego pożaru trawy przesy­ cał powietrze i wszystko nabrało nadzwyczajnych pastelo­ wych cieni. Byłem strasznie zmęczony i nie mogłem dosta­ tecznie nasycić się tym widokiem, ale był nadzwyczajny. W ogóle charakter pejzażu wyraźnie pustynny; przypomina widoki w zatoce suezkiej, szaloną orgję najintenzywniejszych kolorów, w jakiejś odświętnej przerafinowanej czystości i dystynkcyi; kolorów drogich kamieni rozrobionych w słońcu. Życie które prowadziłem w ostatnich dniach dość jednostajne. We Wtorek 21. Ahuia zajęty w sądzie cały dzień. Idę z Iguą i rozpakowuję rzeczy. We Środę wizyta. Wieczorem we Wtorek czuję się podłe i nie mam najmniejszej ochoty pójść do D=ra Simpsona. We Środę rano A[huia] zajęty od 1 l=stej. Po południu wizyta u O'Malley'ego, który mi właściwie nic ciekawego nie mówi. Poznaję piękną Kori, której skóra i tatu­ owanie wzbudza we mnie zachwyt i pożądanie des Ewig Weiblihen [wiecznej kobiecości] w oprawie z brązowej skóry. We Czwartek rano z Ahuią; po południu idę do wioski, sil­ ne zmęczenie. Wieczór przychodzi Bell, z którym gwarzę 0 nativach. W Piątek rano poznaję p. Huntera , z którym jem lunch 1 gwarzę po południu; jestem wściekle przemęczony i nic nie mogę robić. Aha, poprzednich dni wieczorami wywołuję fotografje, co mnie dość męczy. W Sobotę rano przychodzi Hunter, który mi jest znów tak b. użyteczny; potem godzina z Ahuią, potem idę do Bella, za­ praszam się na lunch do Gubernatora i po lunchu czytam Tunnell i robię trochę gramatyki motuańskiej. Wieczór spacer na Pago Hill - czuję się trochę silniejszy; rozmowa ze Stamfordem Smithem. Wieczór idę spać wcześnie. Sen polucyjny, w kt[órym] obł. z przedłużoną rozkoszą grubawą, starą kobie­ tą - sławną śpiewaczką. Charakterystyczne], że nie spu­ szczam się zaraz, ale odczuwam długo i wyraźnie rozkosz. Zdarzenia polityczne nie emocjonują mnie. Nie staram się myśleć o nich. Mam daleko idące nadzieje co do poprawy lo­ su Polski. - Co do Heimwek [Heimweg - droga do domu] to cierpię dość mało i b. egoistycznie. Kocham się wciąż jeszcze w Tośce - nieświadomie, [?]. Zbyt mało ją uznaję. Ale fizycz­ nie; ciało moje tęskni za nią. Myślę o Mamie mniej, czasem więcej. 17 18 Mailu. 21.X.14. Plantacja nad rzeką, Sobota. Wczoraj tydzień, jak przybyłem do Mailu. Przez ten czas zbyt dużo dezorganizacyi: skończyłem czytać „Vanity Fair" ; przeczytałem całe , Д о т а п с е " i to w dodatku całkiem na­ rkotycznie, jednym cięgiem. Pracowałem też wcale nieźle i , jak na tydzień, rezultaty są niezłe, wobec fatalnych warun­ ków pracy. Życie u misjonarza niezbyt mi jest miłe, zwła­ szcza od czasu kiedy wiem, że za wszystko przyjdzie płacić. Sam facet mi jest wstrętny ze swoją wścibską „wyższością" etc. Ale muszę przyznać, że sama praca misyjna angielska posiada pewne strony sympatyczne. Gdyby to był Niemiec, niewątpliwie byłoby wprost coś wstrętnego. Tu ludzie są traktowani z względnie dość dużą dozą przyzwoitości i liberalności. Misjonarz sam gra z nimi w Cricket i nie czuć, aże­ by się zbytnio nad nimi panoszył. Jakżesz inaczej wyobraża sobie człowiek życie, a jak odmiennie je bierze! Wyspa wulkaniczna, otoczona rafami ko­ ralowymi, wśród wiecznego błękitu nieba i szafiru morza, z wioską Papuasów nad samym brzegiem, usianym łodziami; wśród gajów palmowych w wyobraźni malowałbym sobie ży­ cie, jako wieczne święto. Tak mnie też uderzyło to wszystko, kiedy dojeżdżałem tu na statku. Miałem poczucie radości, swobody, szczęścia. Po paru dniach już, uciekałem od tego wszystkiego chroniąc się w towarzystwo snobów londyń­ skich, rysowanych subtelnie przez Thakeray'a, na bruku wiel­ kiego miasta tęskniłem za Hyde Parkiem, za Bloomsbury - lu­ bię nawet czytać ogłoszenia gazet angielskich. Nie zamierzam się zamknąć w pracy, nałożyć na siebie dobrowolną niewolę i czuć się w niej szczęśliwym. Opowiem teraz szczegółowo zdarzenia dwu ostatnich tygodni czy też trochę więcej! Port Moresby. Skończyłem pisać w Niedzielę 27.IX. By­ łem wtedy pod fascynacją Tunnell'u, który czytałem całymi godzinami. Postanowiłem nie czytać powieści - całkiem nie brać ich do ręki. Przez parę dni dotrzymywałem tej, sobie da­ nej, obietnicy. Potem znów upadłem. Następny tydzień był najważniejszy tern, że odbyłem wyprawę nad Laloki . Za­ proszony przez Gubernatora na obiad we Wtorek [przekreślo­ ne: w Niedzielę odbyłem ową nieszczęsną wyprawę do wio­ ski w której zepsułe] - byłem z Miss Grimshaw & Mrs. De Righi. Zdecydowaliśmy się na Czwartek, a raczej na Piątek. Przez ten czas nie miałem sposobności pracować dużo z Ahu­ ią, gdyż odbywało się sądzenie Burnesconiego, który zawie­ sił krajowca na pięć godzin. Nie pamiętam dobrze tych dni; wiem tylko, że nie byłem b. skupiony. Aha, pamiętam: we Środę obiad u Championa; przedtem wizyta u misjonarza. W poprzednią Niedzielę byłem na lunchu u Governora, gdzie był Cap. Hunter i gdzie czytałem Barbey'a d'Urvilly . Ahui nie było w domu, poszedłem do 0'Malleya; potem do misjo­ narza, który mnie odwiózł łódką do miasta. Pamiętam ten wieczór; noc zapadła nad wioską; niepewny motor stękał pod nami; chłodno i dość wzburzone morze ciągle nas opluwało. We Środę czułem się marnie; zastrzyknąłem arszenik i stara­ łem się wypocząć porządnie. We Czwartek, rano Murray przysłał mi konia, z Iguą i Douną, który nas spotkał we wsi, jadę tyłem stacyi misyjnej, do­ linką zasłaną ogrodami, mimo licznych grup nativow, pracują­ cych na roli lub wracających do domu. Koło źródła na wl., z którego ładny widok rozciąga się wstecz na morze. Zjeżdżam na dół, w dolinę - u stóp mały clump [kępa] drzew, cień cud­ ny; tęsknota za tropikalną roślinnością. Dalej, doliną, wśród szalonego upału. Wciąż ten sam suchy bush; drzewka cykaso19 20 21 22 197 �we i pandanusy - pierwsze podobne do paproci drzewiastych; drugie o fantastycznych łbach kudłatej gorgone - przerywają nieegzotyczną monotonję wyschłych eukaliptów. Trawa ze­ schła, brązowa. Światło silne wciska się wszędzie, nadaje dziwną obnażoność i trzeźwość pejzażowi, który a la longue [z czasem] staje się mocno nużący. Od czasu do czasu natęże­ nie zieloności wzrasta, w miarę jak zbliżamy się do wilgoci wyschłego crecka [creek odnoga rzeki] - lub przejeżdżamy lepszą ziemię. Vaigana creek, jak zielony wąż wije się poprzez spaloną równinę; otoczony aleją bujnej zieloności. Lunch; Ahuia daje mi parę wskazówek co do granic terytoriów. Jedzie­ my dalej, (po zdjęciu 2 fotografji). Poprzez równinę; Ahuia po­ kazuje mi linję demarkacyjną, granice 2 terytoriów; biegnie ona prosto - bez naturalnej podstawy. Wjeżdżamy na wzgórze. Idę z Ahuią na szczyt; zdejmuję plan - robię szkic. Przede mną równina, przecięta Vaigana creek; na prawo bagna wyschłe; za nimi Baruni Hills. Na najdalszym planie pasmo wzgórz, cią­ gnących się tuż nad brzegiem zatoki P[or]t Mforesby]. Szkico­ wanie mapy sprawia mi poważne trudności. Zjeżdżamy na dół wąską dolinką. Na lewo pola wysokiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksamit głaska­ ny niewidzialną ręką. A[huia] urządza małe polowanie. Idzie­ my w gąszcz Agure Tabu; mętna rzeczka, ślamazarnie wlecze się między drzewami. 1. raz widzę sago. A[huia] mówi mi o modlitwie, którą ludzie odmawiają w takich razach, i o nie­ bezpieczeństwie picia tej wody lub jedzenia owoców, sago etc. rosnącego w pobliżu. Wjeżdżamy w dżunglę, puszczę cią­ gnącą się wąskim pasem po obu stronach Laloki. Monumen­ talne drzewa UJMO. Opierające się szerokimi skarpami o zie­ mię, wznoszą się do olbrzymich wysokości. Wspaniałe pnącza o szerokich, powykrawanych liściach. Jedziemy w bród przez rzekę; wysokie sitowie. Po drugiej stronie jedziemy ścieżką wśród wysokich drzew, pnączy, zarośli. Po prawej ręce rzeka, po lewej tu i ówdzie przeglądają ogrody. Mała osada nad brze­ giem rzeki. 4 domki naokoło majdanu z ulotnej, wyschłej zie­ mi. W środku drzewko o purpurowych jagodach w strąkach, barwiące na cudny vermilion [cynober]. Paru nativow; dzieci włóczą się po skwerze z świniami. Idziemy ogrodem, wśród bananów, pomidorów i tytoniu ku rzece znowuż. Tam A[huia] czatuje na aligatora - bezskutecznie. Wracam, przedzierając się brzegiem rzeki - [?] ostre kolce loja-cane drą mi buty. W domu, siedzę i rozmawiam z Goobą i Iguą. Na 2. dzień (Piątek) wstaję rano, za późno jednak, ażeby usłyszeć przemowę i okrzyk na początek polowania. Potem idę z A[huią] na drugi brzeg, tam gdzie siedzą krajowcy z Vabukori, Aha, byłem tam już poprzedniego wieczora. Na plat­ formie, nad ogniem, wędzą się wallaby [małe kangury] w dy­ mie. Legowiska z liści bananowych zeschłych; poduszki z ki­ jów opartych na podpórkach. Kobiety ważą jadło w blaszankach z nafty. Ciekawe są naprędce sklecone platformy, służą­ ce jako spiżarnie i jako składy na rzeczy. Zdejmuję platformy z wallabami. Gub[ernator] przyjeżdża. Zdjęcia łowców z siat­ kami, z włóczniami. Idziemy piechotą ogrodem, potem tra­ wą, potem koło wioski; potem lasem, koło kałuży z fioleto­ wymi lotusami. Stacjonujemy się na brzegu lasu; idę wprost na siatki, gdzie siedzę z dwoma nativami. Płomień nie tak piękny, jak przy poprzednim pożarze; mało go widać; dym tylko silny idzie i wiatr przed płomieniami i trzask silny sły­ chać. Jeden wallaby wpada na sieć, przewraca ją i ucieka w las. Nie umiem go zdjąć. - Jeden zabity na prawo od nas. 198 Afhuia] zabija Boromę. Wracamy spaloną przestrzenią. Po­ tworny żar i dym. Lunch z gub[ernatorem] i Mrs. D[e] Rfighi]; rozmowa o sportach. Oni wyjeżdżają wcześnie 0 2=giej. Ja zostaję. Idę spać. A[huia] nie idzie na polowanie. Jazda łódką - nieudała. Na 2 dzień (Sobota) rano wstaję dość późno i idę z Goo­ bą i Douną do ogrodów. Obserwuję kopanie i obwijanie ba­ nanów. Potem pościg za koniem. Potem sjesta pod drzewem mangowem, gdzie robię zdjęcia kobiet. Powrót, lunch (papa­ ya). Potem sen. Potem kąpiel w rzece - b. miła. Spacer lasem. Bajeczne zakątki. Naturalne altany, olbrzymi słup ze skarpa­ mi: drzewo ILIMO - Wychodzimy z lasu. Grupa dzikich sie­ dzi, operuje i piecze wallaby. Rozcina brzuch; odkrawa, odmierza; później piecze razem ze skórą. - Żółta zorza prze­ nika powietrze, wkrada się w las. Wracamy. Słychać ucieka­ jące wallaby. A[huia] wrócił już. Odbywamy rozmowę (po­ przedniego dnia rozmowa o zabawach dziecinnych, której niestety nie zanotowałem). W niedzielę wyruszamy wcześnie. Wracamy tą samą dro­ gą, aż do brodu; potem skręcamy poprzez Agure Tabu; idzie­ my dość długo równiną, aż popod wysoki kopiec, pokryty po­ piołem, łudząco podobny do wallum. Pod nim skręcamy. Wi­ dok na plantację konopi meksykańskich (sisal hemp). Robię nowy szkic z górki. Prześliczny widok na góry, na Hombrom Bluff i na M=t Lawes. Potem czuję się silnie zmęczony. Jadę, drzemiąc spokojnie. Afhuia] strzela i kładzie wallaby. Potem dojeżdżamy do Hohola. Jestem b. zmęczony. Peszy mnie mo­ rowo fakt, że N.&G. aparat jest zepsuty. Potem bierzemy ze­ znania od ekonoma z Hoholi (naczelnika Uhadi Iduhu) co do dawniejszych stosunków panujących u Koitapuasów. Wraca­ my do domu tą samą drogą co dawniej. W P=t Moresby znaj­ duję zaproszenie na herbatę od Mrs. Dubois, której mąż (Francuz) robi b. inteligentne i miłe wrażenie; mówimy o ję­ zyku Motu. Wieczór spędzam w domu. W Poniedziałek 5.X. pracuję z A[huią] i telefonuję do Murray'a. Nie idę do niego, aż we Środę(?). Mam chwile sil­ nych kollapsów [collapse - upadek, zapaść] moralnych. Czy­ tam znowuż. Mam napady chandry. I tak, np. czytając Candlera o Indyi i jego powrót do Londynu, bierze mnie chandra z[a] Londynem, za n - tak jak tam żyłem w 1. roku na Saville S=t i potem na Upp[er] Marylebone S=t. Często, b. często myślę o i . Zerwanie wciąż jeszcze przedstawia mi się jako niezmiernie bolesne przejście, gwałtowne przejście z jasnego światła w głęboki cień. Myślą przechodzę chwile w Windso­ rze i po powrocie - moją zupełną pewność i poczucie bezpie­ czeństwa. Parokrotne poważne planowanie trwałego połącze­ nia się z nią. Chwile zerwania - od Soboty 28.III aż do Śro­ dy 1 .IV. i potem wahania się - Czwartek wieczór, Piątek, So­ bota w kółku - wszystko to przeżywam często - i boleśnie. Wciąż jeszcze kocham się w niej. Myślę też często o później­ szej epoce, po powrocie z Krakowa. - O wojnie myślę chwi­ lami tylko; brak szczegółów w wiadomościach przyczynia się do lekkomyślnego odnoszenia się do faktów. - Oddaję się od czasu do czasu choreografii starając się wpoić tango w serce 1 pamięć Miss Ashton. Piękne wieczory księżycowe z weran­ dy Mr & Mrs. McGrath - przepełnione niechęcią do tych po­ spolitych ludzi, nie umiejących znaleźć odcienia poezyi i szy­ ku w niektórych rzeczach, do ktfórych] ja się egzaltuję. Upały znoszę rozmaicie; czasem cierpię dość mocno nigdy tak jak na Orsovie lub w Colombo i Kandy. Chwila­ mi - w ogóle znoszę b. dobrze. Fizycznie nie mogę bistować 23 24 25 ��• dużo. Umysłowo nie jestem b. przytępiony. Sypiam w ogóle dobrze. Apetyt mam. Chwile przemęczenia, takie same, jak miewałem w Anglii. Czuję się stanowczo grubo lepiej, niż tamtego upalnego lata, podczas koronacyi. Typowy dzień: rano wstaję późno; golę się; idę na śniada­ nie z książką w ręku. Siedzę na przeciw Vrolanda i Jacksona. Zbieram się i idę do Cfentral] Court. Tam z Ahuią, ktfóremu] daję papierosy. Potem na lunch. Siesta i idę do wioski. Wie­ czór w domu. Nigdy nie byłem wieczorem w Hanuabada. Po­ wrót, u stóp pagórków, wśród palm, z morzem i niebem płonącem czerwonymi połyskami wśród szafirowych cieniów, jest jedną z milszych chwil. Marzenia o stałym osiedleniu się w Sfouth] Seas; o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po po­ wrocie do kraju. Myśli o tern, co się teraz w kraju dzieje. 0 matce. Wyrzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z co­ raz mniejszym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzy­ stwem. Chociaż jestem rad, że jego tu nie ma. W Piątek 9.X. pod wieczór wychodzę na krótki spacer - chciałem iść do D=ra Simpsona, Wakefield wjeżdża. Zbie­ ram się w kupę i przygotowuję wyjazd. (Aha - jeszcze zapo­ mniałem wspomnieć o dużej ilości czasu, którą zabrało mi babranie się w fotografii). Sobota - jadę na lunch do Gov=t House'u, gdzie dyskutu­ ję napisanie listu do Atlee Hunt'a . Po południu w wiosce. Niedziela 11. pakuję się; późno dopiero idę do Ahui, z nim do misjonarza; wracam piechotą. Poniedziałek - cały dzień zajęty pakowaniem, ekspediowa­ niem rzeczy na Wakefielda, wizytami u bankiera, pisaniem li­ stów. Po południu idę do Gov=t House'u, gdzie widzę się je­ szcze z Gov=rem i Murrayem. Idę do misjonarza. Potem wra­ cam z Iguą do domu. Kończę pakowanie. Noc na Wakefieldzie. We Wtorek 13.X. Rano wyjazd. Niezbyt czyste powie­ trze. Dalsze góry tylko w sylwecie. Bliższy pejzaż wyra­ źniejszy. Wioski: Tupuseleia etc. Kapakapa - jadę na ląd przez cały czas trochę się czuję niewyraźnie i starannie stu­ diuję nowele Maupassanta. Domki Kapakapa głęboko wsu­ nięte w morze, na licznych silnych palach. Dachy przecho­ dzą linią ciągłą w poszycie ścian, tak, że forma domków jest ta sama co w wioskach typu Mailu. Klany budują się w odrębnych grupach. Na brzegu rozkoszuję się widokiem pełnego morza, złagodzonego rafą, którego tak b. brak w P=t Moresby. Jedziemy dalej - równiny, porosłe pandanusami i suchą dżunglą - z daleka widać gąszcz drzew kokoso­ wych - Hulaa. Zapuszczamy kotwicę; cudny zachód z po­ czuciem opuszczenia. Na 2. dzień rano nie wstaję z łóżka aż do Kerepunu. Ślicz­ ne ujście rzeki, z szeroką panoramą górską w głąb lądu. Po obu stronach plaża piaskowa z ramą palm ślicznych. Wsiada parę osób; ślepawy staruszek, miejscowy trader [kupiec] za­ chęca mnie do przyjechania tam. Wyjeżdżamy poza rafę ko­ ralową. Morze wzburzone, czuję się marnie. Dopiero dojeż­ dżając do Aromy zaczynam czuć się lepiej. Wysiadam na ląd 1 oglądam małą wioskę. Domy bez porównania lepiej zbudo­ wane niż w Hanuabada; platforma z szerokich, silnych desek. Wchodzi się do górnego, właściwego domu przez dziurę w podłodze. Wioska otoczona płotem, czy raczej palisadą. Za Aroną zaczyna się już wilgotny pas. Dojeżdżając do Vilerupu, czy Belerupu wjeżdżamy w cudną okolicę. Jasne, inten­ sywnie zielone zarośla mangrowe; głębokie zatoki, fiordy wśród tego; wioska ślicznie położona na pagórku; na dalszym planie góry wysokie - to wszystko stanowi wspaniałą całość. 26 200 Wysiadam na ląd z traderem, przeprawiam się na drugą stro­ nę łódką krajowców. Tam rozmawiam z sepumowatym poli­ cjantem, który nie ma pojęcia o niczem. Wioska zupełnie no­ wa, powstała pod wpływem białych. Dzieci uciekają przede mną i trzymają się z daleka. Piję orzechy kokosowe i jadę na statek. Śliczny wieczór. Na 2. dzień wyjazd z fiordu; jedziemy dość spokojnie; czytam Miss Harrison o religii. Jazda ta przypomina mi naj­ silniej brzegi Jeziora Genewskiego: pokryte bujną zielenią, przepojone błękitem, oparte o wysoki, silny wał górski. Nie umiem się skupić na tym pejzażu. To nie to co nasze Tatry na Olczy, gdzie człowiek chciałby położyć się na pejzażu, objąć go cieleśnie - gdzie każdy zakątek mówi o możliwościach ta­ jemniczo przeżytego szczęścia. Tu te cudne otchłanie zielo­ ności są tak niedostępne, wrogie, obce człowiekowi. Niepo­ równanie piękna dżungla mangrowów z bliska jest piekielnem, śmierdzącem, obślizgłem bagniskiem, w którym trzech kroków zrobić niepodobna wśród gęstwy korzeni i miękkie­ go błota; w którym dotknąć niczego nie można. Dżungla sa­ ma prawie że niedostępna; pełna świństw różnych i gadzin; duszna, wilgotna, męcząca - rojąca się od moskitów i pa­ skudnych owadów - świństw etc. „La beaute est la promesse de bonneteur" [piękno jest obietnicą oszusta]. Nie pamiętam szczegółów między Belerupu a Abau. Sa­ mo Abau cudowne. Wysoka dość, skalista wyspa. Widok na szeroką zatokę, lagunę, otoczoną ze wszech stron mangrowami. Dalej piętrzą się, jeden za drugim, wały górskie, coraz wyższe: nad nimi króluje grzbiet główny. Armit sympatycz­ ny, nonszalancki, niezbyt cywilizowany, trochę homo rusticus. Najprzód rozmawiam z nim w jego domu. Potem idzie­ my na górkę; potem rozmawiamy z więźniami. Potem, po kolacyi, on sonduje swojego chłopca z głębi lądu. - Śpię nieźle. Rano embarkuję [embark - załadować, wsiadać] się na statek. - Tam inżynier instruuje mnie, żebym się uparł przy wysadzeniu mnie na ląd w Mailu. Robię to - i schodzę z mo­ jej pozycji na mostku kapitana: o shame [wstyd]! Dojeżdża­ my do Mogubo. Rzygam. Hon. De Moleyns wchodzi na sta­ tek: mówi mi, że misjonarza jeszcze nie ma w Mailu. Mailu i droga doń z Mogubo cudne. Wysiadam trochę speszony, ale szczęśliwy, że jestem w tak bajecznym kraju. W 5 minut po mojem wylądowaniu, po przywitaniu się z policjantem i wy­ sadzeniu rzeczy na ląd, łódka misjonarza ukazuje się na ho­ ryzoncie. Jestem już zupełnie szczęśliwy. Okolice Mailu: Mainland porośnięty hamarim o długich, powłóczystych igłach, przypominające świerk - o igłach lim­ by i sylwetce modrzewia. Za głęboko idącą równiną w Baxter Bay, wyjeżdżamy, koło Mogubo, w kraju, gdzie góry piętrzą się tuż nad morzem - przypomina trochę Madeirę, między brzegiem a Mailu 2 wyspy koralowe z piaszczystą plażą, po­ kryte palmami, wyrastające z wody tak jak w wyobraźni mi­ raże wyrastają z pustyni. Mailu samo, dość wysokie (na oko); góry pokryte trawą, bezdrzewne, strome, jakieś 150 m. wyso­ kości. U stóp przestrzenie płaskie, pokryte palmami i innymi drzewami. Drzewo dziwne, o szerokich liściach i lampionikowatych owocach. Moi towarzysze podróży na Wakefieldzie: Kapitan, krępy, niski Niemiec o wydętym brzuchu. Brutal, wciąż klnący i bully' nący [bully - znęcać się] Papuasów. Engeneer - ordy­ narny Szkot, zadzierający nosa i niegrzeczny. Mr Dean, zyzujący, wysoki, przystojny mężczyzna, Anglik, klnący na Australczyków, nielubiący Papuasów, zresztą sympatyczny 27 �i nieco b=dziej kulturalny niż niveau [poziom][?]. Alfrfed] Greenwood, Greenaway, starawy, poczciwy Quaker [kwakier] - teraz szczerze żałuję, że go nie poznałem lepiej, bo mógłby mi on więcej pomóc, niż ten dureń Saville . Capt. Smali, najsympatyczniejszy z nich wszystkich z lekkiem po­ kryciem artystycznego dotknięcia, dobrze wychowany - nie­ stety zdaje się pijak. Miałem ich wszystkich, głównie kapita­ na i maszynisty, aż po uszy. De Moleyns, syn lorda, pijak i hultaj, miły i niewątpliwie rasowy. 28 Dziennik moich przeżyć na Mailu: Piątek 16.X. Po przywitaniu się z Mrs S[aville], która mnie przyjmuje niewyraźnie; witam S[aville], na kt[órego] patrzę przez pryzmat mojej apriorycznej sympatyi. Zaprasza mnie b. pięknie na noc i na jedzenie i to dodaje mu jeszcze sympatyi w moich oczach. Po południu idę z policjantem do wioski i do ogrodów. Biorę udział w wieczomem nabożeń­ stwie i pomimo serdecznej śmieszności ryków psalmowych w dzikim języku, wytrzymuję i zachowuję nawet wewnętrz­ ną życzliwość w stosunku do tej całej blagi i humbugu. Wie­ czór spędzam w ich towarzystwie. Sobota 17.X. Rano S. oprowadza mnie po wyspie; do flagstaffu [flagstaff - drzewce]; do wioski; potem do ogro­ dów, potem poprzez pagórki na drugą stronę, gdzie dostaje­ my kokosu i oglądam, jak robią toea (armshells [naramienni­ ki z muszli]). Potem okrążamy cypel i wychodzimy na brzeg misyjny. Po obiedzie czytam trochę - nie pracuję jeszcze; czekam na pomoc, użyczoną mi przez S. Całą Sobotę 17. i Niedzielę 18. marnuję czekając na Sa­ ville'a i na zabój czytam „Vanity Fair" - zupełne stumanienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity] F[air] zaczą­ łem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego, w Zakopanem; owej wiosny kiedy byłem tam przez 6 dni w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów . Teraz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zupełnego otumanienia. W Poniedziałek 19. rano rozmawiam z S. o warunkach wspólnego pożycia i peszy mnie niezmiernie crudness [suro­ wość], z jaką on się do tej rzeczy odnosi, potem mocno zdezilljusonowany [dissillusion - rozczarowanie] co do jego ser­ deczności i bezinteresowności i od tej chwili to w połączeniu z zupełną nonszalancją S. dla mojej pracy, robi go dla mnie wstrętnym. - Aha, w Niedzielę wieczór jadę łódką do stateczka parowego, wywracam outrigger [wysięgnik], wpadam do wody i, być może, jestem bliższy niebezpieczeństwa, niż wy­ nik to wskazuje. Wspinam się na wywróconą łódkę i potem stamtąd na launcha'e [launch - szalupa]. Wracam i będąc je­ szcze w dobrych stosunkach (wewnętrznie) z S=lami przebie­ ram się i biorę wszystko jako żart. Psuję zegarek i niektóre rzeczy skórzane, które miałem w kieszeni. - W Poniedziałek idę do wioski i , z wielkim trudem, staram się robić badania. Rozgoryczenie w stosunku do S. W Poniedź. wieczór konkla­ we starców w Mission House. We Wtorek wieczór idę obserwować tańce. Silne wraże­ nie: w ciemną noc bezksiężycową przy świetle ognisk groma­ da dzikich, przystrojonych (niektórzy) w pióra i białe kawał­ ki na ramionach, w rytmicznym ruchu. W Środę rano zbieram materiały o tańcu. W tym czasie mniej więcej czytam „Romance". Subtelny konradowski duch wyziera z niektórych miejsc; w ogóle powieść raczej ,,spannung"[zaciekawienie] niż interesująca w najogólniej­ 29 szym znaczeniu. - Wciąż myślę i kocham się w t. Nie jest to miłość rozpaczliwa; poczucie, że straciłem wartość twórczą, zasadniczy element samego siebie, jak miało miejsce z ż. Jest to wciąż jeszcze przenikający mnie czar jej ciała i poezja jej obecności. Piaszczysta plaża Folkestone i zimny, przenikliwy blask zorzy wieczora tamtego. Wspomnienia z Londynu i z Windsora. Przypomnienia chwil straconych, jak wtedy kiedyśmy dojeżdżali do Paddington, albo kiedy straciłem wieczór z nią idąc do School of Economics, przeszywają mnie boleśnie. Wszystkie skojarzenia idą w jej stronę. Poza tern mam chwile chandry ogólnej. Motywy ze spacerów z Kasią i Wandzią, wspomnienia z Paryża i elementy Francyi - nabrało dla mnie niewypowiedzianego uroku przez jakąś ta­ jemniczą asocjację z t - może wspomnienia o i, czy jazda dniem przez Normandję i wieczór między Paryżem a Fontai­ nebleau - wspomnienia ostatniego wieczora z Augustem Z[aleski]. w Warszawie, spacer z Nussbaumką . - Wreszcie zaczynam odczuwać głęboką i silną tęsknotę za Mamą, pod­ noszącą się z głębin duszy. 30 Postanawiam pisać dzień w dzień sprawozdanie: 29.X. Wczoraj rano wstałem dość późno; zamówiłem Omagę, który na mnie czeka pod werandą. Po śniadaniu idę do wioski, gdzie Omaga spotyka mnie koło kobiet, robiących garki. Rozmowa idzie dość kiepsko. Potem przenosimy się na środek ulicy, gdzie kobieta robi rysunki. Przyłącza się Papari ; rozmowa znów o nazwach miesięcy, kt[órych] Papari nie zna. Jestem zniechęcony. Po obiedzie czytam Golden Le­ gend, potem idę spać. Wstaję o 4=tej, kąpiel morska (próbu­ ję pływać); herbata; idę koło 5=tej do wioski. Rozmowa z Kawaką o pogrzebie; siedzimy pod palmami u końca wioski. Wieczorem rozmawiam z Saville'em o brzegach połdn. An­ glii od Ramsgate do Brighton. To mnie bierze. Kornwalia, Dewonshire. Dygresja o narodowościach i charakterze ludno­ ści (Komwalczyków, Devonshire, Szkotów). Bierze mnie chandra. Czytam parę stron z Cherbulieza „Vlad. Bolski" sylwetka kobiety nadzwyczajnej duchowo; przypomina mi Żenię. Idę rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydajna rozmowa z Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce i słucham muzyki Suau . Małe koło tancerzy; dwóch naprze­ ciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya przy­ pomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu tracę czas na feuilletowanie [feuilleter - przeglądać] Puncha. Wizja t. - O Stasiu myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Ceylonu. Dzień 29.X. (pisane 30.X. po poł.) Rano wstaję przed 8=ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. daje mi mail. Listy od n (5) i szereg listów z Australii. B. miłe i serdfeczne] listy of May'ow i Le Souefów robią mi serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam równocze­ śnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowałem w sposób zupełnie unimpeachable [nienagannie], równocześnie odczu­ wam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem. Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także, że, jakkol­ wiek było wiele win z mojej strony, on postępował b. bez­ względnie w stosunku do mnie; przez cały czas zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i moralizując mnie z akcen­ tem głębokiej, dojrzałej i objektywnej mądrości w głosie. Nie 31 32 33 34 35 201 �było cienia życzliwości w jego zachowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie, szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmiernie mnie peszy i przygnębia bankruc­ two mojej najistotniejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzialności za wszystko jest przeważająca i czuję się capitis diminutis; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­ czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną. Trudno - wina zerwania leży przede wszystkiem w jego nie­ ubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie przeba­ czyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czytam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszłością i „Timesa", którego Mayowa mi przysłała. Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego do­ mu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sagowej. Po południu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkładam książki aż 0 5=tej. Idę na 'A godziny do wioski, mocno zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia. Wieczorem czuję się b. hi­ sterycznie. Pomimo to przygotowuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papariego do wioski. Po długich pour parler [ro­ kowaniach] wydobywam ich i wracam. Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę spać zaraz bez czytania. 30. X. Wstaję b. późno o 9=tej idę wprost na śniadanie. Po śniad. czytam numery „Puncha". Potem do wioski. Z Kawa­ ką b. marnie; jakiś leniwy i niechętny - i ja też nie jestem in good form. Podczas lunchu rozmawia[m] z S. o etnolog[icznych] materjach. Potem przeglądam gazety. Idę na sporty. Po­ tem z S. znowuż o etnol[ogii] i rozmowa o polityce. On jest liberał i staje się dla mnie zaraz sympatyczniejszy. Derebai 31.X. Potem piszę dziennik i staram się zsyntetyzować moje rezultaty, przeglądając Notes & Queries . Po­ tem przygotowania do wycieczki, kolacja, podczas kt[órej] staram się sprowadzić rozmowę na etnologiczne tory. Po kolacyi krótka rozmowa z Velavim. Potem jeszcze czytam N[otes]&Q[ueries] i ładuję aparat. Potem idę do wioski; noc jasna, księżycowa. Czuje się nie b. wyczerpany i enjoyuję [enjoy - cieszyć się] spacer. W wiosce daję Kawace kawałek tytoniu. Potem, ponieważ nie ma ani tańców ani zabaw idę plażą na spacer ku Oroobo. Cudna noc. 1. raz widzę tę roślinność w tern tajemniczem oświetleniu. Zbyt dziwna i egzotyczna. Egzotyczność z lekka przebija się poprzez powłokę rzeczy znanych. Nastrój za­ czerpnięty z powszedniości. Egz[otyka] dość silna, ażeby ze­ psuć normalną apercepcję, zbyt słaba ażeby stworzyć nową kategorję nastroju. Wchodzę w bush. Bierze mnie chwilowo trema. Muszę się montować. Spoglądam w głąb. „Jakie jest moje życie wewnętrzne" Nie mam powodu, ażeby być zado­ wolonym z siebie. Praca, którą robię, jest raczej formą narko­ tyku, niż wyrazem twórczości. Nie staram się jej powiązać ze źródłami głębszymi. Zorganizować. Czytanie powieści wprost fatalne. - Kładę się spać i myślę o erotycznych rze­ czach w sposób nieczysty. 31. X. Rano budzi mnie S. Wstaję i ubieram się bezpfośrednio] przed śniad[aniem]. Potem śniad[anie], spakowanie 1 jazda. Morze całkiem zamglone. Ląd ledwie w sylwecie. Loncha kołysze się b. Głowa zamglona. Zbliżamy się do wspaniałych, pokrytych bujnym płaszczem, gór. Fiordy, doli­ ny, skały romantyczne nad morzem. Wioska au fond [na koń­ cu] zatoczki. Nad nią pagórki pokryte olbrzymią puszczą. Siedzę na werandzie. Bougaivilia płonie na tle zieloności; morze zielone prześwieca między liściami kokosów. 36 37 202 (Kończę w Mailu 2.XI.) Biorę Iguę i Velavi i idę do wio­ ski. Przedtem słyszę konszachty S. z native-teacherem [tubyl­ czym nauczycielem] i wysłuchuję jego ekspektoracyi [expec­ toration - plucie] przeciwko policjantowi. Nienawiść moja przeciwko misjonarzom wzbiera. Wioska marnie zbudowana. Domy stoją dość nieregularnie w dwu rzędach, tworząc ulicę nie tak równą i ładną, jak w Mailu. Na środku stoi znak tabu, mała bramka, ozdobiona zeschłymi liściami i białymi mu­ szlami na wierzchu. Staram się dowiedzieć czegoś, zebrać in­ formacje - nic nie mogę, po raz pierwszy spotykam się ze śmiechem. Idę przez wioskę z cynicznym draniem, Bonio. Spotykam Saville'a, który robi zdjęcia. Jedyny przyzwoity dom, z aligatorami rzeźbionymi na powalfe] werandy, należy do policjanta. Wracam na lunch. Potem drzemię w kościele dość marnie. Potem z Iguą, Velavim i dwoma jeszcze drania­ mi (Bonio i sepumowaty facet) idę oglądać ogrody. Idziemy przez dżunglę; olbrzymie, skarpowate drzewa; gęstwa ljanów. Puszcza mniej ciemna i wilgotna, niż w Orauro (planta­ cja misyjna, gdzie byłem ze S.); pytam o nazwy drzew i ich użytek. Mały ogródek bananowy. Tu i ówdzie wyglądają zie­ lone stoki otaczających pagórków, ale w ogóle gęstwa zasła­ nia wszystko. Przechodzimy przez błotnistą rzeczkę. Ogród na stoku. Wypoczywam na małem spalenisku. Gorąco i wil­ goć silna, czuję się dość dobrze. Zaczynam się drapać pod górę poprzez zawalony ogród i wertepy. Powoli widok się otwiera; powódź zieloności; dolinka o stromych ścianach, po­ krytych puszczą; dość wąski wygląd na morze. Pytam się 0 podział gruntów. Byłoby dobrze dowiedzieć się o dawnym systemie podziału i zbadać teraźniejszy, jako formę przysto­ sowania. Jestem silnie zmęczony, ale serce nie zmęczone i nie brak mi tchu. Dochodzimy do przełęczy. Widok na 2 strony. Dolinka, ukoronowana pagórkiem, na którym przedtem stała wioska, szersza i b=j pozioma. Idę pod górę i rozkoszuje się widokiem na obie strony: na morze. Schodzimy 2=ą stroną; cudny zapach; śliczny widok na cirque [kotlina] - ukorono­ wany DELEBAI+ORO. Nogi jak z masła, ledwo idę. Na do­ le idziemy bajeczną puszczą; przenoszą mnie przez rzekę. W wiosce sporty - siedzę nad morzem. Kolacja; silne zmę­ czenie; ładny obrazek dzieci, palących ognisko wśród bez­ księżycowej nocy. Śpię marnie, pchły. 1 .XI. Rano idę do wioski, gdzie świnie. Myślę o nieracjo­ nalności zakazu świń i nakazu koncentrowania wiosek; o pro­ jekcie, kt[óry] bym chciał zrobić gubernatorowi, o wycieczce z Ahuią. Jestem zmęczony, ale nie bardzo. Jazda łódką do Borebo . Przymglenie nie pozwala admirować widoku. Idę do wioski; dubu; zbieram informacje, które tu po prostu płyną pełnym strumieniem. Wracam na obiad. Po ob[iedzie] nie śpię. Robię 4 zdjęcia. Potem idę do wioski i zbieram materjał. B. inteligentni krajowcy. Nic nie kryją ani nie kłamią. Idę spacerem do Dagobo Unevi. Aha; cudny krajobraz, na który patrzę. Jasne skały wyglądają spośród zieleni. Głęboka doli­ na z fantastycznymi basztami. Droga do (Dagobo) Unevi cudna. Palmy; gąszcza, kępy mangrowów od strony morza; skałki. Wioska mała i marna; zbudowana nie. w 2 rzędach. Aha. Bóorebo b. marne, ale 5 bramek tabu'owych, dubu w środku ulicy: każda aura ma swoje dubu. Mały cirque Une­ vi wspaniały: 2 [dwiema] basztami zakończone kopce, pokry­ te zielenią; między nimi wąska dolina, zakończona ścianą prostopadłą, na kt[órej] latem gra wodospad. Wracam łódką 1 modlę się do cudnej przyrody. Wieczór zmęczony, nie mam ochoty iść do wioski. Drzemie poprzez modlitwy; idę spać. 38 ��Cały ten dzień przeżyłem w zgodzie z rzeczywistością, czyn­ nie, bez chandry. Brzeg pokryty wysokopiennymi palmami, pochylonymi żyrafowato - nadają śliczną ramę głębszemu pejzażowi. 2.XI. Wstaję ze zdeklarowaną migreną. Leżę w euthanatycznem skupieniu na statku. Stracenie subiektywizmu i wy­ zbycie się woli (odpływ krwi od mózgu?). Życie tylko 5 zmy­ słami i ciałem (wrażeniowo) sprawia zlanie się bezpośrednio z otoczeniem. Miałem poczucie, że charcząca i tłucząca ma­ szyna i łódź - to ja; miałem poczucie bezpośredniego mchu łodzi - to ja tłukłem się o fale i prułem je. Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilustrowane o wojnie. Szukam czegoś 0 Polsce - nic nie ma. Jestem b. zmęczony, zaraz po obiedzie idę spać - śpię od 2=ej do 5=tej. Nie czuję się świetnie po­ tem. Siedzę nad morzem. Chandra nie przechodzi. Problem Stasia mnie męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a [to] nie było nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nie­ uzasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uznaję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidual­ ność, ale nieznoszę charakteru. Przerwałem pisanie dziennika na parę dni, niestety. Po po­ wrocie z wycieczki - w Poniedziałek - zrobiłem całodzienną pauzę. We Wtorek 3. nie czułem się też b. dobrze; poszedłem ra­ no do wioski i nie zastawszy nikogo, wróciłem z wściekłością do domu, gdzie chciałem przeglądać notatki - a w rzeczywi­ stości czytałem znów gazety. Na 2. dzień (4.) rano posyłam Iguę do wioski, ażeby zo­ baczył, czy są informanci. Znowu nie ma nikogo. Zostaję w domu. Nig to jest we Czwartek. Wtorku nie pamiętam. Dość, że we Czwartek dowiaduję się, że Greenaway przyje­ chał. Idę do wioski, gdzie G[reenaway] na Orou, ze świtą nativów. Wracamy razem do misji. Po południu idziemy do wioski, gdzie kurują Laurę i gdzie gadamy o ubraniach i in­ nych szczegółach. G. niewiele mi pomaga. Następnego dnia rano (Piątek 6.) jedziemy do P[or]t Glas­ gow. Przez cały ten czas czuję się dość mamie. Czytam na umór Monte Christa. Jadąc do P=t Glasgow nie czuję się świetnie, czytam powieść. Jedziemy koło wysepki zamie­ szkanej, podobnej do Mailu; potem wzdłuż brzegów poro­ słych zielonością. Czuję się zbyt mamie, żeby patrzyć i grzę­ znę w prześcieradle. Nawet we fiordzie, gdzie morze spokoj­ niejsze nie mogę się wydobyć na realność. Ciężar w głowie, ospałość - czytam na łódce, czekając na herbatę. Potem idę na ląd i wysiadam koło storeroomu [magazynu] plantacyi. Idę do wioski. Domy o concavnych [concave - wklęsły] dachach 1 domy o ścianach pod dachem, typu me Mailu. - Staram się zastać mężów starych i mówiących motu. Wychodzi staru­ szek o sympatycznym wyrazie twarzy, o przezroczystem spojrzeniu, pełnem spokoju i mądrości. Rano informacja idzie nieźle. Wracam, jem na łódce i czytam. Około 5=tej idę na ląd i siedzę nad morzem, w cieniu. Informacja idzie go­ rzej. Staruszek zaczyna łgać o pogrzebach. - Wściekłość mnie bierze, wstaję i idę na spacer. Wilgotne, mgłe gorąco; palmy sagowe. Ogrody; naokoło, ponad drzewami wznoszą się zalesione stoki i szczyty wzgórz. Powódź zieloności. Śliczny spacer, którego nie mogę enjoyować. Zaczynam się 204 wspinać pod górę; ciężko, gorąco mi, z drogi śliczne coup d'oil [widok] na stoki. Chwilami cudny zapach kwiatu jakie­ goś drzewa. Głębokie lenistwo myśli, ujmuję bardziej retro­ spektywnie, jako doświadczenie utrwalone w pamięci, niż bezpośrednio z powodu fatalnego stanu, w jakim się znajdu­ ję. Głębokie przemęczenie przy powrocie. Wracam trochę in­ ną drogą - zdenerwowanie; obawiam się, że zbłądziłem i je­ stem speszony. Wieczór pod palmami. Igua, Velavi rozma­ wiamy o dawnych zwyczajach; Velavi otwiera mi nowe hory­ zonty: o Boborze, o walkach etc. Śpię mamie, świnia mi przeszkadza. Budzę się nieświeży; jadę na launch i czytam Monte Christo. Saville i Hunt zjawiają się. Czytam. Jedziemy do Millport H[abou]r. Ślicznie zalesione brzegi, przypomina­ ją Clowelly - ale jakiż inny aromat! Tego tu nie można prze­ żywać. Wjeżdżamy w cudny Millport H=r. Wioska, łodzie otaczają launch. Potem jedziemy naokoło, do innej wioski. Wracamy, wspinamy się ku dawnemu druhowi Saville'ów. Czuję się mamie i ledwo lizę. Widok rzeczywiście wspania­ ły. Na wschód masywne, skondensowane brzegi zalesione otaczają, zgnieciony niejako basen; na prawo wyższe góry nad samą zatoką. Silny, świeży powiew wiatru. Wracamy; rzygam. Po powrocie czytam na launchu; potem wieczorem czytam i kończę M-te Christa, przysięgając, że już więcej po­ wieści do rąk nie wezmę. W Niedzielę 8. rano gadam z G. potem idziemy do kościo­ ła, potem do wioski, gdzie badamy tattoo dziewczyn. Potem wracamy. Haddon . Spotkanie z całą bandą Po obiedzie idziemy razem do wsi; przedtem jeszcze pokazuję Haddonowi moje notatki. We wsi Haddon i jego córka obijają się; on łódki, ona catscradle . Wracamy do domu - fonograf po kolacyi. Wieczór gwiazdy z katarynką. W Poniedziałek 9. Haddon z familją jedzie do plantacyi. Ja rano z G. w wiosce - po południu drzemka - wstaję późno, z G. w domu. Wieczór spacer do wioski. Zabraniam śpiewać hymny, speszenie przez Haddona. Nie ma tańców. Wracamy. Oni grają w bilard. Ja patrzę na gwiazdy. We Wtorek 10. z Haddonem do wioski. Ja gadam z G., Puaną i innymi o pogrzebie i zaklęciach. Wracamy do domu łódką. Po południu idę z G. do wioski, obrabiamy łódkę. Wie­ czór gadam z S. niepotrzebnie o projektowanym małżeństwie z Papuaską. Środa 11. wstaję późno. Rano czuję się b. podle. Zastrzykuję arszfenik] i żelazo. Pakuję się. Po lunchu jedziemy dingą [dinghy - mała łódka] do wioski. Bajeczny nastrój wyja­ zdu i śliczna jazda pod żółtym, wspaniałym żaglem. Laruoro , zdjęcia Magubu. D[ick] D[e Moleyns] - syn lorda - pi­ jany. Jestem szalenie zmęczony, nie mogę nic robić. Czwartek 12. rano gadam z Greenawayem o łódkach, po­ tem Dimdim. Po południu znów Dimdim; potem Greenaway; potem spacer krótki; kolacja - idę spać. - Namiętności i na­ stroje: nienawiść do Haddona za speszenie, za konspirowanie z misjonarzem. Zazdrość o specimeny [specimen - okaz], które on dostaje. W ogóle silne przytępienie. Ale po skończe­ niu M=te Christa praca dość porządna. Dzień 12.XI. był wyjątkowo energiczny. Rano wziąłem kąpiel. Potem dużo robiłem i pisałem, i zbierałem informacje efektywnie. 13.XI. Po nieźle przespanej nocy wstaję dość rano, piszę dziennik i dość wcześnie idę po informacje do małej wioski (Charlie + Maga). Informacja idzie dość ciężko, jakkolwiek nie bezowocnie. B. gorąco. Zaczynam się czuć dość podle. 39 40 41 �Wracam prawie że mdlejąc. Drzemię na workach z bawełną. Potem obiad - jem za dużo. Potem śpię do 4 1/2. Potem zbie­ ram się iść do Kurere . Przed pójściem rozmawiam z Dimdimem i dochodzę do ostatecznego zniecierpliwienia - zamy­ kam notes. Hon.D.D. ma potwornego kota, bo poprzedniego dnia skończyła się whiskey. Greenaway wyjeżdża rano. Wieczorem idę do Kurere; nie jestem b. zmęczony. Idę swo­ bodnie. Światło latarni buduje z palm pośród nocy jakieś dziwne sklepienie i fantastyczne wnętrze. Nad brzegiem po­ śród korzeni mangrowów wykarczowanych, liczne, duże do­ my stoją rzędem. Tańczą TSELO - najładniejsza z melodyi tu słyszanych. Patrzę i odczuwam zadowolenie artystycznej i naukowej ciekawości. Bądź co bądź w tern jest dużo z pry­ mitywnego człowieka, z epoki kamienia polerowanego. Przy­ chodzą mi na myśl refleksje o niezmiernej sztywności zwy­ czaju. Ci ludzie trzymają się pewnych określonych form tań­ ca i melodyi - pewnej sztywnej kombinacyi błazeństwa i poezyi. Mam wrażenie, że zmiany mogły następować tylko nie­ zmiernie powoli i stopniowo. Niewątpliwie zetknięcie dwu sfer kulturalnych musiało też mieć dużo do czynienia ze zmianą zwyczajów. 42 14.XI. 14.. wieczorem. Siedzę z Dirty Dick, z którym przed chwilą rozmawiałem. Teraz on czyta jakiś stary artykuł czy nowelkę z magazynu; ja poddaję się chwilowo chandrze. Jak w górach przez mgłę, gnany wiatrem, przegląda raz ten szmat widnokręgu, to zno­ wu inny się odsłania, tak mgła chandry, ciemności spowijają­ ca, odsłania tu i ówdzie dalekie, odległe widnokręgi, wspo­ mnienia; snują się one jak owe obrazy światów odległych, le­ żących u stóp wśród mgły górskiej. - Czuję się dziś znacznie lepiej. Chwilami zamroczenie, senność - niby w Reading Roomie . Ale w ogóle brak tego beznadziejnego wyczerpa­ nia, które mnie wczoraj omotało. Dziś chwilami wdychałem pełną piersią piękno tutejszej sceneryi. Charlie i Dimdim obydwaj byli dziś na wyspie Amoro. Postanowiłem pojechać. Pod żółtym żaglem [?] swe skrzydła jak ptak olbrzymi ba­ jeczna jazda. Poczucie, że się jest mocnym na fali - na tratwie takiej - bezpośrednie zetknięcie z morzem. Na[d] mleczną zielenią wody - niby turkus przezroczysty fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone na ekran mgły. Za mną, nad drze­ wami dżungli pokrywającej płaski brzeg wychyla się wynio­ sła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza. Wy­ spa koralowa. Woda pluszcze między deskami platformy - przegląda morze dziurami i pryska rozbijając się o brzegi łódki. Mielizna. Chłopcy pchają łódkę. Dno przegląda - pur­ purowe rozgwiazdy wśród przezroczystej zieleni. Z daleka Mailu - zamglona sylweta o szlachetnym profilu wulkanicz­ nej skały. Mała wioska o paru dobrze zbudowanych domach typu Mailu i kilku ruderach bez charakteru. Na nagim piasku parę drzewek - zresztą szare domki, ciemne słupy wyrastają z fal piasku żółtego. Otoczone płotem - mimo to świnie naj­ spokojniej spacerują pod domami. Charlie i paru starców. Pi­ łują narzędzia kamienne. Przy mnie tłuką obsydjan - ja sam odtłukuję flak. Golą chłopca. Jem orzech kokosowy - idę spać. Wracam do Dimdima i piłuję gwiazdy. Zmęczenie. Po­ tem rozmawiam swobodnie o Madunie , o tańcach, o domu. Wielkie poruszenie i dwa dugougi [dug-out - łódź z wydrą­ żonego pnia] pojawiają się na morzu. Chłopcy rzucają się [na] łódki i walą co sił. Krzyki - rady rozlegają się naokoło. 43 44 45 Dugouty z outriggerami - jakby wlokąc dziwny cień za sobą ślizgają się po morzu. Z daleka białe łby wal [fal] rozbijają­ cych się o rafę koralową. Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnym, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wy­ pieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przedśmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twa­ rzy). Siadam - w pozycji niestałej równowagi - na dugout'e jadę do Lugumi. Rozpięty żagiel. Płyniemy w rzędzie. Ciem­ ne deszczowe chmury. Na Płn.Z. łyska się, Igua twierdzi, że to znak Laurabady wzmocnionej (Płd.Wsch. pasatu). Wieczór z D.D. - Sylwetki: a) białe, 1. Hon. R. DeMoleyns, zwany „Dirty Dick" - syn lorda irlandzkiego, prote­ stanckiego. O rasowej, szlachetnej sylwetce. Urżnięty jak be­ la jak długo zapas whiskey się nie wyczerpie. Po wytrzeźwie­ niu (byłem obecny przy ostatniej butelce whiskey) dość rese­ rve i kulturalny; z wybitnie dobrymi manierami xb. przy­ zwoity. Mało wykształcenia i mało kultury umysłowej. 2. Alf[red] Greenaway „Arupe" z Ramsgate czy Margate, ze sfery robotniczej, chamisko niezmiernie poczciwe i sym­ patyczne; wciąż ,,bloody"[cholerny] i dropuje „he" i żonaty z autochtonką; czujący się fatalnie w porządnem towarzy­ stwie, zwłaszcza kobiet - nie mający najmniejszej ochoty wyjechać z Niu Gini. b) kolorowe. Dimdim (Owani) - nowoczesny Orestes - zabił matkę własną w przypływie Amoku. Nerwowy, nie­ cierpliwy, wcale inteligentny. Życie z Demolinem w zupełnem zdziczeniu - nieogoleni, w piżamach, w szalonych bru­ dach - w domu bez ścian - 3 werandy rozdzielone przepie­ rzeniami - b. mi się podoba. Znacznie lepiej niż życie w Mis­ sion Housie. Olcza ulepszona. Gromada chłopców na usługi b. przyjemna. Kwato. 29.XI.14. Potem następuje dość długie zamglenie. W Niedzielę 15.XI. rano wstałem dość wcześnie i zabrałem się do roboty. Chciałem popracować nad notatkami. Pomimo wysiłku nie byłem w stanie. Głowa nie odpowiadała. Koło 1 l=stej Saville (nieprzyjemne wrażenie), czuję się b. podle i nie mogę pra­ cować. Gadam z D.D.. Po objedzie czuję się już całkiem źle i idę do łóżka. O 5=tej nie chcę iść do Saville'ow - leżę na pryczy koło bawełny i beche de mere. Czuję się chory, opu­ szczony, zrozpaczony. Wstaję, okryty pledem siadam nad morzem, na klocu. Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wy­ pełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepełnia wszystko, pokrywa morze ruchomą, powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś za­ murowanym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna. Fale roz­ bijają się o żwir u stóp moich. Wieczór samotny, mało co po­ żeram z bogatej kolacyi. Poniedziałek] rano: morze dość niespokojne, kładę się i nic nie widzę z ślicznego pejzażu między Moguba a Mailu. W domu siedzę i czytam gazety - zmęczenie, przygnębienie, doza długiej disability [niemocy]: głowa zupełnie anemiczna. D.D. wyjeżdża przed lunchem. Wtorek 17. S. wyjeżdża rano. Staram się trochę przeglą­ dać notatki, ale b. nieśmiało. Czytam Kiplinga, nowele. Epo­ ka przygnębienia, braku nadziei w możność pracy, przypomi­ nam owo lato w Anglii. Muszę się czuć b. podle. Prawie, że rezygnacja co do dalszej pracy. Jestem b. kontent z planu ja­ zdy na Płdn. - W czytaniu nowel staram się utopić rozpacz. B. prawdopodobnie] choroba morska skumulowana z rodza205 �jem przeziębienia w Mogubo doprowadza mnie do podłego stanu zdrowia. We Środę 17. próbuję iść do wsi i trochę pracować, ale wszystko b. ostrożnie i bez zaufania w swe siły. Wieczór czy­ tam Kiplinga. B. byczy artysta (oczywiście nie w porównaniu z Conradem) i b. sympatyczny facet. Przez jego powieści Indje zaczynają mnie pociągać. We Czwartek czuję się lepiej i zaczynam robić trochę gim­ nastyki - cierpię na bezsenność tych nocy, czuję nerwowy nie­ pokój w całym ciele. Zaczynam się czuć bez porównania le­ piej, zwłaszcza któregoś tu dnia, kiedy wziąłem chininę (Pią­ tek?). Potem znowuż jeden dzień relaps [nawrót]. Główne in­ teresy w życiu: Kipling, chwilami silna chandra za Matką rzeczywiście, gdybym mógł pozostawać w komunikacyi z matką nie dbałbym o nic i chandra moja nie miałaby głębsze­ go podkładu. - W ogóle zaczynam czuć się mniej beznadziej­ nie, jakkolwiek bynajmniej nie świetnie. Arszenik zastrzyknąłem ostatni raz 18. b.m. - t.zn. 12. dni temu. To zbyt długa pau­ za! Przez ten czas podlegam urokowi Kima - b. ciekawa po­ wieść i daje dużo wiadomości o Indjach. Przez czas nieobec­ ności Saville'a pożycie z Saville'owa wcale niezłe. Ona znacz­ nie b=ej ożywiona. Parę razyrozmawiaze mną o przedmiotach etnol[ogicznych] i raz nawet interpretuje [tłumaczy] dla mnie Jenama. - Saville przyjeżdża w Poniedziałek] (23?) tak. Wy­ jazd do Samarai przyspieszony. W Poniedziałek rano idę do wioski i robię zabawki i wychowanie z DAGAEĄ . Po połu­ dniu zbieram genealogiczny census [spis ludności] wioski. Iry­ tują mnie konszachty Saville'a z Armitem i znęcanie się nad ludźmi, niechętnymi misyi. Zbieram w myśli argumenty prze­ ciw misjom i namyślam się, w jaki sposób by można najsku­ teczniej przeprowadzić kampanję antymisyjną. Argumenty: ci ludzie niszczą radość życia krajowców; niszczą ich psycholo­ giczny raison d'etre [racja bytu]. To co dają natomiast jest zu­ pełnie poza dzikimi. Starają się oni walczyć konsekwentnie i bezwzględnie z wszystkim co stare i wytworzyć nowe potrze­ by, materialne i moralne. Są niewątpliwie szkodliwi. - Chcę o tern pogadać z Armitem i Murrayem. O ile możności też z Royal Commission. - Armit obiecuje mi, że każe mnie „ob­ nosić' po swoim dystrykcie. B. mnie to uspokaja i cieszy. To samo będę mógł zrobić w okolicach Rigo We Środę 25. pakowanie. Jakieś rozklejenie nerwowe, sentymentalna chandra. Żal za skończoną epoką i trema, co będzie dalej. Myślą jestem często w domu. Odbijam i utrwa­ lam fotografje. Odkrywam, że t odbita na selftoning paper [samotonującym papierze] i odbijam ją. Widok smutnego może jeszcze zakochanego? - wyrazu twarzy przepełnia mnie bolesną chandrą. Przypominam nastrój w czarno obi­ tym pokoju , tamtego ciemnego popołudnia, kiedy mąż nas zastał ostatecznie i ona nie mogła wyjść ze mną. - Chwila sil­ nej, głębokiej miłości - widzę w jej twarzy urzeczywistnienie ideału kobiecości. Jest mi znowuż nieznośnie, nieopisanie bliska. Jest znowuż moja t - co ona teraz robi? Jak daleko jest ode mnie? Czy pamięta jeszcze uczuciem? We Środę nie idę do wioski. Idę spać wcześnie, śpię kiep­ sko. We Czwartek 26.XI. o 5=tej rano - cudny nastrój poranku, ślubuję, że będę rano wstawał stale - wyjeżdżamy. Chwilę pa­ trzę na Mailu - wspaniałe, powyginane żebra górskie. Potem kładę i leżę już przez jakie 4-5 godzin. Nic bym zresztą nie wi­ dział, bo wszystko pokryte gęstą mgłą. Choroba morska bez rzygania, nieznośna, ale bez zrozpaczenia. - Koło Bona-Bo46 47 48 206 49 na wstaję i siedzę, z silnem bólem głowy. Zamglone pagórki, dość suche i nie wściekle piękne. Isulele Bay b. ładna, wysia­ damy. Przypomina góry na L[ago] di Garda - szeroki grzbiet pokryty zielonością. - Rich, sympatyczny, rzewny, jowialny je­ gomość - sądzę, że wolałbym go znacznie lepiej niż Saville'a. Idę na górę, lunch. Rich emabluje mnie b. uprzejmie. S. jest, w ogóle mówiąc, niemiły. Po lunchu i po długiej pogawędce 0 polityce etc. Rich odprowadza mnie na dół; ja czytam Timesy i w ogóle nic mnie bynajmniej nie ciągnie ku badaniom et­ nograficznym]. Około 5=tej jadę do wioski i poddaję się arty­ stycznie wrażeniom nowego Kulturkreistu [kręgu kulturowe­ go]. W ogóle wioska robi na mnie niesympatyczne wrażenie. Domki starego typu, z wygiętym dachem są niewątpliwie cie­ kawsze i ładniejsze niż domki Mailu. Ale pewna dezorganiza­ cja, rozrzucenie wiosek; baciarowatość i namolność ludzi, którzy śmieją się, gapią i lizą, peszy mnie trochę. Widzę 3 ty­ py domków - trzeba się będzie poorjentować w tym wszystkiem. - Wieczór u Richów, kolacja, schodzę i czytam; idę spać późno. Rano wstaję; idę na śniadanie spóźniony, potem pracu­ ję trochę z pomocą syna Samoańczyka. Silne zmęczenie i przy­ tępienie. W Isuele w ogóle b. gorąco. Po lunchu kładę się spać 1 śpię do 4=tej potem znowuż trochę pracuję. Wieczór - kapi­ tan Smali, bilard, lekkie starcie z Saville' em. W Sobotę 28 o 4=tej wyjeżdżamy. Leżę do 6=tej, potem wstaję. Śliczny pejzaż. Brzegi jeziora Waldstadt z framą [fra­ me - rama] palm na samym dole. Jazda przez kanał Suau. Myślę jakby było byczo mieszkać tam na stałe. Fantastyczne, widocznie świeże wulkaniczne skały o ostrych konturach, 0 basztach i turniach silnie osadzonych po przełęczach 1 szczytach, spadają stromo w morze, sięgając ciemną skałą w głębie. Siedzę, patrzę i nucę. Umysłowo jestem przytępio­ ny chorobą morską i bez hedonizmu ale wchłaniam wzroko­ wo rozkosz pejzażu. Za Suau góry schodzą i ustępują na le­ wo; z daleka wyłaniają się wykwity wysokich gór po drugiej stronie Milne Bay. Bajeczny efekt rafy koralowej, wyglądają­ cej z głębin. - Powoli występuję z zamglenia oddali sylweta - Rogei - thrill [wzruszenie] - nowa faza Pacyfiku. Cały ten czas siedzę na wierzchu statku. - Przyjazd do Kwato. Abel - przypomina Don Pepe Dunque. Szalone zmęczenie i sen­ ność. Siedzę na werandzie i feuilletuję Chalmersa . Cricket na dole. Ładne dość i wcale miłe dzieci. Cała rodzina, tak zre­ sztą jak i rodzina Richów robi b. sympatyczne wrażenie. Lunch; potem jazda na Rogeje. Rozmowa z D=rem Shaw, zbieraczem karaluchów. Decyduję się zostać na Kwato. Przy­ jaźń z Saville' em, kt[óry] proponuje mi przejrzenie manu­ skryptów. Kolacja u Abelów. Rozmowa z Abelem o dzikich i o Maoryi. Wieczór i ranek nad wodą. Przede mną błękitne fale - a raczej płaska, gładka woda. Z tyłu lesiste pagórki mainłandu [lądu stałego]. Na lewo koniuszczek Rogei, domki wśród palm. Przede mną mała zielona kopułka wysepki. Wszystko b. ładne. B. byczy nastrój. - Dziś rano zgubiłem agrafkę, kt[órą] pożyczyłem t w Sundgate. Znów chandra i poczucie że się w niej kocham. W Niedzielę 29. siedzę w domu rano i piszę powyższe słowa, czując początek zmęczenia. Koło ll=tej schodzi Savil­ le i Ellis i gadają chwilkę. Potem, koło 11A idę powoli, z wyraźnem osłabieniem, na górę. Nabożeństwo z Ablem. Siedzimy w czworokątnej kapliczce czy loży, wyglądającej na rotundę. Smród b. wyraźny. Nabożeństwo długie z parokrotnie powta­ rzanymi hymnami. Czuję się b. zmęczony i wyraźnie zdemora­ lizowany. Po nabożeństwie Abel zapoznaje mnie z Johnim, 50 51 3 ��swoim najlepszym informatorem. - Potem schodzę na lunch. Po lunchu jadę dingą z Iguą, Utatą i Sanjawanim do Samarai. Jedziemy tuż koło Rogei. Przez nieskazitelnie przezroczystą wodę widać fioletowe i brązowe kamienie w zielonym blasku. Nad morzem schylone palmy wysuwają się z splotów zielonej gęstwy. Nad nimi straszne ściany pagórka niezbyt wysokiego pokryte wysokimi drzewami i gestem poszyciem. Zieleń ciem­ na wzgórz i dżungli wszechpotężnej i pełnej wdzięku, zieleń jasna wody przezroczystej; niebo zastygłe w wiecznej pogo­ dzie, lazur głęboki morza. Na tem - sylwetki dalekich niezli­ czonych wysp; bliższe wyraźne zatoki, doliny, szczyty. Góry lądu stałego - wszystko niezmierzone, skomplikowane a jed­ nak bezwzględnie harmonijne i piękne. Przede mną Samarai w spokojnem omdleniu pogodnego popołudnia niedzielnego. Oczekiwanie. Idę do Higginsona , kt[óry] nie b. uprzejmie ofjarowuje pomoc i komunikację, ale przyjmuje mnie dość chłodno. Potem schodzę; nie zastaję D=ra Shaw, kt[óry] mnie poprzednio b. uprzejmie przyjął i zapraszał. Schodząc spoty­ kam Salomona, z kt[órym] rozmawiam o roślinach etnologicznych, zachęcam i objecuję kooperację. Z nim razem idę do Ramsay'a; b. sympatyczne wrażenie i uprzejme przyjęcie. Potem do D=ra Shaw, kt[óry] mnie zatrzymuje na kolację; je­ stem dość bryljantny [brilliant - olśniewający] i czuję się w by­ czym sosie. Wracam dość późno; chłopcy głodni. Deszcz leje poprzednio (to mnie zatrzymało na kolacyi). W nocy deszcz przecieka na mnie, budzi mnie; kaleczę się w palec wielki le­ wej nogi. Rano pracuję z Saville'em; potem on jedzie ze mną do Samarai. Każe mi czekać aż do 12=tej, co mnie peszy, po­ nieważ D=r zaprosił mnie na lunch. Przyjeżdżam o 12=tej z minutami do Sa[marai]. Higginson daje mi bumagę do Jailu [jail - więzienie]. Nikoll, staruszek o purpurowym nosie, idzie ze mną; prisonery [prisoner - więzień] stają pod rjad; wybie­ ram paczkę na przedpołudnie. Lunch u D=ra dość ospały; olbrzymi ananas b. soczysty, dość kwaśny. Idziemy z Shaw'em do szpitala; potem do więzienia. Z początku jestem trochę spe­ szony; potem idzie mi lepiej. Charlie b. sympatyczny facet, nie tak inteligentny, jak Ahuia. Koło 6=tej wracam; o 7=ej Saville przychodzi. Wtorek 1. grudnia rano Saville, jak zwykle; staram się być uprzejmy i unikać frykcyi [friction - tarcie] - co jest dość trudne. - Któregoś dnia np. - we Wtorek właśnie, miałem je­ chać dingą do miasta. S. ofjarowuje mi launch, ale każe cze­ kać nieokreślony czas. Ja powiadam, że wobec tego wezmę dingę; na co on powiada, że mi nie może dać dingi. Przez ca­ ły czas tych tranzakcyi nie straciłem panowania nad sobą. We Wtorek rano pracuję jaką godzinę w Jailu. Shaw zaprasza mnie znowuż na lunch; umawiamy się na spacer na Czwartek do Ebumy. Potem schodzę do Jailu. 2 chłopców z Rossel I[sla]nd nietędzy. O 4=tej idę do Ramsaya i aż do 6=tej prze­ glądamy narzędzia kamienne. Facet (Hyland), który potem obiecuje darować mi parę curiousfities - unikatów], zawraca głowę i nic nie robi. - Wieczorem we Wtorek S. zdaje się też przychodzi - czy też ja idę na górę i rozmawiamy o Conra­ dzie; ja biorę Youth. We Środę przyjeżdża po mnie Government Whaleboat [rządowy statek wielorybniczy]. 1. raz jadę pod żaglem. Olbrzymia frajda w nieosobowej, cichej, tajemniczej sile wiatru. Załoga złożona z 10 ludzi - mam poczucie Sahibowatości. [skreślone: Rano w Jailu; poznanie się z Anglikiem z N. Gwinei niemieckiej] Nie jeszcze. Przedpołudnie] w Jailu zbieram się dość późno. Lunch, składający się z 3 tabliczek 52 208 czekolady zjadam idąc naokoło wyspy. Śliczny widok na Płdn.Wsch., na otwarty Pacyfik z ładnie wyłożonej ścieżki. Przez chwile poczucie, że morze jest ładniejsze, kiedy na nie patrzymy z cywilizowanej abstanowki. Po południu w wię­ zieniu. Nagle popłoch. 2 destroyery [niszczyciele] z błyska­ wiczną szybkością wyjeżdżają. Widzę Union Jacka [banderę brytyjską]. Idę do Ramsay'a - nie ma go; idę na brzeg. Roz­ mawiamy z majtkiem. Potem u Ramsay'a. Potem kolacja b. smaczna i miła. Piję piwo i psioczę na misje, w czem Hig. zgadza się ze mną, a facet sympatyczny i szczurowaty, Naylor, broni misjonarzy. - Odprowadza mnie on do Whaleboatu. Jadę o księżycu do Kwatou. We CzwartekЗ.ХП.14. pracuję z Saville'em kiedy anon­ sują Morinder. Jadę Whaleboatem. Dowiaduję się, kiedy Mor. wyjeżdża. W Jailu zapoznanie się z policjantem, wracającym z German N.G. 6 [sześciu] więźniów, którzy obili misjonarza. Wizyta na statku. Mordy Niemców. Mrs. de Ridghi. Chłodne pożegnanie z Saville'ami (Rano miałem mocno niemiłe za­ warcie układu i zapłacenie za launch z S.). Rozmowa z poli­ cjantami. Silne i energiczne postacie krajowców z German N.G. Spóźniam się mocno na launch u Shawów. Poznaję tam Stanley'a, geologa rządowego. B. sympatyczny i uprzejmy, trochę rough [niedelikatny]. Układamy się, że ewentualnie] następnego dnia będziemy pracować w kamieniach. Potem z D=rem jadę na Ebumę. Nie mogę pracować (b. bycza kobie­ ta; główny strażnik Kiwai). Proponuję mu yachting cruise [podróż jachtem]. Jedziemy do Rogei, potem ku Saribie. Mocne fale mnie peszą chwilami. Wracamy, cudny wieczór. Wracam moim dużym whaleboatem. Idę potem rozmówić się z Ellisem i obaj psioczymy na Saville'a. Jednego żałuję, że traktowałem S. zbyt przyzwoicie. Ellis schodzi i gada ze mną o różnych rzeczach. W Piątek rano, jadę dingą do Samarai. Tranzakcya z Aumullerem, kt[óry] mnie zaprasza na lunch. Potem praca u Ramsay'a ze Stanley'em. Charlie nie przychodzi. Uczę się dużo i lubię Stanley'a. Lunch z Aumullerem. Cudny, szeroki widok z werandy. Rozmowa o Niemcach i wojnie - o czem niby? Potem znów u Ramsay'a. Potem schodzę się z Haylandem, kt[óry] mi daje instrukcje. Wieczorem rozmawiam z Leslie'em o whalerze [marynarzu statku wielorybniczego], kt[óremu] zarzucano chorobę weneryczną. Czuję się at home [jak w domu], en pays de connaissances [kraju znajomym], w Samarai. Wracam do Kwato - nie czuję się zbyt tęgo i idę spać zaraz, nie czekając aż Ellis zejdzie. Od czasu do czasu ogarnia mnie wściekłość na Saville'a i jestem zły, że nie wie­ działem o tem, że Ruby jedzie do Mailu. W Sobotę jadę dingą dość wcześnie do Samarai. Przez krótką ulicę zalaną oślepiającym słońcem, brukowaną miał­ kim, białym piaskiem, idę pod cieniem olbrzymiego fikusa, między Rectory [probostwem] a kościołem, do domku Stan­ ley'a. Widzi mnie on z daleka i przychodzi. Równocześnie zamawiam Charlie'a z dwoma więźniami. Robimy odkrycie co do obsydianowej siekiery i co do klasyfikacyi siekierek na użytkowe i ceremonjalne. Jestem faktycznie zainteresowany tem, co robię. W południe chciałem zjeść lunch w hotelu Lesliego, ale wpadam na pijaka, który mnie zaprasza i muszę dekompować [decompose - rozkładać się]. Idę na ławkę nad morze i żuję czekoladę i suchary. Po południu wracam do Stanley'a; pracuje z nami Hyland - potem przychodzą Orakaivy, które identyfikują obsydianową siekierkę. Wieczór idę na chwilę do doktora; potem z Iguą wiosłujemy do Kwato. 53 �Niedziela, Nie zdążyłem się spakować, jadę łódką dokto­ ra, pierwszy raz steruję. Jadę b. wolno, bo za mało przesuną­ łem się w kierunku wiatru. D=r spotyka mnie na quai'u [na­ brzeżu]. Jedziemy via Roge, potem Sariba, potem jeszcze je­ den track na prawo i wjeżdżamy w zatokę. Przez ten czas mo­ rze zdążyło mnie speszyć - lekka choroba. Chłopcy z Dobu b. przystojni i sympatyczni, śpiewają; Igua w dobrym humo­ rze. Oglądamy dom, okradam grób, grzebię i znajduję foun­ tain pen [wieczne pióro]. Wracamy szybko. Kolacja u D=ra. Speszony jestem i wściekły brakiem dinghi; podejrzewam boyów o konspiracje zainstygowaną [instigate - podżegać] przez Saville'a. Robie awanturę Arysie, kt[óry] wydaje się pokorny i posłuszny. To mnie uspokaja. Igua pakuje, ja czy­ tam. W Poniedziałek] 7.ХП. żegnam się z Ellisem i ze starą panną, na wierzchu Daby, której nie lubię przez asocjacje z Saville' em. - Pogodny dzień - morze zalane słońcem. Że­ gnam się z otoczeniem Samarai. Wracamy do Kwato [ten drańНу land łgał - nie zostawił żadnej paczki w В.Р.]. - Je­ stem w ogóle źle usposobiony do całej drogi i do chłopców. Tiabubu nie chce ze mną dyskutować o etnologii, co mnie pe­ szy ostatecznie. Siedzę na wierzchu i patrzę na pejzaż, prawie że go już nie pamiętam. Nie patrzę na śliczny kawałek, który przypomina Castel del'Uovo [w Neapolu], Blisko Suau ślicz­ ny pejzaż: na prawo w głębi wysokie strome pasmo gór. Na lewo szereg wysp. Suau wygląda b. ładnie. Na lądzie zapo­ znaję się z grupą ludzi, mówiących po angielsku: Biga i Banarina. Potem jadę na lagunę. Śliczny widok: b. wąskie wej­ ście, prawie koliste jezioro; płaski brzeg porośnięty wysoki­ mi drzewami, w głębi wysokiej góry, ładnie zarysowane. Na brzegu siedzę na ludożerczej gahanie i rozmawiam z Imtuagą, mistrzem w rzeźbieniu; byczy nastrój. Wracamy, noc wy­ iskrzona gwiazdami; rozmawiam z chłopcami o gwiazdach, wiosłuję. - Potem Biga i Banarina przychodzą do mnie i ga­ dają; jestem b. śpiący. Na 2. dzień droga do Nauabu. Za mną płaski i , z tej stro­ ny, nieinteresujący Straits of Suau [cieśnina Suau]. Przez chwilę otwiera się widok na lagunę; potem szerokie i zatoki z poszarpanymi, wulkanicznymi turniami, i ostrymi zrębami grani. Farm bay na pozór płaska i nieinteresująca. W miarę jak wjeżdżamy coraz ładniejsza. W głębi góra z paru mnicha­ mi. Na prawo kopa ostra. Brzegi z framką palm. Mailu 19.XII.14. Dziś czuję się znacznie lepiej - dlaczego? Czyżby arszenik i żelazo działały na tak długi dystans? Przyjechałem na­ reszcie do Mailu i nie wiem naprawdę, a raczej nie widzę ja­ sno przed sobą, co mi należy robić. Epoka zawieszenia. Przy­ jeżdżam do pustynnego miejsca z uczuciem, że niedługo przyjdzie mi skończyć, a tymczasem trzeba zacząć nową eg­ zystencję. - Dokończę systematycznego opowiadania zda­ rzeń, po kolei. Wjeżdżając do Nawapu, byłem trochę zmęczo­ ny kołysaniem, chociaż właściwej choroby morskiej nie mia­ łem. Prawie zawsze, wysiadając na ląd, jestem trochę przy­ ćmiony. W Nawabu otaczała mnie, obejmowała mnie wspa­ niałość roślinności podzwrotnikowej, roztaczająca się w ma­ jestacie geometrycznej prostoty form: półkolista zatoka, dwie piramidy gór. prosta linia zachodn. brzegu, biegnącego wprost do morza. Tu i ówdzie spośród palm wyglądają do­ mki. Boo łamie wiosło tuż przy brzegu. - Wśród regularnie posadzonych, niskich kokosów domek native teachera. Przyj­ muje mnie chuda, wymizerowana Samoanka orzechem koko­ 54 sowym; stół przykryty serwetą, kwiatki na stole, girlandy kwiatów naokoło pokoju. Wychodzę, gromada ludzi, paru boyów mówi pidgeon English [pidgin English - uproszczona angielszczyzna]. Idę ku Rialu, skąd idzie naprzeciw mnie Samadu. Ani jednej gabany (zniszczone przez misjonarza!); ani jednego grobowca. Domek zbudowany fasonem Misima „turtleback". Włażę do środka. Zdaje się, że jest to tylko skład na rzeczy „yam house" [spichlerz na yam]. Zdobywam rzeźbio­ ną „prow" [dziób] łódki wojennej. Samudu, wysoki, dobro­ duszny, usłużny facet, mówiący nieźle po angielsku i motu. Idziemy koło łódki Dagoisiu (Charley) z Loupom. Potem in­ spekcja domków, przygotowujących się na święto. Wspania­ łe domy, świetnie wykończone, z wizerunkami zwierząt tote­ micznych na froncie. - W rogu jednej z chałup widzę bagi etc. - SOBO - które jest taboo - i początkowo myślę, że jest ono połączone z potrzebą zrobienia „pigs plentiful" - rodzaj Intichiumy . Tymczasem okazuje się, że chodzi tu tylko o przyciągnięcie świń na Soi. - W każdym razie odkrycie ważne; - jedyna forma religijnych ceremonii. - Nie mam ka­ mery, odkładam zdjęcie. Po lunchu kładę się spać - zmęczo­ ny wstaję. Samudu nie przychodzi, jadę łódką i kąpię się. Wieczór idę, ale nie ma tańców. Jestem porządnie zmęczony. Po raz pierwszy słyszę przeciągły, przenikliwy dźwięk mu­ szli dętej - kibi; przytem potworny kwik świń i ryk ludzi. Wśród głębokiej ciszy nocnej robi to wrażenie jakiegoś taje­ mniczego okrucieństwa - czegoś co nagle rzuca światło - po­ moc - na jakieś zamierzchłe ceremonie ludożercze. Wracam b. zmęczony. 9.XII. Po śniadaniu kupuję matę dla Iguy, daję napiwek Samoance i rozstaję się z nią w przyjaźni. Jedziemy - nie pa­ miętam pejzażu - wysoka góra Farm Bay zasuwa się, zasła­ nia Suau. Isuau nie wygląda [?] odświętnie. Wąski pas piasku z obu stron objęty zaroślami mangrowów, z silnem smrodem psującej się morszczyzny. Przed wioską domek teachera, w który „zajeżdżam" z całym „kitem" [kit - rynsztunek]. Idę na wiochę. Grupy i gromady ludzi siedzą pod drzewami, ko­ ło łodzi, na werandach. Dużo świń; odświętne ubrania; parę kości w nosie - wyłącznie kobiety. Parę osób z bagi i samakupa na szyi. Kije hebanowe w ręku. Żałoba wysmarowana na świeżo - błyszczą się jak kominiarze. Witam się z „bossem" [naczelnikiem] „tanuwaganą". Wracam - wycho­ dzę parę razy, ażeby zobaczyć, jak przynoszą świnie. Po po­ łudniu idę znowuż. Rozmawiam z Tomem i z Banarim; dwo­ ma ekspolicjantami. Robię snapshot [zdjęcie migawkowe] przynoszenia pigu. - Włóczę się i kupuję parę „curious". W Czwartek rano spaceruję w pyjamie; oglądam łódź. Amuiuwę z Amony, wspaniale rzeźbioną; chodzę między ludźmi, którzy ledwo zwracają na mnie uwagę. - Awantura o świnie z sierżantem - zdaje się, że 1. dnia popołudniu. 1. dnia wieczorem robię znajomość z Sixpencem i Janusem, moimi późniejszymi przyjaciółmi. We Czwartek po południu znowuż włóczę się i obserwuję. W Piątek 11 .XII. Rano obserwuję ciekawą ceremonię za­ płaty z Sinesaramonamona; potem idę i siedzę na świniami w domku tanuwagany; mocno znużony tern, co się dzieje. Po południu idę jeszcze raz, mając nadzieję, że odbędzie się ce­ remonialne zarzynanie świń. - Tego w rzeczywistości, zdaje się, że całkiem nie ma. - Koło 4=tej jadę dingą do Isuele. Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesycona złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płoną55 209 �cem jasno na kredowych kołach. Morze gładkie, naokoło przestrzeń otwarta, pełna błękitu. Spokój pogodnego popołu­ dnia; odświętność. Czuję, że pozwalam sobie na swobodę. Rich przyjmuje mnie uprzejmie i gościnnie - bez ceremonii. Idę na spacer pod górkę. Bajeczny widok na stok górski - te­ raz wypełniony różowym światłem Zachodu i na zatokę. Bie­ rze mnie chandra; wyję motywy z Tristana i Izoldy. Tęskno­ ta za „domem". Przypominam różne sylwetki z przeszłości, Tonie Stem, Żenię. Myślę o Matce - o Matkę jedną dbam na­ prawdę i naprawdę się niepokoję. No i o byt, na przyszłość. Wracam do Richa. Kolacja. Jazda z powrotem. Utala i Vela­ vi; niosą mnie wśród bagna mangrowowego. W Sobotę 12.ХП. rano zbieram się (wstaję b. późno) i idę do wioski. B. opustoszałe. Przychodzi Rich. Daje tytoń i do­ staje świnie. Oglądamy razem fish-trap [pułapka na ryby]. Richowa robi zdjęcia. - Wracam z nimi; jadę dingą. W Isuele lunch - przejeżdża Roily z Bastard'em. Potem, po połu­ dniu, rozmowa o Soi za pośrednictwem Laury. Potem z Velavim robię wycieczkę łódką naokoło wyspy. Byczy nastrój ustępujący nocy wśród gąszcza szalonych mangrowów - po­ lanki wodne; wśród drzew pnących się na kamienistej wysep­ ce. Kolacja, Bastard spóźniony. Grają w bilard. Ja słucham potwornego gramofonu, który mnie bierze („Unter dem Doppeladler" i marne walce). Śpię. Na 2. dzień śniadanie u Richów, którzy mnie b. gościnnie zapraszają na dłuższy pobyt. Żegnam się z dziećmi i z nimi; daję 1/. Samoańczykowi, który mi za to daje wachlarz. - Mo­ rze za Fife Bay (obserwuję wysepki, na kt[órych] cmentarze) mniej spokojne niż w Poniedź. i Środę. Mijamy jedną głębo­ ką zatokę. Boye nie wiedzą, gdzie jechać. Pytamy się małej łódki. Silo Siło na prawo. Kolista zatoka, objęta dość spadzi­ stymi choć niskimi pagórkami, bez zakamarków, o wąskiem wyjściu. Wrażenie górskiego jeziora - stawek Smerczyński. Jedziemy na lewo, dowiadujemy się gdzie Silo Siło. Na dnie jedynego zagłębienia, pod wysoką piramidą, dominującą eks­ kluzywnie cały pejzaż. Jadę na brzeg. Girlandy liści ze­ schłych rzucone w morze i za pomocą wysokich drzew mangrowowych, jak w Nawapu - jakby ramiona wyciągnięte na odświętne przyjęcie gości. - Nowy dom a raczej dubu. Wy­ chudzone i wysmalone postacie. Tanuwagana. Na lewo 2. du­ bu, gdzie króluje istna mumja, Kanikania. Spotykam Sixpen­ ces, którego namawiam na urządzenie Damorei. Kobiety z piórami na głowach. 1. świnia przychodzi. Kobiety wycho­ dzą na jej spotkanie i tańczą. Cieszy mnie ten widok i dźwięk bębnów i dekoracje. - Po lunchu i po drzemce (na Dubie), idę na brzeg. Damorea. Notuję śpiew i figury. Dziewczyny nie pomalowane. Sixpence też śpiewa i inni chłopcy - co nie jest en regle [w porządku]. Ściemnia się. Jadę na dobę, gdzie po­ stanawiam spędzić noc. Noc b. kiepska. W Niedzielę 13.XII. budzę się, jak z krzyża zdjęty. - Zu­ pełnie nie funkcjonuję. Deszcz, pochmurno - łaźnia rzymska a la lettre [dokładnie]. Jadę na ląd; idę na spacer wśród sago­ wych palm: przedpotopowy las i rainy świątyni egipskiej; olbrzymie - a raczej kolosowate, pokryte geometryczną łuską pnie, omszałe, objęte splotem różnorodnych powojów i pną­ czy. Krótkie, krępe ramiona liści - siła, tępość, potworność geometryczna: Sago swamp [bagno] daje wrażenie nieporów­ nywalne z niczem. Przytem zawsze połączone z szalonym, duszącym upałem. - Idę do para domków w dżungli; zwie­ dzam wnętrze domu opuszczonego. - Wracam; zaczynam czytać Conrada. Rozmowa z Tiabubem i Sixpencem - chwi­ 210 lowe podniecenie. Potem opanowuje mnie znowuż marazm ledwo mam siłę dokończyć nowelkę Conrada. Oczywiście chandra potworna, szara jak niebo wokoło, kłębi się na kraju psychicznego horyzontu. Odrywam oczy od książki i ledwo wierzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że sie­ dzę sobie tu spokojnie podczas kiedy tam dzieją się rzeczy straszne. - Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możliwości działania dzieją się rzeczy potworne jest nie do zniesienia. Potworna, straszna, nieubłagana ko­ nieczność przybiera formy czegoś osobowego. Nieuleczalny optymizm człowieka nadaje jej strony dobra łagodności. Fluktuacje subjektywne - z Leitmotywem wiecznie zwycię­ skiej nadziei - objektywizują się na bóstwo dobre i sprawie­ dliwe, wyjątkowo czułe na moralną stronę postępowania subjekt. Sumienie - specyficzna funkcja przypisująca nam sa­ mym wszystko złe, które miało miejsce - staje się głosem Boga. Zaprawdę dużo jest w mojej teoryi wiary. Apologeci ignorowali tę stronę walcząc, wyłącznie z najniebezpieczniej­ szym wrogiem wiary - z czystym racjonalizmem. Wrogowie religii uciekali się do czysto intelektualnej krytyki, do wyka­ zania absurdu w wierze, ponieważ to jest jedyną drogą pod­ kopania wiary. Rozważanie emocjonalnej podstawy wiary ani nie niszczy religii, ani jej nie dodaje żadnej wartości. Jest ono wynikiem wyłącznie dążenia do ujęcia psychologii wiary w jej istocie. W Niedzielę po południu nic nie mogłem robić. Wcześnie dość wróciłem z Jamesem (Tetete), który mi pomógł wyszu­ kać duży dom w Kalokalo. Nie mogę powiedzieć, ażeby chwile spędzone w tym domu były miłe. Zaduch, dym, hałas ludzi, psów i świń - febra, którą musiałem mieć tymi dniami, wszystko to peszyło mnie mocno. 3 noce, które tam przespa­ łem nie były dobre; czułem się przez cały czas przemęczony. W Poniedziałek rano, po wypiciu kakao na brzegu, jadę łódką z Velavim. Nie pamiętam bardzo, co robię. Rano w ogóle mniej animacyi. Zabawa rozpoczyna się po południu. Zawsze parę korowodów ze świniami. - W Poniedziałek] po południu - Damorea? We Wtorek - ? W Środę ostateczne przeniesienie świń do Tanawagany. Awantura - prawie że bitka o rozwalanie kokosowej palmy. Taniec Rana. Silne wrażenie, kiedy gromada naprawdę dzi­ ko wyglądających drani wpada pośród tłum wyraźnie prze­ rażony i zdenerwowany. Nie dziwię się, że dawniej takie rze­ czy prowadziły do bitew. Przedtem rozmawiam statecznie z Carpenterem, który mi daje szereg cennych objaśnień. W ogóle te parę dni, które by mogły być szalenie cenne w samej rzeczy mógłbym był zdobyć mnóstwo ważnych rze­ czy - były mocno zepsute brakiem sił. W dzień bywało tak gorąco, że wiłem się na platformie, na której leżałem. Więk­ szą część Poniedziałku przesiedziałem na tej platformie nic prawie nie robiąc. We Wtorek po południu przeszedłem z Sixpence'em do jego hamletu [wioski], gdzie zrobiłem 3 ostatnie zdjęcia tego dnia. Potem wracam na plażę i spotykam korowód, idący wprost na mnie z włócznią, z Tanawaganą na przodzie: ofjarowują mi świnię. Staram się ją zwrócić, ale to niemożliwe. Tego dnia (we Wtorek) zaczynają tańczyć Damoreę; ale je­ stem taki speszony świnią i tak potwornie przemęczony, że wracam na Dubę i idę spać. Słychać wściekłe ryki. Tiububu ��mówi, że być może bushmani przyszli i rozwalają chałupy i niszczą palmy. Szereg krzyków jakby: Hurra! i odpowiedź Wipp! Na drugi dzień obserwowałem to samo i przekonałem się, że było to obalanie jednego z mangrowowych słupów, stojących na mieliźnie, za pomocą długiego drąga z platfor­ my bori, ze świnią przyczepioną do tegoż. Wtorek rano przyjechałem na lewo, za wreckiem i widzia­ łem sago gotowane i mieszane rodzajem wiosła. We Środę ra­ no przynoszą kuku [tytoń] tanuwaganie, który mnie naciąga na więcej, prowadząc mnie do Kanikaniego. We Środę po po­ łudniu najintensywniejszy dzień: punkt kulminacyjny Raua. Przez cały ten czas, niestety, czuję się raczej podle. Febra czy wściekły upał niszczą mnie. We Czwartek rano jedziemy do Dahuni. Za Silo Siło otwarta zatoka; po lewej ręce (od Z.) olbrzymia skała zawie­ szona na końcu wąskiego pasa: Gadogadoa. Parę statków z Mailu - im b=ej się posuwamy na Z., tern więcej Crabclaw [kleszcze kraba] żagli się pokazuje. Objeżdżamy jeszcze jed­ ną, płytką zatokę, przesuwamy się tuż koło skały i wjeżdża­ my w Zatokę Bona Bona. Wyspa Bona Bona Rua przypomi­ na stoki Karpat o wielu ramionach. - Obidową za N. Targiem. Tu i ówdzie polany - szmaty ziemi źle nawodnionej, porosłe trawą - ale tak dziwnie przypominają hale gdzieś na zbo­ czach Kopieńca, koło starej drogi do Morskiego Oka... Na prawo otwierają się wrota do Mullins Harbour, Gubanoga: od północy płaskie brzegi i [?] pas zieloności gęstej, nieprzenikliwej ciągnie się tuż nad mlecznym błękitem morza; tu i ów­ dzie palmy, jakby jeszcze linje, geometrycznie równoległe, wyryte ostrem, precyzyjnem narzędziem na pasie zielonem. Na prawo góry pokryte bogatą zielenią i zatoki obszerne. Wjeżdżamy z Zat. Dahuni. Zmęczenie szalone. Z rozkoszą oglądam obrazki z Graphica z przed 3 lat; kładę się spać. Po południu spacer. W 2 dubu siedzą goście: z Mailu i z Borowai i jedzą taro z dużych drewnianych talerzy. Typy Borowojów nadzwyczajne: zupełnie Australskie mordy, włosy gładkie, nosy jak u małp, wyrazy dzikiego przestrachu. - Wciąż je­ szcze nie w stanie do roboty, wracam, i jadę łódką z Iguą, Boo i Utatą. Spotykamy Mailu Lugumi, do którego przycze­ piam się na chwilę. Cudowny widok żółtego żagla na tle cie­ mniejącego błękitu; w oddali gubią się brzegi niskie Mullins Harbour. Wracamy, ciężka praca wioseł. Wieczorem kupuję parę przedmiotów - początek „muzeum nowego typu"; przedmioty gospodarstwa domowego. Na 2. dzień rano (Piątek 18.XII) dzień jasny, pogodny - widok na Mullins Harbour niezbyt czysty, gdyż tam burza. Orangerie Bay doskonale widoczna. Trudności z boy'ami, którzy zaczynają wierzgać. Jedziemy wzdłuż płaskiego, zie­ lonego brzegu - nad równiną wznosi się szereg wzgórz - we mgle i drzewach. Gadajsju; plantacja jakby wymarła, ponura. Lunch z Meredittem. Rozmowa o Grahamach; o sezonach w tej okolicy N . Gwinei. - Dingą do wioski; wioska marna; prawie nikogo nie ma; wszystkie domy zbudowane a la Suau, chociaż niektóre specjalnie nędzne. Jedziemy; z za gór wysu­ wa się biała mgła; jakby ktoś z tamtej strony gwałtownie przedmuchiwał watę. Widocznie monsoon z tamtej strony sil­ ny zpotyka tu wiatr Płdn. który go przecina. Widok bajeczny szeregu wzgórz w aureoli białej mgły, tajemniczo wysuwają­ cej się z głębokich kotlin. Baibara. Starcie z Arisą; wście­ kłość. Idę krętą ścieżką wśród gęstwy powojów, oplatających młody zagajnik palmowy. - Cattowa i Catt; gadatliwy; prze­ glądam gazety ilustrowane; czuję, że się od niego wiele nie 212 nauczę o rolnictwie krajowców. Idziemy na spacer, na plażę; on rozpływa się nad plantacją, ja podziwiam. Pokazuje mi swój stary dom i opowiada o historyi z wężem - wielu lu­ dziom to pokazywał i opowiadał już? Na brzegu dyskusja o misjonarzach - lekie starcie; tracę do niego sympatję. Wra­ camy. Kolacja; dyskusja z Cattową, kt[óra] b. sympatyczna. Idę do łóżka b. późno. Śpię marnie. Rano niezbyt tęgo. Idziemy piechotą. Oglądam ananasy. Plażą idziemy; zajeżdża Daba. Jedziemy łódką do cmentarza. Platformy i tłomoki z kościami. Czaszki zbielałe na skałach. Jedna z przyczepionym nosem. B. nastrojowe. Rozpytuje się 0 zwyczaje pogrzebowe. Tymczasem chłopcy wrzeszczą i trą­ bią. Jestem wściekły na nich. Pożegnanie z Cattem. - Brzeg skalisty, pokryty [?] zielonością. Ujście laguny, w której cmentarz, objęte dwoma skałami; w środku sterczy trzecia. Dalej pagórki się wznoszą wyżej; zieloność staje się nie­ zmiernie silna. Niestety dzień b. mglisty; nie widać dalszych planów. Dojeżdżamy do P=t Glasgow, który przedstawia się bajecznie, jako głęboki fiord objęty 2 sfinxowatymi pilonami, otoczony wysokimi pagórkami, z cieniami olbrzymich gór Main Range'u z tyłu. Schodzę na dół - czuję się od razu kiepskawo. Wracam. Stop koło Euraoro. Piaszczysta i skalista wysepka z tuzinem dość marnych domków. - Dojeżdżamy do Mailu. Nagle odczuwam pustkę i znak zapytania nad przy­ szłością. Dopiero co robiłem plany co do działalności w Mai­ lu: opisanie i sfotografowanie ekonomicznych czynności, w ogrodzie i w domu. Próba skolekcjonowania wszystkich przedmiotów techniki etc. - W Mailu czekam na launch 1 dawdleje. Nie czuję się tak b. źle; widocznie przyzwyczai­ łem się już trochę do kołysania. Robię dziennik. Koło 6=tej idę do wioski. Rozdaję tytoń i obstalowuję model Orou. Aha; domek misyjny urządzony schludnie na moje przyjęcie, uderza mnie sympatycznie i mityguje we wściekłości na Savil'ow. Koło 7=ej wracam do domu, kiedy dowiaduję się, że przyjechała Elevala. Jadę drogą. Rozmowa z Murray'em i Grimshawem. Kolacja z H.E. i rozmowa. Jestem znowuż zu­ pełnie na tej samej stopie z nimi co poprzednio; uprzejma i swobodna rozmowność, przy tern ja raczej nadaję kolor roz­ mowie, bez poczucia natręctwa. - Czytam 4 listy od Mayowej (uprzejmy i przyjacielski) od [?] pomyślny co do 200 fu[ntów], krótki, ale zdaje się życzliwy; i 2 listy od п. 1. dość suchy i krótki, speszony moim milczeniem. 2. serdeczny, w odpowiedzi na listy z Cairns i P=t [Moresby] i fotografje. Jedyne zetknięcie ze światem mi przyjaznem. - Choć na­ prawdę muszę przyznać, że ludzie, kt. tu spotykam są w ogóle b. życzliwi i dają poczucie przyjacielskości. Tak, że mam poczucie, jakbym był wśród przyjaciół. Nie czuję się b. osamotniony. Nawet ludzie spotkani „po drodze" Rich'owie, Catt'owie, Meredith są „ludźmi", są „znajomymi". W Samarai Shaw'ie, Higginsonowie, Ramsayowie, Stanley odnoszą się do mnie b. życzliwie. - Wieczór, niestety oddaję się lu­ bieżnemu nastrojowi. Igua jedzie na statek. Dziś rano ze łza­ mi w głosie mówi mi o śmierci swojego „uncle" Tanmaku rozpłakuje się zupełnie. - Dziś siedzę cały dzień w domu; pi­ sze dziennik; opatruję palec. Przygotowuję do fotografii - to było w Niedzielę 20. W południe wziąłem b. byczą kąpiel morską, z pływaniem i kąpiel słoneczną. Czuję się silny, zdrów i swobodny. Pogo­ da i względny chłód Mailu przyczyniają się też do podniesie­ nia ducha. Około 5=tej idę do wioski i spotykam Velaviego. Obstalowuję kamień do robienia isaga i model łódki za 10 �sztyków tabaki. Wracam - palec boli mnie po objedzie. W domu siedzę i czytam Gautiera. Velavi, Boo i Utata robią mój „dwór". Noc b. kiepsko, budzę się z bólem głowy - b. sil­ ny ból palca podczas nocy; widocznie zakaziłem znowuż ką­ piąc się. Wczoraj, Poniedziałek] 21.XII. cały dzień w domu. Rano i po południu Puana; rozmawiamy o rybołówstwie. Chwilami - popołudniu - chandra gwałtowna; samotność ciąży na mnie. Zabawiam się nowelkami Gautiera, ale czuję ich ni­ cość. Jak niewidzialna zmora ciąży na mnie wojna europejska i myśl o Matce. Chwilami tęsknię za Tośką, często patrzę na jej photo - a i sam nie wierzę, że ta cudna kobieta... - Praca idzie mi dość tępo. 22.XII. Wtorek. Rano przychodzi Puana i proponuje jazdę do Kurere . Znów siedzę na tratwie i ślizgam się bo [pow. być: po] przestrzeni, wśród cudownego widowiska otaczają­ cych wysp i gór. Koło 4=tej dojeżdżamy. Instalacja w domku misjonarza. Jedną nogę mam bez buta, kuleję. - Idę do wio­ ski, tu i ówdzie znajomy, rozmawiam. Wychodzimy na wio­ skę - z daleka, na lewo; brzegiem idzie korowód taneczny. Słychać tylko dość skomplikowany rytm bębna i śpiew. Bli­ żej widzę korowód. Na przedzie dwóch ludzi niesie drzewka mangowe; z nich spływają festony jakichś liści, które z tyłu znowuż dwuch ludzi niesie. Za kimś idą, mocno wysmukli i udekorowani dwaj „naczelnicy". Potem gromada ludzi z bębnami i bez, śpiewająca i tańcząca. Śpiew dość melodyj­ ny. Taniec: przeskakiwanie z jednej nogi na drugą z podno­ szeniem kolan wysoko. Chwilami tańczą zgięci wpół i tyłem do mangrów, otaczając je - jakby w adoracyi. - Przy wejściu do wioski spotykają ich kobiety udekorowane, z djademami piór białego cacatoo [kakadu] na głowie, tańczą tak samo, jak przy przynoszeniu świń, tzn. też przeskakując z jednej nogi na drugą, choć, zdaje się, nie podnoszą kolan tak wysoko jak mężcz[yźni]. Wszystko odbywa się poważnie - znać, że jest to uroczy­ stość, ale bez ezoteryi. Większość „społeczeństwa" zresztą stanowi aktorów. - Potem „przyjęcie" przez kobiety rozpo­ ścierają duże eby [maty z pandanusa]; wszyscy siadają głównie aktorowie w 1. rzędzie i śpiewają jedząc betel. Śpiew znów melodyjny; mam wrażenie, że melodja wszystkich za­ klęć jest tasama. Po jedzeniu orzechów betelowych, odbywa się rąbanie drzewek mangowych, które potem, owinięte w ebę stanowią charm [przynętę] na świnie. - Potem wracam do domku misjonarza i mam konferencję z dzikimi. - Wie­ czór - b. zmęczony - śpię kiepsko, ból zębów. We wsi tańczą. Następnego dnia (Środa 23.) rano konferencja; koło połu­ dnia posyłam policemana do Cowleya - po południu, koło 5=tej zaczynają się tańce. Przyglądam się. Potem idę na ko­ lację; wieczór znów tańce (Bara tylko). Idę spać. We Czwartek, rano jedziemy do Magubo point - wiatru prawie że niema, pomstujemy. - Campbell Covley dość przyzwoicie ubrany, dość energiczny. Robi na mnie dość sympatyczne wrażenie. Lunch. Potem gadamy - czytam Dumasa. Wieczór wilja - siedzę sam nad morzem i myślę o domu, o matce, o ostatniej wilii. Myśli dość potwomawe. Potem wieczór gadamy. C C . opowiada o Afryce; o polowa­ niu na słonie - jest on synem Sir Alfreda C , którego pamię­ tam dobrze z Brisbane. Dość mi się podoba, typowy Australczyk: otwarty, ekspansywny (mówi ze mną o zamiarach matrymonjalnych) - brutalny. Razem sobaczymy mocno Saville'a. 56 Piątek (1. święto) i Sobotę spędzam zaczytując się na śmierć Dumasem. W Sobotę popoł. przyjeżdża Puana, widzę Dimdima. Potem przy świetle księżyca wracamy do Mailu. W Niedzielę (27.) Poniedziałek] 28. zaczytuję się nadal Dumasem. Wtorek 29, Środa 30, Czwartek 31. Jestem chory. Gorączka. Ataki wściekłego bólu zębów. Piątek 16.1.14. Od 1. (Piątek) aż do 7. (Czwartek) pracuję nieźle. Przychodzi do mnie: Pikana , Puana i Dagaea i ga­ dam z nimi. Puana okazuje się dość inteligentny i b=ej otwar­ ty. Razem z Paparim dają mi szereg ciekawych informacji i niewątpliwie czuję, że pogłębiam moją wiedzę na punkcie Cora, tzn. tabu; na punkcie problemów pokrewieństwa itd. Któregoś to dnia robię wycieczkę z Puaną, Boo i jakimś 3=cim jeszcze na szczyt pagórka, przy czem faktycznie zo­ staję wciągnięty na górę. Rano, budząc się (budziłem się dość późno, koło 9=tej) ryczę o kakao. Zazwyczaj pod domem sie­ dzi już Puana, który potem włazi i gada ze mną. Po południu raz czy dwa przyszedł Pikana. Wioska pełna, prawie wszyscy na miejscu. Co wieczór tańce, teraz już w pełnym stroju, z piórami, z wymalowaniem etc. Upał szalony - chwilami czuję się fatalnie. Koło Wtorku 5=tego wiatr zmienia się na Płd. - znowuż nastrój passatu, znacznie chłodniej, pogoda, niebo jasne, mo­ rze błękitne i mgła lekka na horyzoncie. Od razu człowiek czuje się rzeźwiejszy. - Plan domku misyjnego, w którym mieszkam. [plan domu] Z początku moje łóżko stało na werandzie (zamkniętej) A, koło okna A'. Potem, jak wiatr się przemienił, na Płn. Zach., przeniosłem łóżko do B. (tam gdzie litera stoi), ażeby mieć przeciąg. Siedzę koło okna, w B' i patrzę na palmy, agawy (duże kwiaty tuż pod oknem); papaye i dziwne drzewko, kwitnące fioletowo, z zapachem jakby wysubtelnionego benzoezu i kwiatami jakby ulepionymi z wosku. Poprzez drzewa widzę skrawek morza. - Po lunchu i wieczorami czytywałem Pathfindera Coopera , kt[óry] mi robił miłe wrażenie, ale mnie nie przepoił tą wściekłą poezją, którą odnajdywałem w nim w młodości, czytając w wydaniu polskim. Niestety z wiatrem wschodnim wyjechali absolutnie wszyscy ludzie z Mailu. Chciałem z nimi pojechać, targowałem się, nie przy­ jęli mojej ceny i to mnie zaprowadziło do pasyi - przeciw obu policjantom i większości mieszkańców; a także zniechęciło mnie to kompletnie. Pozatem nie było absolutnie nikogo. Za­ cząłem czytać we Czwartek Bragelonne'a i czytałem go bez przerwy literalnie, aż do Środy, czy Wtorku wieczór. Dumas ma jednak urok. Zaczął mnie brać pod koniec, chociaż nie­ wątpliwie posiada on olbrzymie braki, itak np. kontrefekt Bragellone'a polega na zamianie królów. Przy czem restytu­ cja dawnego przeprowadzona jest haniebnie. Aramis wycho­ dzi jak ostatnia dupa bez żadnego jądra i sensu. - Czytałem zaraz po wstaniu; nie przerywałem jedząc, czytałem do pół­ nocy. Tylko o zachodzie zwlekałem się z tapczanu i szedłem na krótki spacer nad brzeg morza. W głowie mi szumiało, miałem [?] mózg i oczy - a pomimo to czytałem, czytałem ciągle. Zupełne urżnięcie się na umór. Postanowiłem, po skończeniu tego świństwa za żadną cenę nie wziąć już więcej książki do ręki w N.G. We Wtorek 13 przerwałem - a raczej skończyłem. We Środę spałem długo. Potem poszedłem do wioski rano i zro­ biłem parę fotografii. Wróciłem nie znalazłszy tam absolutnie nikogo, z którym bym mógł pracować, i zacząłem czytać l i 57 58 59 213 �sty M . Jeszcze przed epoką intoksykacyi Dumasem, zaczą­ łem czytać i segregować listy n. Teraz czytam je dalej. Chwi­ lami chciałbym napisać szkic mojego życia. Całe epoki wy­ dają mi się już tak obce. Bursa , Ślebodziński - Główczyński i Górski , Bukowina z Wasserbergiem - Chwistek i przygotowanie do doktoratu - te rzeczy wydają mi się pra­ wie że nie połączone ze mną. We Środę miałem gorączkę i we Czwartek także - dość słabą 36.9 st. ale zawsze nie byłem żwawy. We Wtorek i Śro­ dę wieczór brałem chine we Środę rano także arszenik. Mia­ łem dość przykre noce, trochę bezsenne z tym narkotycznym bólem głowy po chinie. Wczoraj (Czwartek) zacząłem zno­ wuż pisać notatki. Na razie poprzestałem na pracy z Iguą. Popołudniu fenilletowałem Shakespeara i miałem ból głowy. Rano przeglądałem Normana Angell'a i Rennana. Po połu­ dniu zdrzemnąłem się; o 5=tej jak z krzyża zdjęty, wlokę się do wioski. Dekorują dom na Madune - obwieszają banana­ mi naokoło. Wracam po ciemku i znowuż straszę małego chłopca, którego nazywam Monkey; dziwny od[g]łos wyda­ je w strachu; prowadzę go kawał drogi, nęcąc tytoniem, po­ tem nagle weszłem w krzaki, gdzie on zaczyna piszczyć. Wieczór jestem całkiem caput; nic nie czytam. Mam chwile szalonej tęsknoty za muzyką i słyszę chwilami wcale nieźle. Wczoraj np. 9=tą symfonię. - Kocham się wciąż i tęsknię za t. Jej ciało jest dla mnie czemś idealnie pięknem i świętem zdaję sobie sprawę jednak, że psychicznie nic mnie z nią nie wiązało, jak np. z t Ale w ż nie kocham się już erotycznie. Gdybym mógł wybierać którąś z nich na towarzyszkę w chwili obecnej, czysto impulzywnie, bez wahania wybrał­ bym t. Dużo przyczyniają się bajeczne fotografje, które mam ze sobą. 60 61 62 63 Sobota. 17.I.14.[pow. być 15] Po bezsennej nocy i proszku bromu, oraz uśpieniu się her­ batą - czuję się wcale nieźle; choć serce nietęgo. Zobaczymy, jak będzie dalej! Wczoraj rano pracuję z Iguą i Velavim o po­ karmie nativow - Velavi b. chaotyczny. Potem atletyczne za­ pasy z Velavim. Potem lunch (papaya) - potem czytam Riversa i przerzucam Hill Vachella. Chmurzy się; rano chłopcy wo­ łają Sail O! Wakefield przyjeżdża i cała flotylla OROU 'ów. Po poł[udniu], koło 3=ciej mierzę gorączkę 36.9, prawie 37 st. Mam to już od paru dni; przy tern ból głowy i stumanienie. Czytanie Riversa, wogóle teoryi etnologicznej jest nieocenio­ ne: daje mi zupełnie inny impuls do pracy i pozwala wyko­ rzystać informacje zupełnie inaczej. Ciągle mnie travailluje [travail - dręczy] myśl o możliwości jakiejś rządowej posady etnologicznej w N.G. Podejrzewam Haddona, że proteguje Layarda na to miejsce. - Koło 4=tej - zdemoralizowany go­ rączką, bólem głowy i deszczem, sin embargo idę do wioski. Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród tych ponurych barw. Duszno, ciężko. Lugumy, pokryta domkami, stoję przy Ogobadzie. Odpływ b. da­ leki. Mnóstwo ludzi zbiera frutti di таге. Siedzę i patrzę jak kobiety robią rami 's i pietą koszyki. - Potem deszcz się roz­ lewa. Siedzę na werandach; naprzód u Vavine, potem oglą­ dam werandę naładowaną małymi dziewczynkami; „pali się w piecu" i gotują strawę. Potem idę ulicą i , wracając, siadam na werandzie. - Jestem zmęczony. Ściemnia się. Domy w przezroczystym, ponurym cieniu; środkiem ulicy płyną strumyczki wody. Tęsknota za muzyką, za Tristanem; [?]. Wracam; w domu czytam Riversa, potem Hill. Długo nie mo­ gę zasnąć. Myśli erotyczne o E. Eat.; o Zosi Ziel-in, o Jadw. Malesz.). Ale właściwie czuję, że instynkty monogamiczne coraz silniejsze i myśl o jednej kobiecie. Tęsknię za t- za ni­ kim innym. Rozumując eliminuję t- jest ona jedynie chwilo­ wym substytutem jedynej. Ale lubieżność w ogóle staje mi się czemś obcem. Przypominam tylko z dreszczem noc 10.ГХ. na Olczy, wspomn[nienia] z Windsoru, z Meck=g St. - myślę o małym pokoiku z ukręconym bluszczem na Chalk Farm. W niej kocham się jeszcze niewątpliwie. - Dziś rano zrobiłem gówno - tego mi widać potrzeba. 64 65 66 Wszystkie fotografie wykonane przez Bronisława Malinowskiego PRZYPISY 1 Motu, język plemienia Motu (wokół Portu Moresby na Nowej Gwi­ nei), lingua franca południowych Massimów. Malinowski używał gra­ matyki i słownika W.G. Lawesa (1888), jedynego wówczas opracowania dotyczącego tego języka. Henry Balfour, antropolog brytyjski i dyrektor Pitt-Rivers Museum w Oxfordzie. Henry Rider Haggard (1856-1925), pisarz angielski, twórca neoromantycznych powieści przygodowych, np. Kopalnie króla Salomona, Pierścień Królowej Saby. Postać Haggarda posłużyła Malinowskiemu do stworzenia następującego porównania: „Rivers był Riderem Haggardem antropologii, ja będę jej Conradem". „Merrie England" rządowy jacht parowy, którym w 1904 roku wy­ ruszyła ekspedycja karna na wyspę Goaribari dla pomszczenia kanibalistycznego morderstwa dokonanego tam w 1901 roku na dwóch misjona­ rzach i dziesięciu wyspiarzach Kiwai. H.W. Champion był sekretarzem rządu Papui. Sędzia J.H.P. Murray był „lieutnantem governorem" czyli guberna­ torem Brytyjskiej Nowej Gwinei. Miles Stamford Cater Smith w 1907 r. był dyrektorem rolnictwa i kopalń oraz pełnomocnikiem rządowym do spraw ziemi i badań w Port Moresby, w 1908 został administratorem Papui. W latach 1910-11 pro­ wadził ekspedycję badawczą między Purari River a systemem Fly-Strickland River, za co został odznaczony medalem Królewskiego Towarzy­ stwa Geograficznego. 2 3 4 5 6 7 214 8 Ahuia Ova, lokalny informator wykształcony etnologicznie przez Seligmana, później prowadził swe własne badania. Patrz F E . Williams, 77ie Reminiscences of Ahuia Ova, .Journal of the Royal Anthropological Institute" L X I X , 1939, s. 11-44; C.S. Belshaw, The Last Years of Ahuia Ova, „Man" 1951, nr 230. Dubu (Mailu) dom klanu, wyraz ten może też oznaczać klan lub podklan. A.E. Pratt był badaczem biorącym udział w ekspedycji Smitha. Henry Ryan, zastępca lokalnego sędziego, w 1913 roku badał tere­ ny, które zamierzał eksplorować Smith. Leslie Bell, inspektor do spraw krajowców i jeden z czterech euro­ pejskich członków ekspedycji Smitha. Sędzia C E . Herbert pełniący obowiązki administratora Terytorium Papui w czasie ekspedycji Smitha Iduhu (Motu): plemię lub rodzina. Arszenik bywał używany jako środek stymulujący, najczęściej do­ ustnie, stosowanie go drogą iniekcji, jak to robi! Malinowski, było raczej eksperymentalne. 9 ш 11 12 1 3 14 15 16 Chinina oprócz swojego podstawowego zastosowania przeciwmalarycznego i przeciwgorączkowego, bywała stosowana jako tonikum - wzmacniająco. Igua byl motuańskim służącym i kucharzem z Elevala, który poje­ chał z Malinowskim na Mailu i był jego tłumaczem. 17 ��18 Prawdopodobnie chodzi o Roberta Huntera, który w latach 1880tych towarzyszy! wyprawie Armit-Dentona. W. Thackeray, Targowisko próżności, (oryg. 1848). J. Conrad, Przygoda, (oryg. 1903). Laloki to wieś pod Port Moresby. Jules Barbey d'Aurevilly (1808-1889), pisarz francuski. W oryginale dzienników Malinowski używa inicjałów n, t, ż w kółeczkach na oznaczenie swoich przyjaciółek: Annie Branton, Otolii Retingerowej (Tośki) i Żeni Zielińskiej. Patrz poprzednie odcinki. Chodzi zapewne o spotkania londyńskiego Kółka Polskiego. Wspomnienie podróży do Australii przez Kanał Sueski i Morze Czerwone w lecie 1914 r. Atlee Hunt, C.M.G., sekretarz Departamentu Spraw Wewnętrz­ nych i Terytoriów Wspólnoty Australijskiej. Michael Young twierdzi, że Atlee Hunt odegrał niezwykle ważną rolę w umożliwieniu i ułatwieniu badań terenowych Malinowskiego. „Pisał niezliczone listy wprowadza­ jące dla Malinowskiego, naciskał na swojego ministra, aby ten wspo­ mógł Malinowskiego finansowo, gdy ten miał kłopoty z transferem pie­ niędzy z Anglii, gdzie tylko mógł, organizował bezpłatne przejazdy, bronił go przed plotkami, że jest niegodny zaufania i że ma sympatie proniemieckie, ochraniał go przed podejrzliwym i wrogim Sir Hubertem Murray'em (gubernatorem Papui), wygładzał trudności z komendanta­ mi wojskowymi i ogólnie złagodził pewne przykre restrykcje, które ograniczały jego ruchy. Hunt nawet załatwiał dla Malinowskiego zakup materiałów fotograficznych po obniżonych cenach, darmowe lub bardzo nisko płatne wykonanie odbitek, wypożyczenie z Gubernatorstwa apa­ ratu fotograficznego (ЗА Graflex wyposażony w anastygmat Zeiss Ko­ dak F.6.5 lens) i namiotu - słynnego namiotu, który miał się stać sym­ bolem stylu badań terenowych tego etnografa. Atlee Hunt robił to wszy­ stko nie tylko dlatego, że został zobligowany przez Haddona i Baldwina Spencera, innych wpływowych protektorów Malinowskiego, lecz że posiadał oświeconą wiarę w praktyczną wartość badań antropologicz­ nych i niezachwianą wiarę w Malinowskiego umiejętności do ich prze­ prowadzenia. Żadna inna postać publiczna nie okazała takiego poparcia dla Malinowskiego Gdyby to zależało od gubernatora Murraya, Mali­ nowskiemu nie pozwolono by na powrót do Papui w 1915 roku, chyba że byłby zatrudniony przez rząd Papui. Murraya zirytowało, że grant (250 funtów na dwa lata) Hunt zabezpieczył Malinowskiemu z budżetu swej administracji; gdyby Murray płacił za badania Malinowskiego, chciałby mieć coś do powiedzenia w kwestii tego, gdzie jedzie i co bę­ dzie robić. Wstawiennictwo Hunta w ministerstwie pozwoliło stawić czoła Murrayowi i zapewnić kontynuację badań Malinowskiemu. Cho­ ciaż Malinowski był wystarczająco wdzięczny Huntowi za jego opiekę, nie wiedział do jakiego stopnia był przez niego chroniony - często w konsekwencji jego własnych gaf." Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Jane Ellen Harrison, angielska archeolog, autorka dzieła pt. Prole­ gomena to the Study of Greek Religion, Ancient Art and Ritual, a także innych wybitnych prac. W.J.V. Saville, misjonarz Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego pracujący wówczas na Mailu. Jego praca A Grammar of the Mailu Lan­ guage, Papua, została opublikowana w „Journal of the Royal Anthropo­ logical Institute" w 1912 roku. Ferdynand Tabeau (1858-1919), zakopiański aptekarz, działacz spo­ łeczny, jeden z założycieli TOPR. W czasie I wojny świat, cały swój mają­ tek przekazał na potrzeby Legionów Polskich. Malinowski bywał częstym gościem jego apteki, która pełniła także funkcje kawiarni i salonu. Nie wiem na razie, kim była panna Nussbaum, ale natrafiłam na jej trop w liście do Malinowskiego wysłanym przez Marię Czaplicką w 1919 r. z Oxfordu: „(...) Panie Bronisławie, ma Pan wiele serdecznych uczuć dla siebie u Haliny Nussbaumówny. Pisała mi o Panu dużo". Ko­ respondencja B. Malinowskiego w Archiwum L . S . E . w Londynie. Papari byl naczelnikiem podklanu Banagadubu, potrafił przepo­ wiadać pogodę; Malinowski uważał go za przyjaciela i dżentelmena. Victor Cherbuliez (1829-1899), autor powieści L'aventure de Ladislaus Bolski. Suau, wyspa na wschód od Mailu. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Chodzi zapewne o list Stasia Witkiewicza pisany w Hotelu Metropole, w Sydney, 2.IX.1914: „Kochany Broniu: (...) O kwestii naszego stosunku nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam nic do po­ wiedzenia. W Papui będziesz mial wiele czasu na rozmyślania i może wiele rzeczy zrozumiesz, jak się na nie z daleka i z samotności popa­ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 216 trzysz. Jeśli nie będzie za późno i jeśli mnie będziesz lubił naprawdę (czego teraz dopatrzeć się nie mogłem), może kiedyś na Olczy będziemy inaczej o tym mówić. Chciałbym bardzo, abyś się zmienił, zanim Cię ży­ cie nauczy różnych rzeczy w sposób bardziej okrutny niż dotąd./ Za pew­ ne rzeczy mam dla Ciebie głęboką wdzięczność. Jeśli nie było skutku, to dlatego, że jestem człowiekiem kompletnie złamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może. Pół roku minęło i wszystko jest tak, jak było, a na­ wet gorzej. Oby moja śmierć nie była głupim przypadkiem i żebym zgi­ nął pożytecznie. Tej jednej rzeczy można mi życzyć7 Wierzę mocno, że Ci się uda wyprawa i że wrócisz cało./ Ściskam dłoń TwojąJStaś (...)" S I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW: Warszawa 1981 Derebai, wioska w głębi lądu. Notes and Queries on Anthropology, wyd. 4, Londyn 1912 Borebo, wieś nad płytką zatoką na zachód od Millport Harbour. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Cat's cradle to dziecięca zabawa w przekładanie i zdejmowanie sznurka z palców. Pobliska wyspa. Wioska na wyspie Mailu nad zatoką Amazon w pobliżu Mogubo Point, część wioski Mailu. W Londynie Malinowski pracował zazwyczaj w czytelni (Reading Room) National Museum. Obsydian - odmiana szkliwa wulkanicznego bogatego w krze­ mionkę, najczęściej czarny. Maduna (Mailu) - coroczne święto, główne wydarzenie społecz­ nego życia krajowców. R. Kipling, Kim, (oryg.) 1901 Przywódca podklanu. Malinowski wspomina mieszkanie Rettingerów, które Tośka tak opisywała: „Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, ume­ blowanych „appartments", urządzone wyjątkowo niebanalnie przez arty­ stę malarza. W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam...". T. Zub­ rzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, vol. 9, s. 141 Wyspa na zachodnim końcu Zatoki Orangerie Rev. С.W. Abel, z Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego, autor broszury Savage Life in New Guinea (bez daty), którą Malinowski opisał jako „napisaną zabawnie, ale powierzchowną, a często niepewną". Rev. J. Chalmers, misjonarz na wybrzeżu Zatoki Papuańskiej, au­ tor książki Pioneer Life and Work in the New Guinea, 1895 С В . Higginson, rezydujący sędzia w Samarai. Leslie, właściciel hotelu w Samarai. Dobu, jedna z wysp Archipelagu D'Entrecasteaux. Intichiuma, australijska ceremonia magiczna, mająca na celu po­ mnożenie zwierzęcia totemicznego klanu. Malinowski w 1912 roku na­ pisał na ten temat artykuł 77ie Economic Aspect of the Intichiuma Cere­ monies. Miało się tam odbyć święto Oilobo. Odprawia się je zawsze pod koniec roku i rozpoczyna w ten sposób okres postu przygotowującego do głównego święta w całym roku krajowców, mniej więcej dwa miesiące później. Pikana, informator z Mailu w średnim wieku, dzieli! dom z Omagą i jego rodziną; Malinowski uważał, że był chciwy i przemądrzały. J.F. Cooper, Tropiciel śladów, (oryg.) 1840 A. Dumas (ojciec), Wicehrabia de Bragelonne, 1848 Ojciec Malinowskiego, Lucjan (profesor lingwistyki), był przeło­ żonym bursy akademickiej dla studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego na Małym Rynku w Krakowie, gdzie też rodzina Malinowskich miała mieszkanie. Po śmierci Lucjana bursę prowadziła pani Malinowska. Ślebodziński, Główczyński i Górski, to koledzy Malinowskiego studiujący z nim w Lipsku. Patrz poprzednie odcinki. Ignacy Wasserberg (ur. ok. 1880 - zm. 1942), studiował na Wy­ dziale Medycznym i Filozoficznym UJ. W rodzinie Witkiewiczów był znany jako filozof. Ożenił się z Oderfeldówną, w której młodszej siostrze kochał się Staś Witkiewicz. W latach międzywojennych długoletni pra­ cownik Ligi Narodów w Genewie. Leon Chwistek (1884-1944) logik, matematyk, filozof, malarz i te­ oretyk sztuki. Był przyjacielem Stasia Witkiewicza i Bronia Malinow­ skiego, który był jego kolegą gimnazjalnym i uniwersyteckim. Oro'u (Mailu) - duża podwójna łódź z żaglem w kształcie kleszczy kraba, uważana za najlepszą łódź morską w tym regionie. J. Layard, antropolog, autor książki Stone Man of Molekuła, 1942 Rami - spódniczka z trawy noszona przez kobiety. 3 6 37 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee882e483e1b14217c9c25c056edaf73.pdf 19cbc00271a00b1679e0624c75553293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2580 Title A name given to the resource Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.181-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opowiedz o swojej podróży Michel Leiris* J a m e s Clifford Guinie, de ton cri, de ta main, de ta patience II nous reste toujours des terres arbitraires. АГМЁ CESAIRE L'Afrique fantóme to monstrum: 533 strony gęstych zapi­ sków etnograficznych, dziennika z podróży, badania samego siebie, „onirografii". Weźmy priere d'inserer do tej książki, reklamową ulotkę wsuniętą pomiędzy kartki skończonego dzieła. W trakcie całej swojej kariery zawodowej Michel Lei­ ris uprawiał taki właśnie mikroskopijny gatunek: chłodny esej, który opisuje książkę, będąc z nią związany jednocześnie intymnie i niezobowiązująco, prowadząc czytelnika lub wpro­ wadzając go w błąd, pozwalając autorowi na zatarcie za sobą śladów. Ostatnio priere d'inserer zaczęto drukować na tylnej stronie okładki lub skrzydełku obwoluty opublikowanej książ­ ki - w unieruchomieniu, nad czym Leiris ubolewał. W pierw­ szym wydaniu L'Afrique fantóme (1934) była to luźna kartka papieru: „Chory z powodu życia w Paryżu, postrzegając podróż ja­ ko poetycką przygodę, metodę zdobycia wiedzy konkretnej, próbę, symboliczny sposób na powstrzymanie starzenia się, zaprzeczenie czasowi przez przekraczanie przestrzeni, autor, zainteresowany etnografią ze względu na wartość, którą przy­ pisywał tej nauce w rozjaśnianiu kontaktów międzyludzkich, przyłączył się do wyprawy przemierzającej Afrykę. Cóż tam znajduje? Niewiele przygód, badania, które pierwotnie pobudzają go, wkrótce okazują się zbyt nieludzkie, by mogły dostarczać sa­ tysfakcji, wzrastającą obsesję erotyczną, ciągle powiększającą się pustkę emocjonalną. Pomimo niechęci do ludzi cywilizo­ wanych i życia miast-metropolii, jeszcze przed końcem podróży zatęsknił za powrotem. Próba ucieczki okazała się kompletną porażką, i tak czy owak przestał już wierzyć w wartość ucieczki. Nawet jeśli zważymy na wzrastającą w kapitalizmie tendencję, by wszel­ kie kontakty ludzkie uczynić niemożliwymi, czy nie jest tak, że to właśnie w obrębie swojej własnej cywilizacji człowiek Zachodu może odnaleźć okazję do samorealizacji na poziomie emocjonalnym? W każdym razie ponownie przekona się, że tu, podobnie jak gdzie indziej, człowiek nie może uciec przed własnym osamotnieniem: wynik tego będzie taki, że któregoś dnia, porwany przez nowe fantomy, zacznie na nowo - tym ra­ zem już bez złudzeń. Tak wygląda schemat pracy, którą autor być może napisałby, gdyby nie fakt, że będąc zainteresowany przede wszystkim przedstawieniem możliwie najbardziej * Niniejszy tekst jest 6 rozdziałem książki Jamesa Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, M.A. Harvard Univ. Press. Polskie tłumaczenie książki ukaże się w Wydawnictwie KR. Wydawcy dziękujemy za zgodę na druk. Teksty Clifforda z niniejszej książki drukowaliśmy już w następujących numerach naszego pisma: 3-4/92, 1/93, 3-4/95 oraz omówienie całej książki i postaci Clifforda w nr 1/91. obiektywnego i szczerego dokumentu, wytrwał przy swoim notatniku z podróży, publikując go w tej właśnie formie. Plan ten można dostrzec, przynajmniej w utajonej formie, w obrębie całego dziennika, w którym bez ładu i składu zano­ towane są wydarzenia, obserwacje, odczucia, sny, myśli. Od czytelnika zależy, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osiągnął już dobrze po powrocie, i jedno­ czesne podążanie za autorem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu między Atlantykiem a Morzem Czerwonym." (Lei­ ris 1966a: 54-55) Priere d'inserer nie została umocowana - nie jest ani wstę­ pem, ani konkluzją, została napisana z myślą o czytelnikach, którzy nie mają czasu na czytanie - dla wydawców pism, sprzedawców książek, dystrybutorów, recenzentów. (Klasyfi­ katorzy gatunków: gdzie umieścić tę niezręczną i budzącą za­ kłopotanie Afriquel) Dla kartkujących tę książkę ciekawskich, jest ona tylko niewielką frunącą do kosza na śmieci kartką pa­ pieru. Autor opisuje stronice przeznaczone dla anonimowych czytelników: szansa na to, by ruszyli oni właściwym tropem, powiedzenia, o czym (o kim) jest ta książka, i w końcu, dostar­ czenia tym stronicom tematu. Ostatnia szansa, żeby powie­ dzieć to, co zostało powiedziane, przywołać schemat, opo­ wieść, którą zamierzał napisać. (Jednak autor opisuje historię, której nie zamierzał napisać i którą odrzucił.) Szansa, by za­ cząć pisać od początku... Pięćdziesiąt lat później, mimo pomocy nowego objaśniają­ cego wprowadzenia i jeszcze innego „Preambule", nadal trud­ no zorientować się, co należy zrobić z 638 nie tworzącymi zwartej całości zapiskami w tej książce: „Od czytelnika zale­ ży, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osią­ gnął już dobrze po powrocie, i jednoczesne podążanie za au­ torem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu..." Nie­ możliwe do wykonania dwojakie czytanie: ponieważ jeśli ma­ my w pamięci kształt narracji ukazujący się (zawsze) dzięki spojrzeniu wstecz, to nie możemy wówczas śledzić rozrasta­ jącego się nadmiernie we wszystkich kierunkach dziennika; a jeśli naprawdę poświęcimy się tym doraźnym wędrówkom, wówczas problematyczne staje się stworzenie jakiejkolwiek opowieści, która by je relacjonowała i tłumaczyła. Autor odrzuca tworzenie narracji ze skrawków doświadczeń, publi­ kując je teł quel, w chronologicznym następstwie - jak gdyby mogło to rozwiązać ostateczny dylemat związany ze stworze­ niem publicznej formy dla osobistych doświadczeń bez zdra­ dzania ich szczególnej, przeżytej autentyczności. Leiris do czytelników: „Ostrzeżenie - ta książka nie nadaje się do czy­ tania." „... tak obiektywny i szczery dokument, jak to tylko możli­ we." L'Afrique fantóme nie gromadzi swoich obiektów w taki sposób, jak gdyby były one artefaktami, których przeznacze­ n i �niem są oczekujące gabloty muzealne. Etnograficzne kolekcjo­ nerstwo, jakie w niej znajdujemy, nie kieruje się wyraźnymi wskazówkami, ani estetycznymi ani naukowymi. Stronice te nie odbijają też żadnego autorytatywnego punktu widzenia, ani też nie przybierają tonu niezaangażowania: muszą sobie wza­ jemnie przeczyć. Będą też dziwnie drobiazgowe: „Mam zabło­ cone buty, długie włosy i brudne paznokcie. Ale lubię ten brud, gdyż wtedy wszystko, co kocham, staje się tak czyste i tak od­ ległe" (s. 287). Nadmiar subiektywności, gwarantuje rodzaj obiektywności - takiej, jaką (paradoksalnie) niesie osobista et­ nografia. Realistyczna wyobraźnia, wytwórczym vraisemblable, została odrzucona na rzecz nieprawdopodobnie szczerego zapisu rzeczywistości: postrzeżenia, nastroje, fakty. W Afryce Leiris zaczyna prowadzić terenowe notatki na te­ mat samego siebie, czy może bardziej precyzyjnie - na temat niepewności egzystencji. Notatki te prowadzone na pieczoło­ wicie zestawionych kartkach, stworzą dane dla L'age d'homme {Wiek maski, przełożony przez Teresę i Jana Błońskich) oraz czterech tomów La regle du jeu: nie tyle autobiografii, co zbio­ ru „zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała i rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. Odrzucić wszelkie zmyślenia i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (...) tylko te fakty i wszystkie te fakty" (1972 [1946]: 12). ,Д1еп que ces faits." „Lecz podróż musi zostać opowie­ dziana." Nie może być stosem obserwacji, notatek, pamiątek - poszczególne elementy przedstawione są w kolejności na­ stępowania. Dziennik ma sens jako „budzącej się świadomo­ ści"; opowieść konsoliduje się wokół tożsamości. (Opowiedz nam o swojej podróży!) Ale co stanie się jeśli odmówimy opowiadania? (Jak każde dziecko Leiris uczył się opowiadać prawidłową historię. Co było dziś w szkole? Nie, nie chodzi o to, żeby powiedzieć, co rzeczywiście się wydarzyło - że byłeś w klasie, że było gorąco i nudno, latały muchy, zao­ strzyłeś ołówek i poszedłeś do tablicy. Nie musisz przywoły­ wać wszystkich rzeczy, które były urocze, ani tych, które cię zirytowały: ptak uderzający skrzydłami o okienną szybę, wstrętna kupa w łazience.) „Pisząc ten dziennik, od samego początku walczyłem z trucizną, jaką jest myśl o publikacji" (1934: 215). Czy wystarczyłoby wrócić z Afryki, tak jak Marlow u Con­ rada, wrócić z jednym tylko mocnym słowem? Jakiego rodza­ ju retuszu trzeba i kłamstw, żeby stworzyć możliwą do przyję­ cia historię? Czy może trzeba wyprowadzić w pole opowiada­ nie i w jakiś sposób powiedzieć wszystko, transkrybując z jed­ nakowym rygorem to, co nudne, i to, co pasjonujące, interesu­ jące, nieoczekiwane i banalne? Inny sposób opowiadania: jak gdyby tysiąc fotografii mogło zaświadczyć o tym, co rzeczy­ wiste na swój własny sposób: tak było. Ca a ite. Et ca, ca, ca. „Być w faktach jak dziecko. Tam chciałbym się dostać" (1934: 234). Pragnienie cofnięcia się do egzystencji poprzedzającej stan, kiedy zaistniała potrzeba kontrolowania się, wyjaśnienia rzeczy i siebie samego. Ale L'Afrique fantóme przedstawia surrealistę-etnografa usidlonego w pisanie - pisanie siebie poprzez innych. Pod ko­ niec intensywnego okresu badań nad opętaniem zar w Etiopii, specjalnie dla Leirisa złożona została ofiara. Dziennik donosi, że próbował on krwi ofiarnego zwierzęcia, lecz nie wykonał gourri, tańca opętanych. Widzimy go kiedy siedzi pośród adeptów obrzędu zar - pomieszczenie wypełnia zapach kadzi­ dła, potu i perfum. Głowę posmarowaną ma masłem i - jak te­ go wymaga rytuał - wnętrzności martwego zwierzęcia owinię­ te są wokół jego czoła. Tym niemniej nie przerywa sporządza­ nia notatek. 182 Leiris nosi wspaniały tytuł „sekretarza-archiwisty" misji Dakar-Djibouti. W związku z tym oczekuje się od niego, że stworzy historię wyprawy, historycznej przeprawy przez Czar­ ny Kontynent; lecz historia ta w rzeczywistości została napisa­ na zanim sporządził pierwszą notatkę czy wypełnił pierwszą kartę identyfikacyjną, dla któregokolwiek spośród 3600 pozy­ skanych przez misję obiektów. Opowieść ukryta jest w samej nazwie: Misja Dakar-Djibouti. Słowo misja funkcjonuje jako uniwersalny termin dla każdego zbawczego kolonialnego za­ dania, czy będzie ono miało charakter militarny, ewangeliczny, medyczny czy etnograficzny (patrz Barthes 1979). Podsuwa to na myśl setki innych podróży, z których wszystkie są heroicz­ nymi, pewnymi siebie gestami, stanowczego i silnego podmio­ tu, który podbija, naucza, nawraca, opisuje, podziwia, repre­ zentuje ... inne ludy i ich światy. „Ne visitez pas l'Exposition Coloniale" (brzmi hasło surrealistów z 1931 roku). Dokładnie wtedy, gdy członkowie zespołu Dakar-Djibouti przygotowywali się do drogi, w bois de Vincennes szykowano wielką pompę egzotycznych światów. Pawilony z wszystkich kolonii, stroje, posągi, maski, wszelkiego rodzaju ciekawostki, „dzikie tańce" miały bawić podróżującego po lądzie dobrze uporządkowanego oczarowania. Oficjalnie wyznaczone ścież­ ki gładko wiodły zwiedzającego od jednej placówki postępu do kolejnej - Indochiny, Francuska Afryka Zachodnia, Mada­ gaskar, Nowa Kaledonia, Gwinea, Martynika, Reunion. Histo­ ria Misji Dakar-Djibouti, której oczekiwano od Leirisa, ekspe­ dycji, która przecina trzynaście krajów afrykańskich, spośród których dziesięć znajduje się pod panowaniem Francji niesie w sobie ryzyko stania się właśnie tego typu sekwencją. Kolejne gładko przebiegające etapy ekspedycji zostały za­ trzymane na granicy ówczesnej nigdy nie skolonizowanej Etiopii - sytuacja ta prowokuje do tego, że spod pióra secretaire-archiviste wychodzą najdłuższe, najbardziej niespokojne i dręczące stronice. Tu właśnie autorytet i władza, authority, misji spotyka się z pierwszymi, poważnymi przeszkodami; zmuszeni są zmienić trasę, starając się wybrnąć z kłopotów związanych z napiętą sytuację polityczną. W Gondar Leiris bo­ ryka się ze zmieniającymi się rolami, szachrajstwem i podstę­ pami, nieoswojonym erotyzmem własnej pracy z adeptami zar, na dobre traci resztki pewności siebie niezbędnej do sformuło­ wania autorytatywnej opowieści o Afryce. Opowieść, która w założeniu miała być prowadzona w imię misji, rozwija się w postaci codziennych efemerycznych zapisków jego dzienni­ ka. By być zastąpiony przez co? Przez pewien czas Leiris opie­ rał się ustalonym podejściom narracyjnymi, stanowiskom ści­ śle przypisanym białym w koloniach, jakiekolwiek byłoby ich osobiste, polityczne czy estetyczne inklinacje. Na początku podróży przy okazji pokazów gry na bębnach i tańców notuje: „Zatrzymałem się na chwilę, zagubiony w tłumie, później, kie­ dy zobaczyłem, że zarezerwowano dla mnie miejsce koło ad­ ministratora, po wielu wahaniach zdecydowałem się tam usiąść" (1934: 32). O ile można rozpoznać kolonialne stanowisko i do pewne­ go stopnia zachować wobec niego dystans, o tyle inne postawy są już mniej widoczne. Dopiero pod koniec podróży Leiris ze­ rwał z alternatywnym, liberalnym nastawieniem proponowa­ nym przez naukową etnografię, dyskursywną postawą „rozu­ mienia" Afryki, jej ludów i kultur, jeśli to tylko możliwe, w ich własnych kategoriach. Etnografia bada swoje przedmioty z empatią, rozumiejąco i systemowo. „Intensywna praca, której się oddałem z pewną wytrwałością, lecz bez krztyny pa­ sji. Wolałbym raczej stać się opętanym, niż badać innych opę­ tanych ludzi, raczej poznać cieleśnie wiedzę 'zanine', niż wie- �dzieć o niej wszystko z punktu widzenia nauki. Wiedza ab­ strakcyjna nigdy nie będzie dla mnie niczym więcej jak kiep­ ską namiastką wiedzy" (1934: 324). Kolejny punkt widzenia, z którego (z pewnością siebie) podróżny proponuje nam opowiedzieć o tym, jak wchodzi w lokalną kulturę i wraca, żeby przywołać inicjację, utratę sie­ bie, przerażenie, oświecenie. Nim jeszcze wyjechał do Afryki Leiris był pod wrażeniem napisanej przez Williama Seabrooka powieści przygodowej na temat haitańskiego voodoo, The Ma­ gie Island (przełożonej na francuski w 1929 roku). Seabrook pojawia się na fotografii przy ołtarza voodoo z namalowanym na czole krwią krzyżem, znakiem przebytej inicjacji. W czasie przeciągającego się bez końca opóźnienia na granicy angloegipskiego Sudanu Leiris powtórnie czyta afrykańską fanta­ styczną opowieść podróżniczą Les secrets de la jungle (1931). Ponownie kusi go ta „raczej olśniewająca fantazja" (1934: 202). Jednak pewna pudeur zawsze wydaje się powstrzymy­ wać Leirisa, który w każdym razie robi wrażenie, że czerpie przynajmniej tyle samo natchnienia z Notes and Queries on Anthropology (lektura W. H. Riversa na temat teorii snów Freuda i Junga, stała się przewodnikiem po tej rozwijającej się etnografii samego siebie) i Klubu Pickwicka, znalezionego przypadkiem w domu gościnnym. Utknąwszy na granicy etiopskiej, czytając co się trafi i gryzmoląc dla zabicia czasu, Leiris zostaje pochłonięty rodzajem narracji, którą zbiera. Które spośród wszelkich możliwych po­ staw związanych z wypowiadaniem się, enunciative position, powinien przyjmować niechętny historyk, a których powinien unikać? Jak nie napisać książki podróżniczej, opowieści przy­ godowej, grand reportage, utopii, sprawozdania z pielgrzym­ ki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etno­ graficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia, naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwa­ niu (kobiety, dziwaczności, cierpienia, sztuki, odnowy, auten­ tycznego głosu)? Napotykamy listę ,jmagerie africaine" (które zostaną zapomniane) - Prester John, śmierć Livingstona, Fachoda, Rimbaud, Kitchener, Impressions d'Afrique Raymonda Roussela, „les amazones de Behanzin" ... (s. 294). Leiris spędza senne dni szkicując zarysy przedmów (dwie spośród nich znalazły się w środku LAfriquefantóme). Do pro­ blemów z gatunkiem i formą narracji dochodzą kłopoty i niepo­ koje związane z zasadami włączania i wykluczania. Broni ry­ gorystycznej subiektywności, prawa (obowiązku), by zapisać przebieg snu czy napisać o problemach gastrycznych - wraz z obserwacjami dotyczącymi miejsca, wydarzeń związanych z misją i dociekaniami naukowymi. Chciał, żeby jego tekst po­ został otwarty na obiektywny przypadek, zapisując wszystkie myśli, problemy czy fantazje, które mu się narzucały. Leiris kontynuuje poszukiwanie satysfakcjonującego spo­ sobu opowiedzenia - zebrania i przedstawienia - egzystencji. Ostatnie strony L'Afrique fantóme zawierają szkic powieści, skoncentrowanej wokół oczywistego alter ego, postaci nazwa­ nej od Axela Heysta, bohatera ze Zwycięstwa Conrada. Heyst odgrywa różnorodne seksualne obsesje i lęki Leirisa - niepo­ koje związane z nadciągającym powrotem do Europy, spotka­ niem z żoną, wiecznym problemem sprostania mrocznej, re­ strykcyjnej normie wieku męskiego. Skłębienie wątku jest in­ trygujące, chociaż nie wiedzie do żadnego rozstrzygnięcia (ss. 499-504). Ważniejszy jest dający się z tego dzieła wywniosko­ wać model narracji, który stanowi prefigurację dla późniejszej twórczości literackiej Leirisa. Projektowana powieściowa forma zawdzięcza mniej Con­ radowskiemu Zwycięstwu niż Jądru ciemności, które to opo­ wiadanie Leiris bardzo podziwiał (s. 196). Podobnie jak Con­ rad przedstawił śmierć tajemniczej kolonialnej postaci (Heyst/Kurtz) w taki sposób, w jaki widzi ją druga osoba („le docteur"/Marlow), składając opowieść z fragmentów - listów, dokumentów, pogłosek, wymykającego się i nieuchwytnego osobistego kontaktu. Kiedy wiarygodna relacja o śmierci bo­ hatera zostaje już ustalona, druga postać stwarza fikcyjną wer­ sję, by wykorzystać ją w szczególnym kontekście, w którym stanie się ona wiarogodna. Odgrywany proces zbierania i opo­ wiadania osobistej historii, sam staje się ogniskową narracji. Szkic powieści Leirisa obejmuje żmudną dokumentację histo­ rii życia, kłamstwo każdej z pojedynczych jego wersji oraz wzajemną grę bohatera, pisarza i publiczności na scenie po­ wieści. Teatralne pojęcie podmiotu pojawia się później w nauko­ wych rozważaniach Leirisa dotyczących badań nad obrzędem zdr, jego dwuznacznej, niepokojącej grze ról: La possession et ses aspects thiatraux chez les Ethiopiens de Gondar (1958). W rzeczy samej jego literackie prace zawsze objawiają „aspects theatraux", posyłając częste spojrzenia poza scenę pi­ sania. Praktyka Leirisa przypomina tę, którą posiada wyćwi­ czony, disciplined, aktor, łącząc jednocześnie udawanie i szczerość w poszukiwaniu obecności, która nie udaje się nig­ dy do końca. Ta dyscyplina widoczna jest w dziele, które przychodzi po L'Afrique fantóme. Wiek męski (1946) przybiera formę narra­ cji, która z powodzeniem czerpie z intymnego dziennika i fik­ cji powieściowej, nie ulegając żadnej z tych form do końca. W pierwotnej priere d'inserer (włączonej później do wprowa­ dzającego eseju Literatura a tauromachia) autor nadal poszu­ kuje sposobu, żeby „mówić o sobie z możliwie największą trzeźwością i szczerością." Wszelako robi to, paradoksalnie, unikając form prezentujących się jako ekspresje podmiotu, który ujawnia siebie. Leiris odwraca naszą uwagę od auten­ tycznego głosu, kierując ją na ,,1'objet fabrique", oferowaną nam krzykliwą samokreację, kamienną twarz zwróconą do pu­ bliczności. Wiek męski, powieść o edukacji, nie kończy się wy­ łonieniem tożsamości, lecz osoby. Urywa się krótko, nie za­ kończona, słowami, które są cytatem ze snu: „Wyjaśniłem swojej przyjaciółce, że muszę koniecznie zbudować wokół sie­ bie mur - przy pomocy ubrania." „Szczerość", której szuka Leiris ma tak niewiele wspólne­ go z romantycznym pojęciem wyznania (niezapośredniczona prawdziwa mowa), jak „obiektywność", którą uprawia, z nau­ kowym oderwaniem. W każdym z tych przypadków autor wy­ daje się przyjmować zasadę obowiązującego sposobu bycia, lecz później wywierając na nią nacisk i badając do granic moż­ liwości ujawnia, że takie postępowanie jest jeszcze jednym podstępem subiektywizmu, który wiecznie opowiada i powtór­ nie opowiada siebie. („Podstęp" nie jest dobrym słowem, po­ nieważ zawsze następuje kolejny zwrot, dzięki któremu Leiris przekonuje nas w pewien sposób o prostocie tego przedsię­ wzięcia.) „Nieudawane wykorzystanie retoryki", wyrażenie Leirisa zastosowane wobec Raymonda Queneau (w przedmo­ wie do Contes et propos, 1981), opisuje w równym stopniu je­ go własne konstrukcje narracyjne na temat siebie samego, jak i tego, co się wokół niego dzieje - przebrania, które tworzą człowieka. L'Afrique fantóme z uporczywą naiwnością utrzy­ muje dystans do akceptowanych form narracji, napomykając jednocześnie (w priere d'inserer) o ich niezbędności. Wiek mę­ ski przechodzi ponad antynarracją dziennika, zwykłą chrono­ logiczną kolekcją cytatów i zdjęć. Konstmuje opowieść, po­ wiada nam Leiris, wzorując się na fotomontażu (1946: 13). Ułożona w ten sposób antologia własnego ,ja", kultywuje fo­ tograficzny punkt widzenia - dokumentalny, quasi-naukowy, 183 �lecz także surrealny ton. Nie ma próby - jak w przypadku antyretorycznego romantyzmu - mówienia bez sztuczności i for­ telu, prosto z serca. „Obiektywna", „szczera" postawa Leirisa uporczywie objawia się jako skutek działania stylu, w dużym stopniu poprzez systematyczną, niezdarną i skomplikowaną inscenizację tekstu, której rekwizytami są różnorodne skom­ plikowane wyjaśnienia, dodatkowe noty, ukryte przedmowy i priere d'inserer. To, co jednak najtrudniejsze do wyjaśnienia w L'Afrique fantóme, nie wiąże się wcale z niezdarnością, dadaistycznym podejściem do danych, odrzuceniami, a nawet z jego nudą (forma disponibilite). Nie chodzi też o stałe rozczarowanie, które dziennik odgrywa. (Jeśli zdana się coś jasnego i zrozu­ miałego, to szybko okazuje się być to niegodziwym spekta­ klem, kupiecką transakcją, dalszą sposobnością dla ambiwalencji, depresji i temu podobnych.) Po Conradzie przyzwycza­ iliśmy się już do tristes tropiques, z ich bajkami o rozczarowa­ niu. To, co pozostaje niewyjaśnialne, to dziwna dziecięca nie­ winność wyłaniająca się w jakiś sposób za każdym razem po doświadczeniu. To zupełnie niewiarygodne, że Leiris nie za­ przestaje pisania, a my nie przestajemy czytać, zanurzając się i wynurzając z tych kart. Jednak każdego dnia pojawiają się skrupulatne zapiski dziennika - długie, krótkie, zawiłe i wy­ pracowane lub zwięzłe - a każdy z nich obiecuje, że coś się ja­ koś zdarzy i wkrótce zobaczymy, do czego prowadzi ten nieu­ błagany ciąg. Nie doczekamy się tego. Żadnego momentu prawdy: L'Afrique fantóme - to pióro, które zaczyna pisać każ­ dego dnia na nowo. Przypominamy sobie później intensywność, spotkania, przypadki zwątpienia w siebie, diatryby przeciwko koloniali­ zmowi i etnografii, jak gdyby znaczyły one wątek, postęp opowieści. Zapominamy wszystkie drobne wstępy, zapiski: „Coup de theatre sur coup de theatre" ... „Źle spałem" ... „In­ tensywna praca, której oddałem się z pewną wytrwałością" ... „Jesteśmy znudzeni, wszyscy" ... „Zamaskowane matki, którym składa się ofiary z ludzi; oto opowieść Tabyon" ... „Odjazd z Bordeaux o 5:50 po południu" ... „Kolejna noc w Malkam Ayahou" ... „Zbliżamy się do Malakal. Zielone tra­ wy. Żółte trawy." Pisarskie życie Leirisa łączy ostre odczucie daremności ist­ nienia z nieustępliwym pragnieniem uratowania pełnych zna­ czenia detali - cytat, postrzeżenie, wspomnienie. Wraca do swoich notatek terenowych. Praca z 1981 roku, Le ruban au сои d'Olympia, ponownie przybiera formę złożoną z fragmen­ tów - zebranych tekstowych świadectw pewnego istnienia. Priere d'inserer do niej rejestruje podwójny cel: „na chwilę pozwolić tego rodzaju bohaterowi (czasem szczeremu, czasem zawoalowanemu) na publiczne wyznanie, na upajające odczu­ cie prowadzenia drugiego życia; zmuszenie adresata, by do­ strzegł to, co mówiąc o aktorze i jego grze [son jeu] nazwałby 'obecnością'." Priere d'inserer - uwolniona gdzieś pomiędzy stronami na­ pisanej książki a upragnionym czytelnikiem. Zaczynamy od nowa. Kolejny Leiris... * L'Afrique fantóme rozpoczyna proces pisania, który będzie bez końca stwarzał i przetwarzał tożsamość. Jej poetyka wiąże się z niezakończeniem i procesem, pozostawiając miejsce dla tego, co obce i nie związane. Przerywając gładką opowieść et­ nograficzną o dostępności Afryki, podkopuje przypuszczenie, że ,ja" i inny mogą być uchwyceni w stabilnej, koherentnej narracji. Dziwną „książkę" Leirisa o otwartym zakończeniu można umieścić w obrębie nowej, heterogenicznej sytuacji hi­ storycznej. W przełomowej dekadzie po drugiej wojnie świato­ wej Leiris zostanie przyjacielem Aime Cesaire'a, w czasie gdy surrealizm jako kulturowo-polityczna krytyka powróci na ro­ dzinną ziemię, do Paryża, choć tym razem w jego mowie sły­ chać będzie akcenty negritude. (Leiris jest być może pierw­ szym zawodowym etnografem, który w 1950 roku nazwał i za­ nalizował kolonializm, jako nieuchronne ideologiczne podło­ że.) Powszechne stało się rozróżnienie dwóch rodzajów negri­ tude. Jako spojrzenia wstecz na tradycję i elokwentne groma­ dzenie wspólnej „afrykańskiej" esencji w wydaniu Senghora. I bardziej synkretyczne, modernistyczne i parodystyczne negri­ tude Cesaire'a - karaibskie w swojej akceptacji dla fragmentów i docenieniu mechanizmu kolażu w życiu kulturowym. Obecnie w naszych urbanistycznych archipelagach wszy­ scy jesteśmy Karaibami. „Gwineo - (Cesaire pisze - stara Afryko) - z twojego krzyku z twojej dłoni z twojej cierpliwo­ ści / ciągle mamy pewne arbitralne ziemie" (1983: 207). Być może nikt już nie może powrócić do rodzimej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie wynaleźć. Powieściopisarz i krytyk gujański, Wilson Harris, zaleca „zasadę ze­ stawienia" jako sposób na wytłumaczenie „stwarzania tradycji (...) heterogenicznej podstawy autentycznej społeczności". Za­ interesowany jest on czymś, co nazywa „piłką krzywką natury i dialogiem rzeczywistości" (1973: 7, 9, 81). Możemy rozpo­ znać w tej wizji postrzępioną inscenizację dla współczesnej et­ nografii i etnopoetyki. Zaczynając od burzącej równowagę iro­ nii Cesaire'a (1983: 51): I znasz już całą resztę Że 2 plus 2 daje 5 że las miauczy że drzewo wydobywa z ognia maroons że niebo gładzi sobie brodę etc. etc. (...) Kim i czym jesteśmy? Pytanie zasługujące na najwyższy szacunek! Przełożył Sławomir Sikora BIBLIOGRAFIA: Barthes Roland. 1979 thologies, ss. 103-109. New York: Hill and Wang. Cesaire Aime 1983 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de 1966 Brisćes. Paris: Mercure de France. African Grammar, (w:) tenże, The Eiffel Tower and Other My­ Gondar. Reprint. Paris: Le Sycomore, 1980. 1972 Aime Cesaire: The Collected Poetry, Berkeley: University of Ca­ lifornia Press. Wiek męski. Przełożyli Teresa i Jan Błońscy, Warszawa, PIW. Wyd. francuskie L'age d'homme 1946. Leiris Michel Harris Wilson 1981 1973 Quaneau Raymond The Whole Armour and the Secret Ladder. London: Faber and Faber. 1981 Leiris Michel 1934 L'Afrique fantóme. Gallimard, 1950. 184 Le ruban au сои d'Olympia. Paris: Gallimard Contes et propos. Paris: Gallimard. Seabrook William Kolejne wydanie z nowym wstępem. Paris: 1931 Les secrets de la jungle. Paris: J. Haumont � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c4eea16ba391d4af89840702fefed4.pdf d0db8e721134dc6bb9dbec93fc1846a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3665 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3442 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.95-102 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Recenzje P a w e ł Rodak: Wyobrażenia społeczne a nauki humanistyczne Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, PWN, Warszawa, 1994 Książka Bronisława Baczki Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej jest próbą wyznaczenia nowego pola badań naukach o człowieku. Sam termin nie jest nowy, przeciwnie, "wyobrażenia społeczne" mają za sobą dość długą tradycję, a dziś posługiwanie się tym określeniem jest wręcz modne. Nowe u Baczki jest natomiast jego rozumienie, oparte o diagnozę stanu, w jakim znalazły się nauki humanistyczne i społeczne w X X wieku. Wtedy to właśnie dokonać się mial ostateczny rozpad . j e d n o l i t e g o d y s k u r s u n a u k o w e g o jako odpowiedzi na pytania o człowieka, a co za tym idzie o społeczeństwo jak całość i o jego przyszłość". Postulaty poradygmatyczne obecne u najwybitniejszych przedstawicieli tego dyskursu - za takich Baczko uważa Marksa. Durkheima i Webera jako twórców „«klasycznego» pola nauk społecznych" - straciły rację bytu. „Dzisiaj [...] dyskurs nauk społecznych znajduje się w stanie r o z ­ b i c i a , r o z p r o s z e n i a . Zmiana czy wręcz przeobrażenie, doko­ nały się na poziomie samego statusu zadawanych przez te nauki pytań. Pytanie nauk społecznych, «spccjalistycznyeh» lub "interdyscyplinar­ nych*, dotyczy dziś n i e c z ł o w i e k a , lecz l u d z i , nie s p o ł e ­ c z e ń s t w a , lecz s p o ł e c z e ń s t w , nie k u l t u r y , lecz k u l ­ tur wielorakich i odmiennych, nieskończenie zróżnicowanych ludz­ kich wspólnot. [...] Żadna kultura i żadne społeczeństwo w swojej historycznej ewolucji nie stanowią więc jednolitego i uprzywilejowane­ go modelu życia społecznego " Wyobrażenia społeczne cechuje więc ogromna różnorodność; trudno znaleźć elementy stanowiące ich wspólny mianownik. Bowiem „Wyob rażenie Społeczne w Ogóle" nic istnieje, są zawsze czyjeś. Ich podmiotem jest grupa ludzi o określonej kulturze, żyjących w konkret­ nym miejscu i czasie. To sytuacja określa każdorazowo charakter wyobrażeń społecznych. Jeśli kategoria „Człowieka w Ogóle" daje się konstruować pojęciowo, to podobna kategoria w odniesieniu do wyobrażeń społecznych z trudem poddaje się takiej operacji. Po prostu „wyobrażenia społeczne "jako kategoria ogólna nie dają się precyzyjnie w zdefiniować. W kilkudziesięciostronnicowym tekście, napisanym w fo­ rmie obszernego encyklopedycznego hasła, nic znajdziemy dokładnej odpowiedzi na pytanie o ich istotę. Istotowość zakłada istnienie jednorodnych, niezmiennych elementów, a wyobrażenia społeczne, z racji charakteru występującego tu przymiotnika, ani jednorodne, ani niezmienne być nie mogą. Dlatego zamiast definicji otrzymujemy wskazówki dotyczące granic pola badań, uściślane potem w analizach dotyczących tworzenia się konkretnych, historycznych postaci wyob­ rażeń społecznych. Właśnie proponowane przez autora przykłady badań historycznych mają za zadanie „wydobyć kapitalne znaczenie i specyfi­ czny wkład historycznych studiów nad wyobraźnią społeczną". Drugi istotny punkt dokonanej przez Baczkę diagnozy sytuacji nauk o człowieku to spostrzeżenie postępującej specjalizacji. Pytania, prob­ lemy i tematy tych nauk są w dużej części wyznaczane przez ich ramy instytucjonalne. Wydziały, instytuty, katedry, zakłady czy zespoły naukowe potwierdzają swoje istnienie odrębnością własnego przed­ miotu badań i stosowanych metod. Bronisław Baczko, choć przez wiele lat pracował w uniwersytecie, najpierw jako profesor historii filozofii w Warszawie, a później jako profesor historii w Genewie, świadomie buduje swoją koncepcję wyobrażeń społecznych lak. że nie mieści się ona w obrębie ustalonych dyscyplin akademickich. Konstruowane tu pole badań obejmuje obszar usytuowany na pograniczu historii, filozo­ fii, antropologii, socjologii, psychologii, historii literatury, historii sztuki, a pewnie również historii prawa, pedagogiki, politologii i ekono­ mii Baczko jest w pewnym sensie pionierem; usiłuje znaleźć język, który wyzwoliłby się z pojęciowego uwikłania poszczególnych nauk społecznych i humanistycznych. Skoro „wyobrażenia społeczne można wyrazić z powodzeniem w najrozmaitszych językach: religijnym, filozoficznym, politycznym lub architektonicznym", to z kolei do ich opisu i interpretacji potrzebny jest język, który, nie niwelując różnic, wydobędzie wątki wspólne tak rozmaitych form ludzkiej aktywności. Takiego języka poszukiwali wcześniej twórcy warszawskiej szkoły ( .M - aj B 4 95 �historyków idei, której Bronisław Baczko byl jednym z najwybitniej­ szych przedstawicieli. Poszukiwania te byty możliwe w obrębie takich kategorii jak ś w i a t o p o g l ą d , u t o p i a czy i d e e . To właśnie one stały się przedmiotem zainteresowania Kołakowskiego, Baczki, Szackiego i Walickiego; znalazły swój wyraz w sposobie problcmatyzacji zagadnień i w tytułach książek. Niezależnie od różnic przedmiotu badań jedno było w tych pracach wspólne: materiałem, nad którym pracowano, były teksty: traktaty filozoficzne i dzieła literackie, oficjal­ ne dokumenty i osobiste zapisy. Próba skonstruowania nowego języka w naukach społecznych i hu­ manistycznych nie jest dziś możliwa bez refleksji metodologicznej. Według Bronisława Baczki, sytuacja lak dużego nagromadzenia najróż­ niejszych metod, sposobów i technik wyjaśniania społecznego świata i miejsca w nim człowieka „przypomina trochę wyprzedaż towarów po obniżonych cenach; można znaleźć rzeczy lepsze i gorsze, ale często brak właściwego rozmiaru lub koloru ... Inaczej mówiąc, utracili­ śmy bezpieczny świat metodologicznej pseudojasności, pozwalający historykowi żyć w złudzeniu, że dyskurs historyczny jako producent swoich pojęć jest samowystarczalny". Konsekwencją tego sianu jest przyjmowanie przez historyka postawy "majsterkowicza", opisanej w Myśli nieoswojonej przez Lćvi-Slraussa; postawy, która, mimo świadomości wiążących się z nią niebezpieczeństw, bliska jest również samemu Baczce. ,,«Majstrujemy» - pisze on - przedmiot swoich badań przy użyciu pożyczonych gdzie indziej narzędzi. (...] Historia stała się czymś w rodzaju pola doświadczalnego, na którym sprawdza się przydatność pojęć i metod nauk humanistycznych. Bardziej chyba niż kiedykolwiek badanie historyczne nie może się dziś obyć bez metodolo­ gicznego ryzyka." Idee, utopie, światopoglądy badane w warszawskiej szkole histo­ ryków idei, to kategorie odnoszące się przede wszystkim do sfery intelektualnej działalności człowieka (książka Baczki Rousseau: samo­ tność i wspólnota jesl klasyczną monografią intelektualną). Wyob­ rażenia społeczne są natomiast kategorią o szerszym zakresie. Jej obszar może obejmować przedmioty lak różne, jak średniowieczne emblematy, oznaki władzy królewskiej (berła, korony, miecze, płaszcze), gilotyny na paryskich placach w czasie dyktatury jakobińskiej i pomniki ku czci poległych robotników stawiane w Polsce w czasach „Solidarności"; zachowania tak odmienne, jak manifestacje i pielgrzymki, pokazowe procesy i obrzędy, strajki i zabawy karnawałowe, rewolucje i pertrakta­ cje; słowa lak różnorodne, jak wolność, równość, solidarność, postęp, demokracja: teksty tak rozmaite, jak powieści, święte księgi i manifesty polityczne. Listę tę można by wydłużać w nieskończoność. Bardzo często ośrodkiem, wokół którego tworzą się, czy też są tworzone wyobrażenia społeczne, jest konkretna postać historyczna. Baczko opisuje na przykład, w jaki sposób za życia Stalina fabrykowano jego legendę, w dwu innych tekstach przedstawia rozgrywające się w przestrzeni wyobrażeń społecznych dzieje pośmiertnego życia Marksa i Engelsa oraz Jana Jakuba Rousseau. Jednak to nie przedmioty działania, leksty, wybitne osobistości czy słowa tworzą materię wyob. rażeń społecznych, lecz związane z nimi idee-obrazy. Przestrzec wyobrażeń społecznych jest przestrzenią symboli, dzięki którym rze­ czywistość społeczna jesl zarazem rzeczywistością obdarzoną sensem. Przy czym ó w sens nie musi być wynikiem „intelektualnego wysilk„ zapanowania nad światem", tak jak to było w przypadku kategorii światopoglądu. Przeciwnie, wyobrażenia społeczne bardzo często są fabrykowane, dostarczane z zewnątrz, „opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i instrumentem". Z drugiej strony wyobrażenia społeczne muszą być zakorzenione w przeżyciach kon­ kretnych jednostek. Nie istnieją bez związanych z nimi emocji, bez obaw lub nadziei, a także konkretnych zachowań. Wydaje się więc, jest to kategoria, która powinna łączyć w sobie intelektualny, afektywny i praktyczny wymiar wysiłku usensowiania przez człowieka społecznego świata. Przyznam, że nie mam pewności, czy taką właśnie jest ona u Baczki. C z y wyobrażenia społeczne są tu zawsze korelatem społecz­ nego świata, czy też - w postaci ideologii, mitów politycznych, utopijnych projektów - mogą przybierać zobiektywizowane formy, nieraz wręcz zinstytucjonalizowane i stawać się wyalienowanymi bytami społecznymi? Przypomnijmy tu wcześniejsze spostrzeżenie, zbadaniem ani ambicją omawianej książki nie jest sformułowanie definicji wyobrażeń społecz­ nych, lecz posłużenie się tą kategorią w celu „wytyczenia obszaru problemowego, leżącego na skrzyżowaniu różnych dyscyplin i ujęć metodologicznych" . Definiowanie wymagałoby, po pierwsze, zajęcia pozycji zewnętrznej względem przedmiotu badań, co w tym przypadku jesl niemożliwe (widać to szczególnie wyraźnie w eseju o „eksplozji pamięci w czasach «Solidarności»", na co sam autor zwraca uwagę we wstępie do polskiego wydania); po drugie zaś. wszelkie definiowanie odnoszące się do życia społecznego uśmierca to, co właśnie musi być żywe. Jednak bez „wytężonego wysiłku konceptualizacji",bez (wora­ nia kategorii inlersubiektywnych. a więc zakładających możliwość porozumienia, nic jest możliwa jakakolwiek wiedza o człowieku. Dli historyka konsekwencją niemożliwości skonstruowania względnie jed­ nolitego przedmiotu badań może być po prostu „zamiana historii w pyl". Opisując kategorię „wyobrażeń społecznych" jest Baczko świadom obu łych niebezpieczeństw. Dlatego właśnie „wytężony wysiłek konceptualizacji", wsparty o świetną znajomość opisywanych zagadnień, daje w efekcie koncepcję fragmentaryczną, niewykończoną, koncepcje, w której świadomie brak jest ostatecznych konkluzji. Czym więc są wyobrażenia społeczne? Przede wszystkim nie sn odbiciem żadnej rzeczywistości pierwotniejszej względem nich sa- ;|||OJiBY 96 �mych. hic da się ich przeto do niej sprowadzić. To w scjcntystycznych ^(•epcjach naturalistów i ewolucjonistów „poza wyobrażeniami kiwano podmiotów społecznych, by tak rzec. w stanie nagim, ndàrtych ze swoich masek, kostiumów, marzeń, wyobrażeń itp. I otóż takie' a obnażone* podmioty społeczne były w wyniku podejścia tfientysiycznego nie tyle odkrywane, ile konstruowane". Nie są również '„prażenia społeczne fałszywym obrazem świata, przestrzenią imagi­ n a i złudy, iluzji. Wyobrażenia społeczne przenikają życic społeczeńs­ twa, organizują je, nadają mu kształt; postawy i działania praktyczne 0&z kolei wpływ na krystalizowanie się tychże wyobrażeń. Ostatecz­ nie ..ż socjologicznego i historycznego punktu widzenia rzeczywistość wyobrażeń polega na samym ich istnieniu, na spełnianiu przez nie rozlicznych funkcji i na wpływie, jaki wywierają na całokształt życia społecznego". Jakie w takim razie są funkcje wyobrażeń społecz­ nych? Baczkę najbardziej interesuje la ich funkcja, klóra polega na organizowaniu i opanowywaniu na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego". Przejawia się ona bądź to w projektowaniu przyszłości, njdź w doświadczaniu przez społeczność własnej przeszłości, w rzeczy­ wistości historycznej zaś pierwsza funkcja ..na ogół dopełnia i wspiera drugą". Stąd podtytuł książki - Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej. Baczko odwraca więc schemat ewolucjonistów: to nie przeszłość określa przyszłość, ale odwrotnie, wyobrażenia przyszłości konstruują swoją własną przeszłość. Paradygmatem dla społecznych wybrażeń rzutowanych w przyszłość jest u t o p i a , której Baczko poświęca duży lekst teoretyczny. Formy zbiorowej pamięci są już natomiast analizowa­ ne na konkretnych przykładach, najobszemiej w eseju Polaka czasów ..Solidarności". Przyjrzyjmy się więc teraz bliżej omawianym przez Baczkę różnym historycznym postaciom wyobrażeń społecznych. sZU Podawane przez autora przykłady prawie zawsze zawierają od­ niesienie do istotnych wydarzeń lub okresów historycznych. Bunty chłopskie we Francji w X V I I i X V I I I wieku. Rewolucja Francuska, tenor stalinowski w latach 1936-1939 i w ogóle epoka stalinizmu, wreszcie Polska szesnastu miesięcy „Solidarności". Wszystkie te przykłady dotyczą sytuacji starcia się ze sobą dwu różnych wyobrażeń zbiorowych i/lub rodzenia się wyobrażeń alternatywnych. Wszystkie odnoszą się do g o r ą c y c h okresów w historii - na nie właśnie kategoria wyobrażeń społecznych rzuca snop światła, okresy z i m n e pozostawiając w cieniu. Dzieje się lak dlatego, że "w samym sercu wyobraźni społecznej, zwłaszcza wraz z. powstaniem i rozwojem państwa, znajduje się problem legitymizacji władzy, a raczej, mówiąc ścisłej, wyobrażeń ugruntowujących tę prawomocność". Terminy „zimne" - „gorące" można odnieść nie tylko do okresów historycznych, ale i do całych społeczeństw. Tak robi Lcvi-Strauss w rozmowie z Gcorgescm Charbonniercm; społeczeństwami „zim­ nymi" nazywa społeczności pierwotne, które mają tendencję do niezmienności. „Gorące" natomiast są silnie zhierarchizowane społe­ czeństwa współczesne czyniące historię motorem swojego rozwoju. W takim razie, tego typu nadzieja i pamięć zbiorowa, o której pisze Bronisław Baczko, w społecznościach pierwotnych nie istnieje (na co zresztą sam autor w pewnym miejscu zwraca uwagę). „Wyobrażenia społeczne" okazują się być kategorią przydatną przede wszystkim do opisu nowożytnych społeczeństw europejskich. Sama postawa badacza - historyka wyobrażeń jest z rozwojem tych społeczeństw silnie związana. Można sądzić, że punktem wyjścia są w tej książce doświadczenia X X wieku, wieku ideologii, propagandy i totalitaryzmu. Punktem dojścia natomiast jest ich intelektualne sproblematyzowanie, takie, które polem może być również użyte do analizy innych sytuacji. Sposoby sprawowania i obalania władzy, ustanawiania i zmieniania porządku społecznego, manipulowania życiem społecznym - o lym ostatecznie la książka mówi nam najwięcej. „Sprawowanie władzy - czytamy - zwłaszcza władzy politycznej, dokonuje się poprzez wyobraźnię zbiorową. Sprawowanie władzy symbolicznej nie znaczy bynajmniej dodawania do władzy «rzeczywistej» elementu iluzji, lecz podwajanie i umacnianie faktycznej dominacji skutkiem przywłasz­ czenia symboli, połączenia stosunków sensu i siły." Wyostrzam na koniec moje odczytanie propozycji Baczki. Wyob­ rażenia społeczne nie ustanawiają sensu świata, mogą natomiast ustanawiać władzę. Mogą stać się narzędziem, instrumentem manipula­ cji. W tym sensie są kategorią dużo węższą niż na przykład „mapa świata" , którą Aron Guriewicz opisywał w Kategoriach kultur,średniowiecznej jako „uniwersalne, obowiązujące cale społeczeństwo pojęcia i wyobrażenia, bez których tworzenie jakichkolwiek idei, teorii, koncepcji czy systemów filozoficznych, estetycznych, politycznych lub religijnych jest niemożliwe". M a p a ś w i a t a jcsl w dużym stopniu mc uświadamiana, a ostateczny kształt nadaje jej historyk, który ją opisuje. Wyobrażenia społeczne jako narzędzie propagandy mogą być uświadamiane, wymyślane i narzucane innym. Można powiedzieć, że zadaniem takich zinstrumentalizowanych wyobrażeń jest umieszczenie na „mapie świata" własnej sialki współrzędnych. Ale jest to zadanie niewykonalne. Wyobrażenia społeczne nie są w stanie zawładnąć do końca prze­ strzenią życia codziennego . a jako kategoria badawcza nie mogą go wyczerpująco opisać. Pozwalają jednak inaczej spojrzeć na szereg wydarzeń z naszej historii. Zwłaszcza na wiek X X . który pełen był złudzeń co do możliwej całkowitej spójności między ideami a obrazami, co do człowieka rzeczywistego i przejrzystego społeczeństwa, co do rzeczywistości, w której „wszystkie zgromadzone obrazy są znakami odsyłającymi do jednego tylko przedmiotu znaczonego, jakim jesl społeczeństwo globalne". I pełen byl okrucieństwa w ich urzeczywist­ nianiu. 97 �Mariusz Czubaj: Elitarność jako wyobrażenie społeczne Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Książka jest dziełem autora charakteryzującego się antropologicz­ nym stylem myślenia. Określenie to nie odsyła do żadnej konkretnej metodologii, zawiera się w nim natomiast metodyczna rezygnacja z metanaukowej refleksji. Wiadomo zresztą, że statyczne, oderwane od życia szlifowanie kategorii interpretacyjnych doprowadziło w ślepy zaułek Naukowo, teorię kultury Bronisława Malinowskiego i uniwersal­ ny m i t e m Lćvi-Slraussa. Styl antropologiczny tymczasem określa postawę znoszenia tradycyjnego dystansu między podmiotem i przed­ miotem badania. Szczególnie gdy tym drugim staje się kultura trak­ towana jako całościowa kreacja ludzka Zestawmy dwie książki wprowadzające w zagadnienie nauk społecz­ nych: klasyczną pracę Jana Szczepańskiego oraz Rzeczy o socjologii Andrzeja Zajączkowskiego. Dla autora Elementarnych pojęć socjologii społeczeństwo ludzkie jest częścią przyrody: „rozwinęło się ono w toku ewolucji z. form społecznych istniejących w świecie zwierząt". Pojęcie kultury zaś obejmuje ..ogół wytworów wytworzonych przez człowieka w loku pracy dla zdobywania środków zaspokajania potrzeb". Stąd naturalistyczna i materialistyczna hierarchizacja zagadnień: od przyrod­ niczych podsiaw życia społecznego przez ekonomię do kultury. Nato­ miast heurystyczna definicja Zajączkowskiego zakłada, iż swoistość kultury kształtuje się w opozycji do biologii: „przez kulturę rozumieć będziemy wszelkie atrybuty zbiorowego życia ludzi, czyli to, co jest życia tego czynnikiem towarzyszącym, ale nie jest nim samym". W Elitach urodzenia Andrzej Zajączkowski przyjmuje perspektywę antropologiczną. Nie zajmuje się genezą powstawania warstw wyższych i analizą faktów historycznych decydujących o przekształceniach społecznych. Podkreśla: „struktury społeczne nic występują w ode­ rwaniu od kontekstu kulturowego", który obejmuje ..zachowania wyznaczone przez, różnego rzędu wartości kulturowe, charakterystycz­ ne dla danej zbiorowości, grupy etnicznej, narodu itd." W jaki sposób zdefiniowano tytułową kategorię? Jej mianem autor określa zbiorowość ludzką ponadrodową i ponadklasową. w pełni ukształtowaną w społeczeństwie stanowym, dla której wartość naczelną stanowi urodzenie. Spośród dwóch typów uprz.ywilejowań - osiąg­ niętego i przypisanego - bardziej poważany jest ten drugi, związany z narodzinami z wywyższonych rodziców, a nie z własną działalnością konkretnego człowieka. Autor Elit urodzenia analizuje szczegółowo i precyzyjnie losy dobrze urodzonych we Francji, Anglii. Rosji i Polsce. 98 Semper, Warszawa 1993 Nie będę rekonstruował myśli autora, ograniczę się do paru u * j . odnoszących się do głównego problemu. W jaki sposób i w jakiej sytuacji urodzenie staje się wartościii W społeczeństwie stanowym, nie zamkniętym wprawdzie, ale doj^ dobrze domkniętym, z wyznaczonymi pozycjami i określoną hierarchią narodziny nie są traktowane jako fakt z osobistej biografii. Moim powiedzieć, że elitaryzm kulturowy w tym społeczeństwie jest silnjjj. szy od egalitaryzmu biologicznego: to, że w danej kulturze ludzie rorJa się mniej więcej tacy sami, nie jest artykułowane. Składnikiem świadomości potocznej i ideologicznych uzasadnień staje się przekoranie o ustanowionym porządku świata - potwierdzanym tylko, a nit zmienianym przez kolejne narodziny. Wrażliwość nie jest indywidualni dyspozycją psychiczną, lecz podlega kulturze. W strukturze stanowo nie ma dzieci - są mali szlachcice, mieszczanie i chłopi. Nie nu jednostek - są przodkowie i potomkowie. Kategoria „elity urodzenia" systematyzuje świat nie tylko tym, którzy do niej należą, określa także to, co sytuuje się na zewnątrz, wyznacza podstawową antropologiczna opozycję między „nami" i „nimi". Urodzenie traktowane jako wartość zapewnia zatem ład stanowy. Dobre urodzenie ma wartość wymierną, doświadczaną prawnie i ekonomicznie. Właśnie dbałość o stanowy porządek powodowała wprowadzanie przepisów ograniczających wpływy świeżo nobilitowa­ nych. Dla polskiej szlachty o statusie osiągniętym wprowadzono ra przykład skartabelat - zasadę korzystania z pełni praw szlacheckich w trzecim pokoleniu. Na elity urodzenia można spojrzeć jeszcze inaczej. Jak w Wyob rażeniach społecznych pisze Bronisław Baczko. „wyobrażenia społecz­ no opierają się na symbolice, będącej jednocześnie tworzywem i in­ strumentem". Symbol zatem „wprowadza wartości oraz kształtuje jednostkowe i zbiorowe zachowanie" Widziana w ten sposób wartość urodzenia stanowi podłoże subtelnej i wielostopniowej komunikacji w kulturze. Tak więc prawo do noszenia szpady, kurka na dachu swojego dworu, lawy w kościele po stronie Ewangelii są podstawowymi wyróżnikami szlacheckości we Francji, przysługują każdemu reprezen­ tantowi stanu, są symbolami zwróconymi na zewnątrz, które wprowa­ dzają dystans między elitę a pospólstwo. Komunikacja jest w rzeczywis­ tości wielostopniowa: różnicowanie występuje bowiem również* rębie stanu dobrze urodzonych, na przykład w postaci �zaszczytów Luwru" gwarantujących parom prawo do wjeżdżania na królewski dziedziniec, a ich żonom - prawo taboretu. Wyróżnikiem ewnątrzslanowym w Polsce było między innymi posiadanie rąkudajgtch - sluzqcych szlacheckich, którym podawano rękę. Wszystkie ymicnione przywileje pozwalają określić pozycję dobrze urodzonego (wyznaczają przestrzeń społeczną wokół niego. Par Francji obdarzony zaszczytami Luwru" nie określa się już wobec nie-szlachly. Do­ strzeganą realnością społeczną jest dla niego dopiero stan szlachecki. Zaszczyty pozwalają zatem uznawać się wzajemnie królowi i odwiecz­ nie nobilitowanym. Posługując się pojęciami Nauk o kulturze Floriana Znanieckiego można powiedzieć, że wyobrażenia społeczne tworzą ład jksjonormatywny wokół wartości urodzenia i normy prestiżu realizo­ wanej za pomocą symboli. Inne wartości - na przykład honor - są szczegółowymi właściwościami takiego ładu. Dążenie do utrzymania prestiżu przypomina balansowanie na linie, wymagające asekuracji. Asekuracji takiej dostarcza mitologizacja czasu. „Wydarzenia - pisze Bronisław Baczko - liczą się często mniej niż zrodzone przez nie istniejące ich ramy przedstawienia wyobraźni." pomysły mitologizacji własnego pochodzenia bywały doprawdy różne: polska szlachta wywodziła się bądź to od Lecha, bądź (na Litwie) od Palemona lub Jafcta. Sarmacka geneza należy i dziś do potocznej wiedzy historycznej. Cykliczny czas mitologiczny sprawia, że kolejne narodziny podkreślają nic tyle przedłużenie linii, ale ciągłość rodu; są powrotem do praszczura, odnawiają przeszłość. Warto przy tej okazji w w postawić pytanie, czy idylla ziemiańskiej szczęśliwości wiązała się tylko z cyklicznością natury? C z y też odegrała tu jakąś rolę mitologiza­ cja pochodzenia? Warto dodać, że dwoistość struktury społecznej szlachty (należącej do jednej stanu, lecz zróżnicowanej klasowo) wpłynęła na powstawanie rodowych legend i poszukiwanie historycznych przodków. Tak więc Pacowie wywodzili się od Pazzich, Poniatowscy - od Torcllich. Przykłady te są jeszcze jedną ilustracją wewnątrzstanowego dążenia do prestiżu opartego na wartości urodzenia. Wiadomo, przynajmniej od czasów wyłożenia tej tezy wprost przez Jacques'a Le Goffa. że struktury czasowe są jednocześnie strukturami mentalnymi. Andrzej Zajączkowski pokazuje, jak wraz z rozwojem przemysłowym, upadkiem fcudalizmu i rozwojem burżuazji niweluje się różnica między statusem osiągniętym i przypisanym i w jaki sposób przynależność do elity staje się sprawą osobistą. Pokazuje leż, choć nie wprost, jak wyobrażenia o rodowych początkach ustępują pragmatycz­ nej linearności. Tym przekształceniom sprzyja proces indywidualizacji sprzyjający powstawaniu elit nowego typu: finansowych, politycznych i biurokratycznych - o wiele mniej stabilnych, niż bywało to dawniej. Nic nie wyrównuje się wolniej niż powierzchnia obyczajów - mawiał dziewiętnastowieczny pisarz i polityk francuski (należący zresztą do dobrze urodzonych). Elitom wspólna pozostała „dążność do dystan­ sowania się (...) od nie-elity" - nawet za cenę posądzeń o „zastępcze próżnowanie" lub pustą teatralizację. P a w e ł Maciejko: Rytm m i t ó w Joseph Campbell, Potęga mitu. Rozmowy Billa Moyersa z Josephem Campbellem. Opracowała Betty Sue Flowers, „Znak", Kraków 1994 Dogmatem współczesnej antropologii stało się przeświadczenie, że nie można stworzyć mitu - podobnie jak nie można wymyślić religii, dokonać pełnej i wyczerpującej interpretacji symbolu, wyliczyć wszyst­ kich wcieleń archetypu. Mówi się. że tworzenie pojęte być może jedynie jako realizacja uprzedniego zamysłu, urzeczywistnienie intencji twórcy czy też-aktualizacja idei zawartej in potentia w jego umyśle. U podstaw tworzenia leży dychotomia bytu i powinności, rzeczywistego i moż­ liwego; oś projektu mitycznego natomiast stanowić ma właśnie brak owej dychotomii. Skoro - jak chce Eliade - wszystkie mity są mitami początku, to niepodobna wyobrazić sobie początku mitu: zakładałoby to istnienie warstwy świadomości bardziej pierwotnej niż on sam, sensu bardziej źródłowego niż sens mityczny, języka zdolnego opisać świat przed narodzinami języka. Mity są jednak tworzone. Nic jako sens, jako język ani jako symbol. Powstają jako r y t m . harmonia mikro- i makrokosmosu. Książka Josepha Campbella nosi lylul Potęga mitu - tytuł rysuje horyzont namysłu, wyznacza pole możliwych pytań i odpowiedzi. Źródłowym określeniem mitu nie ma być jego domagające się zdekodowania znaczenie ani funkcja w życiu społeczności, lecz. jego s i ł a - twórcza moc pozwalająca mu odradzać się w niezliczonych formach. Właściwe rozumienie musi być rozumieniem mitu żywego: mit martwy - upo­ staciowany w sensach dostępnych porządkującemu oglądowi - nie jest żadnym mitem, lecz jedynie pustą skorupą mityczności, czczą ideo logią. We wcześniejszej książce - The Masks <>f GIHI - Campbell odróżnia dwa wymiary mitu: tradycjonal i styczny i kreatywny. Pierwszy uobecnia się w rytuałach wspólnoty, podczas których zadaniem jedno­ stki jest odnalezienie przypadającego jej miejsca w większej całości - moralnej, religijnej czy politycznej. Drugi wymiar odwraca ów porządek: jego podstawę stanowi indywidualne doświadczenie - droga bohatera - które przekształca zastane schematy, funduje całkowicie nową sytuację, ustanawia rytuał miast go odtwarzać. Gdy kreatywny aspekt mitu ginie - umiera leż sam mit. Współczes­ ność określa formuła Maxa Webera mówiąca o „odczarowaniu świata". Formuła la nic dotyka jednak mitu - dotyka magii. Magia - to próba podporządkowania natury człowiekowi, mil - próba pojednania czło­ wieka z naturą. Cywilizacyjny rozwój Zachodu był w istocie - podług Campbella - walką świata magicznego z mitycznym, wojną z naturą w imię stworzenia natury drugiej. „W dziewiętnastym wieku uczeni 99 �uważali mitologię i rytuał za próby podporządkowania natury człowie­ kowi. Ale to jest magia, nie mitologia ani religia. Religie natury maja na celu nie poddanie przyrody człowiekowi, ale dopomożenie mu w osiąg­ nięciu z nią zgody. Jeśli jednak uważasz naturę za złą, nie żyjesz z nią w zgodzie; poddajesz ją sobie albo tego próbujesz, i stąd się biorą napięcia, niepokój, wycinanie lasów, unicestwianie plemion tubyl­ czych." Świat, w którym żyjemy ugruntowany został na fundamencie magii: jej nowoczesnym imieniem jest technika - przekonanie, że jedynym istotnym problemem jest dobór odpowiedniej metody dojścia do zadanego celu, który sam nie podlega refleksji ni weryfikacji, tryumf przyczynowości nad ideologią. Magia buduje schemat tak ogólny, że konkretne życie można weri wpisać jedynie za cenę utraty samej jego konkretności. Mit jednak jest czymś dokładnie odwrotnym. Miły bowiem - powie Campbell - ,,na pierwszym poziomie życiowym i strukturalnym oferują wzorce życia. Ale te wzorce muszą być dostosowane do czasu, w którym żyjesz, a nasze czasy zmieniają się tak szybko, że lo. co było dobre pięćdziesiąt lat temu, nie jest dobre już dzisiaj. [...] Porządek moralny nadążać musi za moralnymi potrzebami wspólnego życia, a tego właśnie nie potrafimy robić. [...] Cofając się w przeszłość zrywasz kontakt z rytmem historii". Jeśli więc w ogóle mówić można o upadku mitu. który głoszą rozmaite krytyki kultury, to w istocie polega on na separacji obydwu jego wymiarów spowodowanej, co ważne, atrofią wymiaru drugiego - po­ rządku kreacji, nie zaś dostosowania. Pojedynczy człowiek nie jest już - ani być nie chce - bohaterem w tym sensie, w jakim używa tego słowa Campbell: nie pragnie być lym, który przenosi swe osobiste doświadczenie w sferę doświadczenia już rozpoznanego, otwierając tym samym nowe możliwości dla całej wspólnoty. Współczesny człowiek jesl izolowanym indywiduum - dąży do posiadania, ograniczania swego własnego doświadczenia tak, by było ono niezrozumiałe i niedostępne dla nikogo poza nim samym. Snmoograniczcnic to widać najwyraźniej bodaj w zaniku mitologii osobistych: załamanie wszelkich mitów kolektywnych spowodowane jest przede wszystkim brakiem codziennych rytuałów umożliwiających nadawanie sensu każdemu poszczególnemu działaniu - bez jednoczes­ nej utraty jego poszczególności. Oderwany od kreatywnego, tradycjonalistyczny aspekt mitu wyradza się tworząc ideologie: bezosobowe konstrukty, które wciągają odseparowane jednostki w sieć sztywnych i bezlitosnych mechanizmów. Inaczej mówiąc: upadek mitu dokonał się. gdyż istniejące mitologie kolektywne były nie nadmiernie ogólne i wszechobecne, ale zbyt wąskie - dotyczyły jednego tylko regionu, grupy, narodu, religii Każda mitologia ukształtowała się w obrębie pewnej społeczności, w za­ mkniętym polu. Następnie one zderzają się ze sobą, wchodzą ze sobą w kontakt i stapiają się, i w ten sposób otrzymujesz mitologię bardziej złożoną. Ale dzisiaj nie ma granic. Dzisiaj jedyną prawdziwą mitologią jesl mitologia planetarna - a takiej nie mamy." Mitologia la musi się dopiero narodzić. Jak jest to możliwe? Campbell przywołuje ukute w Primitwe Mythology pojęcie „strefy mitogenetycznej": pierwotnie strefę taką stanowiło plemię, później naród, rasa, wreszcie krąg kulturowy czy cywilizacyjny. Współcześnie jednak nie ma już żywych wspólnot - ż y w e są jedynie jednostki. I tylko dzięki tym jednostkom mitologia może odnaleźć właściwe jej miejsce. Jeszcze raz: jedyną szansą dla mitu jest mit osobisty, rytuał codzienności. Na czym jednak polegać ma ó w rytuał? W jaki sposób ufundować na micie pojedyncze istnienie, nie pozbawiając go zarazem niepowtarzalności? Mitologia ma być pojednaniem ludzkości z naturą... Mitologia osobista jest więc - przede wszystkim - pojednaniem człowieka z jego własnym ciałem: „mit jest przejawieniem się w obra­ zach symbolicznych, metaforycznych, energii organów ciała pozo­ stających we wzajemnym konflikcie. Jeden organ chce tego, drugi - czegoś innego. Jednym z tych organów jest mózg". On to właśnie odpowiedzialny jest za binarne podziały znaczące naszą współczesność: antynomie sensu i nonsensu, prawdy i fałszu. Także - dobra i zła. Mit - m ó w i Campbell -stoi poza tymi podziałami: „trzeba z powrolem zająć stanowisko takie jak w Raju, zanim zaczęliśmy myśleć w kategoriach dobra i zła". I gdzie indziej: „Powiada się, że tym czego poszukujemy, jest sens życia. Otóż nie sądzę, abyśmy szukali właśnie tego. Myślę, że tym, o co nam chodzi, jest doświadczenie życia jako takiego, lak, by nasze realne przeżycia na płaszczyźnie czysto fizycznej wywołały rezonans w głębi naszej najbardziej wewnętrznej istoty i rzeczywistości, byśmy naprawdę doznali upojenia faktem życia". Mitologia pragnie zjednoczyć te części świata, które zostały rozdzielone, czy raczej - unicestwić wszelki pozór tego rozdzielenia, dotrzeć do wspólnej postawy wszystkich bytów. Warto tu może wspomnieć o jednej rzeczy: nie ma - zdaniem Campbclla - czegoś takiego jak m i l g r z e c h u . Grzech jest - ściśle rzecz ujmując - anty-mitem, niszczycielem milu czy leż - powracając do wcześniejszej terminologii - wyobrażeniem magicznym raczej niż mitologicznym. Grzech mówi bowiem o radykalnej separacji, mit - o możliwym pojednaniu. Grzech jest dysonansem w muzyce sfer, mit - zgodnym współbrzmieniem. „Religia to naprawdę coś w rodzaju drugiego łona. Jej zadaniem jesl doprowadzić tę nadzwyczaj skom­ plikowaną istotę, jaką jest człowiek, do dojrzałości, czyli do samodziel­ ności w postępowaniu, do kierowania się własnymi motywacjami. Ale myśl o grzechu czyni z ciebie niewolnika na całe życic." Cóż jednak znaczy „samodzielność w postępowaniu" czy też „własne motywacje"? Nie oznacza to - bynajmniej - oddalenia i separacji. Oznacza coś zupełnie innego: współtworzenie ludzkiej wspólnoty, współbycie z in­ nymi. Grzech, o którym pisze Campbell, tworzy w istocie pozór, iż konkretne znaczy izolowane. Nie jest to prawdą: rzeczywisty konkret możliwy jest nic w oderwaniu, lecz w dialogu. Dialog jest zresztą ulubioną formą wypowiedzi Campbella - większa część jego twórczości to nic innego jak zapisy rozmów. Potęga mitu powstała w oparciu o telewizyjny wywiad - jest nic tyko wykładem poglądów jej autora, lecz także świadectwem roli, jaką pełnił on w amerykańskiej kulturze. Roli po trosze guru, po trosze kaznodziei, „urzędowego" interpretatora „mitycznych" wątków współczesnego świala. Więcej nawet: przewodnika po New Age. Iwona Kurz: POP-mitologie Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności. P o d redakcją Dariusza C z a i , Universitas, Kraków 1994 Autorzy zamieszczonych w zbiorze Mitologie popularne szkiców potwierdzają przemianę, jaka dokonała się wewnątrz antropologii kultury. W ostatnich latach jej jawnym polem zainteresowań stalą się współczesna kultura popularna. To pojęcie sprawia trudność. Nie tyle chodzi (u o kłopot z definicją, co o emocjonalną aurę, jaka towarzyszy jej przedmiotowi. Kultura popularna, niegdyś wstydliwie egzystowała na peryferiach badawczych, tymczasem, jak deklaruje Dariusz Czaja, który Mitologie popularne przygotował, należy się kulturze popularnej i dobre słowo, i rzetelny opis. W rozumieniu redaktora antologii oznacza ona mc tylko to, co powszechne (szczególnie w dobie przekazów masowych), ale też lo, co spontaniczne i żywe. Bliska jest w tym kulturze ludowej i jak ona stanowi „niejawny poziom świadomości zbiorowej, miejsce współistnienia różnych systemów kulturowych, przestrzeń przejawiania się odległych historycznie treści kultury, obszar kulturowej pamięci". Ta zmiana w nacechowaniu pojęcia wspólwystępujc tu z - szerszym i donioślejszym - zwrotem w postawie antropologicznej. Kieruje on uwagę na kulturę własną, wewnątrz niej odkrywa myśl nieoswojoną. 100 wymaga od nas zdziwienia samymi sobą. Takie ujęcie nie jest zupełna, nowością w etnologii: Czaja przywołuje nazwiska Bataille'a, Caillots, a także pierwszych surrealistńw. Mitolagie popularne mają też podobna do surrealistycznego kolażu formę. Mieszają się tu tematy, problemy i style, często kontrastują ze sobą postawy i opinie. Teksty obejmują wiele fenomenów kultury współczesnej - dotyczą reklamy, jej ikono­ grafii i sposobu oddziaływania, wzorców fabularnych serialu tclewizyj; nego i opowieści fantasy, świętości komputera, ale też ikonografii magazynów erotycznych czy roli Pałacu Kultury i Nauki w krajobrazie Warszawy i krajobrazie mentalnym jej mieszkańców. Oprócz stawia­ nych wprost, wiele zagadnień pojawia się na marginesie, mimochodem, można wręcz zestawić katalog tematów gotowych do podobnej analizyUwaga autorów skupia się na niewielkim wycinku rzeczywistości, by°* każdego z drobnych przejawów codzienności przejść do szerszej perspektywy współczesnej kultury, a ściślej - mitologii. Fragme"' taryczność ujęcia sprawia, że książka mimowolnie oddaje pewie» aspekt naszej współczesności. Andrzej Muszyński w analizie reklam Beneltona pisze o tym, za Sonlag: „Świat przekształca się w serię lu " 2 0 �nołączonych elementów, ulega atomizacji. W zamian za utratę wrażenia spoistości, zyskujemy przekonanie o jego zagadkowości". Nie dotyczy 10 jednak tylko fotografii i przekaźników audiowizualnych, choć jest dla nich najbardziej charakterystyczne. Tendencja ta znajduje potwier­ dzenie w sporej ostatnio liczbie publikacji naukowych, które maja formę zbioru szkiców jednego lub kilku autorów. Koresponduje to leż z ważną cecha. ja^a mitologiom współczesnym przypisuje Barthes. W swojej definicji z początku lat siedemdziesiątych, zauważa on, że mit dzisiaj przestał być fabularną opowieścią, a stanowi raczej zbiór skojarzeń i stereotypów słabo powiązanych. Stereotyp zaś to mocno okrojony symbol, ślad po sacrum, najprostszy budulec światopoglądu potocz­ nego „To, co w micie i symbolu jest tajemnicze i irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione, przełożone na pojęcia, zracjonalizo­ wane" - pisze Zbigniew Benedyktowicz. Raj na przykład redukuje się do miejsca wiecznej szczęśliwości, utopii osiągalnej - bo wymiernej, wyznaczonej w cenie rajskiego produktu (reklama batonika Bounty czy samochodu). Według Eliadego, „na wszystkich poziomach ludzkiego doświadczenia, nawet łych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje wartość egzystencji i tworzy wartości kulturowe". Ta myśl zdaje się przyświecać większości autorów prezentowanych lekslów. Ten obraz dzisiejszej mitologii wydaje się jednak niepełny. Jak zauważa Ludwik Stomma, w poszukiwaniu odwiecznego nie można zapominać o tym, co zmienne, zdeterminowane społecznie. Językowe i wizualne kalki, którymi przemawiają do nas dawne symbole, to już metajęzyk, system nabudowany na innym. Trudno też problem nowych technologii i przekaźników sprowadzić do tego, że „zajmują one dobrze wygrzane przez poprzedników miejsca i pomagają człowiekowi pozo­ stać sobą". Tym, co zbliża mitologie popularne do wyobrażeń społecznych, jest także perspektywa poznawcza. Fenomeny kultury popularnej rzadko są przyjmowane do wiadomości, nieuświadamiane oddziałują raczej jak apele emocjonalne. Potwierdza to pewną - w istocie odwieczną - cechę myślenia ludzkiego. Za Aronsoncm można ją nazwać skąpstwem poznawczym - człowiek szuka tego, co znane i oswojone, rzadko w decyzjach kierując się racjonalnym „winien i ma". Paradoksalnie, chętniej odpowiada nawet na bodźce hiperrealne niż na realne („przerealnione", chciałoby się powiedzieć, nienaturalne zdjęcia reklamowe i katalogowe). To „poszukiwanie znanego" prowokuje do wyrażenia jeszcze jednej wątpliwości - na ile „znane" oznacza dzisiaj to, co związane z. sacrum, na ile już tylko to, co oswojone przez telewizję? Te pytania jednak - istotne, jak sądzę, dla kultury współczesnej - potwierdzają, że analiza kultury popularnej jest ważna i cenna poznawczo. Mitologie popularne są lego świadectwem, choć syg­ nalizują - jak pisałam - przemianę szerszą. Postawione obok Potęgi mitu Campbella czy Wyobrażeń społecznych Baczki oznaczają zwrot ku codzienności, ku temu, jak mit i jaki mil kształtuje doświadczenie potoczne. Z drugiej strony, podobnie jak coraz częstsze próby budowa­ nia społeczności lokalnych - Małych Itak - książka mieści się w ramach antropologii, która odbiorcy pozwala określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ryzyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią. Robert Sankowski: Kino, telewizja i co dalej? Po kinie?..., wybór, w p r o w a d z e n i e i o p r a c o w a n i e Andrzej G w ó d ź , K r a k ó w 1994, s. 3 0 4 Przeszło rok temu brytyjska prasa i telewizja zwróciły uwagę na gwałtownie rosnącą od jakiegoś czasu wśród młodzieży popularność gier elektronicznych. „Czy gry wideo zastąpią rock'n'rolla?" - pytali dziennikarze popularnych pism i audycji telewizyjnych. I mieli ku temu powody. Okazało się. że młodzi Brytyjczycy odwrócili się w znacznej mierze od muzyki rozrywkowej i większą część wolnego czasu spędzają przed ekranem telewizora z joystickiem w ręku. a od nowości płytowych bardziej interesują ich kolejne wersje gier przygodowych. Ta fascynacja elektroniczną rozrywką wytworzyła nawet nowy typ subkultury. Zwo­ lennicy gier stworzyli własne kluby, wydawali pisma, organizowali zjazdy... Z pozoru to tylko błaha ciekawostka, która mogła zainteresować czytelników pism brukowych. W rzeczywistości mamy do czynienia zjednym z wielu świadectw technologicznej i - może przede wszystkim -kulturowej zmiany (rewolucji?), klóra dokonuje się w naszych oczach. Media elektroniczne skutecznie zawładnęły rzeczywistością. Przestały być jedynie narzędziem pracy czy źródłem rozrywki. Nic są czymś nowym, niezwykłym. Nie są dodatkiem do otaczającego świata. Siały się jego częścią. Przesiały też być środkiem komunikacji. Stały się p o ś r e d n i k i e m niezbędnym do interpretacji świata zewnętrznego. A może raczej do przyswajania pewnej wersji zinterpretowanego już świata. Tym samym bezpowrotnie skończyła się epoka supremacji kina oraz układu komunikacyjnego przez nie wytworzonego. Złego założenia wychodzi autor antologii Po kinie?, a także aulorzy zamieszczonych w niej lekstów. „Choć «czerń» kina [...] istnieje nadal li zapewne długo jeszcze istnieć będzie) - pisze Gwóźdź we Wprowadzęm - to przecież swe imaginacje dzielić ona musi dziś już nie tylko (jak 'n było jeszcze na początku lat siedemdziesiątych) z wszędobylskością •elewizyjnej ikonosfery, lecz nadlo z wieloma innymi praktykami oralnymi. Wszystkie one - każda na swój sposób wymazują bezwzględnie «tańczący promień projektora», zastępując go własnymi Porządkami przedstawieniowymi i mentalnymi." Zdaniem Gwoździa, wiedza o środkach masowego komunikowania tniala do tej pory w Polsce ograniczony zasiąg dyscyplinarny i wąski, Poliiologiczno-socjologiczny profil. Stąd „intencją proponowanego *yboru jest przełamanie owego milczenia wokół tzw. nowych mediów. Przekaźników elektronicznych albo - jak wolą niektórzy - nowych echnologii informacyjno-komunikacyjnych". To „przełamanie milzenia" oznacza tu przede wszystkim zmianę orientacji badawczej, sozic odziedziczona po filmoznawstwic tekslocentryczność „starej" "ryiyki ma być zastąpiona skierowaniem uwagi na procesy kullurowo"chniczne. Z lym twierdzeniem Gwoździa trudno się nie zgodzić. Nauka jncdiach rzeczywiście obciążona jest w Polsce tradycją filmoznawczą. T^ażona jest również filmoznawczą terminologią. Zresztą, skoro *a o terminologii, nie do końca wiadomo nawel. jak nazywa się nawiana tu dziedzina wiedzy. G w ó ź d ź na przykład używa zamiennie L kilku terminów: wiedza o komunikowaniu masowym, wiedza o środ­ kach masowego przekazu, teoria mediów. Sprecyzować warto by również, jakie właściwie media powinny nas tu interesować. Tę akurat wątpliwość Gwóźdź stara się rozwiać już we Wprowadze­ niu. „Pojęcie nowych mediów - pisze - odnoszę do tych wszystkich elektronicznych środków przekazu, klóre nastąpiły po telewizji (pierw­ szym masowym przekaźniku elektronicznym), wykorzystują cyfrowe (nieciągłe, oparte na opozycjach binarnych) kodowanie sygnału trans­ misji i utrwalania informacji w miejsce kodowania analogowego (ciągłego, opartego na podobieństwie), przechowują wreszcie informa­ cje na nośniku magnetycznym, a nie - jak film czy tradycyjna fotografia - na nośniku fotochemicznym [...] Należą tu: komputer jako swoiste hipermedium [...] Nowe praktyki slarej telewizji (leletekst, wideoteksi, gry telewizyjne, video on demand), wychodząca ze stadium doświad­ czeń telewizja wysokiej rozdzielczości, wideo, gry wideo czy wreszcie pracująca na bazie cyfrowego wideo płyta wizyjna lub [...] tzw. interaktywna płyta kompaktowa ( C D - Interactive). (...) W obrębie nowych mediów sytuuje się na ogół także nowe (choć nadal analogowe) kanały dystrybucji tradycyjnej telewizji (telewizja kablowa, satelitarna, środowiskowa, płatna itd.)." To szczegółowe wyliczenie jednak mnoży tylko kolejne wątpliwości. Oto bowiem Gwóźdź wymienia wśród nowych mediów telewizję. Nie chodzi tu jednak o „typową" telewizję, lecz o specyficzne, nowe formy jej funkcjonowania Ale na trzynaście zamieszczonych w antologii tekstów temat telewizji, w mniej lub bardziej bezpośredni sposób, podejmuje sześć, w lym trzy zajmują się telewizją jak najbardziej tradycyjną. Czy jest w tym sprzeczność? Otóż nie całkiem, ponieważ telewizja dziedziczy po kinie wiele technik i nadal wykorzystuje analogowe metody kodowania i utrwalania informacji. Nie jest przy tym jego bezpośrednią konsekwencją ani kontynuacją. W antologii znalazł się między innymi tekst Caselliego i Odina, gdzie autorzy poddają analizie zachodzącą w telewizji zmianę sytuacji komunikacyjnej: od układu tradycyjnego, gdzie widz jest jedynie biernym odbiorcą, przechodzimy do sytuacji dialogowej. Żaden z tych układów nie występuje dziś autonomicznie, oba koegzyslują ze sobą Takich przykładów przenikania się (a m o ż e raczej ścierania) starych i nowych praktyk komunikowania jest w telewizji więcej. Choć po części wciąż pozostaje ona dlużniczką kina, jesl jednocześnie pierw­ szym nowym medium. Właśnie z lego powodu zasługuje na uwagę I może dlatego tak dużo w antologii znalazło się tekstów właśnie o telewizji, a zabrakło na przykład artykułów o C D - Interactive. Zabrakło leż w końcu tekslu o rzeczywistości wirtualnej. A przecież to dopiero one w pełni, jak chce Gwóźdź, nie tylko transportują znaczenia, ale i dzięki sprzężeniu z umysłem wytwarzają nowe stany świadomoś­ ciowe. We Wprowadzeniu Gwóźdź nazywa antologię „zaproszeniem do wędrówki po mało u nas spenetrowanym obszarze wiedzy o komuniko- 101 �waniu masowym". Po kinie?... lo rzeczywiście swoiste zaproszenie do wędrówki po rozmaitych zakresach problematyki. I lak tekst Norberta Bolza Rozstanie z galaktyką Gutenberga jest analiza zmian, jakie dokonały się w kulturze europejskiej w ciągu ostatnich dwustu lal A obok niego znajdują się artykuły tak szczegółowe, jak tekst autorstwa Gillian Skirrow Piekielna wizja: analiza gier wideo. Z zamieszczonych w Po kinie?... artykułów nie wyłania się żadna propozycja metodologiczna, żadna koncepcja umożliwiająca spójne, całościowe ujęcie sygnalizowanej problematyki. Być może nic mogło być inaczej. Nie takie jest w końcu zadanie antologii. A i zjawiska, o których tu mowa, wydają się zbyt nowe i zbyt dynamicznym podlegają przemianom. Zdaje sobie z lego sprawę Gwóźdź, gdy zastrzega, że „antologia [...] nie rości sobie pretensji do ustalania ram dyscyplinarnych teorii mediów (nadto wybiórczy jest proponowany w niej repertuar tekstów i dość szczególny ich zakres problematyki), co najwyżej proponuje marszrutę, która mogłaby nas przybliżyć ku projektowi takiej dyscypliny. Chodzi, krótko mówiąc, o wyzwolenie dyskusji...". Aneta G ó r n i c k a - B o r a t y ń s k a : Zrozumieć egzystencję Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, P a ń s t w o w y Instytut Wydawniczy, W a r s z a w a 1992 1. Nie spotkałam dotąd ani filozofii tak bliskiej życiowemu kon­ kretowi, ani tak uwznioślającego codzienność opisu świata, jak w Szcze­ linach istnienia Jolanty Brach-Czainy. Autorka mówi w tej książce nie tylko we własnym imieniu, choć doświadczenie jednostki stanowi kanwę tej filozoficznej opowieści. Mówi w imieniu pewnej wspólnoty. Nic określa jej. wydaje się jednak oczywiste, że doświadczeniem podstawowym ustanawiającym tę wspólnotę jest świadomość własnego istnienia - umykającego w codzienność, ograniczonego czasowo, zmierzającego nieuchronnie ku śmierci. Jednak nic tylko z powodu odczuwania wspólnoty doświadczeń ogólnoludzkich ta książka wydała mi się tak bliska. Intuicyjnie odebrałam ją jako wyznanie kobiety. Sądzę, że nie mógłby jej napisać żaden mężczyzna. Piszę „sądzę", piszę „intuicyjnie", gdyż. trudno będzie mi to udowodnić w języku dyskursywnym. Brach-Czaina nigdy przecież nic mówi wprost o swojej płci ani o doświadczeniach z niej płynących. Przyjęło się uważać, że kobieta znacznie bardziej potrzebuje kon­ kretu, jako że dużo głębiej zanurzona jest w codziennej egzystencji. Jolanta Brach-Czaina świadomie wybiera konkret na przekór abstrakc­ jom, a odłamków powszechnego sensu poszukuje w najzwyklejszych, najbardziej powszednich formach naszego istnienia. Spośród nich wybiera kilka kluczowych - spotkanie z owocem wiśni, poród, krzątaninę... Tylko istoty płci żeńskiej mogą rodzić i w paradygmacie kultury ukształtowanym w dużym stopniu przez patriarchat lo kobiety karmią i opiekują się przestrzenią domu - sprzątając, zmywając, gotując. 2. Istnienie jest wartością - oto założenie wstępne i podstawowe. „To, o czym chcę mówić - pisze autorka - dotyczy istnienia w postaci egzystencjalnego konkretu, którym jest zarówno napotkany kamień, jak i każdy z nas." T a bezpośrednia forma istnienia jest jedyną, o klórej możemy mówić: tworząc abstrakcyjne systemy słyszymy jedynie milczenie. „Myślę, że gdy filozofowie mówią z rozpaczą o milczeniu bylu, wynika to z niezrozumienia mowy byiu, który nie zwraca się do nas jako całość, lecz poprzez konkret egzystencjalny, drobiny znaczące. To prawda, że zdolne są sugerować glos całości, ale zawsze dźwięczący w drobinach istnienia." Ustanawianie i analizowanie obiektów egzys­ tencjalnych lo poznawanie swojej sytuacji bycia w świecie. Autorka włącza się w pełni świadomie w nurt filzofii egzystencjalnej, sama w kilku miejscach powołując się na Heideggera i Kierkegaarda. Jednak codzienność, życie oswajane z dnia na dzień, u Heideggera jest złudzeniem, usypia człowieka i zaciera poczucie obcości bytu. Tylko niezwykłe okoliczności wytrącają człowieka z rutyny i mogą mu przynieść zrozumienie istnienia. Troska, żeby użyć pojęcia języka egzystencjalistów, zaciemnia i oddala Trwogę. Ta zaś jest poznaniem Brach-Czaina jednuk pokazuje inną drogę. Celem jest poznanie siebie. „Spotkanie z drobinami bytu, choć polega na udzieleniu im uwagi, dotyczy naszego istnienia [...] Gdy próbujemy zrozumieć przesłanie płynące ku nam od egzystencjalnego konkretu, ostatecznie dochodzimy do rozumienia siebie." Poznanie lo osiągnąć można nic żądając spotkania z bytem jako całością, lecz przez jego konkretne emanacje. Inaczej - zrozumieć siebie można przez analizę swojego bycia w świecie. Każde zdarzenie czy przedmiot jako obiekt egzystenc­ jalny ukazuje w omawianej książce uniwersalny sens istnienia. Codzien­ ność zaś, poddana nieustannej refleksji, nie ujawnia wobec nas wrogości. „Skoro nasze istnienie przebiega głównie w doświadczeniu potocznym, pośród czynności zwykłych, lo odmawiając im znaczenia unieważniamy się sami." A jednak codzienne czynności, choć niedoce­ niane, są istotną walką. „Trzeba sprzątać. Usuwać. Każdego dnia od nowa porządkować." Każdego dnia „Wstajemy. Myjemy się. Jemy śniadanie. Pracujemy. Robimy zakupy. Przygotowujemy jedzenie. Jemy. Zmywamy. Pracujemy". I tym samym podejmujemy wyzwanie oparcia się nicości, wchłonięcia nas przez nią. 3. O porodzie mówi się często jako o rozwiązaniu. Kobieta oczekuje rozwiązania, czasem w oczekiwanym terminie spodziewane rozwiąza­ nie nie nadchodzi. Rozwiązanie sugeruje zakończenie, oznacza też wyzwolenie, pozbycie się więzów. U Brach-Czainy studium o egzysten- 102 cjalnym znaczeniu porodu niczego nie kończy, nie zamyka. Stan inowi jednak wątek kulminacyjny, znajduje się w centrum rozważań. Jest ostatecznym momentem wstąpienia w istnienie. „Kula energii prze­ szywa rdzeń kręgosłupa rwąc w dół. Oddech przemienia się w krzyk. Bolesna błyskawica. W dól. w dól, w świat. Odwrotny kierunek procesu Przeciwne zadanie. Tu nie chodzi o oddalenie, lecz o przerwanie izolacji. Chodzi o lo, by w istnienie wstąpić. Krzyk. Pot. Krew. Pełnia" Poród to akt nie pozostawiający wyboru, nie dający możliwości wycofania się, rezygnacji. Dokonując się, jest Rozwiązaniem. „Rodze­ nie jest świadectwem zgody, aktem bezwzględnie optującym u wartością istnienia. Jest wyznaniem wiary w istnienie, potwierdzonym w sposób najbardziej oczywisty, jakim jest wyłanianie kogoś z własi ciała. Nic z gliny, nie z. cudzego żebra, lecz z siebie Kto zaświadcza o niewygasłej wierze w sens bylu. Kto rodzi się, warlość istnienia poświadcza." Poród egzystencjalny jako pot dzenie wiary w sens i wartość istnienia opisywany jest przez of realnego, fizycznego porodu. Uczestniczą w nim dwie istoty - ta, rodzi, i ta która się rodzi. Pleć istoty „wyłaniającej kogoś z wł, ciała" jest zdeterminowana przez prawa natury czy też - ol w porządku istnienia. Żywe próbuje rozedrzeć ciało rozsadza je od środka To ja jestem opasującym ciałem Bramą światła (...) To ja jestem jego Śliską drogą Krwawą drogą iwiata Ten fragment, proza w formie litanii, kończy się dwoma wi kolędy: „Liii, liii, łaj. Niebieski Dziedzicu". Relacja między się i rodzącą, a więc relacja macierzyństwa staje się sakralną inicj w istnienie. Tylko akt narodziny oglądany z perspektywy matki ostateczną zgodą na świat, akceptacją siebie i bytu. 4. Egzystencja człowieka składa się z powtórzeń. Wstajemy, je pracujemy, sprzątamy, rodzimy się, umieramy. Prawo powtórzeni; którego autorka nie formułuje explicite, jest stałe i niezmienne w każdej ludzkiej przestrzeni i czasie. Za Kierkegaardcm umieszczę pojecie powtórzenia w kontekście dwóch typów istnienia - estetycznej i etycznego. „W estetycznym oglądzie świata - pisze Kierkegan - powtórzenie jest błędem. Dla estety życie nic posiada ciągłości U logiki. Jeżeli pragnie czegoś, to jedynie przyjemności, rzeczy pikant­ nych, zaskakujących, ciekawych [...] Esteta nic życzy sobie powtórzeni! [...] Egzystencja etyczna podkreśla znaczenie ciągłości życia i wiernos" sobie [...] Tylko raz można uwieść dziewczynę, lecz żonę można kocił nieprzerwanie, dzień za dniem - i w ó w c z a s można powiedzieć, iż ży się w powtórzeniu."' Człowiek etyczny to ten. który wybrał ciągło i konkret życia. Dla niego codzienność nie jest nieznośną rutyna,, < objawianiem się wieczności. Jak podmiot książki Brach-Czainy, we dzienności poszukuje sensu i wartości istnienia. Esteta natomiast wo czuje się nienasycony i wciąż szuka nowych podniet. „CzIoW etyczny pragnie każdej chwili, trywialnej na równi z porywającą, cudowność chwili nie wypływa z jej poruszającej zawartości, ' wyłącznie stąd, źc została wybrana. [...] Dla człowieka etycziW chwila napełnia się blaskiem wieczności, bo została y * Podmiot, poszukujący w codzienności szczelin, ujawniających * J istnienia, wybiera powtórzenie. Jest typem etycznym Nie sz* niczego, co nowe. próbuje jedynie przekształcić konkrety w egzyt** jalne obiekty, a więc wybrać jc. dostrzec, zapragnąć ich i wciąż na no* ponawiać próbę poznania. W Szczelinach istnienia obowiązuje poelj*• powtórzenia. Przez książkę przewijają się wciąż te same motywysame obiekty egzystencjalne poddane zostają analizie. Nawet w r szczególnych akapitach autorka nie unika powtórzeń słów. Życie 0W_ na powtórzeniu ma ciągłość i sens. Jego wartość objawia się * ^ wtórzeniu. w 1 ! PRZYPISY Soren Kierkegaard Powtórzenie. Warszawa 1992 Tamże. D r a l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70538ce676ccda22dbc84a6d7bef427d.pdf 6a25e0181f981aeab9845504d6e68bfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3668 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3445 Title A name given to the resource Historia i etnologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia i etnologia Wprowadzenie Dawny to czas. kiedy w akademickim obiegu pojawiał się i z różną intensywnością odżywał stereotyp, wedle którego historię i etnologię więcej dzieliło niż łączyło. Historyk, miał jakoby zajmować się lym, co nasze i cywilizowane, etnolog tym, co dzikie i obce. Historia miała odnotowywać nade wszystko zmienność, etnologia rejestrować trwanie. Historyk - ta różnica mocno rzucała się w oczy - analizował w swej pracy źródła pisane, etnolog opiera! się na świadectwach przekazywanych ustnie. Historia miała mieć do czynienia ze społeczeństwami „gorącymi", etnologia ze społecznościami „zimnymi", te pierwsze, jak powiadano, były uwikłane w his­ torię, te drugie, ochrzczono mianem „ludów bez historii". W badaniach historycznych głównym bohaterem miał być Czas, w poszukiwaniach etnologicznych Przestrzeń. Z perspektywy dzisiejszej, ten sposób myślenia o dwóch bliskich przecież sobie (nie tylko z instytucjonalnych wzglę­ dów) dyscyplinach humanistycznych jest już wyraźnie démo­ dé - może mieć co najwyżej wymiar anegdotyczny. Po osiągnięciach szkoły „Annales", po śmiałym metodologicznie przeformułowaniu kwestionariusza badawczego a zwłaszcza po zwrocie w stronę historii mentalności, czego wyraźnym sygnałem było opublikowanie w połowic lat siedemdziesią­ tych pomnikowego trzytomowego dzieła Faire de l'histoire pod redakcją Jacqucs'aLe Goffa i Pierre'aNora, utrzymywa­ nie tezy o poważnych różnicach dzielących etnologię i histo­ rię, mówienie o radykalnej rozbieżności interesów poznaw­ czych obydwu dyscyplin, może być już tylko albo owocem ignorancji albo kiepskim żartem. Nie dziwi zatem, że w pub­ likowanych kilkanaście lat temu na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej" materiałach do słownika clnologicznego, mających w zamierzeniu jego autorów określić inspiracje metodologicz­ ne tzw. nowej polskiej etnologii, obok haseł, które pojawić się lam z natury rzeczy musiały, tj Jan Stanisław Bystroń, Władymir Propp czy Marcel Mauss, znalazło się również miejsce dla krótkiej, encyklopedycznej informacji o „Nouvellc Histoire" autorstwa Ludwika Stommy. Postulowana tam, za Le Goffem, fuzja antropologii i historii, propozycja stworze­ nia nowej jakości: antropologii historycznej, stawała się faktem. Na półce polskiego etnologa, obok bibliograficznego kanonu - Antropologii strukturalnej czy Argonautów Zachod­ niego Pacyfiku - pojawiły się przekłady studiów historycz­ nych jak i prace polskich autorów, które w praktyce realizowa­ ły postulat zbliżenia obydwu nauk. Strach w kulturze Zachodu J. Delumeau, Montaillou, wioska heretyków E.Le Roy Laduric. Bitwa pod Bouvines G.Duby, Ser i robaki C.Ginzburga, Problemy średniowiecznej kultu/y ludowej A.Guriewicza, Podanie o Piaście i Popielu J.Banaszkiewicza, Wzloty i upadki królów Francji L.Stommy, by pozostać przy kilku ważniej­ szych pozycjach, stały się nie mniej istotne dla edukacji antropologicznej niż dzieła szacownych klasyków naszej dyscypliny. Etnolodzy oswoili się z obecnością antropologii w historii i historii w antropologii. Nie dziwi już ani Clifford Geertz (Works and Lives) dający przypis do książki Lc Roy Ladurie ani Carlo Ginzburg {Sabat czarownic - w tym numerze) powołujący się na prace Eliadego i Proppa... Najwyższa więc już chyba pora na dokładniejsze przyj­ rzenie się wzajemnym związkom pomiędzy historią i ant­ ropologią, zdyskontowanie obecnego „stanu posiadania". Właśnie bliższemu rozpoznaniu i opisaniu podobieństw i róż­ nic, pokrewieństw, ale i swoistości obydwu dyscyplin, wska­ zaniu problemów, przed którymi stoją etnolog i historyk, poświęcamy tym razem ten, kolejny już, po numerach etnograficznych („litewski" i „ukraiński") i interdyscyplinar­ nych („eliadowski", ..Eco-logiczny" i „ekologiczny", „teat­ ralny", „filmowy", „literacki"), monograficzny tom naszego kwartalnika. Ktoś złośliwy, albo - co na jedno wychodzi - spostrzegaw­ czy, mógłby zwrócić uwagę, że wziąwszy pod uwagę wspo­ mniane wcześniej przełomowe daty, istotne dla zbliżenia historii i etnologii, spóźniliśmy się z wydaniem tego numeru o dobre kilkanaście lat. W zdaniu tym byłoby wiele racji, pod jednym wszakże warunkiem: że nauka stoi w miejscu. W ciągu tego czasu powstało jednak wiele prac rzucających nowe światło na naturę poznania historycznego i antropologi­ cznego, wskazujących na konieczność rewizji funkcjonują­ cych wcześniej w akademickim obiegu poglądów. Tak jak etnologia nic skończyła się na Lévi-Straussie (co wciąż u niektórych budzi niedowierzanie), tak wspomniane studia autorów wywodzących się z ..Nouvelle Histoire", jak i tych, którzy pozostawali w kręgu jej inspiracji, nie są przecież ostatnim słowem historiografii. Pojawiły się nowe problemy a wraz z nimi nowe pytania, nowe wątpliwości. W miarę możliwości staraliśmy się ten fakt uwzględnić. Zależało nam przy tym, aby kwestie wzajemnych związków i uwikłań etnologii i historii, jak i problemy wynikające z ich uprawia­ nia oświetlić z obydwu stron, toteż obok etnologów piszących 0 historii (w obydwu znaczeniach pojęcia - hi.sluiiogralii 1 dziejów), dajemy sporą dawkę tekstów pisanych przez historyków i historyków sztuki, w których odnaleźć można liczne nawiązania - wprost lub pośrednio - do pytań przez etnologów stawianych. W charakterze krótkiego anonsu, chciałbym wskazać wy­ woławczo na kilka istotnych dla etnologii i historii tematów, które wyłaniają się w trakcie lektury pomieszczonych w tym numerze artykułów. Wspomniane już wcześniej zjawisko antropologizacji his­ torii, ukierunkowanie badań historycznych na sferę mentalno­ ści (mentalité, choć jest pojęciem semantycznie nieostrym, wciąż pozostaje użyteczną kategorią poznawczą), zwrot ku nawykom myślowym, wyobrażeniom zbiorowym, mental­ nym przyzwyczajeniom, owej psychologii zbiorowej, której nieuświadamianc struktury bada antropologia, rekonstruują 3 �w swych artykułach Wojciech Wrzosek i Aron Guriewicz. Z kolei Clifford Geertz, w błyskotliwym myślowo i stylistycz­ nie wyrafinowanym (z tego powodu redakcja składa tłuma­ czowi wyrazy współczucia, ale i podziękowania za trud włożony w przekład) eseju, odsłania obydwie strony medalu: odwołując się do kilku wydanych ostatnio studiów pokazuje wzajemne przenikanie się historii i antropologii, nieodzowność tych dwóch perspektyw w badaniu ("aktów kulturowych, zwraca uwagę na równocześnie zachodzące procesy antropologizacji historii i uhistorycznienia antropologii. Tak wnikliwie dyskutowaną od pewnego czasu w etnologii i powracającą przy różnych okazjach (budzącą przy tym wiele emocji) kwestię statusu dyscypliny - czy ma ona być umiejs­ cawiana bardziej po stronie nauki (science) czy sztuki (art), czy jest (powinna być) prostą syntezą czy raczej hybrydycznym połączeniem obydwu (Geertz), czy ma być obiektywizu­ jącym monologiem czy może współ-czującym dialogiem - odnajdziemy w prezentowanych tu rozważaniach histo­ ryków. Dość symptomatyczne przy tym, że dochodzi w nich nierzadko do głosu akcentowana również prze/ wielu etnolorów niechęć do DoVvtvwistvczncBo płaskiego Jednowymia­ rowego modelu humanistyki mówi sie o zagub eniu di .logi­ cznego aspektu poznania humanistyczna Tik charaktemivc/ne dla współczesne, nauki nozbvcie sié P u n k ó w i metod Doznania nazwanych poznaniem artystycznym doprowadzi lo do sytuacji kićdy dialogiczna. utożsamiająca refleksja 0 sztuce stała się niemożliwa. (...) Nic możemy pozwolić na to, aby to język mówił nami, a nie my językiem, nie możemy też pozwolić by wszelkie łączone z procesem twórczym dychoto­ mie takie jak na przykład bieguny przypadku i konieczności, spontaniczności i kontroli, bezpośredniości i pośredniości, improwizacji i kalkulacji, stwarzania i odkrywania, uczucio­ wości i zmysłowości łączono jedynie ze sztuką. Są to bowiem dychotomie bliskie również opisowi sztuki (...)". (W. Okoń) Ten głos historyka sztuki dobrze współbrzmi z postulatami wysuwanymi w gronie antropologów i historyków. Podobnie, w uwagach Franklina Ankersmita, jednego z rze­ czników narralywistycznej koncepcji historii, powraca (zaró­ wno w artykule i jak i w wywiadzie) ów wątek nadmiernego unaukowicnia (czy też może: przenaukowienia) historii, pry­ matu Metody nad wyobraźnią, w związku z czym postuluje on konieczność przywrócenia, na wzór klasyków pisarstwa histo­ rycznego, poznaniu historycznemu emocji, żywego - waż­ nego dla nas, tu i teraz - doświadczenia przeszłości, swego rodzaju twórczego subiektywizmu: „Historia jesl pisana przez całkowicie odczłowieczonc abstrakcyjne jednostki które po prostu orzekają o prawdziwości Jakiegoś fragmentu nr/c szłości. I myślą oni, że mówią nam o wfele więcej na temat nr/cszłości niż robili lo Michelet czv Tocaucville ale w osta cc/nvm rachunku lo zabito historie" (Pochwała narrai wizm) ' Faire de Fhistoire - głosili kiedyś manifestacyjnie histo­ rycy z „Annales". Niewykluczone, że z opublikowanych w ostatnich latach tekstów etnologów, dałoby się ułożyć sporą antologię pt. Faire de l'ethnologie... Wyzbyci złudzeń, jedni 1 drudzy, coraz bardziej oswajają się z nietzscheańskim sloga­ nem: „fakty są głupie". W niebyt odchodzi „patos empiryzmu" (Guriewicz), dodajmy: wąsko i naiwnie pojmowanego em­ piryzmu, zgodnie z którym wystarczy tylko zgromadzić fakty, a już one same ułożą się w stosowny porządek, odsłaniając 4 przed czytelnikiem „jak to było naprawdę". Pomiędzy zdarze­ niem z przeszłości a historykiem leży tekst „i to w zasadniczy sposób zmienia badawczą sytację" (Łotman). Wiemy już, że rzeczywistość, którą znajdujemy w tekstach historyków i etnologów jesl myślowym konstrukicm. Poważną rolę w tym tworzeniu, „robieniu" nauki, odgrywa język. Etnolodzy odkryli nie tak dawno (z przesadną chyba afektacją), że mówią prozą. Dosłownie. Okazało się, że etnologię się pisze, a jeśli tak, to z konieczności musi się ona zmierzyć z problemami strategii pisarskich, chwytów retory­ cznych, perswazyjności tekstu, metaforyki wypowiedzi itp. Ten „tekstualistyczny" nurt w antropologii znajduje swój bliski odpowiednik w zwrocie „narratywistycznym" jaki zaobserwować można od pewnego czasu w historiografii (jeśli chodzi oczywiście o skalę zjawiska, bo prekursorska w tej niŁitcrii ksi4żku H hîle * ti Metahistory. The Historical Imagination in ihe Nineteenth Century Europe i jkazała się już w 1971 roku ale doceniona została znacznie nóźnieii Same tytuły o tym'swiadcza- przykładowo' zbiór Writine Culture The PoeL and PoliL of Fthndvranhv (I986i mógłby zn-deźć swoic Ins.rz.ne o d b i c i e w The Wrhne nf fi S r i S t e T ^ T l A ZJ* LXeL L ™, S S L rZnSl Hilnl 3 z v TZrŹ, ZLlS opolskiej W zasadzie stosunkowo niedawno historycy bliżej zainte­ resowali się „ludem", owym „wielkim niemową" dziejów. Z niezwykle interesującego materiałowo i inspirującego metodologicznie tomu zbiorowego poświęconego poznaniu kultury popularnej (ludowej) w Europie od Średniowiecza po wiek XIX, przedrukowujemy artykuły Le Goffa i Ginzburga, dwóch czołowych przedstawicieli ..Nouvelle Histoire". Te, jak też inne teksty zamieszczone w tej antologii (godny uwagi jesl zwłaszcza artykuł Rogera Chartier o Bibliothèque Bleu, na który brakło już miejsca, a szkoda, bo dobrze dopełniałby uwagi Janusza Tazbira) pokazują dowodnie, że relacje pomię­ dzy kultura wysoka" i niska" elitarna" i popularna" sa bardzie, skomplikowane niż to"sie często'przyjmowało Raczei wzajemne związki i przenikanie niż prosta zależność i separacja Związki pomiędzy kultura uczona i popularna rzadko saprocesem jednostronnym" - puentuje swoje wywo Ginzburg. Interesująco przedstawia się również w prezentowanych tekstach złożony problem relacji między historią i mitem, pojmowanej jeszcze niedawno w klasycznej historiografii jako proste odwrócenie: historia miała informować o faktach (prawdziwych, rzecz jasna), mit miał być opowieścią nie­ prawdziwą, fikcyjną, zmyśloną. Subtelniejsza analiza poka­ zuje jednak, że nie unieważniając różnic, można w obydwu tych typach narracji o minionym odnaleźć, w różny sposób przejawiające się, formy pamięci (K. Hastrup). Z pojęciem mitu łączy się też kwestia zmienności i trwania. To ostatnie przejawiać się może w dziejach, lub w modyfikowanych, trawestowanych, „przebranych", ale zachowujących stalą „substancję" historiach, opowieściach mitycznych (D. Czaja). Z kolei Wiesław Juszczak kontynuując znane już po części czytelnikom „Kontekstów", rozważania z pogranicza historii �i filozofii sztuki (por. zamieszczona w tym numerze recenzję z Fragmentów [1995]) odnajduje w dziele Schopenhauera Świat jako wola i przedstawienie (w nowym tłumaczeniu J.Garewicza) bliskie swoim intuicjom poglądy o trwałej, niezmiennej, niepodległej czasowi, istocie sztuki. W tym kontekście uważnego namysłu wymaga, cytowana w jednym z tekstów, refleksja Hansa Jonasa: „Może nasza nienasycona żądza historii jest tylko wyrafinowaną grą. Może nieprawdą jest, jakobyśmy dla zrozumienia samych siebie musieli znać cała nasza prehistorie a do teeo ieszcze historie całei reszty ludzkości A ie.śli to iest prawda to może nic iest nrawda że musimy w tym sensie rozumieć siebie zebv bvc orawdziwvmi ludźmi. Dla tego celu ważniejsza może okaże się wiedza 0 wiecznym niż rozumienie doczesnego, może istotniejsze okaże się widzenie siebie w świetle tej pierwszej niż objaś­ nianie siebie przez to drugie." Pozostaje jeszcze pytanie o przyszłość jaka czeka historię 1 etnologię, pozostających jak na razie w „braterskich i przyja­ cielskich stosunkach". Czy dojdzie do ich całkowitego sto­ pienia, złączenia w jakiś nowy organizm, a jeśli tak, to czy któraś (która?) ze stron na tym ucierpi, czy którejś ze stron przyjdzie utracić tożsamość, czy jedna dyscyplina wchłonie drugą? Nie dysponuję żadną prognozą historyka w tej kwestii, konkluzja etnologa jest trzeźwa i pozbawiona złudzeń: ..troska ze strony Historii (...) że frymarczenie z antropologa­ mi doprowadzi ją do utraty duszy jest (...) niedorzeczna. Każde Dołączenie czy w formie pomieszania dyskursów czy jako zbieżność uwagi, z konieczności będzie gulaszem sDorzadzonym ze słonia i królika fweź iedneeo słonia iedneeo królika') w wyniku czcuo słoń nic oowinicn nad­ miernie martwić się co do przetrwania swego smaku Jeśli idzie o królika to 'przywykł on do układów". Geertz) Jak to będzie wyglądało faktycznie? Pożiwiom, uwidim... Dariusz Czaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a572c651a88f56f834a7af5e763fa587.pdf 36b8c27c4f4325ce33990f973c1d9bf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3112 Title A name given to the resource Bramy snu. O malarstwie Doroty Lampart, Bronisławy Piprek i Marii Muszał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.89-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski BRAMY SNU Są l u d z i e , d l a k t ó r y c h sen jest d o z n a n i e m równie r e . i n y m czynić, głosić, malowt.ć; w e śnie d o z n a j ą olśnień mistycznych j a k t o , c o p r z e ż y w a j ą w ż y c i u . Z d a r z a się n a w e t , ż e ś w i a t m a r z e ń W e śnie o b j a w i a ł się B ó g p r o r o k o m , a z i e m s k i e p o k u s y r o z p a l a ł y s e n n y c h m o ż e zawładnąć człowiekiem d o t e g o s t o p n i a , że odwró­ zmysły c o n a z o s t a j e n o r m a l n a h i e r a r c h i a w a ż n o ś c i i s e n s t a j e się ź r ó d ł e m wstrząsające największych doznań. D o b r y c h i złych. Marzeń, które w uciec o d rzeczywistości realnego życia, l u b — pozwalają gorzej — lęków, k t ó r e m o g ą zniszczyć, zdruzgotać siły o b r o n n e p s y c h i k i . O c z y ­ wiście zupełne dziennego przeciwstawienie s n u i rzeczywistości dnia co­ n i e m a sensu, son jest przecież projekcją naszej psy­ pustelników, sny pojaw-iały Abrahama, się w Jakuba, które w s t ę p o w a ł P a n w e własnej W uroczej cudowności Józefa, swojej Mojżesza sny osobie." k s i ą ż c e B r a n d s t a e t t e r a Prorok z Jonasz, której cytuję t e słowa: „Obecność Boża, nawiedzając w s n a c h śpiącego (Jonasza) nakładała n a niego wiązki, któro w y b r a n y jego boskie t r u d n e i ciężkie d ź w i g a ł n a j a w i e , uginając obo­ się p o d i c h c h i k i , naszych lęków i obsesji, w n i m o r g a n i z m reaguje n a z b y t b r z e m i e n i e m (...). I s t a ł o się, ż e P a n w e j r z a ł n a J o n a s z a i w s t ą p i ł s i l n o s t r e s y , w e śnie d o c h o d z ą do niego przez nie domkniętą bramę wej, genetycznej szarem życia, spychane w Jungowskie którym oszołomienia szczególnej zdolny się w — „archetypy". ujawniają się myśli i zbioro­ S n y są o b ­ wspomnienia przez nas w podświadomość. W e snach, p o d o b n i e j a k stanach czy (?) d o głosu ś l a d y p a m i ę c i , halucynogenami, wielkiego koncentracji — przyjmować sygnały, s n y wyprzedzające stajemy dochodzące fakty. Za mało zmęczenia, się n i c z y m odbiornik z zewnątrz. jeszcze Zdarzają wiemy t o l e p a t i i , p r e k o g n i c j i i t p . a b y stawiać u p r a w o m o c n i o n e o śnie, hipotezy, snu." rozwiązuje skomplikowane równanie, k o m p o z y t o r czością ? W i e m y o t y m n i e w i e l e , t r z y z n a n e m i p r z y k ł a d y m a l a r z y nieuezonych, to za mało na ukazanie z p r z e s t r z e n i z e w n ę t r z n e j j a k i w e w n ę t r z n e j . D l a t e g o sen u j a w n i a możliwości r z e c z y , k t ó r y c h jeszcze n i e umieliśmy, c z y n i e mieliśmy obraz i w t y m p o d o b n y j e s t d o n a t c h n i e n i a , olśnienia, w y k r a c z a ć p o z a n a s z e p r z e ż y c i a s p r a w i a , że n i e r z a d k o si? go j a k o w y r a z język trudny traktuje i n t e r w e n c j i s i l n i e z n a n y c h , znajdujących poza n a m i . Sprzyja się się t e m u f o r m a w j a k i e j o b j a w i a j ą się s n y , i c h do rozszyfrowania, a przecież — czujemy to — zwnązany z n a s z y m i p r z e ż y c i a m i . M o ż e t o właśnie s e n s t a n o w i pierwszą inicjację w grę słów — znaczeń — toczą nasze popędy, myśli, m a r z e n i a wych, s y m b o l i , grę którą z cenzurą n o r m kulturo­ świadomością t e g o co m o ż n a i n i e m o ż n a , w y p a d a w y p a d a . C e n z u r a d z i a ł a p r z y t y m w e śnie i n a c z e j n i ż w i nie proce­ odtwórczych związki między semantycznie w ostre w obrazy warstwie symboli. Język snów zdaje nacechowane znaczeniami, ukryte n a naszych się p r z y t y m z b l i ż o n y do tego, którym wróżących Cygankach kończąc. Symbol, znak, p o j a w i a j ą c y się w e śnie p r z e m a w i a d o n a s n i e w p r o s t , a p r z e z s w ą aluzyjność. Tłumaczymy sobie, mniej i t r a f n i e sens z n a k ó w p r z y p o m o c y czy metody bardziej wyraziście wolnych skojarzeń i i n t u i c j i . S y m b o l m o ż e b y ć w o śnie o d n i e s i e n i e m d o t e g o , c o m i a ł o miejsce, j a k też i przeczuciem (nadzieją, obawą) tego co się m o ż e stać. T a właśnie g r a znaczeń, e l e m e n t y e k s p r e s j i , f a n t a z j i , wyobraźni zbliżają sen do twórczości a r t y s t y c z n e j . I w jednym i w d r u g i m w y p a d k u m a m y d o c z y n i e n i a z interpretacją rzeczy­ wistości proces widzianej i przeżywanej. Prof. Kępiński tłumaczy t e n t y m , że w e swobodniej śnie struktury t w o r z y ć , n i e znajdują p r e s j ą w y m i a n y ze ś w i a t e m czynnościowe mogą się b o w i e m pod otaczającym. Dlatego się redukującą w marzeniu s e n n y m o b s e r w u j e się w i e l e o b r a z ó w o c h a r a k t e r z e a r t y s t y c z n y m , niezwykłych połączeń, które b y n i g d y n i e powstały n a j a w i e . " Są l u d z i e , d l a których doznań. Właśnie też nie wypowiedzi we śnie sen jest w o śnie p r z e ż y w a j ą , źródłem 1 najważniejszych wspaniałe wizje, objawia się i m P a n , s ł y s z ą g ł o s y z n i e b a , o t r z y m u j ą w s k a z ó w k i , c o m a j ą widzi dla jeszcze stylem już m ó w i ą c , c z y istnieją namalowany obraz ? Pytałem co prawda Dorotę L a m p a r t , c z y śnią s i ę j e j g o t o w e o b r a z y , j u ż t a k i e „ d o m a l o w a n i a " , a l e ze s ł ó w j e j n i e m o g ł e m się z o r i e n t o w a ć które w prowokowały obrazy. jakie były te sny, I d e n t y c z n e ? p o d o b n e ? Sądzę, że przyszłości w a r t o t e n p r o b l e m bliżej zbadać, sprawdzić, k t o i k i e d y o t r z y m u j e konkretną, „gotową" wizję o b r a z u , k t o zaś i k i e d y t y l k o ogólny „ f i l m " w y d a r z e n i a który t r a k t u j e — lując — ma­ p o d o b n i e j a k w i d z i a n ą r z e c z y w i s t o ś ć c z y scenę w y i m a ­ ginowaną. Z t e g o , co m ó w i ł a m i D o r o t a L a m p a r t m o g ł o w y n i k a ć , o jednym sny prorocze, sny — obrazie); sny — z nich, że widziała wydarzenia (które wzniesiona Niebo później z w i a s t u n y obrazów. M ó w i n p . po prawej stronie polany w p n i u w b i t ą s i e k i e r ę , z k t ó r e j p o c h w i l i w y ł o n i ł a się operują wróżbici, o d n i e j a s n y c h p r o r o c t w d e l f i c k i c h poczynając a czy choć syntetyzowała w obrazy malarza, (charakterystyczną że m i e w a ł a : c z y nieświadomość, ale przekształca wizji a r t y s t y f o r m ą ) a w i z j ą s e n n ą ? C z y śni „ w i z j ę " c z y g o t o w y , spycha pod — (czy rysunek) d o j e s t swoistą, w e r s j ą s n u w y r a ż a n ą n a m i a r ę t a k i j a k i może namalować ? Inaczej sach przebiegających w obszarze świadomości. N i e w y p i e r a , n i e w związków. się n r . d i c h t w ó r c z o ś c i ą w kontekście snów chciałbym i m zadać p y t a n i a o którycli w s w o i m w e śnie ? C z y o b r a z i n t u i c j i . W ł a ś n i e t o , że s e n p r z y n o s i i n f o r m a c j e , k t ó r e z d a j ą możliwych Co więcej, d o p i e r o teraz, zastanawiając c z a s i e n i e p o m y ś l a ł e m . J a k się m a o b r a z sformułować — frazę, m y o m a l a r z a c h . J a k i e b y w a j ą r e l a c j e m i ę d z y w i z j ą senną a t w ó r ­ b a r d z i e j p o d a t n a n a wszelkiego r o d z a j u bodźce, płynące odwagi słyszy k t ó r e j b e z s k u t k u p o s z u k i w a ł z a d n i a , m a l a r z ... w ł a ś n i e , p o m ó w ­ n i o w y k l u c z o n e j e s t j e d n a k , ż e p s y c h i k a n a s z a w f a z i e s n u s t a j e się zarówno 2 B r a m a s n u . . . W e śnie P a n p r z e m a w i a d o " w y b r a n y c h , u c z e ń ręka. T e n sen oddała dokładnie, bez pień, pionowo transpozycji. n a t o m i a s t ś n i ł o się j e j j a k o w i e l e s c e n , w i e l e poszczegól­ n y c h s e k w e n c j i , które później przedstawiła w k o n s t r u k c j i jednego obrazu. P o d o b n i e j a k L a m p a r t malowała s n y M a r i a Muszał. Malowała widziano postacie, ale w 'obrazie wyodrębniała je z akcji po­ d o b n i e j a k w t e d y , g d y b y chciała n a m a l o w a ć H a m l e t a p o p r z e d ­ stawieniu widzianym w teatrze. snami a obrazami dostrzegamy dręczyły ją, rysowała więc napastujące s n o m , p o t o , a b y p r z e s t a ł y się Różnice inne — między Jeszcze inną u Bronisławy ją relację między Piprekowej. twarze Sny przeciwko pojawiać. opisywanymi t u m a l a r k a m i były również L a m p a r t ( p o d o b n i e j a k jugosławiański „ n a i w n y " M a t i j a S k u r j e n i ) ż y j e s n a m i ; są o n e s t a l e o b e c n ą częścią j e j ż y c i a , l u s t r e m w k t ó r y m p r z e g l ą d a się r z e c z y w i s t o ś ć , z a p o w i e d z i ą i n n e g o ś w i a t a , innego życia. N a t o m i a s t P i p r e k o w a i Muszałowa t y l k o w p e w n y c h okresach swego rysunków i obrazów życia były uzależniono Piprekowej powstało od snów, większość „samodzielnie", bez udziału marzeń c z y h a l u c y n a c j i s e n n y c h . Po t y m wstępie przejdźmy do omówienia życia i twórczości w s p o m i a n y c h już t u m a l a r e k , 89 �DOROTA Ma dziś 78 l a t . co trzeba ją było wiązać, wariowała głupstwa robiła. N o ale zmarła n a szczęście D o r o t a w y c h o w y w a ł a Jest się p r z y d z i a d k u . T e ż m i a ł a t a k i e p o r y w y , n i o m i a ł j ą k t o w y c h o ­ tam kilka Babiej gospodarstw, z n a umyśle, mało żyje Idzie 3 skłócona chora otoczeniem, w n ę d z y , t r u d n e j d o w y o b r a ż e n i a , w w a l ą c e j się c h a ł u p i e . się d o n i e j z b o c z e m Samotna, LAMPART G ó r y , o d Z a w o i aż n a s z c z y t . ale D o r o t a n i g d y niczego dobrego od sąsiadów n i e zaznała. Ż y j e o b o k n i c h , ale n i k t j e j n i e a k c e p t u j e . Wpływa na" to fakt, iż jest nio umie ukryć złości. Co w y w i ­ dzicie w n i e j , przecież o n a głupia... T e r a z z i e m n i a k i s a d z i ! polowa lipca). To co, mądra jest? Pan popatrzy (była na joj pole, p a n n a m i a ł a . P ó ź n i e j z a k i l k a l a t się p o s t a r z a ł a i z m a r ł a . samo chwasty, perz, tylko wszystko co chciała, d z i a d e k ją trochę karcił, ale za mało. S i e d z i a ł 12 l a t n a W i ś n i c z u w k r y m i n a l o , t o b y ł a p a n i e e d u k a c j a . A l e c i o k a w e w j a k i s p o s ó b się o n a n a u c z y ł a p i s a ć , a p i s z e inna. , , P a n j e j s z u k a ? Sąsiad wać, robiła zapaskudza..." 4 Mają Była joj możliwie... W y c z y n y robiła, t a k i e w y s k o k i , n i e n a nawet normalnego c z ł o w i e k a i t e r a z t o s a m o r o b i , t y l e ż e się t r o c h ę u s p o k o i ł a , n o b o s t a r s z a . . . L u d z i e ją c z a s e m nawracają, m ó w i ą t a k t r z e b a robić, t e k . . . а о п л s w o j o , j e s z c z e o d e t n i o się, że aż się c z ł o w i e k z d z i w i . Nikomu n i e p o m o ż e . . . Co p r o s z ę ? N o m y t e ż j e j n i e pomaga­ za złe że j e s t n i e ś l u b n y m d z i e c k i e m . Sąsiad, Żurek, g d y p y t a ł e m m y , s k ą d ! O n a u w a ż a się z a l e p s z ą n i ż ż o n a w ó j t a ! T a k go o drogę d o m a l a r k i zaczął opowiadać o j e j p o c h o d z e n i u . T e g o ubzdurała, żo lepsza niż w s z y s c y w sobie Zawoi." n i k t n i o chce j e j zapomnieć. Cytuję zapis z taśmy m a g n e t o f o n u : „ M a t k a b y ł a d z i e w c z y n a w i e j s k a , z w y c z a j n a . Ładna-. N o , z r o b i ł a Prowadzą n a pole —-popatrz p a n , d o czego t o podobno! t o d z i o c k o , D o r o t ę , poznała jakiegoś m a l a r z a z K r a k o w a . C z y j e j Patrzę — r a c h i t y c z n e żyto, owies, między n i m i p o z i o m k i , c h a b r y , t a m z a p ł a c i ł , c z y t a k w z i ą ł , c z y się o d d a l a — r ó ż n e p o l n e k w i a t y . „ O n a t o l u b i . S i ą d z i e se, k r o w i n ę m a j a k że m i a ł a t o d z i o c k o . C h y b a n i o w i e m , dosyć t o był Żydek. Przyjechała potem, kozę, k o z y też, małe, b r u d n e , wejdą w szkodę, a o n a patrzy p r z y w i o z ł a t o d z i e c k o s w o j e m u o j c u , o n się ź l e n a t o p a t r z y ł , b o t o w c h m u r y , j a k b y t a m co z o b a c z y ć m o g ł a . " A l e j e s t r e l i g i j n a ? była p t y a m , , . A t a k ! D o k o ś c i o ł a c h o d z i , m o ż n a z o s t a w i ć i l e się c h c e 90 straszna zbrodnia mieć takie nieślubne dziocko, jak go — �I I . 1. D o r o t a L a m p o r t , w s w o i m o b e j ś c i u . Z a w o j a ; i l . 2. D o r o t a L a m p a r t Niebo, akwarela-eollage/pnpior, wym. 129x84 cm. 91 �m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , ż o d z i a d e k się d z i w i ł : „ T y l k o i \ ) b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co t o Miała o s i e m takiego?" rysunki 5 l a t , g d y p r z y ś n i ł o się j e j n i e b o , „ c a ł e ubrane płaszczami i k o r o n k a m i " . Największa i najpiękniejsza k o r o n a to była Matka Boska. Postacie widziała ulecieć k u n i e b u . P o t e m i widzenie o d tyłu, j a k b y — miały z a c z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się b u r z a znikło. „ T o na pewno ś n i ł o s i ę n a w o j n ę " —- m ó w i . Wkrótce wybuchła I w o j n a światowa. W i d z e n i e t o utrwaliła n a kartce p a p i e r u , k i l k a k r o t n i e je później malowała. Wszystko 6 we śnie w i d z i dokładnie, a co w i d z i m o ż e n a m a l o w a ć . „ S ą s n y z w y k ł e i sny ważne" — mówi. w dzień szesnastych Wspomina przyszedł święty, strasznie a Michał Archanioł to był trzymał w ten ręku. A namalowała sen, który j e j się przyśnił u r o d z i n . Spała, a t u nagłe o t w a r ł o się piękny, i anioły. poniżej kilka więc Pokazał wznosiła razy. myślała, że niebo, to który się z p n i a k a r ę k a . Czasem Bóg, jej zegar, sen ostrzega. Temat Szła jakby do jakiegoś d o m u , g d y anioł zastąpił j e j drogę i pokazał malutkich dzieci koło d o m u . Sądzi, że troje to była przestroga, bo za parę d n i b y ł a t a k cłiora, żo o m a l n i e umarła. W e ś n i e w i d z i a ł a t e ż , „ j a k Św. M i c h a ł A r c h a n i o ł b i ł s m o k a , o b o k stał k r z y ż z P a n o m Joznscm a Maria Magdalena k r z y ż e m " . T a k ż e tę scenę w y m a l o w a ł a k i l k a stała p o d razy. A k i e d y ś miała s o n , p o j a w i ł się w n i m św. M i c h a ł „zupełnie j a k w t y m r o k u , c o się w o j n a z a c z ę ł a , g d y j e s z c z e b y ł a m kiem. Wyszłam wtedy w p o l e , p a t r z ę "się, a o n s t o i — miał aureolę, najpiękniejszą! ale zniknął." Po dziec­ kolorową Oczu n i e mogłam oderwać o d niego t y m śnie g o wymalowała. 7 „ Ż y j e s w o i m i s n a m i — ' p i s a ł J a n B u j a k . P r z e ż y w a j e ciągle, choć ją przerażają. M o ż e p o t o m a l u j e , a b y się o d t e g o s t r a c h u uwolnić. U w a ż a j e za p r o r o c z e , ostrzegające. W i e r z y , że p o s t a c i e , które w joj wizjach występują, świata. Malując, chce I I . 3. D o r o t a L a m p a r t . / Stacja Męki Pańskiej, Jezus skazany, a k w a r e l a / p a p i e r , 03 x 45,S c m . na śmierć postępowania, Co k i l k a ingerują w przestrogę, pouczenio l a t m a s n y szczególne, moralne któro nią potom maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . " W snach jej życie, w dać światu jakiś z n a k , jakąś Doroty Lampart wizje życie wskazówkę czy religijne. wstrząsają i które 8 tematów „ d a n e " , ale zarówno f o r m a realizacji tematów są jej niejako w m a r z e n i u sen­ n y m , j a k i p ó ź n i e j w i n t e r p r e t a c j a c h m a l a r s k i c h , w i ą ż e się z j e j d y s p o z y c j a m i , p o c z u c i e m piękna, w z o r ó w k u l t u r o w y c h . Pamięcią nie pieniędzy, t o p o w i e że nalazła, ale wziunść n i o w e ź m i o ! Uczciwa jest..." młodości musiała być świadomą. namalowanego powiada. Jest stara, zniszczona, W koniecznie Nieba, M a l a r k a t w i e r d z i , że obraz o nieco koszmar życia, egzotycznej potęgowany lękowymi, jednak uzasadnionym strachem przed to jej wizje schemat t e n wymyśliła sobie przy­ w białych s u k n i a c h z l i l i a m i w rękach. T y l e , m ó w i , że w ładna, niż n a z i e m i . " T y m c z a s e m drugi np. bardzo to praca, jest p a t r u j ą c się p r o c e s j i , w k t ó r e j r z ę d a m i s z l i k s i ę ż a , a l u m n i , p a n n y jest i c h więcej, „ale w troski, tego a l e czas n i e z a t a r ł p i ę k n a j e j r y s ó w . u r o d z i e . Żyje w dwóch, jakże różnych o d siebie światach. J e d e n , bieda, Przykładem przez L a m p a r t „ z w y r o z u m o w a n i a " — j a k m a l a r s k i e , s n y i przeżycia stanami złymi piękna ludźmi; przyrody. strzeni i strefowym przedstawiające n i e b i e jest przecież Ostateczny. więcej p r z y p o m i n a w s t r u k t u r z e prze­ Niebo układzie Sąd obrazie wszystkiego słowackie malowidła Lampart 9 mogła kościelne je widzieć. Właśnie t e n świat daje j e j poczucie odrębności, zbliża d o n i e b a , N i e m a p o w o d u , a b y nie wierzyć, g d y mówi o procesjach, w którym — żeniu, j a k i e n a n i e j w y w a i ły, a l e n i e w y k l u c z a t o n a k ł a d a n i a się a wierzy w to mocno — źli i b o g a c i b i e d n i zostaną poniżeni. A l e chciałaby być doceniona świecie, mieć pozycję w środowisku, lecz otoczenie mie, obrazów nie ceni. Dziwią kupuje, alo uważają, malując o d rana do wieczora się sąsiedzi, że że s k o r o już t a k jest, zamiast wywyższeni, i w ktoś t e lepiej się m ę c z y ć tym jej nio rozu­ by z Kiedy najsilniejszy argument świadczący o chałupę... krzywdzonej przez dokupiła ziemi! los k o b i e t y , Nie otoczonej rozumieją, niechęcią dokupienie ziemi było s y m b o l e m , awansem i zapamiętania, wyre­ że dla drwiną, społecznym. n a s t o k u g ó i y , patrząc w niebo. Przeżywała s t a n y nieledwie sąsiad), j a k kiedyś w kuchni, Jezusa; Wspomina (potwierdza to ulepiła z g l i n y f i g u r k i ś w i ę t e i w y p a l i ł a p o d blachą. rzeźba ekstazy. Ważno Dzieciątka były Jezus. wśród Modliła nich: Serce się d o n i c h . Z je Pana gliny lepiła też z a b a w k i d l a siebie i d l a d z i e c i sąsiadów. Chętnie, g d y 92 podświadomości. Wy­ w a n i a o b r a z u , powtórzyła s c h e m a t tkwiący w j e j pamięci, choć J e s z c z e k i e d y b y ł a m a ł a l u b i ł a się m o d l i ć . M o d l i ł a się w k o ś ciolo, modliła w nieuświadomiony. Natomiast jej indywidualną zasługą świetne w y w a ż e n i e ciężaru f o r m , t a l e n t k o l o r y s t y c z n y , jest umiejęt­ ność b u d o w a n i a n a s t r o j u k o l o r e m i r y s u n k i e m . głupocie. dostała z M i n i s t e r s t w a K u l t u r y pieniądze, z a m i a s t montować zakodowany obrazy gospodar­ jej wrażeń n a schemat d a j e m i się b a r d z o p r a w d o p o d o b n e , ż e p o d e j m u j ą c z a m i a r n a m a l o ­ zrobiła s t w e m , z a m i a s t n i s z c z y ć z i e m i ę , k t ó r e j i t a k n i e m a sił u p r a w i a ć . Wyciągają tych wra­ namalowała Niebo w 1 9 3 7 г., później jeszcze wracała d o tego t e m a t u p o r a z o s t a t n i p o w o j n i e . ten właśnie obraz, zakupiony przez zbiorów M u z e u m Etnograficznego Tadeusza 1 0 parę My razy znamy Seweryna do w K r a k o w i e . Jest t o wspaniały collage, j e d y n y j a k i z n a m w m a l a r s t w i e kręgu ludowego. Lampart nakleiła n a s y l w e t k i p o s t a c i d e l i k a t n i e m a l o w a n e klejową farbą, części s t r o j u Tylko dalszą zrobione strefę z kolorowych przedstawiającą bez t y c h d o d a n y c h dusze bibułek i staniolu. potępionych pozostawiła ozdób. W z w i ą z k u z tą strefą o b r a z u c h c i a ł b y m z a c y t o w a ć f r a g m e n t rozmowy z malarką (z 1966 г.). Zapytałem, czy przedstawia �piekło. Przelękła, się, r o z e j r z a ł a dokoła, czy nikt nie słuchu, choć r o z m a w i a l i ś m y s a m i n a ląco: , , P a n i e ! pieklą n i e doją n a m a ­ lować, b o n i e wierzą w t o . N i o trzeba, mówią, d i a b l a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani! przedstawiającym S t o i przecież śmierć człowieka. przy drzwiach w obrazie , , T a k , m ó w i , prosiła mnie z i e m i ę . T r u d n o t w a r z , ało n a j t r u d n i e j g d y m a p o k a z a ć c i e r p i e n i e n a p i ę k n e j t w a r z y . T o j e j się n i e u d a j o . M a l u j e dużymi pędzlami, k u p i o n y m i w sklepie i maleńkimi w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z i e j . J e s t d o b r ą k o l o r y s t k ą , c h o ć n i e sądzę, a b y myślała świadomie o t o n a c j i o b r a z u . Proces j e d n a k o b i e t a , ż e b y m zaszła d o j e j o j c a n a w s i . W s t ą p i ł a m t a m w a n i a przebiega u n i e j między świadomością, a t e n m ó w i — chodźcie d o i z b y . A n i e p o t r z e b a m i ! A l e chodźcie stosuje d o i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n o b r a z , co go w y ­ nieświadomie m a l o w a ł a m p o t e m , ż e c z ł o w i e k u m i e r a , a t u się k r ę c ą , p a n i e n t r z e b a białej f a r b y , d l a męczenników c z e r w o n e j , ścieżki się p a l ą koło niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , aniołów go odpędza. T a k t o w z i e n a m p o d głowę i Widziała i aniołów? Pani widziałam". naprawdę Po chwili 0 s t r e f ę d a l s z ą Nieba. płaczą, tego diabla wróciła do mego dwóeh zrobiłam!". „Widziałam, pierwszego pytania „ T o P a n i e n i e piekło, nie... t o czyściec! A o piekle mówić nie trzeba." Dlaczego nie trzeba? — pytam. właściwy kolor określonej Przenajświętsza potrzebuje Zasadą budując obraz porządkującą znakomicie bywa równoważy wała i patrzyła n a g o t o w y , piekło i w n i e b o , ale wolałabym, żoby człowieku. K a ż d y chce b y ć szczęśliwy, że n i e m a t a k i e g o . Kto b y chciał, a b y g o paliło... K t o t o c h c e ? " b o w i e m , że za p i e r w s z y m r a z e m t r u d n o j e s t zrobić ładny 1 dopiero malując zadowolona. Łatwo kolejne wersje osiąga jest, sądzi, m a l o w a ć II. 4. efekt, Śmierć człowieka, stroju, dla ale w srebrnych, malowanej spokojny. licznych pustą płaszczyzną, „Człowiekowi udany jednemu ,,dla Trójca pracach c z e g o się n p . życiu gdy malo­ obraz. samotnie — mówi. Ciężkie życie, j a k n i e m a a n i dzieci, a n i męża. A wszyscy o b c y n i c a nic dobrze t y l k o z d r a d l i w i . (...) Człowiek w życiu Uważa t o t y l k o s k a r b u s z u k a , ale go n i e z n a j d z i e , b o go n i e m a . J a też obraz, t a k i e g o s k a r b u szukałam i pragnęłam, ale n i e m o g ł a m go znaleźć z którego k w i a t y , szaty, farb, co w s t a n a c h o l ś n i e ń , c o w ó w c z a s nie myślą o człowieku — L a m p a r t najchętniej m a l u j e k a ż d y t e m a t k i l k a r a z y . części n i g d y n i e s p o t y k a w l u d o w y c h malowidłach. Szczęścia w mówiąc i w złotych lapidarny wyraz symetria, obraz n i e zaznała. T y l e , wierzę — czy kolorami. Mówi: hieratyczny, zrównoważony, „ B o teraz l u d z i e w piokło n i o w i e r z ą . " A P a n i w i e r z y ? „ P r a w d ę piekła n i e było. K t o t o chce ż e b y go paliło... Skóra c i e r p n i e n a najwięcej r o z m a i t y c h . " Zawsze znajduje sytuacji, postaci, go h a r m o n i z u j e z i n n y m i malo­ a intuicją i g d y jest niebo, i n i e z n a j d ę , choć b ę d ę g o g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W g r o ­ bie s k a r b u nie m a . " akwarela/papier, 1 1 w y m . ,38x28,5 cm. 93 �BRONISŁAWA U r o d z i ł a sio w 1 8 9 1 r. w W a r s z a w i e , nie. Dziadek m i a l fabrykę porcelany, w inteligenckiej rodzi­ duży, bogato d o m . B r a t był psychiatrą i c h o m i k i e m . W jej nie brakowało, rodzice kształcenie, wpoić kult nauki wrażliwym, Dlatego u c z y ł a się. w d o m u i sztuki. Była stroniącym od zawieźli Ale stan zdrowia zmiana ją niczego jednak rówieśników, dzieckiem towarzystwu. rodzice n i e szczędzili środków n a j e j córki niepokoił i c h , t y m b a r d z i e j , że zaczęły ją m ę c z y ć k o s z m a r n e różne twarze. dziociństwie s t a r a l i się z a p e w n i ć c ó r c e d o b r o w y ­ bardzo edukację. urządzony sny w których pojawiały B a l a się w i c e - o r u , a g r e s j i t w a r z y . W t e d y do Szwajcarii. klimatu, Miału w ó w c z a s otoczenia wiersze, listy — trochę egzaltowane, ale nienaganne l i t e r a c k i e j . U c z y ł a się p o z n a w a ć s i e b i e . bóle głowy wymyśliła rodzaj w G d y zaczęły ją autoterapii — starała formie męczyć się pisać w s t a n i e podświadomości, wsłuchana w k r e w , w e własny o r g a n i z m . P o miesiącu bóle ustały. Oczywiście rysowała, węglem n a papierze pakowym. Najchętniej brała brudne arkusze, inspirowały ją zacieki, p l a m y . Rysowała także p o u r o d z e n i u syna. K i e d y ś o d ­ wiedził Pipreków znajomy malarz, przyniósł swój najnowszy się o b r a z . P o m y ś l a ł a , że i o n a b y t a l ; m o g ł a m a l o w a ć . P o w i e d z i a ł a t o . rodzice Spróbuj — powiedział. Masz t a l e n t . Kupiła pędzle, f a r b y , praco­ 18 l a t . S ą d z o n o , p r z y wróci j e j z d r o w i e . PIPREK że Rzeczywiście wała j a k w t r a n s i e . O b r a z pochwalił, uznał z a c i e k a w y i zabrał. P o k i l k u t y g o d n i a c h m o g ł a go już zobaczyć n a w y s t a w i e m a l a r z y eks­ p i ę k n o p r z y r o d y , p i e s z e w ę d r ó w k i d o wouos ?>i,dów p r z y n i o s ł y j e j presjonistów. ulgę, M ó w i , żo w t a m t y c h o b r a z a c h d o m i n o w a ł s t r a c h i s m u t e k . J a c y ś ; głos miału Schumamul, ładny, ballady podszkolony, Loewego, znała najchętniej pieśni Schuberta, śpiewała jej przy ludzie w To ją pelerynach zachęciło, zaczęła intensywnie pędzili w przerażeniu, malować. na p u s t k o w i u stal a k o m p a n i uncrieio dźwięków p r z y r o d y , s z u m u w o d o s p a d u , wietrze. s t a r y człowiek z brzydką samotną dziewczynką. P r z e d J e d n a k t w a r z e n a d a l p o j a w i a ł y się w j o j s n a c h . O j c i e c zdecydował n i o m tańczyła, r u c h w p r o w a d z a ł ją w t r a n s . P o z n a ł a w i e l e w y b i t ­ C a r l a G u s t a w a J u n g a , c i e s z ą c e g o się n y c h artystów ekspresjonistycznej a w a n g a r d y : P a u l a Klee, K a t h e się w ó w c z a s p r o s i ć o p o m o c już wówczas dużym uznaniem. z a i n t e r e s o w a ł się m ł o d ą , Znakomity utalentowaną psychoanalityk dziewczyną. Zaintereso­ malowa­ Kollowitz, Kandinski'ego, Kirclinera, Schmidt-Rotlufa. Po 3 miesiącyeh m a l o w a n i a przyjęto ją d o M u n e h e n e r Expressionistisclie wały go s n y . sposób w j a k i j e o p o w i a d a . J u n g już w t e d y ( w 1910 r.) W e r k s t a t t e . T o był w i e l k i sukces. A l e jeszcze w t y m s a m y m pracował (1920) wróciła z rodziną d o k r a j u . Z a m i e s z k a l i n a Śląsku. M a l o ­ niu n u l koncepcją twórczości ponował artystycznej, dziewczynie aby czące ją we s n a c h . R a d a stały się pojawiać. przestawała z Jungiem poznała aktywizacji spróbowała rysować —• na uprawia­ fantazji. rysować Zapro­ 1 2 twarze, o k a z a ł a się s k u t e c z n a , w i d z i a d ł a Rysowała codziennie twarze nie ograniczał j e j ulegał p o p r a w i e najpierw p s y c h o tera pi i polegającej we wracały. pielęgniarka, swego przyszłego potem n a u c z y ć się r y s o w a ć i m a l o w a ć . Czuła, się z d r u z g o t a n a , n a d ł u g i e l a t a m a l o w a ć . Z a j ę ł a się d o m e m . J e d n a k g d y m i a ł a c z a s Kontakt grała, śpiewała, pisała w i e r s z e . P o k i l k u l a t a c h zaczęły ją nękać lekarskich, kiedy męża. asystentka. germanistę W Jana stan Szwajcarii 94 przestała a t a k i e p i l e p s j i . N a u c z y ł a się r o z p o z n a w a ć i c h z b l i ż a n i e . O d c z u w a ­ ła wówczas coraz nieprzepartą potrzebę śpiewania, coraz smutniej, głośniej. Pipreka. W 1 9 1 5 r . wyjechała do M o n a c h i u m , gdzie mieszkał i pracował, p o ­ b r a l i się. Z a r a b i a ł a p r o j e k t u j ą c obrazy wyśmiał ją, powiedział, że r o b i k i c z e i t y l k o w A k a d e m i i m o ż n a prze­ podjęła pracę w j o g o kłinico p o d Z u r i e h e m jako w a ł a , ało m ł o d y a r t y s t a - p l a s t y k , k t ó r e m u p o k a z a ł a s w e tylko ponieważ, g d y snach się d o p o r a d mę­ roku s u k n i e , malując t k a n i n y . Pisała Znów nawiązała k o n t a k t z J u n g i e m , z przyjaciółmi, których miała w jego k l i n i c e . J u n g uważał j e j p r z y p a d e k za t a k c i e k a w y , �1 �Kiedy w połowie l a t sześćdziesiątych poznałem malarkę mieszkała s a m o t n i e , j a k a b n e g a t k a , w m a ł y m p o k o j u n a Saskioj Kępie. Oddaliła się od zgiełkliwego z całą ś w i a d o m o ś c i ą w y b o r u s w o j e j stwa, ciszy. Wrażliwa i absorbującego świata drogi: kontemplacji, malar­ n a m u z y k ę , literaturę, sztukę żyła sa­ m o t n i e z p o c z u c i e m odpowiedzialności za siebie i świat. R o d z i n a ? „ W s z y s t k i e dzieci t o m o j e wnuczęta — co to zew k r w i . Może wiedziałabym, powiedziała. N i e w i e m , gdybym była w środku ż y c i a , a l e t a k , b ł o g o s ł a w i ę , ż e się o d d a l i ł a m . Z d a l e k a j e s t c u ­ downie." jej Uważała, że w s z y s c y rodziną. Zarówno ludzie którzy coś s t w o r z y l i , są c i uczeni j a k analfabeci. N i e dowierzała s ł o w o m , u n i k a ł a g r y p o z o r ó w . S ł o w a są p r z e w r o t n e , zauważyła k i e d y ś , g d y d ł u g o m i l c z e l i ś m y . „ W a ż n a j e s t m y ś l . . . a l e k i e d y się m a myśl n i e z książki, n i e z podręcznika 1 Może r a z n a r o k , r a z n a dwa lata... albo wcale. Myśl to objawienie. człowiek żyje a b y t y l k o jedną myśl Czasem sądzę, że wypowiedzieć." M ó w i ł a p o w o l i , z z a s t a n o w i e n i e m , szukając właściwego słowa j a k c i , którzy mówią rzadko, t y l k o w t e d y , g d y naprawdę mają coś d o p o w i e d z e n i a . C z a s e m , n i e c i e r p l i w y , ż y j ą c y w i n n y m r y t m i e , chciałem podrzucić j e j jakieś o b i e g o w e słowo, w t e d y łagodnie zaprzeczała r u c h e m g ł o w y , że n i e o t o j e j c h o d z i , jeszcze chwilę z a s t a n a w i a ł a się i k o ń c z y ł a m y ś l t y m j e d y n i e t r a f n y m w y r a z e m . Miała w sobie spokój, który daje przezwyciężenie rozpaczy a m o ż e o b c o w a n i e z nią n a co dzień. „ R o z p a c z , powiedziała kiedyś t e ż m o ż e b y ć w i e l k ą r a d o ś c i ą . N i e t r z e b a się b a ć — ż y c i a , ś m i e r c i . Trzeba tych, mamy wisieć n a 1 włosku, b o P a n B ó g wciąga do r a j u którzy się n i e b o j ą . " Ś m i e r c i się n i e b a ł a . „Całe ją w sobie, t r z e b a t a k żyć, a b y w każdej c h w i l i tylko życic można b y ł o g o d n i e u m r z e ć . " U m a r ł a w 1966 r o k u . Miała w ó w c z a s 75 l a t . O 10 I t . 1 0 . Postacie, r y s u n e k t u s z e m . I I . 1 1 . Prostytutka, i pastele, w y m . 1 5 x 1 0 c m , 1952 r. że p r o s i ł , a b y m u g o o p i s a ł a m o ż l i w i e s z c z e g ó ł o w o . Maria Do malarstwa przejść, wróciła które w odbiły latach się Proponował okupacji, pod n a jej wpływem psycłiice. Rysowała t u s z e m t w a r z e , p o r t r e t y , ale maleńkie, wielkości z n a c z k a poczto­ wego. K i l k o m a c e l n y m i k r e s k a m i wydobywała charakter postaci. P ó ź n i e j p o w y z w o l e n i u stosowała także i n n e t e c h n i k i — sangwinę, węgiel a w sześćdziesiątych latach krodkę, nawet collage ( ł ą c z y ł a n p . c i e k a w i e k a d r o w a n e f r a g m e n t y i l u s t r a c j i z g a z o t ze swymi rysunkami). Ekspresja gwałtownych i dramatycznych prac z dawnego o k r e s u ustąpiła m i e j s c a s t a t y c z n y m p o r t r e t o m l u d z i , przeważnie k o b i e t — j a k b y zasłuchanych w siebie, kontemplujących ukryte i pozornie Piprekowa niewidoczne n a zewnątrz. Twarze, sprawy którymi z a l u d n i a swój ś w i a t , n i e p o w t a r z a j ą się. K a ż d a inną osobą, choć d l a n a s — patrzących z zewnątrz — jest wyraźnie r y s u j e się p e w i e n w s p ó l n y k l i m a t t y c h p o r t r e t ó w , i c h p o d o b i e ń ­ stwo w t y p i e u r o d y do t w a i z y z obrazów Botticellego czy Rafaela. Wyobraźnia m a l a r k i u f o r m o w a n a w l a t a c h p r z e d pierwszą wojną światową, początku każe n a m pamiętać w i o k u , ale n i e jest o t a m t y m czasie, o to żadne nawiązanie malarstwie świadome. N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć i w y o b r a ź n i ę , które t a k często powo­ dują p r z o k r o c z o n i e p r o g u przystosowalności d o świata, P i p r e k o w a w t o k u d ł u g o t r w a ł e j , ś w i a d o m e j i u p a r t e j p r a c y n a d sobą uczy­ niła źródłami r o z w o j u s w e g o świata w e w n ę t r z n e g o , c z y n n i k a m i ujawniającymi i potęgującymi j e j w y b i t n e uzdolnienia plastyczne, „świat i m a g i n a c j i , pisał o pochłania, że zatraca malarce k o n t a k t ze Henryk światem Stażewski, realnym t a k ją żyjąc na i n n y m p l a n i e , n i e p r z y s t o s o w u j ą c się d o n o r m ż y c i a b i e ż ą c e g o . " 96 napisała w katalogu wystawy z 1960 r. Rogoyska: tusz honorarium. ciężkich j e j twórczości 1 3 n �„Bogactwo tajemniczego świata przeżyć Piprekowa wewnętrznych s i a n o w i j a k g d y b y , luźno związane z czasem, d r u g i e d n o r z e c z y ­ tyków wistości — w świat a , k t ó r y w j e j i n t e r p r e t a c j i p l a s t y c z n e j ż o n y został p o p r z e z wieka, poprzez wyra­ o d r o a l n i o n y i m a g i n a c y j n y w i z e r u n e k czło­ ekspresję j e g o t w a r z y , gest rąk i układ p o s t a c i . w przyjęto do Związku Polskich 1947 r. M i a ł a t r z y w y s t a w y Warszawie (1955 — klub Artystów indywidualne w SARPu; 1960 — Kordegarda M K i S ; 1969 — Zachęta). D w i e o s t a t n i e z k a t a l o g a m i . S y n i B H Z „ D e s a " z o r g a n i z o w a l i p o śmierci m a l a r k i k i l k a w y s t a w C e c ł i y t o s k ł a d a j ą się n a o b r a z t w ó r c z o ś c i j a k ż e t r u d n e j d o o c e n y l a n d i i ( m . i n . 1971 — A m o s Andorsas A r t Galler i 1972 — p o d k ą t e m u s t a l o n y c h k r y t e r i ó w f o r m a l n y c h . W y d a j e się b o w i e m , A a l t o s e n M u s e u m ) . S p o t k a ł y się t a m z w y j ą t k o w y m że zarówno zadziwiająca waniem, n i e r a z trafność r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h j a k i i c h p e w n a naiwność uzalożniona j e s t o d siły z jaką p l a s t y c z n a n a r z u c i ł a się g o r ą c e j w y o b r a ź n i II. artystki." 1 4 wizją Plas­ Polsce, czego dowodem są m . i n . l i c z n e r e c e n z j e w Fin­ Waino zaintereso­ zamieszczone w p r a s i e . P r a c e a r t y s t k i z n a j d u j ą się w z b i o r a c h M u z e u m N a r o d o ­ wego w Warszawie oraz M u s e u m o f M o d e r n A r t w N o w y m 1 2 . B r o n i s ł a w a P i p r e k w m ł o d o ś c i ; i l . 1 3 . Głowa Jorku. mężczyzny W s z y s t k i e m o j e p r a c e , cała m o j a t w ó r c z o ś ć , w y w o d z ą się z o w y c h w s t ę p n y c h i m a g i n a c j i i snów... W s z y s t k o , czego dokonałem w m o i m późniejszym życiu, t k w i w n i c h w zalążko­ wej f o r m i e e m o c j i czy obrazów. Te pierwsze imo,ginacje i s n y były n i b y bazalt; z n i c h w y k r y s t a l i z o w a ł się k a m i e ń , k t ó r y p o t e m ognistopłynny mogłem poddać obróbce. Gali Gustav M a r z e n i e senne jest z a g a d k o w y m p o s e l s t w e m naszej n o c n e j sfery Jung psyche. Carl Gustav Jung Э7 �MARIA Sny odgrywały w j e j ż y c i u ważna. r o l ę . D z i e ń kłopoty, udręki, niepokoje bliski jej romantycznej postacie, widziała malowała — n o c przenosiła w naturze. Pojawiały t w a r z e , ale zawsze jakby się z zwiastował świat w marzeń, tych innej j e n a k a r t o n a c h . W y ł a n i a l i się z m r o k u Ale jakby zwornikiem nietrafne między jej malowała byłoby „twarzami", Bronisława łączącym a tymi, Piprekowa. II. 98 strefę doszukiwanio dnia się które Przede ze Obrazy strefą malowania n i o wiązała się z chęcią uwolnienia s e n n y c h w i z j i , jeśli n a w e t s n y b y ł y s m u t n e , M a r i a je z pokorą, a nawet masochistyczną od natręctwa przyjmowała wdzięcznością. Cierpiała w życiu wiele, ale w s w y c h c i e r p i e n i a c h znajdowała podnietę do ż y c i a . M i e s z k a ł a r a z e m z siostrą, d r ę c z y ł y się n a w z a j e m jąc w t y c h c o d z i e n n y c h konfliktach jakby namiastkę znajdu­ wielkich snów. uczuć, namiętności. B y ł a d e l i k a t n a , w r a ż l i w a (o t a k i c h k o b i e t a c h powiązań m ó w i s i ę , ż e są j a k k w i a t ) s p r a g n i o n a u c z u c i a , j e d n o c z e ś n i e p o ­ pierwszym wszystkim 1 4 . M a r i a M u s z a ł , Twarze — hiszpańscy głębszych w snach epoki grandowie, d z i w n i młodzieńcy o w i e l k i c h oczach, starcy. były MUSZAŁ okresie potrzeba ze snu, olej zbawiona n a d z i o i , ż e się coś j e s z c z e p i ę k n e g o życiu. P i p r o k o w a wydarzy w była powściągliwa, mądra, kontrolująca na tekturze, w y m . 4 5 x 8 0 c m , 1957 r. jej swe �U r o d z i ł a się w W a r s z a w i e l i i l i p c a 1 9 1 5 г. w r o d z i n i e i n t e l i ­ genckiej. Ojciec, w gral na fortepianie. domu inżynier, uczył sic w młodości m u z y k i , często K o n s e r w a t o r i u m ukończyła także siostra. M a r i a p o ukończeniu g i m n a z j u m również podjęła s t u d i a muzyczne, dobrze grała na fortepianie. Interesował ją teatr, p o e z j a , l i t e r a t u r a : . Życie zwichnęła w o j n a , ciężkie l a t a o k u p a c j i , aresztowanie sposób przez gestapo, k o s z m a r n e przeżycia, które w trwały odcisnęły się na psychice wrażliwej i m w y r a z w w i e r s z a c h ( w y d a l a t o m i k Linie w 8 dramatach — bardzo ekspresyjnych, przejmujących. B y ł y nierówne — dziewczyny. Dała a zwłaszcza i barwy) dalekich od realizmu, nieudolne i zarazom odkryw­ c z e . S z k o d a , że ż a d e n t e a t r n i e m i a ł o d w a g i i c h w y s t a w i ć . G d z i e ś zginęły, t a k j a k i ślad p o Po szawą wyzwoleniu malarce. pracowała w fabryce uszczelek pod War­ (miała popuchniętc i p o r a n i o n e palee), p o t e m uczyła g r y n a f o r t e p i a n i e , d y k c j i , e u r y t m i i , malowała. Życic miała wrażliwość dużą, wyobraźnię rozpaloną. Może i ciężkie, dlatego tak ważna była d l a n i e j sfora snów. U m a r ł a 6.06.1966 r. l' U Z Y P I S Y A n t o n i K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1 9 8 1 , s. 1 8 5 . 0 s y m b o l i c e snów pisze również E r i c h F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1951 R o m a n B r a n d s t a e t t e r , Prorok Jonasz, W a r s z a w a 1983, s. 2 6 D o r o t a L a m p a r t u r . 6.02.1906 r. w K r a k o w i e . N o t a o niej w katalogu wystawy „Inni", C B W A — „Zachęta" Warszawa 1965 1 2 3 W y w i a d y z sąsiadami przeprowadziłem w łipeu 1966 r . R o z m o w a z malarką 1976 r. Z w y w i a d u przeprowadzonego przez E w ę Fryś-Pietraszkową w 1948 r. P r a c o w n i a D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I S P A N w K r a k o w i e , n r i n w . 34829/T.452/279 J a k zanotowała E w a Fryś-Piotraszkowa „ p i e r w s z y , jeszcze n i e ł a d n y " o b r a z wziął ksiądz S w i e n d e r (?), z K ą t k . B i e l s k a . J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „Przekrój", 23.02.1969 F o t o g r a f i e o b u o b r a z ó w z a m i e ś c i ł e m w a r t . : Obrazy na płótnie i papierze, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I , 1977 n r 4 P r z e d 1939 r. powstały p r a w d o p o d o b n i e 3 wersje Nieba. Jedną kupił ksiądz z Czańca, drugą ktoś koło A n d r y c h o w a , n a Śląsku. W y p o w i e d z i m a l a r k i w f i l m i e Mirosławy Marcinkiewicz, Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , Ł ó d ź 1 9 7 0 P o r . J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, Warszawa 1 9 6 8 , s. 1 7 9 , 1 8 0 a z w ł a s z c z a a r t . J . P r o k o p i u k a , z a m i e s z c z o n y w t y m numerze „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " H e n r y k S t a ż e w s k i , Wstęp do katalogu. Wystawa prac Bronisławy Piprek (1891—1906), Z P A P , „Zachęta", Warszawa 1969 M a r i a R o g o y s k a , w s t ę p d o k a t a l o g u : Wystawa prac Bro­ nisławy Piprek, Z P A P , kordegarda gmachu Ministerstwa K u l t u r y 1 S z t u k i , W a r s z a w a 1960 4 5 15 II. 15. M a r i a Muszal, 1965 r. 6 7 8 zachowanie, ona — egzaltowana, sentymentalna. Po k o n t a k t a c h z w i ą z a n y c h z w y s t a w ą , napisała d o z nią człowieka: ...Jestem k r a b e m , który czeka t y m samym n a C i e b i e (...) niewidzialną w m o i m liście — jest najważniejsze". pisząc: pisałem, zdecydowanie zwierzątkiem, siebie różą, poszedłem, chciałem. Jeszcze od Piprekowej niewidzialne krabem, jedno różniło ale m i m o zieleni, prze­ pre­ świadomości plas­ t y c z n e j . Miała kilka, portretów świetnych, inne b y ł y raczej pro­ pozycją żółcienie i g r a n a t y , ją dużo, artystycznych dyspozycji w zawsze ..- s k a l a t a l e n t u . M a l o w a ł a zawsze w z i m n y c h t o n a c j a c h c i e m n e j , b u t e l k o w e j chodzącej małym Przeżyliśmy r a z e m taką noc a w i e s z p r z e c i e ż , żo Nazywała, pierwszych rozmawiającego była n i e m a l zupełnie p o z b a w i o n a obrazu niż j e g o realizacją. • F o l . : S . Dpptuazp.wski, 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 i l . 13, 1 4 ; S . Stępniewski, i l . 1 5 ; J . Świderski, i l . 5, 8, 11 M a r z e n i e senne, ponieważ niezależnie o d w p ł y w ó w świadomości, p r z e d s t a w i a wewnętrzną p r a w d ę i r z e c z y w i s t o ś ć t a k ą , „ j a k ą o n a j e s t , a n i e t a k ą . j a k i e j się s p o d z i e w a m , taką, jaką chciałbym a n i nie mieć." Jolande Jacobi 99 �I I . 1 6 . M a r i a M u s z a ł , Twarz ze snu, w y m . 4 7 x 1 8 c m , 1957 r. C z y w o g ó l e m o ż n a d o w i e d z i e ć się c z e g o ś o t y m , c o n i e j e s t „ ś w i a d o m e " , c z y l i n i e z n a n e świadomości ? Odpowiedź b r z m i : t a k ! Jednakże n i e bezpośrednio, ale t y l k o n a p o d s t a w i e j e j działania l u b z j a w i s k kompleksy, obrazy i symbole pośrednich d o s t r z e g a n y c h w snach, przez nas j a k o s y m p t o m y l u b f a n t a z j a c h i w i z j a c h . Jolande Marzenie senne s t a n o w i w y r a z przejścia z j e d n e j Jacobi s t r e f y d o d r u g i e j i równocześnie jest s y m b o l e m . Czego j e s t s y m b o l e m ? D l a s t r e f y niebiańskiej — s y m b o l e m t e g o , c o z i e m s k i e , dla strefy ziemskiej — symbolem t e g o , co niebiańskie. T e r a z zrozumiałe s t a j e się, że m a r z e n i e s e n n e p o j a w i a się w ó w c z a s , g d y ś w i a d o m o ś c i n a s z e j d a n e są o b a b r z e g i ż y c i a , choć w r ó ż n y m s t o p n i u wyrazistości. Z a c h o d z i t o , ogólnie rzecz biorąc, p r z y przecho­ d z e n i u z jednego b r z e g u n a d r u g i , a być może i wówczas, g d y świadomość t r w a n a g r a ­ n i c y m i ę d z y o w y m i s t r e f a m i i niezupełnie obca jest j e j percepcja podwójna, t o wówczas, g d y człowiek s n u l u b drzemiącego czuwania. Wszystkie znajduje się w stanie powierzchownego znaczy i s t o t n e z n a k i w w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w d a n e n a m są b ą d ź z a p o ­ średnictwem m a r z e n i a sennego, „ w jakimś d e l i k a t n y m śnie", bądź też w spadająoych n a nas w y r w a c h w świadomości zewnętrznej niespodziewanie rzeczywistości. Paweł Florenski �x x x SNY Jestem wyznania rzym-kat. wielkiej wiary i praktykujący. Ten pokoik szklany robiłem 6 lat, jak skończyłem ofiarowałem Panu Jezusowi, ponieważ Pan Jezus w czasie swojego żywota nie miał żadnego domu i powiedział, ptaki mają gniazda, lisy jamy, a Syn Człowieczy nie ma gdzie głowy położyć. Pomimo to, że upłynęło 1950 lat po śmierci Pana Jezusa ja ten pokój prze­ znaczyłem dla Pana Jezusa. Pan Jezus ze mną mieszka z całą Świętą Rodziną i Trójcą Przenajświętszą. Poprosiłem Pana Jezusa czy nie przyjął by mnie na ucznia swego Nr 13. Po kilku dniach otrzymałem odpowiedź. Jak to wyglądało ? Śni mi się że jestem w kościele, cały kościół oświetlony, jest noc, na środku kościoła było sześciu Biskupów i ja przy nich stałem, cały kościół napełniony ludem. Pan Jezus Eucharystyczny stoi przed ołtarzem żywy, prawdziwy, odległość 7 m, po prawej stronie ołtarza i mówi na głos: nr 13-ty niech przyjdzie do Mnie. Biskupi to słyszą i jeden z nich powiedział na głos, że on nic będzie wiedział co to znaczy. Pan Jezus odpowiedział: On dobrze wie co to znaczy. Wtedy opuściłem tych Biskupów i przyszedłem do Pana Jezusa. Pan Jezus powiedział, żebym podszedł do ołtarza Głównego i powiedział do mnie: tu jest Twoje miejsce. Umówiłem się z Panem Jezusem, że moja nauka będzie we śnie. Śni mnie się że rozmawiam z ludźmi i pierwsze moje pytanie było jako ucznia, ile waży nasza kula ziemska ? Odpowiedź była — zero kg. Wtedy się przebudziłem, rozważałem nad tym i przeszedł mnie do głowy Św. Wojciech jak go zabili Prusacy, to ciało oddali wiernym a głowę sobie zabrali. Ciało spoczywało w Gnieźnie bez głowy. Po jakimś czasie domagali się Polacy ażeby Prusacy oddali głowę Św. Wojciecha, zgodzili się, ale ile będzie ważyć głowa tyle złota trzeba dać. Zgodzili się Polacy, przyszło do wagi a głowa nic nie ważyła, ani jednego grama i oddali za darmo. Ponieważ jestem przy planecie opiszę swój lot na księżyc w I960 roku latem. Śni mi się że wzniosłem się w powietrze i coraz szybciej lecę w górę na księżyc, leciałem bardzo szybko nie do opisania, leciałem 3 minuty. Między ziemią a księżycem w połowie drogi widziałem ścieżkę popielatą, krętą, podobną do litery Z. Ta droga prowadziła na księżyc, można iść pieszo, widziałem dwóch panów w czarnych smokingach i w cylindrach na głowie jak szli do góry na księżyc. Ja leciałem bardzo szybko, blisko tych panów, w odległości 100 m, minąłem ich i wylądowałem na księżycu. Jak przyleciałem była noc. Pobyłem trochę, pomyślałem, co tu sam będę robić trzeba wracać na ziemię. I z powrotem wystartowałem z księżyca na ziemię, też leciałem 3 minuty, z bardzo wielką szybkością, jak przyleciałem też była noc i wylądowałem w Cz. na ulicy Kolejowej godzina 2 2 w nocy. Miasto było oświetlone, akurat spotkałem mego kole­ gę (...) i powiedziałem mu dlaczego nie uciekał jak lądowałem na ziemię z tak wielką szybkością, od samego wichru mojej szyb­ kości to byłby zabity. Nic na to nie odpowiedział. Następne pytanie: pytam jednego Pana ile kilometrów od mojego pokoju jest do Waszyngtonu? Pokazał mnio, zrobił 3 kroki w moim pokoju, jest już w Waszyngtonie, nawet nie było dwóch metrów. Moja matka umarła w 1953 r. w lutym. Po śmierci mojej Matki, matka mnie pouczała i tak mnie się śni: jesteśmy na ganku naszego domu, który rodzice zostawili; mówi do mnie: czy widzisz to wszystko, odpowiedziałem tak, pola, lasy, ogiody, drzewa, domy, tor kolejowy, krzewy. To wszystko co ty widzisz to są dueze, które przedstawiają, pamiętaj. Wtem się obudziłem. Mnie dużo dusz poucza. J O Następnie śni mi się, że stoję na kuli o średnicy 70 cm ale tym razem równo z gwiazdami jestem na sklepieniu niebieskim tak wysoko, z tą kulą latałem między gwiazdami. Był dzień bardzo jasny ale słońca nie widziałem, pomyślałem ażeby z góry zobaczyć jak wygląda ziemia, jak spojrzałem na dół, ziemię nie widziałem bo było jasno przy mnie, ale zląkłem się tą wysokością i na głos powiedziałem Matko Święta mnie się głowa zawróci i spadnę. Wtem się przebudziłem. Następne pytanie: jak daleko ode mnie z pokoju do Nieba ? Odpowiedź była z miejsca, jak od mojej głowy do sufitu. Wtem się przebudziłem. Niedługo czekałem, śni mnie się że jestem w swoim pokoju i stoję przy tapczanie, patrzę się w kierunku szyby i nagle zoba­ czyłem od sufitu w dół 15 cm wzdłuż ściany widzę niebiosa otwarte, idą Biskupi i Papieże w ornataoh, w ręku trzymają pastorały i kłaniają się Trójcy Przenajświętszej. Widziałem ich jak szli, około dziesięciu. Przez ten mały otwór zobaczyłem piękno Nieba i pomyślałem: jest u mnie podobnie, jasno, sre­ brzysty — złocisty kolory. Ponieważ jestem przy Niebie, napiszę: Śniło mnie się, że jestem w Niebie, przy mnie jest Anioł Stróż i mnie prowadzi w niebie, obejrzałem się i widzę wzdłuż jakby to ulica miała być, Ołtarze złote, wysokie i szerokie wchodzimy do budynku gdzie mieszkają dusze szczęśliwe, które z ziemi przyszły do Nieba. Były same niewiasty, każda miała swój pokój osobny, ale przedpokój był wspólny, były trzy ściany, urządzenie było bardzo ładne, każda miała swój tapczan, stół, krzesła, dy­ wany, każda była ubrana w długie suknie w różnych kolorach, białe, różowe, zielone, żółte, pomarańczowego tylko nie było i nic czarnego. Obejrzałem dziesięć pań, przyglądały mnie się co to za pan przyszedł je odwiedzić. Jednymi drzwiami weszliśmy a na końcu tych pokoi były drugie drzwi, wróciliśmy do tyoh drzwi, którymi przyszliśmy, ta pierwsza przy nas położyła się na tapczanie, majteczek nie miała i nie miała płci żeńskiej ani męskiej, jak lalki. Następnie: jestem w kościele w dzień, przy mnie jest około pięftiu osób, kościół był pełny, teraz mnie przypadło że muszę przejść przez Tabernakulum na wylot na drugą stronę. Byłem w kapeluszu, bez marynarki, w kożuszku, na nogach miałem stare obuwie. Nagle widzę, że Tabernakulum jest już otwarte, trzeba mnie już wchodzić i weszła moja głowa z kapeluszem ale były też kielichy, kielichy mnie nie przeszkadzały, wycisnąłem jedną ścianę złotą, tą naprzeciw która jest, widzę Raj piękny nie do opisania. Jak to zobaczyłem z powrotem głowę wyciąg­ nąłem, zdjąłem kapelusz i ściągnąłem to obuwie, dlatego że mnie w Raju to jest niepotrzebne. Z tego wywnioskowałem, że po mojej śmierci jak b ę d ę iść do Raju to przez Tabernakulum, tzn. przez bramy Pana Je­ zusa. Następnie: czy Święty wszystko wie. Jestem na wysokiej górze i na tej górze stoi szklany pokój, wielkość tego pokoju była 3 m ze szkła przeźroczystego, jak normalne szyby, w tym pokoju był tylko stół i ławka, nic więcej. Przy stole na ławie siedział święty. Był ubrany w habit biały, ja stałem przy świętym po prawej stronie, tuż przy samym ramieniu. Przez te szklane ściany było widać cale miasto i jeszcze dalej poza miastem. Miasto było w dole i z góry była ścieżka kręta, ażeby łatwo wyjść na górę, widzę z góry jak jedna kobieta zawinięta szalem tą ścieżką śpieszy do tego świętego ażeby się coś zapytać, a miała trzy 3 101 T �j ) i i n 11 in.; a z l u b a r d z o s z y b k o m i m o t a k i e j s t r o m e j g ó r y i o t w i e r a między szklane schowane trzy drzwi, wtem święty pytania, kobieta i odeszła z odpowiedział n i c n i e pytała a jej od razu odpowiodź na te otrzymała powrotom. Poprosiłem Jezusa- ażeby umie d n i a c h zobaczyłem pokazał Świętego J e s t e m w K r a k o w i e , w kościele p r z y g r o b i e m o d l i ł e m się. W Narodzenia miejsce Szczepana w lewo j a k b y na m n i e Święty Szczepan, jest t o młodzieniec p r a w i e dziecko, około 14 l a t , ładny chłopczyk, n a d głową w k o ś c i e l e aż m n i e odprowadził mógł miał j a k t o opisać r o g a l i k złoty, przystąpił d o m n i e i zaczęliśmy od grobowca używam, co i rozmawiać przez cały swoim metrów bo c h o d z ą ze s z o p k ą . M ó w i d o m n i e , ż e j e s t metry kierunku. jeżeli W wejść, j a dalej. L u d z i e k r z y c z ą , ż e j a p o s z e d ł e m , a t e n p a n co p i l n o w a ł z b l i ż y ł się O n jest Błogosławiony, jemu w o l n o . L u d zamilkł, j a idę dalej, widzę w i e l k i k r a j o b r a z z góry(...) S e n z d n i a 2 9 . V I . 1 9 7 3 r . piątek. J e s t o m w z a k r y s t i i w koś­ Św. Mikołaja w Gdańsku. W i d z ę diabła licząc l a t około 16 wielkości naszego młodzieńca chłopca. M i a ł w ręku b a t batem, zwierząt ale m n i e w C y r k u i nademną n i e udorzył. W wymachiwał t y m czasie j a k tym wymachiwał b a t e m n a d e m n ą w odległości 6 m . powiedział m n i o , T y Święty i n a d głową moją t y m b a t e m zarysował n a d głową t a k i r o g a l i k j a k świętych malują. Oprócz tego nade mną zarysował potrójnie kapliczkę. wyglądało. Wtem się spalę o d p o w i e d z i a ł m n i e : t y n i e m a s z . poproszę P a n a Jezusa, ogniem Odpowiedziałem: to ja miał aparat fotograficzny N a s t ę p n i e ś n i ą m i się na wysokości czteru dwaj metrów, i robił zdjęcia. i zauważyłem Anioła A n i o ł o w i e , są ż e w mieli maleńki s e k u n d a c h z t e g o k o t a z r o b i ł się c z a r n y pies, z n o w u p o kilku s e k u n d a c h z t e g o p s a p r z e m i e n i ł się w c z a r n ą ś w i n i ę w a g i o k . 5 0 k g i w s z e d ł p o d ł ó ż k o i n a s t ę p n i e p r z e m i e n i ł się w 16 l a t . Z g r a b n a kobietę była i ładna, podeszła m n i e i pocałowała m n i e w usta. J a przez ciekawość do obmacałem c z y miała n o r m a l n e ciało, była n o r m a l n a j a k nasz człowiek. W i e d z ą c dobrze jaką przemianę przechodziła t a osoba, o d e p c h n ą ł e m j ą z całą siłą-. W t e m Następne: przyśnił mnie przy powietrzu stoliczek, s p o ż y w a m środy, piątki i soboty. W wagę t y c h d n i a c h j a wcale n i e jadłem za w y j ą t k i e m s m a l c u do g o t o w a n i a w Napoleona p r z y s z e d ł d o m n i e , p r z e d s t a w i ł się i m ó w i : Generałem za N a p o l e o n a czasie się p r z e b u d z i ł e m . wojny pod Paryżem Bonapartego, i jestem zostałem t a m spoczywam, zabity powiedział s w o j e imię i n a z w i s k o , ż o b y m sobie zaraz zapisał t o b y m wiedział, myślałem że z a p a m i ę t a m a jednak zapomniałem, mówi dalej: j a m a m t y l k o czasu jedną minutę n a 100 l a t i w tej minucie przyszedł się do mnie ażebym j a m u pomógł. W t e m przebu­ dziłem. Sen z d n i a 9.1.1977 r . n i e d z i e l a . Ś n i ł o m n i e się ż e t o b y ł o n a K a d ł u b i e , w n a s z y m d o m u n a p o d w ó r k u , żo s t o j ę p r z y ł a w c e i widzę małego ptaszka k o l o r u popielatego. Przyglądałem do p o k o j u t r z y kobiety, po prawej mnie s t r o n i e diabła stała n o r m a l n i e wyglądała, d w i e k o b i e t y stały p o l e w e j jedna, po c h w i l i z n o w u go pogłaskałem i powiedziałem do togo p t a s z k a : t y m n i e się n i e b o i s z ? p t a s z e k o d p o w i e d z i a ł — n i e . P o m y ś l a ł e m z r o b i ł się t r o s z k ę w i ę k s z y był troszkę k o l o r o w y Zapytałem czy ptaszek n i e m a żadnej kobiety małego do papużki i już się t e g o p t a s z k a a h a ! bo t o papużka t o mówi. z a n i m się p r z e m i e n i ł w zachowujecie papużkę, czystość t z n . życie bez O d p o w i e d z i a ł : t a k s a m o . W t y m r o k u d o 1-go w r z e ś n i a w o j n y n i e b ę d z i e , w o j n a b ę d z i e z a 10 l a t . T a w o j n a t e r a z b ę d z i e T y zginiesz ( c z y l i j a zginę) jest t a k wskazane. Więcej m ó w i ć n i e m o g ł a , b o się ś p i e s z y ł a j a k b y m i a ł o r o b i ć się ciemno. W z i ą ł e m t e g o p t a s z k a d o r ę k i a t o się p r z e m i e n i ł o w papużkę. W ptak, dalszym ciągu stary, mniejszy mieszkaniu około z z tej papużki zrobił o d gołębia, przyniosłem tego p t a k a 65 l a t n i e z n a n a zrobiła się do małą większy mieszkania, się k o b i e t a , m o g ł a d l a m n i e . C h c i a ł e m się w i ę c e j liczyć wypytać a l e n i e d a ł o m n i e i p o o l i w i l i p r z e b u d z i ł e m się. Z i diabeł a t a d r u g a jeszcze większe, t a k nakręcone j a k b a r a n y . P r z e m ó w i ł d o m n i o diabeł. D l a Ciebie podobny j a k n o r m a l n i e papużka z t y m d z i o b k i e m u w a s też u p t a k ó w grzechu? s t r o n i e diabła, t a p i e r w s z a p r z y d i a b l e wstała t o miała t a k i e same r o g i j a k t e n się j e m u j a k j a d ł . P o c h w i l i z b l i ż y ł e m się d o n i e g o i g o p o g ł a s k a ł e m , w się d i a b e ł , p r z y p r o w a d z i ł mięsa i to malo. N a s t ę p n i e : ś n i ł m n i e się G e n e r a ł P o l s k i z a c z a s ó w zakręconym. I dalej pomyślałem: to m i da. P o c h w i l i p r z e m i e n i ł się w k o t a s z a r e g o , n a s t ę p n i o p o k i l k u młodą liczącą około kosą przebu­ co t o z a p t a s z e k k t ó r y m ó w i ? P o c h w i l i z t e g o p t a s z k a Odpowiedziałem diabłu żeby ode m n i e odszedł b o go ją s p e c j a l n i e i żyrandolu. Pjlskim b y ł o . T e n p a n n i c n i o powiedział że j a idę j a k do j a k to wszystko żyrandolem, bo niewolno długi grzeszna t o u b i e r a m maskę t y m czasie leżałem n a t a p c z a n i e Bonapartego, n a głos: jost P o dwóch d n i a c h miałem t a k i s a m sen powtarzający. widzę, że p i l n u j e j e d e n p a n , ażeby z togo tłumu n i k t n i e wyszedł i powiedział dusza głowę. wiedziałem t e g o n i e wiedziałem w c a l e . J a k już odszedłem 3 m o d t e g o tłumu ciele B a z y l i c e śmiercią apteczną i r o b i l i b a d a n i a m o i e l i p o k a r m ó w — i l e tłuszczu i mięsa J a k wyszedłem z t e g o tłumu t o l u d z i e zaczęli krzyczeć, że j a tłumu miała Bożego dziłem. pomyślałem się p r z e z t o t r z y wyszedłem i podnieśli ręce d o g ó r y a n i o było w o l n o do roślinami W y c i ą g n ę ł a kosę i maskę śmierci i m n i e pokazała i ubrała plac jest w i e l k i plac i jest z tego tłumu m n i e . Chwilę postałem, t u b ę d ę stać p o co i przecisnąłem sobie w tymi N a s t ę p n i e : ś n i ł m i się A n i o ł ż e j e s t u m n i e w p o k o j u , s t o i dużo l u d z i , j a toż b y ł e m w t y m tłumio, a t r z y idę za t ę m a s k ę n a g ł o w ę , b y ł a b a r d z o s t r a s z n a . J a się w c a l e n i e b a ł e m , nad N a s t ę p n i e : j e s t e m z a m i a s t e m w e (...) ażeby wyjść i przeznaczenia. ścinam k o ś c i e l n y d o b r a m y , p r z y b r a m i e p o ż e g n a l i ś m y się. bardzo przegradzały Jeżeli d u s z a jest c z y s t a t o j a maskę n i e zakładam i kosę n i c Szczepana. Świętego czasie m o d l i t w y spojrzałem Świętego ściany, t o już n i e b y ł a ściana a n a d w o r z e , i w i d z ę j a k i d z i e d o liczyć rośliny k o s y i maskę śmierci j a k o t o w czasie świąt i c h o d z i p o świecie i z b i e r a dusze n a furę i w i e z i e dużo d u s z n a Pana Szczepana, po trzech nami tego snu w i a d o m o mnie że b ę d z i e w o j n a w roku Sen z d n i a 2 7 . X I I . 1983 r . W t o r e k . Śni m n i e się, że w 1987 zginę. dużym mieszkaniu, były ławki szkolne jestem i były d w a pianina, n a ś w i e c i e , a t e t r z y k t ó r e c i p r z y p r o w a d z i ł e m są z p i e k ł a , z t y c h trzeba było z k o r y t a r z a przyciągnąć do k l a s y gdzie były ławki. trzech masz N a s z n u r k u p r z y c i ą g n ą ł e m d w a p i a n i n a . W t y m czasie już b y ł e m sobie jedną wybrać. Pomyślałem o d r a z u : ponieważ d l a m n i e n i e m a k o b i e t y n a świecie, t o i n i e p o t r z e b a . m n i e niepotrzebne, Następnie: A c o d o t y c h t r z e c h k o b i e t r ó w n i e ż są b o są z p i e k ł a . W t e m jestem w kostnicy, była się p r z e b u d z i ł e m . otwarta i wszedłem odwiedzić. W i d z ę d w i e t r u m n y z a k r y t e , o b o k siebie leżały osoby nieżyjące. Pomodliłem (...) się z a t ą p i e r w s z ą , k t ó r a dwie leżała, w p l u s z o w y m z i e l o n y m u b r a n i u . W t e m wszedł jeden p a n i m ó w i d o n a s : żadne k r a j e n a t o n i e zwTacają u w a g i t y l k o w y . Proszę się d o m y ś l i ć We śnie w i d z i a ł e m wysokości. Te światem p o w o l i i całkiem zeszło, w s t a j e do mnie i zaczyna 102 t a młoda k o b i e t a i rozmawiać. Przedstawia przystąpiła się, ż e j e s t ś m i e r c i ą , czego ten p a n lo powiedział: to cztery światy, jest jeden nad drugim i n a d d r u g i m t r z e c i i n a d t r z e c i m c z w a r t y . Odległość była co 20 m była t o k o b i e t a młoda około 20 l a t z w y g l ą d u j a k b y pochodziła się do do nas. ze w s i . J a , k s k o ń c z y ł e m się m o d l i ć w i d z ę j a k w i e k o zsuwa Wtem się p r z e b u d z i ł e m . światy co w i d z i a ł e m wszystkie piękne. J a d u c h o w y m , a t e n świat- na- k t ó r y m o b e c n i e żyję. m n i e nie interesuje i nic obchodzi. d o b r e g o i n i e m a , -się o co ubiegać, żyję wcale N.i t y m świecie nic m a nic �SEKTA HRUSZKI O Sekcie, i n f o r m u j e n o t a t k a p r a s o w a Antropologicznej którogo przez prof. L. członków dzony z posiodzonia Komisji 2 8 . 1 . 1 9 1 4 г., podczas A k a d e m i i Umiejętności Wachbołz Sekty. i zamieszkały demonstrował „Wacław n a Śląsku rysunki wykonane H r u s z k a , 45 l a t liczący, a u s t r i a c k i m przybył w uro­ jesieni 1912 r o k u d o Błędowic D o l n y c h koło G h r z c n o w a n a z a p r o s z e n i e Kaszki i Adamczykowej, a b y szerzyć z a s a d y u t w o r z o n e j siebie zebraniu nowoj obecnie sporo ważnie czeską roligii na prozelitów prywatnym. między ludnością na. Ś l ą s k u , M o r a w a c h , w przoz Hruszka. robotniczą, Czechacłi i liczy prze­ Wiedniu. N o w ą w i a r ę p o c z ą ł g ł o s i ć z n a t c h n i e n i a b o ż e g o n a p a t r z y w s z y się błędów zakonników z Jasnej braciszek. N i o uznaje głosi b e z w z g l ę d n ą w seksualną, n a w p r a w i a n i u się w s t a n t r a n s u pomocą i czystość odprawia podniosłych t y m stanie drgawek m a l o w a n i a akwarelą cych śpiewów i modłów. a nadto uzyskują z prozelitami Niektórzy zdolność zwykle n a Ma.rsie alegorycznycłi f i g u r i ornamentów. W stanem transu. ność i nieraz Przedstawione uderzające zacięcie 1 rysowania t y m stanie rosną­ oraz piszą odczytać r y s u n k i wykazują artystyczne za doznają i Jowiszu także „pismem m a r s o w y m " , którego j o d n a k nie mogą poza pole­ ich nazwa) symbolicznych kwiatów, rzekomo na innych planetach, innych (własna jako kościelnych, p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h wspólne nabożeństwa, któro gają w Góry, gdzie bawił l a t k i l k a o n i jego prozelici obrazów popraw­ t a k co d o w y k o ­ religii, a prof. Waehholz Sądu K r a j o w e g o wszyscy oni byli ciężkiej histerii. obarczeni Byli n a n i a r y s u n k u j a k i jego barwności. Hrnszkę, Raszkę i Ada.m- i „pismo m a r s o w e " czykową obwiniła c.k. P r o k u r a t u r a Państwa o zbrodnię Unwiorsytetu obrazy badał i c h s t a n umysłowy z polecenia d n i a 31-go m a r c a zaś 1913 r . i przekonał się, że zwyrodnieniem płciowymi umysłu abstynentami. w formie Rysunki m i e s z c z ą się w z b i o r a c h m e d y c y n y s ą d o w e j Jagiellońskiego." 103 �II. 3. Dusza szczęślhua, akwarela/papier, wyra. 5 0 x 8 0 o m . I I . 4 . Zle F o t . : J . Świderski 104 duchy, akwarela/papier, w y m . 5 0 x 8 0 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d739c3138cca66651612f58bca450280.pdf 370a13139ad07135dd1e28c106032f08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6400 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5973 Title A name given to the resource Misja Dakar-Dżibuti /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.92-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rasa zasygnalizowała ostateczną datę odjazdu na początku 1931 - Misji Dakar-Dżibuti. Jej celem jest pokonanie w blisko dwa lata całej szerokości Afryki: od Oceanu Atlantyckiego aż do Oceanu Indyjskiego, poprzez Senegal, Sudan francu­ ski, Wybrzeże Kości Słoniowej, Górną Woltę, Dahomej, Togo, Niger, Czad, Kamerun, Francuską Afrykę Równikową, Kongo belgijskie, Sudan angielsko-egipski, Abisynię, francuskie wybrzeże Somalii. Naczel­ nym celem tej wyprawy - zorganizowanej przez Insty­ tut Etnologii i Muzeum Historii Naturalnej, patronowanej i subwencjonowanej przez kilka mini­ sterstw i zarządów kolonii i, jednocześnie, przez ważne organizmy naukowe (między innymi przez Instytut Francuski i Uniwersytet Paryski) - jest: zgromadzenie kolekcji dla Muzeum Historii Naturalnej i dla Mu­ zeum na Trocadero, badania licznych ludów, których zwyczaje są w przededniu znikania (w szczególności Nuerowie i Szyllukowie, podobnie jak Wohitowie z okolic jeziora Tana), uchwycenie, w postaci filmów dokumentalnych i zapisów na taśmach, języków i pie­ śni tych ludów, stworzenie między urzędnikami kolo­ nialnymi i paryskimi jednostkami naukowymi relacji niezbędnych do rozwoju nauk przyrodniczych i socjo­ logicznych. N a czele tej misji stoi nasz przyjaciel Marcel Griaule, który wcześniej prowadził misję w Abisynii i który, poza licznymi notami, opublikował w „Documents” dwa ważne artykuły (Totemizm abisyński (6/1929) i Ilu­ strowane Legendy królowej Saby (1/1930)); jego nie­ zwykłe studia nad abisyńską magią zostaną wydane przez Instytut Etnologii (w serii „Travaux et Memoires”) jako Le Livre de recettes d’un dabtara abyssin. P Misja Dakar-Dżibuti (nota) Członkami personelu wyprawy są również dwaj na­ si współpracownicy: André Schaeffner, pełnomocnik sekcji Organologii Muzeum Etnograficznego na Tro­ cadero, i Michel Leiris, który towarzyszyć będzie wy­ prawie jako sekretarz-archiwista. Redakcja „Documents” uznała za słuszne, by po­ prosić tego ostatniego o spisanie wrażeń na temat przedsięwzięcia, w którym będzie brał udział: pierwszej o tej skali misji etnograficznej i lingwistycznej. Georges Henri Rivière, zastępca dyrektora Muzeum Etnograficznego na Trocadero *N o ta ta została opublikowana w „Docum ents” nr 7/1930 (grudzień 1930) i poprzedzała artykuł Michela Leirisa Oko Etnografa (à propos Misji Dakar-Dżibuti) . Przełożył Tomasz Szerszeń M A I 1931 ÉGYPTE LIBYE ALGÉRIE [fíouge'A F R IQ U E MAURITANIE *=V f SO U DA N F R A N Ç A IS E FRANÇAIS / T o m b o u c t o u / **« * * > f N i 9ef ' V - D a k a r Z SËNËGAL .K ay e s -GAR/IBIEGU IN ÉE' (PORTUGAISE) O C C ID E N T A L E " l , B am ako E RY TH RÉ E — TCH AD Lac Tchad M o p tiîC /■/,.. .A N iajm e y.T ^ ^ f /~\ ^ HAUTE- Ó/OLTA' A sm ara^ s s a o u a CÔTE FRANÇAISE .DES SOMALIS. K h arto u m ' AN G L O -ÉG Y P T IEN I .G o n d ar G a lla b a t ^ F o rt-L a m y ^ , Kano^ ■ D jibouti GUINÉE FRANÇ. M o ra ’ V SIE R R A LEO N E' SO UDAN NIG ER / ^ a n g g ^ } \ ___/ l{ CÔ TE CÔTE- N IG E R IA OGOii ^ S O M A L IE V ^ A N G L A IS E G a ro u a p A d d is -A b a b a . ÉTHIOPIE OÙBANGUI-CHARI c ^ p L' D'IVOIRE / DE L-Or Î A Porto; Jubaj .5T B a n g u i, 7(O ^ (Y a o u n d é 1 uganda 1“^ GU INÉE' (e s p a g n o l e ; Rodolphe KENYA Équateur- ■OCÉAN- -A T L A N T !Q U E- GABON MOYEN CO N G O / Victoria CONGO BELG E' Tanganyika J \ ■ O C É A N ---- IN D /EN - TERRITOIRE DU TANGANYIKA FE V R IE R 1933 Mission Dakar-Djibouti Misja Dakar-Dżibuti 1931-1933. Mapa podróży. 107 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11c80566d26187f2c0be57f73e4d64bd.pdf eae068d4b06d6803bcb28f9c8ed13a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5972 Title A name given to the resource Od Dakaru do Dżibuti, od "Afrique" do "fantôme"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ A fryka jest więc słowem, pretekstem zaled­ wie...” - pisał o L'Afrique fantôme Philippe Soupault [„Europe”, 1934]. Trudno zgo­ dzić się z autorem Ostatnich nocy paryskich, bo­ wiem dla Leirisa „Afryka” nie jest „słowem zaledwie” , lecz „aż słowem”. Przekleństwo tego tytułu polega na tym, że, podobnie jak dziennik przemierzającego Czar­ ny Ląd etnografa i poety w jednej osobie, mówi on wszystko i nic. Leirisowi udała się rzecz niebywała: dwa tytułowe słowa zawierają w sobie całą książkę. Upraszczając: nie można wymyślić lepszego tytułu dla tego dziennika. W związku z tym zdecydowałem się pozostawić tytuł oryginalny - francuski. Soupault wskazywał na problem z wyrazem Afrique (Afryka). To jednak nic przy kłopotach, jakie stwarza człon drugi: fantôme bowiem, to w języku autora „cień”, „duch”, „widmo”, „mara”, „upiór”, „zjawa” , ale także „pozór” i „urojenie”... Nie tylko o wieloznacz­ ność słowa tu jednak chodzi. Dopiero złączone razem (L’Afrique fantôme), zaczynają produkować sensy, zwodząc interpretatorów i gubiąc tłumaczy. Po kolei, więc. L ’Afrique fantôme może być czytana jako opowieść o opętaniu. Badający kulty zâr Leiris nawiedzany jest przez duchy, demony i obsesje (fantômes). Podczas pobytu w Etiopii nawiedza go „najstraszliwszy demon”: zakochuje się w córce ka­ płanki - noszącej tajemnicze imię Emawayish. Zakaza­ na platoniczna miłość etnografa do „przedmiotu” swych badań nie ma rozwiązania ani dalszego ciągu: Emawayish jest tak nierzeczywista i niedostępna, że staje się alegorią. Niczym inne kobiety pojawiające się u Leirisa, zostaje zredukowana do roli pięknego, ale­ gorycznego posągu. „Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczające i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną piękno­ ścią i tym, co ciemne zawsze i niepokojące w symbolu” - pisał w Wieku męskim.1 Alegorie pojawiające się w L ’Afrique fantôme wzajemnie się uzupełniają: Emawayish uosabia Afrykę, zaś Afryka (czyli tytułowa L ’Afrique) jawi się jako kobieta - niedostępna i nierze­ czywista. Również Z. (czyli Zette, czyli Louise Godon - żona Michela Leirisa), pojawiająca się wielokrotnie na stronach dziennika jako adresatka listów lub obiekt marzeń erotycznych, traci cechy żywej osoby, stając się hasłem, literą po prostu. Nie byle jaką jednak: „w alfabecie francuskim Z jest egzotyczną literą: przy­ czynia się do efektu starożytności (Zefir) lub też orientalizmu, feeri, erotyki: Zaira, Zelida, Tanzaj...”.2 Leirisowa Afryka jest urojeniem - znika każdego wieczora, by rano znów się pojawić („sen jest drugim życiem” pisał Gerard de Nerval; Leiris, miłośnik Syl­ wii, podąża tym tropem: kolejne dni rozpoczynają się niejednokrotnie opisami snu. Takich zapisów jest w L ’Afrique fantôme aż 25 - to prawdziwy sennik). Po­ dobnie jak pisanie, które jest procesem rozpoczyna­ nym każdego dnia na nowo. Tytuł jest więc metaforą Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôme... literatury w ogóle - przestrzeń białej kartki papieru wydaje się równie trudna do wypełnienia jak misja Dakar-Dżibuti, sam zapis zaś - równie efemeryczny jak Afryka. Podróż na Czarny Ląd jest wyprawą w „zaświaty” do krainy naznaczonej śmiercią, podlegającej nie­ ustannemu rozpadowi, znikającej. Odyseja Leirisa okryta jest żałobą: to nie tylko pożegnanie z „prawdzi­ wą” Afryką („Afryka Livingstone’ów i Stanleyów nie istnieje...”), czy pozbycie się złudzeń, które wiązały się z zamorską podróżą w tropiki (poszukiwanie naiwnej epifanii, męska przygoda, która byłaby zwieńczeniem kuracji psychoanalitycznej). Michel ociera się 0 „śmierć”, którą jest depresja tak silna, że niemal ni­ welująca „ja”. Śmierć pojawia się również jako atrybut etnografii. Autor L ’Afrique bada ryty pogrzebowe Dogonów, które stają się równocześnie literacką figurą pożegnania ze złudzeniami związanymi z badaniami 1 z Czarnym Lądem w ogóle. Figurą pożegnania z Afry­ ką taką, jaką sobie wyobrażał - Afryką z klisz, z kartek powieści, z lekcji geografii, która wtedy już nie istnia­ ła lub raczej przestawała istnieć (czy istniała kiedykol­ wiek?), grzebiąc zarazem dziecięce marzenia i fantazje Michela. „Upiorem” (fantôme) jest również kolonializm sprawiający, że Afryka nie jest „sobą”. Leiris, pozosta­ jąc szczególnie wyczulonym na detal, tropi absurdy rzeczywistości kolonialnej. Odnajduje je np. w takich widmowych instytucjach jak „bufet-dancing-kino-hotel” - dziwaczne efemerydy, zdegradowane karykatury europejskiego świata. Biali odgrywający swoje role, tu­ bylcy odgrywający swe rytuały specjalnie na użytek białych... To świat, w którym nikt nie jest u siebie. Po­ czucie wyobcowania staje się doświadczeniem autora L'Afrique - w tekście z 1935 roku pt. L ’Abyssinie inti­ me, Leiris napisze: „Etiopia jest jednym z ostatnich re­ gionów Afryki, gdzie da się jeszcze podróżować” (te za­ skakująco „aktualne” słowa - przypomnijmy: jest pierwsza połowa lat 30.! - kontrastują z konstatacją Claude’a Lévi-Straussa ze Smutku tropików: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale...”). Po­ dróż jako próba opuszczenia „własnej skóry” [de- 105 �Tomasz Szerszeń • OD DAKARU DO DŻIBUTI, OD AFRIQUE DO FANTÔME... pays(peau)ment jak można by powiedzieć, przybierając strategię wyciskającego słowa niczym cytrynę Leirisa] - antropologiczna idea zarysowana wyraźnie w artyku­ le Metamorphose - okazuje się niemożliwa do zrealizo­ wania w fantomatycznej, kolonialnej Afryce. Złudzeniem okazuje się nie tylko Afryka, ale rów­ nież etnografia. Leiris jako pierwszy podkreśla jej uwi­ kłanie właśnie w kolonializm (Marcel Griaule, szef mi­ sji Dakar - Dżibuti, był członkiem rządowej komisji do spraw kolonii), nudę badań terenowych i, przede wszystkim, niemożność odsłonięcia najbardziej skry­ tych tajemnic. Ucieczka w etnografię okazuje się roz­ wiązaniem zaledwie pozornym, nie zaś - jak pisał Levi-Strauss w Smutku tropików - „najbardziej krańcową formą schronienia”... L ’Afrique fantôme pomyślana została jako wyzwa­ nie rzucone nie tylko klasycznej etnografii, czy kla­ sycznym strategiom narracji z podróży. Parodystyczne ostrze wymierzone jest również w Georges’a Bataille’a (którego łączyły przecież z Leirisem więzy przyjaź­ ni) i w patronującego dziennikowi „ojca wyznania” Je­ ana Jacques’a Rousseau... Ten polemiczny ton sprawia, że książka Leirisa jest dziełem absolutnie „ikonoklastycznym” i dzięki temu do niczego niepo­ dobnym - bezforemnym. Losy L ’Afrique były równie nieoczywiste jak jej treść i forma. Dziennik zostaje wydany przez Gallimarda w 1934 roku w serii „Les Documents bleus” - na­ zwa ta skrywa dzieła najbardziej efemeryczne, sytuują­ ce się poza granicami gatunków, dzieła pozostające problemem (Jak bowiem zaklasyfikować książkę Leirisa? Jako „etnografię” ? „Opis podróży” ? „Literaturę”? „Dziennik intymny” ? „Powieść przygodową” ?).3 Publi­ kacja L ’Afrique fantôme zostaje uznana za prowokację przez trzech najważniejszych francuskich etnologów tamtych czasów: Marcela Maussa, Marcela Griaule’a i Paula Riveta. Oburzony był zwłaszcza Griaule: konflikt z wpływowym badaczem sprawia, że Leiris po­ zostaje przez wiele lat na marginesie środowiska, zaś jego dzieło uznane zostaje za sztubacki wybryk. Nie za­ wsze śmieszny, trochę zbyt długi żart. Pisząc o L ’Afrique fantôme nie sposób pominąć pewnej nasuwającej się wątpliwości. Cóż bowiem jesz­ cze pozostaje z wyprawy Dakar - Dżibuti, poza prze­ dziwnym dziennikiem Michela Leirisa? Odpowiedź jest prosta: setki4 zebranych (lub raczej zabranych de­ cyzją władz kolonialnych) obiektów, których przezna­ czeniem stało się muzeum etnograficzne. Prawdziwa widmowa Afryka. Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 44 Jean Starobinski Wynalezienie wolności, Gdańsk 2006, przeł. M. Ochab, s. 29 Dopiero po latach L ’Afrique fantôme wydane zostaje w tej samej serii co Smutek tropików Lévi-Straussa. Dokładniej - 3600 Widmowa Afryka. Pocztówka Union Postale Universelle. 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30c444d9f2e56d47e208b60d987d7319.pdf f493ffeee53f005373e94d2de84d6881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6404 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Conrad, Joseph (1857-1924) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5977 Title A name given to the resource Joseph Conrad i "ciemności " afryki Środkowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Balandier, Georges Coquery-Vidrovitch, Catherine Halen, Pierre Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zapis dyskusji Silvere Monod: Znalazłem się tutaj zamiast Zdzisła­ wa Najdera, polskiego profesora, wybitnego znawcy Con­ rada, autora jego najlepszej biografii. Profesor bardzo chciał być dzisiaj z nami, ale niestety nie było to możliwe. Nie jestem afrykanistą, moja znajomość Afryki ogra­ nicza się do dwóch krótkich misji, kiedy wykładałem w Abidżanie i w Bangui. Jednak chciałbym powiedzieć, że aby zrozumieć i poznać postawę Conrada wobec Afry­ ki i kolonializmu, nie wystarczy przeczytać Jądro ciemno­ ści. Trzeba poznać także pewną nowelę, krótką, ale nie­ samowicie gęstą, zatytułowaną Placówka postępu, w której widzimy bardzo surowy osąd rekrutacji urzędni­ ków wysyłanych do Afryki przez kolonialne mocarstwa. Mogę przytoczyć kilka chronologicznych faktów dla rozjaśnienia debaty. Kontakt Conrada z Afryką zaczął się, kiedy miał osiem czy dziewięć lat. Gdy poszedł do szkoły, zobaczył mapę Afryki z kolorami oznaczającymi kraje kolonizatorów i z wielką białą plamą - regionem jeszcze nieeksploatowanym. Potem opowiadał - nie wiem, czy to prawda, ale opowiadał wiele razy i być mo­ że siłą opowiadania w to uwierzył - że położył rękę na tym białym obszarze i powiedział: pojadę tam, kiedy będę duży. Był to region Konga. Owo zdarzenie miało miejsce mniej więcej w 1866, kiedy nazywał się jeszcze Józef Konrad Korzeniowski. Później w latach 1889-90 opano­ wany pragnieniem tej podróży faktycznie udał się do Konga. Formalności pozałatwiał wykorzystując swoją znajomość z wdową po dalekim kuzynie, Aleksandrze Paradowskim. Margueritte Paradowska z urodzenia Francuzka, mieszkała w Brukseli, i to ona poleciła go fir­ mie, która eksploatowała Kongo. Conrad został zatrud­ niony nie jako agent handlowy, ale jako kapitan statku, który miał pływać po rzece Kongo. Przybył do Afryki i przebył długą trasę do Kinszasy, częściowo na piecho­ tę, częściowo będąc niesiony. Tam w końcu objął do­ wództwo małego statku parowego, który nazywał się Król Belgów, na którym dopłynął do Stanley Falls. Padł ofiarą dezynterii, wrócił do Kinszasy, a mając podpisany kontrakt na trzy lata, robił, co mógł, aby go odesłano z powrotem do Europy, gdzie długo chorował na mala­ rię. W 1895 opublikował swoją pierwszą powieść Szaleń­ stwo Almayera. W 1898 zaczął pisać Jądro ciemności na zamówienie szefa edynburskiego pisma „Blackwoods Magazine”, które miało wydać tysięczny numer. Publi­ kacja miała miejsce w 1899, została wznowiona w 1902, w zbiorze, gdzie Jądro ciemności sąsiaduje z dwoma inny­ mi historiami Młodością i U kresu sił. Mamy więc mło­ dość, w Jądrze wiek dojrzały, a w U kresu sił —starość. Następnie trzeba przywołać korespondencję z Ro­ gerem Casementem, którego Conrad spotkał w Kon­ gu. To osobowość dosyć złożona, trochę urzędnik, tro­ chę dziennikarz, trochę podróżnik, w 1903 rozniecił wielką kampanię przeciwko eksploatacji Konga przez Leopolda II. Conrad poszedł jego śladem, napisał kil­ ka listów, w których wyraził się żywo, a nawet bardzo S ilvere G eorges B alandier, C atherine C oquery-Vidrovitch , PlERRE H ALEN, E lIKIA M ’BOKOLO, M onod , J ean O masombo -T schonda Joseph Conrad i «ciemności» Afryki Środkowej Zbeletryzowane świadectwo o Kongu1 czy bajka końca wieku? ostro przeciwko kolonializmowi belgijskiemu. Jednak stopniowo przekazał zadanie swojemu przyjacielowi Cunninghamowi Grahamowi, wielkiemu znawcy Ameryki Południwej, bardzo zaangażowanemu w licz­ ne kampanie. Przedstawiając Grahama Casementowi, Conrad powiedział: jest socjalistą, ale nie zwracaj na to uwagi, nie bój się, to powierzchowne, i rzeczywiście Gra­ ham wsparł kampanię Casementa. Później Conrad trochę negował swoją przyjaźń z Casementem, gdyż był on Irlandczykiem zatrzymanym2 w Irlandii na nie­ mieckim statku podwodnym w czasie pierwszej wojny światowej i został powieszony. Odnośnie do okresu międzywojennego można by przywołać Andre Gide’a, który inspirował się Conra­ dem, pisząc Voyage au Congo [Podróż do Konga]. Kolejną ważną datą do zapamiętania jest 1975 konferencja afrykańskiego pisarza Chinuy Achebe,3 który zadeklarował, że Conrad był pieprzonym rasistą (a bloody racist) , a Jądro ciemności okropną i żało­ sną książką. Inni afrykańscy pisarze sprzeciwili się deklaracjom Chinuy Achebe, było to jednak wielkie wydarzenie. Na końcu chciałbym jeszcze zauważyć, że w 1979 Apocalypse Now Francisa Forda Coppoli jest w jakiś spo­ sób interpretacją Jądra ciemności i hołdem dla Conrada. Elikia M’Bokolo: Będę kontynuował temat afry­ kańskiej lektury, czy raczej afrykańskich lektur Conra­ da. Rzeczywiście uderzyło mnie odczytanie Jądra ciem­ ności Chinuy Achebe. Jednak trzeba przypomnieć, że Chinua Achebe to nie byle kto. Powiedziałbym, że to fundator współczesnego powieściopisarstwa afrykań­ skiego, tak jak Senghor jest figurą poety afrykańskie­ go, a Soyinka afrykańskiego dramaturga. I to prawda, że Achebe rozwija - udowadniając i cytując - ideę, że Jądro ciemności jest utworem głęboko rasistowskim. Odsyła on nas do problemu pisarstwa Conrada, a więc do wymiaru czysto literackiego, do produkcji tekstu, 113 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ która jest problemem ważnym. I dorzuca, że Conrad nie zadbał o jasne zaznaczenie granicy ochronnej (cor­ don sanitaire) - to jego wyrażenie - między nim, Jose­ phem Conradem, który poznał Kongo, i narratorem, który opowiada tę niesamowitą przygodę. Wyznam, że lubię Jądro ciemności i byłem zaszokowany podejściem Chinuy Achebe, skłaniałem się do sądu, że było ono niesprawiedliwe. Jednak przeczytawszy tekst ponow­ nie, zobaczyłem, że nie jest on taki niesłuszny. Próbo­ wałem uporządkować fakty, oddając hołd Conradowi, znanemu jako ten, który był w Kongu w 1890, i jako ten, który nie wytrzymał życia tamże, gdyż na miejscu został jedynie sześć miesięcy. Biorąc pod uwagę fakty w odniesieniu do tekstu, oskarżenie Chinuy nie jest koherentne. Pozostaje jednak pytanie - czy nie można sprawić, żeby tekst przemówił inaczej? Przed chwilą mój po­ przednik rozpoczął od tego, co w istocie będzie stano­ wiło przedmiot mojej wypowiedzi. Nie ujmując nicze­ go Jądru ciemności, sądzę, że nie zrozumiemy nic z afrykańskiej przygody Conrada i z jego wizji Afryki, jeśli nie umieścimy obok właśnie tego małego opowia­ dania, które Silvere Monod przed chwilą przywołał, a które moim zdaniem jest jeszcze mocniejsze niż Jądro ciemności. Tekst ten nosi tytuł Placówka postępu (The Outpost of Progress), został napisany dwa lata przed, a opublikowany rok przed Jądrem ciemności. To opo­ wiadanie, bo tak określił tekst Conrad, zostało opubli­ kowane w zbiorze Opowieści niepokojące (The Tales of Unrest). Naturalnie, nie jest to powieść, ale coś, co czyta się raczej jak sztukę teatralną. Czuje się w nim rodzaj zażenowania pisarza, który chciał coś napisać i w rezultacie pisze coś innego, co - powiedziałbym na­ wet - czyta się jak sztukę teatru klasycznego, jak tra­ gedię klasyczną. Mówię tu oczywiście o klasycyzmie francuskim, gdyż Conradowi udało się dzięki niezwy­ kłemu wyczynowi zwięzłości skumulować ogromny dramat, ulegając trochę - nie wiem, czy był tego świa­ domy czy nie - regule trzech jedności. Jedność miej­ sca: dramat rozgrywa się w zamkniętym miejscu w placówce handlowej - która jest centrum kolonial­ nego przedsiębiorstwa. Jedność akcji: w szybkiej lektu­ rze można pomyśleć, że akcja to jest w rezultacie dra­ mat, który reżyseruje dwóch Białych. Conrad mówi 0 dwóch Białych, a nie o dwóch kolonizatorach - i ci Bia­ li kończą zabójstwem, a następnie samobójstwem. 1 w końcu jedność czasu. A czym jest ten zamorski czas? Czas tego handlowego okresu kolonializmu, czas w kolonialnym systemie, który jest jeszcze koloniali­ zmem gromadzenia - przynajmniej w tym opowiada­ niu. To nie jest ten sam czas, co w Jądrze ciemności, który jest czasem kolonializmu plądrowania, gdzie, li­ czy się każda chwila, każdy dzień - inaczej niż w kolo­ nializmie gromadzenia, gdzie czas jest bardzo rozrze­ dzony. To jest bardzo długi czas oczekiwania, i ci dwaj ludzie, czekają na coś, co w końcu się nie zdarza. I chociaż można by powiedzieć, że jest to czas bardzo długi, gdyż trwa kilka miesięcy, w efekcie jest to czas bardzo krótki, a w każdym razie bardzo homogeniczny, zintegrowany. Ta sztuka wydaje mi się szczególnie ważna. Przede wszystkim dlatego, że w wielu aspektach zapowiada Ją ­ dro ciemności, a ponadto Conrad sam odczytał ją w sposób, który należy przedyskutować. W liście do swojego wydawcy tłumaczył, że opowiadanie jest świa­ dectwem tego, co widział. Mówi: to, co zrobiłem, to odarłem się ze wszystkiego, z wyjątkiem litości i odrobiny pogardy dla tych dwóch postaci, zapisując fakty, które do­ prowadziły do katastrofy. Katastrofą jest zabójstwo Carliera przez Kayertsa i samobójstwo tego drugiego. Skądinąd ten dwumian jest bardzo interesujący, gdyż rozpoznajemy w nim z całą oczywistością Kayertsa Flamandczyka i Carliera - Walończyka, a więc założy­ cielski dwumian kolonizacji Konga przez Leopolda II. To, co mam do powiedzenia, układa się w trzy se­ rie, krótko je zreasumuję. N a początku położę akcent na obraz Białego w tym tekście. Uderza mnie fakt, że Biali pojawiają się w nim najczęściej anonimowo. Conrad przedstawia ich jako Białych. Z jednej strony mamy Białych z kolonii, wszystkich miernych, prze­ ciętnych, z drugiej zaś Białych z metropolii, którzy ma­ ją bzika na punkcie wysyłania do kolonii właśnie ludzi tak miernych. Portret Carliera i Kayertsa, to - proszę wybaczyć sformułowanie - dwóch żałosnych burżujów, z których jeden pracował w administracji służb telegraficznych, a drugi był żołnierzem. Conrad mówi szczerze: dwóch imbecyli, znaleźli się tu w Kongu jak dzieciaki w ciem­ ności, czy jak niewidomi w wielkim pomieszczeniu, nic nie rozumieją, niczym się nie interesują poza upływem dni dzielących ich od powrotu parowca. Upływ dni to jest właśnie ten długi czas, który ostatecznie jest cza­ sem bardzo krótkim. Ludzie ci, którzy biorą się za no­ śnik cywilizacji, są zwykłymi głupkami, ignorantami, dopiero w oczekiwaniu na parowiec odkrywają Alek­ sandra Dumasa, Honore Balzac’a, i w ich głupocie, mówi Conrad, biorą D ’Artagnana i ojca Goriot nie za postaci fikcyjne, ale za ludzi, którzy rzczywiście istnie­ li. Sądzę, że kłóci się to jednak z interpretacją Achebe, gdyż w tym małym tekście portret Białych jest ma­ ło pochlebny, zakreślony bez uprzejmości, mocnymi słowami i niepozostawiający miejsca na sympatię dla kolonializmu. Jednak ważniejsza wydaje mi się obecność Afryki w tym tekście, gdyż Afryka ukazuje się tu pod postacią jednostki. Jean Omasombo powiedział przed chwilą, że u Kapuścińskiego Afrykanie nie ukazują się jako jed­ nostki, a jako kultura. Powiedziałbym, że właśnie taki jest kolonialny dyskurs czasów Conrada, dyskurs lat 90. Wtedy - w każdym razie w Kongu - jest to kolo­ nializm tryumfujący, leopoldyjski, ale w tym samym czasie rozgrywa się kampania antyleopoldyjska, w któ­ 114 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ rej Conrad brał udział, nawet jeśli rozpoczęła się ona dwanaście lat wcześniej, niż do niej przystąpił. W owym czasie nawet ci, którzy sprzeciwiają się kolo­ nializmowi, mówią o Afrykańczykach jak kolonizatorzy - opisują raczej archetyp niż indywiduum. Tymczasem Conrad, jak sądzę, jest jednym z pierwszych powieściopisarzy, którzy pisząc o Afryce, ukazują nam jednostki. Jest tam szef afrykański Gobila - nie mam czasu dłużej się nad tym zatrzymać - jest para: Makola i jego żona. Tamtejsi nazywają go Makola, on sam przedstawia się jako Mr Price, wraz z całym zangielszczeniem, jakie re­ prezentowali Sierraleończycy w tamtym czasie. Kiedy patrzymy na tę postać i na to, co mówi o niej Conrad, mamy rzeczywiście wrażnie, jeśli uczynić mały ana­ chronizm, antycypacji tego, co Franz Fanon napisze w Czarnej skórze, białej masce. Ta postać jest zarazem Makolą - czarną skórą i Mr Price’em - białą maską. Jednak jest to bardziej skomplikowane, gdyż u Fanona figura Czarnego Białego jest figurą istoty wyalienowa­ nej, wykulturowanej, która próbuje się odnaleźć, zaś Conrad jest dość subtelny i wyrafinowany, aby przed­ stawić nam Price-Makolę raczej jako kogoś, kto gra podwójną grę. Conrad długo pokazuje jego pogardę dla Białych i to, że wciąż praktykuje on kult ciemnych bo­ gów lasu i - i to wydaje mi się sercem tej tragedii prawdopodobnie przyrzeka bogom ofiarę z martwych Białych, aby to bogowie mogli odegrać rolę kolonizato­ rów. Interesujące jest także, że prawdopodobnie po raz pierwszy widzimy jednostkę kobiecą - panią Makolę. Jest tu, ma dzieci, gotuje, ale jest także aktorką tego dramatu, gdyż będzie uczestniczyła w zwrocie stano­ wiącym centrum tej sztuki. Przechodzę do drugiej sprawy - sposobu, w jaki Afryka jest przedstawiona jako terytorium, jako natu­ ra, jako kraj. Występują tu raczej zarazem elementy georafii fizycznej, geografii ludzkiej i prawdopodobnie geografii handlowej, niż prosty opis o charakterze etno­ graficznym, co było przecież tendencją tamtego czasu. Powiedziałbym jeszcze, że Conrad przedstawia nam naturę ludzką Afrykańczyków. Odnajdujemy wielość Afryki, ale to nie jest wielość Kapuścińskiego, który przemieszczając się z miejsca na miejsce, odkrywa róż­ ne Afryki. Jest to wielość Afryki w miejscu bardzo za­ mkniętym. Conrad pokazuje nam, że jest to Afryka gorąca, parząca życiem, Afryka w ruchu. To bardzo in­ teresujące, widzimy raczej grupy społeczne niż etnicz­ ne, grupy społczne, które ukazują różne sposoby uczestniczenia w świecie. Widzimy na przykład po­ średników handlu europejskiego, widzimy kolaboran­ tów kolonialnego przedsiębiorstwa, ale którzy nie są takimi znowu kolaborantami, gdyż przy pierwszej oka­ zji, kiedy napięcie staje się bardzo silne, ci - powiedz­ my - kolaboranci uciekną. I mamy jeszcze wszystkie okoliczne wioski. Skądinąd dyskurs kolonialny także jest obecny w tym małym tekście - dyskurs kolonialny, dla które­ go Conrad zakłada ową granicę ochronną (cordon sa­ nitaire). Każe mówić Kayertsowi i Carlierowi zadziwia­ jącymi zdaniami. Posłużę się przykładem dwóch z nich. Carlier, Walończyk w pewnym momenci mó­ wi: Il est nécessaire d’exterminer tous les Nègres avant de pouvoir rendre le pays habitable4 [Trzeba koniecznie wy­ tępić wszystkich czarnuchów, aby ten kraj mógł się nadawać do zamieszkania]. Może nas to zaskoczyć, ale jest w tym część dyskursu kolonialnego z 1890 roku. Dyskursu, który nie jest wyłącznie dyskursem leopoldyjskim, ale dyskursem, który słyszymy np. w niemiec­ kim kolonializmie Afryki Południowo-Zachodniej, czy Tanganiki, czy w niektórych pochodnych koloniali­ zmu francuskiego, wystarczy przypomnieć sobie spra­ wę kolumny Voulet - Chanoine.5 Istnieje jeszcze jedno wyrażenie, na którym chciał­ bym się zatrzymać. Kiedy jeden z tych rzekomych współpracowników, tragarz z kompanii handlowej na­ leżącej do państwa, które założyło tę placówkę, decy­ duje się zbiec, jeden z dwóch Białych mówi: ah, ces brutes ingrates, nous prenions soin d’eux comme si c’était nos enfants6 [Ach, te niewdzięczne bydlaki, opiekuje­ my się nimi, jakby to były nasze dzieci]. To sformuło­ wanie - jeśli mogę tu przywołać moją własną osobę słyszałem wiele razy w 1960, kiedy upadał w Kongu belgijski kolonializm: Ach, ci niewdzięcznicy, zajmowa­ liśmy się nimi, jakby to były nasze własne dzieci. Chciałem także powiedzieć słowo o tym, w jaki sposób rozwija się tragedia, a więc powrócić do proble­ mu pisania. Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z dwoma możliwymi odczytaniami. Pierwszym, takim jakie proponuje nam Joseph Conrad, kiedy mówi: za­ pisałem zdarzenia, które doprowadziły do dramatu. Con­ rad kładzie akcent na bohaterów, którzy przez ich wła­ sną głupotę, ale także poprzez nieprzystające do kontekstu reakcje, przez pasje i namiętności, jakie roz­ budzają, prowokują tragedię. Chciałbym zakwestionować to odczytanie i zapro­ ponować inne. Dlatego zacząłem, mówiąc, że tę nowe­ lę można by czytać jak tragedię klasyczną. Kiedy czy­ tam ten tekst, mniej wierzę w inicjatywę bohaterów czy antybohaterów niż w rodzaj fatalizmu, który nad nimi ciąży. Fatalizmu, który tłumaczy się między inny­ mi poprzez fakt, że miejsce, ta placówka postępu, jest miejscem zamkniętym. Można więc powiedzieć, że je­ dyną rzeczą obecną w tym miejscu jest śmierć. W tej placówce handlowej są obecne trzy elementy: dom Białych, dom Makoli-Price’a i przede wszystkim obraz, który otwiera nowelę i który ją zamyka - krzyż, na któ­ rym jest powieszony założyciel placówki. Więc od po­ czątku przedsiębiorstwo kolonialne jest przedsiębior­ stwem śmierci, w którym umierają Czarni, ale także i kolonializatorzy. Nowela zamyka się samobójstwem Kayertsa, który również zabija się na owym krzyżu. Jest jeszcze cała seria rzeczy, którym można by się przyjrzeć szczegółowo: sposób, w jaki są przywołane słońce, wil­ 115 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ goć, gorączka. Myślę, że można łatwo stwierdzić i mówi nam to Conrad - że projekt cywilizowania Afryki, jest projektem skazanym z góry na porażkę. To bardzo różne od Jądra ciemności. Jeśli pozwolicie, zakończę w tonie osobistym. Uro­ dziłem się w Kinszasie i kiedy dorastałem, poszedłem do collègue’u mówiąc w lingala, który jest językiem mojej edukacji oraz po francusku. Collège mieścił się w pobliżu końcowej stacji kolei żelaznej Matadi Léopoldville [dziś Kinszasa - przyp. tłum.], wiele pisa­ no o tej linii kolejowej, zanim powstała linia Kongo Ocean. Był to koniec lat 50. Przed dworcem był wy­ rzeźbiony fresk, na którym wyryto napis, którego wów­ czas nie rozumieliśmy: Aperire terram gentibus. Po kil­ ku tygodniach łaciny zrozumieliśmy: Otworzyć ziemię narodom. Otworzyć ziemię - ziemię dziką, narodom oczywiście cywilizowanym. Muszę podkreślić, że ja osobiście i wielu z mojego pokolenia, byliśmy zamiło­ wanymi czytelnikami, jednak - i może się to wydać dziwne - nigdy nie słyszeliśmy o Josephie Conradzie. Powiedziałbym nawet, że - cóż za paradoks - do dzi­ siaj wielu mieszkańców Konga nigdy nie słyszało jego nazwiska. Kiedy przeczytałem Placówkę postępu, wydało mi się, że kolonializm belgijski, który przejął dziedzictwo Leopolda II, pozostał wierny owej idei cywilizacji, a co Conrad pokazywał nam od początku, projekt ten był z góry skazany na niepowodzenie. W serce te­ go kontynentu ciemności - mówi on, zapowiadając inne opowiadanie - można było oczywiście wkroczyć, natomiast z całymi trudami świata, nie dało się go cy­ wilizować. W Afryce albo się umiera, albo się ją opuszcza, w pewnym sensie, będąc wyrzuconym za drzwi. To wydaje mi się fundamentalnym sprostowa­ niem tego odczytania Jądra ciemności, którego doko­ nał Chinua Achebe. Georges Balandier: Dziękuję za to piękne odczy­ tanie. Pokazuje nam Pan, że poprzez pisarstwo aspekt subiektywny, gdyż nie pisze się bez niego - ma­ my dostęp do perspektywy, która długo się formowała w dziedzinach naukowych dotyczących Afryki. Uwa­ żam, że Conrad daje więcej do myślenia o tym, czym były stosunki kolonialne w Afryce Środkowej, niż pra­ ce antropologiczne, etnologiczne, socjologiczne aż do czasów stosunkowo niedawnych, nieprawdaż? Jednak przede wszystkim uderzyła mnie, kiedy Pa­ na słuchałem, waga, jaką odegrała Afryka Środkowa, a w szczególności Kongo, w kwestionowaniu [tych sto­ sunków] przez pisarzy. Przywołał Pan Placówkę postępu, tragedię klasyczną, w tym przypadku francuską. Przy­ pomnę, że Aimé Césaire obrał także Afrykę Środkową - po tragedii Lumumby7 - za temat dzieła teatralnego, a nie poezji. Czyż Conrad nie przywołuje również na myśl Zakrętu rzeki noblisty Vidiadhara Surjprasada Naipaula, w którym odnajdujemy ten sam rodzaj podwa­ żania, kwestionowania, tylko w przeprowadzony w spo­ sób trochę bardziej ckliwy? Ukazuje nam się całe bo­ gactwo debaty, którą rozpoczynamy Conradem. Pierre Halen: Ponieważ mój starszy brat, Elikia M ’Bokolo właśnie przywołał jako historyk literaturę i ponieważ został przywołany status literatury w dys­ kursie o Afryce, wypowiem się z punktu widzenia czło­ wieka parającego się literaturą, gdyż taka jest moja skromna specjalność. Zadam się jednak troszeczkę na pole historii, aby przypomnieć dwa elementy kontek­ stu, które muszą zostać przywołane. Pierwsza rzecz na temat stosunku Conrada do Afry­ ki: byłbym bardzo ostrożny w stwierdzeniu, że Conrad był jej wielkim entuzjastą, mimo epizodu białej plamy na mapie, który często opowiadał. Myślę, że Conrad, kiedy akceptował to stanowisko, musiał się ograniczyć do przyjęcia go, ale nie było to wcale to, czego chciał. On widział się raczej jako kapitan wielkich żeglug, któ­ rego jakiś oficer marynarki handlowej ogranicza do prowadzenia małych, dyszących statków na wodach rzeki, która przecież nie jest otwartym morzem. I to właśnie jest częścią jego doświadczenia. Nie jechał tam z entuzjazmem i wrócił tak szybko, jak się dało. Drugi element kontekstu historycznego, to że te dyskursy literackie - jeśli rzeczywiście ich pierwsza na­ tura jest z gruntu literacka - wkraczają jednak w stan wojny dyskursów. Ten stan wojny przeciwstawia w tamtym czasie bardzo wyraźnie kraje europejskie, które oskarżają się wzajemnie o zło kolonializmu. Mię­ dzy Francją a Niemcami bardzo długo trwały oskarże­ nia w stylu: wy jesteście złymi kolonizatorami, my je­ steśmy dobrzy. Za każdym razem, gdy jeden z krajów kolonizatorów opisywał wstrętną sytuację poza jego własną strefą, był to oczywisty sposób waloryzowania samego siebie. Myślę, że jakkolwiek było z intencjami, jednym z efektów dyskursu literackiego Conrada od­ nośnie Afryki Środkowej było uczestnictwo w wielkiej wojnie obrazów, które dostarczały sobie systemy kolo­ nialne w tamtym czasie. Szczególnie Wolne Państwo Kongo i Anglia nie ustawały we wzajemnym oskarża­ niu się o eksploatowanie ludności, o odpowiedzialność za brutalne, niecywilizowane traktowanie itd. Wszyst­ kie te wypowiedzi miały na celu usprawiedliwienie rę­ ki położonej na nowym terytorium. Myślę na przykład o sprawie Stokesa - która miała miejsce mniej więcej w tym samym czasie - który został zatrzymany, gdyż w końcu znaleziono Anglika, który źle się prowadził. Każdy z tych krajów był zainteresowany możliwością powiedzenia czegoś złego o innych, w czasie systemu, tak różniącego się od tego dzisiaj, kiedy nie wiemy już za dobrze, jak przebiegają europejskie granice. Jeśli chodzi o tamten czas, to tkwimy w kontekście nacjo­ nalizmów i trzeba to sobie przypomnieć. Przywoławszy te dwa elementy historyczne, wrócę na teren literatury, gdyż uważam przywołaną wcze­ 116 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ śniej ideę, aby dostrzec w Placówce postępu aspekt te­ atralny, za bardzo interesującą i trzeba by było zbadać ją na wskroś. Pierwsza reakcja teoretyka literatury jest taka: uwaga, to jest literatura! N a przykład, możecie zestawić ten mały kawałek literatury z Czekając na Godota. Jest tam coś bardzo nowoczesnego w sposobie pisania, mamy faktycznie dwie postaci, same, pozba­ wione pokoju, pozbawione prawdy, pozbawione me­ tropolii, na próżno oczekujące pomocy ze strony syste­ mu kolonialnego, które są skazane na siebie. Pierwszy sens tej tragedii można odczytać bez całego kontekstu, ona ma swój własny język. Przypomnę tylko tytułem wstępu, co można zrobić z tym tekstem w literaturze światowej z punktu widze­ nia komparatystyki. Status Jądra ciemności, i w mniej­ szym stopniu Placówki postępu jest statusem bardzo sil­ nym w historii literatury europejskiej. Jest on tak silny, gdyż jest to dzieło, jak to zostało już pokazane, ustana­ wiające jakiś rodzaj dyskursu. Ogromna ilość pisarzy czytała Jądro ciemności i widziała w nim prawdę o Afry­ ce lub prawdę o kolonializmie. Wiara w wartość doku­ mentalną tego świadectwa nie przestaje być odczuwa­ na i dziś. Dzieło jest ogromnie silne i powiedziałbym, jak każdy założycielski mit, daje słowa i obrazy, które później zostają podjęte i dyskutowane. To prawda, że znajdziecie Conrada u Gide’a, który będzie przechadzał się po Afryce trzydzieści lat póź­ niej, będzie wielbicielem Conrada i wprowadzi go do Francji lat 20. Przedstawi go jako zbawienie francu­ skiej literatury, gdyż Conrad wnosi odległe kraje, ak­ cję. Więc Gide przechadza się z Jądrem ciemności w Afryce i dziwi się, że pejzaż nie odpowiada temu przedstawionemu przez Conrada. Nie odwiedza tych samych miejsc, jest tam w innym czasie, ale mimo to dziwi się: jak to się dzieje, że u Conrada wygląda to tak, a to co widzę, nie jest takie. Znajduje się tysiąc kilome­ trów dalej, ale mimo wszystko to mu nie przeszkadza. Sądzi, że jeśli afrykański pejzaż, który widzi, nie odpo­ wiada konradowskiemu, to nie Conrad kłamał, ale pejzaż jest błędny. Céline w Podróży do kresu nocy również będzie pod wpływem Jądra ciemności. Są tam oczywiście i inne in­ spiracje, jednak Jądro ciemności odgrywa ważną rolę we wszystkich epizodach afrykańskich, które pozwalają przedstawić przygodę à la Kurtz. Kurtz staje się tu Ro­ binsonem, ale w głębi jest to ten sam problem. Później będzie nam opowiadał Afrykę Moravia w Passegiate africane [Afrykańskie przechadzki, 1987] iw Kobiecie leopardzie - rzeczy całkiem interesujące. Następnie bę­ dzie Naipaul, będzie Graham Green. Postać Querrego8 u Greena mówi w placówce misyjnej: I have come to an end. Doszedłem do końca, do kresu ciemności, do kresu nocy. Jest to wciąż ta sama idea, że Afryka jest w pewnym stopniu kresem, końcem. Zostanie to podjęte przez literaturę afrykańską, gdyż autorzy afrykańscy nie przestają czytać Conrada i się nim posługiwać. Reutylizują znaki conradowskie, które skądinąd nie są rzeczą afrykańską, ale to już in­ na kwestia. Bolya Baenga rozpoczyna swoją pierwszą powieść Cannibale [Kanibal] przykładowym cytatem z Jądra ciemności, co znaczy, że ten pisarz z Konga wpi­ suje się w pewną linię pokrewieństwa. Komparatystyka może zainteresować się szerzej potomkami tej wizji. Dlaczego owa wizja jest tak silna, dlaczego opano­ wała nie tylko dyskurs literacki, ale także inne strefy dyskursu? To byłoby dosyć łatwo pokazać. Dyskurs Conrada odnajduje się oczywiście w przedstawianiu Afryki w kinie, w reklamie, w paraliteraturze - powie­ ściach szpiegowskich, kryminałach, komiksach, no i oczywiście w dziennikarstwie. Podczas kryzysu kongijskiego dziennikarze stop­ niowo tracą kompetencje, w sensie prawdy scholastycznej, jeśli można powiedzić, prawdy dziennikar­ skiej, i skoro rozumieją coraz mniej z tego, co się dzieje, i mają coraz mniej informacji na przestrzeni sześciu miesięcy, snują opowieść o Afryce conradow­ skiej. To zostało pokazane na podstawie najpoważniej­ szych belgijskich gazet. To znaczy, że dyskurs politycz­ ny, decyzje polityczne zostały podjęte według analizy przeprowadzonej przez kompetentnych i poważnych ludzi, którzy, nie posiadając dostatecznych informacji, przedstawili mit na szpaltach gazet. To wydaje mi się bardzo ważne - wpływ literatury na świat polityki dro­ gą przedstawienia, reprezentacji. Szkicuję w ten sposób pewną panoramę, która skłania mnie do postawienia kilku pytań. Podchodzę do rzeczy trochę na odwrót, niż to zostało przedsta­ wione do tej pory - nie szukam prawdy historycznej w tekstach literackich, chcę pokazać prawdę literacką w historii. To znaczy pokazać, że historia, którą przeżywamy jako literaturę, to polityka, o której się decyduje na podstawie powieści. Dlaczego? Ponieważ w głębi rze­ czy zasadniczym pytaniem, determinującym wszystkie odczytania Conrada, jest: o czym ten tekst mówi? M ó­ wię wciąż o dwóch tekstach afrykańskich. Mówi się nam, albo: to jest o Afryce i odczytuje się tekst w spo­ sób dokumentalny, z odniesieniami do kolonializmu, lub: to wcale nie jest o Afryce. W tym wypadku mają Państwo pośród odczytań Conrada bardzo piękne prace (myślę zwłaszcza o książce Joseph Conrad and the Modern Temper), któ­ re sytuują Conrada w kontekście dekadencji, środowi­ ska literackiego i estetycznego, jakie znajdowało się we Francji czy Anglii w końcu XIX wieku, Huysmansa, Mallarmé’go. Przedstawiają nam oni zwłaszcza świat w kryzysie, gdzie przedstawianie jest już niemoż­ liwe, gdzie nie istnieje już wiara w postęp, w cywiliza­ cję. Czynią więc z tych dwóch tekstów narzędzie wal­ ki między mieszczaństwem z tendencją do fizjokracji, które wierzy w postęp, w cywilizację, a co za tym idzie - w historię, a dekadenckim odłamem estetów, którzy 117 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ mówią postęp ludzkości nie jest już możliwy. Symbol ga­ snącego światła w Jądrze ciemności jest symbolem koń­ ca świata, braku nadziei. Uznaje się, że te dwa afry­ kańskie teksty mówią o dramacie metafizycznym, który jest brakiem Boga, który jest brakiem wsparcia między ludźmi, który jest brakiem możliwego języka i kryzysem przedstawienia. To są parabole dotyczące innych rzeczy niż Afryka i nie może tam być mowy o dokumentacji. Podobnie z innymi dziełami zainspirowanymi przez Conrada, włącznie z Apocalypse Now czy komiksami, te teksty obierają Afrykę czy Wietnam za pretekst, by postawić pytania metafizyczne. Jeżeli rozpatruje się sprawę z tej perspektywy, znika pytanie, czy Conrad jest rasistą czy też nie, wówczas wszystko jedno, czy mówi o Czarnych czy o Białych. To, o czym chce mó­ wić, to koniec ludzkiej nadziei. I jeśli Afrykanie są przedstawieni jak bydlaki, the funny brutes - zabawne bydlaki - jak to mówi w Jądrze ciemności, to nie zna­ czy, że mówi o Afryce, ale że przedstawia ludzkość. W drugiej lekturze, można tekst odczytać bardziej historycznie i zastanowić się, jak i dlaczego Conrad mówi o kolonializmie. Myślę, że trzeba tu przypo­ mnieć, że wielu krytyków, nie tylko afrykańskich, są­ dziło, że dzieło to zawiera sporą dawkę rasizmu, nie był to tylko przypadek Chinuy Achebe i jego artykułu z 1975 roku. Myślę na przykład o pięknej pracy Luca Rassona, który porównuje Conrada z Celinem i odrzu­ ca ich obydwóch jako reakcjonistów, których wizje za­ kładają, że każdy ma pozostać na swoim miejscu. Oto zbiór pytań, które chciałem Państwu zapropo­ nować. Chciałbym w ramach syntezy powrócić do wy­ rażenia kolonializm tryumfujący. Ono właśnie streszcza ogół moich pytań - czy kolonializm był tryumfujący pod koniec XIX wieku? W Belgii pewnie nie, Le­ opold II miał duże trudności w zatrudnianiu ludzi. To skądinąd zadziwiające, że Conrad wybrał imiona bel­ gijskie. Mógl nazwać postaci Hansen czy Nansen, po­ nieważ w tamtym czasie w służbach belgijskich zatrud­ nionych było dużo więcej Skandynawów czy Włochów niż samych Belgów. To jest wyznacznik po­ kazujący, że kolonializm w samej Belgii nie był wcale tryumfujący, był trudny i wcale nie miał za dużego po­ klasku. Czy kolonializm jest tryumfujący pośród inte­ lektualistów? Czy Conrad jest raczej rzecznikiem kry­ tyków kolonializmu, czy krytykiem jednego systemu kolonialnego na rzecz drugiego. Odnoszę po części wrażenie, że dla ludzi znających dobrze literaturę kolonialną ten skrajnie negatywny portret obydwu bohaterów Placówki postępu, ale także innych postaci Jądra ciemności zakłada pewien pozy­ tyw. Nie istnieje krytyka ani negatywne portrety bez pewnego pozytywu w głębi. Myślę, że u Conrada jest nim człowiek akcji w nowym kraju, człowiek energii, angielski oficer pełen angielskich zalet, w które obfitu­ je Jądro ciemności. Conrad mówi: Ci Belgowie, brak im powściągliwości.9 Jeśli jest jakieś słowo typowe dla Bri­ tish rule, to jest to naprawdę powściągliwość (restraint). Myślę, że aspekt dialogowy systemów kolonialnych daje się zauważyć w pewnych momentach, poza pyta­ niami matafizycznymi, które próbowałem pokrótce skomentować. Georges Balandier: Proszę mi pozwolić na przy­ wołanie samego siebie i na odrobinę narcyzmu. Słu­ chając Pana, przypomniałem sobie moje własne od­ krycie Josepha Conrada i Jądra ciemności. W sumie to, co mnie w nim przyciągało d propos Afryki i d propos człowieka, to rzeczywiście dekadencja, pogrążenie, ob­ rócenie w drwinę tego, co jest przedstawiane jako wielka, cywilizacyjna przygoda. Byłem bardziej wrażli­ wy na wszystkie aspekty negatywne, używając Pana słownictwa, Jądra ciemności niż na jego egzotykę. Trze­ ba zaznaczyć, że Jądro ciemności nie jest tym samym, co na przykład literatura francuskiego pisarza Victora Segalena. Segalen przepuszcza przez egzotykę wszystko, co nazywa innym, różnym, a Conrad czyni z serca Afryki miejsce ludzkiej przygody, w tym wypadku tra­ gicznej, ale zarazem w pewien sposób prześmiewczej. Jean Omasombo: Nie jestem specjalistą od Con­ rada, nie przeprowadzę analizy, dam pewne świadec­ two. Bardzo zainteresowały mnie te trzy odczytania je­ go dzieła i pytanie, które Conrad byłby sobie postawił: czy dzieło kolonialne było skazane na porażkę od sa­ mego początku? Nawiązując do filmu dokumentalne­ go Roi blanc, caoutchouc rouge, mort noire10 [Biały król, czerwony kauczuk, czarna śmierć], w którym Conrad odgrywa ważną rolę, trzeba powiedzieć, że od lutego 2005 jego imię słyszy się często w Belgii. Uczestniczy­ łem w dziesiątce zebrań w ciągu dwóch miesięcy i pod­ czas każdego zebrania jego imię było przywoływane co najmniej pięćdziesiąt, sześćdziesiąt razy: Conrad ma rację, Conrad się myli, Conrad jest kłamcą, był tylko sześć miesięcy w Afryce i chorował. Dyskusja jest bar­ dzo aktualna i zadaję sobie nawet pytanie, czy mój starszy brat Elikia M ’Bokolo nie jest synem Conrada, ze względu na rolę, jaką odegrał w owym filmie doku­ mentalnym... Chciałbym zwrócić uwagę na to, że lek­ tura Conrada sprawia pewien problem. Czy Leopold II był zły? Jeśli był, to Conrad ma rację, jeśli nie, to prze­ sadził i chcemy pokazać błędy w jego dziele. Jak profesor M ’Bokolo dobrze powiedział, w Kon­ gu to dzieło zostało schowane i jeśli teraz my, Afrykańczycy, w większości moi koledzy z Konga, czerpiemy z niego, to jest to trochę prowokacja: oto autor, który powiedział rzeczy, które przed nami ukryto. Korzystamy jednak z niego również w sposób, nie powiem ideolo­ giczny, gdyż słowo to się zestarzało, ale w sposób, któ­ ry służy cytowanemu autorowi. I po stronie kolonialnej, uczestniczę w zebraniach, gdzie Conrad jest jedynie kłamcą. Z drugiej strony Leopold II to nie był tylko 118 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI” AFRYKI ŚRODKOWEJ kolonializm, to było coś innego niż kolonializm. Jądro ciemności, nie tylko poprzez treść, ale nawet przez tytuł pozostaje dziełem ważnym, jednak w moim środowi­ sku zawładnęli nim raczej historycy niż inne dyscypli­ ny. Sądzę, że zatrzymać się jedynie na odzytaniu histo­ rycznym znaczy w pewnym sensie zubożyć to dzieło. Catherine Coquery-Vidrovitch: Niezależnie od jakości literackiej i uniwersalności tego tekstu, myślę, że jednak trzeba być historykiem, aby poprawnie in­ terpretować Conrada. Chciałabym wnieść małe do­ precyzowanie, które wydaje mi się ważne, a nie zosta­ ło jeszcze jasno wyrażone - mam na myśli dane naukowe. Miałam okazję pogłębić trochę odczytanie pewnych autorów tamtego czasu dla jednego z roz­ działów Livre noir du colonialisme [Czarna księga kolo­ nializmu], a William B. Cohen11 od roku 1981 robił to lepiej ode mnie. Tym kontekstem jest rasizm panują­ cy w tamtych czasach. Nie chodzi mi o uogólnione i powszechne czy opierające się na wrażeniach odczu­ cia, ale o rasizm naukowy. Sądzono, że nauka udo­ wodniła niższość Czarnych, i to było fundamentalne przekonanie Zachodu między 1880 a 1930. Czasami jest to trochę pomieszane, gdyż u autorów z Antyli chodzi o rasizm raczej antyafrykański niż o rasizm wo­ bec ciemnoskórych. Kiedy czytamy René Marana, który jest antyafrykański, to opisuje on Afrykańczyków jako dzikich. To brat Aldousa Huxleya Julian Huxley był pierw­ szym naukowcem, który stwierdził w 1933, że darwinizm społeczny, antropologia fizyczna i lekarze końca XIX wieku, którzy ustanowili to przekonanie, mylili się, i że ta cała rasistowska historia jest idiotyczna. Nie musimy więc popełniać anachronizmu. Sądzę, że w kontekście czasu, biorąc pod uwagę tę naukę Zacho­ du końca XIX wieku, a Conrad nie był ani history­ kiem, ani naukowcem, dzięki swoim literackim prze­ czuciom poszedł dalej, niż było to możliwe. kretne rzeczy, które oddziaływały na ludzi, na ich mentalność. Skądinąd, odnośnie do tego, co powiedziała C a­ therine Coquery do Vidrovitch na temat rasizmu, Conrad wyraża się tu jasno. W Placówce postępu, kie­ dy opisuje Czarnych, mówi dwie rzeczy. Kiedy opisuje tych ze wsi, mówi: mają tak doskonałe ciała. Kiedy zaś mówi o tych z Luandy, czyli tych, powiedzmy kolabo­ rantach, pada takie zdanie: ich naturalna okazałość zo­ stała osłabiona przez kolonializm. Myślę, że porównując te słowa z innymi tekstami tamtej epoki, nie tylko eu­ ropejskimi, ale i afrykańskimi, dostrzeżemy w nich coś bardzo ważnego. Kontakt z kolonializmem wycieńcza Afrykańczyków, podczas gdy pozostawieni sobie, zaj­ mując się własnymi sprawami, mają tak doskonałe ciała i zdrowy, wolny umysł. Przełożyła Joanna Pawelczyk * Przypisy 1 2 3 Elikia M’Bokolo: Mówiłem tutaj o Placówce postę­ pu , tymczasem Jądro ciemności również można odczy­ tać w sposób historyczny. Do filmu Roi blanc, caout­ chouc rouge, mort noir, zrealizowanego przez Petera Bate’a, wykorzystaliśmy drogę wytyczoną przez Jądro ciemności. Starałem się natomiast w tym filmie wyjść poza przywołany przed chwilą problem: o czym ten tekst mówi? Sądzę, że Jądro ciemności nie mówi głównie o Afry­ ce, natomiast Placówka postępu - tak, i podtrzymuję, że chodzi w niej o kolonializm tryumfujący. Nie z punktu widzenia Zachodu, ani tego, co o tym myślą Europejczycy, ale z perspektywy tego, co działo się tam, na miejscu. Ponieważ w 1890, kiedy Conrad przybył do Konga, czy w 1896, kiedy pisał, czy w la­ tach 1898-1902, kolonializm leopoldyjski w Kongu to nie było jakieś zmyślone głupstwo, tam się działy kon­ Zapis dyskusji, która odbyła się 21 października 2004 w Maison des Sciences de l'Homme w Paryżu, w ramach międzynarodowej konferencji Konstrukcja spojrzenia: Polska - Europa - Afryka. 4 5 119 W Afryce Środkowej istnieją dwa państwa, Demokra­ tyczna Republika Konga (w XIX wieku tereny koloniali­ zmu belgijskiego, rozpoczętego w 1885 przez Leopol­ da II), w latach 1971-97 nosiło nazwę Zair, dziś znane także jako Kongo-Kinszasa, od nazwy stolicy, oraz Repu­ blika Konga czy Kongo-Brazzaville, które z kolei było ko­ lonią francuską. Obydwa państwa odzyskały niepodleg­ łość w roku 1960. Conrad przebywał w ówczesnym Kongu belgijskim. [przyp. tłum.]. Roger Casement był zaangażowany w walki wyzwoleńcze Irlandii, w tym celu negocjował zakup broni od Niem­ ców, zginął tuż przed wybuchem powstania wielkanoc­ nego w kwietniu 1916. [przyp. tłum.]. Odczyt Chinuy Achebe został wygłoszony w lutym 1975 na University of Massachusetts pod tytułem: An Image of Africa: Racism in Conrad's "Heart of Darkness", jego przedruk można znaleźć m.in. w pracy The Norton An­ thology of Theory and Criticism, New York, Norton, 2001, [przyp. tłum.]. Patrz przekład polski. Paul Voulet i Julien Chanoine byli młodymi oficerami francuskimi, dowodzącymi kolonialną misją, która wyru­ szyła w roku 1899 na podbój Czadu - Misja Afryka Środ­ kowa. Odznaczyli się tak wielkim okrucieństwem i masa­ krami na terenach dzisiejszego Nigru, że Ministerstwo ds. Kolonii postanowiło ich zatrzymać. Zadanie miał wy­ konać kolonel Arsène Klobb, został jednak zastrzelony przez Vouleta i Chanoina, którzy z kolei polegli z rąk ich własnej armii (złożonej w większości ze strzelców [tirail­ leur] senegalskich). Afera Voulet - Chanoine, niewy­ godna dla Francji w momencie afery Dreyfusa, została zamknięta w archiwach i przypisana szaleństwu ofice­ rów. Jacques François Rolland napisał na podstawie ba­ dań archiwalnych książkę dotyczącą tej afery pt. Le Grand capitaine [Wielki kapitan], wyd. Grasset, 1976. W 2004 �Zapis dyskusji • JOSEPH CONRAD I „CIEMNOŚCI" AFRYKI ŚRODKOWEJ 6 7 Serge Moati zrealizował inspirowany faktami kolonialnej historii Vouleta i Chanoina film pt. Les Capitaines des ténèbres [Kapitanowie ciemności], w 2006 w wyd. Fayard ukazała się powieść o tym samym tytule. [przyp. tłum.]. Patrz przekład polski. Patrice Emery Lumumba, pierwszy premier niezależnego Konga, zamordowany 17 stycznia 1961r. Wcześniej dzia­ łacz ruchów antykolonialnych i prowyzwoleńczych, zało­ życiel Mouvement National Congolais [Narodowy Ruch Konga]. Sztuka, autorstawa Aimé Cesaire, o której mó­ wi George Balandier, to Une saison au Congo, 1966. [przyp. tłum]. 8 Bohater A Burnt - out case, 1960. [przyp. tłum.]. 9 Patrz przekł. polski 10 Reż. Peter Bate, Belgique/UK 2003. [przyp. tłum.]. 11 William B. Cohen, 1941-2002, historyk, pionier studiów nad francuskim kolonializmem, wykładowca Indiana University. Autor m.in.: Rulers of Empire, 1971, The French Encounter with Africans, 1980, Urban Government and the Rise of the French City, 1998. [przyp. tłum.]. Rodzina bogacza z Porto-Novo (Dahomej). Wg.: R. Verneau Les races humaines, Paris (1890) �