3 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf 1d70ffd98945e3b10867a59d08079f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource haft ludowy haft śląski Śląsk - zdobnictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3676 Title A name given to the resource Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.165-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDOWY HAFT ŚLĄSKI BARBARA BAZIELICH Ryc. 1. Halt na wykładzie koszuli męskiej wykonany ściegiem krzyżykowym, bawełną czarną, brązową i czer­ woną. Pow. Koniaków, Śląsk Cieszyński. Muzeum Kul­ tur Ludowych w Młocinach. Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna­ czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho­ du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf­ ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf­ cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo­ t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem, Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól­ nie w Beskidzie Ś l ą s k i m . Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim, ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić na dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u ­ giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w ­ szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for­ mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę ­ tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty­ wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi­ ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna jest znacznie luźniejsza. I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz­ ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo­ bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod­ k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą czerwoną. Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te­ matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry­ zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a ­ szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod- 155 �Ryc, 2. Halt wykonany bawełną, ściegiem krzyżyko górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo­ metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w ­ nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty­ kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś­ ciach Polski na ogół się nie spotyka. Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty­ lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko­ licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du­ żej mierze oparte są na wzornikach haftowanych bądź drukowanych, pochodzenia zachodnio-europej­ skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w XVIT1 i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob­ nicze. Przy rozpatrywaniu haftu jakiegokolwiek regio­ nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona­ nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do chronologii i pochodzenia haftu. U ż y w a n i e technik hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę­ sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście­ giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny, dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest 166 wym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point piat, Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y (point de chainette, Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar­ sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e ­ ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o ­ szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y ­ ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j Europie p o ł u d n i o w e j , Azji południowo-zachodniej i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j " Niemniej jednak w Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o ­ wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz z ornamentem r o ś l i n n y m . P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob­ nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna­ mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a . 2 1 K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w 1939, I I , 2, 804. A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy: S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936; T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro­ j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia­ ły r ę k o p i ś m i e n n e . 2 �Ryc. 3. Haít na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym żykowym. Pow. Biłgoraj. Muzeum Kuliur Ludowych w Młocinach. A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych, a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra­ ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n 3 4 5 3 Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego. Grupa etnograficzna zamieszkująca poł.-zach. część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego. Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki. 4 5 Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem — ścięgien? krzy­ K i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l ­ nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś ­ ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego rodzaje, poczynając od białego l u b jednobarwnego haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a ­ ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6 Grupa etnograficzna zamieszkująca pow. opol­ ski. krzyżykowym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. 167 �Ryc. б. „ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka, w pow. Cieszyn. Ze Stalinogrodzie. t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y ­ m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach. I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek, tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia („zaniedrza") koszul m ę ­ skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n ­ kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i ­ nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec­ nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna. W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e ­ 168 zbiorów Woj. Wydz. Kultury i Sztuki lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo­ rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy haft w stroju pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor­ setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien­ nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j ­ nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz­ kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust­ kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l ­ nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe, fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to głównie na gorsetach i fartuchach. �Ryc. 7. Halt na gorsecie Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak­ że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o . Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski, pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y . Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta­ je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar­ tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y ­ szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze­ de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą ­ tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf­ t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf­ cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an­ opolskim. Muzeum w Opolu. gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni­ kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od­ rębna. P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e ­ go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau­ ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od­ działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej­ skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a ­ nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo­ metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie, jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na pozostałych obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo­ t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz­ ne tylko dla tego terenu. W y k r a c z a j ą one bowiem poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa- 160 �Яус. 8. Rodzaje kowy, ściegów: 1. stębenkowy, 2. wodny, 3. okrątkowy, 4. dziergany, 5. łańcuszkowy, 6. 7. kwadratowy, 8. gałązkowy, 9, płaski, 10. pełny, 11. szczebelkowo-meandrowy. krzyży­ towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto­ wane wzorniki, tzw- „pytle". n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u ­ stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow. sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko­ l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo­ tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej roślin. Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po­ k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d ­ niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy­ nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę­ dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio- Zależnie od sposobu wykonania ornament — jak wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y . Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i ­ ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor­ malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto­ sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l ­ ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie, Яус. 170 9. Halt na mankiecie przy koszuli kurpiowskiej. Ze zbiorów P.I.S. w Warszawie. �znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a ­ ny — z odzieży Górali Śląskich. W haftach starszych zachowany jest pewien umiar, k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar­ wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó ­ rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u ­ je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską, k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po­ przednimi. P o n i e w a ż haft występuje najczęściej wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta­ rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za­ r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar­ wie. Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star­ szego i młodszego typu. Wprawdzie m a t e r i a ł rze­ czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po­ r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię­ gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen­ tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra­ fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz­ chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami, a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h , jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska Fotogralie wykonał Ryc. 10. Halt na fartuchu wykonany kolorową wełną. Opole. Muzeum w Opolu. ba­ stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie­ indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no­ w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o ­ biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo­ bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do codziennych potrzeb i w y m a g a ń . Stelan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/114f46449cea32627f8a9d2a3e9be3a4.pdf a499da611bd936fd1710da7d5551c94f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1121 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU I M . BOLESŁAWA BIERUTA W E WROCŁAWIU Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzi prace ba­ dawcze w zakresie trzech obszarów terytorialnych, t j . Śląska, Polski i Europy. Dotyczą one wybranych zagadnień kultury ludowej, jej trady­ cji, przeobrażeń i stanu współczesnego. Z racji położenia geograficznego, od samego początku po I I wojnie światowej na plan pierwszy wysunęła się problematyka dotycząca k u l ­ tury ludowej na Śląsku: 1) stanu zachowania zjawisk kultury autochto­ nicznej, t j . zastanej na Dolnym Śląsku; 2) kultury grup osiedleńczych przybyłych z innych stron Polski, z terenów przekazanych Związkowi Radzieckiemu i reemigrantów oraz 3) integracji kulturowej. Prace w tym zakresie są nadal kontynuowane, przy czym ostatecznym ich efektem ma być studium monograficzne pt. „Kultura ludowa Dolnego Śląska" w opracowaniu dr Henryki Wesołowskiej. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Autorka ta zakończyła natomiast badania i złożyła do dru­ k u opracowanie na temat „Śląskie obrzędy rodzinne". Złożone i przy­ jęte do druku zostało także opracowanie dotyczące tradycyjnej odzieży ludowej na Śląsku, doc. dr hab. Barbary Bazielich, będące wynikiem długoletnich badań terenowych i studyjnych. Na tej samej bazie źródło­ wej opracowywane jest przez dr H. Wesołowską zagadnienie kształtowa­ nia się nowego stylu życia społeczności wioskowej na Śląsku, na przy­ kładzie wybranych miejscowości. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Z zakresu kultury społecznej na Śląsku, pod opieką doc. dr hab. Edwarda Pietraszka, przygotowana została przez adiunkta Katedry,, dr Wandę Czapran, rozprawa doktorska na temat „Więzi rodzinne i krewniacze na współczesnej wsi dolnośląskiej". W 1982 г., wychodząc naprzeciw społecznemu zamówieniu, Katedra (przy współudziale studen­ tów i pracowników Muzeum Etnograficznego) rozpoczęła zespołowe ba­ dania terenowe w rejonie jeleniogórskim, które przewiduje się na parę lat, a przedmiotem ich jest uchwycenie tradycji ludowych współczes­ nych mieszkańców tego rejonu dla wykorzystania jako> wartości w pracy kulturalno-oświatowej. Zgodnie z życzeniem zleceniodawcy, przedmiotem badań były najpierw zagadnienia dotyczące zwyczajów i obrzędów, stro­ j u i tekstyliów oraz struktury społecznej. W następnych latach przewi13 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �194 BARBARA BAZIELICH duje się rozszerzenie problematyki i obszaru badawczego tak, by sukce­ sywnie można było zmierzać również do ujęcia monograficznego. Tema­ tem długofalowych badań jest również zabytkowa architektura ludowa na Dolnym Śląsku. Ich faza obecna obejmuje zespół budownictwa typu łużyckiego (mgr Mieczysław Trojan). Badania te są częściowo realizo­ wane przy współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu. Prace obejmujące obszar Polski dotyczą szeroko pojętej etnobotaniki, przy czym znaczenie roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych było przedmiotem rozprawy habilitacyjnej dr. Adama Palucha. Tematem zzakresu kultury materialnej jest „Tradycyjne rybołówstwo śródlądo­ we", kontynuowane przez dr. Zygmunta Kłodnickiego, a z kultury spo­ łecznej — „Kształtowanie się systemów wartości polskiej ludności w i e j ­ skiej i robotniczej od schyłku X I X w." w opracowaniu doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka. Ukończenie obydwu prac, opartych na materiałach terenowych i studyjnych, nastąpiło w połowie 1984 r. Ostatnim obszarem jest teren Europy, a wybranymi dziedzinami ba­ dań podjętych przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich są: sztuka ludowa i problem jej narodowego i regionalnego zróżnicowania oraz ludowa odzież, jej historyczne i regionalne uwarunkowania. Bazują one na obcej literaturze przedmiotu i wynikach współcześnie przeprowadzonych badań naukowych ośrodków różnych krajów. Zakończenie podjętych tematów przewiduje się po 1985 r. Również w wyniku współpracy z różnymi oś­ rodkami naukowymi w Europie dr Z. Kłodnicki i mgr Mieczysław Trojan uczestniczą w opracowywaniu materiału z zakresu kultury ma­ terialnej do europejskiego atlasu etnograficznego, co traktować należy jako działalność długofalową. Opracowała: Barbara Bazielich Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3e88525bb9e4b1d25bc9b46119e29ec.pdf 70ca19d8909c31adf30afab0f3489947 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3762 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s, 109-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE Barbara I SPRAWOZDANIA Bazielich Z W Y C Z A J E W L U D O W E N A Z A G Ł Ę B I U Ś L Ą S K U D Ą B R O W S K I M Pozytywną stroną w s z y s t k i c h konkursów i urządzanych okresowo z materiałów wystaw zebranych bez­ pośrednio w t e r e n i e l u b d o s t a r c z a n y c h osobiście p r z e z różnych i n f o r m a t o r ó w jaw — podtrzymywania 1 treści zasobu tradycyjnych, zbiorów normalnych jest n i e t y l k o c e n n y żywotności ale i możliwość muzealnych penetracji prze­ niektórych o okazy, terenowych form powiększenia które w przeważnie dzą u w a g i . T a k w ł a ś n i e często b y w a związanymi z l u d o w y m i z w y c z a j a m i z toku ucho­ eksponatami dorocznymi i ro­ dzinnymi. Dlatego też, aby zebrać okazów z a r ó w n o d a w n y c h kresu zwyczajów możliwie ludowych, w B y t o m i u i Wydział jak najwięcej j a k i współczesnych z za­ Muzeum Kultury Górnośląskie Prezydium W . R. N. w K a t o w i c a c h ogłosiły w p i e r w s z y m k w a r t a l e 1959 r. 1 całoroczny k o n k u r s d l a w s z y s t k i c h jewództwa k a t o w i c k i e g o . giemu terminowi mieszkańców Sądzono, ż e dzięki będzie można poznać wo­ t a k dłu­ dokładniej formy z w y c z a j o w e p r z e t r w a ł e d o dziś u l u d u śląskie­ go, a także w y ł o w i ć ginące i n i e z m i e r n i e już rzadkie zabytki. T r u d n o powiedzieć, że a k c j a t a udała się w bo — m i m o u s t a w i c z n e g o prasę, u l o t k i działów i za Kultury wzięły 43 osoby, uczestnicząc Dostarczyła który ona warto p r z y p o m i n a n i a przez radio, pośrednictwem — w jednak na ten zespół e t n o g r a f ó w Powiatowych niej udział sporo cennego materiału, poprzedzając temat, specjalne przygotowywane pracujących przez w Muzealnym Okręgu Górnośląskim. Na k o n k u r s napłynęło ogółem 43 o b r a z y i rysunki amatorów 76 o k a z ó w , w t y m plastyków, 1 tekstów z z a k r e s u l i t e r a t u r y l u d o w e j na taśmę magnetofonową. Z 30 opisów oraz materiałów nagrania tekstowych cenne są zwłaszcza te, w których poszczególni nicy — poza przytoczeniem uczest­ l u b więcej zna­ nych bądź p u b l i k o w a n y c h już pieśni l u d o w y c h oraz okolicznościowych przemówień mi słowami podać ż y w y czaju, też zespołu bądź mniej opis — s t a r a l i Się Własny­ jakiegoś j e d n e g o zwyczajów mienić m a s k i i stroje czajami zimowej pory obrzędowe i pory trzeba związane wiosennej, ze z wystawę. których następnie Czynna ona urządzono była od 22 l i p c a d o 24 l i s t o p a d a kumentacyjny wanych i w materiałów, w y s t a w i e zwy­ rekwi­ pokonkursową muzeum bytomskim 1960 r. Z u w a g i niecodzienny wy­ gwiazdy kolędnicze, s z o p k i , p a l m y , w i e ń c e i d r o b n i e j s z e zyty, zwy­ całorocznych. Spośród eksponatów p r z e d e w s z y s t k i m charakter na do­ zaprezento­ w a r t o poświęcić Maska pow. „diabła" Cieszyn. z grupy „Mikołajów". Wy­ zaledwie i n d y w i d u a l n i e l u b zespołowo. zasygnalizować opracowanie II. 1. Istebna, pełni, nieco uwagi. zano Oprócz n a niej bowiem całą n y c h zwyczajów, graficznych skich i wspomnianych rozmaitość okazów dorocznych zilustrowanych serwisem wykonanych zagłębiowskich „na w żywo" we latach od zasięg w obrębie trzy województwa związanych oraz andrzejkowych. zwyczajów Wystawę podzielono poszczególne e t a p y zwyczajami nie w ficzna zdjęcia n a cztery każdą część i duża części niektó­ i wiosny obrazujące łącznie plansza fotogra­ symbolizująca daną porę r o k u . Uzupełniały wykonane w ze Wprowadze­ t e r e n i e , n p . w części ją dotyczącej o k r e s u z i m o w e g o — z „obchodu M i k o ł a j ó w " w nej ślą­ pokazujące dorocznych, towarzyskimi. stanowiła foto­ uprzednio ba­ mapy, z porami zimy zwyczajów rodzinnymi zdjęć wsiach katowickiego rych zwyczajów poka­ rodzin­ 1957 d o 1960 r . Nadto n a podstawie przeprowadzonych dań a n k i e t o w y c h o p r a c o w a n o i Isteb­ i Górkach W i e l k i c h (pow. Cieszyn) i z w i e c z e r z y wigilijnej góralską w samym spożywanej Koniakowie z jednej misy przez (pow. Cieszyn). zespole p o k a z a n o rodzinę Dalej w tym ilustracje choinki i i „dziadów" oraz różnych P o r . : B . B a z i e l i c h , St. D e p t u s z e w s k i . cice" i „dziady" — zwyczajowe widowiska, S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 20—40. „Szlach­ „Polska nicy, g r u p y „szlachciców" 1 1 połaż- 109 �II. poprzebieranych dzie w postaci występujących w Koniakowie, „pastuszków" Cieszyn). W Beskidzie nickiem „Trzech z Istebnej (pow. dość Króli" Wyk. w t y m obcho­ z pow. i „skubaczek" Gliwice, z Jaworzynki 1956 r. Franciszek doczepiona się za Śląskim o r a z jest rozmaite jeszcze w dziś Ryb- zwyczaj charakterystyczne po­ zebranie rybnickiego zaprezentowano np. plastyczne maski „Herodów" i „diabłów", klejone z k i l k u w a r s t w gazet i m a l o w a n e we, n a k o l o r y niebieskie, brązowe, k a r m i n o w e cji) ; imaska „ Ż y d a " 2 (zależnie z Koniakowa z m a s y p o w s t a ł e j ze z m i e s z a n i a wana w od pomarańczo­ charakteryza­ modelowana była gipsu i chleba, malo­ karminowo-różowym odcieniu i przybrana osoby też worek nabijane j a k w i d a ć n a przykładzie małymi z K ó z (pow. Bielsko); przy głowie futrzanej — r o g i są n a t u r a l n e , gałęzi też wykonane za z rosochatych wstążkami: c z e r w o n y m i takie zaprezentowano Maski dość okazałej k o l e k c j i różnych m a s e k i strojów. Z p o ­ wiatu Bielsko. albo Bożego na pow. p r z e b r a n i u za kozę, a l b o g ł o w i e są p r o s t e , n i e z d o b i o n e , kłady ten pozwolił w gwoździkami, kolorowymi Fakt Straconka, c z y k o c , przysłaniający całą osobę. R o g i p r z y rzeźbio­ stacie występujące w o b c h o d a c h n i e m a l całego o k r e s u Narodzenia. Chrobok, j e s t a l b o n i e w i e l k a osłona n a g ł o w ę występującej nej i Podbeskidzie powszechny przebierania 2. „Betlej". i stroje przebranie konane są w z Buczkowic „niedźwiedzi" zwyczajach przede owiniętych i białymi. Przy­ Kóz. i „diabłów", górali wszystkim i z służące beskidzkich kożucha wy­ baraniego białego i c z a r n e g o o r a z skórki króliczej i k o z i e j . Mają one formę odmienną o d masek z papieru czy gipsu (które zasłaniają t y l k o t w a r z ) : w y k o n a n e są n a kształt workowatej i czapy z wyciętymi u s t a , która p o w ł o ż e n i u oczy rów­ w s t a r y c y l i n d e r — w ą s y i brodę d o p r a w i o n o z w ł o ­ nież „diabła" otwór n a usta, z którego z w i s a jęzor z czer­ nak masek ze skóry z w i e r z ę c e j wnątrz. Do tego celu wykonana wywróconej posłużyło jest jed­ sierścią n a ze­ przede wszystkim f u t r o o w c z e , k o z i e , królicze, p s i e i k o c i e ( j e d n a z m a ­ — sek dzona ze jest w s i Kozy-Zagroda, nawet wykorzystano górskich z sierści zwłaszcza miejscowości pow. Bielsko, dzika). w maskach powiatu Skórę sporzą­ zwierzęcą górskich bielskiego, z i pod­ których pochodzą n p . m a s k i n i e d ź w i e d z i , p s ó w i kóz. Są głowy kóz pełnej rzeźby. dłużny wykonane Wszystkie układ, p r z y ruchoma, z czym tzn. w p r a w i a n a sznurkiem przewleczonym ny otwór żerdzi w pysku. wysokości ok. samego drewna o n e mają ruch formie prostokątny, d o l n a szczęka w w jest przez spoczywa 1 metra; w na tylnej po­ zawsze pociąganie n a zewnątrz przez Głowa też specjal­ pionowej jej części wonej Por.: B. Bazielich, Tradycyjna twórczość ludowa woj. katowickiego, L u d o w a " , 1958, n r 2, s. 1 1 5 — 1 2 1 . 110 i współczesna „Polska Sztuka się n a r a m i o n a c h . W tkaniny, obszyty jest t y m samym masce materiałem. M a s k a z Istebnej, w y k o n a n a z czarnego owczego k o ­ żucha, m a r o g i z pakuł i s t a r y c h s z m a t sznurkiem; ropusze) końce rogów zdobią z przystrzyżonej okręconych d w a wiechcie bibułki c z e r w o n e j (pió­ i białej. W iinnej n a t o m i a s t masce, r ó w n i e ż z I s t e b n e j , b i a ł y m k o z i m f u t r e m obszyte skórki (ił. Z zrobione dwóch białego kożucha się używa — się (poza z uszyty jeszcze Koniakowa. jest za — ma tkaniny, nos. T e j „niedźwie­ także z białego uzupełnia i l . 7). rogatą Jest uszy formą. jedna jęzor z „niedźwiedzia" i spodnie wspomnieć pochodzącą na wystawie samej białe są p o d o b n e przebieraniu t y m strój z rękawami Warto — tekturowy, wydatny przy d z i a " , k t ó r e g o cały strój kożucha rogów bydlęce r o g i i c z e r w o n y natomiast właśnie zamiast znajdujących doprawione druga są o t w o r y o c z n e i z t e j są — 1). M a s k i z bluza 1 opierając na przysłania s i a końskiego. Większość i szyję, otworami n a głowę ona maskę cała „diabła" rzeźbiona w d r e w n i e i m a l o w a n a k o l o r a m i k a r m i n o w y m i brą- ��11. 7. Fragment zowym; wystawy „Zwyczaje t y l n a j e j część, p r z y k r y w a j ą c a zrobiona W ekspozycji jest z czarnego baraniego reprezentujących pokazano trzy szopki także resztę głowy, kożucha. zespole o k a z ó w mowe ludowe — na Śląsku". sceny Muz. umieszczona znajdują zwyczaje „betleje", zi­ wy­ w Bytomiu, się 1960. jest n i e w i e l k a stajenka; postacie świętych wewnątrz zwierząt, na Wszystkie figurki są drewniane i nieruchome. typ szopki, ale z g i p s o w y m i Bielsko) c i a m i , był najczęstszy n a Śląsku. T a k i w ł a ś n i e i L u d w i k a Kubaszczyka z Koniakowa. N a Śląsku s z o p k a n i e m a t a k i e j t r a d y c j i j a k szop­ krakowska. informatorów, przy Wprawdzie, żyje według relacji jeszcze w s p o m n i e n i e szopce o b n o s z o n e j po w s i , ale nieznane są jasełkowe f o r m y z r u c h o m y m i f i g u r k a m i . Szopki wały raczej s t a t y c z n e , n i e w i e l k i e , służące za dekoracyjny jemskiego. i symbolizujące Pokazane na zentują trzy odmiany konaną przez do typu nego za element przykłady repre­ Pierwszą Chroboka, z nich, można wy­ zaliczyć s z o p k i k r a k o w s k i e j z dużą sceneryczną o b u ­ na wieżyczkami płaszczyźnie pomocą palm, znajduje po by­ betle­ korbki p o b o k a c h ( i i . 8). W e ­ koła obrotowego umieszczonej z porusza­ boku, usta­ w i o n o tańczące p a r y , za k t ó r y m i w głębi, w tych; jej wydarzenia wystawie szopek. Franciszka dową, z d w i e m a wnątrz, fakt się maleńka s z o p k a bokach przed nią stoją kład z a p r e z e n t o w a ł otoczeniu z f i g u r a m i świę­ „Trzej Królowie", pastuszkowie i owce, a na przodzie sceny trzy rucho­ lub papierowymi Ludwik natów t w o r z y ł y g w i a z d y pieru i umieszczone umocowanej ki i ramion gwiazda sześcio- z Dąbrówki wykonano sita ją i prostopadle pióropusze ry) m a t y l k o cztery z wyklejone n a końcu d r z e w c a . Buczkowic, końcu w Wielkiej W górnej miona części znajdują się c z t e r y zakończane pióropuszami Gwiazdy ze Wszystkie figurki są k o l o r a c h odpowiadających z drewna odmianom przeważnie W dziale postacie ramę pozbawio­ gwiaz­ p o n o w a n a j e s t w t e n sposób, ż e n a dużej z w i ą z a n e z tą porą ilustracji n a drzewcu. stożkowate r a ­ bibułki. Wielkich barwne obrazki (wy­ przedstawiające świętych. obrazującym naście 112 tych i Górek gazety l u b i n n y c h druków), s t r o j u . D r u g a s z o p k a t e g o s a m e g o a u t o r a ( i l . 2) s k o m ­ płaszczyźnie Gó­ papierem, z kolorowej Straconki, Buczkowic na powierzchni nalepione w starą, Okrągłą z białej bibuły, n a kształt k u l i o s a d z o n e j z kurtyna. na ( i l . 6); d a z G ó r e k W i e l k i c h , z r o b i o n a p r z e z Józefa T r u d z i k a cięte malowane mają bibułki n a j e s t n a t o m i a s t , o d m i e n n a także i w f o r m i e , mają rozsuwana osi ze S t r a c o n ­ czerwonym d n o zaś — żółtą bibułką. E l e m e n t ó w czarow­ tę scenę pa­ obrotowej (pow. Tarnowskie wyklejono zasłania i diabła. Całą ekspo­ r a m i o n a , bez o z d ó b n a końcach; nicy masło na barwnej m e p o s t a c i e : d z i a d a z w o r k i e m n a pieniądze, robiącej przy­ z kolorowego Gwiazdy t e n sposób, ż e ramiona tej grupie i ośmioramienne, z Ten posta­ Kubaszczyk. W r e s z c i e jeszcze jedną serię w ustnej kolędowania ze­ wnątrz — pastuszkowie, „Trzej K r ó l o w i e " i owieczki. k o n a n e p r z e z F r a n c i s z k a C h r o b o k a ze S t r a c o n k i ( p o w . ka i i zwyczaje dokumentowało wiosenne niektóre r o k u : „misie" zapustne kilka­ obchody z Sarno- �jfl 8. „Betlej". Wyk. Franciszek Chrobok, ka, pow. Bielsko. wa (pow. ze Stanicy w 1959 r. Stracon- Zawiercie), (pow. obchód Gliwice), z Rozbarku-Bytomia i topienie i Kozłowej z gaikiem Góry (pow. Tarnow­ s k i e G ó r y ) , p r z e b r a n i chłopcy z g a i k i e m wość z Laryszowa z palmami, t y m zespole ubranej spódnicę, f a r t u c h stawiona Góry), dzieci mai­ dzany miona, starej ze słomianych p o w r ó s e ł . Okręca się a twarz najczęściej pończochy, głowę przysłania natomiast nicą. „ M i s i o w i " t o w a r z y s z ą na wystawie eksponatów na uwagę postaci w ludzkiej starą o d z i e ż zasługują wykonana z była rozłożonymi kobiecą: bluzkę, i pokazano z Istebnej miała postać szmacia­ z koszykiem w ręce. E k s p o n a t y Oprócz c z a j u n a G ó r n y m Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wśród e k s p o n a t ó w f i g u r a l n y c h z w r a c a ł y u w a g ę kukły tym z grupy główną „misiów" osobą jest zapustnych. „ m i ś " , którego zwy­ W dwie obchodzie strój sporzą­ wyko­ charaktery­ postaci. wspomnianych okazów znalazł także g a i k , p r z y s t r o j o n y w m a l o w a n e rosochatych, zielonych gałęzi się tutaj wydmuszki jaj, k o l o r o w e p a p i e r y i łańcuchy, o r a z p a l m y j a k to jest w prze­ t e dostarczyły k o ­ z d z i e c k o n a ręce, a n i e n a tyczce, których z Sarnowa; nały j e w ł a s n o r ę c z n i e n a w z ó r c o r o c z n i e zowanych z ze bara­ chustce n a głowie i taką o b n o s z o n o p o w s i t r z y m a j ą c j a k czarną różne postacie, n e j kukły, składającej się z g ł o w y i tułowia (bez rąk n ó g ) ; kukłę nimi się maską — t y l k o „ K a s i ę " — kukłę b i e t y z K o ł a Gospodyń W i e j s k i c h i chusteczkę n a g ł o w i e (U. 4). W y ­ marzanna jest całą postać p r z e b r a n ą za „ m i s i a " , o d stóp aż p o r a ­ braną za d z i e w c z y n ę w c z e r w o n e j z nich, z Sarnowa, n a kształt ramionami, osobli­ polne. marzanny. Jedna ze s ł o m y Tarnowskie jako k r a s z a n k a r k i i śmigus, w z n o s z e n i e ków i p r o c e s j e W (pow. marzanny dziewczęta wielkanocne ozdobionych barw­ n y m i w s t ą ż k a m i . B y ł t a k ż e — n i e s p o t y k a n y już dziś nawet w w tradycji otoczeniu obrotowym ustnej czterech kole kołach w ó z k a — kogutek tańczących płaskiego, malowanego, ( i l . 9). „ K o k o t e k " wielkanocny par na poziomym o ten pochodzi niskich z Roz- 113 �Jedynymi okazami związanymi z obchodami l e t n i e j są w i e ń c e ż n i w n e . N a Śląsku m o ż n a zasadniczo dwa 0 podstawie ich typy. Pierwszy kola, n a którym — wsparte to są pory wyróżnić wieńce krzyżujące się p o d k ą t e m p r o s t y m d w a kafołąki s p l e c i o n e ze zbóż 1 ozdobione się na wstążkami obszarze od ( i l . 3); t a k i e wieńce Cieszyńskiego po spotyka Lublinieckie. D o d r u g i e g o t y p u , k t ó r y z n a n y j e s t r ó w n i e ż n a Śląsku Cieszyńskim, należą w i e ń c e k o l i s t e , płaskie, z owsa ca i kolorowej znajduje święty). tylko na Niewiele ką wielkanocny. w. Rozbark-By- przy ciekawostkę z należy bat z N i e r o d z i m i a a używany końca w wieku. wymienić Wreszcie jako tzw. „karwacz", czyli (pow. Cieszyn), „śmiergust" do nogach. pleciony bicia z wikliny, dziewcząt po eksponatów zbiorach Obok i po jest więc z d o celów kolejno w imoK* KltMW* PHSVSSBW» • Dąbrówki Góry). objazdowych, muzeach okręgu — l «Wm.'KIHWMIM V SfOUA s ««Mit* X • 0WIIOt WO/lWöfcI'WA -«- M**T6W zwy­ nakrycia Muzeum zwy­ woj. wykonał Deptuszewski. i (pow. T a r n o w s k i e mmwtt Zdjęcia Stefan tych weselne w zbio­ andrzejko­ fotograficznej p a n n y młodej je­ sąsiedz­ weselnych oraz wickiego. II. 10. Mapa niektórych czajów okresu zimy w katowickim. pory zwyczajów zlikwidowaniu śląskim p r z y s t o s o w a n o również się n a j e s i e n i — p o różdżki wstążki Radzionkowa Wystawę świętojańskie z pomocą zadusanych tylko ( i l . 5) o r a z nowana dotyczyło dokumentacji pokazano i domów wieńce jesiennych, wych. Wielkiej jeszcze dekorowanie związanych ślubów o d b y w a pogrzebowych czajów, ub. Święta, (przeważnie pokazano żniwne. rach), głowy barku-Bytomia Zielone t j . zwyczajów (najwięcej obrazek eksponatami dokumentujące różne o b c h o d y siennej, U. 9. „Kokotek" tom. Koniec XIX tymi fotografie zielenią i się jakiś m a l o w a n y Poza splecione bibułki; w c e n t r u m t a k i e g o w i e ń ­ Górno­ ekspo­ kato­ 1 �Ewa Fryś-Pietraszkowa P O K O N K U R S O W A W Y S T A W A W r a m a c h obchodów 1000-lecia P a ń s t w a i 700-lecia Opoczna w Opocznie w r a z Wydział Kultury z Zarządem S P L i A S Z T U K I Polskiego Prez. PRN „Opoeznianka" L U D O W E J bardziej tradycyjne, wic), oraz względem dowej „leluj". Z i e m i Opoczyńskiej. K o n k u r s t e n w e d ł u g reprezentujących objąć miał wszystkie ludowych dziedziny za­ twórców, współczesnej O P O C Z N I E traktowane płaszczyznowo (zwłaszcza w y k o n a n e p r z e z K a t a r z y n ę Białas z O g o n o - ogłosił w d n i u 1 m a r c a 1960 r o k u k o n k u r s s z t u k i l u ­ łożeń organizatorów W tych nowsze, drobno technicznym ażurowane, zbliżają Duży zespół c i e k a w y c h w tradycyjnym dla wycinanek, Opoczyńskiego Wieprzek z S o b a w i n — k w a d r a t y i koła sucha. zdobione naklejankami. konkursu którzy nadesłali koracją przystąpiło ponad 140 tkaniny, przedmioty wnętrza mieszkalnego, twórców, związane z d e ­ z obrzędami dorocz­ pod zamknię­ kwadracie, nadesłała Józefa Stępniak z W o l i Z a l e ż n e j , zaś M a r i a sztuki l u d o w e j n a t e r e n i e p o w i a t ó w O p o c z n o i P r z y ­ Do które się d o k u r p i o w s k i c h nek pasowych; dominowały lek i kogutów Krzysztofik Niewiele (zwłaszcza z Dzielnej wśród w wielobarwne, napłynęło wycina­ nich motywy wycinankach la­ Franciszki i Józefy R o g u s k i e j z Trzasko- n y m i oraz w y r o b y z z a k r e s u p l e c i o n k a r s t w a i k o w a l ­ w i c ) . W ś r ó d w y c i n a n e k k o n k u r s o w y c h z a u w a ż y ć moż­ stwa artystycznego. n a tendencję d o p e w n e g o w y s u b t e l n i a n i a f o r m y przez piło w d n i u 10 września 1960 r. Sąd k o n k u r s o w y p r z y ­ wprowadzanie przy­ znał 104 u c z e s t n i k o m nagrody szłości ustanowionego Wydział w Kielcach Rozstrzygnięcie przez (20 000 zł) k o n k u r s u nastą­ pieniężne Kultury oraz z funduszu Prez. Ministerstwo WEN Większość stości Opocznie, jubileuszowych. eksponatów otwartej w pokazano Czasie Najliczniej były t k a n i n y , w y k o n a n e desłały p a s i a k i uroczy­ reprezentowane p r z e z 42 t k a c z k i , które n a ­ („po nitce"), tykane „ w koziołki" i „w „tosiemki" (krajki). Wśród kraciaki, tkaniny kuloski", a pasiaków także — prze­ wąskie oprócz d y c y j n y c h , o wiązkach złożonych z d r o b n y c h , barwnych pasków z przewagą koloru tra­ wielo­ pąsowego występowały również n o w s z e , „ t ę c z o w e " , których ma k o l o r y s t y c z n a j e s t o p a r t a , n a sąsiadujących bą wiązkach w różnych szafiru. T k a n i n y w grupy: jedną, w wątek której jest biało-czarna w odcieniach kratę podzielić występują w o s n o w i e tylko W zieleni, można identyczne i wątku, oraz wielobarwny, ga­ z so­ fioletu, na wiązki dwie pasków drugą, w natomiast szersze l u b węższe p a s y . — Do której wy papier baniek. barwy żółtej tkanin — aż d o oranżu. Wśród wielobarwnych lniano-wełnianych od gują także szaro-białe prześcieradła płaszczyznowej . 2 i bibułka, n i e b r a k r ó w n i e ż było choinkowych wełnianych, Znaleźć wśród typy pająków, wszystkie grochu nich zasłu­ i można ba t r a d y c y j n y c h p a j ą k ó w k u l i s t y c h , w ki zakończone k o l o r o w y m i mieniście pająki ziemniak tarczowate, zbudowane t a f l i , w y p l a t a n e są w barwną wełną. Największe z ciasta, z płaskich, kwadrato­ O p o c z y ń s k i e m słomą l u b bogactwo form wystąpiło u w a g ę zasługują pająki wykonane Jarząbek z N i e z n a m i e r o w i c przez Stanisławę i Katarzynę Wróbel z W o ­ nagrodami w tej D o d e k o r a c j i w n ę t r z a służą w O p o c z y ń s k i e m nież b u k i e t y k w i a t ó w trycznym one układzie, z bibuły, o osadzone w doniczkach. nadesłane z N i e z n a m i e r o w i c Sztukę związaną ustalonym, z obrzędami i czarne) t r a n s p o n o w a n e są p r z e z spółdzielnię nianka" n a obrusy i serwety. Większość wyrobów t k a c k i c h c e c h o w a ł w y s o k i p o z i o m ny i t e c h n i c z n y . U w z g l ę d n i ł t o w sowy, który przyznał n a g r o d y „Opoez­ nadesłanych artystycz­ pełni sąd k o n k u r ­ 32 t k a c z k o m . W y c i n a n k i dostarczyło n a k o n k u r s 34 autorów. D a ­ licznie choć nie wszystkie reprezentowane. kursu z 1949 r o k u nowiły t u j e d n o o s i o w e W grupy były przeciwieństwie największą 1 Oporównie do ilościowo grupę kon­ sta­ „ r ó z g i " . B y ł y w ś r ó d n i c h rózgi K. P i e t k i e w i c z , Konkurs w Opocznie..., Sztuka L u d o w a " , 1949, n r 6, s. 180—83. Wystawione rów ne roślinne, jak i „Polska Zostały reprezentowały p i ­ wykona­ n a c i e m n y m , przeważnie c z a r n y m t l e . p i s a n k i stanowiły bogaty przegląd zarówno t r a d y c y j n y c h (geometryczne, a także nowszych. skonałą ły one p r a w i e p e ł n y przegląd f o r m z n a n y c h w czyńskiem, woskiem rów­ syme­ Opoczna. nym czerwono- poprzez żyrandolowych. w ś r ó d p a j ą k ó w k r y s t a l i c z n y c h , z których n a specjalną bawełną). pasy chy­ słom­ p a p i e r k a m i w b i t e są p r o ­ l u b gałkę t a r c z o w a t e , k r y s t a l i c z n e , aż d o Pająki wych w których lnianych w terenie P o l s k i , począwszy o d p r y m i t y w n y c h , n a j b a r d z i e j sanki. Były o n e d w u b a r w n e , z o r n a m e n t e m przetykanych prawie na M o t y w y c z e r p a n e z t y c h o s t a t n i c h (a t a k ż e ze s t a r y c h gorsetów, pierza, było występujących l i Załężnej, wyróżnione najwyższymi oprócz dobór koloro­ nici grupie. uwagę odstępstwa rzucał się w o c z y b o g a t y osnowa cytrynowego (len z wycinanki znacznego najład­ przetykanych, na do P r z e w a ż a ł a o c z y w i ś c i e słoma o r a z barwnych niejszych zaliczały się k r a c i a k i , k t ó r y c h tło s t a n o w i ­ ły różne o d c i e n i e może dziale pająków tworzywa. zgromadzonych w doprowadzić tradycyjnej Kultury i Sztuki (6 200 zł). na w y s t a w i e od d r o b n y c h , d e l i k a t n y c h cięć, co w techniką ze w s i B i e l o w i c e , stylizowane Dużą postacie rozmaitością wyróżniały Marii wzo­ uproszczo­ ludzkie), motywów i do­ się prace pisankarek i Stefanii Pacan oraz Anny Wojtaszek. Wyroby kowalskie p r z e d s t a w i a ł y się r a c z e j wały jedynie kładką, tradycyjne wykonane J. Grabowski, 1955, s. 88. 2 zgromadzone przez na wystawie s k r o m n i e . N a u w a g ę zasługi­ klamki ze zdobioną Władysława Wycinanka ludowa, wy- Semkowskiego Warszawa 115 �z Gielniowa jak i Stanisława również zawiasy skiego obca z Babireckiego z p a s o w e Stanisława Gielniowa. Dekoracja Drzewicy, Krzyżanow­ żelaza nie jest k o w a l o m opoczyńskim, należało w i ę c sądzić, że pokażą oni znacznie bogatszy przegląd zdobionych wyrobów. z plecionek naczynia warkoczy ką przez miarka do koszy słomianych Józefa z i wyróżniały przechowywania bardzo i ze kapelusz dwa plecione dekoracyjną Kościewskiego korzenia się ziarna, techni­ Skrzyńska, słomiany, oraz wykonane Uzupełnienie wystawy i kobiece Znaczenia stroje stanowiły tradycyjne, mę­ wszystkie u p r a w i a n e współcześnie d z i e d z i n y l u d o w e j wystawy, która twórczości terenie t a k bogatym chyba trudności l o k a l o w y c h w y s t a w ę niewielkiej spowodowało ważniejsze ogromne Takie podkreślać. wymagały j a k Opoczyńskie, n i e t r z e b a Organizatorom oprawy Niestety, plastyk Stworzył przede nie ograniczyli położonych konkursu, z komi­ w s z y s t k i m z tego względu, od W znacznym Opoczna, ale również w s i e peryferyczne, powiatów. Wystawa została społeczeństwo prawie z wszystkie stanowią nich szeregu, ze braku nie estetycznej. i akcentów eksponatami i psuły ograniczoną gęstym, po­ podwójnym fryzu, tego szeregu dodatkowo szachownicy położone n a g r a n i ­ można by sze­ dowodzi artystycznego. Podobnie zostały n a t l e b a r w n e g o i przejrzysta dużym dyskretnej. wnętrza z na w wyczucia giczna miej­ względu czarno-białej cyjnego" przez i zwiedzających tkaniny podkreślenie szlakiem konkursu przyjęto tkaniny, i barwne, g d z i e zatracały się i c h i n d y w i d u a l n e c e c h y , jednakże rokim że ośrodków „abstrak­ p r z e z c o zupełnie zatarła się i c h l o ­ jeszcze konstrukcja. przytoczyć Podobnych wiele. błędów Nasuwają w n i o s e k ważny d l a organizatorów p o d o b n y c h one wystaw zainteresowaniem, w przyszłości, a b y p r o j e k t y o p r a w y p l a s t y c z n e j , która eksponaty p o w i n n a n i e zacierać l e c z d y s k r e t n i e podkreślać w a ­ przyszłego M u z e u m zostały Prez. PRN lory Ziemi Opo­ przez eksponatów i stwarzać i m w ł a ś c i w e r a m y , były organizatorów uprzednio dyskutowane i kon­ trolowane. czyńskiej. O plastyczna jak układ konkurując uwagę pokazał znanych zgromadzone zaczątek że spokojnej co Po­ s t o p n i u w r a ż e n i e całości. T r u d n o o b w i ­ plastyka, wierzchnię które zasięgiem się d o d o t y c h c z a s blisko z a k u p i o n e z funduszów W y d z i a ł u K u l t u r y i oprawa o n s z e r e g własnych k o m p o z y c j i kolorystycznych, pająki u m i e s z c z o n e uznanie scowe eksponatów. eksponaty, bardzo umiesz­ gimnastycznej, umiał c z y n i e chciał docenić i c h wartości zupełnego a nasuwała opracowujący duże cy sali zagęszczenie zwłaszcza s a r z e m — p . Janiną S m y k o w s k ą n a czele, n a l e ż y się objęli szkolnej zastrzeżenia wystawy. niać opoczyńskie. obrazuje na w odwracały przez A n d r z e j a Woźniaka z S o b a w i n . skie powodu w y c i n a n k i i pająki, niesłychanie e f e k t o w n e Spośród duże Z czono W Y S T A W I E P O L S K I E J S Z T U K I L U D O W E J W B A Z Y L E I F. K . Mathys Bazyleja Przed k i l k u l a t y p l a s t y k amerykański w o ł a ł sensację u sufitu nanizane n a druciki się przy że j e s t I najmniejszym to wynalazek ja zylei, w powiewie. Roberta sądzili, dopóki nie zasłużonego zwiedziłem Wy­ w Ba­ E t n o g r a f i c z n y m , dzięki etnografa i badacza, doktora Wildhabera. Wśród c i e k a w y c h się s t a r e p o l s k i e i pięknych „mobile", eksponatów tak zwane znajdują pająki, robio­ ne p r z e z p o l s k i c h c h ł o p ó w , z k o l o r o w e g o p a p i e r u c z y bibułki, s ł o m y i w y d m u c h a n y c h s k o r u p e k j a j . T e w y ­ k o n a n e n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i środkami o z d o b y przy­ pominają n a m w ł a s n e d z i e c i ń s t w o i p r z e d m i o t y , które wówczas kleciliśmy w ludowe mają jednak nocześnie mogą dzających sensację 116 być spodzianek, zwykle i ma dla widza wiele j a k n a przykład pracowitych jeszcze i n n y c h n i e ­ barwne wzorach, tkaniny hafty, o nie­ wycinanki wstążki. Są t o w s z y s t k o a u t e n t y c z n e o z d o b y bielo­ nych izb i kuchen wiejskich, podobnie j a k pokazana czasów. Sztuki Ludowej zorganizowanej tamtejszym Muzeum staraniom Wszyscy Wystawa wy­ wieszał b l a s z k i , które poruszały naszych t a k sądziłem, stawy PoMtiej Calder i znalazł w i e l u n a ś l a d o w c ó w : nam są piękna ceramika pochodzące bione laski, z i naczynia Kieleckiego kropielniczki i i gliniane. Ciekawe Lubelszczyzny rzeź­ zabawki. Najwartościowsza cecha tej p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j to j e j prawdziwość wiek wpływów „suwenirów". W i szczerość o r a z przemysłowej różnych brak jakichkol­ tandety i tak zwanych o d m i a n a c h powtarzają stare, z p o k o l e n i a n a pokolenie p r z e k a z y w a n e się wzory, j a k g l i n i a n e f i g u r k i ś w i ą t k ó w , z w i e r z ę t a ze słomy l u b rzeźbione p o s t a c i e z s z o p k i . przedszkolach. Polskie wyroby u r o k szczerego f o l k l o r u , a jed­ m y s ł y p r z e m y s ł o w i a r t y s t y c z n e m u n o w e myśli, a każ­ uznane wzbu­ dego „mobilów" za pierwowzory Caldera. Wystawa ta powinna zwiedzającego podsunąć ubogiemu zachęcić d o o z d o b i e n i a n i a dużą w y c i n a n k ą z k o l o r o w e g o p a p i e r u . w po­ mieszka­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00860c1f35c1d0bab9f90ca9a6f55637.pdf 815a4a3d0df23650b695fc12798a197e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:224 Title A name given to the resource Wykonawcy haftów krzyżykowych i ich narzędzia pracy / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.451-502 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Di-= zweite Generation mitteleuropaischer Siedler in Israel, Tiibingen 196:l (K. W.) Marlene V c s p e r, Tausende Inseln - ein staat (K. W.) LE FOLKLORE BRABANC;ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyński) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (1960-1962), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr 3 (K. Pietkiewicz) 724 726 727 728 735 BARBARA Polemika W sprawie recenzji (T. Wróblewski) . Odpowiedź recenzentki (Irena Turnau) . Kilka uwag o przysłowiach i charakterystycznych powiedzeniach dowych na Śląsku Cieszyńskim (Alojzy Preissner) III. \o 741 743 lu- M u zea lVluzeum Tatrzal1skie (Wanda Jostowa) . Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popularyzacja wiedzy działu etnograficznego Muzeum w Przemyśle w latach 1958-1962 (Stefan Lew) IV. Kro V. Róż w językach rosyjskim, '11iusz Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Sp:s rycin i map (O. G.) 751 777 781 n ik a Wspomnienie o Romanie Horoszkiewiczu (Czesław Kurek) Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w polskim Towarzystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga Gajkowa) Sesja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Romańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące działalności CIAP (Aleksander Lech Godlewski) . Sprawozdanie z roboczej Konferencji Redakcji DEMOS, Moskwa 9-H. VI. 1963 (Józef Gajek) . Sprawozdanie zarządu redakcji DEMOS z działalności za okres od konferEncji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Sofii 17-23. IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Sprawozdanie z działalności Polskiego Komitetu Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. Gajek) StJ'eszczenia 745 787 789 792 803 80:3 810 814 817 821 828 n e angie'skim niemieckim (Euge- 833 865 873 BAZIELICH WYKONA VI'CY HAFTÓW KRZYŻYKOWYCH I ICH NARZĘDZIA PRACY W dotychczasowych badaniac:h i opral:;lC'waniachhaftów ludowych nie poś"vięcano prarwie żadnej uwagi ich twór<com. Rol,a człowieka bowiem, oceniona jako nieo:ekawy przedmiot zainteresowań li mniej ważny niż sam wytwór, odsuwana była na plan dalszy. Zgodnie z ,tenciencj'ami panującymi w nauce uwzględniano tylko dz'ieło: nie w::ązano go jednak z całokształtem ku1tury, ·lecz spiQtrz:ając w nim ogrom jŁdnQstr:onnego materiału, wysuwano coraz to nowe hilpc1tezy odnoS'zą'ce sr:ę p.'zede wszystkim do strony eSltetycznej haftów. Zagubiły się przez to niemal zupelnie różne prz8ka'zy i tradycje zlwlązane' z warunkami i war~zta'tem twórc'zym haftujących oraz wszelkie szczegóły pozwala~ące o~tworzyć <;top:.eńich OSOibistegozaalngażowania twórrezego, mdywIdualnej wrażliwości estetycznej ek Tylko na podstawie nieN,cznych, a szczupłych zapisów, głównie zaś ustnych relacji w'Społczr€'snych informat.G,rów możlna omówić, pobieżnie jednak, rolę wiejskich twórczyń haftu, ora'z kh zdolności i umiejętności tudzież przyhnry .i narzędzia służące im do tego rodzaju pracy. Chorwackie przysł'O'wie "majka zato redila kćerku, da je nauci vesti" 1 okazuje się "życinwą prawdą" nie tylko w południowej Słowiańsz:ezyźnie. Jeszcze do dzisiaj w PolSCE: tam, gdzie zachowały s'ię ślady haftów tradycyjnych, panuje powszec:hnie opinia, że haftowanie należy przede wszystkim do zaJęc niewieścich, czyli tej polowy rodu ludzkiego, która zdradza większe obeznanie zigIą i nicią. ~iegdyś haftem trudniły si~ kobiety różnych stanów, gdyż hafCIarstwo należało. do obowiązkowych umiej~tności kob:ecych. �452 Zajmowały się nim mieszkanki dworów, mieszczki, a specjalne prawo zabezpieczało im tę możność 2. Jaki był oficja~lny stosunek w czasach feudalnych do kobiet wiejskich praktykujących ,tę czynność - bezpośrednio nie wiadomo. Na podstaw'ie jednak wielu ograniczeń swobód chło1Jskich i ,zakazów 3 wnosić moma. że haftowanie na własny użytek wsi było 'raczej wzbranione. Do~wolone mogło być wolnym chłopom 4. Nade wszystko zas umiejętności 'tego rodzaju wykorzystywali u swoi'ch poddanych bezpoś~ednio srami właściciele 'ziemscy. W tradycji ustnej żyje jeszcze do dziś wspomnienie, że rzdolniejsze dZliewczęta wiejskie wyszywały we dworach, lub tam uczyły się tej sztuki. VI/yszywanie ok,reśl'onych częśc:i pańskiej bielizny i ubioru należało prawdopodobnie do jednej z powinności poddańczych dziewcząt i kobiet, podobnie jak ipr,zędzenie ni'd czy tkarrrie płótna. Tradycja nie wspomina naltomiast ani słowem o udziale mężczyzn w tego rodzaju pracy pańsz,czyźnia:nej. Nawet współcześn'ie okazuje się, że przy wykonywaniu harf.tÓ>w ludowych rola męż'czyzn jes,t raczej znikoma. Wyjątek stanowią jedynie hafciarze strojów góralskich -cyfrowanych portek, kamizel, guni, kożuchów. Śledzą'c jednak bieg h ist'O'T ii hafolarstvva polskiego i obcego dostrzec można, że t,ak w staroży,tności, jak i w średnio'wiec'zu, czyli w późniejszych nawetć czasach, haftowaniem zajmowali się niemal wyłącznie mężczyźni, np. niewolnicy, bądź mistrzowie zrzeszeni w cechach. Ludowe hafty krzyżyko'we typu li'clOnego, tzn. na płótnach o wyraźnym isplocie, wykonywane były i są w Prolsce tyl1w Iprz€'z kobiety; ha,fciarze podhalańs.cy, których działalność należy do l1!ows!:ychprzejawów twórczcści ludowej, posługują się jedynie n,ieliczonymi jednostronnymi śoiegami złożonymi, tj. ś:iegiem zakopi'allskim i "janina". J ak wynika z literartury ora~zz wypowiedzi najstarsrzycl1 informatorów powracających ipamięc~iądo loatmłodośd oraz do \vspomnień rodziców czy dzi'adków, które wiążą się mniej więcej z połową ubiegłero wieku, prawie każda kobieta we wsi, np. w Łowickiem, Sa~domierskiem, na Podlasiu, czy w Besk~dzie Śląskim umiała .,wyszywać". "Wyszywaniem i haftem 'zajmowały się 453 niemal wszystkie Łowiczanki" powiada Jadwiga Ś w i ą tk o w s k a 5. Potw:ierdzają to również góralki Beskidu Śląskiego 6, a Longin M al i c k i obliczył nawet p<)dczas swych badań, że np. w Istebnej w 1955 r. przypadała pI'\zeciętnie na każdą chałupę jedna "hafciarka", lub nawet gdzieniegdzie - trzy do clterech, czyli b~o'rąc pod uwagę <ilośćwszystkich domów w tej wsi możnaby uważać, że mieszkal·o tu około trzystu "hafciarek" 7. Takie obliczenie statys,tyczne okazuje się jednak nie tylko niedokładne, ale i niewłaściw,e. Przede ws,zystkiim fakt, że kobieta potrafi wyszywać i wyszy'wa niera.z dość dużo nie stawia jej jeszcze wcale w rzędzie tzw. "hafciarek". Na wsi wyraźni'e odróżniają p::>ję0:especjalistki w tej dziedzinie; nazywają taką kohietę "wysz.ywaczką" 8, a nie "hafcia!"ką". Słowa "hafciarka" lud na ogół n:e używa; jest ,to termin nowy, przejęty z miasta, bądź za pośrednidwem drukowanych pism k'obiecych i odnD'si się do tych osób, które znają nowsze sposo'by wyszywania, przede wszys,tkim zaś hafty białe - angielskie, czy wiel,okolo-ro·we.Podobnie rzec'z ma się i iZ czasoWln,~kiem"haftować", który również nie znajduje opaTcia w tradycj1i;czynność tę wyrażają słowem "wyszywać", lub poproostu "szyć". Wyszywającą może być każda osoba, która pot~afi odpowiednio władać igłą i potrzebnym do tego celu materi'ałem przenoslząc, czy kopiując, bądź tworząc bez1pośrednio w określonym miejscu dekoTa'cyjne ornamenty. "Wyszywaczką", czyli hafciarką jest natomiast, według opinii wsi tylko ta, która praq tą trudni się zawodowo. ~eszcze w latach dwudziestych bieżącego wieku w niektórycH regIonach Polski umiejętność wyszywania traktowano niemal na równi z innymi kobiecymi zajęciami. Uczono się jej już \v wieku dziewczęcym przede wszystkim nawzajem od siebie: córka od ~atki, lub wnuozka od babki, bądź też dziewczęta uczyły się J~dna od drugiej, przeważnie latem przy pas1ieniu bydła, albo ZIJ~c<wąporą "po sąsiedzku". Ok'res jes,ieni i zimy był i jest najodpowiedniejszą porą do wyszywania; wtedy "furt się s'Zlije i .szije" 9. Sprzyja temu także ogólne zapo,trzebowanie, jakie rodzi SIę o tej porze na wsi. Wówczars mianowioie odbywa się najwię- �454 cej wesel, na które każdy stara sięoclpowiednio wystroić. Toteż czasem wyszywające nie mogły nawet nadążyć z robotą. Latem natomias,t każda kobieta nie ma czasu, bo zajęta jest różnymi innymi pracami przy gospodarstwie. "W taki czas to sie nawet nie chce i robota tak nie idzie. Najlepiej się wyszywa, kiedy jest czas po temu" 10 - tłumaczą. W okresie największego zapatrzeoo'wania nierzadko zdar,zało się, że kobieta, która choiała jak najprędzej coś wyszyć "wstawała do dnia, gdy tylko s'ię ro.zwidniło i wyszywała do rana, a potem dopiero wieczorem" 11, przez dzień zajmowała się pracą woikoło domu i gospodarstwa. Nieraz wyszywały zespołowo - pr:zychodzliła wtedy jedna do drugdej, czasami zeS'zło się ich nawet więcej i w ten sposób. na pracy i pogwa:rkach czas prędzej upływał. Zdawać by się jednak mogło, że typ haftu, którego isto,ta polega na odliczaniu nitek tkaniny, nie st\varzał dogodnych W'aI'lunkówdla pracy zbiorowej, ze względu na koniec'znosc skupienia uwagi przy hczeniu. Okaz:uje się jednak, iż to bynajmniej nie jest żadną przes'zkiodą; gdy nitki tkaniny roz'1iczy się odpowiednio na samym początku. przy rozpoczęciu haftu, to potem szycie posuwa się naprzód niemal mechanicznie i "nie trzeba się nad nim zasta:nawiać", bo "gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby grał". Stąd też haftowanie tym sposobem, w przeciwieństwie nawet do innych technik, sprzyja towarzyskim spotka,niom i kontynuowaniu pracy w zespole. Zazlwyczaj w ~f'Onie wyszywających wyróżniały się kobiety bardziej zdolne: biegle władające igłą i nitką oraz celujące w pomysłach. Do nich często zwra'cano się o porady, one także uczyły inne. W ten sposób rosła ich sława w kręgu najbliższych. a czasem i dalszych sąsiadek. Rzecz znamienna, że wŚlród kobiet posługujących się ściegami krzyżykowymi i znających tylko ten typ techniki, nie ,zdarzają się wypadkri za,zdrości "za'wodowej". jak to bywa często między haftującymi innymi technikami. Zasadą okazuje się, że to, czego uczy tradycja jest dostępne dla wszystkich, natomiast umiejętności nabyte poza miejscowymi przekazami, są nierzadko zazdrośnie strzeżone 12. Kobiety, które wybijały się swymi uzdolnieniami hafciarsk.'i- 455 mi zyskiwały na uznanie w tej dziedzinie w ogólnej opmll wsi, a nawet w okolicy. Czasami też p Jdejmowały się wyszyć której': sąsiadce jakąś część odzieży. Wobec dużego jednak rozp<:>WSzeC~1nienia się tej umiejętności, wypadki taIcie zdarzały się rzadko tym więcej, że wyszywanie nie stanowiło wyłączmego zajęcia kobiet. Niekoilczące s.ię nigdy cbowiązk;i i ciągła potrzeba rąk do pracy przy gOE'podarstwie nie pozwalały na zupełne wycofanie się od zajęć domowych na korzyść wyszywania. Toteż zamia'll3. pracy gospodyni na niemal wyłączny "zawód" wyszywaczkii nie była wcale łatwa. Udawała się ona tylko chorym i słabowitym, które nie miały siły fizycznej do pracy, jaką zwykły wykonywać k<obiety na wsi. Nie dziwota za'tem, że wiele specjalistek hafciarek,to przoważnie dz,ie.wczęta i kobiety ułomne, kalekie. Takich "wyszywaczek" było jednak niewiele: "to jeny kasi sie tako znaszła" - powiadają 13. Spe;cjalizacja bowiem zrodziła się stosunkowo dość późno. Do dziś w pamięci ludu tkwią wspomnienlia powiadające, że "dawniej kobiety wyszywały same dla siebie". Nawet tam, gdzie są już s'pecjalistki, np. na Śląsku, w Łowiekiem, Opo'czyńskiem, na Lubelszczyźnie, etc. jest jeszcze dużo kobiet znających i kontynuujących własno:ręcz:nie tego rodzaju tra,dycje zdobnicze. Najwięcej hakiarek jest obecnie na tych terenach Polski, gdzie pojawiły się w stroju ludo!wym hafty nowszego typu, nie krzyżykowe. Wykształcenie się "zawodu" wyszywa'czki wpływało ozęsto na kOT'zystną zmianę w położeniu kobiety haftującej. Jej zajęcie traktowane od tej chwili jako zarobkowe, przynoszące konkretny dochód, st'awalo się \Votec innych obowiązków domowych - pierwszoplanowe; prace, które dotąd spoczywały wyłąoznie na jej batrkach, przejmowali częst::>na siebie inni członkowie rodziny. StaTa Czepczork.ł z Jaworzynki powiadała np., że za panieńskich czasów "w domu z.temniaków nie skrobowałam, tylko ojciec, to ręce miałam do tego" (do wyszywania) 14. Nie zawsze jednak sprawy układały się tak pomyślnie. Podobne wygody kończyły się zazwyczaj z chwilą wstąpienia w związek małżeński Wó\vczas trzeba było podołać i prac'Om domowym i zamówieniom. Rzecz zrEsztą t:c:leżała od układu stosunków 1'0- �t.i.;l;~"'1~~~;;~tjJ~1il:i!l"Ut;~:;~8~uj~ti;1;:~h::;;:m]jili~:!~~iH!i~ilii,~'Jjjj;]fille@JjG11:1~1:tJrr:rllilPmnm[~t::!E.illillJJQ1~·i;)G1ilii;:}1i;;,;,tJ1IJ:iill23~1l1irf;iw1)W-a ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ·i.~~~f: jf~:: ;!;~;: ~];:.i: T~~· r..Ói i;~~~:~ I :;';;;', mij ~~~ ~~!:: ł;llf~ t~;~i: ~! ;~f~1 Jd~~ :~~j'i I ;~nU~ ;j;m!\~ I ~~:r :t~illr,1 ~!f;t ""~'l:. ~Z~mf: ~~ ;ft,~; :~~t c::i~; ;:li;' :~ł(~ ~~.\ . • 1 456 dzinnych. Niezamężne, jeśli miały jeszcz,e kogoś bliskiego, to nim się wyręczały, podobnie jak mężabki mężem, lub odchowanymi już dziećmi. Obecne np. hafciarki znane w Istebnej prowadzą same gospodarstwo, a prócz tego haftują. Aby 'zapewnić ułomnej córce względne warunki bytowania na przyszłość, zamożniejsi chłopi oddawali ją na naukę, albo do jakiejś hafciarki znanej w okolicy, czy w pobliskLm miasteczku, albo do klasztoru panieńskiego. Niejedna z dziewcząt umiejętność wyszywania nabyła we dwarze. Gdy zaś nie miała żadnych tego rodzaju możliwości, a zmusz.ona była luibchoiała nauczyć się wyszywać, wybierała dl'ogę najprostszą - uczyła się "sama od siebie", tzn. dzięki własnemu s:pr~towi, zdolnośo:om, sztuce podpatry,wania, uzupełniając braki przekazami starszych kobiet, lub koleżanek. Pomocną w tym względ1zie okazała się również szkoła. WprawdZlie jeszcze pod koniec ubiegłegro wieku niewiele z:diZiałała, ale natomiast sporo dziewcząt kończących ją na początku bieżącego stulecia skorzystało z nauki "zajęć praktycznych" 15. W procesie 'l'Ozpowsze'chniarniasię haftów, ,a tym samym i niektórych ściegów,opróaz przeka;zó'W tradycji n1iemałą rolę odegrało właśnie naucZJanie robót ręcznych w szkoła,ch. Wes.zło ono w życie wprawdzie stosunkowo dość późno, bo dopiero w ostatniej ćwierci X,IX 'W., ale w konsekwencji do dziś wiele informatorek w średnim wieku powołuje się, iż swe umiejętności hafcia:rskie tą drogą zdobyły lub rozwinęły 16. Umiejętności te, znacznie wzbogacone, wynosiły również córki 'zamożniejszych wie.śniaków ze szkół klasztornych, do których mogły uczęszczać dzięki lepszym warunkom materialnym. Znajdowały się one w niektórych wsiach, w poblisk,ich miasteczkach i mia'Stach i prowadzone były przeważnie przez siostry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. na Sląsku w Cieszynie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także na ·wsliach: w Kujakowicach, Popielowie na Sląsku Opolskim 17. Niemniej jednak oceniając zakres wiadomości pozyskanych wspomnianymi sposobami trzeba stwierc1Z1ić,że był on na ogół niewielki, Wyszywająca, aczkolwiek zdobywała ozęsto różne wiadomości z zakresu hafciarstwa, zwłaszcza we dworze czy w klasz- 457 j i I torze, z bieg:em czasu kształoiła się tylko w jednym kierunku, niemal w jednej zasadniczej technice; następnie przez częste jej powtarzanie specjalizowała się, uzyskując niesłychaną wprawę i bieglość do tego stopnia, że innych sposobów wyszywania nie tylko nie umiała, ale i nie znała 18. Doskonały tego przykład można zaobserwować także dzisiaj tam, gdzie istnieje jeszcze wśród ludu tradycja ,wyszywania. Np., w Beskidzie Śląskim, czy w ogóle w Cieszyńskiem żyją wyszywające i wyszywaczki-specjalistki, które są biegłe tylko w jednym typie haftów, np. w hafcie krzyżykowym lub wielokolorowym (niegdyś złotym i srebrnym) - żywobkowym, czy też w hafo:e białym dziurkovv'anym. Taka wąska specjalizacja stała się jedną z :zasadniczych przyczyn zaginięcia zupełnie np. ściegu krzyżykowego dwustronnego, albowiem z momentem śmierci 'ostatniej kobiety, która go znc:ła, TIlieznalazła sit~ już ż.adna inna mogąca ją zastąpić w tej dziedzinie. Zresztą z biegiem la.t, zwłas'Z'czapo ostatniej wojnie, cora.z mniej jest chętnych do takiej nauki. "Teraz już żadna młoda T'ie chce się uczyć" - bia,dolą nagminnie starsze, mające poszan::ywanie dla tradycji. Oprócz chorych i słaby.ch fi'zycznie, wyszy,waniem dla zarobku zajmowały się także kobiety uboższe. Te jednakże swoje umiejętnośCIi zdobywały tylko dzięki własnemu spry.towii 'chęci, gdyż nie miałyodpowiedni:ch warunków na fachową na.ukę, za którą trzeba było płacić. W pienvszym rzędzie korzystały z prz,ekazów tradycj,i wyszywając najpierw na równi z resztą kobiet, tj. dla Sliebie, na potrzeby najbliższej rodziny, a potem dla obcych, tzn. tych, które albo nie umiały, albo im się nie chciało wyszywać, gdyż stać je było na pokrycie kosztów wynikających z tego rodzaju 'pra'cy. W zależności też od kategol'ii odbloJ:1cÓW ks,ztałtowała się niejednokrotnie forma zapłaty. Najstarszym jej przejawem, który przetrwał jeszcze w wielu wsiach na terenie całej Polski, jest odwzajemnienie się wszelkiego rodzaju usługami trarktowanymi w ramach pomocy sąsiedzkiej, a więc odrobieniem w polu, wypożyczeniem konia, lub innymi jeszcze pomocami w gospodarstwie; płac{mo także mąką, ziemnIakami, kaszą, etc. Obcy wynagradzają przeważnie pieniędzmi. Tak np. �45c: w roku 1956 wyszycie "lemieczków" do kabotka kobiecego kosztowało w Beskidzie Śląskim czterdzieści, pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt złotych zależnie od wzoru, zaś za haft do "chłopskich koszul", który był budziej wypracowany i wymagał znaczn:? więcej czasu, płaciło się dwieście złotych. Wynagrodzenie b rekompensowało wszelki trud, jaki poniosła hafciarka łąc'znie z kosztem materiału i nioi w ciągu wilku lub kilkunastu dni. Wyszy-wanie bowiem "lemeów" i "obójka" ·do kabata trwało tydzień, a nawet i wię'cej, natomiast męskiej ,koszuli około dwóch tygodni, jeśli trzeba było wykonywać równocześnie niezbędne prace domowe. ' Zarocek nie był ani wielki, ani stały, toteż nlie zdarzało się, aby powodował zbytnie wzbogacenie się hafciarki :i podwy!ższenie jej w randze społeczne]. Wprawdzie od warstwy uboższej odznaczała s·:ę ona niemal na równi z z'3.możniejszymi chłopkami ozdobniejszą odzieżą, którą nota bene sama sobie pTlzygoiowywała, tym niemniej fakt ten nie sta,wiał jej w rzędzie bogaczy wiejskich. Za'robek z własnej pracy wysta:1"czał jej zaledwie na zaspokojenie pierwszych potrzeb. Traktowano go więc jako uzupełnienie stalej korzYśCii czerpanej z rolnictwa, a gdy tego nie bylo. "bo z innych środków do życia. Oto np. zmarła przed dwudziestoma pi cioma laty kulawa Ewa Javv'orska z Brerrmej Leśnicy "wyszywała sobie i ludziom lemie2zki do kabotków. Posiadała tylko dziesięć zagoneczków, a mąż jej był tkaczem; mieli siedemnaścioro d:z'leci", wi<,;c aby je wyżywić, musiała rlorabiać wyszywaniem 19. Zanim wykształciło się na wsi tego rodz.aju z,ajęcie "dochodowe", wyszywaniem zajmowano siC; bez chęci zysku. Zdobiono w ten sposób częśCilodzieży kob;ecej i męskiej przeznaczone na strój odświętny lub do celów c.brzęcb.vych. Jakie było faktyczne przeznaczenie wyszytych prze:lmiotów nie trudno odczytać z zachowanych okazów muzealnych i ol-yginalćw w terenie. Wyk:::>naly je niegdyś nieznane dziś 'l nazwiska koble,ty, które, jak należy obiektywnie stwierdzić, dos;:ły w tej dziedzinie do niel,ada wpra;wy. Najstarsze znane przykłady, jakie p:::>chodząnip. ze Sląska, jeden z XVII w. i reszta z połowy wieku XIX w postaci 459 chust, zasługują na tym większe uznanie, że mimo prymitywnych warunków, w jakich powstały, zdradzają wysoki poziom techniczny i artystyczny. Trzeba bowiem pamiętać, że \v tym czasie większość górali beskidowych mieszkała jeszcze w kurnych, z,dym:,onych chałupach, o małych, niskich oknach, do których światło dzienne z trudem przedzl;erało się przez. grube szyby; wiec'lOrami zaś jedynym źródłem świ'atła był chybotliwy blasik łuczywa. W takim właśni,e środo,wisku i warunkach, na s-amodział'owych płótnach, rodziły SI;ę pod spracowanymi, grubymi pakami kobiet, drobne, Hczone wyszycia. Twórczość ta pozostaje do dzi<§ anonimowa. Z zachowanych pamią:tek rodzIinnych, skrzętnie przechowywanych przez starsze kobiety w "tru włach", tudzież z eksponatów muzealrnych nie wiadomo dokładnie, kto je wykonał, jakimi kierował się pobudkami, skąd zaczerpnął wzory? Na pytania te mogą odpowiedzieć teraz tylko same martwe wytwory. Rzecz znamienna, że na starych miejscowych wzornikach, tzw. "pytlach" nie ma żadnych motywów przeznaczonych dla haftów krzyżykiem dwustronnym. Widać, wyszywające nie korzystały poprzednio chyba z, tego rodtZ'aju pomocy, chociaż te właśnie najstarsze wyszycia wykonane są wspomnianym śc:egiem. Musiały one zatem czerpać pomysły wprost "z głowy" lub odrabiać z !innych chust, jakie zachowały się po matkacl1 i babkach. Precyzja techniki wskazuje bowiem, że była to kontynua-· cja przyswojonej już znacznie wcześniej umiejętności, a nie jakiś nowy sposób, z którym z8poznano się dopiero w połowie ubiegłego wieku. Podobny zresztą wniosek wysnuć można na podsta.wie wyszyć pozostałymi, praktykowanymi tutaj ściegami krzyżykowymi, tj. "godkiem", "kurzą stopką" i krzyżykiem warkoczykowym. Odrabianie motywów z uwagi na ich funkcję, upodobanie i nabytą już, mechaniczną wprawę, tudzież dorady starszych, musiało wówczas odgrywać u wyszywających pierwszorzędną rolę. Świadczy a tym sam fakt częstego powtarzania pewnych elementów i motywów, tudzież ich wielka powszechność. Jeśli wyszywająca odważyła się coś więcej dodać od siebie, mógł to- �460 być jedynie jakiś nieznaczny szczegół. Wiaiomo przeclez, że chłopstwo nie tylko nie mogło nosić ozdobnego stroju, ale nawet nie miało środków, aby się zdobyć na paradniejsze jego części. Zresztą zbyt wielka zdabność budziła ogólne zgorszen:e ja:m zaprzeczenie skromności, która przysitoi kobieci2 i uważól.na była za 'zło zasługujące na ka,rę. Pieczętują to do.bitnie słclwa stan~j CzepclOrki z JaworzynkJi, która wspominając wypowiedzi swej babki powtórzyła opinię panującą wówczas ogólnie we wsi. Gdy bowiem pewna dziewczyna, dla zwiększenia paradności swej odzieży i przypod,obania się chłopcom, próbowałia wyszyć nieco więcej ponad obowiązujące kanony, wówczas "star,e bahy i bić ją nawet chciały" ganiąc równocześnie: "dziewoze, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za Itako pyche" ~O. Daleko idący umiar w ludowych haftach z czasów przed uwłaszczeniem ma swoje głębokie uzasadnienie. Wys:zywające dz.iałały niejako pod pręgierzem 'paTIlujących wówczas prawideł i zaikazów,co było wynikiem ogólnie panującego układu stosunków społecznych i 'zakorzenionych wierzeń. Stąd też w najstarszych haftach krzyżykowych widać albo zupełny hrak ornamentów, albo też ślepe niemal trzymanfie się określoonych ~ często "coś" znaczących motywów oraz zasadniczych dwu kolorów czarnego i c'lerwonego. Indywidualny wkład It:wórczy wyrażać się mógł jedynie dużą stara'nnośoią i pr'ecyzją 'wykonania lub w dolmmpanowywa'niu niewiele wyróżniają,cy,ch się elementów zdobniczych. Dlatego okres ten odznacza się dużym ograniczeniem twórczym i skrępowaniem. Stare, zszywane z różnej wielkośd kawałków płótna "pytle" 21 do haftów krzyżykowych warkoczykOlWych są najwierniejszą ilustracją ówczesnych możliwości hafcic<rskich. Skład.ają się one z wielu drobnych i małoczytelnych motywów, które w ten sposób zostały zarejestrowane niby obowiązujący kanon. Poszc:zególneczęści "pytla" zawierają kiilka lub kilkaJnaście wzorów, na każdym jednak ocLrębnym kawałku motywy są inne i zUipełnie się nie powtarzają. Wygląda to tak, jakgdyby owa ,niewielka, doszyta cząstka wzornika była kiedyś przedtem samoistną, służąc określonej grupie wyszywających, np. jednej rodzinie, która 46t tymi właśnie "znakami" wyróżniała się od reszty społeczności wiejskiej 22. Słowo "znak" jest zresztą do dzisiejszego dnia używane w miejscowej gwa,rze na określenie niewielkiego prostokącika haftu krzyżykiem warkoczykowym umiesz,clOnego u podstawy rozcięcia przodu koszuli męskiej. Ryc. 1. "Pytel", zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi Fizek (Istebna Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St, Deptuszewski. Tych kilka, czy kilkanaście motywów wyszytych na zbędnym skra,wku stanowiło więc okreśiony zbiór, z jakiego mogły korzystać wyszywające. Był to także jakgdyby za,czątek wZDrnika. O tego rodzaju zdecydowanej jego funkcji można jednak mówić �463 dopiero wówczas, gdy owe pojedyncze ka,wafki za,częto zeszywać w jedną cafość (ryc. l). Lecz kiedy doszło do takliego z'calenia, n:ie mówi żaden dokument, ani tradycja ustna. Mogło to nastąpić \v czasach ograniczeń własnościowych górali ze strony komory cieszyńskiej, tj. w drugiej połowie XVIII W.; wtedy to wchodzące w fazę schyłkową spółki szałaśnicze p02zęły stopniowo zatracać niektóre formy więzi rodowej. Wyszyć natom.iaElt nie zaniechano. Zestawiane obok siebie drobne ,;maki" na poszczególnych kawałkach płótna, zaczęły tworzyć większy zbiór motywów. Przybywało ich teraz szybko i coraz więcej tak, jak plew na rpytlowym worku. Każda wyszywają'ca doszywała coś od siebie i 'W ten sposób rozlrastał się nieregularny kawał płótna tworząc wzornik, tzw. "pytel". Okazuje się, że nie we wszystkich doma'ch znajdował się strzęp z wyszytymi motywami. Toteż wędrował on z rąk do rą1k, a każda kobieta, któm z niego korzystała z.obO'wiązana była właśnie w zamian dodać także coś ,od siebie. Efekt jednak był taki, że przez ciągłe pożyczanie "pytel" dalrł się i niszczył. Zaczęto więc przeszywać z niego wz,ory na ,zlU'r;ełnienowy, prosto-kątny kawałek płótna, z czasem tworzono nawet całkiem inne o niespotykanych dotąd mo'1ywa:ch. Lecz przes'zycie dużej ilości, często skomplikowanych wZlorów, wymagało sporo 'Czasu i pracy. Toteż starano się uprościć ją sobie przez wyszycie tylko jednej połowy motywu (ryc. 2). ,,Pytli" używały n:e wszystkie kobiety. WięksZiOŚćwy:"zywała wprost z pamięci lub odrabiała ze starych kOls.zul,czy ka1botkó\\'; dzięki temu wyszywająoa miała więcej swobody hvór'c'zej. N'l ogół jednak powodzeniem cieszyły się dawne wzory i niema,l tylko te wyszywano. Dlatego to "pytle" jako zbiór starych moty\VÓWbyły w ciągłym użyciu. Korzystały z nich przede ',vs:zys.tkilll te kobiety, które dużo wyszywały, a które z czai"em na'Zwane zos:ały wyszywaczkami, czyli specjalistkami w tej dziedzinie. Pod koniec XIX w. zaczęło pojawiać się w kulturze ludowej dosyć dużo haftowanych wzorników. Rozprowadzali je wędrowni handlarze, propagowały czasopisma kobiece oraz szkoly i klasztory, gdzie uczono robót ręcznych. Z zachowanych okazów widać, że dopasO\vywano je częściowo do panujących w danym regionie Ryc. 2. "Pytel" uproszcz.ony, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi (Istebna - Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Fizek tradycji. Obok motywów już iznanych, podawały zupełnie nowe. Ale takie już typowe wzorniki nie przyjęły się u górali beskidowych. Nie korzystano z nich rÓ'wnież zbytnio :i na innych terenach Śląska maz na Mazowszu, np. w Łowickiem, Opoczyńskiem, czy Rawskiem, gd'zie w tym czasie pojawiają się na wsiach tzw. "mody" czyli próbki wwrnikćw o niespotykanych dotąd motywach. O ich ,niepopularności świadczy stosunkowo nikły procent ,powtarza'nych w haftach motylwów. Na Śląsku Górnym, lecz to już w latach międzywojennych, znacznie chętniej wykorzystywano gotowe przekalkowane wzory, które łatwo można było nabyć wśród licznej jarmarcznej tandety, rozprowadmnej przez kupców małomiasteczkowych i z przedmieść miejskich. Haftowane krzyżykami "jakle" i różne makatki są wyraźnym tego dowodem. Pod wpływem proparovvanych wzorników oraz ogólnie panującej mody na przełomie XIX i XX w. ja,ka szła głównie z zachodu i ezęściowo ze wschodu, poczęły się u naszego ludu wzmagać upcdobania haftów krzyżykowych i nawet w tych regionach, . �465 464 g~zie. nie istniał~ tego ~ypu tradycje, pojawiły się przede wszystkIm .Jako wytwor spec.Jalnych hafciarek. Ponieważ jednak ściegi krzyzyko:ve z,:ykłe me nastręczają zbytniej trudności przy ich wykonamu, wIele kobiet, a zwłaszcza dziewaząt, radziły sobie s~me. Wypływało to w dużej mierze także z chęci przypodobania o.r~z 'VI t:osce o własny strój, aby jak najlepiej wyglądał. Pl zes'c.l~ał~ Silęprzeto w pomysłowośd ornamentacyjnej i kompozyc~~n:J. Temu 'wzrostowi dekoracyjności stroju sprzyjały OCZywlscleznacz:nie dogodniejsze warunki społeczno-ekonomiezne, w jak.ich znala,zł się chłop polski w laltach popańsz;czyźni,anych .. WzrlQst ten był na ogół jednak krótkotrwały, bo przełom XIX l XX w,ieku zaznaczył się w wielu regionach zamieraniem form stroju tradycyjnego. . ~UiY wkł'ad pracy, jaki [wymagało p'l'1zeszywarnie starych l zn~zc'Z~onych"pytli" ora:z oszczędność nici i w ogóle br'ak odpowledmego materiału w latach po pierwszej wojnie światowej spowodował, że wyszywaczki, które najwięcej korzystały z róż-o ny'ch w~o.rów, za.częł:, je przerysowywać na kDatkowanym papierze, .najpIerW na luznych kartkach, a ;potem do :zeszytu. W ten SPo'~O?powstała nowa forma pisanego wz.ornika, wpr'awdzie n!ieoo mnIej trwała, ale o w,iele dogodniejsza i łatwiejsza pay kom po- .• nowan~u o:rnamentów - drobne nitki płót'na zas,tąpił)' tutaj znacznIe waększe kratki, które bez trudności i wytężania wZlroku moż~.a odUczać pr:zy rozplanowaniu nowego motywu. Wzory rysują tylko w ,zimie, co kiedyindziej nie ma na to czasu' t~l'k :vi::c w zeszYlcie obok tych tradycyjnych już "pytli" pow'stają l mne, mniej znane lub zupełnie dotąd niespotYlkane. Każdy naryso:wany .mo.tyw zaopatorzony jest kolejnym numerem i wyszywająca ':VI~,Ile ma wszystkich wzorów i :pamięta, który 'z nich został ~amow~ony; ~a:nawiający zaś wybiera z całego tego zestawu l podaje własnee numer, (l k,tóry mu chodzi. Inwencja wyszywającej w zakomponowaniu i wymyśleniu no,:e~o moty'wu jest stosunkowo niewielka. Postępuje ona prze~az~le. drogą najdalej idącego uprosZJc:zeniapiracy. Oto np. obecn~e zYJąca w Ist:bnej na AndZJiołówce wyszywaczka Jadwiga F-Izek lat około 4;:> ma przeważnie ws:zystJkie wzory odrysowane SI: . ąs1'aCl'kitakże wyszywaczki Marii Mały jurek. która od swej s ' . ' ". z kolei przerysowała je ze starego "pytla" po swe] babce. Poza tym Jadwiga fizek przerysowuje także inne wzory np. ze starych żurnali, bądź też z drukowanych wzorników, jakie wpadną jej w ręce. Znacznie rzadziej cos sama tworzy; w takir.n \\'yp.adku zestawia ze sobą stare i znane już motywy, łączy Je w Jedną całość dodaje lub ujmuje jakieś mniejsze elementy. Podobny zreS'zt~ sposób postępowan;ia można zauważyć i u innyc~ wys·zywaczek, do czego nawet chętnie się przyznają· Orientują się one doskonale, jakie motywy najwięcej się podobają i do cz""go się nadają. W zależności więc od tego, dobierają przy haftowaniu, np. do "znaku" na koszulę mc;ską: krzyżyki, gwiazd.y, listki; "do lemców dla m~odego chłopa" - gruby wzór: liście, gałęzie, róże; "dla starego" - drobniutkie gałązki, listeczki, winogrona; dla kobiet - tak s.amo drobny wzór, r.aobójki np. ;o;u::a. Te kobiety, które nie zajmują się zawodowo, a wyszywają ooś czasem dla siebie, lub swoich najblioższych, prizeważnie nie korzystają z żadnych wzorników. Jedynym upros7Jczeniem, jakie dość rzadko jednak praktykują, jest przeszywanie motywów ze starszych lemców. Najczęściej zaś, ponieważ mają nieco więeej czasu, starają się 'wymyśleć no\vy wzór, niepodobny do innych. Po ostatniej wojnie, kiedy gorsze przybory techn:iczne, tj. płótno i nioi, narzucały niejako konieczność poslJUgiwania się większym krzyżykiem, zaczęła wchodzić w życie moda na duże,' wy'raźne motywy, zwłaszcza typu roślinnego. Podobają się przede wszystkim wszelkiego rodzaju kwiaty, -liście i gałęzie. Toteż wys7..ywająca, która posiada wprawę we władaniu igłą i kolo'rową nicią wie i orientuje się dobrze, ile 'nitek splotu !płótna należy odliczyć, aby poszczególne elementy ornamentu były odJpo>wiedniejwielkości craz, ile ma wy;konać krzyżyków, ,alby da:ne linie, czy ich rządki tworzyły żąda'ny motyw. "Ozasem coś się pomyśli i od razu wyszyje patrząc, czy się te uda, czy nie" - wyjaśniała Jadwiga Kubaszczykowa z Koniakowa 23. Niemniej jednak to odliczanie nitek płótna i krzyżyków oraz stosunkowo niewielka powierzchnia przeznaczona na zapełnienie haftem, nie stwarzają jakichś krępujących ram, poza które nie mogłaby się przec1rzeć 30 - .,Lu'l". t, XLIX �467 fantazja wyszywając;j. :vlożliwości i pojedynczyó elementów jest tyle, że dowolne ich zestawienie staje się niewyczerpanym źrójłemcoraz to nowych motywóW. W<,rto jednak podkreślić, iż pewne z nich cieszą się szczególnym upodobaniem i ellatego v,,'yszywające c~c;sto do n~c;l powracają w swych kon2ep::::jach t~t} :TD :OH ~~1T1 I ;;.cn:1 J~f~~;:; ;~~llii I 1~~ ijt~ ~~.. tw6rczych. Kiedv podda sic c:nalizie pl',c:e niektórych kobiet zajmujących się baft~;;' k1'zyży"twwym \v Beskidzie Śląskim 24, to zauwol;:;yć w nich można nieznaczne pr.7eja"vy indywidualnych l.xpodoboń i po:;zynań, a takie nicuzasadnLone przez niego ju::: dzisiaj echa starych t"o.dY;;Ji. Oto np. Fwa Urbaczka z ,J",wo:'l.vnki w wyszywanvc;'h dl; rr.~ia koszulach un; ic·';;:?c' Dla najchc:tniej te Si-'HH; •. :ćnaki", a na przodach i i'2'~lC'ach ni2'1.naczni'2 rói',( t'01'2 niące ~;ir: mo t TJI'Y. ujmow:lła w rytmic"ny ciąg podkreślany linią falistą, lub uietv w ramy linii łRmanej. c;',,:Ji t~w. ",Zo~)b". WyS'lyci~ jej rob::.!:.r ';')yły na~~zęści,,:! tak z3korr,ponawan2, cJ},r ... ·\"aiv Ż:'; gQ;.to cały zahaf- towó;ny ;~·"3. przy czym doticr:l' Ci In' r;'~c:ścicj motywy nows:cc. gw ".C etryczne i l'OŚ- linn'?, oJpawiadfljące modzie, ',:,ka ;;;:l:r;Q\v8.ł':1 w latach jej :-;~..I;"01· t]' pr"'~;cl ostatnią .).;.1 ~" I ~<;- Rvc. 3. Janirn Bury prz:: wyszywaniu ,,~zodu k03Z,uli ml:?ski",j (Jaworzynka 'Zapasieki, p:;w. Cieszyn). Fot. st. Deptuszewski. Ifr.~:•. ;'~n~1 I I ::ł~~ 'lt~ ,jltc..,.:. <t~;' ~łf'~!",~, ", ..Av-J wojną •••. , • 2"- V;"\Tc1zicielkQ natomiast Epod~baJ1 mie.i~2owych gó- rali os:atnich czasów jest Janina Bury, także z Jaworzynki (ryc. 3). Wyszywa on8 rozmaite, ro.ślinn2 motywy, ale nie stłoczone gęsto na zahaftowywanych powierzchniach. Mają one dużo "powietrza" wyrażonego drobnymi cieniami, d:dqki którym nie hvorzą ciE;Żkich płasz.czyzn. Są to komp:)Zycje wzorowane przede wszystkim na różnych moty;wa'ch podawanych w drukowanych .czasopismach kobiecych, co nietrudno stwierdzić pf\zeglądając jej zeszytoOwy wzornik. Znajdują się tam w kilku wersjach róże, winogrona, liście kasztanu i winorośl~ 01'0.7. ślimacznice na ks>Ztałt rogów obfitości. Widać, że Janina Burry o wiele chętniej z nich korzysta, aniżeli z haftowanego "pytla", jaki pozost3ł jej po matce. Jego drobne elementy stanowią raczej niez:naczne uzupełnienia lub motywy nadające się na "znak" do k:oszuli męskiej 26. Podobnie zresztą postępują i inne wyszywarczki, np. .znana z Istebnej Andziołówki wspomniana Jadwiga Fizek. Jeszcze dziś rna ona s-poro Tohoty, zwłwszcza na jesieni, kiedy najwięcej odbywa się wesel. Korzysta wtedy prze'de wszystkim z różnych wzorów, jakie zdołała s,obie przerysować zimową porą do zeszytu, lub z izupełnie nowy.ch, odrabianych niekiedy z luźnych str'onlc starych czasopism kobiE:2ych, gdzie L.najdują się motywy podawane nawet nie dla haftów krzyzykowych, lecz dla innych robót ręcznych np. koronek, siatek itp. Oprócz kilku "pytIi" posiada ona nadto zeszytorwy wZlor'nik, w którym ma zebrane nie tylko stare motywy, ale też wiele dotąd niespotykanych; tłoczą się one na poszcz2gólnych stronach występując obok siebie, sze,rsz: i wqż'Sze, zależnie od wolnego miejsca, gdzie je wpisano. Oczywiście przy wyszyw2.niu z "pytli" nie korzysta. Przechowuje je jedynie jako pewnego rodzaju 1'0dz;nne pamiątki i z nimi nie chce się roz,stać. Podst&wą Je] działania jest głównie wzomik zeszytowy. Zagląda do niego przy bordziej skomplikowanych w.zorach; do wzorów tych, aczkolwiek pochłaniają nieco więcej pracy, chętnie s:ę 7abiera. bo to coś nowego. Woli t2Ż wyszywać więkSZE: motywy: róże, gałęzie. gdyż wtedy jakoś prędzej robota posuwa się naprzód. Wyszv\vania nc:uczyła również perę lat temu swą córkę, AnnE; l w m.vśi 0fó1n;e przyjętej zasady. że najlepiej uczyć na mot y- �469 468 wach najprostszych, za jakie uchodzą krzyżyki i gwiazdki, dała jej do wyszyv'v'ania lemce, które potem córka przyszyła sobie do bluzki na zabawę (ryc. 4). Vi najbliższym sąsiedztwie <jadwigi Fizek, dom przy domu, mieszkają jeszcze dwie inne kobiety, starsze od niej. które elementów, wówczas całą kompozycję unowoczesmaJą przez powiększenie motywów i tym samym poszerzenie "płotka", lub przez zestaJWienie stalf'Szych elementów z nowszymi, np. "gałązek" z "dukotkami" (ryc. 5) 27. Są i takie hafciarki, jak np. Zuzanna Marekwica, które kierują się panującą w danej chwili modą: obok wyszyć z mo- Ryc. 4. Nowoczesna bluzka kobieca z tradycyjnym haftem, ściegiem krzyżykowym warkoczykowym. Wyszywała Anna Fizek w 1956 r. (Istebna Andriołówka, pow. rieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 5. Koszula męska, wyszywała lVIaria Mały jurek w 1920 r. (Istebna AndrioJówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. w okolicy uchodzą także za znane hafciarki. Są to: Teresa Sikora i Maria Mały jurek. Wszystkie trzy chętnie spotykają się i wyszywają razem, latem siedząc przed domem, zimą w izbie. Dzielą się swymi wzornikami, pomagają sobie oraz wypowiadają uwagi na temat swoich prac. Rzecz znamienna, że podobnie jak Ewa Urbaczka z Jaworzynki, te dwie starsze wyszy''laczki znacznie chętniej wykorzystują motywy dawniejsze. .Jeśli zaś zachodzi konieczność wprowadzenia jakichś nowszych ty\vam.i o cechach tradycyj·nych, wykonują również Lnne, bał'dzo nowoczesne 28. Poza wymienionymi z naz,viska kobietami, we wspomnianych trzech \vsiach Beskidu Śląskiego żyje jeszcze dużo wyszywaczek i vvyszywających. 'N ciągu swego życia nabrały ~n~ takiej wprawy \v tej pracy, że nawet wtedy, kiedy losy rz.ucą je gdzieś z dala od rodzinnej wsi i pozbawią niektórych - �470 romu~'Y hafciarskich. glównie zaś wzorników, potrafią y.,' razi(' potrzeby wyszyć z pamięci tradycyjne lemieczki do kabotka. DIn przykładu warto wspomniC:ć o siedemdziesięc:oparoletniej Zuzann!:: Kohut, rcdem z Istebnej, która mimo, iż od kilkunastu lat mieszka z córką w Wapienicy koło Bielska, nie zapomniala przecież wyszywać, o czym świadczą hafty jej roboty nadesl::me w 1956 r. na wojewódzką wystawę tradycyjnej i współczesnej twórcz:ości ludo\'.'ej 2!i. Kobiety 'Znane dziś w swoich i sąsiednich wsiach Ja KO "wyszywaczki" haftują przEde wszystkim dla tutejszej ludności. czyli na potrzeby dyktowane m:cjsco<wą tradycją. Po ostatniej wojnie jednak, z chwilą rozwoju działalności CPLiA i zapotrzebowania na pamiątkarshvo ludowe, biura skupu ,,/\.rwu" zainteresowały się także haftami góralek h2skidcwych i za'rzuciły je od Tazu różnego rodzaju zamówieniami. Dla tworzących się zespołów ludowych państwowych i amatorskich ..- zakupywano wprost oryginalne, wyszywa'ne części odzieży, bądź też zamawian{) nowe; ponadto żądano serwetek, zakbdek do książek, czy 'innych jeszcze now{) wyprRc{)wanych form, które haftowane, spełniałyby rolę pamiątki regionalnej .. Tymi właśnie wyrobami zainteresowano się zwłaszcza później, kiedy ruch w zapotrzebowaniu strojów ludowych dla zespołów znacznie się zmniejszył. Niemniej zamówi€:ń by!'O nadal tak dużo, że hafciarstwo dawało możność za1robku nie tylko wyszy\vac'?"kom, ale i innym kobietom, Móre wyrażały go~owość pracy. Zaczęły s'ię więc rodzić nowe pomysły nie tyle mot y\\..ów, bo konkretnie określano, że chodzi a starsze, tradycyjne, ~ecz niespotykanych dotąd form. Ale wówczas powstał poważny problem. Okazało się b{)wiem, że hafciarki przyzwyczajone do kompozycji w zamkniętej, określonej, prostokątnej płaszczyźnie, nie potrafią sobie poradzić z tym, co dyktowało zaraówienie i potrzeby rynku. Trudności nastręczała zwła'szcza nieumiejętność zakomponowania narożników, Móre starano się przyozdobić w serwetkach - nowym przedmiocie użytkowym, przeznaczonym na zbyt w mieśC'ie. Tradycyjne motywy i ich poszczególne kompozycje wykonywane za pomocą krzy-o ..171 żyka \varkoczykowego przystosowane są do układów po:.:owych (lemieczki, obójki, znaki), toteż umiejc;tność właściwego rozliczania nitek płótna zdobywało się niemal w parze z nauką samego ściegu. Podobnie oczywiście było n:eg::iyś i z krzyżykiem dwustronnym, ale ten sposób wyszywania był bRrdziej opEratywny i swobodniejszy jeśli idzie właśnie a rozm:eszczanie motyw6v/ \V naro,~nik8.ch chust. W parze za nieporadnością w kompozycji szło równi"ż ubóstwo doboru właściwych motywów; przydatniejs7.c ckazały sj~ motywy oparte na zasadzie symetrii, tj. równoramienne gwia::.dy ,i krzyże, niż inne asymetryczne. Niejednokrotnie wiE;c LdarzaIo się, że wyszywaczki pracujcie", na vmówienie CFU1\. korzystały w tym względzie z pOlliCCY zawodowych plastyków, którzy starali się uporać mniEj, lub więcej trafnie z trudnoś2iami kompozycji. Kłopotów tego r0Jzaju nie miały i nie mają nato:niast wyszywające ściegami krzyżykowymi z innY2h te'renóv-," Polski. Wprawdzie nadal jeszcze w ŁowiC'kiem, Opoczy1':ski2m, Rawskiem, Lubelskiem panuje moda na hafty tego rodz3ju, lecz wyko-n-ują je ;wyłqcznie na potrzeby własne zdobiąc części swojego stroju regionalnego. Rzecz znamienna, że oprócz techniki krzyżykowej znają tam i posługują się róvmolegle sCl€gami innego typu, czego \vyracc znalcźć można na licz1','ch przykładach, gdzie motywy w poszczególnych pasach kompozycyjnych są wykonane jednymi i clTugimi ściegami. Tego rodzaju połączenia char<akterystyczne są np. dla haftó\v opoczyńskich. Wykonały je kobiety z różnych wsi: Józefa Knop z Woli Załężnej, Józefa Dzikowska z Zakościela, Maria Brul z Radzic Dużych, Helena Filicka z Borowic-i wiele, wiele innych, przeważnie za~vodowych hafciarek 30. Połączenia technik występują tutaj tak w haftach sta'rszych, tj. z pJ::zątku bieżącego wieku, jak również i w naj nowszych, powojennych. Pierwotnie haftowano 'wprost "z pamięci" bardzo proste elementy, np. krzyżyki, kółka, zygzaki o urozmaiconych forinach. Ich wykonanie nie sprawiało zbyt wielkich trudności, bteż wiele było takich dziewcząt i kobiet, które ucząc się wz::j-:::1:.- �~'5ti@iillimillij __ ~i.Jt!~~~ł1illijW.;m;~t&mti~~IIim~"~-------------------------------------- ;ti!-:~ jF.J5 i{~lm; ~il ~F.~.; ~~~ Ił~ ,~:!;:., 473 472 nie od siebie, wyszy\vał,v zdobiąc swą odzież. Kiedy w latach po p:erwszej wojnie rozwinął się haft z zastosowa'niem nici kolorowych, bardzej skomplikowana kompozycja barwna zaczęła dopominać się o większą rozwagę i skupienie przy pracy, a zarazem podsuwała i nowe możliwości twórcze, którym nie wszystkie wyszywające mogły sprostać; poświęciły się im raczej zdolniejsze kobiety oraz dysponujące większą ilością wolnego cZasu. W haftach wykonanych przez Walerię Rudzką, :~Vral'iannę Kopiak i lVlariannę Pogorzała z Kraśniey widać \vłaśnie ni2śmiałe próby wprowadzenia do da1wnych, jedno i dwu··barwnych motywów, innych kolo·rów. Okazuje się, że przy tych kombinacjaci1 pomocne niektórym kobietom zaC'zęły być wzorniki czyli tzw. tutaj "mody" zawierające najczęściej nieliczny zbiór motywów przekopiowanych z żurnali i innych wzorników, lub używanych już poprzednio, a tworzącychohecnie ocLnienne, kolorystyczr..e ujęcia. Ich częściowy paegląd dGją np. wzorniki pochodzące z Modrzewka (ryc. 6) 31. czarnymi, a reszta motywó'\v, przy zastosowaniu innych ściegów - nićmi białymi, w późniejszych zaś czasach - koloro\vymi. Nowsze hafty z lat międzywojennych, np. ze wsi Grablce, Kuneszyn, Miłochniewice, p. Rawa i Wysokienice p. Skierniewice są tylko krzyżykowe, kolorowe, o motywach już znanych, bądź dotąd niespotykanych. Wyszywające korzystały niekiedy z wz.orników rOZJpowszechnionych wówczas w różnych wsiach, jak: Miłochniewice, Wólka Jag-ielczyńska, Grabice, Królowa Wola, które przeważnie same wykonywały utrwalając wzory zaczerpnięte z miejscowych haftów tradycyjnych oraz nowsze, kopiowane na modłę wz·orników niemieckich ;;2. Do haftów opOCZyil~kich i rHwskich z lat trzydziestych na\viązują także nielicznie zachowane z Sieradlkiego i z okolic Skierniewic, czego potwierdzeni2'ffi są np. prace Anny Wolnej i Katarzyny Antasik z Wysokienic p. Skierniewice oraz Natalii Gromek z Kal'sznic p. Sieradz 33. Wspomniane hafty opoczyilskie i rawskie powstały głównie w latach dwudziestych bieżącego wiek'u, wj. wówczas, ldedv wyszywanie krzyżykami stało się szczególnie modne. Tradycja nie przekazała bliższych szczegółów o twórczo~~ci poprzedniczek, a to, co można zanotować współcześnie, dosta.tecznie nie iluskuje ich upodobań, wa'r'sztatu i warunków pracy. ') ;1 Ryc. G. Zbiór m()tywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" wek. pow. Opoczno). Fot. M. Fleischer. (Modrze- Podobne obserwacje można poczynić także odnośnie haftów rawskich. Starsze z nich, jedno, albo dwubarwne, tworzą połączenie dwóch. bądź kilku technik, obok oczywiście krzyżykowej. przy czym krzyżyki są ,najczęściej wykonan'2nićmi , :4\ ł : , . ...' \ ;~ Ry<,. i. Przyramek. wyszywała w 1896 r. Nonkowa Fot. St. Deptuszewski. (Małszyce. pow. Łowicz). �474 475 NIeco bogatszy natomiast materiał, p0chodzi z Łowickieg,:}, gdzie wiadomości na temat hait6w krzyżykowych i ich wykonawczyll. zachowały się z końca ubiegłego wieku. Jedną z najstarszych hafciarek była niejakH Nonkowa z Małszyc. Krzyżykiem posługiwała si(i z dużą wprawą i umiejętnością wyszyW8.jąC drobnymi. gqstymi ~c;e?ami. Znała ona także i i~ne techniki, gdyż jak widać, wykorzystywała je obok krzyzyków, stosując równocześnie kolorową bawełnę (ryc. 7). Mniej więcej w tym samym czasie dzi<lłały tu jeszcze dwie hafciarki. Aniela Rybus :.:: i Rozalia Szymczak. Hafty wyszyte ich r~ką składają się przeważnie z małych, wielobarwnych motywow, cieniowanych odpowiednio dobieraną bawełną; są drobi'azgowo dokładne i bardzo starannie wykonane niewielkimi ściegami. Podobnym wypracowaniem odznaczają się również wyszycia, mniej' więcej z tego samego czasu, h~lfclarek z innych miejscowości, np. Jabłońskiej i Blusowej z Klewkowa, Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa, Kołaczyńskiej z Kocierzew, Woźniakowej ze Złakowa. Używały one do tego cienkich nitek oraz niegrubego płótna, przeważnie produkcji fabrycznej, przez co hafty sprawiają wrażenie delikatnych i lekkich. Tq lekkość powodowały także same ornamenty, które w tym czasie, składały siE:?z drobnych motywów - początkO\\lo jeszcze geometrycz~ych, później, c'Oraz częściej, z roślinnych geometryzowanych, naWIązujących do form naturalistycznych. Niemniej jednak już VI haftach Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa wykonanych około 1900 r. i Woźniakowej ze Złakowa powstałych okola 1905 1'. widać wyraźne tendencje do dużych, roślinnych motyvvów,.splatających się ze sobą, a uwypuklany'ch jedynie za pom~cą Kolorowych nici. Ich miniaturowe (na dwie nitki tkamny) gęsto n;kładane ściegi tworzą barwne płaszczyzny, których struktura przypomina gobeliny (ryc. 8). Z czasem, zwłaszcza w latach trzydziestych bieżącego wieku, motywy tego typu przybrały znacznie większe rozmiary i wzbogaciły się tematycznie, obok 'róż i liści różanych pojawiają się często liście winnej latoriśli, ptaki. głównie pa;pugi oraz napisy. Zmieniła się też ich struktura; zacz~to bowiem używać nieco grubszych nici i średniej grubości ,,, .,' ,~t, I płócien, co potwierdzają prace Va!'ianny Zawiślak z Kocierzew. W. Blusz ze Złakowa Borowego, Gregorowej z Sannik i inne. Lecz okazuje się, że obok bardzo nowoczesnych, niektórE z wyszywających znajdowały upodoban:e VI motywach niewielkich Ryc. 8. Frzyramek kcszuli kobiecej, wyszywała w 1905 r. Woźniakawa (Złakowa, paw. Łowicz). Fot. St. Deptuszew~ki. rozmiarów, którymi kosz.ul dla starszych posługiwały się zwłaszcza mężate~{ 3:;. do przyozdobienia Już sama tematyka wzorów, jak równie i bliższa znajomość historii stroju łowickiego:w SU£El'ują, że w doborze poszczególnych ornamentów tutejsze hafciarki oparły się głównie na elementach dekoracyjnych wykorzystywa'nych na przełomie XIX i XX w. w sztuce kościetlnej. Badacz zaś, który prześledził dość bogate materiały z tego czasu, pO'chodzące i z innych terenów wie nadto, że źródł2m owych motywów są zachodnioeuropejskie, zwłaszcza niemieckie wzorniki, np. Mi.illera czy Witticha 37. Łączenie ściegu krzyżykowego z innymi technikami zarysowuje się nieznacznie także w haftach z południowo-wschodnich terenów Polski, np. powiatu Radymno (ryc. 9), Lubaczów, Tomaszów Lubelski, a takle Biłgor2j. Tutejsze hafciarki równolegle z nawą techniką za'stosowały, jak widać, kolorowe nici, którymi posług:wały się przy haftach typu nieJiczonego. Do haftów krzyżykm,vych wykorzystywały przede wszystkim wzory. ja'ki~h �477 Ryc. 9. Mankiet koszuli ••Jbiecej, wyszywała Rozalia Buczkowska dy. pow. Radyrtl11o). Fot. St. Deptuszewski. (Zagro- używano w sąsiednich, wschodnich, c-:y południowo-wschodnich okolicach, np. na Ukrainie, oraz lansowane prze'z :10W r'zeSDP wzorniki, czego przykład znaleźć można chciażby w haftacn ~wy Bożek z Hrebennego p. Tomaszów Lubelski wykonanych w 1914 roku. Warto podkreślić, że nie wszystkie kobiety tych okolic potrafiły wyszywać. Do bardziej znanych należała wspomniana już Ewa Bożek z Hrebennee;o, Rozalia Buczkowska z Zagród p. Radymno, Ewa Pryma z Dachnowa p. Lubaczów, czy Marianna Wójak z Rędzin p. Biłgoraj, która jeszcze przed pierwszą wojną, oprócz zatyczek czepcO\\-ych wyszywała także męskie 'koszule :;8. Te jednakże nieudane próby wpro.\vadzenia ściegu krzyżykowego, wykazują dużą zbieżność kompozycyjną z miejscowymi haftami typu wolutowego, co sugeruje, że miejscowe hafciarki oparły się przede wszystkim na tych \vzorach. KaznowD ska-Jarecka pisze, iż \'l okresie miE;dzywojennym. szerząca siq nowa moda na hafty krzyżykowe upadła wraz z powszechnym zanikiem stroju biłgorajskiego 39. Opierając si<:;zatem na tej wypowiedzi oraz bardzo nielicznych oryginalnych materiałach, zrozumiałym wydaje się brak gh~bszych tradycji u miej~cowych hafciarek tak pod względem techniczno-warsztatowym, jnk i dekoracyjnym. Znamienną jest rzeczą, że na niektórych telrenach, gdzie dla haftów krzyżykowych używana jest nazwa "ruskie szycie", ten sposób wyszywania mają tylko pewne kobiety, na'wet nie specjalne hafcia.rki. Wyszywają one głównie dla siebie i swoich najbliższych. Tak np. było na wschodzie Polski w wymienionych już regionach rzeszowskich i lubelskich 40, tak jest i na Podlasiu. Okazuje się, że swoje umiejętności przekazują one młodszym krewnym: matka córce - babka wnuczce. W ten sposób nauczyła się wyszywać Felicja Gluchowska ze w$:i Pobikrry, czy Bronisława Zabuska z Przybyszyna p. Siemiatycze, która umiejętność tę posiadała ad swej matki, Anieli, Olga Moroz i Aniela Moroz z Topczykał, oraz Stefania Demianik ze wsi Hołody p. Bielsk Podlaski, Eudokia Plewa z Rzepisk, Katarzyna Trz€Szczotko z Łosinki, czy Aleksandra Tarasiewicz z No·waberezowa p. Hajnówka. Jedną z bardziej znanych była także Olga KarCzano:wska ze wsi Krzywe p. Bielsk Podlaski. Wyszywały one niewiele, toteż najczęściej spotyka się tylko pojedYincze okazy ich pracy. Są to przede wszystkim ręczniki służą'ce jako dekoracj!a wnętrza izby i hafty na koszulach kobiecych lub męskich. Niemniej jednak. na tych przykładach widać dużą biegłość i wprawę techniczną oraz niemałą znajomość motywów, które wyszywające odrabiały głównie z posiadanych gotowych wzorów. Stosowały przy tym tkaniny samodziałowe, lniane - z takich szyto wymienione części odzieży i ręczniki, oraz bawełniane, fabryczne nici w kolorze cze1"'vvonymi czarnym 41. Nad haftami tymi ślęczały wypracowując je starannie i drobiazgowo nierraz przez długi czas, zwłaszcza.w zimowe wieczory. Jak wiadomo bowiem. okres ten wolny od pilnych zajE;ć przy gospodarstwie, sprzyjaŁ I'qcznym pracom kobiecym. �479 4'?1.1 Tak samo zresztą było i u wszystki:h Słowian, tzn. wy:>zywano wtedy, kiedy nie było roboty w polu, tj. późną jesi.enią., zimą i na początku wiosny. Pochylone nad swym haftem kobiety potrafiły przes:edzieć długie god iny w blasku o~nia, łuczywa czy lampki naftowej, lub przy świetle dziennym. W Bułgarii najwięcej wyszywano na wiosnę, bo panował zwyczaj strojenia się na Wielkano: w nowe szaty. Toteż dziewczęta zbierały się wówcza's gromad'nie i siedząc na sianie w stodole ,prześcigały się w pracy wyszywając. Opowiadały sobie pr~y tym różne nowości i zabawiały się zagadkami, lecz rozmowa me przeszkadzała im przy robO':ie. Jadły też wspólnie obiad. Ta!~de grupowe wyszywanie jeszcze bardziej je m obili,za wało .. Kazda dziewczyna musiała coś wyhaftować, a j2Śli cz:;.rl1ła ~o plerw0zy raz, to potem ten swój pierwszy haft wrzucała d'.' bi~ż,ą?0j ':v'o~~, aby jej praca była taka płynnq i ~)zybl<a jak woda. Jesl.l :::as k"coraś miała ambicj~ z{):;tac mistrzynią, musiała hafty swoJeJ r,oboty poddać ogólnemu sądowi. W niektóry:h nnd::iunajskich 'vw;iac:h urządzano w tym celu sr,:ecjalne pokazy-wystawy, na .l~torych vvszyscy wYPo',dadali s',,\'e opinie. \\Tówc'la's to, oczywlsC'le tylko na wiosnę, w pewne ~wląteczne dnie, ro:\~ie::'''ć:n:) .nowe wyszyte koszule na gałęziach drzew t;:,k, aby kawy ~ogJ Je z:~baczyć i ocenie, które są najładnicjsz2. Ogólne uzname p{;wny.:h prac kwaUikowało ich wy>.:onawczyniG na specjs.listl<;ę, SiarSL€ kobiety, wspominające takie ",'/stawy powiadają, :i.e czasem było zupelnie biało od tych porozwiesz2.:lych ko.szul '.2. Okres wiosny z,wiązany 'oył z róż'nyrr i zwyczajami ru~:c:a'rek także i na Słowacji. Otóż tamtejsze dziewczęta po. nocnej rrs.zy ~TT' l'" TY 1 r'''y '''rc·ci .... y ,Ja ';"I:':IU har+cl'.varv PQ U2mKU \V ,", :e,Kl r:q t ':;:,<;, 5"', ". l," ~"J" .• " . . 7 pod stołem. Wierzyły, że dz,ęki tym zab:egom. ~qdą dOb~yml hafciarkami i krawczyniami. Ka7;da bowiem kohJCl.a ;JuWl!!:na ." h:.lrW'l kto"a umieć wyszywać; wspomina a tym nawe t p:esn ,.." c.' ~, • mówi, że dziewczyna musi haftować, a mężczyzna cepdnll hlC wtedy będą bogaci 43. Nic też d:--:iwm:go, że ambicje ka:~dej ~o~ biety były przyczyną silnej rywalizacji oraz wzajemneJ .~a~~lscl i zazdrości, jeśli któraś z nich zdradz"lła większą zdolnosc. Sta·· rały się przeto jak najwcz2śniej posiąść umiejętność wyszywania i gorliwie zabiegały o to, aby ich prace nie były go;'sze od innych. Bernadzikowska wspomina, że w Chorwacji, gdy dziewczę nie mogło nauczyć się wyszywać, lub szyć, wówczas kłuto je aby trysnęła krew; skoro tę krew wypiła, miała się juz prędko nauczyć. Panowało też i inne wierzenie połączone z praktyką, która miała przyspieszyć naukę. Oto jedna dziewczynka drugiej, nieumiejącej wyszywać, wkładała v\l zanadrze kaw:ał skóry, po której prześlizgnął siC; wąż i nastl.:2pnie przeciągała ją owej dZ1iewczynce najpierw przez jeden rE~kaw, a potem po po\vtórnym włożeniu w zanadrze, przez drugi. Gdy tę skórę przeciągnęła przez obydwa rękawy, wtedy powiadała: "przeciągnęłam ci; czego nie umiałaś, tego się nauczyłaś, a co umiesz, t€go nie zapomnij" 44. dobrej hafciarce zwykło się mówić: kiedy prrzYJd;;le JeJ coś na myśl zacznie haftować, CI potem będzie myślała całą noc i nie bQdzie mogła spać. Zaśnie przed zorzą. a z nią haft. Gdy trochę odpocznie, znowu bierze się do pracy. A potem wszyscy siC; dziwi,,!, jaki ten haft jest zmyślny. I ten służy innym za wzórl5. Na terenie Polski podobnych tradycji wśród ludu w ogóle się nie notuje, nawet tam, gdzie umiejętność wyszywania znana jest od bardzo dawna. Młodzież żadnych praktyk nie stosuje, starsze zaś kobiety nie tylko ich nie znają, ale także o nich nie słyszały. Trudno \ovięc powiedzieć, jak sprawy te wyglądały papl'.'72dnio. \Viado'1::o natomiasL że przy haftowaniu krzyżykami, gdy wy:szywajć1ca utn:ymywała się w konwencjach tradycji. zobowiązana była do prz2strzegania zasad, które narzucały jej przekazy pokoleń. A \vięc, pJza przejęciem całego spadku w postaci motywów zdobniczych i układów kompozycyjnych, tudzież określ(~'nych sposobćw technicznych, posługiwała się tymi samymi przyborami, tj. igłą, nicią, oraz tkc:ninami, na których wyszywał8 .. Takie postępowanie decydowało w dużym stopniu o dalszej jej twórczości i narzucało ściśle określone ramy, poza które niesposób było się wychylić. Sztywności owym ramom nadawała a �':l81 480 przede wszystkim stro,na techniczna, gdyż wiązała się orl') z jedynymi możliwościami. jakie były osiągalne w samowystarczalnej kulturze chłopskiej. Oto np. fakt używania od dawna tkanin samodziałowych do sporządzania ubioru, a tym samym i do haftowania jest poniekąd zjawiskiem zupełnie naturalnym. Nawet do dnia dzisiejszego w niektórych regionach np. na Mazowszu, \V Lubelszczyźnie, czy na Podlasiu mają one duże znaczenie. Płócien fębrycznych za(~zęto używać stosunkowo dość późno: jeszcze w dziewiętnastowiecznej kulturze mieszczańskiej i dworrskiej spotyka się samodziałowe tkaniny lniane, a cóż dopiero mówić o kulturze chłopskiej, w której nawet w okresie lat trzydziestych br. były w powszechnym użyciu. Normalnym przeto wydaje się, że wszystkie najstarsze okazy ludowych haftów krzyżykowych związane są z płótnami domowej produkcji Wykopal:iska archeolo£iczne (np. na Ostrówku Opolskim) wykazują jednak, że wczesnośredniowieczme hafty krzyżykiem (warkoczykowym) wykonane były na skórze. Pokrywały one przednią część trzewików, które w tym miejscu miały skórę gładką, a nie zeszywaną. Lecz mimo tego ów haft ma tutaj charakter raczej ozdobnego SLWU - nie wyraża żadnych motywów zdobniczych - przebiega dwoma prostymi - przylegCl.jącymi do siebie rzędami od podbicia ku czubkom trzewika, przy czym lewa strona jest zupełnie nie zaznaczona, gdyż ściegi pokrywają tylko samo liczko skóry. Z tego odosobnionego przykładu trudno ~ys:nuwać jakieś daleko idące wnioski tym bardZ'iej, że brak. jakiegokolwiek innego podobnego materiału historyczne20' Ale, jeśli szukać .powiązań, które byłyby pendant do skóry jaku podłoża haftu, lub jeszcze sięgając dalej, odpowiadałyby szwom łączącym dwa kawałki skóry, to kon:eczlllym jest zwrócenie uwagi na szwy kożusznicze. Okazuje się bowiem, że w tego rodzaju wyrobach, ś:::iegi krzyżykowe typu jednostronnego, zwłaszcza zwykłe - proste mają pierwszorzędne znaczenie, podobnie jak w szyoiu częś'ci stroju z sukna (np. sukman, portek góralskich, przy których stosuje się ścieg "na owijkę"), czy z grubych płócien (np. przy płótniankach). Rolę szwu łączącego dwa kawałki grubego, wełnianego sukna spełniał również bardzo •l rozluźniony krzyżyk (warkoczyk0wy), którego pojedynczy egzemplarz znilleziono \\' wykopaliskach gdańskich datowanych na pierwszą połowę XIII w. 46. A zatem te najstarsze przykłady ściegów krzyżykowych zwiqzanE: były z podłożem o grubej i silnej konsystencji, czyli ze sl~órą i suknem, używanych wówczas do szycia niektórych CZ~ŚCl odzieży. Sciegi krzyżykowe na płótnach pochodzenia roślinnego pojawiają się w Polsce znacznie później. Wcześniej, natomiast, bo w XV Vv'. poświadczają je, przykłady haftÓJWarabskich oraz z innych kraj6w Euro~)y, np. Hiszpanii, Niemiec. Tkaniny lniane produkcji rzemieślniczej i domowej są zresztą w pO'Nszeehnym użyciu i w wielc:::h nastE;pnycll. Szyto z nich części adz,ieży, bieliznę, nakrycia. ręczniki, etc., przy czym korzystano z kilku ich gatlTrkó,w. By<i:oto przede \v:';zystkim płótno białe i pacześne. Znane naj:.;l·ars~e, bo :;CVH-to wle:Zr1e okazy haftów kayżykowych, pochod-n.lce z Polski, występują na chustkach właśnie z cienki(:go, białego płótna. Widać, że zostało ono starannie utkam> i wybielonI.::. Z p8uvbnyc:-;, d21ikatnych, lnianych płócien domowej roboty wykonywano dZ'lewiętnasto~'iel'zne beskidzkie chustki "fożkowe" i "spUSZCWW'2".Jeśli jednak chodzi a czasy \;'spółczesne, trzeb3 podkreślić, Ż(' nie we wszystkich regionach Polski używano pod haft krzyl.ykowy tych samY'ch gatunków wspomnianej t>:aniny. Wspólne ~:t~jedynie późniejsze, bawełniane płótna pochodzenia fabryczneEo, które w kulturze ludowej pojawiły się pod konie: ubiegłego wieku, a w Beskidzie Śląskim nadto, nabywane w czasach międzywojennych, batysty i muśliny H. Podczas gdy dla haftó\v krzyżykowych w PolsC€ centralnej i wscilOdniej prym wiodło przede wszystkim płótno białe o zwykłym splocie, tylko różnej grubości, do pacześnego włącznie, w Beskidzie Śląskim używano także drelichów i wzolzystych ć'wilichów, z których szyto koszule męskie. Pierwotnie wyszywano bezpośrednio na nich (ryc. 10), dlatego też krzyżyki były nieregularne, różnej wielkości. Odliczanie bowiem nitek tkaniny a takim nierównym splocie nie należało do rzeczy łatwych. Skoro jednak, mimo tych trudności, hafciarki trwały przy haftach stale tego samego typu, widać zatem, że miał on tutaj Jl - "LUd '. t. XLIX �483 4?2 Takie doszywanie haftcw Okc~L<;]O sic podwójnie praktyczne: z jednej stron.v ułat."viało wyszYivanie na wyraźnym splocie płótDa. z drugiej zaś, gdy się poda]'!y koszula lub kabotek, można było haH z nich odpru(; i przeszyć do pod.obnych, nowych części odzieży;H. Wprawdzie niektóre kobiety żywo zaprzeczają tego rodzaju praktykom, lecz wiele oryginalnych przykładów wskazuje, że nie chcą się do tego otw:ncie przyznać. Krępuje Je przej<l\\' takiej oszcu?clności. .'.' Ryc. 1G. ..Znak" "I\'arkOCzyk·o\vym do koszuli męskiej, wyszyty ściegiem płótnie, tzw. "ćwilichu" Fot. St. DeptuszE'wsld. I:a samodziało\vym Cieszyn). krzyżykowym (Istebna, pow. od da\vna zakorzenione tradycje. Okazuje się, że z CWS·2m te trudno~ci kobiety postm'ały się pokonać w łatwy zupeJn;e sposób. Oto zaczęto wyszywać na "prostym płótnie" samodzialowyrn. średniej grubości, a zwykłym, a dość rzadkim splo~ie, co pozwalala na łat":e odliczanie nici osnowy i wątku. W tym celu, zdeżnie od szerckości wzoru obranego haftu, dobierano należytej wielkości kc.1\':alki tkaniny, tzw. "płotki" i na nich umieszczano c3łv haft którv z kolei służ'.'l jako lemieczki i obójek do koszuli k~ho~ka. Podobnie n3 ;solmym prostokąciku płótna v"'Yszy" D ~ wano "znak ., do koszu l'"l męSKieJ. . "OLem "pł o tk't" pl''7P~~''Vlnl~O ~j~".' 'co ..• w odncwiednil"l.1 miejscu krzyżykami, najczęściej tzw. "god.idem": nićmi tego samego koloru. co l~aft, lub innymi, prostym: . ,... ., 1 ·m O·l płÓ"l'" ściegami. Z\\'yk1rł nitką, lll€wyl"ynta]ącą s;q KO are u - '.d=<' C~\; _\lniej wif~ce.i VII czasach międzywojtnny'ch na "płotki" zaczęto używać tzw. kartonu czyli surowego płótna fabrycznego. 1\3. jego \vyraźnych splotach można bylo wyszywać nawet bardzo drobne krzyżyki wielkości dwu nitek w kwadracie splotu. Po ostatniej wojnie natomiast, punieważ "nie bylo dobrego płótna", wyszywano krzyżyki więkc:ze, rzadsze, wielkości na tl,zy, a nawet niekiedy na cztery nitki. Obecnie na "płotki" używa się już tylko tkamn fabrycznych ba\'v'ełnianych, częściej nawet lnianych. "swojskie płótno" bowiem do batystowych, czy muślinowych kabotków '-okazuje się "za grube". Na "płotki" do męskiej koszuli PJtrz;.~ba około 20 cm płótna podwójnej s.zerokości, do kabat].;" tyle samo lub nieco mniej, np. 15 cm, za,leżnie od szerokości hi-lfbwanego ornamentu; na ten cel jednak płótn~) musi b)< zl1ac:znie cieńsze. Lemieczki maj.:) zazwyczaj 29-30 cm długości, "płotki" do koszul męsk~ch natomiast - 40 cm, Do grubszych płócien używarlO przy wyszywaniu grubszych nici. diatego te~: i krzyżyki musiały być większe. Taki stan rzeczy stal się jedną z głównych przyczyn, dla której współczesne h3fty g')rali lJe::>kidow;-'Ch zaczqły rozrastać się na szerokość i zmieniać z wąskich pasków n!; pasy szer·okie. Tym sposobem powipkszyły s;e i same motywy. Podr;bne pr;emiany obse~w~.i:: się i \V haftach krZYŻYKowych zr .i::n:-c11 teren6w Polski, z tq :jednakże różnicą, że pod koniec 2d)). \\'. prawie wsz(:dzie uż)'wano jeszcze płócien produkcji dommvel: cieńszych __ białych. lub grubszych szaro białych, El l13 P)dhalu llC\\\"et, obok grub£'go lnianego płótna samodziało~\"t"'.[i'J pGd kn:)"zyk zW:-ikly prosty, używano też sukna pod. sr,· :\-,-- . -' ." . - ~_c~ .. JClllilB : zakop:ańs·ki (I)'C. 11) oraz skóry (przy naftach o �485 484 używano kanwy, wyszywano krl.yżyki większe, często br:z liczenia się ze splotem tkaniny. Wyszywano bądź na płótnie pojedync'lym, bądź też pcdwójnie złożonym niezależnie oei przezna(;zenia wyszycia. W now- t Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym, zwykłym, prostym (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem ,.Janina" (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. na kożuchach). Lnianymi płótnami średni£j ['rubości i grubymi posługiwano si,~ również w widłach Wisły i Sanu, w Rzeszowskiem, w Lubelskiem, na Podlasiu. w Kieleckiem, Piotrkowskiem oraz w głównej mierze w Rawsko - Op<>czyńskiem i w Łowickiem. Okazuje sic: jednak, że tam, gdzie stosowano płótna grubsze, wyszywano też grubszymi nićmi i krzyżyk był większ:, (ryc. 13). Większe krzyżyki, na trzy nitki. widać zwłaszcza w haftach nowszych oraz tam. gdzie \v grę wchodziły tkaniny fabryC'zne, jak karton bawełniany, ryps. sukno. Mało czytelną str:ukturę płótna produkcji przemysłcwej, pokrywano też niekiedy, np. w Radarnoskiem i Swiętokrzyskiem - kanwą. Pozwalała ona na haftowanie krzyż)'Tkóv,' wielkości dwu nitek. Tam zaś, gdzie nie Ryc. 13. Haft wykonany większymi krzyżykami, stosownie do grubości tkaniny i nici (pow. Bialystok). Fot. SI. Deptuszewski. szych czasach hafty łowickie, czy rawsko-opoczyńskie wykonywano na pojedynczej tkaninie, poczem składano ją w pół; przez złożenie tkaniny lewa strona haftu stawała się niewidoczna. 1\' głównej jednak mierze ściegi przeszywano przez dwie warstwy płótna. \\'art:) podkreślić. że mim:) pswnej nowoczesności, jaką wpro""cedziły dziewi~tnastowieczne wzorniki zachodnio-europejskie �487 propagujące hafty krzyżykowe. zalecały one nH h'n cei p,'zecie wszystkim tkaniny lniane. W miastach nie Z3\\'5ze ,lednak zwracano na to uwagę, tym wic;cej, że o wiele łatwiej można było na'być materialy baweł'niane, fabryczne. Również i \V tych regionach, gdzie do stroju ludowego zaczęły znac:zn:,e wcześniej przesiąkać: wpływy zdobnictwa i kroju odzieży miejskiej, widać ustqp'O\vanie samodziałów na rzecz \vyro1Jćw przemysłowych. Tym ńiemniej, na całej SłGwi<,r.szczyźnie. gdzie tylko do dziś pr~c trwały tradycyjne haft:,' krzyżykowe. P()dO'u~'1:2 zresztą .:ak w Polsce, pierwsze miejsce w tym wzglE'd7,ie zajmują płótna tka'ne w domu. Na Słowacji np. wyszyvvano cdzież oj"vvic,tną i przedmioty obrzędowe na samodzialowycL rłótnach lniany<.'h, odzież robotniczą zaś i inne wytwory stanmv:ące potrzeby dnia codziennego na płótnie pacześnyn,. Zgrzebnych płócien do haftu nie używano w ogóle, natomiast po pierwszej wojnie światowej, podobnie jak i u nas, coraz bardZiej rozpowszechniły sic: bawełniane tkaniny fabryczre. Sa'Hlodziały wybicJ,uo przez moczenie w dębowym, bądź bukowym popiele. lub przez rot:ciągr,nie na słonku i pol€.wanie miękką wodą potoko\vą. Dla :twit;l{szenia i dodania POłYS:H< koniecznyn'. było '.vyrncglo\vani(' płótnJ w ciężkich, karni::.nnych maglownicach 49. Tego rodzaju ~:posoby postępowania znane są i w naszYjn kraju. W innych resionach Czechosłowacji korzysbno pon.aclto z płócien konopnych; ,: fabrycznych, bawełnianych, n8j,.'.'i~k;ze po·wodzenie miały batysty, tiule, jedwabie. 'W Bułgarii wyszywa C;) na t~:anin3c~h lniaD\ich, koaopnych. bawełnianych i welnia:/ych. r~xLt~;ie j:"_k \V Ju~;osjp-,\<;_ \\' tym ostatnim kraju używano także tzw. "cerećC"" -- delikatnego płótna hawełnii:mego, t'k~n2g() ~;;.J:'SObc::" domow:'nl w iI'Iostarz25o• W rdzennej Rosji i krainach pojległych Związkowi Radzieckie:nu np. \lv' E:arelii. LJ Fi:loW ll:.dwołżańskich. pierws;;orz :dne znaczenie od n;.:jd:..iVnicjszych ,lasów miała tk8n~ml wełniana. jednak jll;~ od XI--XII w. du5e z2st:Jsowanie znalazło także płótno lniane; pierwsze zaś materialy bawełniane i j{?ciwal.me przynieśli tutaj kup:.'." prawdopodobnie z AZ.f ś,'o:lkowcj. gdzie dawna znane tam były w kulturze Indii i Chin. Z Clasem zadomowiły się one w Rosji na dobre, tak że \V drugiej połowie XIX w. n;at€riały rozwijającego si~ tutaj przemysłu wyparły \v dużym stopniu dawne, pochodzenia chałupniczego. Szerokie zastoso'wanie znalazła także kanwa. Niemniej jednak, jeszcze do dnia dzisiejsi€60, zwłaszcza w rejonach czarnoziemu (ś,'odko\va Rosjo), dłużej niż w przemysiow)'ch, centra1n,"ch i p~)Jn()~ny(:h onl--)L.-r.niach zachc'..vały sie tkaniny samodzial::>v:e, Gl ? n::-;,' l trab~" "- •. .Q'A ,1 I 1 f _V·f , J.. L •• ~ • t c1ycyjn€ formy odzieży lu::iowej ;,! i ich z~obmctwo. Na 00ół wszędzie panuje ta sama zasada, tzn. Le na grubych płótnach- wyszywa się grubszymi nićmi, na cienkich -~~ cieńszymi, zgodnie z tradycją, która pozwalała na domowycn \;iars~tatach chłopskich tkać materiały {) wyraźnym splocie .. :Vl~tenaly tE: tkane były z nici przędzionych ręcznie; takich tez uzywano pierwotnie i do haftowania wełnianych lub lnianych fal'b:J- ~ wai1.ych barvJ'ikarni naturalnymi. Iv1ater;ałv archeologiczne wykazują, że najsbl'sze śe:eg: krzyżvkoWE: zn;ne z Polski, wykonane zostaly rlićmi lnianymi \~; kolorze żółtawo-brunatnym (OpoIe-Ostr6wek) i wełnianymi (Gdal1sk). One to zresztą PQtem przez długie "vieki, aż do czasów niemal współczesnych odgrywały w haftach pierwszorzędne znaczenie. Bossert podaje np, że szesnastowieczny haft krzy;~ykov,,'Y np. z Toledo wykonany był wdną w 1<.01:::c2.e czenvonym, czarllyn;, żółtym, b:-ązowym 02, w N01'\vegii natomiast w XVIII i XIX w. używHno też .idwabiu i nici złotych 53, Z Pols,ki z tego '-':;·"("-"-:'0- ('L-'CSU 7n:::ln" S"'1: złote krzvżykowe hafty •..• ]·scl'.'ni2 z żyiow." skich-' czepków;;';, oraz :i2dw:lb:~:m (Cieszyn-Bob':,k), pcdobnic jak na NIorawach i Słov-.'2.cji, z obrzę:10;w;.rC:1 chust 5". Kolorowe nici jedwabne były ró\\;:::eż chc:tnie używane w XIX w. przez Gr2l:ów cG, Arabów. Jest tQ zru;ztą okres, w którym na terenie calej Europy bardzo po~)u18rne st::',.ią sic, nici bawełnlane w kJlorach: cZErwonym, żó1tym., niebieskim. zielo:1ym. brązowym: korzysLlli z nich głó,'mie Wlosi, Hiszpanie, Niemcy·j,. Ci ostatni zresztą lansowali je łącznie z propagowanymi p,'zez si2bi~; wz,e>rn:kami. Polecali zatem rozmaitej jakości bawełny irancuskie.i h'my DMC, tzw. Stickgarn. Był8 to np.: bawełna perlist'l (Per- l .j ~ ł l· I l oJ_ •.•• _.~_(.. .••.• Co( .•••••••.....•••• 0.1 •• �4R8 19arn) nr 8, cienka o właściwościach nici lnianej (Flaches Leinengarn), mulina specjalna (Spezialgarn) nr 16-20, mulina lniana (Leinen Mouline) nr 30-40, mulina cienka, jedwabista (Flache Stickseide) i jedwab perski. Jak \vidać, zależnie od szerokiej skali ich barw, \vszystkie nici były ponumerowane. Wyroby DMC miały aż pięćset odcieni. Owe drukowane wzorniki podawały nie tylko cały wachlarz motywów, ale także i wskazówki, co do kolorów, jakie należy dobierać, oraz jak hafty należy prać, aby nie zatraciły swej żywości. Z czasem nici DMC zaczęto za.3tępować produkowanymi przez inne firmy, np. na Słowacji w Bratysławie bawełna MEZ była podobna pod względem jakości, tylko mniej urozmaicona kolorystycznie. Miała ona liczne nazwy: pamut, pamuk, paras, ureznik, hams. Ten ostatni był w kilku gatunkach - grubszy i cieńszy i ju~: w pierwszej połowie XVII w. używano go do haftowania rzeczy kościelnych. Pamuk składał si~ aż z dwudziestu włókien, a ureznik była to cienka, czerwona przędza, którą hafciarka składała we czworo G8. W XIX w. zwłaszcza w drugiej jego połowie, bawełna stała się popula1"'naw haftach ludowych i innych krajów słowiańskich, np. na Łużycach, w niektórych regionach Bułgarii, Serbii i Chorwacji,w Rosji i częśeiowo także w Polsce, przy czym największym wzięciem cieszył się kolor czerwony i czarny. Zanim rozpowszechniły się bawełniane nici DMC i MEZ używano w Czechosłowacji nici jedwabnych, które po zdobyciu sobie miejsca w XVI w. w haftach dworskich i mieszczm\skich, przeszły z czasem na użytek ludu; wyszywali nimi przez cały XIX w. części odzieży świątecznej i obrzędowej. Szlachta i mieszczanie sprowadzali jedwabie z Hiszpanii i Włoch, kupowano je także w Wiedniu." Były to tzw. filoflosy filodentony, kręcone jedwabne kordonki. Pod koniec XVIII w. z rozporządzenia Marii Teresy zaczęto na Słowacji sadzić drzewa morwowe i Lodować jedwabniki dziE:ki czemu wnet potem powstały w Bratysławie aż cztery manufaktury, które wykorzystywały surowiec domo'\'1'1. W tutejszych starych, ludowych haftach jedwab występuje w naturalnym. żółtawym odcieniu. który prawdopodobnie uzyskiwało się najłatwiej przy farbowaniu. Przqdzione chałupniczo 4B9 1 l 1 l I I J nici jedwabne były najczęscle.J nierówne, niemme] uzywano także kilku jego gatunków: np. jedwabiu pajęczego. dzwonkowego, kręconego, niekręconego itp. 59. Nici jedwabne miały także szerokie zastosowanie w haftach Serbów i Chorwatów 60. NajpopularniejsZ€ jednak były wszędzie nici wełniane i lniane, a gdzieniegdzie także, np. na S10w2cji konopne. Cechowały się one trwałością i przyrodzoną elastycznością. WykorzystY'wano je przede wszystkim w barw~ch naturalnych, przędąc bezpośrednio po oC'zyszczeniu i przygotowaniu włókna. Niejednokrotnie lniana przędza domowej roboty, o jedwabistym połysku, dorównywała wyglądem drogim niciom .i.~dwabnym. Używano jej w szarej barwie, bez farbowania, lub też bieloną. podobnie zresztą jak wełen, które zależnie od koloru owczej sierści były białe. ·czarne, brąwwe. Mniej więcej w tym samym czasie, C0 z bawełny, zaczęto pl~odukOiwaćfabryczne nici wełniane. Były to na Słowacji tzw. "kam7'hol" (z niemieckiego Kamelhaar) i "safol", lub "savol" (z niemieckiego Schaafwolle). W Polsce w latach międzywojennych do lu'zyżykowych haftów ludowych używano tylko nici bawełnianych, tj. różnej grubości i koloru muliny i kOl'donku, na Podlasiunp. był t.:> tzw. .,gur" przeważnie w kolorze czerwonym 61, w Opoczyńskim barwny kordonek, tj .. ,zapał", grubszy lub cieńszy nr 25 do 50 oraz cieńsza bawełna DMC nr 12 i 16, nadto nr 20, 25 i 3562; na Sląsku CieszYl\skim - tzw. "haras" w kolorze czel'wonym i czarnym: na "znaki" do grubych koszul mqskich "każdowych" czyli codziennych z "płótna prostego" bra-no grubszą bawełnę "szesnastkE'''. "dwudziestka" natomiast uważana tutaj 7.a najlepsze nici służyła do wyszywania na samodziałowym d"elichu, L:b "płócienku" cr.yli fabrycznym k~rtonie, riici cieniutkie nr 25 i tzw."trzydziestkę" st·o.;;owanodo wyszywania kabotków. Oprócz dwu wspomnianych kolorów posługiwano się też harasem brą-. zowym i wiśnio\l,'ym. przy czym tym p:erwszym wyszywano koszule męskie. drugim - kabotki. K:edy po ostatniej wojnie trudno b!'la o haras. zaczęto używać kordonku. ten jednak, jako nić grubsza, zmuszał do użycia równocześnie grubszego płótna, badż Lwi~ksz~mia krzyżvka na tt·z:, nitki tkaniny. W przypadku �490 zaś knyżyka nieliczG:1ego, np. nc, Sląsku Opolskim i w okręgu przemysłowym uzywane były tylko bawełny: gruby. tzw .. ,garn·', Obecnie pcwszechne są kolorov/e "atłaski": tj. nici w motkach i kordonki wyrobu łódzkiego. Do wyszycia kabotka góralskiego potrzeba trzech motkó\\', na koszule męskie - sześ:'iu motkó\v, Jub dwa kłębki. Najstarsze jednak hafty cieszyńskie (XVII w.) i górali beskidowych (XIX w.) wykonane zostały niemi jedwabnymi l harasem o jedwabistym połysku. Tymże samym harasem wyszywano też kabotki czyli, jak widac, nici te służyły do haftów delikntniejszych , na cieJ'lszych tkaninach. Koszule męskie natocniast, przez dłu~i okres: nawet jeszcze w latach między·· wojennych: -wyszywano nićni domo\vej roboty. "Pierwej to chłopom lnem wyszywali, b~ :nie byk, brązowego harasu" po"\vi",c1ała Jadwiga KuhasZJczykowd z Koniakowa .. - Rupienki6~1. TaJde nici kobiety przQdły z kądzieli i skręcały potem podwójnie. Na nici do wyszywania wybierano specjalny len o ciemniejszym zabarwieni;'l, który suszono w starych chałupach ,.na po,wale" cz,vli górnej części dymnego pieca. J ak się paliło na nalepi'2, to len sechł i odpowiednio żółkł. Gdy wysechł, w jesieni brto Ryc, 14. Baa na przcdlie kC3zuli męsgo i rniedlono. a potem zim~1' kiej, wykonany lnianymi nić'mi, przę' dzianymi i farbowa n)'111i y, domu oraz wą por~i - pl'zqdzio~10. J E'śli IJ<:lweln'l (Istebna. pOll'. CiC',;;'.yn). Fot. len był żólt~·. wówczas "ici Sl. Dept US7.l'I\-, j,i. nie £arbO'\\"CLlo. jeśli nat.G- 491 miz!sl mL.,ł odcień siwy, barwiono go na kremo\vo. używając do teto cClu wosku, bąd7 piwa. Farbowanie takie było czysto zewDl,trznc;, tzn. t;dy posługiwano się woskiem, nici poprostu p02ierano nim_ po wierzchu; zatracały one przez to połysk i matowiały. Vi pi\'.'ie b<u'Wiono także na zimno. (ryc. 14), zanurzając w nim nici. \V ten sposób uzyskane kolory były nietrwałe, toteż przy praniu koszuli, \V~szytych części w ogóle nie zanurzano w wodzie, lecz UD1JeSi:czano na wierzchu naczynia, w którym gotowano bieliznę. a n;kawy nawet wypuszczano na zewnąkz, bo inaczej "to by sit; lo rozpuścilo". Bieliznę gotowano w trójnożnym naczyniu na nalepie w kurnej chałupie. "Gdy nasiały nici kawowe (tj. bawełniany haras fabryczny), koszule chłopskie zaprzestano wyszywać lnem", R6wnocześnie z tą zmianą zacz ,to "szyć", podobnie jak do kabotkćw, na "kartonowych paskach" V-l. Tradycja n.~e przeka-zała ~a.jnych innych sposobów barwienia ani też n;e wspomina o innych barwikach, za pomocą których uzyS'kiw~"-lOby ws,cystk:~ wsporrmia'ne, tradycyjne kolory nici. Ko,lor żółty byłby tutaj więc jedynym odpowiednikiem barwy nici jedwabnych, znanych z sieclemn3stowiecznego haftu z Bohrku kuło Cieszyna, oraz jeszcze ~tarszego, wczesnośredniowiecznego z Opola, wyko-nanego ;~ółtawo-brą?Ową ni-cią wełnbną. Farbowal1ile sposobami domowymi znane było nutomiast \V Opoczyńskiem, gdzie do tego celu używano różnych barwików. Np. kajar czervvony o,trzymywano z tlenku żelaza z żelazistych mo-kraJeł leśnych, czarny -- z sadzy, z mieszanki tlenku żelaza z wywarem kory olchowej, żółty ze stronków fasoli, brązowy -- z łupek cebuli, zielony - z runi żytniej. Barwę niebieską wprowadzono późn:ej. W zasadzie też w najstarszych haftach używano głównie koloru białego, czarnego i czerwonego. gdyż inne barwiki rychło płowiały 65. Na po::lstawie badań archeologicznych okazuje siE; jednak, że żaden z v.7spomnianych wyżej barwików nie jest powtórzeniem tych. jakich używano np. we wczesnośrednio'wiecznym włókiennictwie gdańskim, lub średniowiecznym, czy późniejszy"ll z innych terenów Polski 66. Częściowe ich potwierdzenie można znaleźć natomiast \V materiałach tradycyjnych sąsiednich Słowian. �493 Tak więc Słowacy od dawien dawna stosowali korę wierzbową, z której roztwór dawał farbę jasno cytrynowo-żółtą, stąd w niektórych okolicach taki kolor nazywają - wierzbowym; na żółto barwiono w korze brzozowej, którą najpierw gotowano; kora dębowa barwiła na brunatno; roztwór uzyskany z kory sliwkowej i olchowej dawał kolor czarny. Najwięcej jednak przy farbowaniu nici lnianych i konopnych korzystano z szafranu, którego różne gatunki dawały kilka odcieni żółtawych. Szafranu używano tutaj już przed XVI w., w tym czasie zaś rozpoczęto systematyczną jego uprawę. Początkowo, roznoszony nawet przez Słowaków po całej Europie, był on bardzo drogi, natomiast przed I wojną funt jego kosztował 1-2 grajcarów. Dla utrwalenia koloru, dodawano do roztworu soli 67. Dzięki tym naturalnym barwikom stare, słowackie hafty były głównie białe, żółte, czerwone. Z chwilą zaś pojawienia si~ farb chemicznych skala barw zna-cznie się urozmaiC'iła, przybyły odcienie niebieskie, fioletu, różowe, zielone. Wraz z nićmi farbowa- . nymi chemicznie zaczęto używać także nici złotych, srebrnych, fabrycznych jedwabi i kordonków. W XIX w. przędzę domowej produkcji coraz więcej zastępowała bawełna 68. Podobne naturalne barwiki znano także w Rosji południowej, zwłaszcza na Huculszczyźnie. Były to: kora olchowa i dębowa połączone niekiedy z vitriolem miedzii (koperwasem), kora drzewa śliwkowego. Nadto na niebiesko barwiono "siwym kamieniem", na żółto - korą słodkiego drzewa jabłoni zmieszaną w wódce z ałunem, na zielono -- korą kwaśnego drzewa jabłon~. Właściwie jednak miejscowy lud wyróżniał tylko sześć zasadniczych kolorów: biały, czarny, czerwony, niebieski, żółty i zieJony. Na brązowy powiadano - "czarniawy", na fioletowy "niebieskawy", na różowy - "czerwonawy", na jasny -- "białawy". Tych wszystkich kolorystycznych odmian używano głównie do haftowania koszul kobiecych 69, męskie natomiast były bardziej stonowane. Nowsze hafty za::zęto wyszyv..;ać nićmi farbowanymi anilinC'wymi barwikami fabrycznymi 70. Natomiast na terenach Rosji centralnej jeszcze do dziś najbal'dziej rozpowszechnione są hafty wykonane nićmi czerwony- l mi, głównie bawełnianymi, nie barwionymi domowym sposobem. lecz kupowanymi, fabrycznymi. Nawet Karelowie, pod wpływem rozwijającego się w drugiej. połowie XIX \'l. rosyjskiego przemysłu włókiennic7.eeo, zc:rzucali coraz bardziej nie tylko swoje samodziałowe tkaniny wełniane i lniane, ale też ręcznie przędzione nici, służące do haftowi);1ia, tj. v,e1niane, z surowego jedwabiu oraz lniane niebarwione, lub kolorD\ve; ust:,;powały one miejsca niciom l::awełnianym i złoto-srebrnym. W Bułgarii nici z włókien naturalnych (wełny i lnu) oraz naturalne barwiki do ich farbD\/,;ania zachowały się stosunkowo długo, bo niemal do obecnych czasów. Do b3l'wienia służy miejscowej ludności okolo 40 do :]0 odmian gatunków roślin, dzięki którym otrzymują odcienie różnych kolorów. :Nie we wszystkich wsiach farbują tvmi samymi roślinami; ich popularność uzależniona jest cZGśd~'wO,pod~b;lie juk i Vl innY(;~lkraja,ch, ·xl m~ejscowych warunków wegetacyjnych, które bardziej lub mniej sprzyjają rozwojowi pewnych gatunków. Odpowiednie nici i tkanina, to dwie z&sadnicze rzeczy potrzebne przy hafto'Naniu. Nie można jednak do niego się zabrać bez innych konieC'znych przyborów. Najważniejszym z nich jest oczywiście igła. Na Słowacji np. wyrabiali je specjalni rzemieślnicy, iglarze, którzy swój pierwszy cech mieli w XVI w. w miejscowości Levac. Z ich wyrobów w postaci igieł, naparstków, szydełek '/1 korzystnli zawodowi hafciarze, a także wszystkie wyszywaj''lce kobiety. W Polsce, jak również i 11 pozostałych Słowian do wykonania haftów krzyżykowych używano na wsiach igieł średniej grubości. Samodziałowe proste płótno i nici domowej produkcji nie wymagały bowiem specjalnych •• delikatnych igieł i przyborów, jakie były potrzebne przy innych rnisternych haftach. Wprawdzie zwracano uwagę na odpowiedni rodzaj igły, najczęściej jednak ~orzystano z takiej jaka była pod ręką. Każda wyszywająca Jednak wie, że grubość igły jest <.~wiązanaz grubością nici i z grubością tkaniny. Najlepiej, gdy igła jest nieco grubsza od nici, wtedy przy przebijaniu m2'teriału tworzy ona odpowiedniej wielkości otwór, przez który nić z łatwością przechodzi. Gdy igła �495 jest za cienka, w tkaninie powstaje mała, niewidoczna dziurka, w którą nić nie może się zmieścić; wówczas efekt jest ta,ki, że tkanina się drze, Gruba natomiast igła tworzy zbyt duże, widoczne otwory. Mając przygotowane płótno l igłę z nawleozoną nitką, haftująca ujmuje je w odpowiednio w lewą rękę chwyta płótno, w prawą igłę z nitką i rozpoczyna pracę, którą w ten sam sposób doprowadza do końca. Nie spotyka się, aby przy wyszywaniu krzyżykami kobiety wiejskie posługiwały się innymi jeszcze przyborami hafciarskimi, jak tamłJ.orkiem, czy ramą hafciarską, kolcem, CI nawet na'parstkiem. Są to narzędzia, które na wieś dotarły stosunkowo późno i używane są ewentualnie tylko prze~ zawodowe hafciarki, władające różnymi technikami, przede wszystkim typu atłaskowego. Góralki z Beskidu Śląskiego powiadają, że nie odczuwały nawet potrzeby nożyczek. Nici przędz'ione 'y domu były \\i metrowych motkach i przy wyszywaniu ucinano ,:e poprostuzębami. Niektóre Z8.Ś kobiety pomagały sobie noiycami do strzyżenia owiec, co potv.rierdza:ją ta'leże na :f-:Tuwws7.u. Fabryczne nożyczki rozpowszechniły się dopie~o w okresie .międzywojennym. Znacznie wcześniej natomiast, bo jesZlCze 'l końcem XIX w. zaczęto używać kanwy;prz:yszywano ją do płótna na'jczęściej niesamodziałowego, o słabo widocznej strukturze. Po wyszyciu, kanwę wyskubywano. Posługiwano się nią szczególnie w tych regionach, np. na Podłasiu, w Kielecczyźnie, czy na Górnym Śląsku, gdzie, według miejscowej tradycji ustnej, technika krzyżykowa była nowo nabytą umiejętnością· Okazuje się -też, że niektóre wzorniki, jakie prze'clostały się do )'ąk ludu, \'/ykonane były na kanwie. Egzemplarze takie znanI" ;;ą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Vi Gliwi~:\ch. Przeprowadzając analizę haftów krzyżykowych tak z t,e1'2':lÓW Polski, jak i pozostałych słowial1skich widać, ż.e częś·; z nich ~:>o\vstała przy użyciu ś~'OdkÓ'Wpochodzących z produkcji domo'.vej, część zaś za pomocą środków nabytych, fabrycznych. Przy:o(zone źródła i zachowane oryginały dowodzą wykorzystywdnie .~rodkó\\" własnej produkcji nawet jeszeze \V lata:::h rni(:cl2.vwo~ j(,l:nych. co znane jest np. z BESkidu Śląskiego, gdzie do nied::L\na korz,ystano i z płócien s8modziałov .... ych i :': ręcznie przę::lzlimych nici, farbowanych barwikami naturalnymi. Zanim przed wsią otwarły się m0żli woś:::i bezpośrednich ko;-,taktów l miastem i z szerokim asortym2ntem nieznanych często towaró\\', których w codziennym swym życiu chłopstwo dotąd nie potrzebowało .. kultura ludowa kształtowała siC; w obrębie samowystarczalności. Stąd też najstarsze hafty wykonane zostały za pomocą przyborów własnej produkcji. W zależności od waru n];ów na turalnych, które kształtowały życie gospodarcze p:osz,czególnych regionów, różne były możliwości w wykorzystywaniu potrzebnych do haftowania przyborów. W Polsce zasadniczym , " o;UL'U\VCemb:,,;la początkowo wełna, skóra, a pote.m len, mniej konopie. Nie sp·,)tyka siQ natomiast tak, jak np. u Serbów, Chorwoltów, Słowaków, \viej:::kiej produkcji jedwabnych nid i bawełnianycr, tkanin. Bawelnę przyjmowano u nas w gotowych, faLrycznych tCl\nrach .. a nie jak u południowych sąsiadów, gdzie służyła ona jako jeszcze jeden surowiec, do tkania delikatny,ch p~ócien sarnodziało\,lvych. \V każdym jednak razie, zanim towary przemysłowe zadomowiJy się na "\lsi, wieśnbczki wszystko, co im bylo potrzeba do IJaftovvania, przygotowywały same. One nie tylko przysposabiały włókno, ale przędły je, farbowały, na'wet tkały płótna, oraz wy:zywaly. Dzięki temu haft ludowy zrósł się niejako z pracą l upodobaniami kobiet 72. W pewnej mierze przyczyniły się do t~go również warunki gospodarczo-społeczne. Prymitywne sposoLy gospodarowania dawały kobietom dużo wolnego czasu, toteż mogły go swobodnie wykorzystywać, zwłasz,cza zimową porą, La wyszywanie dla potrzeb całE:j rodziny. Czas i ambicja oraz niezrównana kobieca cierpli\vość i pilność wyrażone są WI haftach l:rzy5:ykowych precyzyjną dokładnością te2hniczną. Później"2.\' jc>dn2k rozwój gospodarki zwiększa ich zaangażowani-e i aktywność' \v pracach gospodarczych. ogranicza natomiast chwile \v()1ue, skLltkiem czego hafty wykonyw8n2 są mniej dokładnie: P~·?·•.J~k najmn~ejszym wysiłku chciano uzyskać jak największy (,oJ",. Dawna \':1<;(' precyzja zaczyna ush;-pować miejsca niedbal- �496 stwu, co pociąga za sobą obniżenie się wartości technicznej n. Droo:l.€, równej wielkości i gęsto kładzione krzyżyki stają się bardziej znaczne i nieregularne. Podobne zresztą przeobrażE'nia można zaobsenvować w haftach innymi technikami liczonymi. Do zmian przyczyniła się, poza tempem życia, jakie coraz bardziej wciągało wyszywające, także zróżnicowanie samych pr~yborów, a przede wszystkim tkaniny przemysłowe charakteryzujące sic: słabo \vido2zną strukturą. Z biegiem lat na wyszywanie pozostawało kobietom coraz mniej czasu, a poza tym nowa fala zciągCłjąca z miasta modernizacje stroju ludowego nie sprzyjały dalsz(,j kontynuacji haftów w takim ujęciu, jakie nakazywała tradycja. Hafty liczone zaczc;to wykony\vac jak nieliczone; w wielu wypadka'ch zarzucono je też całkowicie (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Spiskie). Stare kobiety umiejące wyszywać mawiały: mniej, ale gruntownie i ł:dnie, młodsze pokolenie wolało nCltomiast pn;dką pracę, w wyniku której uzyskiwało duże i kolorowe ornamenty·;4. Dlatego chętniej wykorzystywało gotowe już materiały fabryczne i barwne nici kupowane w sklepie, lub u wędrownych hnndlarzy. Z łatwością też zarzucono trudycyjne sposQby farbowania, oraz samą naukę vlyszywania, która corC1:~ bardziej przechodzHa w ręce wyszywaczek specjalistek. One to swe umiejętności zaczęły kształcić nie tylko na przekazach starszego pokolenia, ale korzystając z nauki w szkole, sięgnęły po drukowane wzorniki, tj. instruujące czasopisma kobiece i popularne pochęczniki robót ręcznych. Wo-bec takiego stanu rzeczy żadna z hafciarek w Polsce nie używa już obecnie przyborów produkcji domowej, z wyjątkiem samodziałowego płótna, które jeszcze w pewnych regionach np. na Mazowszu, \\0' Lubelskiem. służy do szycia niektórych części odzieży. Wspomniane zróżnicowania nie dotyczą jednak samej techniki v.·yszywania, która jest ciągle dalszą kontynuacją odziedziczonej umiejętności. Okazuje się bowiem, że przejmowaniem nowyc:h ściegów, uczeniem się ich i przyswojeniem połączonym z praktycznym zastosowaniem kobiety wiejskie nie były nigdy zbytni~ zainteresowane. Oczywiście nie należy sądzić, aby nauka czegos nowego przerastała ich możliwości i zdolności. Ustosunkowując 497 się do niej biernie trwały poprostu uparcie w tym, co przekazywała i uczyła tradycja, a od czego nie było wolno i nie wypadało odstępować ze względu na podtrzymanie pamięci () starszych. Taka była ogólna zasada zakorzeniona w psychice chłopskiej. Jak widać z poprzednich danych, kobiety specjalizowały się chętnie w jakimś jednym kierunku. Nie uczyły się nawet innych odmian ściegów należących do tego samego typu technicznego. Potwierdzają to np. materiały rawsko-opoczyńskie, gdzie ścieg krzyży;kowy zwykły-prosty, z;nany tutaj z kilku okazów rosyjskich koszul, odegrał na tym terenie zaledwie znikomą rolę. Powszechnym był ścieg krzyżykowy zwykły, poziomy i takiego też przede wszystkim używają po dzień dzisiejszy. Znacznie łatwiej natomiast uzupełniano zasób motywów oraz skalę bar;w. Wiele barwików naturalnych, jak kQrę dębową, korę olch()Wą, korę z drzewa śliwkowego, marzannę (Rubia tinctorum), sadzę etc. znano powszechnie, inne zaś chętnie przyjmowano. Podobnie byłQ z motywami, których dobór zwiększały nie tylko haftowa'ne wzorniki tradycyjne i kupowane, ale też pisane, drukowane, nadto lniewyczerpana fantazja ludzka. Pod tymwzględem można na przestrzeni lat, odkąd zachowały się najstarsze ślady haftów krzyżykowych zaobserwować duże urozmaicenie, którym jednak, w pewnych okresach, kierowała ogólnie przyjęta i panująca moda. A zatem na tej podstawie można wyciągnąć jesZ'cze jeden wniosek, że jak przybory techniczne i sama znajomość ściegów były raczej czymś niezmiennym i stale używanym, tak wyrażane za ich pomocą motywy i kompozycje były zrrnienne: zmieniała się ich forma, barwa, zastosowanie i znaczenie. Zmieniał się także i sam twórca przedstawiający za każdym razem indywidualnie różną jednostkę, która, chociaż działała głównie w oparciu a obowiązujące kanony, to jednak, mimo trudnych niejednokrotnie warunków pracy, po-zostawiała w tradycyjnych wyszyciach swojego regionu pewien trwały ślad. RoIa i znaczenie tej spuścizny zależały w dużym stopniu od potrzeb zewnętrznych oraz od dyspoZyCJi wewnętrznych i zdolności sa-mego twórcy. 32 - .. Luct ... t. XLIX �499 ::"vIatk!we szkole sic !"lie uczyły" - opo\dadała wspomniana Terc!;a Czepczor z Jaworzyn;n. v.; CzechosłowacJi np. nauk,; robót ręcznych w szkolach zapr0'.vadziła druga refornn szk(·'1. tj. '.V 1848 L, Va c l a v i k, Volksu.net Gewebe, 1956, s. 48. \,' W.,dług informacji uzyskanych \': 1961 r. od Teresy Czepcwr lat 69, Janin\" Bu[\" lat 42 oraz innych kobiet z Jaworzynki p. Cieszyn. ,,' B. B -a z i e J i c h, Z badalt terellou:ych nad cieszyńskim haftem lu(lov;ym, Katowice 1958, s. 11, 12: tenże. Z badań terenowych naci haftem ludou:ym It' powieci.e bielskim, Katowice 1962, s. 10-12; tenże, O opolskich ha ftach ludowych, Kwartalnik Opolski 195914, s. 137. Ponadto na podstawi~ wywiadów w 1956-59 r. z dwiema kobietami lat ok. 50 z Podle:'1a p. Pszczyna. An:lą Kowal lat 60 z Ostropy p. Gliv.'ice, Emma Langer ur. 1881 z Siołkol,Vlic St. p. Opole i innymi ze Starej Kużni p. Racibórz i z Laso\\:ic p. Tarnowskie Góry. l3 B. B a z i e 1 i c h, Z badw;' terenowych nad cieszYllskim haftem Kunst Przypisy 1 Belović B e r n a d z i k o w s k a, Hrvatski narodni vezovi, Osiek 1906, s. 17. " "niewiastom (...) wdowom i pannom według dekretu .JKM-Śd Anni 1638 haftować wSlelako wolno będzie, do czego im przeszkodą cech być nie ma". Artykuły Cechu Haftarskiego nadane przez Jana III w WarszaWi0. dnia 30 maja 1689 r. "A. B r i.ic k n e r, Encyklopedia staropolska; Soiia K o va c e v i c va, L'udowy odev \' hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. , Ksic:ga sado\'\'a wiejska państw:'\ Suskiego z 1699 r., wydana przez B. U l a n o \Ii s k i e g o. J. S \V i ą L k o 'v': s k a, Strój łowicki, APSL 1953, s. 51. 6 !';"a pocistav:ie wywiadó\v \\' 19;;;; i 1961 r. z Ewą Grbaclk:·,. Janin:.; Bury, Teresą Czepczor z Jaworz.v;1ki Zuzanną Wolny z Istebnej p. Cieszyn. 'L. lVI~'l i c ki. Sirój górali śląskich, APSL 1956, s. 76. , Polskie - v:yszywaczka: rosyjskie - wysziwalszczica; hucubkie --sz\\' aL;: czechosłowackie - svadlena, ;vajka; serba-chorwackie -- vezilja. "='la pocista\\ie wywiadów w 1956 r. z hafciarką Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40, Teresą Sikorą lat ok. GO l Istr-'bnej -'Andziołówki p. Cieszyn. lO \Vedług wywiadu w 1956 r. z Ewą Urbaczką z Jaworzynki oraz Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej-Andziołówki p. Cieszyn. JI Według wywiadu w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 69 z Jaworzynki p. Cieszyn. '" Na podstawie wywiadów z hafciarkami śląskimi; nadto por. B. Bazielich. Z badań terenowych nad cieszyóskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 10, 11 i nast. '" Na podstawie wywiadu w 1961 r. z Zuzanną Wolny lat 77 z Istebnej-Andziołówki oraz w 1952 r. we wsi Zembrów i Gródek p. Sokołów Podlaski. Ił Według wywiadu przeprowadzonego w 1961 L Z Teresą Czepczor z Jaworzynki p. Cieszyn. ,; ,Sajpierw uczyły my sie jedna od drugiej, a potem we szkole. Katowice 1958, s. 1U-12. Informacji udzieliła w 19:36 r. Zuzanna Choleksa lat 65, córka Ewy .Jav..-orsklej z Brennej Leśmcy. t" Na podsla\vie wywiadów w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 70, Ewą Ligocką lat 63 i .Jadwigą Jałowiczor lat 60 z Jaworzynki p. Cieszyn. ~I ,.Pytel" - w"dług Słownika Etymologicznego słowo przejęte prawdopodobnie za pośrednictwem Czech, z niemieckiego Beutel - wór do przesiewania mąki. na picniądze: pytlować (językiem) - gadać dużo i prędko. "' Dla poparcia tej hipotezy warto jeszczc dodać, że osiedlająca się -,\- X VI 'o'-. W Beskidzie Śląskim ludność wołoska migrowała grupami rodo"\\Tymi. które z czasem łączyły się w spółki szałaśnicze. Było ich jednak niewiele. W XVIII w. np. w Jaworzynce, wsi na "wyrc;biskach" lcśnych mieszkało 14 chłopów i 7 zagroników. " Na podstawie wywiadu przeprowadzonego w 1957 r. " Nie sposób andlizować wszystkich prac, wszystkich wyszywających, bo jednych jak i drugich jest jeszcze bardzo dużo w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie p. Cieszyn. ludowym, Jq :.i rzynki .l Na podstawie p. Cieszyn. wywiadu ".; No! podstawie wywiadu Zapasiclci p. Cieszyn . t, Sikora w 1956 r. z Ewą Urbaczką w 1961 r. z Janiną lat 50 z Jawo- Bury lat 42 z Jaworzynki ='la podstawie wywiadów w 1956 r. z Jadwigą Fizek lat ok. 45, Teresą lat 60 i Marią Mały jurek lat 65 z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. 22 Na podstawie wywiadu w 1956 r. z Zuzanną z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. !, Xa podstawie materiału z wystawy czo;':' bdowa \\'Oj katowickiego", która .,Tradycyjna b.da otwarta Marekwicą lat 48 i współczesna twórw :Yluzeum Górno- �501 500 śląskim w Bytomiu w 1956-57 r. oraz wywiadu w 1961 r. z Zm.anną Kohut zamieszkalą w Wapienicy p. Bielsko. 30 T. S e wer y n, Hafty opoczyńskie, Lwów 1926, s. 19. 31 Na podstawie: eksponatów MEK, badań terenowych w 1949 r. i materialów archiv"alnych IS-PAN. 32 Na podstawie materialów archiwalnych IS-PAN, ",kspJnatów MKL eksponatów MEK. 3:1 Na podstawie eksponatów lVIKL. 3~ Haft i zdobienie stroju ludowego, s. 19. 35 Na podstawie eksponatów i'v1KL, MGB i Muzeum \1'; Łowicz\". ;)6 J. Ś w i ą t k o w s k a, Strój lowicki, APSL; A. C h m i e l i ń s k a, Księżacy 37 i ich Hanna strój. K l' o n b e r g e r-F r e n t z e n, Deutsche Stickmuster, Ham- burg. 38 :lO Na podstawie m3teriału archiwalnego IS-PAN. B. K a z n o w s k a - Jar e c k a, Strój Biłgor(ljsko-tarnogrodzki.. APSL 1958, s. 17, 43. Również na Huculszczyżnie haft kolorowy wykonują tylko nieliczne, dwie, trzy kobiety we wsi. które zwą "szwali", tj. szwaczki. Inne Hucułki znają przede wszystkim haft bialy. K a i n d l, Die HttclLlen, 1894. ~1 Na podstawie materiałów archiwalnych IS-PAN, badań terenowych. w 1952 1'. i eksponatów Muzeum w Białymstoku. '12 WeI e wa, Bulgarische VolkssHckereien, Sofia 1959, skrypt. ~3 A. Va c l a v i k, Volkskunst 1wd Gewebe, 1956, s. 47. • 4 B e l o v i ć - B e l' n a d z i k o w s k a Jelica, Hrvatski naro:1ni l:e4'; zovi, Osiek 1906, s. 80. K a l' a n o v i ć. Zenska 16 K a m i ń s k a, Nahlik, •5 Jlosnja u Zmijanju, Włókiennictwo S"rajevo gdańskie 1926, s. 11. W., Łódź w X-XIII 1958, s. 103-4. 47 Batystów i muślinów używano do szycia kabotków, haftowano nato:niast na płótnie, które potem przyszywano w odpowiednim miejscu. .3 Według informacji z 1956 r. Zuzanny Choleksy lat 65 z Brennej Leśnicy; jej matka, Ewa Jaworska, która zmarła około 25 lat temu wyszywala ludziom kabotki. "To było silne wyszycie, można je bylo przeszy\va(' z kabotka do kabatka. Trzy kabotki można bylo potargać (znosić) przy jednym takim wyszytym lemcu··. ~.)Elena H o l e c z y o v <'l, Prlspevok k technologii Slovenskej l'tlC/owej vysivky, Slovensk~' l'ud()\'y textil. 1957. s. 48-50. .'0 Vejsil C u l' i': i ć, Narodni uez u Bosni" i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. ;1 R 8 b o t n o w a.. Jak o w 1·(' wa, Ruskaja narodnaja wysziwka, Moskwa 1957, s. 35: M a s lowa, Naroclnyjornament wierchniewolżskich Kariel, Moskwa 1951, s. 105. 5~ Th. B o s s e l' t, Die Volkskunst in Europa, LII/9, LIl/8. 'J Ib. 5\ Zbiory Muzeum Zydowskiego w Krakowie. .'3 Vlasta F i a l o v a, Zapomenuty druh lidoueho vysivani z Va1asska, Casopis Moravskeho musea v Brne (Acta musei Moraviae) XXXVI, 1951, 2, Vedy historicke, s. 162-181. ;G B o s s e l' t, o. c., LXVII/7, 10, 12; LXIX/13. '7 C a u l f e i l d and S a war d, The Dictionary of Needlework ..., London 1882, s. 313. 53 Elena H o l e c z y o v a, o. c. JO Elena H o l e c z y o v a, o. c.' 60 C u l' C i ć, Narodni vez u Bosai i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. 6\ Na podstawie badalI terenowych w 1952 r. w różnych wsiach powiatu Sokolów i Węgrów. 62 T. S e wer y n, Hafty opoczyiLskie, Lwów 1926, s. 18. 6:) Na podstawie wywiadu w 1957 r. z Jadwigą Kubaszczykowa lat 35 z Koniakowa Rupienki p. Cieszyn. 64 Na podstawie wywiadów w 1956, 1957, 1961 r. z Zuzanną Marekwicą lat 48, Zuzanną Wolny lat 77, Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 45 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej Andziolówki oraz z Ewą Ligocką lat 63, Jadwigą Jalowiczor lat ok. 60 i jej córką, Marią, lat 35 z Jaworzynki p. Cieszyn. 65 T. S e we l' y n, Hafty opOCZyiLSkie, Lwów 1926, s. 17. aG Por. ,1. K a m i ń s k a i A. N a h l i k, Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź 1958, s. 103: Solanum nigrum - psianka czarna, jagody dają barwę b l' ą Z o w ą; Viburum Opulus kalina, jagody dają barwę c z e l' won ą; Prunus Spinosa tarnina, z pestek i korzeni barwy: z i e lon a, ż ó I t a, b r ą z o w a; Centarea Cyanur - bławatek, z kwiatów barwa b łęk i t n a; Iris pseudoacorus - kosaciec żółty, z kłączy i kwiatów barwa ż ó ł t a; Rumex acetosa - szczaw ostry, barwi na z i e lon o; Polygollum aviculare - rdest ptasi, z calej rośliny barwa ź ó I t a i z i e lon a: Sambucus nigra - bez czarny, z jagód barwa c z a r n a: Stachys Silvaticus palustris - czyścicc blotny, z liści barwa z i e lon a; Galium verl1m aparine przytulia żółta, z korzeni barwa f i o l c t o w a. " H o l e c z y o v a, o. c., s. 48-50. H o l e c z y o v a, O slovenskej l'udovej vysivke, TvaI' 1948, 4. K a i n d 1. Die Hucu/en, 1894 . ,n iVIa k o w s kij, Narodnoje iskustwo podkarpatskoj Rusi, Praga 1925. -, Holcczyo\·a. o. c .. s. 48-50. '. C •.:rciC, iVa7'oani l'ez ił Bosni i Hercegovini. Kalendar "Napredak"~ 2a 1935. Sarajevo 1934. (;0 �502 n B e n E' S, VystU1.iU vysirek v UherskeIH Brocle, Vec! ({ licle H'.~3·-;:-8. s. 375. 74 Va c l a v i kAntonin, Volkskunst lind Gcwebe, 19.56 r. SKROTY MEK MKL IS PAN APSL MGB - Muzeum Etnograficzne, Kraków IVluzeum Kultury i Sztuki, Warszawa - Instytut Sztuki Polskiej Akademii ~allk, Atlas Polskich Strojów Ludowych Muzeum Górnośląskie, Bytom WANDA Wc.,!;Z2.wa JOSTOWA MATERIAŁY DO ZAGADNIENIA GOSPODARKI W "BORACH" ORA WSKICH CHŁOPSKIEJ WS TĘP Orawa w dotychczasowej polskiej literaturze etnograficznej posiada słabą dokumentację. Przyczyny tego zjawiska leżą niewątpliwie w trudności nadania zagadnieniom perspektyvv'y rozwojowej, który to postulat bez materiałów znajdujących się na Węgrzech i w Czechosłowacji jest trudny do zrealizowania. Wiekowy związek polityczny Orawy z Węgrami stalwia badaczowi wymagania gruntownej znajomości historii społeczno-ekonomicznej i ustroju rolnego węgierskiego. Na domiar trudności należy zaznaczyć, że Polska od drugiej wojny światowej nie dysponuje mapami katastralnymi trzech wsi Drawskich: Lipnicy Wielkiej, .Jabłonki i Chyżnego. W tych warunkach trudno nadać pracy inny charakter jak tylko wyłącznie usystematyzowanych materiałów. Celem pracy, w obecnym jej etapie, jest utrwalenie zanikającej niezwykle szybko tradycyjnej gospodm'ki chłopskiej \v "borach orawskich". W przyszłości planuje sh~ rozszerzenie tematyki do problemu roli, jaką w gospodarce trzech wsi orawskich: Chyżnego, Jabłonki i Piekielnika odgrywają bądź odgrywały w ,nieda:wnej przeszłości znajdujące się w ich granicach administracyjnych tzw. przez miejscową ludność "bory" oraz objęcie studiami borów podhalańskich. Pojęcie "bory" obejmuj2 kompleks torfowisk, pustaci, łąk i łęgów nadrzecznych, przerYvvanych skrawkami uprawnych zagonów i lasów sosnowych. Materiały, na których oparto studium, pochodzą bądź to ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e2bbb72c62a6478f02da2f79189dfa6.pdf 6683d0df1dcbe5522f44494ee7d19cf6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource haft ludowy sztuka ludowa - badania haft śląski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4232 Title A name given to the resource Znaczenie techniki wykonania w badaniach nad haftem ludowym/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Maska koszula góralska na oszewce — „godek". Wykończenie „niemiec­ kimi ząbkami". Jaworzynka, pow. Cie­ szyn. 11. 2. Kobiecy kabotek góralski, nowszy. Istebna, pow. Cieszyn. II. 3. Chustka „rożkowa" wyszyta dwustron­ nym ściegiem krzyżykowym. Istebna. Barbara Bozie l i c h Z N A C Z E N I E W B A D A N I A C H W Y K O N A N I A T E C H N I K I N A D H A F T E M L U D O W Y M (Na przykładzie śląskich haftów krzyżykowych) W literaturze etnograficznej dotyczącej haftów ludowych spotykamy dwa kierunki zainteresowań — techniką (ściegami) i ornamentyką. Niestety omówie­ nia technik hafciarskich uwzględniają jedynie naj­ częściej spotykane sposoby wykonania, a prace po­ święcone ornamentyce tylko pobieżnie zajmują się techniką wykonania, ograniczając się do podania ogólnej nazwy, z której nie wynika, o jaki ścieg kon­ kretnie c h o d z i M o ż e to sugerować czytającemu, że 1 Dla przykładu z opracowań polskich warto wy­ mienić: A. T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka •w woj. śląskiem, Kraków 1936, s. 10; Haft i zdobienie siroju ludowego, Warszawa 1955, s. 39—72, oraz prace w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych, chodzi o techniki znane z podręczników popularnych. A tak przecież nie jest, charakter ornamentu zależny jest od rodzaju zastosowanej techniki, której nie wy­ czerpuje ogólne określenie w rodzaju np. „ścieg krzy­ żykowy", wiemy bowiem, że ściegów tego typu jest wcale pokaźna ilość. Tak więc w wypadku wspomnianego „ściegu krzy­ żykowego" nasuwa się konieczność przeprowadzenia dokładnej analizy technicznej wszystkich ściegów tego typu (krzyżykowego) oraz wydzielenie istotnych jego odmian, czyli przeprowadzenie systematyki opar­ tej na analizie sposobu wykonania. Jak postaram się uzasadnić w dalszej części artykułu, dopiero opis i systematyka pozwolą podjąć próbę ustalenia pewnej 81 �fil li a 11. 4. Niewłaściwe sposoby wykonania ściegu krzyżykiem warkoczykowym: a) — wg: A. T. Dobrowolscy „Strój, haft i koronka w woj. śląskiem", s. 10; b) — wg: J. Dziewanowska i J. Turska „Hafty i koronki", s. 50; c) — wg Z. Czasznicka i J. Nowak „Zasadnicze ściegi hafciar­ skie, powszechnie używane w hafcie lu­ dowym" w: „Haft i zdobienie stroju ludowego", s. 51. b / II. 5. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym warkoczykowym: I a—f — prawa i lewa strona wy­ szycia; II a — warkoczyk wykonany luźno; II b — warkoczyk ścieśniony; II c — normalny wygląd warkoczyka. II. 6. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym dwustronnym wykonywane na prawej stronie haftu. 11. 7. Fragm. starszego haftu krzyży­ kiem warkoczykowym. Istebna, pow. Cieszyn. 11. 8. Haft nowszego typu krzyżykiem warkoczykowym. Istebna. �(względnej) chronologii i ewolucji haftów krzyżyko­ wych, rzucając światło na zagadnienia ornamentyki, ośrodków twórczych, kierunków, wpływów i zależ­ ności. Przeglądając hafty krzyżykowe z różnych terenów Polski można zauważyć, że są one wykonane niejed­ nakowo, tzn. że powstały przy zastosowaniu różnych ściegów. Krzyżyki bywają większe lub mniejsze, w i ­ doczne z jednej bądź z obu stron tkaniny, nakładane rzadko lub gę to, mają też rozmaicie skrzyżowane nitki. Ornament bywa wyszyty bądź bezpośrednio (nicią), bądź wydobyty z tkaniny przez wyszycie tła. Są ściegi spotykane powszechnie, na terenie róż­ nych regionów kraju, oraz charakterystyczne jedynie dla określonego obszaru. Największa rozmaitość ście­ gów występuje na Śląsku i to zdecydowało, że poru­ szone wyżej zagadnienia najwygodniej będzie omówić właśnie na przykładzie materiału ze Śląska. Koszule męskie i kabotki kobiece górali śląskich (il. 1 — 2) oraz inne części stroju — „szite są krziżiczkami", tzn. wyszywane ściegiem krzyżykowym. Dziś znany i praktykowany jest właściwie tylko jeden sposób jego wykonania, rysujący ornament po jed­ nej stronie zahaftowywanej tkaniny. Jednak mniej więcej do czasów pierwszej wojny światowej w pow­ szechnym użyciu był także krzyżyk dwustronny („krziżiczki podwójne"), pozwalający na uzyskanie identycznego ornamentu po obydwu stronach ma­ teriału. Stosowano go tylko do wyszywania chustek „rożkowych" (il. 3) i „spuszczowych". Obecnie jednak żadna z hafciarek Istebnej, Koniakowa i Jaworzynki, tj. trzech wsi, gdzie występuje jeszcze haft krzyżyko­ wy, ani też żadna ze starszych kobiet umiejących wyszywać nie potrafi już tego ściegu wykonać. Tu­ tejsze hafciarki niejednokrotnie próbowały dociec — 2 A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 7, 10; L. Malicki, Strój górali śląskich, Atlas Pol. Strojów Lud., 1956, s. 61, 72; Z. Czasznicka i J. Nowak, Zasadnicze ściegi hafciarskie w: Haft i zdobienie stroju ludowego, cyt. wyd., s. 50. A.T. Dobrowolscy, op. cit. Jifina Kralova, Pleny a obładni płachty ve 3 4 II. 9. Lewa strona haftu krzyżykiem, warkoczykowym ze starym sposobem wykończenia nitek. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 10. Lewa strona haftu krzyży­ kiem warkoczykowym z nowszym spo­ sobem wykończenia nitek. Istebna. przez rozpruwanie starych haftów i dokładne ich oglądanie — w jaki sposób je sporządzono, żadnej z nich jednak się to nie udało, dlatego też poprze­ stają wyłącznie na krzyżyku jednostronnym. Wraz z zanikiem krzyżyka dwustronnego zniknął też typ chust wyszywanych tą techniką. Ocalały jedynie u starszych kobiet lub w zbiorach muzealnych. Fakt, że umiejętność posługiwania się ściegiem krzyżyka dwustronnego zanika, przyczynił się za­ pewne do tego, że tacy autorzy, jak Dobrowolscy, Malicki, Czasznicka i Nowak , pisząc o zdobnictwie stroju górali śląskich, przy omawianiu techniki haftu ściegu tego w ogóle nie uwzględnili. Wprawdzie Do­ browolscy wspominają, że szatki „spuszczowe" i „narożkowe" zdobione były „haftowanym obustronnie znaczkiem krzyżykowym na czterech rogach chusty" , z tego jednakże nie wynika wcale czy krzyżyk ów był wykonywany od razu na dwie strony, czy — jak ktoś może przypuszczać — wykonywano go niemal iden­ tycznie zarówno po jednej jak i drugiej stronie. Brak tradycyjnych przekazów technicznych oraz niepełna dokumentacja w dotychczasowych publi­ kacjach nastręczają poważne trudności przy rozszyfro­ wywaniu sposobów, jakimi wykonywano dwustronny ścieg krzyżykowy. Dlatego to uciec się trzeba w tym wypadku do opracowań naszych sąsiadów Czechów i Słowaków, którzy mają bogatsze materiały na ten temat , oraz do dokładnej analizy technicznej haftów występujących na chustach „rożkowych" i „spuszczo­ wych". Wykazują one, że stosowany w Beskidzie Śląskim ś c i e g k r z y ż y k o w y dwustronny, czyli, jak tutaj mówią, „podwójny", składa się obok krzyżyka właściwego z innych dodatkowych ścież­ ków , biegnących prostopadle do jego podstawy (il. 6). Po wyszyciu jednego rzędu prowadzono igłę do na2 3 4 5 Slezku vyśite oboustrannym kriżkem, „Radostna Że­ rne", 1961, nr 4, s. 104—106. Przez „ścieżek" rozumie się dwukrotne wkłucie igły w tkaninę, t j . w jej punkt wejścia i wyjścia. Ścieg natomiast może się składać z kilku ścieżków i wówczas tworzy ścieg złożony, bądź z jednego ścieżku, tworząc ścieg prosty. 5 �II. 11. „Obójek" wyszyty „kurzą stopką" pełną. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 12. Brzeg rękawa ko­ szuli m. z wwszym haftem 'krzy­ żykiem warkoczykowym. Konia­ ków, pow. Cieszyn. II. 13. Kolej­ ne manipulacje igłą przy wyko­ nywaniu ściegu „godek". II. 14. Haft krzyżykiem warkoczyko­ wym. Wisła (?), pow. Cieszyn. d e 'f 13 i stępnego (powyżej), w którym wykonywano ścieg w odwrotnym kierunku, ale już nie z prawej do lewej, jak to czyniono poprzednio, tylko z lewej ku prawej. Wierzchni zatem skos skrzyżowania nici bieg­ nie na przemian co drugi rządek, pochylając się to w prawo, to w lewo. Na zasadzie odliczania nitek tkaniny oparty jest haft krzyżykiem j e d n o s t r o n ­ n y m , czyli ścieg powszechnie jeszcze dziś używany tutaj do zdobienia bielizny. Chociaż w podręcznikach 14 hafciarskich jest on wyróżniany specjalną nazwą „ścieg krzyżowany śląski" i tym samym uważany jako jeden ze ściegów typu krzyżykowego, i chociaż w literaturze etnograficznej zajmującej się haftami ludowymi, zwłaszcza śląskimi, spotkać można uwagi na jego temat, to jednak jak dotąd nie został on należycie opisany i opracowany, a prawie wszystkie opisy interpretują go pobieżnie i niedokładnie lub nawet błędnie. Dla Dobrowolskich, podobnie jak i dla większości autorów, najważniejsze stały się dociekania związane z ornamentem haftów, ich budową, kompozycją, ge­ nezą, historią etc; kwestia zaś techniki zeszła na plan dalszy, prawie nieistotny. Stąd też ich wypo­ wiedź na ten temat ogranicza się zaledwie do paru krótkich zdań, które, niestety, nie orientują dosta­ tecznie w całości zagadnienia. Powiadają oni bo­ wiem, że „krzyżyk bywa robiony «na dwie lub trzy nitki» t j . składa się z dwóch lub trzech ściegów. Hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki», tworząc charakterystyczną plecionkę z linii skośnych, bo wszystkie łączenia pionowe pozostają po stronie spodniej. Gęste kładzenie ściegów obok siebie spra­ wia, że tło haftu jest n i e w i d o c z n e " W twierdzeniu tym nastąpiło po prostu pomieszanie pojęć, wynikłe zapewne z braku praktycznej znajomości omawianego ściegu. Jak bowiem wiadomo, fakt, że krzyżyk ro­ biony jest „na dwie lub trzy nitki", nie znaczy wcale, że „składa się on z dwóch lub trzech ściegów". Ilość ściegów czy ściślej mówiąc ścieżków jest przy spo­ rządzaniu tego krzyżyka zawsze jednakowa, a zmia­ nie może ulec tylko ilość nitek tkaniny, które się 8 A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 10. �odlicza podczas wyszywania. Dlatego też uwaga, że „hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki»" od­ nosi się nie do ilości ścieżków składających się na całość ściegu, jak tego chcą autorzy, ale do nitek tkaniny, na której haft powstaje. Inna sprawa, że cytowane twierdzenie niesłuszne jest również mery­ torycznie. Na tejże samej stronie Dobrowolscy podają rów­ nież rysunek przedstawiający „schemat ściegu na trzy nitki" rozluźniony, z oznaczeniem pionowym i kropko­ wanymi liniami ścieżków spodnich, oraz „prawdziwy wygląd ściegu (po zgęszczeniu nici przedstaw onych na rysunku pierwszym)" (il. 4a) . Analizując szczegóło­ wo obydwa sąsiadujące rysunki dostrzega się jednak, że zbyt luźno rozstawione nitki na rysunku lewym, mimo prawidłowego podwójnego skrzyżowania, nie dadzą nigdy obrazu przedstawionego na rysunku pra­ wym. Aby uzyskać takie właśnie zacieśnienie i wza­ jemne przenikanie się ściegów, należało na pierwszym, schematycznym rysunku poszczególne ścieżki wypro­ wadzić z tych samych punktów, wówczas nakładały­ by się one na siebie i odpowiadałyby rysunkowi dru­ giemu (prawemu), a zarazem i stanowi faktycznemu. się na dwie nitki, t j . dwa ściegi. Ściegi są bardzo gęsto obok siebie ułożone" . 8 Również nieściśle przedstawiają się informacje po­ dane przez Czasznicką i Nowak oraz w podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej. Co prawda w pierwszej publikacji nieco szerzej omawia się sam sposób wy­ konania, jednak rysunki (również dwa), powtórzone zapewne za Dobrowolskimi, są nieścisłe. Jeden, sche­ matyczny, podaje błędne manipulacje igłą, tak że praktycznie nie można z niego w ogóle skorzystać (il. 4c) . 9 : 7 Opierając się na wypowiedziach Dobrowolskich, tę same błędy powtarza Malicki, dodając własną interpretację. Pisze on, że „w haftach starszych krzy­ żyki są wykonane na trzy nitki czyi' trzy ściegi, co daje plecionkę złożoną z linii skośnych, nowsze robi 7 Jw. L. Malicki, op. cit., s. 73. Z. Czasznicką i J. Nowak, op. cit., s. 50 i 51. Autorki stwierdzają, że krzyżyk używany w Beski­ dzie Śląskim jest „zupełnie innym rodzajem krzyży­ ka" niż ten o krzyżujących się nitkach pod kątem prostym, jaki podały w poprzednim opisie krzyżyka zwykłego. Tutaj „ściegi krzyżują się nie raz, a dwa razy, a w efekcie końcowym nie widać skrzyżowań, lecz tylko ukośne ściegi zachodzące na siebie. Krzy­ 8 9 W podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej nieścisłe są zarówno rysunki powtarzające błąd Dobrowolskich (nitki następnego skrzyżowania nie wychodzą z tych samych punktów — i l . 4b), jak też i błędny jest opis samej manipulacji. Twierdzenie, że „w ściegu krzy­ żowanym śląskim miejsca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą", jest zupełnie niezrozu­ miałe, a zdanie mówiące, iż „po lewej stronie roboty powstaje szereg podwójnych słupków" błędnie tłu­ maczy to pierwsze. Owe „słupki" bowiem są wyni­ kiem pionowego wbijania igły w równo powtarzają­ cych się na przemian odstępach, a nie tego, że „miej­ sca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą". Dalej autorki podają, iż „ramiona każdego krzyżyka są różnej długości. Zależnie od wzoru dłuż­ sze może być ramię prawe lub lewe" . Również i ta informacja jest nieścisła, gdyż krzyżyki wykonuje się 10 żyk zbudowany jest na prostokącie i nie jest syme­ tryczny, bo ukos prawy jest dłuższy od lewego (ukos prawy może być na czterech nitkach tkaniny, a lewy na dwu nitkach, albo ukos prawy na sześciu, lewy na trzech nitkach tkaniny). Po lewej stronie roboty powstają niezmienne dwa ściegi pionowe obok sie­ bie, w punktach zetknięcia się krzyżyków po stro­ nie prawej. Krzyżyki te wykonuje się od ręki lewej ku prawej lub od prawej ku lewej". J. Dziewanowska i J. Turska, Hafty i koronki, 1959, s. 49. 10 85 �II. 16. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym. Ogrodzona, pow. Cieszyn. II. 17. Kolejne ściegu krzyżykowym zwykłym-prostym. Prawa i lewa strona haftu. zawsze w jednym kierunku, to znaczy od strony pra­ wej ku lewej, przy czym dłuższe jest właśnie ramię lewe. Sprawdzić to można nie tylko na licznych przy­ kładach oryginalnych haftów starszych i współczes­ nych, ale również obserwując pracę miejscowych hafciarek, tudzież na podstawie przeprowadzanych z nimi wywiadów. Jednostronny ścieg krzyżykowy używany w Beski­ dzie Śląskim do haftowania składa się normalnie z dwóch ścieżków. Każdą robotę zaczyna się zawsze z prawego brzegu tkaniny, wbijając igłę od spodu i przeciągając ją wierzchem. Następnie, odliczywszy równą ilość nitek tkaniny na wysokość i szerokość, wbija się igłę pionowo idąc po skosie w lewym kie­ runku. Z kolei w tym samym, pionowym kierunku i na tę samą wysokość wkłuwa się igłę przeciągając skos z powrotem w prawą stronę tak, aby koniec igły wyszedł w punkcie zaczęcia roboty. Dzięki temu po­ wstaje pierwszy krzyżyk po zewnętrznej stronie tka­ niny, a po lewej — dwie równoległe, pionowe kreseczki. Kolejny ścieżek wykonuje się tak jak pierwszy, tzn. posuwając się w robocie w lewym kierunku; od powstałego krzyżyka odlicza się znów tę samą ilość nitek tkaniny i igłę wbija się pionowo. W ten sposób pierwsze (spodnie) ramię krzyżyka wydłuża się dwu­ krotnie, gdyż przechodzi na szerokość tkaniny krzy­ żyka pierwszego i drugiego. Następny ścieżek, czyli skos wierzchni, jest powrotem w prawym kierunku, tzn. igłę wbija się znowu pionowo w dwa lewe końce pierwszego krzyżyka. Dalsze ścieżki składające się na pełny krzyżyk wykonuje się tak samo posuwając się stale w lewym kierunku roboty. W ten sposób po­ wstaje pierwszy rząd krzyżyków, który po lewej stro­ nie ma wygląd równoległych, pionowych, podwójnych ścieżków (ił. 5). Jak więc z powyższego opisu wynika, igłę wbija się zawsze pionowo, przy czym lewy ścieżek jest dwu11 Informacji udzieliła w 1961 r. hafciarka z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Maria Małyjurek, lat 65, Jadwiga Fizek, lat ok. 40, i Teresa Sikora, lat ok. 60, z Istebnej — Andziołówki, oraz 12 86 manipulacje iglą przy krotnie dłuższy od praw-ego. Ważną także rzeczą jest stałe, jednakowe odliczanie nitek tkaniny, wtedy krzyżyki są równe i przenikają się na wzajem, two­ rząc nieprzerwany, jednolity i gęsty ciąg, jak gdyby warkoczyk. Stąd najwłaściwszą nazwą dla niego (używaną także przez naszych południowych sąsia­ dów) jest ś c i e g w a r k o c z y k ó w y. Zasadniczo krzyżyk wykonany jest w pionowym prostokącie, gdyż odliczając nitki w tkaninie „bierze się trzy na igłę" , tzn. trzy nitki na wysokość i dwie na szerokość. W ten bowiem sposób haftuje się normalnie wszystkie współczesne „lemce" i „obójki". Starsze już dziś, blisko siedemdziesięcioletnie informatorki powiadają, że jeszcze w czasach ich młodości „pierwej brano dwie na igłę, dwie pod igłę", czyli „wysiwano po dwie niteczki, a teraz po trzy i cztery nitki" . Tę różnicę można łatwo zaobserwować na oryginalnych przykładach. Krzyżyki haftów starszych są znacznie drobniejsze i gęściej wykonane tworząc zbitą, prawie jednolitą powierzchnię, w której pojedyncze krzyżyki są nieczytelne; podobne są one raczej do gęstej ple­ cionki (il. 7). Natomiast hafty nowsze mają krzyżyki większe i nie tak ściśle ze sobą związane, zwłaszcza gdy są wykonane na trzy lub cztery nitki (il. 8). u 12 Doprowadziwszy do końca pierwszy rząd krzyży­ ków, hafciarka urywa nitkę i następny rządek zaczy­ na znów od prawej strony roboty posuwając się ku lewej, bez żadnych odstępów, ściśle nad rządkiem pierwszym. Skutkiem takiego postępowania kierunek nachylenia krzyżyków w każdym rzędzie jest jedna­ kowy i równy. Przestrzegają tego ściśle wszystkie hafciarki, dzięki czemu nie spotyka się tutaj w ogóle innego, niż ten, sposobu wykonania. Gdyby krzyżyki robiono od strony prawej ku lewej, a potem z powro­ tem, wówczas, jak tłumaczą hafciarki, byłyby nie­ równe i nierówno by się układały, a także światło załamywałoby się na nich z dwu różnych stron . ls w 1961 r. Zuzanna Wolna, lat 77, z Istebnej, Janina Bura, lat 42, i Teresa Czepczor, lat 69, z Jaworzynki. Informacji udzieliły w 1961 r.: Ewa Ligocka, lat 63, Jadwiga Jałowiczor, lat ok. 60, i jej córka Maria, lat ok. 35, z Jaworzynki. 13 �To jednokierunkowe szycie przez równomierne powtarzanie ściegów przy pionowo wbijanej igle i równych, jeden nad drugim rządkach powoduje, iż po lewej stronie tkaniny powstają proste, równo­ ległe i ciągłe pionowe linie, składające się z podwój­ nych ścieżków. Ponadto widoczne są tutaj końce nitek z węzełkami sprawiające wrażenie frędzelków, które pozostały przy zaczynaniu i kończeniu każdego rządku nową nitką (il. 9). Obecnie hafciarki, aczkolwiek po­ stępują w ten sam sposób wyszywając jeden rządek za drugim, to jednak nitek nie kończą węzełkiem — pozostawiając je luźne lub też oplatają jedną o drugą, tak że zakończeń nie widać (il. 10). Każdy haft, bez względu na jego przeznaczenie („znak" „lemiec", etc.) zaczyna się robić zawsze od dolnego, prawego brzegu tkaniny, posuwając się po­ ziomo w lewą jej stronę. Wszystkie rzędy następne powtarza się tak samo, ściśle jeden nad drugim, sto­ sownie do wykonywanego wzoru, przy czym pierwszy rząd wyszywa się cały, a dopiero w drugim rozlicza się krzyżyki odpowiednio do ornamentu. W następ­ nych rzędach już się nie liczy, „tylko podle wzoru się robi" przesuwając określoną ilość krzyżyków to w lewo, to w prawo Być może, w podobny sposób posługiwano się krzyżykiem dwustronnym, tzn. wy­ szywając pojedynczymi, prostymi rządkami, z tą jed­ nak różnicą, że na końcu rządków nitek nie urywa­ no, tylko prowadzono je w dalszym ciągu do rządku następnego, który wypadał powyżej. Skutkiem tego na żadnej stronie nie widać końców nitek. Otrzymy­ wano w ten sposób dwa różne kierunki nachylenia krzyżyków, które zmieniały się na przemian co drugi rządek. Przeglądając „obójki" i „lemce" tak kabotków jak i koszul męskich nietrudno zauważyć, że występujące na nich hafty mają dolny pasek (pierwszy rządek) albo całkiem prosty, składający się ze ściśle do sie­ bie przylegających krzyżyków, albo przerywany, tzn. zbudowany z krzyżyków pojedynczych, czyli z tzw. „godka" (il. 1), bądź „kurzej stopki". W takim wy­ padku jednak, po przerobieniu jednego lub dwu rzędów pojedynczych krzyżyków, wykonywano z kolei jeden prosty rządek, a dopiero w następnym rozli­ czano nitki na „wzór". Obydwa te sposoby zapocząt­ kowywania haftów znane są tak ze starszych, jak i z nowszych przykładów, przy czym drugi i trzeci z nich jest charakterystyczny dla wszystkich koszul męskich. „G o d e k" (pojedyncze krzyżyki) wykonuje się w sposób nieco odmienny niż dotychczas opisane, a powszechnie stosowane w Beskidzie Śląskim. Dyk­ tuje to konieczność samego układu krzyżyków, które biegną nie w poziomym ani pionowym rzędzie obok siebie, lecz po skosie jeden ponad drugim. Skos taki składa się z trzech krzyżyków, z których każdy bierze początek w tym miejscu, gdzie skończył się poprzed­ ni. I tak igłę wbija się najpierw przeciągając ją od spodu tkaniny na wierzch, po czym, odliczywszy określoną ilość nitek tkaniny, przeważnie dwie, prze14 Informacji udzieliła w 1956 r. Ewa Urbaczka, lat ok. 50, z Jaworzynki. II. 18. Hajt krzyżykiem zwykłym-prostym „jakli" kobiecej. Wójtowa Wieś, pow. na brzegu Gliwice. wieka się igłę w skos lewy i wbija pionowo z góry na dół. W ten sposób powstaje półkrzyżyk, który 7. kolei pokrywa nić skosu przeciwnego, przewleczoną igłą wbitą poziomo w górne końce powstającego krzy­ żyka. Początek drugiego krzyżyka „godka" wypada w punkcie wyjścia igły, czyli w górnym wierzchołku lewego skosu poprzedniego krzyżyka. Podobnie po­ wstaje i krzyżyk trzeci, czyli ostatni, t j . górny, po czym w asymetrycznym kierunku w dół, odwróciwszy płótno w poziomie „do góry nogami", wykonuje się pozostałe dwa krzyżyki, jeden za drugim, tworząc przeciwny skos całej linii łamanej, a wyhaftowanej pojedynczymi krzyżykami (il. 13). „ K u r z o s t o p k ę " (czyli tzw. „krziżiczki" rów­ noramienne) zaczyna się robić od środkowego rzędu motywu krzyżyka. Odliczając odpowiednią ilość nitek tkaniny, hafciarka posuwa się jednym rzędem stale w lewo. Gdy dojdzie do brzegu płótna, odwraca je „do góry nogami" i wracając igłą z powrotem wyko­ nuje górny rząd, czyli górne ramię powstającego mo­ tywu. Po dojściu do początkowego brzegu tkaniny, znów ją odwraca i wykonuje ostatni rządek — dol­ ny. W ten sposób można wykonać „kurzo stopkę" pełną (il . 11), lub „pustą" w środku, jak to widać czasami na „obójkach" koszul męskich. Dolna, a właściwie początkowa krawędź omawia­ nych tutaj haftów, jeśli bywa prosta, bez tzw. „god­ ka", ma najczęściej jakieś wykończenie, które haftuje się po sporządzeniu całego haftu. Mogą to być albo pojedyncze „ząbeczki", t j . półkrzyżyki, albo „ząbeczki podwójne", zwane też „niemieckimi ząbkami", 87 �albo jeszcze inne. „Ząbeczki" wykonuje się w ten sposób, że igłę, po odliczeniu w tkaninie dwóch nitek jej szerokości, przewleka się na skos, a potem prosto i na skos. „Niemieckie ząbki" wyglądają jak „godek", tzn. mają kształt podwójnej, symetrycznej linii ła­ manej. Najpierw robi się cały rząd „ząbeczków" po­ jedynczych, a potem płótno odwraca się „do góry nogami" i w podobny sposób, pod pierwszym rzędem, wykonuje się drugi rząd „ząbeczków" z tą różnicą, że na każdym załamaniu linii dodatkowo jeszcze haftuje się krzyżyczek, czyli „taki oko", jak fachowo określają hafciarki. Tego typu wykończenie jest po prostu kombinacją półkrzyżyków i krzyżyków poje­ dynczych, które w nieco innym, gwiaździstym ukła­ dzie mogą tworzyć znów odmienny rodzaj wykoń­ czenia. Nierzadkie jest dzierganie zastosowane w jednym lub dwu rzędach, czyli tzw. „sztempowani", albo obrąbek igiełkowy, czy szydełkowy, tworzący „kobył­ k i " pojedyncze, bądź potrójne. Zdarza się też, że brzegi haftów na kabotkach są „w leńcuszki", tzn. obszyte jednym rządkiem ściegu łańcuszkowego. Omawiane przykłady wykończania i zaczynania haftów dotyczą nowszych, dwudziestowiecznych wy­ szyć na „obójkach" i „lemcach". Nieznane są nato­ miast podobne okazy z czasów wcześniejszych. Na­ leży jeszcze dodać, że niektórych sposobów (np. „ko­ byłek") używa się tylko do „lemców", innych zaś zarówno do „lemców" jak i do „obójków". 15 rządków (il. 12) . Informatorzy powtarzają niezmien­ nie, że „pierwej wyszycia taki wąziutkie były", przy czym ilustrują tę szerokość odpowiednim rozstawie­ niem palców, i dodają zaraz, że „bogocz jeny mioł szyrsze i to były paradne". Podobnie było i z kabotkami kobiecymi, na których „taki jedny wąziutki kurzy stopeczki wyszywali". Jeśli zaś któraś z dziew­ cząt próbowała wyhaftować coś więcej, wzbudzało to ogólne zgorszenie, a „stare baby i bić nawet chcia­ ły" powtarzając: „dziewczę, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za tako pychę" . Obecnie „mło­ dzi kawalerzy chcą szeroki zoniedrzi i lemieczki", np. na 34 paski, a nawet więcej, starsi mężczyźni nato­ miast węższe, np, na 25 pasków. Analiza statystyczna wszystkich znanych, datowa­ nych haftów wykazuje, że do czasów drugiej wojny światowej ilość rządków nie przekraczała 27 pasków. I tak, na eksponatach pochodzących z ubiegłego wie­ ku oraz z okresu do pierwszej wojny światowej, jak również na wszystkich „pytlach" ilość „posków" waha się od 9 do 18. W latach dwudziestych i tuż przed drugą wojną światową obok haftów węższych występują także szersze — na 20, 21 do 27 rzędów. Wreszcie w latach powojennych występuje cały ich wachlarz, przy czym dominują hafty szerokie na trzydzieści parę pasków (np. na 32, 35, 37), aż do 50 włącznie. 16 17 W zestawieniu tym nie uwzględniono haftów po­ jedynczymi, jednostronnymi krzyżykami „godkiem" i „kurzo stopko", ani też krzyżykami dwustronnymi. Hafty wyszyte ściegiem warkoczykowym składają Pierwsze z nich, stosowane na „obójkach" koszul się w zasadzie z różnej ilości rządków krzyżyków, męskich lub jako zapoczątkowanie niektórych „lem­ czyli „posków". Może ich być kilka, kilkanaście lub ców" bądź „obójków", wykonane są, jak już poprzed­ kilkadziesiąt. Tradycja mówi, że stare hafty na „lem­ cach" były wąskie — na 7, 9 czy 11 rządków (il. 7), nio zaznaczono, nieco odmiennie, drugie natomiast, nowsze natomiast są znacznie szersze i wahają się ze względu na samą budowę ornamentu, składają się z różnej ilości „posków", lecz tak ze sobą zestawiow granicach od trzydziestu paru do pięćdziesięciu 15 Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Ja­ dwiga Fizek, lat ok. 40, Teresa Sikora, lat ok. 60, i Maria Małyjurek, lat ok. 65 z Istebnej-Andziołówki; w 1961 r. Janina Bura lat 42 i Teresa Czepczor, lat 69 z Jaworzynki (pow. Cieszyn) oraz na podstawie materiałów muzealnych. 88 18 Na podstawie wywiadów przeprowadzonych w 1961 r. ze wspomnianymi informatorkami i hafciarkami, szczególnie Teresą Czepczor, lat 69, Ewą Ligocką, lat 63 i Jadwigą Jałowiczor, lat 60 z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). „Pytel" — nazwa gwarowa, którą oznacza się miejscowe, haftowane krzyżykami wzorniki. 17 �II. 19. Haft ściegiem zakopiańskim na „kamzoli". Piekary śląskie. 11. 20. Sposób wykonania ściegu „zakopiańskiego". II. 21. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym na rękawie knootka. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. nych, iż tworzą niemal jednolity, nie rozerwany ciąg. Tylko znajomość tego ściegu, wprawne oko lub do­ kładna analiza ornamentu pozwalają na właściwe roz­ poznanie techniki. Zasięg techniki krzyżyka dwustronnego i warkoczykowego, znanych z Beskidu Śląskiego, ogranicza się współcześnie do trzech wspomnianych już po­ przednio wsi — Istebnej, Jaworzynki i Koniakowa. W tradycji ustnej jednak, a także w zbiorach muzeal­ nych (Muzeum Cieszyńskiego, Górnośląskiego w By­ tomiu i Etnograficznego w Krakowie) znaleźć można potwierdzenie faktu występowania haftów krzyżyko­ wych również na innych jeszcze terenach beskidz­ kich i podbeskidzkich. Fragmentaryczne wzmianki na ten temat spotyka się także, rozsiane tu i ówdzie, w literaturze uwzględniającej problematykę śląską. Longin Malicki np. pisze, że technika ta znana jest także i w Brennej . Informacji tej jednak nie po­ twierdza żadnym materiałem rzeczowym; nie udało mu się zapewne znaleźć odpowiednich przykładów w terenie, ani też w zbiorach muzealnych, które po­ chodziłyby ze wspomnianej miejscowości. Taki brak 18 18 L. Malicki, op. cit, s. 76. Jw., s. 5, 10 i następne. Archiwum etnograficzne Muzeum Górnośląskie­ go w Bytomiu. 19 20 II. 22. Haft na mankiecie kabotka wy­ konany różnymi ściegami, a także krzyżykiem zwyklym-prostym. Pow. Opole. przypisać należy zupełnemu zamarciu w tych stro­ nach stroju regionalnego , które nastąpiło pod ko­ niec pierwszej wojny światowej i tuż po niej. Żywsza jest pamięć haftu warkoczykowego, którego prak­ tyczną umiejętność udało się stwierdzić wśród star­ szych mieszkańców Brennej, Brennej-Leśnicy, a na­ wet sąsiednich Górek Wielkich. Spotyka się ten haft także i na ilustracjach strojów . Wiadomo, że wyszy­ wano nim „lemieczki" do kabotków i „znaki" przy koszulach męskich . W zbiorach Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu znajduje się kabotek z Wisły, uszyty z białego płótna bawełnianego produkcji fa­ brycznej, który z przodu i na kołnierzu ma haft biały, zaś na mankietach rękawów, czyli na „lemieczkach", haft wykonany czerwoną bawełną, ściegiem warkoczykowym (il. 14). Krzyżyki tutaj są drobne, gęste, przy czym każdy z nich zamknięty jest w pionowym prostokącie ograniczonym dwiema nitkami wątku i trzema nitkami osnowy tkaniny, lub odwrotnie, za­ leżnie od układu motywów zdobniczych. W przeci­ wieństwie do istebniańskich, ten haft wiślański nie jest zbudowany z pojedynczych, poziomych „posków", 19 20 21 21 Informacji udzieliły w 1956 r.: Janina Moskała, lat ok. 70, i jej córka Maria Farfecka, lat 46, Ewa Gryń, lat 74, z Brennej, Zuzanna Choleksa, lat 65, z Brennej-Leśnicy, Franciszek Żerdka, lat ok. 90, z Górek Wielkich (pow. Cieszyn). �v II. 23. Tył czepka z haftem obramowanym ściegiem krzyżowym zwykłym-prostym. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. II. 24. Kolejne mani­ pulacje igłą przy ściegu krzyżykowym zioyklym kwadratowym: a—d — strona prawa wyszycia, e — strona lewa wyszycia. czyli rządków, lecz poszczególne ściegi kładzione są tak, że tworzą od razu bezpośrednio wyszywany motyw . W Muzeum Cieszyńskim znajduje się sześć bliżej nie oznaczonych „lemieczków", które wyhafto­ wane są w podobny sposób . Niektóre z nich tak pod względem ornamentu, jak i kompozycji są bar­ dzo zbliżone do siebie, co w sumie skłania do wnios­ ku, iż pochodzić mogą z tej samej miejscowości, tzn. z Wisły. Również w Muzeum Etnograficznym w Kra­ kowie znajduje się kabotek , który, oprócz dziurko­ wanego i płaskiego haftu białego na rękawach i przyramkach, ma koło szyi wąską oszewkę z lnianego płótna fabrycznego, ozdobioną ściegiem warkoczykowym (o rozpiętości dwu nitek osnowy i wątku tka­ niny) i „godkiem", a nadto drobniutkim półkrzyżykiem, który w Goleszowie zwą „skręcatki" lub „śliw­ k i " , a Dobrowolscy określają jako „zaokrętka" (il. 15) . Półkrzyżyk ten, czyli bardzo gęsto kła­ dziony ścieg koło ściegu, uważany jest za haft star­ szego typu, rzadko kiedy już poświadczany nawet tra­ dycją ustną. Jego przykłady, znane prawie wyłącz­ nie z okazów muzealnych (cieszyńskich, bytomskich, gliwickich i krakowskich), pochodzą z takich wsi pod­ górskich, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Gumna i inne . Pojawiając się w zestawieniu ze ściegiem 22 23 24 25 26 27 22 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1081. Rozmiary haftowanego „lemieczka" — szer. 5,8 cm, dł. 24,5 cm. Eksponaty Muzeum Cieszyńskiego E/333, E/1799, E/1124, E/1121, E/1101, E/259. Eksponat 10409/MEK. Informacji udzieliły w 1959 r.: Anna Lipowczan, lat 73, i jej córka Emilia, lat 37, z Goleszowa (pow. Cieszyn). A. T. Dobrowolscy, op. c i i , s. 11. Znajomość ściegu krzyżykowego potwierdzają nadto wypowiedzi informatorki Anny Urbik, lat 75, z Kiczyc i nauczycielki Nawrotkówny, lat ok. 70, 23 24 25 28 27 90 warkoczykowym, tym samym rozszerzają jego pier­ wotny zasięg. Przeprowadzone na terenie całego Śląska badania ankietowe i wywiady z informatorami i hafciarkam i na temat strojów i haftów ludowych wykazały, że tutejszemu ludowi nie jest i nie była obca prak­ tyczna znajomość techniki krzyżykowej. Fakt ten potwierdzają niezbicie omówione poprzednio materia­ ły ze Śląska Cieszyńskiego oraz inne, które udało się pozyskać poza jego granicami, np. w Bojszowach No­ wych, Goczałkowicach, Studzionce (pow. Pszczyna) i Podlesiu (pow. Tychy) . Te ostatnie zresztą wy­ raźne oparcie znajdują w opracowaniu Dobrowol­ skich oraz Stanisława Bronicza, który podaje, że w stroju pszczyńskim noszonym w połowie X I X w. występował nieznany już dziś w tych stronach haft krzyżykowy o motywach geometrycznych . Nie jest zatem wykluczone, że mógł to być właśnie ścieg warkoczykowy docierający tutaj na północ ze Śląska Cieszyńskiego, a obejmujący pogranicze pszczyńskie i samo Pszczyńskie. Z drugiej strony jednak istnieje prawdopodobieństwo używania przez miejscową lud­ ność dwu rodzajów ściegu krzyżykowego, t j . warkoczykowego i krzyżykowego zwykłego-prostego, bardzo popularnego na przełomie X I X i X X w . wśród nie2 8 29 30 31 z Pierścca (pow. Cieszyn), zebrane w czasie badań terenowych w 1956 r. Archiwum Etnograficzne Muzeum Górnoślą­ skiego w Bytomiu. Wypowiedzi ankietowe: Gertrudy Ciepy, ur. 1896, Agnieszki Waliczek, ur. 1903, z Bojszów Nowych, Marii Piesór, lat 74, z Goczałkowic, Anieli Bazgiel, lat 42, ze Studzionki (pow. Pszczyna) i informatorek z Podlesia (pow. Tychy). A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 46, 57—58; St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych, 1954, s. 58 i 47 oraz mapa na s. 17. 28 29 30 �mieckich kolonistów np. w Hołdunowie (pow. Pszczy­ na) i Szywaldzie (pow. Gliwice) , który to ścieg zyskiwał coraz więcej zwolenników i poza tymi wsiami. Wśród eksponatów Muzeum Etnograficznego w Krakowie pochodzących ze Śląska Cieszyńskiego znaj­ duje się jedyny tego rodzaju przykład kabotka ze wsi Ogrodzona (pow. Cieszyn), który — poza haftem bia­ łym, zdobiącym prawą połę przodu i przyramki, oraz poza haftem kolorowym wokół szyi, wykonanym ście­ giem płaskim — ma wyszyte „lemce" przy rękawach właśnie wspomnianym krzyżykiem zwykłym-prostym (ił. 16) . Niestety brak jest bliższych danych co do okoliczności i czasu jego powstania. Można jednak przypuszczać, że pochodzi on z lat międzywojennych, na co wskazuje dobry stan zachowania, sama techni­ ka i sposób wyszycia. Ś c i e g k r z y ż y k o w y z w y k ł y - p r o s t y jest zatem jeszcze jedną znaną i używaną odmianą tech­ niczną. Wykonuje się go przez wbijanie igły pionowo stale w tym samym poziomie, odliczając niezmiennie Jednakową ilość nitek tkaniny oraz tworząc jednokie­ runkowe skośne półkrzyżyki. Potem powracając tym samym rzędem w przeciwnym kierunku robi się skos drugi, również pionowymi i niezmiennymi wkłuciami igły. Trzeba pamiętać przy tym, że igłę wkłuwa się zawsze w miejscach, gdzie mają wypaść prawe lub lewe końce krzyżyka. Dzięki takim manipulacjom — nitki przekreślają się tylko raz pośrodku, a po spod­ niej stronie tkaniny powstają proste, pionowe, pod­ wójne ścieżki, równoległe do siebie. Gdy krzyżyki powtarza się w kilku rzędach nad sobą, wówczas lewa strona roboty wygląda niemal identycznie jak przy krzyżykach warkoczykowych, tzn. w postaci piono­ wych, równoległych linii składających się z krótkich, podwójnych ścieżków (il. 17). 32 33 Na podstawie badań terenowych i dokumentacji muzealnej okazuje się, że ścieg krzyżykowy zwykłyprosty występuje tylko w nielicznych haftach, i to przeważnie z tych rejonów, gdzie brak jakiegokolwiek śladu tradycji techniki krzyżykowej. Poza przykła­ dami przytoczonymi już z południowych terenów 3 1 Hanna Kronberger-Frentzen, Deutsche Stick­ muster, Hamburg; Siegfried Lehmann, Nieder sächsi­ sche Stickmustertücher, Hannower 1936; Wilhelm Pessler, Deutsche Volkskunst — Niedersachsen. Por. A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 57—58. Eksponat 24037/MEK. Górzanie — grupa etniczna zamieszkująca prze­ mysłowy obszar Śląska oraz najbliszą okolicę. Materiały zebrane w latach od 1956 do 1960 drogą wywiadów i odpowiedzi ankietowych u Rozalii Alcer, lat 45, i Marii Wyroby, ur. 1900, z Dąbrówki Wielkiej; grupy czterech osób z Lasowic; Albertyny Boncol, lat 64, i Zofii Szołtysik, lat 67, z Radzionko­ wa; Pawła Gołkowskiego, ur. 1903, ze Strzybnicy (pow. Tarnowskie Góry); u Teresy Polczyk, ur. 1880, z Łubia, Anny Kowal, lat 60, z Ostropy, Józefy Paź­ dzior, lat 88, z Sierot, Otylii Szewior, lat 60, z Wie­ lowsi (pow. Gliwice), u Pauliny Bisku, lat 60, Joanny Stanoszek, lat 80, Pauliny Kabica, ur. 1883, Pauliny Porada, lat 75, z Chocianowie (pow. Olesno); u Emmy Langer, ur. 1881, Jadwigi Kuka, lat 75, z Popielowa (pow. Opole); u grupy kilku kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz). 32 33 34 35 Śląska, znaleźć je można również w stroju grupy górzan . Jeszcze dziś miejscowe kobiety w letnie po­ południa niedzielne lub wychodząc do miasta po zakupy noszą płócienne (z płótna fabrycznego), białe jakie, wyszyte krzyżykiem zwykłym-prostym na brze­ gach przodów i dolnych krawędziach oraz na końcach rękawów. Ścieg ten, w przeciwieństwie do tradycyj­ nego, wykonanego na samodziałowym płótnie o wy­ raźnym splocie, nie jest równy i gęsto kładziony je­ den przy drugim; krzyżyki są dość duże, nierówno­ miernie odliczane i składają się na ornament wyszyty bezpośrednio, a nie wydobyty z tła. Tego rodzaju hafty znane są z Dąbrówki Wielkiej, Radzionkowa, Strzybnicy, Lasowic (pow. Tarnowskie Góry), w Łubiu, Osłriopie, Sierotach, Wielowsi (pow. Gliwice), Chocianowicaich (pow. Olesno), w Siołkowicach .Starych (pow. Opole) oraz w Starej Kuźni (ipow. Racibórz) . 34 35 Ściegu krzyżykowego zwykłego-prostego używano także do zdobienia poszewek, serwet, nakryć oraz różnych makatek rozpowszechnianych na Śląsku pod wpływem jarmarcznej tandety, szczególnie w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej. Poza tym nie znany jest żaden przykład — ani z ma­ teriałów archiwalnych, ani z tradycji ustnej, ani też z okazów muzealnych — który by świadczył, iż w stroju grupy górzan wyszywano wspomnianym ście­ giem inne jeszcze jego części, jak kabotki, chusty, czy też odzież męską. Warto podkreślić, że w niektórych wypadkach, gdy splot płótna był niewyraźny, dla za­ chowania w ornamencie linii geometrycznych stoso­ wano kanwę. Przyszywano ją lekko do krawędzi da­ nej tkaniny i krzyżykami wyszywano bezpośrednio na niej, przeprowadzając igłę równocześnie przez kanwę i przez tkaninę. Po wyhaftowaniu kanwę wy­ pruwano. Tego rodzaju pomocy technicznej wiejskie kobiety nie znały dotąd z przekazów tradycji; prze­ jęły ją zatem wraz z nowymi sposobami hafciarskimi. W grupie ściegów używanych w tym rejonie, a co do których nie ma również żadnych wzmianek i h i ­ storycznych materiałów, należy wymienić jeszcze je­ den — podręczniki hafciarskie określają go mianem: z a k o p i a ń s k i . Inna nazwa ludowa nie jest znana. 11. 25. Wzornik haftowany krzyżykiem dratowym. Śląsk Opolski. zwykłym-kwa- �Wykonuje się go przez poziome wkluwanie igły i przeciąganie jej na zewnątrz raz górą, raz tiołem przy końcach tworzonego skrzyżowania, przy czym wbija się ją po przekątni poprzedzającego ją ramie­ nia krzyżyka. Poszczególne ścieżki nie zazębiają się o siebie, przez co między skrzyżowaniami powstają niewielkie luki. Po lewej stronie natomiast nitki ukła­ dają się w równe rzędy poziomych, naprzemianległych ścieżków biegnących w odstępach. Wielkość ściegów jest dowolna, tak jak dowolny jest ich sposób nakła­ dania, tzn. bardziej zgęszczony lub luźniejszy (il. 20). Ściegu zakopiańskiego używano jedynie w stroju męskim grupy górzan do zdobienia niewielkiego pro­ stokąta zamykającego rozcięcie w tyle kamizeli lub „bruclika" (il. 19). A zatem, nakładano na tkaninę o niewyraźnym splocie płótna, bez odliczania nitek, tzn. tak jak inne ściegi dowolne — nie liczone. Jeśli więc za kryterium podziału wszystkich ściegów przyj­ muje się zasadę odliczania nitek tkaniny, t j . kiero­ wania się przy haftowaniu jej strukturą, to trzeba zaznaczyć, że ścieg zakopiański, nakładany dowolnie, nie wchodzi w skład typowych ściegów krzyżykowych. Nawet wiejskie hafciarki i inni ludowi informatorzy nie uważają go za ścieg krzyżykowy w ścisłym tego słowa znaczeniu i w tej grupie wcale go nie wymie­ niają. Przy klasyfikacji jednak ściegów, kierując się przede wszystkim ich właściwościami technicznymi, czyli — w wypadku ściegów krzyżykowych — zasadą skrzyżowania nitek, nieuwzględnianie na tym miej­ scu ściegu zakopiańskiego byłoby błędem. W śląskim stroju ludowym, którego współczesna forma wykształ­ ciła się pod koniec ubiegłego wieku, zajął on zniko­ me miejsce. Z fotografii i eksponatów zachowanych w zbio­ rach Muzeów Górnośląskiego w Bytomiu i Śląska Opolskiego w Opolu okazuje się, że hafty krzyżyko­ we w strojach górzańskich i opolskich odgrywały w ogóle niewielką rolę; stanowiły raczej uzupełnie­ nie innych tego rodzaju ozdób. Tak np. na przyramkach, jak i na mankietach kabotków opolskich — obok centralnego haftu wykonanego przede wszystkim ściegiem płaskim, a wypełniającego niemal całkowicie wspomniane płaszczyzny — wzdłuż zewnętrznych ich brzegów biegną jedynie pojedyncze paski wyszyte ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym. Krzyżyki są dość duże, nie liczone, pokrywają bowiem po­ wierzchnię płótna bawełnianego produkcji fabrycznej o gęstym splocie, z którego właśnie uszyte są wspom­ niane kabotki. Okazy takie znane są ze wsi Kom­ prachcice i Dobrzeń Wielki (pow. Opole) . : 36 Czasami zdarza się, że krzyżykami wyszyte są nawet pewne drobne elementy, jak to widać na przykładzie mankietu kabotka pochodzącego z po­ wiatu Opole (z miejscowości bliżej nie określonej) (il. 22) lub z Dobrzenia Wielkiego (egzemplarz taki 37 36 Eksponaty Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Przykład znany z fotografii, wyszyty ściegiem płaskim i krzyżykowym bawełną jasnoniebieską (?) pochodzi z powiatu Opole, Archiwum Fotograficzne IS PAN, Warszawa, negatyw 903. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 911. 37 38 92 znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego). Ten ostatni, w postaci kabotka, ma haft rozmieszczo­ ny między dwoma rzędami podwójnych zakładek; krzyżyki zwykłe-proste są duże, nierówne, kładzione niezależnie od splotu fabrycznego płótna. Ich lewa strona tworzy plątaninę nitek, t j . pojedynczych ścież­ ków układających się bądź pod kątem prostym, bądź też poziomo. Widać, że wykonane zostały dowolnie, pojedynczo i w takim układzie, jak tego wymagał ornament (il. 21). Zastosowanie krzyżyków zwykłych widać także na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego, bo­ gato haftowanej ściegiem płaskim, która tylko pewien element, t j . znak IHS, ma wyszyty krzyżykiem nie liczonym. Podobnie wykonane są pojedyncze rzędy krzyżyków tworzące kwadratowe obramowanie całego haftu, który wypełnia tył czepka, pochodzącego rów­ nież z tej samej miejscowości (il. 23). 38 39 Równie rzadko spotykane są hafty wykonane inną jeszcze odmianą ściegu krzyżykowego zwykłego, która znana jest przede wszystkim z wzornika w postaci prostokątnego kawałka kanwy. Widać na nim — oprócz pojedynczych, drobnych elementów, obramo­ wanych pasem motywów wolutowych — rozmiesz­ czone w poziomych rzędach poszczególne litery alfa­ betu i liczby oraz napis „Anna Stokłossa Im Jahre 1880" . Krzyżyki na nim są nieduże, na dwie nitki, równe, gęste (il. 25); lewa ich strona tworzy przyle­ gające do siebie drobne kwadraciki, bądź — w nie­ których miejscach — pionowe, podwójne, równoległe ścieżki, jak w hafcie na rękawach opisanego już ka­ botka z Dobrzenia Wielkiego. Jest to tzw. ś c i e g krzyżykowy zwykły — kwadratowy ', który wykonuje się w ten sposób, iż wbija się igłę raz poziomo, raz pionowo, formując to jedno, to drugie skrzyżowanie. Jeśli nitkę wyprowadza się z punktu dolnego, wówczas tworząc skrzyżowanie w prawym kierunku, igłę wbija się poziomo w dwa punkty gór­ ne, przy czym punkt wyjściowy igły znajduje się w linii pionowej nad punktem wyjściowym nitki. Następnie, tworząc skrzyżowanie lewe, wbija się igłę pionowo, przekłuwając od dołu ku górze, prostopadle do górnego brzegu skrzyżowania poprzedniego. W ten sposób punkt wyjściowy dla nowego krzyżyka znaj­ duje się teraz w górze. Można więc dalej prowadzić krzyżyki w kierunku albo poziomym, albo pionowym. W każdym jednak razie, dzięki takim manipulacjom, po stronie lewej tkaniny uzyskuje się drobne ścieżki, które układają się w tzw. cygańską drogę, czyli meander (il. 24), co łatwo rozpoznać na wspomnia­ nym okazie wzornika. Egzemplarz ten w niczym jed­ nak nie nawiązuje do tradycji. Być może, jest to właśnie dowód umiejętności technicznych i koncepcji ornamentowych wyniesionych ze szkoły lub jakiegoś klasztoru, za czym przemawiałyby także poszczególne 40 4 39 w Bytomiu 40 w Bytomiu 41 ani w pod­ podają na­ Eksponaty Muzeum Górnośląskiego Et. 905 i Et. 1265. Eksponat Muzeum Górnośląskiego Et. 1035. Nazwa nie spotykana ani u ludu, ręcznikach hafciarskich; podręczniki nie wet sposobu wykonania tego ściegu. �I I . 26. Haft ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym na „chustce pod ołtarz". Dobrzeń Wielki, pow. Opole. 42 motywy oraz fakt niewystępowania tej techniki na starszych kabotkach, chustkach i czepkach. Przykładem ściegu, nie mającego jakiegokolwiek potwierdzenia w twórczości ludowej jest także okaz innego starego wzornika, przechowywany w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu oraz podobny z Wójtowej Wsi (pow. Gliwice) , publikowany przez Józefa Ligęzę. Ich proweniencja, jak również czas powstania są nieznane, lecz na podstawie analogii z usilnie niegdyś propagowanymi w całej Europie niemieckimi wzornikami z końca X V I I I i z X I X w. sądzić można, iż tam właśnie tkwi ich źródło . Wspomniany oryginał muzealny, bardzo zniszczony i pocięty przez mole, przedstawia zbiór rozmaitych motywów typu realistycznego, które wykonane zo­ stały na wełnianej tkaninie o splocie płótna, w ko­ lorze szarawo-białym, cienkimi nićmi wełnianymi o wyblakłych różnych barwach, nie określonym ście­ giem krzyżykowym . Z wzorników takich korzystali przede wszystkim hafciarze miejscy, klasztory, szkoły, toteż za ich pośrednictwem mogły się one dostać do rąk ludu. 43 44 45 46 W procesie rozpowszechniania się haiflJw, a tym samym i niektórych ściegów, oprócz przekazów tra­ dycji, której ślady, jak w wypadku dwustronnego 42 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1035. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 2168 z pow. Gliwice. Józef Ligęza, Lud, Śląsk, ziemia i ludzie, Kato­ wice—Wrocław 1948, s. 178. H. Kronberger-Frentzen, op. c i t ; S. Lehman, op. cit.; W. Pessler, op. cit. Na podstawie jednego, bardzo zniszczonego za­ bytku trudno rozpoznać techniczną stronę ściegu. Krzyżyki wykonane są z kilku ścieżków; po ze­ wnętrznej stronie wyglądają jak zwykłe, tylko z pod­ wójnych nitek. Lewa ich strona tworzy gęstą pląta­ ninę nitek w układzie pionowym, poziomym, skośnym lub promienistym. Informatorka Teresa Czepczor, lat 69, z Jawo­ rzynki, pow. Cieszyn, w 1961 roku powiadała, że 43 44 45 48 47 ściegu krzyżykowego, udało się stwierdzić pod koniec X V I I w., niemałą rolę odegrało właśnie nauczanie robót ręcznych. W szkołach weszło ono w życie wprawdzie dość późno, ale do dziś wiele informatorek w średnim wieku podaje, iż swe umiejętności hafciarskie zdobyły lub rozwinęły tą właśnie drogą. Nietrudno w to uwierzyć, albowiem w ostatniej ćwierci X I X w. zaczęto wprowadzać na Śląsku w szkołach powszechnych naukę robót ręcznych i gos­ podarstwa domowego. Tym sposobem na lekcjach uczono dziewczęta, oprócz gotowania i szycia, także haftowania . Te same umiejętności, znacznie wzbo­ gacone, wynosiły również córki zamożniejszych wieś­ niaków ze szkół i kursów prowadzonych w klaszto­ rach, z których mogły korzystać dzięki lepszym wa­ runkom materialnym. Szkoły takie znajdowały się w niektórych wsiach, w pobliskich miasteczkach i miastach, i prowadzone były przeważnie przez sio­ stry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. w Cieszy­ nie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także w Kujakowicach i Popielowie na Śląsku Opolskim . Wiele starszych kobiet wspomina, że tą właśnie drogą nauczyły się różnych technik i wzorów, przy czym jako jeden z podstawowych wy­ mieniają ścieg krzyżykowy . 47 43 49 wyszywać uczyły się dziewczęta od matek lub jedna od drugiej przy pasaniu. Tak było np. za czasów młodości jej matki. „A my to sie we szkole uczyli". To samo potwierdziła Janina Bury, lat 42, z Jawo­ rzynki oraz inne kobiety w średnim wieku podkreśla­ jąc, że teraz żadna z młodych nie chce już wyszywać. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cie­ szyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 11, 12; taż, O opolskich haftach ludowych, „Kwartalnik Opolski", 1959, nr 4, s. 137. Na podstawie wywiadów w latach 1956—1959 z dwiema informatorkami w wieku ok. 50 lat z Pod­ lesia (pow. Pszczyna), z Anną Kowal, lat 60, z Ostropy (pow. Gliwice), z Emmą Langer, ur. 1881, z Siołkowic Starych (pow. Opole), z grupą kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz) i z Lasowic (pow. Tarnowskie Góry). 48 4S 93 �Wszystkie podane tutaj ściegi, bez względu na swój techniczny charakter — z wyjątkiem dwustron­ nego ściegu krzyżykowego, którym obecnie ludowe hafciarki nie potrafią się już posługiwać — nie na­ stręczały szczególnych trudności przy wykonywaniu, należą bowiem do prostych ściegów. Jedyny kłopot, zwłaszcza dla początkujących, mogło sprawiać równe odliczanie nitek osnowy i wątku zahaftowywanej tka­ niny oraz umiejętne przeliczanie krzyżyków na od­ powiedni ornament. Kiedy jednak haftująca nabrała wprawy w robocie, nie musiała się już nad nią spe­ cjalnie zastanawiać. Podkreślają to wyraźnie wszyst­ kie hafciarki, a jedna z nich, Teresa Czepczor z Ja­ worzynki, starsza kobieta, wyraziła to słowami: „gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby groł". Egzemplarze opolskich i górzańskich haftów krzy­ żykowych pod względem techniki nie przypominają w niczym ściegów znanych na południu Śląska, tzn. ani krzyżyka dwustronnego, ani krzyżyka warkoczykowego. Są to po prostu hafty wykonane zwykłym ściegiem krzyżykowym, który występuje tu w dwu odmianach (zwykły-prosty i zwykły-kwadratowy). Ich zasięg jest dość szeroki, bo poza Opolskiem, Gliwickiem i Tarnogórskiem obejmuje — co potwierdzają nowsze materiały — także Podbeskidzie i Beskid. Ta pewnego rodzaju zwartość zasięgu może stanowić jeden z argumentów przemawiających za jego now­ szym pochodzeniem. Potwierdza to zresztą i inny ma­ teriał — krótka wzmianka Lucjana Malinowskiego, datowana przez niego na rok 1869 — 1870, informu­ jąca iż noszone w tym czasie na Opolszczyźnie kabotki były wyszywane . Na pozór lakoniczne to stwierdzenie zdaje się być zupełnie bez znaczenia, gdyż nie wymienia żadnej z technik używanych w tym celu. Pokrywa się ono jednak z dokumentami eksponatowymi i ilustracyjno-archiwalnymi, przy­ toczonymi poprzednio. Skoro wiadomo, że znany obec­ nie tamtejszy strój ludowy, uważany za formę tra­ dycyjną, wykształcił się w drugiej połowie X I X w . , to opisywane hafty nie mogły być starsze, nie ma bo­ wiem na to żadnych innych dowodów. Zważywszy przy tym fakt, że około 1880 r. niemal wszyscy za­ częli ubierać się na modę miejską, drogi, jakimi prze­ dostały się omówione ściegi do warstw chłopskich, są raczej jasne. Rozjaśnia je jeszcze sam sposób wy­ korzystania ściegów: haftowano nimi albo pojedyncze paski brzegowe będące uzupełnieniem centralnego haftu inną techniką, albo też takie motywy, nieliczne zresztą, które zaczerpnięto z wzorników lub innych haftów, jak np. na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego (il. 26). Inaczej rzecz się przedstawia z dwustronnym ście­ giem krzyżykowym i ze ściegiem warkoczykowym. Przykłady ich datujące się z dość odległych czasów, dowodzą, iż są to ściegi bardzo stare, ściegi, których tradycja wykonawcza albo już dawno zaginęła (jak 5C 51 50 W okolicach Opola kobieca „koszula ma rękawy na ramionach haftowane czerwono, niebiesko lub czarno, haft ten zwie się «przyramiąska». Rękawy [...] są zakończone mankietami haftowanymi w taki sam sposób jak przyramiąska", L . Malinowski, Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1887, I I , s. 110. 94 w wypadku krzyżyka dwustronnego), albo też nadal żyje, znajdując zastosowanie w zdobnictwie miejsco­ wego stroju ludowego, bądź też w przedmiotach w y ­ twarzanych na zbyt w mieście. W Muzeum Cieszyń­ skim znajduje się akwarela H. Jastrzembskiego z 1846/47 r., reprodukowana po raz pierwszy przez Dobrowolskich . Widać na niej trzy postacie w stro­ jach, z których dwie pierwsze z prawej strony przed­ stawiają parę cieszyniaków, trzecia zaś — stojącą tyłem góralkę. Z głowy na ramiona, zasłaniając całe plecy, opada jej złożona w trójkątny róg chusta „spuszczowa", na której dolnym narożniku autor zaznaczył czerwonym kolorem haftowany maleńki, trójkątny znaczek. Jest to najstarszy znany dokument ściegu krzyżykowego w ogóle, a krzyżyka dwu­ stronnego w szczególności. Fakt ten potwierdzają również zachowane jeszcze oryginały, które według słów miejscowej ludności można odnieść do pierw­ szych dziesiątków lat ubiegłego wieku, a więc czasu, z którego pochodzi chusta na akwareli Jastrzemb­ skiego 52 Prawdziwą rewelacją stał się ostatnio siedemna­ stowieczny nie inwentaryzowany eksponat zarzucony w bibliotece Muzeum Cieszyńskiego, a znaleziony przypadkowo w 1961 r. Jest to niewielka chustka obrzędowa haftowana kilkoma ściegami, zwłaszcza kwadratowym i płaskim; część środkowa wyhafto­ wana jest zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzy­ żykowym (il. 27). Widać na niej wyraźnie datę 1686 r. oraz nazwę miejscowości — Bobrek . Zabytek ten potwierdza niezbicie znajomość ściegu krzyżykowego znacznie wcześniej, niż to podają wspomniana wyżej akwarela, tradycja ustna i zachowane okazy chust „rożkowych" i „spuszczowych"; rozszerza ponadto zasięg tej techniki, zbliżając ją do miejskiego śro­ dowiska Śląska Cieszyńskiego. Ścieg jest wyraźny, krzyżyki dość duże, przeważnie na pięć nitek i , sto­ sunkowo równo wykonane, tworzą — stosownie do ornamentu — bądź płaszczyznę, bądź też pojedyncze, łączone na skos krzyżyki. Nie są one jednak tak gęsto kładzione jeden obok drugiego, jak to widać na przy­ kładach chust „rożkowych" i „spuszczowych". 53 Znacznie skromniejsze są natomiast materiały źród­ łowe do ściegu krzyżykowego-warkoczykowego. W za­ sadzie wszystkie one są już znane i publikowane oraz wchodzą w skład kolekcji muzealnych. Co do relacji ustnych i pisemnych, to wątpliwości nasuwają na­ wet notatki z podróży Malinowskiego, poczynione przez niego w końcu ubiegłego wieku , które Ma­ licki uważa za pierwszy dokładniejszy opis odzieży górali śląskich. Malinowski bowiem ani słowem nie wspomina o haftach, aczkolwiek na innym miejscu, przedstawiając np. stroje opolskie, wyraźnie o nich pisze. Zastanawiający więc wydaje się fakt, dlaczego w stroju góralskim pominął tak ważny szczegół. Trud­ no tu jednak snuć jakieś domysły. Nie ma zresztą 54 51 St. Bronicz, Siołkowicki strój ludowy, „Etno­ grafia Polska", I , s. 221—225. A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 25. Bobrek była to wieś, dziś dzielnica Cieszyna, leżąca na południowy wschód od miasta. L. Malinowski, op. cit., s. 11—112. 52 53 54 �II. 27. XVII-wieczna chusta haftowana zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzyżykowym. Cieszyn-Bobrek. II. 28. Haft krzyżykiem warkoczykowym na wczesno­ średniowiecznym trzewiku skórzanym. Opole-Ostrówek. żadnych wątpliwości, że hafty krzyżykowe istniały już w tych czasach, znamy przecież zachowane okazy oraz wiarygodne materiały publikowane w niewiele lat później np. przez Bogumiła Hoffa. W pracy z 1888 r. podaje on barwne ilustracje, na których czerwonym kolorem zaznaczono „lemce" i „obójki" u kabotków góralek wiślańskich . Ze wzmianki do­ wiadujemy się również, że omawiany ścieg używany był także przez mieszkańców Wisły. Jeszcze dziś star­ sze kobiety wiślańskie powiadają , że około 70 lat temu męskie koszule i kabotki były z kolorowymi, krzyżykowymi wyszyciami. Zaniechali ich „za starej Polski", t j . w latach międzywojennych. Proces zaniku haftów warkoczykowych przebiegał na różnych terenach w różnym czasie. Tak np. w re­ jonie podgórskim, jak stwierdzają stai^jjgJ.udzie, prze­ stano ich używać już w „czasach austriackich", tzn. jeszcze przed I wojną światową . Tymczasem dla historii ściegu krzyżykowego warkoczykowego oraz dla potwierdzenia od jak dawna był znany i używany niesłychanie ważne okazały się materiały wykopaliskowe, na jakie natrafiono w cza­ sie badań archeologicznych w Opolu na Ostrówku . Znaleziono tam mianowicie w warstwach datowanych na koniec X I i początek X I I w. egzemplarze skórza­ nych trzewików, które na swej przedniej części za­ chowały wyraźne ślady haftów (il. 28). Niektóre z nich (konkretnie znane są trzy przykłady) wykonane są właśnie ściegiem krzyżykowym o wyraźnym, gęstym splocie, charakterystycznym dla krzyżyka warkoczy55 56 57 53 55 L. Malicki, op. cit., s. 11—112; B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, tab. I i I I nlb, oraz s. 45: „U kaba ek rąbki, około szyi buojki (!) i przy ramionach «lemieszki» są wyhaftowane czerwonymi nićmi [...]". Wywiady w 1956 r. z Anną Burawową, lat 50, i Ewą Nogowczyk, lat 59 oraz z Ewą Cieślar i Agniesz­ ką Michalską, lat ok. 30, a także z innymi starszymi kobietami z Wisły (pow. Cieszyn). Anna Lipowczan, lat 73, z Goleszowa (pow. + 56 57 kowego. Po dokładnej analizie nie może być żadnej wątpliwości, że jest to wspomniany typ ściegu. Zasto­ sowano go do dość nikłego haftu, jaki tworzą jeden lub dwa poziome rzędy krzyżyków wykonanych weł­ nianą nicią w kolorze żółtawo-brązowym, przepro­ wadzoną albo na wylot skóry, albo też tylko przez jej liczko. Pojedyncze ściegi nie oddzielają się od siebie, lecz — podobnie jak współczesne beskidzkie — tworzą nierozerwalny, gęsty pas. Krzyżyki są stosun­ kowo równej wielkości i drobne, na okazie zaś, gdzie występują w dwu rzędach, widać, że nachylone są w dwu różnych kierunkach, tzn. wykonano je przez prowadzenie nici od prawej strony ku lewej, a potem z powrotem, w rzędzie drugim, od lewej strony ku prawej, lub odwrotnie, czyli nie tak, jak to prakty­ kuje się współcześnie, haftując zawsze z prawej stro­ ny ku lewej i urywając nić na końcu każdego rzędu. Niestety, poza wymienionymi fragmentami haftowa­ nych skórzanych trzewików nie znane są żadne inne współczesne lub późniejsze przykłady wyszyć wyko­ nanych ściegiem krzyżykowym warkoczykowym, to­ też ślad jego ginie potem i pojawia się dopiero w X I X w. Podobnie zresztą brak jakiejkolwiek historycznej ciągłości między omówionymi haftami krzyżykiem dwustronnym z końca X V I I w., a znanymi z X I X i początku bieżącego wieku. Dla uzupełnienia materiału ilustrującego stan tech­ niki krzyżykowej na terenie całego Śląska, warto na koniec zaznaczyć, że współcześnie spotkać można na Cieszyn) tak wspominała w 1959 r.: „Kabotki szyli wdycki krziżiczkami, jedwabiem białym, czarnym, różowym, na lemieczkach, a przodki były gładki. Okruża, tacie jeśli wyszyli, a dali koronkę ku tymu, to było już szumne, straszna pycha. Matka umiała tak wyszywać, ale mnie nie wyuczyli, bo prawiła, że moda sie nie wróci. I tak było do wojny, do czternastego roku". Materiały z Zakładu Archeologii Polskiej we Wrocławiu. 38 95 �tej jednakże mieści się już wszystko, a więc określa ona zarówno ścieg krzyżykowy jak i pozostałe od­ miany ściegu krzyżykowego zwykłego. Nawet jeśli mowa o krzyżyku dwustronnym, nie zawsze określają go jako „podwójny". Nic dziwnego więc, że ogólni­ kowe nazewnictwo, które określa tylko typ techniki, doprowadziło wielu badaczy do niewłaściwego wysu­ wania wniosków i błędnej interpretacji materiału. Tymczasem w świetle szczegółowszych badań okazuje się, że materiał ten jest bardzo zróżnicowany zarówno co do strony technicznej jak i zasięgu poszczególnych ściegów. Obok ściegów poświadczonych dawnymi dokumen­ tami są i inne, znacznie młodsze. Najstarszy, którym okazuje się ścieg warkoczykowy, wiąże się zasadni­ czo z dwoma ośrodkami: pierwotnym, wczesnośred­ niowiecznym — opolskim, i dziewiętnastowiecznym, a może i wcześniejszym — beskidzkim. Współczesne Jak z powyższego przeglądu wynika, na terenie całego Śląska występują trzy rodzaje ściegów krzy­ opracowania czeskie wskazują, że rozprzestrzenia się on i pöza południowe granice naszego k r a j u , nie żykowych: krzyżyk dwustronny, krzyżyk warkoczywychodząc jednak z obs-zaru górskiego. kowy i krzyżyki zwykłe, a ponadto bliżej nieokreślo­ na odmiana krzyżyka, znana tylko z wzorników. Podobne powiązania widać również w haftach Ściegi krzyżykowe zwykłe występują w kilku od­ krzyżykiem dwustronnym , „godkiem" i „kurzą stop­ mianach w postaci: „godka", „kurzej stopki", krzyży­ ką". Krzyżyki zwykłe natomiast, o tradycjach no­ ka zwykłego-prostego i zwykłego-kwadratowego. Nie wych, korelują z tymi, które popularyzowały X V I I I udało się jednak stwierdzić, aby w gwarze ludowej — i XIX-wieczne wzorniki niemieckie, co potwierdza poza „godkiem", „kurzą stopką" i krzyżykiem „pod­ często używana przez lud górnośląski nazwa „Kreutz­ wójnym" — miały one jakieś specjalne nazwy. stich". Owszem, technikę krzyżykową wyraźnie odróżniają W wyniku zanotowanych tu spostrzeżeń oraz przy­ od innych i od razu każda z kobiet (nie tylko haftoczonych materiałów szczegółowych wypada na ko­ ciarek) wie dokładnie, o co chodzi. Na terenie Śląska niec zauważyć, że dalsze badania tej oraz innych przemysłowego i Opolskiego określają go z niemiec­ jeszcze technik hafciarskich mogą rzucić światło nie ka „Kreutzstieckerei" lub „Kreutzstich", na Śląsku tylko na proweniencję, ale i na historyczną genezę Cieszyńskim jako „szicie krziżiczkami". W nazwie haftu ludowego w Polsce. Dolnym Śląsku (np. w powiatach Kamienna Góra, Wołów i Lwówek) lniane koszule i fartuchy oraz poszewki i ręczniki haftowane ściegiem krzyży­ kowym zwykłym-prostym. Są to wytwory repatrian­ tów ze wschodu, pochodzących z okolic Stanisławo­ wa, Tarnopola, Pińska, powstałe w latach między­ wojennych na wspomnianych terenach i przewiezione tutaj przez nich razem z całym dobytkiem . Nie wiążą się one bezpośrednio z haftami śląskimi tego typu, zwłaszcza Śląska Dolnego, gdzie technika krzy­ żykowa nie była znana w twórczości ludowej. Pod­ kreślić jednak trzeba fakt, że wykonane są w ten sam sposób jak opolskie czy inne z południowych obszarów Śląska (krzyżyki są na dwie lub trzy nitki, a lewa ich strona tworzy równoległe, podwójne ścież­ ki powtarzające się rzędami w równych odstępach jeden nad drugim). 59 60 el 59 Na podstawie eksponatów Muzeum Etnograficz­ nego we Wrocławiu, a pochodzących z lat trzy­ dziestych bieżącego wieku, z zakupów w ostatnich latach. Drahomira Stranska, Lidoue kroje v Ceskoslovensku, dii I , s. 104—105; Kriżikova vyśivka 60 Fot. S. v slovenskej lüdovej umeleckej vyrobe, Bratislava 1959, s. 2; V. Prażak, Slovenske Udowe vysivky, Brati­ slava 1935, s. 167, 202—205—198; Sona Kovacevićova, L'udovy odev v Hornom Liptoue, Bratislava 1955, s. 56. Jifina Kralova, op. cit., s. 104—106. Deptuszewski. 81 Rys. autorka, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/815ce331454462a27cff55e9eb75a065.pdf 52cdee3a00fa2c192c181a368a0db845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1983 Title A name given to the resource The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.101-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS RESEARCH IN POLISH ETHNOLOGY OF BARBARA BAZIELICH Institute of Ethnology Wrocław University THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND Poland is one of the few European countries whose extensive ethnographic literature does not contain any monograph or even an album devoted to regional costumes. Folders with colorful largescale photographs, published in 1841, 1855, and 1954 (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) as limited editions are almost inaccessible nowadays. At present, one often finds that no papers on this topic appear at all, and even the volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] are not published any more (Kantor, 1982, p. 26). This gap may be filled by papers that have been written and are currently in press (Karwieka, Gadomski, Bazielich), yet the editing process each year becomes longer and longer. It would be, therefore, a mistake to think that the question of peasants' clothing, (commonly called a folk costume or a regional costume) 1, is no longer the subject of inquiry and dissertations. Among those interested in this subject are not only ethnographers, but also historians (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historians of material culture (Kowecka, 1978), art historians (Bartkiewicz, 1979; Żygulski, 1974), costumologists and theatrologists (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... [Theatre Costumes ... ], 1952) as well as folklorists 2. While some of these discipline treat peasants' clothing in a marginal way, others, in particular historians and historians of material culture, view it as a binding element in the national culture. For many reasons, therefore, it is of great importance to acknowledge such publicatins as well as studies written by historians of art on fashion and the history of clothing, even though the 1 Further in the paper such expressions as folk costume, peasant's costume, or regional clothing will be used interchangeably, yet always to designate a decorative, festive type of wear in opposition to clothing understood as commonplace, everyday clothes. Here, we do not aim at defining these terms, as it is not the subject of this paper. An attemptat definition was given by Irena Turnau, 1977. 2 As an example, we can give a series of publications about the folklore of particular regions, published by Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury [Central Institute of Methodology of Dissemination of Culture] in Warsaw. They cover songs, dance, customs, and costumes. �102 aforementioned publications are completely ignored by ethnographers and folk specialists writing about folk costumes. Even though the achievement of the folk culture scholars does not include any concise monograph, album or a synthesis of this period, many of them have written and published articles about costumes, as this subject is always valid and popular. In Poland folk costume has been arousing scholarly interest for over two hundred years, and with changing, yet always increasing intensity. There are also many negative evaluation of Polish scholarship of this subject and some regret that so far neither theory nor appropriate research methods have been developed (Kantor, 1982). However when we take into account the points of view of various acedemic disciplines as well as the time period and stages in the development of the interest in folk clothing, such severe criticism would seem unjustified. The existing literature of folk costume not only describes the forms and ornamentation of costumes, the ways of making them, the materials, functions, genesis, history, archaisms, regional variations, and specific character, changes in time and long-term duration as well as the problem of fashion and conditions, but also discuss the question of iconography and try to grasp the influence of the clothing of noblemen and townsmen on the Polish folk costume. These issues are discussed in papers published either in journals 3 or popular magazines 4, or - in the case of characteristics of specific folk costumes - in monographs of some regions (Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], 1960; Nad rzeką Ropą [On the Ropa River], 1965; Ziemia Myślenicka [The Region of Myślenice], 1971), as separate publications (Świeży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988) or chapters in papers concerning folk culture and art (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś- Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988) of which, due their numbers we can mention only a few. Among all those publications we should distinguish Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] prepared by different authors and published by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [The Polish Ethnological Society] in separate volumes as monographs of regional variations of the costumes. Since 1949 there have appeared 32 fascicles5, the last of which was 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", "Etnografia Polska", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", annual sets issued by some museums. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowany Kuryera Codziennego, and others. 5 Subsequent volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych are devoted to: costumes of the Szczawnica mountaineers, of the Lower Silesia (Pogórze), regions of Rzeszów, Szamotu/y, and �103 submitted for publication in 19946. Each fascicle, in addition to detailed data on the history, distribution, and the forms of particular pieces of ladies' and men's dress, also contains data about the ornamentation of clothing, fabrics, and makers. Although in a sense the last three topics constitute separate sections of literature and because of their specific subject matter are discussed in separate publications (Halt i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornamentation of Folk Costume], 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego [Folk Costume and Fabric of the Płock Mazovia], 1972), they are directly related to costume and thus should be taken into account. A review of all publications can be found in bibliographies published both before and after World War II (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) and in references in some publications (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). Bibliography has been continuously updated by a branch of the Polish Ethnological Society - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej [The Center of Ethnographic Information and Documentation] in Łódź 7. It should be emphasized that in the postwar years the number of publications about folk dress and costumes has considerably increased and is still growing. In this respect much credit should go to the workers of museums, in particular to ethnographic museums who have no only collected, stored, conserved and documented this type of articles, but also have conducted research, published the results of their investigations, put up exhibitions, and ha ve written folders and guide-books for the exhibitions and catalogues of their collections 8. Almost every museum that has been collecting folk costumes has engaged in some scholarly work of this kind (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, in press). These achievements, however, have in general been ignored by authors who try to summarize the current research on folk costume in Poland, thus the picture they present is usually incomplete and inaccurate. This, in turn, often leads some scholars complain about the ineffectiveness of scholarship, in particular of Polish ethnography, in this specific field of folk culture. There have been several attempts evaluating Krzczonowo Region, the Kurpie district (Puszcza Biała), regions of Łowicz, Dzierżacki, Kujawy, Spisz, Piotrków, Pszczyna, Pyrzyce, Łańcut, Opoczno, Lubusz, Silesian Highlands, Zagórze, Sandomierz, Biłgoraj ~ Tarnogród region, Podlesie, Kashubian, Sieradz, Warmia, West Cracovians, Puszcza Zielona of Kurpie, Świętokrzyskie Mountains, Orawa, Silesian Lachs, Kołbiel, Kielce, and Limanowa Lachs. 6 Costumes of the Łąck mountaineers - in press. 7 Bibliography of the Center of Ethnographic Information and Documentation of the Polish Ethnological Society in Łódź. 8 Among the museums are: the State Ethnographic Museum in Warsaw, Ethnographic Museum in Cracow, Ethnographic Museum in Toruń, Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź, Regional Museum in Rzeszów, Museum of the Upper Silesia in Bytom, the Silesian Museum in Katowice, Ethnographic Museum-Section of the National Museum in Poznań. �104 the achievements of studies on folk costume in Poland (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Such papers always contained a list of important publications, were often quite critical of existing scholarship and, what is especially important, put the question of folk costume, questions of methodology and the importance and meaning of this walk of the life at the forefront of folk culture (Kantor, 1982). Along with bibliographies, these articles provide valuable information and materials necessary in researching and studying problems related to folk dress and costumes. Another source of and inspiration for new concepts of research and studies are previously published papers that include geographic information, photographs, drawings, archival document extracts, and dictionaries with names and descriptions of pieces of clothing. Some information is also drawn from field studies, questionnaires, and inquiries conducted with makers and users of folk costumes as well as from the preserved original pieces of traditional dress and costumes. Moreover, this is an area where museum collections, either those stored in storage rooms or displayed in exhibitions, etc. are also important scholarly resources. Contemporary researchers have at their disposal a great number of opportunities to comprehensively study the subject of their interest, including many helpful technical means. They also may, by following foreign publications, get insight into the complicated issues relating to various factors, that for centuries, and on vast territories, have had a bearing on the role and development of folk dress and costumes. They may thus become aware of the subsidiary role of other related academic disciplines, such as linguistics, the history of economy, politics, as well as demography, sociology, geography, aesthetics, the history of art, etc. At the time when the interest in folk dress and costumes only started to emerge - which took place, as was already said, over 200 years ago - the results of such interest were manifested quite differently. It should be remembered however, that, in comparison with other European countries, Polish papers devoted to the topic of clothing appeared relatively late. Łukasz Gołębiowski (1773 -1849) was the pioneer whose first paper was issued twice in the 19th century (Gołębiowski, 1831; 1861). This would seem to indicate some demand for this kind of publication. The same author expended folk costumes then modest bibliography with a small book containing information about traditional Polish dress (Gołębiowski, 1863). This period witnessed also the appearance of valuable works of other authors, i.e. Jędrzej Kitowicz who devoted the last chapter of his book to folk customs and clothing (Kitowicz, 1840), Jan Matejko, who undertook an inquiry to study the issue of historic garments and did not disregard the peasants' dress (Matejko, 1860), and Walery Eliasz Radzikowski whose work - as the previous ones (except for Kitowicz's) also containing illustrations of folks costumes - and which had many editions (Radzikowski, 1879 - 1899). Wojciech Gerson was �105 artist who published costumes of Polish folk (Gerson, 1885). Among the works published in the mid- 19th c., the multi-volume editions of the works of Oskar Kolberg (Kolberg, 1865-1910) and Wincenty Pol (1807-1872) constitute a separaty category, where the ethnographic descriptions also included information about folk costumes (Pol, 1966). Also at this time a folder of drawings prepared by Leon Zieńkowicz (Zieńkowicz, 1841) appeared. Among later publications containing materials on dress and costume, of notice are also old Polish encyclopedias by Zygmunt Gloger and Aleksander Bruckner (Gloger, 1900; Bruckner, 1937 - 1939) and the book by Władysław Łoziński, where in the 3rd chapter "Ubiory i splendory" [Dress and Splendor] the issue of folk costume is also discussed (Łoziński, 1907). The above publications point to two other issues relating to the question of folk costume. First, that illustrations, i.e. black-and-white or tinted engravings, and colorful full-page illustrations that are more or less accurate documents play an important role in the literature of this subject; and second, that both the descriptive and pictorial information about folk dress and costumes is interwoven with data concerning higher social classes. This latter fact was primarily recognized by folklore specialists, but was then ignored, until the second half of the 20th century. As far as the deliberate documentation of the phenomena observed in the country, and not pure artistic creation is concerned, it is worth mentioning that the first attempts at describing and showing the appearance of peasants and their dress were already taken in the 18th century, a fact which was discussed in a detailed and critical way in a number of papers (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). This is not a uniquely Polish phenomenon; the value of old iconography as a source of information was also noticed by difTerent authors in other European countries (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). As regards pictorial documents, what comes to the fore is the form of dress, the composition of its particular elements, its colors, ornaments, and even the kinds of fabric, provided that the artist was able to capture all of these elements. Other important factors are: composition of the whole dress and its length, its fullness or slimness, differences in the appearance relative to sex, sometimes also to age, and the circumstances, i.e. whether the wearers were old or young, married or single, if they participated in a wedding or took part in festivals. Illustrations very rarely depicted other situations, such as baptisms, funerals, particular religious holidays, or community events, though some pictures of such events can also be found 9. These pictures sometimes show archaic manners of wearing some clothes or an older method of matching particular pieces. These traditions are totally obscure today and are often not 9 For example, in the paintings ofAxentowicz and Kotsis. �106 even to be found in museum collections. The same applies to some elements or ornamental motifs. The elTect of liberation movements and of the consequent changes in the structure and social position of the peasantry that gradually brought it personal freedom and enfranchisement is that other social classes took an interest in the life of the country inhabitants. From the turn of the 19th c., attention was focused on the way lived and dressed, on their customs and folklore, which was reflected in art and academic studies. By the same token, archetypes and features common to all Slavs were discerned, and in the era of Panslavism the search for commonalities found favorable conditions to develop and thus directed further inquiries and research, which deepened knowledge of folk dress and costumes. Romanticism, on the other hand, prompted a search in the country for heretofor unknown and mysterius themes manifested in rituals, lyrics, stories, beliefs, and various practices that were - as it turned out - closely associated with manners of dressing and the preparation of costumes and dress. Already in 1802, in his project for folk studies Hugo Kołłątaj, inspired by the ideas of the Enlightenment, recommended, among other things, that "we should learn of ... the difference in the garments (of the folk) not only as regards the cut, but even the color, not to overlook any sort of their clothing", and this should cover all "provinces, voivodships, and districts". On the basis of different aspects of folk culture, including that of garments in the first place, it can be said that gradually the objective of research was to capture the regional peculiarities and specific features characteristic of a given territory. The festive attire appeared to be a very distinct manifestation of these specific features which, on the one hand, are the expression of homeliness, and on the other, of differences relative to neighbours both near and far. In compliance with this trend, in his work, Kolberg provided no information about dress, though in some volumes he specified the names of the regions and described some details concerning "the dress" also (Burszta, 1974). Fascination with regionalism, founded on the desire of scholars to search for one's identify and to identify with particular place of origin or living can be detected even today. For a dozen of years it has triggered authors to write more or less comprehensive descriptions and even monographs on particular regIOns. In the beginning such descriptions appeared, often with corresponding pictures, in the 19th or 20th c. magazines such as "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", and then in "Wisła" and "Lud". The second half of the 19th c. witnessed also the appearance of monographs of the folk culture of particular regions or settlements in which much room was devoted to the issue of costumes (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; HolT, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). This kind of publication, �107 practiced until recently (Malicki, 1936, pp. 53 - 61; Zabytki kultury ludowej [Remains of Folk Culture], 1975, pp. 48 - 65), comprises mainly descriptions of festive, ritual, and ceremonial costumes and their particular pieces. Such a perception of folk dress was not impacted by positivist slogans that focused attention of the man of labor and his everyday life in poverty. The development of more comprehensive studies of the question of everyday, occupational dress appears to have been inhibited, among other reasons, by ideas of the Young Poland that emphasized the stability, strength, colorfulness, and picturesqueness of the country and its people. A parallel "discovery" of folk art in which the festive was stressed gave a stimulus to new papers on the ornamentation of clothing: embroidery, jewelry, leatherware, lace, and weaving. Articles on these topics were published mainly in the aforementioned periodicals (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Although at the turn of the centuryand in the beginning of the 20th century different authors noticed other aspects related to clothing, for example, its makers - shoemakers and dressmakers (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), the problem of the maintenance of clothes (Gądzikiewicz, 1926) and fashion (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), these questions have constituted a very small percent against the number of descriptions of the costumes, still perceived in a static unchanging manner. In 1904 Bronisław Malewski wrote a critical analysis of the previously published accounts of folk clothing, indicating, among other problems that of "static presentation of the costumes and even unreliability of some of the used records", yet the critique did not provoke any major response. Scholars accepted standard paradigm, that the peasantries immobility its negative attitude to all changes and illiteracy were the causes of its obscurantism and conservatism, and at the same time for the unchangeability and long duration of some of the products of folk culture, including clothes, and in particular self-made ones. The first monographs of folk costumes in the form of separate volumes were published in the period of 1918-1939 (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz, 1936). Some specifically concerned the ornamentation of folk costume (Seweryn, 1930; Matuszkówna, 1931; Udziela, 1936) and single pieces of clothing (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). The books appeared at the time similar publications on the history of clothing were published (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); in general, however, publications of folk costume missed information about peasants' dress. All the publications were richly illustrated with drawings, color tables, and photographs. In his work Ludowe stroje krakowskie i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], Seweryn Udziela also included patterns of the costumes, undeniably for practical purposes. Beside general introductory information about the people, their settlements, and abodes, on seven �108 illustrations ci la Jan Matejko the author discussed Cracovian "men's clothes for the last five centuries", i.e. from 1400 to 1700, yet took no account of their form and any changes that might possibly have taken place in between. He rather focused on description of all pieces of the costume from the turn of the century first of men's then of women's clothes, taking into consideration their appearance, fabric ornaments, possible changes, and names. On the other hand, in the introduction to this next work, Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], devoted to "the clothing of the Beskid highlanders" he referred to the protocol issued in 1903 by Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności [Anthropological Committee of the Academy of Knowledge] which decided to direct attention to "the picturesque costumes of our people, which before our eyes are vanishing from day to day and yielding to trashy greyness" (Udziela, 1932) and consequently to publish papers covering Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk]. An aftermath of the decision was the publication of two volumes that appeared in 1904 and 1909 (Tetmajer, 1904; 1909) which next to the text contained illustrations and color tables, which he edited. It is characteristic that it was just the "picturesqueness" of folk costume that was brought to the fore. In the beginning, similar publications were of the same character. Nonetheless, Udziela enriched his studyon the clothing of the Beskidy highlanders with historical materials based on archival records. Thus he was able to take into account changes taking place in clothing as well as their makers, fabric, patterns, colors, ornamentations, the age of people wearing them, and, last but not least, the differences among particular groups of highlanders living in the Western Beskidy. This study was not just a search for and emphasis of picturesque ornamentation of clothing, but, in compliance with felt need to save things from oblivion, was an effort to - as faithfully as possible - make documentation of what has remained in the country and what human memory was able to convey. Thus it can be said that Ubiory górali beskidowych, enlivered with color postcards, well-done photographs and examples of some patterns, constitute one of the first exhaustive monographs of costumes of a given ethnic group mainly based on the autors own field studies. Such studies had been earlier undertaken by Kazimierz Moszyński who in 1929 published the first volume of Kultura kidowa Słowian [Folk Culture of the Slavs], one chapter of which was devoted to clothing, giving a comprehensive comparative and genetic analysis of that subject (Moszyński, 1929). Taken up with Slavistic questions, he expanded the subject of his studies, both in terms of the territory and the topic itself. In his work he employed many different methods which for his later followers and students constituted a model they sought to imitate. Since ca. 1920, systematic research on the territory of the former Duchy of Łowicz was conducted by Aniela Chmielińska, a founder of the Museum of the Łowicz Region. Following the guidelines of Adam Fischer, in her book she presented the clothes of the inhabitants of the Łowicz region in �109 the perspective of historical changes and territorial and circumstantial conditions. Chmielińska discussed particular pieces of clothing, ornaments, preferences of the wearers, fashions, and makers (Chmielińska, 1930). In her book there is also some encouragement to observe traditional clothing. A different compendium of knowledge of folk costumes, this time of the Silesian region, is Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski's work published in 1936, Strój. haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship]. Divided into four chapters, their book covers the Silesian highlands, the region of Pszczyna, and the northern part of the voivodship. The fourth part is devoted to the Cieszyn laces. In this book the costumes and their ornaments were discussed in an unconventional manner, with many speculations on the origin, wide analogies, information about chronology as well as indications of some research methods, precisely identified with respect to embroidery (as for example analytical-comparative) yet not on the grounds of the diversity of motifs, but of applied technique, both in the historical and typological perspective. The research material includes data not only from the region of Silesia, but also from other regions of Poland, the territories inhabited by Western Slavs, Hungary, the Balkans, Russia, and Northern Europe, drawn from both folk and elite cultures. As far as embroidery is concerned, the analysis also involves related techniques, such as weaving and tapestry, which also permits establishing a certain chronology of origin and genesis of some types of wear. Such a comprehensive picture is completed with a dictionary of dialectal expressions (vernacularisms), sometimes with their etymology, a long list of weavers and lace makers according to place of residence, and numerous photographs and tables. The number of facts included in this publication, supplemented with appropriate references, is quite imposing. It is also worth emphasizing that this work was the first to indicate the relations between the folk costumes and the wear of other social groups and to take on the subject of the methods of work. The works cited above indicated, that the years after Poland regained its independence were conducive to research and development of knowledge of folk culture which was also manifested in an increasing interest in clothes and regional costumes as well as in the desire to pursue and develop this subject. However, the approaches taken by different authors varied considerably. Some of the authors by illustrations and descriptions tried to produce documents of the observed forms of costumes attributed to a given region or a town, yet most often they took account of the differences generated by varied social situations, functions, changes, and fashions. Others concentrated rather on the archetypes, genesis, chronology, and historical conditioning. They all emphasized the aesthetic features, ornamentation, and picturesqueness of costume. Still other researchers attempted to discerning relationships with the past and the most remote history of the country, or were looking for common or different �110 elements that were indicative of either similarities or differences among the Slavs. Detailed descriptions of the form or recognition of the whole dress of peasants paved the way for a typology of both particular pieces of clothing (Fischer, 1934) and whole costumes. Already in the 18th c. Jędrzej Kitowicz differentiated the costumes of Ruthenian, Cracow, or Mazovian peasants (Kitowicz, 1951, pp. 607 - 610), while in the interwar period, Adam Fischer singled out only two types of Polish costumes, i.e. Wielkopolska-Mazovia and Małopolska (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski recognized four types, i.e. Wielkopolska-Mazovia, Małopolska, Podkarpacie, and Polesie-Belorussia. Also four types were differentiated by Kazimierz Moszyński: Pokucie-SouthPodolia and Eastern Carpathians, Małopolska-Polesie, Silesia-Wielkopolska-Mazovia-Belorussia, and Pomerania with the adjacent part of the Poznań district (Moszyński, 1938). As can easily be inferred, the objective for making the above and other typologies (Seweryn, 1974) was to distinguish properties characteristic of folk costumes of particular regions in Poland as well as to discern any possible relations with folk costumes of the neighboring countries and thus indicate a direction of borrowings and influences. It is really interesting that almost no attention was paid to references to historic costumes of the privileged classes, i.e. townsmen and curtiers, and to what was brought by European fashion. Folk costumes were treated as a unique way of dressing among one group of Poles who were thought to be isolated from the rest of society, much time was to elapse before the issue of the interrelationship between the dress of various strata of society was brought to light (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). This problematic was taken on by a historian, Irena Turnau, who relied on archival and iconographic records. This does not imply, however, that the role of records was not appreciated in the circles of folk researchers (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), yet it was dominated by an increasing interest in social question after the war. The most urgent task was to record all the still existing manifestations of folk costumes and the signs of their functioning that folk memory could recall. This is understandable since the basic source of material for ethnographers are field studies. The immediate impetus to continue studies of folk costumes was provided by the Polish Ethnological Society which issued monographic volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] and by the work of the Sekcja Sztuki Ludowej [Section of Folk Art] of Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Art of the Polish Academy of Sciences] in Warsaw, which sought to catalogue artworks all over the country. To conduct the above initiatives, guidelines and inquiry sheets (Reinfuss, 1950), methodology of a monographic publication on folk costumes (Gajek, 1954) and guidelines for the illustrations for Atlas Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, pp. 806 - 807) were developed. �111 These guidelines were designed not only for the potential researchers, but also for the future authors of similar publications, and as a consequence has brought fruitful results. On the one hand, Atlas Polskich Strojów Ludowych in the subsequent fascicles provided a comprehensive picture of costumes of particular regions, this filling in the "gaps" on the map of Poland, while, on the other hand, in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] numerous articles appeared, among the topics covered being costumes of various district, their elements, fabrics, embroidery, laces, and other decorative techniques as well as funtions. Although Atlas Polskich Strojów Ludowych was criticized by same scholars (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), notwithstanding their opinions it should be emphasized that against the background of European literature on folk art this publication is one of a kind, except for the Lusatian publications considered also a type of an atlas, yet a completely different character and assumptions (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). No single author of a collective monograph would be able to either collect or publish such an amount of materials as came out in the total number of 32 volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych. In their publications, authors respond either to social demand which quite often calls for practical hints about the look of costumes (Manugiewicz, 1951) and the possibility of their reconstruction, or to new questions and challenges set for them by the developing discipline. Thus, the scope of research expands, prompting them to cooperate with other disciplines: linguistics - as regards terminology, etymology, and genesis; history - as regards the confrontation of concrete examples and forms of costume with the period they were used and produced; history of art ~ as regards fashion and analogies to models as well as patterns characteristic of the elite and of the trend observed in art; sociology - as regards mechanisms and patterns dominant in the social structure; history of economy - as regards forms of economic relations and management of resources and consumption (Turnau, 1986); and geography - as regards local natural conditions. Thus expanded area of research furnishes newer and newer subjects (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), which, in turn, entail development - via related disciplines - of new methods of work. The choice of a method depends on the question under investigation and its objective. We can still see almost traditional description of phenomena, their analysis and comparisons, search for a model and standard, historical insight into the changes taking place in time and space (Turnau, 1974; 1991), identification of a regional, sometimes even national character and properties (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976), of differences and similarities. Recently, the focus has been put on social conditioning and differentiation, on everyday, occupational dress (Turnau, 1994), the function of clothes and their role in culture (Kantor, 1982), symbols and a sign code as one of the ways of communication among the wearers of folk clothing and costumes (Kantor, 1979). It is also worth stressing that �112 the vision of the whole issue expands, now presented in the context of the dominant fashion and the manner of wearing observed by other social classes. To sum up, against the background of other European countries, the achievements of Polish scholars, in particular of ethnologists, in the domain of folk clothing and costume does not seem to be inferior. The credit for that should go to different specialists of various interests, to "Polska Sztuka Ludowa", to museums setting up topical editions and exhibitions, as well as to other publications. For over two hundred years researchers have touched different problematic questions, and if they did not thoroughly study them, at least they indicated important issues. They even gained insight into neighboring countries and related ethnic groups (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) in order to learn of and popularize similar or different meanings associated with clothing. Although regional variants have not been perceived everywhere in Poland and still there is neither an album nor a synthetic description of the varieties, the above can be accounted for by the facts that not everywhere the regional specific character has evolved, and that not all possible sources have been explored as yet. Such a state of affairs merely prompts new goals and perspectives for the future as well as encourages new research and publications. BI B LI OG R A P H Y Bartkiewicz 1979 Magdalena Polski ubiór do 1864 [Polish Clothing till 1864], Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 1973 1975 1977 1982 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku [Fashion in Regional Costumes as the Subject of the Exhibition in Silcsia], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 112-120. Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku [Golden Embroidery in the Traditional Clothing in Silesia], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 6. Stroje regionalne [Regional Costumes], in: Zahytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem [The Remains of Folk Culture in Silesia and in the Region of Częstochowa], ed. by B. Bazielich, Muzeum Górnośhlskie w Bytomiu, pp. 48·65. Moda w strojach regionalnych. Katalog wYSil/wy [Fashion in Regional Costumes. Exhibition Catalogue], Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. U biory dziecięce od XVllI do początku X X wieku. Katalog zhiorów //luzeów polskich. [Children's Clothing from the 18th to 20th century. Catalogue of the Holdings of Polish Museums], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 7. 1988 ŚLąskie stroje ludowe [Silesian Folk Costumes], Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe.formy uhioru Bałtów [Relic Forms of the BaIts' Clothing], "Lud" vol. 66, pp. 179-194. B1achowski Aleksander 1972 Stroje pLockie w .\:wietle źródeł X I X wieku [Costumes of the Płock region in the Light of the 19th C. Sources], "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" No 3, pp.5-94. �113 Błotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów [An Outline of the History of Clothing], Kraków. Bogatyński Wladyslaw 1957 Elementy malopolskich strojów ludowych 8 - Lud t. LXXIX (X VI - X VI I I w.) [Elements mieszczan i chłopów w świetle materiałów of the Folk Costumes of Townsmen and Peasants in the Little Poland in the Light of Source Materials (16th - 18th C.)], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 159 -166. Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia staropolska [Old Polish Encyclopedia], Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. Burszta Józef 1974 Kulwra ludowa - kultura narodowa [Folk Culture - National Culture], Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia etnografii polskiej [Bibliography of Polish Ethnography], Kraków. Typy ludowe 1. P. Norblina [Folk Types in 1. P. Norblin], Muzeum Etnograficzne, 1934 Kraków. Chmielińska Aniela 1930 Księżacy i ich strój [Inhabitants of the Łowicz District and their Costumes], Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego ijego zasięgi terytorialne [Folk Costumes of the Sądecka Territory Development of Folk Costume and its Territorial Range], "Lud" vol. 36, pp. 256 - 279. Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz 1936 Strój, haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jablonkowskich [Costume of Jackowie Jabłonowscy], "Prace i Materiały Etnograficzne" vol. 7, Lublin - Kraków, pp. 1- 37. 1948 Strój ludowy na Łużycach [Folk Costume in the Łużyce Region], Uniwersytet Jagielloński, Kraków. 1951 Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej [Iconography of West-Slavonic Folk Clothing], "Pamiętnik Słowiański", Kraków. Dolouche D. 1985 F. H. Lalaisse - de la Bretagne et autres contrt!es, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 Lud polski [Polish Folk], Ossolineum, Lwów, pp. 95-101. 1934 Etnograjia Slowiańska. Polacy [Slavonic Ethnography. Poles], Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, pp. 160-166. Frankowski Eugeniusz 1928 Sukman y IlIdll polskiego [R usset Overcoats of the Polish Folk], Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Arkady, Warszawa, pp. 134-171. Gajek Józef 1954 Metodyka monogrąficzneyo opracowywania strojów ludowych [Methodology of Writing Monographs of Folk Costumes], "Lud" vol. 41, pp. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludOZllQwstwa polskiego [Bibliography of Polish Folk Studies], PAU, Kraków. źródłowych �114 Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym [Costume of the Podhale Highlanders in Terms of Hygiene], Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski [Peasants' Clothing], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], ed. by J. Burszta, vol. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 497 - 56!. Gloger Zygmunt 1990 Encyklopedia staropolska ilustrowana [Old Polish Illustrated Encyclopedia], P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canaletta [Clothing in Canaletto's Paintings], "Biuletyn Historii Sztuki" 17, fasc. 2, pp. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 186-187. Gołębiowski Łukasz 1831 Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane) [Clothing in Poland from the earliest time till the Present (Arranged and Described in the Fashion of Dictionary)], Kraków. 1863 Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i obyczajach ludu polskiego [A Story about Clothing, Habits, and Customs of the Polish Folk], Józef Bendsdorff, Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa [Folk Art], Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, pp. 296 - 316. Grodecka Zofia 1986 Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu [Folk Costumes in the Old and Contemporary Poznań], Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów [A History of Clothing], vol. 1-2, Lwów-Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów [A History of Clothing], Ossolineum, Wroclaw. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornaments of Folk Costumes], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież [Clothing], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformation of Folk Culture], vol. l, ed. by M. Biernacka et al., Ossolineum, Wroclaw, pp. 379 - 405. 1977 Stan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczasowych osiągnięć [State of the Research on Folk Costume in Poland. An Attempt at Assessment of Achievements], "Polska Sztuka Ludowa" No l, pp. 3 - 8. Hoff Bogumił 1888 Lud cieszyński. jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny [The People of the Cieszyn District, its Character and Place. An Ethnographic Picture], Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym [19th C. Polish Engravig as a Source in the Studies on Folk Art], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 199 - 224. �115 Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa 1962 "Polska Sztuka Ludowa". Tables of Content Jaśkiewicz Aleksander 1976 Rysunki Adriana Jadwiga Spis treści za lata 1947 -1962 ["Polska Sztuka Ludowa". for Years 1947 - 1962] (appendix). Głębockiego źródłem do poznania XIX-wiecznego stroju ludowego [Drawings of Adrian Głębocki as a Source of Knowledge about the 19th C. Folk Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego [Reasons for the Dissamination of Cracovian Clothing as a National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rev.: A Jacher- Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych [Kielce Costume. The Atlas of Polish Folk Costumes], Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium [Clothing - Costume - Suit], Universytet Jagielloński, Kraków. Karwicka Teresa in press Ubiory ludowe w Polsce [Folk Clothing in Poland], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta II I [Description of Costums under August łIł], Ossolineum, Wrocław 1951. Kolberg Oskar 1865-1910 Lud. Jego zwyczaje, pidni. muzyka sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, i tańce [The Folk. Its Customs, Way of Life, Speech, Legends, Rituals, Witchcraft, Games, Songs, Music, and Dances], Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 59 - 64. Kostiumy teatralne ... teatralne z XVI, XVII i XVIII w. z wymiennych części [The 16th, 17th, and 18th C. Theater Costumes Made of Exchangeable Pieces], Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego [Search for the Certificate for Folk Costume], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Kowalska-Lewicka Anna 1976 Ludowy strój krakowski - strojem narodowym [Cracovian Folk Costume - the National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 - 74. Kowecka Elżbieta 1978 Odzież [Clothing], in: Historia Kultury Materialnej w Polsce od 1795 -1870 [A History of Material Culture in Poland 1795 - 1870], vol. 5, Ossolineum, Wrocław, pp. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1964 Stan badań nad strojem i tkaniną [The Current State of the Research on Costume and Fabric], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 210-219. 1952 1976 Kostiumy Ubiór i strój ludowy jako wyraz poziomu produkcji, pozycji społecznej i upodobań [Folk Clothing and Costume as a Manifestation of the Level of Production, Social Status, and Aesthetic Taste of its Wearers and Makers], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 3 - 4. estetycznych jego nosicieli i wytwórców �116 Rev.: Serbske narodne drastwy. Sorbische Volkstrachten, "Polska Sztuka Ludowa" No 2, p. 121. 1979 Bautzen 1976, 1977, 1978, Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój ludowy [Folk Costume of Racibórz], Muzeum w Raciborzu, Racibórz. Łoziński Władysław 1907 Życie polskie Literackie, Malewski Bronislaw w dawnych Kraków wiekach [Polish Life in the Early Ages], Wydawnictwo 1964. charakterystyki ubiorów ludowych [An Attcmpt at Charactcrization of Folk Dress], "WisIa" vol. 18, pp. 285 - 322, 439 - 469. Malicki Longin 1936 Zarys kultury materialnej górali !Uąskich [An Outline of Material Culture of the Silesian Highlanders], Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, p. 53 - 61. Malinowski Lucajn 1877 Zarysy życia ludowego na Szląsku [An Outline of Folk Lifc in Silcsia], Ateneum, Warszawa. Manugiewicz-Żołna Jan 1951 Polski strój ludowy [Polish Folk Costume], "Wiedza i Życie" No 11, pp. 930-950. 1954 Polskie stroje ludowe. Teka rycin [Polish Folk Costumes. Folder of Drawings], Łódź. Matejko Jan 1901 Ubiory w Polsce od 1200 do 1795 [Clothing in Poland from 1200 till 1795], 2nd ed., Wierzbicki i S-ka, Kraków. Matuszkówna Stanisława 1931 Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego [Ornamentation of Female's Costume in the Żywiec District], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef Wło,§cianie z okolic Krakowa [Clothing-Folk from the Vicinity of Cracow], Kraków. 1858 Moszyński Kazimierz Kultura ludowa Słowian [Folk Culture of Slavs], vol. 1, Polska Akademia Umiejęt1929 ności, Kraków, pp. 425 - 438. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, in: Kalendarz Ilustrowanego 1938 Kuryera Codziennego [Geographic Differences in Folk Clothing in Poland. An Illustrated Calendc:r of the Daily Kuryer], Kraków, pp. 68 -77. 1904 N ad rzeką 1965 Próba Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego [On the Ropa River. An Outline of Folk Culture of the Gorlice District], cd. by R. Reinfuss, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Noss Aagot Johannes Flintoes draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1970 1973 Joachim Frichs draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1981 Adolph Tidemand og folk han mette, Universitets Forlagct, Oslo. Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju ludowym i ostatnich jego wytwórcach [On the Vanishing Folk Costume and its Last Makers], "Wierchy" vol. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnografii północnych stoków Karpat [Papcrs on the Ethnography of the Northern Hill-Sides of the Karpaty Mountains], Archiwum Etnograficzne, PTL, Wrocław 1966, pp. 110-114, 145-148. �117 Polaczck Stanislaw 1892 Wid Rudawa. Lud, je~Jo zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosenki, powiastki i zagadki [The Village of Rudawa. Folk, its Habits, Customs, Rituals, Songs, Tales, and Puzzles], Warszawa. Poniatowski Stanislaw 1932 Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza a Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa, pp. 248 - 253. Radzikowski Eliasz Walcry 1879-1899 Ubiory w Polsce i u sqsiadów od I X - X V w. [Clothing in Poland and its Neighbors from 9th through 15th e], Kraków. Reinfuss Roman 1950 Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej [Guidelines and Inquiries for the Researchers of Folk Culture], "Polska Sztuka Ludowa" No 1-6, pp. 88-92. Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach poLskich [Makers of Folk Clothing in the 1951 Polish Carpathians], "Polska Sztuka Ludowa" No 1- 2, pp. 19 - 36. Polskie druki ludowe na płótnie [Polish Folk Prints on Canvas], PIW, Warszawa. 1953 Instruk(je w sprawie materialu ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych 1954 [Guidelines for the Illustrations intended for the Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" vol. 41, part I, pp. 806-807. Rev.: Lużyeki atlas strojów ludowych [An Atlas of Folk Costumes in the District of 1962 Łużycc], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, p. 56. Stni} Lemke!", [Costumes of the Lemks], in: Nad rzekq Ropą [On the Ropa River], 1965 Wydawnictwo Literackie, Kraków, pp. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnieli renesansowego ubioru ludowego [Selected Issues on the Renaissance Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 4 - 5, pp. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od X I Il do renesansu [On Peasant's Dress], "Polska Sztuka 1954 Ludowa" No 2, p. 79-99. Rev.: Atlas Polskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" 1958 vol. 43, pp. 338 - 344. Rostworowska Magdalena in press Stroje ludulve na Dolnym ŚLąsku. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu [Folk Costumes in the Lower Silesia. Catalogue of the Collections of the Ethnographic Museum in Wrocław], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof 1976 Temllly ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i pocz. XX wieku. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie [Folk Topics in Watercolors, Drawings, and Engravings of the 19th and the beginning of the 20th Century. Exhibition Catalogue of the Collections of the District Muscum in Rzeszów], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie złotoglowie i nowe hafty wdzydzkie [Kashubian Cloth of Gold and New Embroidery of the Wdzydze Region], "Lud" vol. 28, pp. 17 - 39. Parzenice yóralskie [Embroidered Design of the Highlanders Trousers], Muzeum 1930 ElI1ograficzne. Kraków. Ubillr chłopski 1450-1650 [Peasants' Dress from 1450- 1650], "Rocznik Muzeum 1966 Etnograficznego w Krakowie" vol. l, pp. 9 - 74. �118 1974 Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych [Historie Origin of some Polish Folk Costumes], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 5. pp. 17 - 30. Stattlerówna Maria 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa [Folk Embroidery in the Vicinity of Ojców], "Wisła" vol. 16, pp. 44 - 56. Stroje ludowe ... in press Stroje ludowe w Polsce w fotogramach Stanisława Gadomskiego [Folk Costumes in Poland in the Photograms of Stanislaus Gadomski], Introduction by B. Bazielich, Fundacja Kultury Wsi, Warszawa. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy [Folk Costume], in: Monografia powiatu my.Henickiego. Ziemia my.ilenicka, vol. 2, Kraków, pp. 171 - 2lt. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny [Folk Costumes of the Lubelskie Territory], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Świętek Jan Lud nadrabski (ad Gdowa po Bochnię) [The Folk Living by the River Raba (from 1892 Gdów to Bochnia)], Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Żródla ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji [Iconographic Sources to the Modern History od Production and Consumption. An Attempt at Classification], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 49- 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela CilOdowieckiego [Material Culture 1968 of the Enlightenment in the Drawings by Daniel Chodowiecki], Ossolineum, Wrocław. 1974 Moda a odzież - zmienno.fć i długie trwanie [Fashion vs. Clothes - ChangeabililY vs. Long Duration], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 87 - 9. 1977 Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X VI - X I X wieku [The Influence of the Noblemen's and Townsmen's Dress on the Polish 16th - 10lh C. Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 -78. 1986 Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Paso Ido w Londynie 18 - 20 września /985 [Economic and Social Hislory of Clothes. The 7th Conference of the Paso Id Foundation in London, September 18- 20, 1985], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No 1, pp. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej [National Dress in the Old Polish 1991a Republic], Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa, pp. 99 - 132. 1991b History of Dress in Central and Eastern Europe Irom the Sixteenth 10 the £ighreel1lh Century, Instytut Historii Kultury Materialnej PA N, Warszawa. 1994 European Occupational Dress, Instytut Archeologii i Etnologii PA N, Warszawa. Tyrowicz Ludwik 1957 Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru [Fundamentals from the History of Dress], Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, Łódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne [Silver Sashes], "Lud" vol. 24. �119 1930 i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], w Krakowie, Kraków. Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], PAU, Kraków. Hafiy kurpiowskie [Embroidery from the Kurpie Region], Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Ludowe stroje krakowskie Muzeum Etnograficzne 1932 1936 Wójcik Adam 1965 Strój Ropą Pogórza n [Costumes of the Folk from the Pogórze Region], in: Nad rzeką [On the Ropa River], Kraków, pp. 175 - 194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska [Fashion and Highland Village], "Ziemia" No 19. Zieńkowicz Leon 1841 Stroje ludu polskiego [Costumes of Polish Folk], Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowania Conditioning of the Dress Fashion], No 1, pp. 107-112. mody "Kwartalnik [Somatic and Semiotic Historii Kultury Materialnej" ubiorów Translated by M arek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy pisanki ludowe Śląsk - pisanki ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3904 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielichówna POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar­ cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst­ kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan­ ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne motywy i sposoby zdobienia. W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346 kraszanek, które następnie pokazano na wystawie. Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal­ nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko­ nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze­ ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy­ cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo­ nych jak i tych, których nie wyróżniono. Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania, charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego, przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa. Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna- Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons Tartara. Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci­ szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki wytrawiane. Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk. Franciszka Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki. Wyk. Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi­ sanki wykonane techniką woskową. Wyk. Halina Kolera. Dąbrowa Górnicza. 92 �; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja, który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda). Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze­ biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob­ nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie. Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych, niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol do najlepszych. Linie podziału są również czytelne w kraszankach wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow. Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok roślinnych występują tu także liczne drobne mo­ tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą­ cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno­ barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty — uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy­ konaniu poszczególnych motywów. Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na­ groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga­ łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two­ rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost zadziwiają. Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By­ tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon­ cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni­ czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko­ nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio­ na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę­ pują czerwone kropki, od większych do coraz to mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała falistymi zygzakami splatającymi się na przemian — biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem. Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia (III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo­ tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej, wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu. Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika (wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom­ pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie­ cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko­ szykami na plecach, występują przede wszystkim na tle zielonym —• ciemnym lub jasnym. Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar­ dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad­ wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro­ da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk, pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za­ sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie­ syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My­ słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych (w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna­ ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia­ ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle. Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja. Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego, to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo­ dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała (techniką wyskrobywania) ornament geometryczny w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra­ tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna­ menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką wytrawiania kwasem. Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne „pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze­ mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios­ ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla­ dując umiejętności swej' babki, w młodości także posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma­ wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory (niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo­ metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja. Drobne motywy rombów i kresek występują na prze­ mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią na czerwonym, granatowym lub zielonym tle. Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko­ nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy. <>:ł �Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry­ tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu­ miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże, elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz­ ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa­ gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę. Na wystawie obok kraszanek znalazły się również plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie­ których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio­ sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema­ tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy­ czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz­ twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób, które wzięły udział w konkursie. Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie­ mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio­ rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór­ ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj­ bliższej przyszłości. Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk. Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My­ słowice. Ryc. 10. Kraszanki skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk. Gliwice. Fotografował Stefan Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db5284f334d0ae3ad79b9cce63a80f8f.pdf 3f9d89fde5ead6dd58342d9c4523e373 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource twórczość ludowa Śląsk - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3867 Title A name given to the resource Tradycja i współczesna twórczość woj.katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.115-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielickówna TRADYCYJNA I WSPÓŁCZESNA T W Ó R C Z O Ś Ć LUDOWA WOJEWÓDZTWA W o j e w ó d z t w o katowickie ma na swoim koncie na ogół n i e w i e l k ą ilość u r z ą d z o n y c h w y s t a w sztuki l u ­ dowej, aczkolwiek w latach powojennych b y ł a ten­ dencja otwierania ich co r o k u . Organizacyjnie w y ­ g l ą d a ł o to w ten sposób, że w y s t a w ę na szczeblu w o j e w ó d z k i m p o p r z e d z a ł y najpierw powiatowe, z k t ó ­ rych dopiero wybierano najciekawsze eksponaty. W ten sposób doszło do w y s t a w y w 1955 r . oraz do trzech w y s t a w w latach poprzednich. Od wymienionej ostatniej daty o d b y ł y się jednak jeszcze t y l k o w y ­ stawy w n i e k t ó r y c h powiatach w 1956 r., ogólna na­ tomiast, w o j e w ó d z k a , nie o d b y ł a się. T a k i stan rze­ czy, j a k n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , nie b y ł w y n i k i e m b r a ­ k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w , albowiem Ś l ą s k w sto­ sunku do i n n y c h r e g i o n ó w Polski nie jest uboższy ani mniej ciekawy. S k r o m n ą d z i a ł a l n o ś ć na odcinku po­ pularyzacji sztuki ludowej n a l e ż y p r z y p i s a ć raczej niedociągnięciom organizacyjnym, b r a k i e m dostatecz­ nego zainteresowania s p r a w ą , nade wszystko jednak s ł a b e m u rozeznaniu terenu. Dlatego t e ż p o d e j m u j ą c w k o ń c u 1957 r . u r z ą d z e n i e w y s t a w y „ T r a d y c y j n e j i w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej w o j e w ó d z t w a k a ­ towickiego" j e j organizatorzy, tzn. W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Katowicach i Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y ­ tomiu, oparli się o dość d o k ł a d n e penetracje tere­ nowe, k t ó r e przeprowadzono niemal we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w a . Penetracje te m i a ł y w y ł ą c z ­ nie na celu zebranie a d r e s ó w odpowiednich t w ó r c ó w , do k t ó r y c h n a s t ę p n i e zwracano się imiennie o nad­ syłanie prac na w y s t a w ę . T ą d r o g ą uzyskano jednak KATOWICKIEGO nie t y l k o z n a c z n ą ilość nazwisk i a d r e s ó w , ale t a k ż e wielką różnorodność eksponatów. Wykryto przy t y m p a r ę o ś r o d k ó w t w ó r c z y c h , o k t ó r y c h istnieniu do­ tychczas nie wiedziano. Wszystko to pozwoliło zre­ a l i z o w a ć w y t k n i ę t y cel: t j . p r z e d s t a w i ć na w y s t a ­ wie — obok tradycyjnej — ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u d o w ą t u d z i e ż z a p o z n a ć i z a i n t e r e s o w a ć nią szerszy ogół. W o j e w ó d z t w o katowickie, zwane w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m ś l ą s k i m , obejmuje obecnie poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i G ó r n y m ( w y ł ą c z a j ą c Opolski) t a k ż e Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . Granice administracyjne nie p o k r y w a j ą się t u t a j z etnicznymi, toteż m a t e r i a ­ ły na omawianej wystawie o b r a z o w a ł y t w ó r c z o ś ć i tych t e r e n ó w , k t ó r e n i e g d y ś leżały poza historycz-, n y m i granicami G ó r n e g o Ś l ą s k a . M a t e r i a ł y te u w z g l ę ­ dniono z d w u zasadniczych p o w o d ó w : po pierwsze dlatego, aby w y k a z a ć t w ó r c z o ś ć i ewentualne r ó ż ­ nice poszczególnych r e g i o n ó w w o j e w ó d z t w a , a po drugie, aby p o d k r e ś l i ć p o w i ą z a n i a k u l t u r o w e Ś l ą ­ ska z p o z o s t a ł y m i regionami Polski poprzez Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . W konsekwencji też, przy przed­ stawieniu t w ó r c z o ś c i poszczególnych r e g i o n ó w , t r z y ­ mano się raczej p o d z i a ł u administracyjnego, a nie etnicznego, k t ó r y z b r a k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w naukowych m ó g ł b y o k a z a ć się b ł ę d n y . W y s t a w ę , k t ó r a t r w a ł a od k o ń c a grudnia 1957 r. do p o ł o w y marca 1958 r „ pomieszczono w d u ż e j sali Muzeum w B y t o m i u . Jak z p o w y ż s z e g o w y n i k a , po­ dzielono j ą na d w i e zasadnicze części — t r a d y c y j n ą 115 �! JM li i i w s p ó ł c z e s n ą , przy czym starano sią w y k o r z y s t a ć przede wszystkim eksponaty dostarczone z terenu, a nie muzealne. Część tradycyjna w y s t a w y , bardzo niewielka, obra­ z o w a ł a rodzaje twórczości w e d ł u g s u r o w c ó w — za­ stosowano t u w i ę c podział rzeczowy. Poza o g ó l n y m wprowadzeniem pokazano na niej t w ó r c z o ś ć i zdob­ nictwo w drewnie, t j . budownictwo, meble i przed­ mioty codziennego u ż y t k u oraz rzeźbę, nadto s t r ó j i jego zdobnictwo, instrumenty muzyczne tudzież zdo­ bnictwo o b r z ę d o w e . Część tę zilustrowano przede wszystkim planszami i fotografiami, a w ś r ó d eks­ ponatów uwagę zwracały przykłady dwu typów s k r z y ń wianowych, t j . „ t r u w ł a " malowana — po­ wszechna na c a ł y m Ś l ą s k u — i „ t r u w ł a " rzeźbiona, charakterystyczna dla k u l t u r y G ó r a l i Eeskidowych. Jako t r a d y c y j n y instrument muzyczny eksponowano gajdy, bogato zdobione, z b i a ł ą kozą, z a ś z budow­ nictwa fragment r z e ź b i o n e j i datowanej b e l k i stro­ powej z 1801 r. T r a d y c y j n ą część w y s t a w y potrakto­ wano fragmentarycznie: z w r ó c o n o u w a g ę na okazy najdawniejsze, dziś już raczej wcale lub rzadko w y ­ twarzane i u ż y w a n e . T a k i m okazem np. był r ó w n i e ż brokatowy w i e r z c h e ń ze stroju G ó r z a n , przez t r a d y ­ cję przechowany w swej formie, lecz w późniejszych czasach szyty już z innego m a t e r i a ł u . Jak obecnie w y g l ą d a s t r ó j G ó r z a n , t j . grupy l u d ­ ności m i e s z k a j ą c e j w o k r ę g u t a r n o g ó r s k i m , m o ż n a było obejrzeć w drugiej części w y s t a w y , k t ó r a obra­ zowała t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n ą . T u t a j mianowicie, gdzie zastosowano podział e k s p o n a t ó w w e d ł u g regio­ n ó w i gdzie obok samych prac przedstawiono t a k ż e t w ó r c ę i jego warsztat, m o ż n a b y ł o z a p o z n a ć się nie t y l k o z d a w n y m strojem noszonym jeszcze w s p ó ł ­ cześnie, ale t a k ż e z jego nowszymi f o r m a m i nie po­ zbawionymi jednak t r a d y c j i . Oczywiście w ramach r e g i o n ó w pokazano poza strojem i inne gałęzie t w ó r ­ czości, s t r ó j bowiem nie s t a n o w i ł n a j w a ż n i e j s z e g o obiektu w y s t a w y . Przeciwnie, chodziło o pokazanie jak najszerszego wachlarza odmian, tudzież o w y ­ kazanie specyfiki poszczególnych r e g i o n ó w . O k r ę g t a r n o g ó r s k i poza t r a d y c y j n y m i elementami stroju, j a k wierzchnie, brucleki, kabotki, w y s t a w i ł jedwabne, malowane r ę c z n i e fartuchy, noszone tutaj przez k o b i e t y od ś w i ę t a . N i e g d y ś szyto je z jedwab­ nego kolorowego adamaszku, w k t ó r y m spokojne b a r w y t ł a i k w i a t ó w h a r m o n i z o w a ł y ze sobą. Dziś, z b r a k u takiego m a t e r i a ł u na r y n k u , fartuchy te szyją kobiety z g ł a d k i e g o jednokolorowego jedwabiu lub jednokolorowego adamaszku, a specjalne w i e j ­ skie m a l a r k i t k a n i n m a l u j ą ręcznie w kolorowe k w i a ­ ty. Za wzory służą i m m o t y w y z fabrycznych t k a ­ n i n albo k o p i u j ą z czegoś ornamenty r o ś l i n n e , a cza­ sem d y k t u j e i m je fantazja. M a l a r k i b o w i e m m a j ą w t y m j u ż t a k ą w p r a w ę , że bez w i ę k s z e g o t r u d u i bez uprzedniego r y s u n k u m a l u j ą o d r ę c z n i e wprost na tkaninie. J e d y n ą t r u d n o ś ć sprawia i m brak odpo­ wiednich p r z y b o r ó w technicznych, t j . farb specjalnie przystosowanych do malowania t k a n i n . M a l u j ą prze­ to farbami olejnymi. M o t y w y są naturalistyczne o ż y ­ w y c h kolorach — moda dyktuje przede w s z y s t k i m t u ­ 116 lipany, róże. J e d n ą z malarek tego o k r ę g u jest Zo­ fia Paruzel z K o z ł o w e j G ó r y , k t ó r a oprócz f a r t u ­ c h ó w i w s t ę g , czyli t z w . przepasek, maluje r ó w n i e ż i inne rzeczy — obrazy, poduszki, kapy — ale te zde­ cydowanie odbiegają od t r a d y c j i i dlatego nie po­ kazano ich na wystawie. D r u g i m c i e k a w y m objawem twórczości tego regio­ n u były r z e ź b y Alojzego N i e d b a ł y z B o b r o w n i k Ś l ą ­ skich. Jego prace w glinie i drewnie w y k a z u j ą nie­ w ą t p l i w i e talent i rozmach, a co ciekawsze, tematy­ ka ich jest w i e r n y m odzwierciedleniem ś r o d o w i s k a samego t w ó r c y . A l o j z y N i e d b a ł a pracuje na kopalni, co ł a t w o p o z n a ć p r z e g l ą d a j ą c jego rzeźby. Są to: „ G w a r e k " , „ G w a r k o w a karbownia", ś w . Barbara — patronka g ó r n i k ó w , głowy kolegów r o b o t n i k ó w r z e ź ­ bione na p r ę d c e w glinie. Nie stroni on t a k ż e od te­ m a t y k i religijnej p r z e d s t a w i a j ą c np. sceny biblijne w p ł a s k o r z e ź b a c h . Jego p i e r w s z ą p r a c ą , k t ó r ą r ó w ­ nież pokazano na wystawie, b y ł o w i e s z a d ł o z dwoma ptaszkami. Jako kawaler zrobił je dla swej obecnej ż o n y ; było to oczywiście dawno — N i e d b a ł a liczy przeszło czterdzieści lat. Z b r a k u odpowiedniego su­ rowca, t j . w ę g l a tłustego, w w ę g l u nie r z e ź b i . Na wystawie pokazano t a k ż e prace S t a n i s ł a w a K r y c y z Mysłowic, Józefa Piechaczka z Pszowa, pow. R y b ­ nik, i Franciszka Jaworka z R y d u ł t ó w , pow R y b n i k . Rzeźby te, o b r a z u j ą c e g ó r n i k ó w przy pracy oraz sce­ ny zc sportu, m i a ł y mniej p r y m i t y w i z m u w swej for­ mie, r y b n i c k i e nawet z d r a d z a ł y pewne w p ł y w y istnie­ jącego w R y d u ł t o w a c h ogniska k u l t u r y plastycznej. Malowanie f a r t u c h ó w jest charakterystyczne nie t y l k o dla o k r ę g u t a r n o g ó r s k i e g o . Ten rodzaj t w ó r ­ czości w y s t ę p u j e t a k ż e w M y s ł o w i c a c h , k t ó r e zresztą leżą w zasięgu s t r o j u G ó r z a n , oraz w P s z c z y ń s k i e m . Z przedstawionych na wystawie n a j w y ż s z y poziom n i e w ą t p l i w i e osiągnęły prace M a r i i Góźdź z M y s ł o ­ wic, k t ó r a odpowiednio dobieranymi m o t y w a m i i k o ­ l o r a m i oraz g r u b o ś c i ą n a k ł a d a n e j farby w y w o ł u j e sugestię prawdziwego, jedwabnego adamaszku, p r a w ­ dziwej, drukowanej „ p u r p u r k i " , czyli p ł ó c i e n n e j c h u ­ s t k i na g ł o w ę k o l o r u czerwonego. Ten ostatni p r z y ­ k ł a d jest szczególnie ciekawy. Pokazuje bowiem, j a k potrzeby wsi, dyktowane t r a d y c j ą i m o d ą , z b r a k u gotowych, r y n k o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e w strojach śląskich od dawna m i a ł y zastosowanie, z a s p o k a j a j ą sami t w ó r c y l u d o w i . M a r i a G w ó ź d ź oprócz f a r t u ­ c h ó w maluje t a k ż e przepaski do f a r t u c h ó w (wstążki do opasywania dla p r z y k r y c i a t r o k ó w ) , „ p u r p u r k i " oraz w s t ą ż k i do czepców. W strojach śląskich, zwłaszcza G ó r z a n i P s z c z y ń ­ skim, prócz f a r t u c h ó w jedwabnych u ż y w a n e są za­ paski p ł ó c i e n n e . N i e g d y ś b y ł y one jednokolorowe, c z ę ­ sto bogato i mozolnie haftowane, dziś są to prze­ w a ż n i e fartuchy z p ł ó t n a w b i a ł o - n i e b i e s k i e paski, k t ó r y c h dolna k r a w ę d ź ozdobiona jest jednokoloro­ w y m haftem, p r z e w a ż n i e b i a ł y m , o motywach r o ś l i n ­ nych, w y k o n a n y m k o r d o n k i e m . W s p a n i a ł y p r z y k ł a d takiego dawnego fartucha d o s t a r c z y ł a M a r t a Mrozek z B y t k o w a k o ł o Siemianowic. W y k o n a ł a go w ł a s n o ­ r ę c z n i e jako szesnastoletnia dziewczyna w 1902 r. Jest to jedyny tego rodzaju okaz, nie t y l k o na w y - ��J ! 4 : ¿ ^ 2 r Kyc. 5. M a l a r k a fartuchów Zofia Paruzel z Kozłowej Góry, pow. Tarnowskie Góry, ogląda wystawę. Ryc. 6. Dwojaki. Wykonał Tomasz Maltazar, Siewierz, pow. Zawiercie. Ryc. 7. Obrus z białym haftem. Wykonała Anna Upowczan, Goleszów, pow. Cieszyn. Ryc. 8 9 i 10. Ceramika Karola Wranika, Brzezie, pow. Rybnik. 118 �1 stawie, ale chyba w terenie; n i e w ą t p l i w i e w i n i e n przejść do z b i o r ó w muzeum. Do dawnych r o d z a j ó w twórczości z tego o k r ę g u za­ liczyć należy hafty na t i u l u u ż y w a n e jako k o r o n k i do obszywania k a b o t k ó w , czyli koszulek kobiecych. Do dziś w B y t k o w i e żyje kobieta, Maria Szepe, k t ó ­ ra je w y k o n y w a ł a i p a r ę takich e k s p o n a t ó w dostar­ czyła na w y s t a w ę . Choć w i e ń c e n a g ł o w n e dla druhen i dziewcząt, czyli tzw. „ g a l a n d y " czy „ g i r l a n d y " dziś j u ż m a ł o są u ż y ­ wane, bo t y l k o podczas w i e l k i c h ś w i ą t i procesji, w strojach uroczystych, to są jeszcze kobiety, k t ó r e je w y r a b i a j ą . Obok tych poszczególnych części stroju, haftów, koronek, przedstawiono t a k ż e i ozdoby w po­ staci k o r a l i , b ł y s k o t e k i spinek. P s z c z y ń s k i e — oprócz malowanych f a r t u c h ó w , w y ­ konanych przez H e l e n ę Niesyto z W o l i i A g n i e s z k ę Waliczek z Bojszowych — p o k a z a ł o haft biały, k t ó r e ­ go tradycje są tam jeszcze ż y w e i z a c h o w a ł y się z w ł a ­ szcza na chustach n a g ł o w n y c h , czyli tzw. „ ż u r k a c h " . Egzemplarz t a k i w y k o n a ł a m . i n . M a r i a Sitko z G i ­ lowic. P s z c z y ń s k i e fartuchy p ł ó c i e n n e są nieco od­ mienne od t a r n o g ó r s k i c h : r ó ż n i ą się przede wszyst­ k i m t y m , że m a j ą hafty kolorowe. Haftami koloro­ w y m i z a j m u j ą się p r z e w a ż n i e kobiety, k t ó r e m a l u j ą fartuchy. T a k ą jest chociażby Agnieszka Waliczek z Bojszowych, h a f t u j ą c a na j e d w a b i u k o l o r o w y m i n i ć m i j e d w a b n y m i ornamenty o motywach r o ś l i n n y c h . Obok o k r ę g u p s z c z y ń s k i e g o przedstawiono na w y ­ stawie r y b n i c k i . T u t a j , p r ó c z o m ó w i o n y c h już rzeźb w wijglu i r z e ź b y w drewnie: „ W i e ś n i a k a " , w y k o n a ­ nego przez Gerarda D ę b c z a k a z Czernicy, tudzież w i ­ k l i n o w y c h w y r o b ó w z Olzy, pow. W o d z i s ł a w , u w a g ę z w r a c a j ą kolorowe maski o b r z ę d o w e , wykonane z k l e ­ jonego papieru i malowane. Maski te, w y o b r a ż a j ą c e diabły, ś w . M i k o ł a j a i Heroda, u ż y w a n e są w okre­ sie B o ż o n a r o d z e n i o w y m przy obchodach p r z e b i e r a ń ­ ców. Ich pochodzenie z k i l k u w s i , jak Niedobczyce, Ś w i e r k l a n y , Sumina, Ż o r y wskazuje na zasięg tego rodzaju z w y c z a j ó w . Rybnickie z a p r e z e n t o w a ł o się jeszcze jednym o ś r o d ­ kiem t w ó r c z y m , a m i a n o w i c i e nieznanymi dotychczas w y r o b a m i garncarskimi. P o c h o d z ą one z warsztatu Karola W r a n i k a z Brzezia, k t ó r y , niestety, w okresie t r w a n i a wystawy w y j e c h a ł na s t a ł e do Niemiec, za­ r z u c a j ą c i niszcząc jedyny i ostatni na Ś l ą s k u czyn­ ny jeszcze warsztat. W jego naczyniach w i d a ć w y ­ r a ź n i e dwa rodzaje w y r o b ó w . Jedne n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych form i s p o s o b ó w zdobienia, j a k dzbanek, drugie — nowsze, o nowych formach i n o w y c h ele­ mentach zdobniczych, j a k np. Syreny warszawskiej umieszczonej jako ornament na d u ż y m wazonie. Po­ za flakonami i wazonami do tego t y p u w y r o b ó w z a l i ­ czyć należy jeszcze serwisy czarek z flaszami-karafk a m i ; misy natomiast i talerze, choć o m o t y w a c h nowszych, jednak co do swej formy z d r a d z a j ą cechy tradycyjne. Ze zdobnictwa o b r z ę d o w e g o poza r y b n i c k i m i m a ­ skami, t a r n o g ó r s k i m i , g l i w i c k i m i i ś w i ę t o c h ł o w i c k i m i pisankami oraz t a r n o g ó r s k i m (wieś Wojska) w i e ń c e m ż n i w n y m ciekawym r ó w n i e ż eksponatem b y ł a drew­ niana szopka, wykonana przez Franciszka Chrobaka ze Straconki, pow. Bielsko. Szopka ta z kolorowo politurowanymi, drewnianymi i ruchomymi figurkami stanowi r z a d k i już okaz. O k a z a ł o się jednak, że j e j t w ó r c a n i e j e d n ą t a k ą sporządził w swoim życiu. O k r ę g bielski wraz z c i e s z y ń s k i m niewiele r ó ż n i ą się między sobą rodzajami twórczości. Pewne podo­ b i e ń s t w a widoczne są zwłaszcza w zdobnictwie stro­ j u , t j , w hafcie i koronkach, z k t ó r y c h w y m i e n i ć na­ leży kobiece „ ż y w o t k i " i koszulki, k o r o n k i do czep­ ców, czyli tzw. czółka, s z y d e ł k o w e i i g i e ł k o w e k o ­ r o n k i i serwetki, pasy do s t r o j u w a ł a s k i e g o . Na tere­ nach tych na dzień ś w . M i k o ł a j a wypieka się spe­ cjalne ciasta plecione na k s z t a ł t postaci ludzkiej, czyli l a l k i , rozmaitej w i e l k o ś c i . Można je n a b y ć niemal w k a ż d o j piekarni. Szczególnie ł a d n y okaz na w y ­ stawie był dziełem Alojzego Pszczółki ze Straconki, pow. Bielsko. W ś r ó d rzeźb".arzy tych r e g i o n ó w , oprócz j u ż w y ­ mienionych, nie można t a k ż e p o m i n ą ć Józefa B r y c h czego z Rudzicy, pow. Bielsko, k t ó r y w twórczości swej ogranicza się raczej do t e m a t y k i religijnej, r z e ź ­ biąc skrzynkowate kapliczki z figurami ś w i ę t y c h , oraz i L 119 �Ryc. 11. Sw. Mikołaj Pszczółka, Straconka, P a w ł a Jaworskiego z Brennej, pow. Cieszyn. Ten ostatni p r z e j ę t y jest realizmem dnia codziennego, dlatego odtwarza przede w s z y s t k i m sceny z życia i pracy G ó r a l i Beskidowych, a t a k ż e z pieśni czy o p o w i a d a ń . Jego pięć r z e ź b umieszczonych na w y s t a ­ wie d a ł o tego najlepszy dowód. B y ł y to mianowicie: ,Góral z owcami", „ D a r c i e szczyp", „ B e d n a r z " , „ S i e c z ­ k a r n i a " i „ K a n n y ż o ł n i e r z " jako ilustracja do pieśni 0 żołnierzu-tułaczu. T w ó r c z o ś ć kobiet z regionu cieszyńskiego nie b y ł a t y m razem prezentowana przez koniakowskie k o r o n k a r k i , aczkolwiek i c h serwetki b y ł y t a k ż e pokazane. Nie d o m i n o w a ł jednak ponad wszystkim ośrodek M a ­ r i i Gwarkowej, bo ten dostatecznie j u ż jest znany 1 nie potrzebuje reklamy. Pokazane serwetki były pracami nieznanych dotychczas t w ó r c z y ń . Obok nich zamieszczono t a k ż e i inne w y r o b y ludowe, k t ó r y c h pewne tradycyjne w ą t k i p r z e j ę t o do nowych form u ż y t k o w y c h . Jako p r z y k ł a d w y m i e n i ć tutaj n a l e ż y : koronkowe letnie, b ą d ź w e ł n i a n e zimowe r ę k a w i c z k i , kierpce, kwadratowe serwetki i g i e ł k o w e l u b b i a ł e hafty z dawnych chust n a g ł o w n y c h czy l e m t e c z k ó w 120 z ciasta. Wykonał pow. Bielsko. Alojzy koszulek kobiecych, wykonane przez A n n ę i Emilię Lipowczan z Goleszowa na serwetach l u b obrusach s t o ł o w y c h . D o d a ć przy t y m należy, że kobiety te p r o ­ w a d z ą dla m ł o d s z e g o pokolenia specjalne „ k u r s y " , na k t ó r y c h uczą tradycyjnego haftu b ą d ź wzorowania się na n i m . Kiedy o g l ą d a ł o się o s t a t n i ą część wystawy, na k t ó ­ r e j przedstawiono t w ó r c z o ś ć o k r ę g u z a w i e r c i a ń s k o częstochowskiego, od razu r z u c a ł a się w oczy jego od­ r ę b n o ś ć . W y r a ż a ł a się ona przede w s z y s t k i m w y r o ­ b a m i t k a c k i m i i plecionkarskimi, j a k i m i , niestety, sam Śląsk, poza C i e s z y ń s k i m , nie m o ż e się w y k a z a ć , Zresztą t k a n i n y cieszyńskie, j a k wiadomo, w y j ą w s z y z w y k ł e p ł ó t n o lniane, cechuje s a m o d z i a ł o w y ćwilich, u ż y w a n y na koszule m ę s k i e , i sukno na gunie i spo­ dnie g ó r a l s k i e . T u t a j natomiast oprócz lnianego płó­ tna d o m i n o w a ł y kolorowe pasiaki w e ł n i a n e , u ż y t k o ­ wane jako kobiece zapaski, w e ł n i a k i (suknie) ora? j a k o d y w a n y . N i e m a l w k a ż d e j w s i tego o k r ę g u znaj­ duje s i ę po k i l k a w a r s z t a t ó w tkackich, a w y r ó ż n i a n i e k t ó r e j k o l w i e k z tkaczek b y ł o b y z k r z y w d ą dla po­ zostałych. �MAPA IWtfRCZrCH KORONKI 6 SESWETK! KOTONKWf ćh£, HAH-ftWOTtK Sfe HAFT KOlOKOWł tMSHAFTKKBSłKWft 9 PISANKI GARNCARSTWO O MA10WANI€ TIWłlM O WfiEtNE WWNf Mi TKACTWO m pibionki ffi DAWNE OŚKOPKt Ryc. 12- Mapa tradycyjnych i * K0S1YKAKSTWO us^ólcze- « o KOWALSTWO pitiwinARStwo £••> DRUKI NA WtfTNlt ft KIHM W WUjlU t g MEBUWSWO D r u g i m rodzajem twórczości, ale j u ż o znacznie w ę ż s z y m zasięgu, ten. o g r a n i c z a j ą c y m się tylko do Kozichgłów, pow. M y s z k ó w , b y ł y kolorowe plecionki w i ó r k o w e w postaci mat, sercowatych i p r o s t o k ą t ­ nych grzebieniarek, ozdób na c h o i n k ę oraz przeciw­ słonecznych kapeluszy, a t a k ż e plecionki ze słomy, głównie kapelusze, koszyczki i ozdoby k a r n a w a ł o w e , wykonane przez K a z i m i e r ę Daniel. Ostatnim wreszcie o ś r o d k i e m twórczości, k t ó r e g o nie m o ż n a tutaj p o m i n ą ć , b y ł y w y r o b y garncarskie z Siewierza, pow. Zawiercie. Niestety, dopisał t y l k o jeden reprezentant, Tomasz Maltazar, choć pracow­ nie s p o c z y w a j ą w r ę k a c h d w ó c h rodzin. Ceramika siewierska n a l e ż y jednak do r z ę d u słabszych, na co wskazuje ciężka i masywna j e j forma, u b ó s t w o zdob­ nicze i niewielka ilość odmian. Z a m k n i ę c i e w s t a w y s t a n o w i ł a mapa w o j e w ó d z t w a katowickiego, na k t ó r e j odpowiednimi sygnaturami zaznaczono w y m a r ł e i ż y w e jeszcze o ś r o d k i t w ó r c z e . Jak z powyższego p r z e g l ą d u w y n i k a , w w o j e w ó d z ­ t w i e k a t o w i c k i m nie ma w ł a ś c i w i e rejonu, k t ó r y by po bliższym rozeznaniu nie z a s ł u g i w a ł na u w a g ę i nie m i a ł swej specyfiki t w ó r c z e j . Okazuje się t e ż , że poza c i e s z y ń s k i m i bielskim do dziś czynne są jesz­ cze pewne o ś r o d k i w rejonach: p s z c z y ń s k i m , r y b n i c ­ k i m i t a r n o g ó r s k i m i jeśli same nie działają t w ó r ­ czo, to w k a ż d y m razie k u l t y w u j ą dawne tradycje. O swym zaś p r z y w i ą z a n i u do p r z e k a z ó w dziedziczo­ nych po minionych pokoleniach ś w i a d c z ą nie t y l k o same w y r o b y pomieszczone na wystawie i wiele i n ­ nych, k t ó r e na n i ą nie d o t a r ł y , ale r ó w n i e ż w y p o ­ wiedzi t w ó r c ó w . W czasie bowiem t r w a n i a n i n i e j ­ szej w y s t a w y organizatorzy urządzili spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i , k t ó r e nadspodziewanie się uda­ ło i s t w o r z y ł o s e r d e c z n ą a t m o s f e r ę dyskusji i w y ­ miany myśli. Zuzanna Marekwica z Istebnej, pow. Cieszyn, tak oto m i ę d z y i n n y m i p o w i e d z i a ł a : „ojciec rni o p o w i a d o ł jeszcze w młodości, że j a k sieł gdzie w guni i kiyrypcach, to sie z niego śmiali, a ja dziś sama c h ę t n i e odziywam sie po g ó r a l s k u , bo niech wszyscy w i d z ą , jako to jest u nas i niech sie d z i wają". Fotografował Stefan Deptuszewski 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ae7f77ada95a98ff1eae0e2c03f7c4.pdf bc9386732cf5e03d825a1972671bdb06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:366 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:327 Title A name given to the resource Transport i komunikacja w Siołkowicach Starych / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARA BAZIELICHÓWNA TRANSPORT I K O M U N I K A C J A W SIOŁKOWICACH STARYCH Badania nad transportem i komunikacją jako jednym z zagadnień wchodzących w skład zespołowo opracowywanej monografii północnowschodniej Opolszczyzny przeprowadzałam na podstawie kwestionariu­ sza, który uwzględniał osiem zasadniczych punktów: 1) typy dróg, 2) kładki i mostki, 3) transport pieszy, 4) komunikację w zimie, 5) trans­ portowanie w pole narzędzi do orania i bronowania, 6) wóz, 7) zaprzęg, 8) wspinaczkę. Zbierane dotychczas materiały z tego zakresu na omawianym tere­ nie miały raczej charakter orientacyjny, i to głównie z transportu wodnego, t j . flisactwa. Przystępując do omówienia wyniku poszukiwań na wstępie pragnę zaznaczyć, że otrzymane wiadomości pochodzą od kilkunastu informa­ torów będących nie tylko w różnym wieku, ale także reprezentujących miejscowe warstwy społeczne. Uzyskałam w ten sposób materiały wza­ jemnie się uzupełniające względnie korygujące. Tą drogą łatwiej było uchwycić dane uzależnione od stopnia zamożności i środowiska oraz okresu czasu, z którym byli związani moi informatorzy. Oprócz rolni­ ków badałam w tej sprawie również kołodziejów i rymarzy. Według najstarszych informatorów pierwotnie przez wieś prowadziła tylko jedna droga, tzw. droga wiejska, której nawierzchnię utrwalono dopiero w 1926 r. W okresie rozbudowywania się wsi powstały liczne drogi boczne, które dziś nazywa się ulicami. Poza t y m Siołkowice Stare prze­ cinał główny trakt wiodący z Opola do Brzegu, o twardej nawierzchni, wybrukowany w latach 1891—1892, zwany szosyją. Rozróżniają tu nadto jeszcze drogi polne, dostępne dla wszystkich, tzw. miedze, czyli, jak wyjaśniał jeden z informatorów, „malowane w kartach" (oznaczone w katastrze), oraz drogi graniczne, będące tylko do użytku właścicieli pól graniczących ze sobą. Drogi leśne mają także swoje specjalne nazwy; te, które wiodą pod kątem prostym nazywają alejami, natomiast kręte ścieżki zwą drożyskami. Na określenie leśnych, trudno dostępnych �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 189 miejsc mają słowo poramba, zaś bagnista, torfowiska i w ogóle moczary określają jako mory. Drogę wiejską i ulice oczyszcza każdy przed swym domem raz w t y ­ godniu, w sobotę, a gdy ktoś nie zdąży, to w niedzielę rano. Co do tego nie ma jednak specjalnych przepisów, a każdy pilnuje tego zwyczajo­ wego porządku. Mniej więcej do 1905/1906 roku ważną drogą komunikacyjną była Odra, którą spławiano drzewo zbijane w trafty (tratwy), wożąc na nich cement, kamienie, piasek, węgiel oraz pokłady kolejowe do Frankfurtu i dalej. W związku z tym pozostawało dość duże nasilenie flisactwa, które jednakże zostało opracowane jako odrębne zagadnienie. Flisactwo zaczęło upadać z chwilą wybudowania w latach 1906—1909 linii kole­ jowej na trasie Opole—Wrocław. Od tego czasu drzewa wodą niewiele kludzili (spławiali), albowiem pobudowano rychło tartaki, skąd wy­ wożono koleją gotowe tarcice. W ogóle Odra była ważną drogą, która wyprowadzała ludzi poza obręb wsi. Przeprawiano się przez nią w miej­ scach przewozu, które w najbliższej okolicy znajdowały się w Dobrzeniu Wielkim, Wróblinie, Popielowie, Nikolinie i Stobrawie, a jeszcze dawniej brodem, z których jeden do czasu uregulowania Odry był w Dobrzeniu Wielkim. Drugim ważnym traktem komunikacyjnym była droga lądowa, po której (przed wybudowaniem kolei) kursowała poczta dwa razy dzien­ nie, tzn. tam i z powrotem z Opola do Popielowa. Po większej części jednak drogę przebywano wozem, a furmanieniem zajmowali się gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy mieli konie. Oczywiście z tych środków komunikacji korzystali w pierwszym rzędzie poszukujący pracy poza obrębem wsi; wyjeżdżający na roboty do Niemiec kierowali się w stronę Opola, a udający się „do gór", czyli do śląskiego okręgu przemysłowego, przybywali do Brzegu. Wielu oczywiście było takich, którzy nie mogąc „opłacić się furmanowi" do Opola i Brzegu wędrowali pieszo; dopiero później rozpowszechniła się jazda rowerem. Komunikacja autobusem po szosie Opole—Popielów została wprowadzona dopiero po ostatniej woj­ nie. Mniej więcej do początku X X wieku w najbliższej okolicy Siołkowic były tylko dwa mosty na Odrze: jeden w Opolu, drugi w Brzegu. Beto­ nowy most na szosie Popielów—Lewin wybudowano w latach 1922— 1923. Do I wojny światowej mosty na Odrze były drewniane; dopiero później zostały przebudowane na betonowe. Niemal każde domostwo we wsi połączone jest z drogą małym most­ kiem. Mniej więcej do 1890 roku budowano je z pni spróchniałych so­ sen, wydrążonych środkiem na kształt rynny, które układano w rowie ściekowym, przysypując je kamieniami i ziemią. Potem zaczęto budo­ wać sklepione mostki z cegły, ale i te nie były trwałe, bo cegła łatwo �B A R B A R A BAZ1EL1CHOWNA 190 Rye. 9. Transport świeżej konifczyny. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając pękała na skutek działań atmosferycznych i dużych ciężarów. Znacznie wytrzymalsze okazały się mostki z cementowych rur, spotykane dziś najpowszechniej, zaprowadzone przed pierwszą wojną światową. Rury ce­ mentowe kupują albo sami wyrabiają. Transport pieszy zanikł właściwie już po pierwszej wojnie światowej. Zresztą był on praktykowany głównie przez warstwę najbiedniejszych chłopów, i to przeważnie przez starsze kobiety: chałupnice i komornice. Do dawnych sposobów należało: przenoszenie drzewa z lasu bezpośrednio na plecach bez żadnych przyrządów pomocniczych, albo też posługiwanie się miechówką, t j . kwadratową płachtą z taśmami bądź powrozami na rogach, które następnie po zarzuceniu miechówki na plecy związywano na piersiach. Miechówka służyła do noszenia trawy, chrustu czy gałęzi na miotły. Mężczyźni natomiast, jednak nie gburzy, do noszenia jedzenia w pole lub zakupów ze sklepu używali drewnianych toreb w kształcie sześciobocznych płaskich skrzyneczek, zwanych kobiylami. Używali rów­ nież prostokątnych płóciennych toreb, jak gdyby kopert, tzw. tasz, za­ wieszanych na ramieniu za pomocą paska lub powrózka. Do przenosze­ nia ziemniaków, drzewa lub plew służyły, jak pamięć ludzka sięga, w i - �THANSPORT I K O M U N I K A C J A SIOŁKOWIC STARYCH 191 klinowe kosze różnej wielkości. Obecnie użyteczność wszelkiego rodzaju koszy jest bardzo wielka, a to z powodu istniejącego tutaj i w naj­ bliższej okolicy silnie rozwiniętego ośrodka koszykarskiego. Po pierw­ szej wojnie światowej zanikły dawne nieckowa te nosidła zwane tragami, służące do przenoszenia wiader z wodą z odległych studni. Zmechanizowanym częściowo sposobem transportu pieszego jest uży­ wanie do obecnych czasów tzw. kar i toucek. Kary są to po prostu drew­ niane lub żelazne taczki w postaci prostokątnej skrzyni, o dwóch pozio­ mych uchwytach, wsparte na osi o jednym kole pośrodku. Służą głów­ nie, i to od dawna, do przewożenia gnoju z chlewa do odległych gnojo­ wisk. Podobną konstrukcję posiada toucka, ale zamiast skrzyni ma dra­ binkową platformę. Używają jej w każdym gospodarstwie do wszel­ kiego transportu (ryc. 9). Wozi się na niej nawet chleb od piekarza i za­ kupy ze sklepu. Obecnie takim uniwersalnym środkiem jest również rower. Służy nie tylko do szybszego pokonywania przestrzeni, ale jeździ się na nim do sklepu po zakupy, do pracy w mieście czy w polu, prze­ wozi się ziemniaki, trawę, zboże, mąkę w workach, drzewo, słomę, a nawet w specjalnych koszykowych siedzeniach przymocowanych do kierownicy przewozi się małe dzieci. Zarówno w Siołkowicach Starych, jak też okolicznych wsiach nie ma prawie domu, w którym nie byłoby co najmniej jednego roweru, a w zagrodach gburskich czy zagrodniczych jest ich nawet po kilka (ryc. 10). Jeżdżą na nich tak dzieci, jak też osiem­ dziesięcioletni starcy. Pierwsze rowery sprowadzili robotnicy sezonowi około 1900 r. Wówczas we wsi było ich zaledwie parę. Dopiero po wy­ budowaniu kolei, kiedy ruchliwość ludności znacznie się wzmogła, ro­ wery stały się powszechnym środkiem dojazdowym. Do chodzenia w zimie po lodzie używane były do niedawna tak przez mężczyzn, jak i kobiety raki szponowate, czterokolczaste, wyrabiane przez miejscowych kowali, przypinane rzemykami lub przywiązywane sznurami do butów. Mniej więcej do 1945 roku używano tutaj trzech typów sań, a miano­ wicie: 1) dwuczęściowe sanie służące do przewożenia ściętego drzewa, tzw. byki; 2) sanie długości około 3 metrów do ogólnego transportu; 3) sanie ozdobne do przejażdżki. Te ostatnie mieli tylko nieliczni zamożni gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy zajmowali się furmanieniem. Biedniejsi gospodarze mieli tylko sanie do ogólnego transportu. Nazwy niektórych części sań powtarzają się i na innych terenach Polski, a także w Czechach i płd. Słowacji. Chodzi tu mianowicie o nazwę saniczki na oznaczenie płóz i nousod, t j . poprzeczek łączących płozy. Nazwy pozostałe, jak kijonki, na oznaczenie podpórek pod nasady, oraz przycka, poprzeczka łącząca płozy przedniego byka, występują jedynie na północno-wschodniej Opolszczyźnie. �192 BARBARA Ryc. 10. BAZIELICHOWNA Transport owsa. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Obecnie w zimie używa się przeważnie wozów o ogumionych kołach, które łatwo poruszają się i nie zapadają w śniegu. Po I wojnie światowej wśród młodzieży zaczęły się rozpowszechniać narty,. ale jedynie o za­ stosowaniu sportowym. Do najstarszego, a zarazem szeroko rozpowszechnionego sposobu prze­ wożenia narzędzi rolniczych, zanikłego w Siołkowicach już około 1900 r., należało posługiwanie się krokwiowatym włókiem. Poza t y m jeśli pole znajduje się w pobliżu gospodarstwa, przenosi się narzędzia w rękach �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH j (j;^ lub zaprzęga się zwierzęta do potrzebnych narzędzi i transportuje się je w pozycji odwróconej. Dla ułatwienia transportu pod pług podkłada się jeden, bądź dwa drążki związane łańcuchem i przymocowane do barków. Obecnie wszystkie narzędzia rolnicze przewozi się zazwyczaj na wozie. . W zależności od stanu majątkowego i wielkości gospodarstw pozo­ staje wielkość i dogodność sprzętu transportowego, do którego zalicza się przede wszystkim wozy i uprząż. W gospodarstwach chałupniczych, gdzie nie ma koni, pracę w polu wykonuje się za pomocą Krów, które także zaprzęga się do lekkich wozów. W przeciwieństwie do gospodarstw chałupniczych, posiadających po jednym wozie, gospodarstwa gburskie. a nawet zagrodnicze, w których utrzymywane są konie, mają od trzech do pięciu wozów oprócz nierzadko używanej bryczki. Zaznaczyć przy tym należy, że chałupnicy dysponują tylko zwykłym wozem, drewnia­ nym, podczas gdy w pozostałych wspomnianych gospodarstwach pierw­ sze miejsce zajmują obecnie wozy na ogumionych kołach, tzw. guminiouki, rozpowszechnione na tym terenie już w okresie międzywojennym. Do dziś przechowała się jeszcze w pamięci starszej generacji wiadomość 0 wozach na drewnianych osiach i kołach. Obwód kół składał się według informacji osiemdziesięcioletniego kołodzieja tylko z dwóch części drew­ nianych. Informacja ta nie zoistała potwierdzona. Wozy o takich kołach 1 osiach drewnianych wyszły z użycia z końcem ubiegłego wieku. Na Opolszczyźnie, podobnie jak i na całym Śląsku, powszechny jest wóz dwułącznikowy z ruchomą rozworą, składający się z przodka i zadka. Pozostałe jego części zwą się: śnice, podyma, uoje, futer, w którym tkwi oś, nousod, uobarlyl, kłonica i sworzyń. Na koło składają się: zwona, śpice (szprychy), ryja (obręcz żelazna), głowa, w której t k w i oś, kapsla nakrywająca wystającą poza koło część osi i loni/c, t j . gwóźdź przytrzy­ mujący kapslą. Z wymienionych nazw tylko: futer, lonik, ryfa, luśnia, kapsla są pochodzenia obcego (zapożyczone z języka niemieckiego) . Natomiast uoje, głowa, śpice, sworzyń to prastare nazwy występujące u Słowian zachodnich i południowych . Mogą zatem i one posłużyć jako jeden z dowodów świadczących o polskości Opolszczyzny. 1 2 Na górną część wozu, czyli tzw. wiyrzch, nakładają trzy rodzaje obu­ dowania, a mianowicie: 1) karę, t j . jak gdyby prostokątną drewnianą skrzynię z ruchomymi, składanymi bokami; 2) droubce, czyli dwie dra­ biny, wraz ze spódnicą, czyli deską spodnią, służącą do przewożenia zboża i siana oraz 3) cnojnice, luźne deski zakładane na wóz przy prze­ wożeniu nawozu. 'A. Bruckner, Słownik K . M o s z y ń s k i , Kultura 2 Etnografia Polska I etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927. ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1329, s. 646. 13 �B A R B A R A BAZ1ELJCHOWNA 194 Ryc. 11. Zaprzęg krów w jarzmice. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Wielkość wozu i jego ciężar uzależniony jest od siły pociągowej. Jeśli gospodarstwo pracuje krowami, wówczas zaprzęga się je do wozu za pomocą jarzmicy (ryc. 11) bądź też za pomocą chomąta. Mniej więcej do 1890 r. używano na tych terenach do zaprzęgania pary krów jarzem ramowatych, podobnie jak dla wołów. Ponieważ jednak ten prosty spo­ sób zaprzęgu nie był wygodny, jak tłumaczą informatorzy, źle się w n i m �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 195 krowy obracały i nie mogły się swobodnie oganiać od much, zaczęto posługiwać się jarzmami na pojedyncze zwierzęta. Około 1910 r. zaczęto do zaprzęgu używać chomąt; ze względu na ich budowę rozróżnia się tutaj trzy ich rodzaje. Każde z nich składa się z drewnianych klescyn i poduszki, czyli zougłówka. Używanie jarzmicy bądź jednego z trzech typów chomąt uzależnione jest od budowy i siły pracującego zwierzęcia. Np. krowy, które mają mięsisty kark, najlepiej chodzą w jarzmicach. Zasięg tego typu jarzem, jak wiadomo, jest bardzo rozległy; występuje daleko poza granicami Polski . Przez jarzmicę, tak jak przez chomąto, przewleczone są postronki biegnące wzdłuż boków krowy i przymoco­ wane do barków, czyli wagi łączącej zwierzę z wozem. Przez grzbiet zarzuca się noubiedrznik podtrzymujący postronki, a brzuch opasowuje się podpinką. Chałupnicy prowadzą krowę na powódku z powrozu, któ­ rym przywiązane są kilkakrotnie rogi krowy, a który przytrzymuje się zawsze z lewej strony krowy. Powódek jest zawsze jeden, nawet wtedy gdy prowadzi się parę krów. Niektórzy natomiast zamiast powrozu uży­ wają łańcucha, nie przewiązują go jednak przez rogi, lecz opasowują nim pysk i przewlekają przez specjalną obrączkę z lewej strony chomąta. 3 Chomąta dla koni są nieco inne. Dalsze części uprzęży niewiele róż­ nią się od poprzedniej. Składają się również z naubiedr znika, podpinki opasującej brzuch, postronków z powrozu bądź też poboczników z rze­ miennych pasów czy leńcusków, t j . łańcuszków biegnących wzdłuż konia, a przechodzących mniej więcej w połowie jego boków przez drewniane uoblodry lub skórzane taszki, i wreszcie z lejc. Natomiast część uprzęży nakładana na głowę konia wraz z wędzidłem zwie się huździenicą. Za­ przęg w szle na tych terenach, jak również na całym Śląsku, nie jest znany. Wierzchem na koniach na ogół nie jeżdżono, toteż siodła nie miały i nie mają zbyt wielkiego zastosowania. Jeżeli zaś chodzi o pod­ kuwanie koni, używa się różnych rozmiarów podków, zależnie od wiel­ kości kopyta konia. Zawołania na konie i krowy są mniej więcej jedna­ kowe. Do omówienia pozostaje jeszcze krótki rozdział ujęty w kwestiona­ riuszu tytułem w s p i n a c z k a . Otóż w t y m zakresie można powiedzieć bardzo niewiele. Mniej więcej do 1900 r. mężczyźni trudniący się w la­ sach zrywaniem nasiennych szyszek przy wchodzeniu na wysokie drzewa używali tzw. pazurów. Była to para dwóch szponowatych kolców w y ­ kutych z metalowego pręta, które przywiązywano paskiem lub sznur­ kiem do butów od strony wewnętrznej, ułatwiając sobie w ten sposób zaczepianie się o korę drzewa. Obecnie do wspinania się używana jest droubska, t j . drabina większa lub mniejsza, sporządzona najczęściej przez samych gospodarzy. ' K. Moszyński, op. cit., s. 654. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ec71d8c7e829b65c0e36147750c818e.pdf 65b7a0b9d5aae3246d5bb3d462c11db1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna rodzina społecznośc miejska małe miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1824 Title A name given to the resource Rodzina małomiasteczkowa / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.85-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. ARTYKUŁY I MATERIAŁY BOZENA BEBA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie RODZINA MAŁOMIASTECZKOWA. SPECYFIKA I PRZEMIANA Wobec bogactwa i różnorodności tematów, jakie mogą być podejmowane w badaniach nad rodziną I, wybrane w artykule do analizy prezentują się bardzo skromnie. Dotyczą specyfiki i przemian kulturowych rodziny małomiasteczkowej i obejmują takie zagadnienia jak: 1. cechy społeczno-demograficzne; 2. zróżnicowanie środowiska mieszkalnego; 3. zmiany w strukturze rodziny; 4. więź rodzinna na tle więzi sąsiedzkiej i zawodowej. Zważywszy jednak, że odnoszą się one aż do ośmiu miasteczek, to wydaje się, że wartość pracy polegać będzie raczej na wynikach analizy porównawczej niźli na zaprezentowaniu bogactwa tematyki związanej z rodziną. Podstawą opracowania są głównie materiały terenowe uzyskane w zespołowych badaniach nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Zgromadzone zostały w sześciu spośród ośmiu omawianych, a mianowcie w Bisztynku, Rynie, Nowogrodzie, Lidzbarku Welskim, Dynowie i Dobczycach. Materiały dotyczące Kobylina i Zagórowa zaczerpnięto z gotowego opracowania 2. Badania prowadzone były przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, pod kierunkiem A. Szyfer. Rozpoczęto je w latach siedemdziesiątych w czterech I Z. Tyszka, Socjo~ogiczny todologiczne problemy badań punkt widzenia nad rodziną, w badaniach nad [w:] Me1980, s. 11-24; Poznań 1980, rodziną, pod red. Z. Tyszki, Poznań J. Burszta, Etnogoraficzny punkt widzenia w badaniach nad rodzinq, s. 63-72. I B. Januszkiewicz, Rola tradycji w życiu społeczno-kulturowym środowisk łomiasteczkowych. Na przykładzie w maszynopisie, w posiadaniu wybranych autorki. miejscowości Wielkopolski. maPraca �8G miasteczkach byłego województwa olsztyńskiego - w Rynie, Bisztynku, Rucianem-Nidzie 3 i Lidzbarku Welskim. Kontynuowano w latach osiemdziesiątych w miasteczku Nowogród koło Łomży, Dynów koło Rzeszowa i Dobczyce koło Krakowa. Narzędziem badawczym był kwestionariusz wywiadu, różny w różnych miasteczkach, w którym jednak generalnie zwrócono uwagę na takie zagadnienia jak: 1. więź społeczna, rozumiana jako identyfikacja z określoną społecznością lokalną; 2. rodzina, sposób życia, obrzędowość rodzinna, więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa; 3. działalność lokalnych instytucji; 4. małomiasteczkowy system wartości; 5. obrzędy doroczne i inne małomiasteczkowe imprezy kulturalne o charakterze ludowym. Interesującego materiału dostarczyły również badania ankietowe dotyczące systemu wartości oraz miejscowe dokumenty państwowe i prywatne. Badania prowadzone były na 1011/0 próbie celowej proporcjonalnej z uwzględnieniem wieku i takich kategorii społeczno-zawodowych jak: rolnicy, rolnicy-robotnicy, robotnicy, rzemieślnicy, inteligencja. Chciałbym dodać, że wspomniany dość skromny zakres tematyczny, niezbyt konsekwentnie dotyczący zagadnień struktury rodziny albo funkcji rodziny, wypływa także z faktu, że badania nad rodziną małomiasteczkową miały zmieścić się w kontekście innych problemów, niemniej ważkich dla w ogóle badań nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Ponadto zróżnicowanie czasowe oraz niejednorodność narzędzia badawczego - kwestianariusza, przysporzyły mnie - podobnie jak autorom innych tematów - nieco kłopotu, zwłaszcza w analizie porównawczej. Jednakże dla ukazania trendów rozwojowych nie miało to większego znaczenia. Na temat rodziny małomiasteczkowej napisano jak dotąd niewiele. Najczęściej jeszcze w związku z monografiami społeczności lokalnych, gdzie wyznaczano jej różną rangę w kontekście innych problemów. Przykładem choćby trzy monografie wydane przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 4. Ostatnie lata i badania pod kierunkiem Z. Tyszki podjęły tę problematykę w tym sensie, że w związku z teoretyczno-metodologicznymi założeniami badań warunków zróżnicowania procesów rozwojowych rodziny, wprowadzono pojęcie makrostruktury, mezostruktury i mikrostruktury społecznej. Makrostruk8 Ruciane-Nida nie zostało uwzględnione w opracowaniu, ponieważ nie prowadzono w nim badań nad rodziną. 4 A. Szyfer, Spoleczność i kultura malego miasta. Studium na przykladzie Rynu, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności malomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida, kształtowanie się spoleczności uprzemysławianego miasteczka, Olsztyn 1984. �87 tury - podstawą zróżnicowania rodzin jest przynależność do określonej klasy, warstwy czy regionu; mezostruktury - podstawą jest zróżnicowanie poprzez typy społeczności lokalnych i mikrostruktury - podstawą różnorodność struktury samej rodziny i jej powiązań z kręgami towarzyskimi, familijnymi czy sąsiedzkimi 5. Nie omawiając szerzej szczegółów dotyczących założeń badawczych, pragnę jedynie zwrócić uwagę, że owe mezostruktury społeczne, które dotyczą społeczności lokalnych, a więc i społeczności małomiasteczkowych, wprowadzają pod obserwację badaczy rodzinę małomiasteczkową. Owoce tych badań są jeszcze niezbyt obfite (zaprezentowane w wymienionej pracy zbiorowej pod redakcją Z. Tyszki, gdzie poważny swój udział mają członkowie zespołu badawczego nad kulturą rodziny Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu pod kierunkiem Z. Jasiewicza) 6, lecz bliska już perspektywa pojawienia się będących w przygotowaniu prac na ten temat wzbogaci problematykę, może także o monograficzne ujęcie. Zanim przejdę do omówienia wybranych zagadnień związanych z współczesną rodziną małomiasteczkową, chciałabym w skrócie przedstawić jej tradycyjny model oraz biegunowe przeciwstawienie tego modelu, jakim jest współczesna rodzina wielkomiejska. Mają one tworzyć płaszczyzny odniesienia w określaniu cech charakteryzujących współczesną rodzinę małomiasteczkową i służyć analizie materiału empirycznego. Tradycyjna rodzina małomiasteczkowa (przez tradycyjną rozumiem XIX-wieczną), to właściwie dwa jej modele - rolniczy i rzemieślniczo-kupiecki. Małomiasteczkowa rodzina rolnicza była bardzo zbliżona do rodziny chłopskiej, zwłaszcza w swojej strukturze, ponieważ podstawą tej struktury był stosunek do ziemi i praca na roli, podobne w obu środowiskach. Ze względu na rolniczy charakter miasteczek w Polsce model rolniczej rodziny był w nich dominujący. Czym się charakteryzowała taka rodzina? Przede wszystkim była ona wielodzietna i wielopokoleniowa. Jej wspólną płaszczyzną była ziemia, dziedziczona - poza nielicznymi wyjątkami - w linii męskiej. Wyznaczało to patriarchalny charakter rodziny, czyniąc głównym autorytetem ojca, któremu pozostali członkowie - zarówno żona i dzieci, a także dziadkowie na dożywociu - winni byli posłuszeństwo. Ojciec decydował o sprawach majątkowych, o przyszłości dzieci i rozstrzygał o sprawach moralnych. Reprezentował rodzinę na zewnątrz. Ponieważ wszyscy członkowie rodziny zatrudnieni byli w gospodar5 nego, Z. Tyszka, Społeczne [w:] Rodzina a Bydgoszcz 1984, s. 15-22. 6 Rodzina a struktura uwarunkowania struktura społeczna, społeczna, cech rodziny praca i procesów zbiorowa życia pod red. rodzin- Z. Tyszki, praca zbiocowa, pod red. Z. Tyszki. op. cit. �88 stwie rolnym (także dzieci) ich role były ściśle określone i jakby przywiązane do wypełnianych obowiązków, wynikających z podziału pracy. Do roli kobiety należało wypełnianie obowiązków związanych z prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci, obrządkiem bydła, trzody chlewnej i drobiu oraz pomoc w niektórych pracach polowych - zwłaszcza związanych z uprawą roślin okopowych. Do mężczyzny natomiast praca związana z konserwacją zagrody, większość prac polowych (przede wszystkim uprawa roślin zbożowych) i "obrządek przy koniach" 7. Na płaszczyźnie wspólnoty majątkowej i wzajemnych zależności między członkami rodziny kształtowała się określona więź rodzinna, która każdemu z nich wyznaczała przywileje i powinności. Niemniej ważna od rodzinnej była dla rodziny rolniczej więź sąsiedzka, która spełniała nie tylko doniosłą rolę ekonomiczną (głównie w sferze wzajemnej pomocy w pracach polowych), lecz także społeczną - przede wszystkim konsolidowała społeczność lokalną. W czym ta tradycyjna rodzina rolnicza różniła się od rzemieślniczo-kupieckiej? W rzeczywistości często niczym, bo w miasteczku o charakterze rolniczym rzemieślnik, posiadając zazwyczaj kawałek ziemi, był też jednocześnie rolnikiem. Lecz w swej modelowej postaci i w miasteczkach o charakterze rzemieślniczo-handlowym (wiele miasteczek zaboru pruskiego, szczególnie na obszarze Pomorza), odbiegała nieco od modelu rodziny rolniczej. Mimo jej patriarchalizmu, który podobnie jak w rolniczej wypływał ze stosunku własności, inna w niej była pozycja kobiety. Istniał w niej bardziej kategoryczny podział ról między małżonkami, ponieważ kobieta z reguły nie była angażowana w prowadzenie warsztatu rzemieślniczego. Była odpowiedzialna za dom i prowadzenie budżetu domowego i szczególnie to drugie dawało jej dość znaczną swobodę w decydowaniu o sprawach domowych oraz podbudowywało jej pozycję w rodzinie. (Myślę, że ów fakt jest niedoceniany w stwierdzeniach, które kobiecie w rodzinie drobnomieszczańskiej - rodzinie wywodzącej się z rodziny rzemieślniczej i kupieckiej - przypisują wręcz poddańczą wobec męża rolę). Podobnie jak w rodzinie rolniczej, kształtowały się wzajemne relacje między rodzicami i dziećmi, z tą jednak różnicą, że dzieciom rzemieślniczym i kupieckim, a zwłaszcza synom stawiano konkretne wymagania dotyczące zdobycia zawodu. Był on nieodzowny dla podjęcia pracy w warsztacie rzemieślniczym, ale jednocześnie stwarzał, co aktywniejszym jednostkom, możliwość usamodzielnienia się bez pomocy materialnej rodziców w sytuacjach konfliktowych. 7 S. Szynkiewicz, Rodzina, [w:] Etnografia Polski, Przemiany kultury t. I, praca zbiorowa, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. trz.eba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław 1976, s. 477-489. ludowej, A. Ku- �89 Bardzo istotną cechq rozmcującą rodzinę rolniczą i rzemieślniczo-kupieckć! była natomiast więź sąsiedzka, która wśród rzemieślników i kupców odgrywała marginalną rolę wobec istnienia cechów, bractw i stowarzyszeń, które nie tylko organizowały zewnętrzne sprawy ekonomiczne, ale całe życie społeczno-kulturalne, a nawet stanowiły płaszczyznę moralnej oceny R. Nie jest moim zamierzeniem przedstawić tutaj, jak kapitalistyczna, a później socjalistyczna industrializacja i urbanizacja rozkruszały stopniowo i jednocześnie stapiały w jedno owe modelowe postaci rodzin. Na ten temat literatura jest dość bogata 9, lecz pragnę - korzystając z przemyśleń Z. Tyszki - zaprezentować cechy współczesnej rodziny wielkomiejskiej, jako przeciwstawnego modelu, wyznaczającego kierunek zmian dotyczących w ogóle rodziny polskiej. Jest więc to rodzina, w której warsztat pracy został oderwany od spraw rodzinnych i w zasadzie nie stanowi jej własności prywatnej. Ma to istotny wpływ na podział ról, autorytetów - w ogóle wzajemnych relacji między członkami rodzin. Zarówno małżonkowie, jak i dzieci stają się partnerami w wypełnianiu obowiązków rodzinnych. Przeważnie oboje małżonkowie i częściowo dzieci zatrudnieni są poza domem, co daje im pewną niezależność ekonomiczną, obniżając poważnie znaczenie rodziny jako płaszczyzny interesu ekonomicznego (nie mówiąc już o przymusie), a dając miejsce coraz bardziej istotnemu życiu emocjonalnemu. Będąc rodziną nuklearną (rodzice + dzieci), dalece ekonomicznie i społecznie niesamowystarczalną, jest ona powiązana z rozlicznymi instytucjami, które wyręczają ją w zakresie niektórych funkcji. (Są to przeważnie instytucje o charakterze usługowo-technicznym, wychowawczYm i kulturalnym). Wielkomiejska rodzina jest ponadto heterogeniczna kulturowo i społecznie oraz anonimowa na tle społeczności, w której żyje. Charakteryzuje się dominacją więzi rodzinnej i zanikiem więzi sąsiedzkiej na rzecz przeważnie luźnych układów tworzyskich, kształtowanych na płaszczyźnie zawodowej 10. s Por. M. Barański, Rodzina od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, [w:] Przemiany rodziny polskiej, pod red. J, Komorowskiej, Warszawa 1975, s. 23-51. v Patrz: A. Kłoskowska, Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludcwej, pod red. A. Sarapaty, Warszawa 1965, s. 505-551; J. Turowski, Przemiany współczesnej rodziny, "Zeszyty Naukowe KUL", t. 2, 1959, z. 4, s. 23-54; Z. Tyszka, Rodzina w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym, [w:] Przemiany rodziny polskiej, op. cit., s. 361-383; Z. Jabłonowska, Rodzina w XIX i na początku XX wieku, j.w. s. 52-71. IQ Z. Tyszka, Teoretyczno-metodologiczne podstawy badań funkcji rodziny współczesnej, [w:] Rodzina a struktura społeczna, op. cit., s. 140. �90 Przedstawione w wielkim skrócie modele rodzin są wyłącznie rekapitulacją tego, co zostało dotąd powiedziane w literaturze przedmiotu Jak już zaznaczyliśmy, mają one jedynie tworzyć tło i płaszczyznę odniesienia dla analizy materiału empirycznego. Określając cechy społeczno-demograficzne rodziny małomiasteczkowej wzięłam pod uwagę dwa zjawiska: dzietność i liczbę pokoleń zamieszkujących razem w rodzinie. (Dobór tych właśnie zjawisk został zdeterminowany zebranym materiałem terenowym). Dzietność, która jest przede wszystkim przedmiotem badań demografii, może być ujmowana na wiele sposobów. Dla potrzeb opracowania rozróżniamy jedynie dzietność idealną od zrealizowanej. Pierwsza z nich oznacza w demografii dzietność pożądaną, druga aktualną w czasie prowadzonych badań 11. Zagadnienie dzietności idealnej nie było przedmiotem badań kwestionariuszowych prowadzonych przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego. Rozpoznanie tego zjawiska przeprowadzono jedynie w miasteczku Zagórów i Kobylin. (Jak pamiętamy są to odrębne badania przeprowadzone przez B. Januszkiewicza). W obu miasteczkach pogląd na idealną liczebność dzieci w rodzinie kształtuje się podobnie. Kategorią różnicującą jest wiek. Młodzi (do których zaliczane są osoby do około 45 lat), za idealną uważają rodzinę z dwojgiem lub trojgiem dzieci, natomiast starsi wymieniają czworo i więcej. Ograniczanie liczby dzieci do dwojga czy trojga wśród młodych małżeństw wiąże się przede wszystkim z chęcią poprawienia warunków bytowych i czasem także możliwością uczestnictwa w kulturze. W sumie jednak świadczy o osłabieniu oddziaływania norm obyczajowych w planowaniu rodziny i wprowadzeniu w tę sferę rachunku ekonomicznego. Nie wiadomo czy deklarowane chęci wpłynęły na zrealizowany model dzietności rodzin w badanych miasteczkach, ponieważ brak na ten temat danych. Należy jednak przypuszczać, że miały one znaczenie w realizacji zamierzeń. Pośrednio potwierdzają to wyniki badań z pozostałych miasteczek, gdzie dzietność zrealizowana ogranicza się do dwojga trojga dzieci. Wyjątek stanowią dwa miasteczka postmigracyjne - R,yn i Bisztynek - gdzie przekracza ona nieco liczbę czworga dzieci. Wielodzietność rodzin, zwłaszcza we wsiach i miasteczkach na terenach postmigracyjnych, nie jest zjawiskiem przeze mnie odkrytym. Wiąże się to ze szczególną witalnością biologiczną, zwłaszcza migrantów - nazwałabym ich - z wolnego wyboru. Z faktem, że w większości 11 z. kobiet w Polsce, Statystyka Polski, GUS, Warszawa Dzietność idealna, s. 29, dzietność z.realizowana, s. 66 Dzietność Smoliński, 1980, oprac. �91 pochodzili oni ze wsi, gdzie tradycje wielodzietności były w latach tuż powojennych jeszcze bardzo silne oraz z przyczynami ze sfery psychiki, ponieważ narodziny dziecka traktowano jako prawo do zamieszkania na obcym terenie. Rozpatrzenie zjawiska dzietności poprzez kategorie społeczno-zawodowe i kategorie wieku pozwala dodać, że generalnie w badanych miasteczkach te wielodzietne rodziny są rodzinami przede wszystkim rolniczymi, dalej rolniczo-robotniczymi i robotniczymi o pochodzeniu rolniczym ze wsi. W przewadze też są nimi rodziny należące do starszej generacji, choć to zjawisko wiąże się także z faktem, że dzietności w rodzinach młodego pokolenia nie można uznać za zakończoną. Rodziny rolnicze i rolniczo-robotnicze są też jeszcze najczęściej rodzinami trzypokoleniowymi (dlatego tak niewiele ich w Lidzbarku Welskim - 72 na ogółem 1428 -, który jest miasteczkiem robotniczym o tradycjach rzemieślniczo-handlowych i stosunkowo dużo w Dynowie - 225 na 1119 - gdzie dominują tradycje rolnicze). Inaczej nieco kształtuje się to zjawisko w Bisztynku, gdzie rodziny rolnicze z reguły są dwupokoleniowe. Migrujący z mazowieckiej wsi przeważnie młodzi jeszcze małżonkowie nie zdążyli stać się dziadkami. Nie wiadomo też, czy wobec dominacji tendencji ograniczania organizacji życia rodzinnego do ram rodziny podstawowej, rolnicze rodziny w Bisztynku kiedykolwiek osiągną trzypokoleniowość. Ostatecznie jednak we wszystkich miasteczkach dominują rodziny dwupokoleniowe. Tak więc zarówno dzietność, jak i liczba pokoleń zamieszkujących razem w małomiasteczkowej rodzinie ulega redukcji. Podąża więc w tym procesie za przemianami charakteryzującymi rodzinę wielkomiejską· Rodziny małomiasteczkowe żyją w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym. Zróżnicowanie standardu mieszkaniowego w znacznej mierze związane jest z wyposażeniem miasteczek w podstawowe urządzenia komunalne. Drugą nie mniej ważką przyczyną owego zróżnicowania, są tradycje kulturowe, wyrażające się w sposobie urządzania mieszkań, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w upodobaniach co do pożywienia i ubioru. Omawiane miasteczka są miejscem znacznych kontrastów w standardach mieszkaniowych. Zaryzykowałabym nawet twierdzenie, że większych niż w mieście czy nawet na wsi. Jeśli wieś polska w swojej zamożności różnicuje się bardziej poprzez regiony, to w warunkach małego miasta ono samo zawiera w sobie ten kontrast. Przyczyna tego leży najprawdopodobniej w strukturze społeczno-zawodowej mieszkańców małych miast - w marginalnym i bez perspektyw rozwoju rolnictwie małomiasteczkowym oraz w nader korzystnej sytuacji materialnej ma- �łomiasteczkowego rzemiosła i uprzywilejowanej pozycji niektórych zawodów inteligenckich. O najbardziej wyrównanym i jednocześnie dość niskim standardzie są mieszkania w Rynie i Bisztynku. Większość z nich podlega zarządom miejscowej gospodarki komunalnej, choć w rolniczym Bisztynku w odróżnieniu od robotniczego Rynu nieco więcej jest własnościowych domków jednorodzinnych. Ludność tych miasteczek przejawia mało inicjatywy w zakresie modernizacji mieszkań. Większą wagę przywiązuje się do samego wyposażenia wnętrz, pozostawiając sprawę remontów kapitalnych gospodarce komunalnej. Większe starania o podwyższenie standardu mieszkaniowego czynią mieszkańcy Nowogrodu - miasteczka o tradycjach rolniczych, zmieniającego się w rolniczo-robotnicze. Charakterystyczne w zabudowie tego miasteczka jest stawianie obok drewnianej krytej strzechą chałupy, murowanego domku jednorodzinnego z wodociągiem i kanalizacją. Kontrast jest więc dość specyficzny i nie przebiega między kategoriami społeczno-zawodowymi lecz między pokoleniami. Nie jest też drastyczny, bo owe (przeważnie należące do rolników-robotników) domki jednorodzinne, to nie luksusowe wille, poza tym dość równomiernie rozmieszczone w krajobrazie miasteczka. Potwierdzają raczej jednorodność kultury społeczności i jednorodność zmian niźli ich zróżnicowanie. Podobnie w Lidzbarku Welskim nie zauważa się jakichś drastycznych kontrastów mimo, że w tym miasteczku luksusowa willa nie jest obiektem rzadkim. Lecz generalnie standard mieszkaniowy jest w nim znacznie wyższy, co wypływa z faktu, że większość budynków stanowią domki jednorodzinne zbudowane przeważnie w latach sześćdziesiątych. Ten pęd do budownictwa domków jednorodzinnych ma swoje źródło w konieczności odbudowy miasteczka zniszczonego w działaniach wojennych oraz w potencjale ludności o tradycjach rzemieślniczych, szczególnie aktywnej w kształtowaniu środowiska materialnego. W odniesieniu do Kobylina i Zagórowa nie dysponuję takimi informacjami, które pozwoliłyby mi określić standard mieszkaniowy w tych miasteczkach. Można jedynie przypuszczać, że w Kobylinie jest on zbliżony do tego, jaki reprezentuje Lidzbark Welski, czego przyczyną jest fakt, że te dwa miasteczka leżą na obszarze kultury wielkopolsko-pomorskiej, która ukształtowała już wcześniej zarówno środowisko materialne, jak i postawy ludzkie wobec kształtowania tego środowiska (tradycje pracy organicznej). Na pewne zróżnicowanie między Lidzbarkiem Welskim a Kobylinem może wpływać fakt, że Kobylin posiada nieco mniejszy potencjał ekonomiczny i dość znaczny udział rolników w strukturze społeczno-zawodowej. Najbardziej kontrastowe ze względu na stan budynków są dwa ostat- �93 nie spośród omawianych miasteczek - Dynów i Dobczyce, choć generalnie Dobczyce reprezentują nieco wyższy poziom niźli Dynów. Istnieją w nich jakby strefy biedoty i bogactwa. W pierwszej spotkać można rozpadającą się chałupę starego rolnika czy rolnika-robotnika - emeryta, wyposażoną w niezbędne meble i sprzęty, zaś w drugiej stoją rzędem luksusowe wille, należące przeważnie do rzemieślników, ale także robotników i rolników (mających rodziny w Stanach Zjednoczonych) lub do lekarza czy weterynarza. Wobec dostrzeżonej olbrzymiej różnorodności sposobów urządzania mieszkań, zaistniała potrzeba znalezienia pewnych modelowych rozwiązań. Skorzystałam tu z doświadczeń i sugestii B. Januszkiewicza, który dla uporządkowania tej zróżnicowanej rzeczywistości wprowadził trzy modele - tradycyjny, nowoczesny i eklektyczny 12. W tradycyjnym modelu wyposażenia wnętrz dominują stare meble. W miasteczkach o tradycjach drobnomieszczańskich, czyli w Lidzbarku Welskim, Kobylinie i Zagórowie, meble te nawiązują do stylu mieszczańskiego - są ciężkie, wielkie, solidne i wykonane przeważnie przez rzemieślników na specjalne zamówienie. (W Lidzbarku Welskim jest ich stosunkowo najmniej z powodu zniszczeń dobytku w trakcie działań wojennych). Posiadają je przeważnie zasiedziałe w miasteczku zamożne rodziny rzemieślnicze, kupieckie czy urzędnicze, tzw. "obywatelskie". W skład tych mebli wchodzą zazwyczaj łóżka tzw. "małżeńskie", komody, szafy trzydrzwiowe, szafonierki, kredensy, kanapy, a wyjątkowo też biblioteki i pianina. Głównymi elementami wystroju są w tym modelu narzuty na łóżka, tapczany, makaty, haftowane i wykonywane na drutach poduszki, koronkowe serwety i wreszcie obrazy, przeważnie o tematyce religijnej. W miasteczkach o tradycjach rolniczych, (w Nowogrodzie, Dynowie i częściowo w Dobczycach), w tym tradycyjnym modelu znajdują się raczej meble ludowe. Choć dość trudno już znaleźć wśród nich skrzynię malowaną lub kufer. Są to zazwyczaj prymitywne szafy, stoły, ławy, stołki, wykonywane przez miejscowych rzemieślników lub przez samych właścicieli. W dekoracji zaś dominują narzuty, makatki, serwety, o charakterystycznych regionalnych motywach, chodniki - "szmaciaki", które dotąd występują w miasteczku Nowogrodzie i Rynie (w Nowogrodzie jest to miejscową tradycją a w Rynie - mazurską, jak i napływową, wileI1ską). Ta "ludowa wersja" tradycyjnego modelu urządzania mieszkań dominuje wśród starych rolników, lecz spotykana jest również wśród starszych robotników i rzemieślników. W nowoczesnym modelu wyposażenia wnętrz (poza nielicznymi przykładami oryginalnych rozwiązań) panują meble segmentowe - co do12 B. Januszkiewicz, op. cit., s. 99 i nast. �94 tyczy głównie mieszkań w blokach, oraz segmentowe łącznie z kompletami meblowymi - w zamożniejszych domkach jednorodzinnych. Ten model wyposażenia znajdujemy w każdym miasteczku i w każdej kategorii społeczno-zawodowej, raczej jednak wśród młodszych mieszkańców. Występowanie tego typu wyposażenia zależne jest przede wszystkim od zamożności, która wiąże się z wcześniej przedstawionym ogólnym standardem mieszkań. W porównaniu z modelem tradycyjnym znacznie uboższa jest tu dekoracja wnętrz. W zależności od tradycji rodzinnych (w sensie pochodzenia społecznego), jest w tej dekoracji trochę drobnomieszczańskości lub ludowości, albo w wyniku zanegowania tradycji - wielkie ubóstwo dekoracji lub "silenie się" na "miejską modę". Model elektyczny, to po prostu wymieszanie elementów tradycyjnego i nowoczesnego. Dominuje on we wszystkich miasteczkach jak wszystko, co ma charakter pośredni. Jest udziałem wszystkich kategorii społeczno-zawodowych i wszystkich kategorii wieku, z różnym oczywiście nasileniem. Najbardziej powszechnie występuje w Rynie i Bisztynku, co wiąże się z dość wyrównanym i niezbyt wysokim poziomem zamożności mieszkańców tych miasteczek. Zagadnienie przemian w strukturze rodziny ograniczę do rozpatrzenia wzajemnych relacji między małżonkami w oparciu o podział pracy w rodzinie i priorytet w podejmowaniu decyzji oraz do omówienia wzajemnych stosunków rodziców i dzieci. Gdybyśmy chcieli oprzeć nasze stwierdzenie o równouprawnieniu małżonków w rodzinie małomiasteczkowej na wynikach badań dotyczących podziału pracy, musielibyśmy stwierdzić, że do tego równouprawnienia jest jeszcze daleko. We wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje bowiem tradycyjny podział pracy. (Przez tradycyjny rozumiem ten, jaki został ustalony we wcześniej zaprezentowanych typach rodziny rolniczej i rzemieślniczo-kupieckiej). Nie jest on tak rygorystycznie przestrzegany i tak kategoryczny, jak w swej klasycznej wersji - jednak istnieje. W większości rodzin Kobylina i Zagórowa, jak stwierdza B. Januszkiewicz 13, a szczególnie tam, gdzie kobieta nie podjęła pracy zawodowej, nadal utrzymuje się przekonanie, że mężczyzna powinien pracować zarobkowo, natomiast kobieta winna zajmować się prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem dzieci. Ale i w tych rodzinach, gdzie kobieta podjęła pracę zawodową, nie odciąża się jej zbytnio od obowiązków domowych. Pewne odstępstwo od tej tradycji zauważalne jest jedynie wśród młodych małżeństw, przede wszystkim inteligenckich, urzędniczych i częściowo robotniczych oraz w bard~o starych małżeństwach urzędniczych czy robotniczych, gdzie mąż-emeryt, II Ibidem, s. 116. �H5 z braku zajęć zawodowych, pomaga żonie w prowadzeniu gospodarstwa domowego. To dość powszechne przekonanie o różnych sferach odpowiedzialności mężczyzny i kobiety ma znaczny wpływ na ocenę pracy zawodowej kobiety. Traktowana jest przeważnie jako przymus ekonomiczny - i to zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Ma ona dla kobiet niewiele wspólnego z realizowaniem osobistych ambicji (poza środowiskiem inteligenckim i urzędniczym). Dlatego też nie praca zawodowa a dobre prowadzenie domu jest ambicją kobiety i z tego czerpie ona satysfakcję. Za to też jest ona oceniana przez opinię publiczną, natomiast mężczyzna za zapewnienie rodzinie materialnych podstaw egzystencji. Wracając jednak do spraw równouprawnienia, stwierdzić wypada, że chyba trafniej będzie je wiązać z priorytetem małżonków w sprawie podejmowania decyzji. Nie można bowiem zaprzeczyć, że pozycja społeczna kobiety w rodzinie znacznie wzrosła. Jest nadmiernie obciążona obowiązkami (zwłaszcza kobieta pracująca zawodowo), ale jednocześnie wyzwolona z tradycyjnej postawy żony posłusznej we wszystkim małżonkowi. W podejmowaniu decyzji zauważamy znaczne odejście od tradycyjnego, patriarchalnego wzoru, ponieważ dominującą tendencją jest porozumienie i wspólnota działań. W następnej kolejności podejmowanie decyzji należy do mężczyzny, co najsilniej występuje w Nowogrodzie i Dynowie w rodzinach rolniczych. Jedynie w Rynie i Lidzbarku Welskim miejsce to przypada żonom, co w pierwszym przypadku można tłumaczyć szczególną emancypacją kobiet (zwłaszcza bardzo aktywnych i samodzielnych kobiet wileńskich) w procesie migracji, w drugim natomiast tradycją rzemieślniczo-kupiecką. Ten dość jednolity obraz zjawiska wyczerpuje możliwość i potrzebę dalszych komentarzy czy wyjaśnień. Ostatecznie wypada jednak stwierdzić, że zmiany dotyczące wzajemnych relacji małżonków w rodzinie małomiasteczkowej przebiegają powoli i z podobnym we wszystkich miasteczkach zróżnicowaniem poprzez kategorie wieku i kategorie społeczno-zawodowe. Najbardziej tradycyjni są w tym zakresie rolnicy i ewentualne różnice między miasteczkami zależne są do ich udziału w strukturze społeczno-zawodowej. W porównaniu z wzajemnymi stosunkami między małżonkami, relacje między rodzicami i dziećmi uległy znacznie poważniejszym przeobrażeniom. Decydujące znaczenie w tym procesie miało uświadomienie (zarówno przez rodziców, jak i dzieci) możliwości usamodzielnienia się dzieci poprzez zdobycie zawodu. Rodzina małomiasteczkowa mimo, że w znacznym stopniu związana jest jeszcze z własnym warsztatem pracy (różnie w różnych miasteczkach, w zależności od udziału w ich strukturze społeczno-zawodowej rolników, rolników-robotników i rzemieślników, �ponieważ są oni właścicielami), nie jest V-l stanie stworzyć przymusu ekonomicznego dla młodszego pokolenia wobec możliwości, jakie oferuje industrializacja i urbanizacja. Dlatego też nawet w rodzinach rolniczych czy rzemieślniczych panują dość swobodne stosunki między rodzicami i dziećmi, oczywiście od momentu, kiedy te dzieci zaczynają zdobywać pewną samodzielność. Można to zjawisko prześledzić choćby w oparciu o znaczną swobodę, jaką rodzice dają swoim dzieciom w wyborze zawodów. Stosunkowo bardziej zachowawczy w tej sprawie są mieszkańcy Nowogrodu i Rynu, co wiązać należy z tradycjonalizmem kultury mazowiecko-kurpiowskiej - w pierwszym przypadku oraz z silną więzią rodzinną i upatrywaniem możliwości awansu społecznego poprzez wykształcenie wśród ludności wileńskiej, zamieszkującej w przewadze Ryn. Spośród kategorii społeczno-zawodowej bardziej sprecyzowane zdanie w sprawie zawodów dzieci mają robotnicy a nie rolnicy. Wśród robotników zdobycie dobrego zawodu przez dziecko staje się koniecznością życiową, podczas gdy dzieci rolników zawsze mogą pozostać na gospodarstwie. Jeśli nawet rodzice mają jakieś marzenia co do zawodów dzieci, to nie narzucają im swojej woli, ograniczają się do doradztwa, wskazując na ewentualne korzyści - zwłaszcza materialne, związane z jego wykonywaniem. Więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa, to zjawisko bardzo istotne dla funkcjonowania rodziny. Mówią one wiele, nie tylko o spójności rodziny, ale także o danej społeczności lokalnej - jej stopniu tradycyjności i zurbanizowania, stanowiąc istotną podstawę do wnioskowania o typologii miasteczek. Spośród trzech wymienionych rodzajów więzi we wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje więź rodzinna. Polaga ona przede wszystkim na utrzymywaniu kontaktów rodzinnych okazjonalnych i powszechnych, na formach wzajemnej pomocy oraz na pielęgnowaniu pamięci i pamiątek rodzinnych. Kontakty powszednie dotyczą przede wszystkim rodzin o rozległych miejscowych koneksjach. Często mają one charakter bezinteresowny, po prostu "wpada się" do rodziny, by zapytać co słychać, przy okazji oplotkowując nie tylko członków rodziny ale i sąsiadów. Często jednak tym powszednim wizytom towarzyszy potrzeba i chęć niesienia drobnej pomocy: robienie zakupów, pilnowanie dzieci, uzyskanie drobnej pożyczki, itp. Odwiedziny "bez okazji" dotyczą także redzin mających krewnych w pobliskiej wsi, którzy zjeżdżając po zakupy do miasteczka, zatrzymują się u miejscowej rodziny. Inny charakter mają okazjonalne wizyty. Obejmują znacznie szerszy krąg krewnych, także tych, zamieszkujących poza daną miejscowością· W zależności od okazji ten krąg krewnych jest większy lub mniejszy. �97 Największe zjazdy rodzinne towarzyszą zwykle weselom i pogrzebom, nieco mniejsze - chrzcinom czy I Komunii świętej, zaś Boże Narodze;lie czy Wielkanoc, gromadzą mniejszy krąg rodzinny - tej trzypokoleniowej w linii prostej. Wzajemna pomoc rodzinna poza tymi drobnymi przysługami, które wymieniłam wcześniej, w poważniejszych sprawach polega jeszcze na wspólnej pracy przy budowie domu, na pomocy w pracach polowych (wśród rodzin rolniczych, gdzie często pokrywa się lub zastępuje pomoc sąsiedzką) oraz - co jest istotne zwłaszcza w obecnych czasach - na wzajemnym popieraniu się przy załatwianiu różnych spraw urzędowych. Więź rodzinna w pamięci rodzinnej i pamiątkach rodzinnych wyraża się dość słabo. Najsłabiej w miasteczkach o charakterze rolniczym, czyli w Nowogrodzie i Dynowie. Ale i w Dobczycach, Bisztynku i Rynie mieszkańcy niewiele wiedzą o przeszłości swojej rodziny. Ujawniają się w tej postawie tradycje rodziny chłopskiej - bez historii, jak ją określił F. Znaniecki. Większy kult do pamiątek rodzinnych przejawiają mieszkańcy Zagórowa, Kobylina a zwłaszcza Lidzbarka Welskiego, gdzie w tradycji drobnomieszczańskiej tkwiła dbałość o dokumenty, zwłaszcza te świadczące o specjalnych zasługach kogoś z rodziny. Istnieje jednak szansa na wzbogacenie tego przejawu więzi rodzinnej dzięki atrakcyjności fotografii i powszechności kolekcjonowania zdjęć rodzinnych, które być może w przyszłości staną się tą specyficzną kroniką rodziny. Siła i znaczenie więzi rodzinnej jest różna w różnych miasteczkach. W znacznej mierze, jak wspomnieliśmy, zależy od zasiedziałości rodzin zamieszkałych w jednej miejscowości. Dlatego też najsilniejsze jej przejawy spotykamy w Kobylinie, Zagórowie, Dynowie i Lidzbarku Welskim. W Nowogrodzie, który również charakteryzuje się wspomnianą już zasiedziałością rodzin, ta więź jest jakby nieco słabsza. Wydaje się, że gwałtowne zmiany urbanizacyjne (zatrudnianie się większości byłych rolników w przemyśle, w pobliskiej Łomży), były istotną tego przyczyną. Tradycjonalizm kultury (wielokrotnie przez nas podkreślany), wykorzystany został do skrystalizowania postaw, które zapewniają członkom społeczności najszybszy awans społeczno-ekonomiczny. Więź rodzinna w Dobczycach jest bardzo różna, od przejawiającej się w wielkiej zażyłości do luźnych okazjonalnych lub przypadkowych kontaktów. Brak jakiejś zasady jej występowania wśród kategorii społeczno-zawodowych i kategorii wieku. Wielu jest starych rolników i robotników zupełnie osamotnionych, których dzieci zamieszkują "w świecie", ale są również rolnicze i robotnicze rodziny tworzące ścisłe kręgi rodzinne, charakteryzujące się częstymi kontaktami i wszelkimi przejawami wzajemnej pomocy. W dwóch postmigracyjnych miasteczkach Rynie i Bisztynku funkcjo7 Lud l. LXXIII �98 nowanie więzi rodzinnej określiły specyficzne warunki. Bardzo rzadko mazowieccy migranci przybywali do Bisztynka w jakiejś większej grupie spokrewnionych rodzin. Dlatego też ich kontakty rodzinne mają charakter zewnętrznych, okazjonalnych i sporadycznych, dodatkowo utrudnionych faktem, że jako rolnicy muszą pilnować gospodarstwa i dobytku. Jednakże mimo większych utrudnień w kontaktach, wśród rodzin wileńskich zamieszkałych w Rynie więź rodzinna jest silniejsza. Utrudnione kontakty bezpośrednie z rodzinami pozostałymi za granicą rekompensowane są listownymi i jednocześnie wykazuje się wiele aktywności w kontaktach z rodziną, która rozproszona jest przeważnie na obszarze całego kraju. Ta aktywność w nawiązywaniu kontaktów w ogóle, duża życzliwość i otwartość rodzin wileńskich, sprzyja też w tworzeniu więzi sąsiedzkiej, która w Rynie, w odróżnieniu od Bisztynka, odgrywa istotną rolę w życiu społeczności, a w pierwszych latach po osiedleniu miała dominujące znaczenie w procesie integracji kulturowej. O więzi sąsiedzkiej wypada jednak powiedzieć więcej, zanim określimy różnice w jej występowaniu w pozostałych miasteczkach. Kryterium wyznaczania sąsiedztwa we wszystkich miasteczkach jest bliskość terytorialna, z tym, że ów zasięg jest różny dla różnych środowisk. Dla rolnika sąsiadem jest gospodarz za miedzą lub ten, który mieszka po drugiej stronie ulicy, a czasem wszyscy mieszkańcy całej ulicy lub zaułka. Podobnie dla robotnika, zamieszkującego domek jednorodzinny, sąsiadem jest ten, mieszkający najbliżej, lub też mieszkańcy z jednej czy drugiej strony do trzeciego lub czwartego domu. Jeszcze inaczej określane jest sąsiedztwo w kamienicy czy bloku, gdzie zazwyczaj wyznacza je ta sama klatka schodowa, rzadziej cała kamienica lub budynek. W odróżnieniu od więzi rodzinnej, więź sąsiedzka jest znacznie zróż.nicowana poprzez kategorie społeczno-zawodowe. Najsilniejsza jest wśród rolników i występuje wśród nich w najbogatszej postaci, zwłaszcza na płaszczyźnie pomocy sąsiedzkiej. Pomoc ta polega głównie na wspólnym wykonywaniu prac polowych, pożyczaniu maszyn rolniczych, wspólnych remontach gospodarczych, pomocy przy budowie domu itp. Więź sąsiedzka wyraża się także w bezinteresownych kontaktach, w zapraszaniu sąsiadów na niektóre uroczystości rodzinne (zwłaszcza na wesela) i na powszednich spotkaniach towarzyskich przy piwie. Nieco inny charakter ma już więź sąsiedzka wśród rolników-robotników. Zmianie ulegają zwłaszcza formy pomocy, które coraz rzadziej polegają na ',vzaj-2mności, czyli na tzw. "odrobku". Za przysługę po pro~tu się płaci. Kontakty towarzyskie i ich fo'rmy oraz częstotliwość zależne są od stopnia zażyło{;ci, ale przeważnie są bardziej ograniczone. IN rodzinach rćJbotniczych poprzez urzędnicze d0 inteligenckich. :::<1siedztwo ('oraz bardziej traci S\vój sens, jako więź społeczna Opc:.:'t2 �99 o potrzeby ekonomiczne. Coraz uboższe są formy wzajemnej pomocy, ograniczające się zazwyczaj do drobnych posług lub też pomocy w wypadkach losowych. Można powiedzieć, że "sąsiad" zastępuje stopniowo "sąsiedztwo" i że nabiera ono coraz bardziej cech kręgów towarzyskich, kształtowanych na zasadzie wyboru osób z otoczenia, które cenimy z racji ich cech osobowościowych. To społeczno-zawodowe kryterium jest podstawą różnic, jakie występują między badanymi miasteczkami w zakresie więzi sąsiedzkiej. Najsilniej w najbardziej tradycyjnych formach występuje ona w Dynowie, w drugiej kolejności w Nowogrodzie, następnie w Kobylinie i Zagórowie. Duże znaczenie ma także w Rynie, gdzie - jak wspomnieliśmy - jest to zasługą ludności wileńskiej oraz w Dobczycach. Natomiast bardzo słabo zaznacza się w Bisztynku (jeszcze stosunkowo nieźle wśród rolników), co świadczy o braku integracji tej społeczności oraz w Lidzbarku Welskim, w którym zamieszkuje niewielu rolników i rolników-robotników, i gdzie na jej ograniczenie wpłynęły rzemieślniczo-kupieckie tradycje. Trzeci rodzaj więzi, więzi zawodowe, mają właściwie charakter zalążkowy. Ich występowanie jest mniej więcej jednakowe we wszystkich miasteczkach. Pojawiają się najczęściej wśród rodzin robotniczych, urzędników i inteligencji (u tych ostatnich są podstawą tworzenia się elit małomiasteczkowych). Poza środowiskiem inteligenckim i częściowo urzędniczym, więzi zawodowe mają najczęściej formę pozadomowych spotkań towarzyskich przy piwie lub przy kartach. Nie mając znaczenia w ograniczaniu więzi rodzinnej, zaczynają jednakże stopniowo zastępować więź sąsiedzką. Podsumowując ostatecznie to, co bardzo skrótowo i wybiórczo zostało powiedziane o rodzinie małomiasteczkowej, stwierdzamy, że: 1. rodzina małomiasteczkowa jest w przewadze rodziną dwupokoleniową, z dwojgiem, trojgiem dzieci; większa dzietność występuje jedynie wśród rodzin migrantów; 2. żyje ona w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym, bardziej zróżnicowanym niż rodzina wielkomiejska czy nawet wiejska; 3. wykazuje znaczną trwałość i zachowawczość w relacjach między małżonkami w zakresie podziału obowiązków, niezależnie od wzrostu pozycji społecznej kobiety; 4. stosunki między rodzicami i dziećmi uległy znacznemu rozluźnieniu, występuje duża tolerancja ze strony rodzicóv,' w określaniu karier zawodowych i celów życiowych dzieci. ;\I£ajątek, który w tradycyjnej rodzinie rolniczej czy drobnomieszczańskiej w znaszn2j mierze służył wymuszaniu posłuszeństwa L; dzieci, prawie całkovlicie stracił tamto znaczenie; 5. rodzina małom:as[~:'..?:l~o\vach::cakteryzuj2 się silną więzią rodzin- �100 ną, wspieraną więzią sąsiedzką. Więź i tradycje rodzinne stwarzają korzystne warunki dla awansu ekonomiczno-społecznego członków rodzin; 6. kultura rodzin jest w zasadzie homogeniczna (poza miasteczkami postmigracyjnymi). Poza tym, dzięki przede wszystkim więzi sąsiedzkiej, rodzina znana jest większości członków społeczności (wzajemna znajomość członków społeczności wypływa także z niewielkiej liczebności i zasiedziałości). Rodzina małomiasteczkowa charakteryzuje się zarówno cechami rodziny tradycyjnej, jak i współczesnej wielkomiejskiej. Jej istotą jest więc pewna "pośredniość" między wyróżnianymi modelami rodzin, choć wydaje się bliższa modelowi tradycyjnemu. Zmiany, jakim uległa rodzina małomiasteczkowa najsilniej uwidoczniają się we wzajemnej relacji pokoleń, w niewielkim stopniu zaznaczając się w innych sferach jej życia. Bożena Beba LITTLE TOWN FAMILY. SPECIFIC CHARACTER AND TRANSITION (summary) The following questions connected with provincial family are discussed in the article: social - demographic features, diversification of the residential environment, family structure changes, family bonds against the backround of neighborhood and professional bonds. The analysis of the listed questions is based on the empirical materials collected in the 70's and early 80's in six little towns in Olsztyn Region and Poland - Bisztynek, Ryn, Nowogród, Lidzbark Welski, Dynów and Dobczyce. The analysis included also Kobylin and Zagorów examined separately. As the analysis of the empirical materials reveal, the provincial family bears features of both traditional as well as contemporary family, yet the traditional features prevail. The family lives in a more diversified environment than the urban residential environment; it is most commonly a two generation family with two or three children; it manifests a conservative character of mutual contacts of the spouses - disregarding of the increase in the social position of the wife. While in the relation parents - children a considerable tolerance is observed in parent's attitude to their children choices of the life objectives. Moreover, the provincial family is characterized with a strong family and neighborhood bond. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/591bd0d7338391f3c6bb21c34b7e98d1.pdf 7d9bc8f64fd14da1d4b1c561630a8389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1178 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yamu u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.177-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bęben, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH BĘBEN (Wewak, Papua Nowa Gwinea)* ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z UPRAWĄ Y A M U U L U D U ARAPESZ W PAPUI NOWEJ GWINEI Plemię Arapesz zamieszkuje obszar północnej części stałego lądu Papui Nowej Gwinei. L u d ten zajmuje obszar zbliżony kształtem do trójkąta, między Oceanem Spokojnym, łańcuchem gór Księcia Aleksandra a rzeką Sepik. Posługuje się własnym językiem o tej samej nazwie, co nazwa plemienia. Podstawowym zajęciem tych ludzi jest rolnictwo. Uprawiają słodkie ziem­ niaki, taro, mami oraz yam. Znaczenie kultowe yamu, o którego uprawie będzie tu mowa, o wiele przewyższa znaczenie, jakie nadaje mu się jako roślinie jadalnej. Y a m ma swoje miejsce w mitologii i w wierzeniach A r a peszów. Wkracza we wszystkie dziedziny życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Jest przedmiotem rywalizacji między wrogimi szczepami i sta­ nowi obiekt dumy, gdy osiągnie okazałe rozmiary. Uprawa yamu, mimo nadejścia cywilizacji, mającej tak często ujemny wpływ na wierzenia tych ludzi, nie straciła na swej aktualności. Botanika rozróżnia dwa rodzaje yamu, które określa się jako alata i discorea esculenta. Z a r ó w n o alata, jak i esculenta discorea dzielą się na pod- * Autor artykułu jako misjonarz-werbista od 10 lat przebywa na Nowej Gwinei, pracując wśród Arapeszów. Swą działalność misyjną połączył z pracą naukową, prowadząc badania etnologiczne. Nawiązał również współpracę z ośrodkami uniwersyteckimi Australii, korzystając za ich pośrednictwem z dorobku światowej etnologii. Bezpośredni kontakt z Arapeszami sprawił, że W. Bęben poznał dobrze ich język, zna i rozumie ich kulturę oraz zachowania poszczegól­ nych członków plemienia. Zżył się z nimi bowiem uczestnicząc w ich życiu codziennym i świętach dzięki swej pracy misyjnej i etnograficznej zarazem. Krótki okres pobytu w Polsce (na przełomie 1985 i 1986 r.) W. Bęben przeznaczył m. in. na przedstawienie wyników swoich badań polskiemu środowisku etnologicznemu, współpracując z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, gdzie prowadził zajęcia ze studentami. Interesujące wykłady ilustrowane były unikalnym materiałem w postaci nagrań magnetofonowych, zdjęć i przezro­ czy. Pod kierunkiem prof, dr Zofii Sokolewicz — kierownika Katedry — napisał pracę doktor­ ską, w której podsumował część wyników swoich badań. Większość materiałów znajdujących się w prezentowanym tu artykule pochodzi z badań własnych autora i nie była dotąd nigdzie publikowana. W przygotowaniu znajdują się dalsze artykuły [przyp. Red.]. 12 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �178 WOJCIECH BEBEN grupy, tworząc ok 60 gatunków. Discorea alata nut podłużny kształt i gładką powierzchnię. Discorea esculenta natomiast ma kształt bardziej owalny i po­ wierzchnię szorstką, jakby pokrytą kolcami (Tuzin 1972, s. 231). W artykule będzie mowa o uprawie odmiany discorea alata, która przy dobrej wegetacji osiąga do 3 m długości (Forge, Anthony 1966, s. 28; Haynes, Coursey 1969). Przedmiotem artykułu jest opis czynności polowych i obrzędowych zwią­ zanych z uprawą yamu. a także ukazanie ich znaczenia mitologicznego, społecznego i religijnego. W części pierwszej o m ó w i o n o uprawę yamu w jej trzech stadiach: w okresie przygotowawczym, jakim jest przygotowanie pola, preparacja odpowiednich środków magicznych, mających p o m ó c w we­ getacji, oraz przygotowanie duchowe osoby mającej sadzie yam; stadium drugie wypełnia proces sadzenia yamu i czas jego wzrostu; wykopki i zwy­ czaje związane z prezentacją yamu należą do stadium trzeciego. Uwieńcze­ niem prac związanych z uprawą yamu są dożynki — wielka uroczystość na zakończenie zbiorów, w której zawarte jest całe bogactwo tradycyjnych obrzę­ d ó w i zwyczajów poświęconych kultowi tej rośliny. Część druga jest próbą ukazania ogromnego znaczenia uprawy yamu dla jednostki i całej społecz­ ności Arapeszów. I. P R Z E B I E G P R A C P O L O W Y C H I OBRZĘDÓW ZWIĄZANYCH Z UPRAWĄ Y A M U Jak już wspomniałem, z uprawą yamu związane jest całe życie ludzi regionu Arapesz. D l a nich yam to nie tylko roślina jadalna, lecz c o ś , a raczej ktoś zesłany im przez duchy (Mead 1934, s. 337). Pierwotną postacią yamu była — według nich — postać ludzka. Powstanie yamu wiąże się bowiem z powstaniem człowieka. T o pierwsza mityczna matka stworzyła yam ze swoich własnych kości. Każda okolica ma swoje mity o pochodzeniu yamu (Mead 1970, 's. 290-293). I. O K R E S PRZYGOTOWAWCZY Przygotowanie terenu pod uprawę rozpoczyna się na długo przed nasta­ niem pory deszczowej. Mężczyźni po wyznaczeniu kawałka buszu, zazwyczaj p o ł o ż o n e g o na lekkim wzniesieniu, na zboczu góry, tną nożami trawę i trzcinę, a jeśli znajdują się na tym terenie drzewa lub krzewy — wspi­ nają się na nie i obcinają mniejsze gałęzie i liście. W ten sposób drzewo samo usycha (Mead 1970. s. 140). Kikuty mniejszych drzew zostawia się. Służą one potem za tyczki, po których pną się łodygi yamu. Następnie czeka się aż słońce wszystko wysuszy. Pozostałości zostają spalone. Wybrany teren grodzi się potem łodygami z trzciny, które układa się poziomo i umocowuje do wbitych uprzednio w ziemię tyczek. Ogrodzenie to ma chronić przed dzikimi zwierzętami. Pionowe tyki noszą nazwę wopalus, natomiast poziome — uloh. Gdzieś z boku robi się wejście do ogrodu (ulo 'wit). Jako narzędzi używa się zazwyczaj kija, który służy do kopania (natom), �Ryc. 1. Szczegółowa mapa terenu Ulupu (przedruk z ..Wirui Press") �180 WOJCIECH BEBEN do zamiatania miotły zrobionej z kwiatów palmy limbowej (galo 'U) oraz rodzaju noża z palmy sagowej (neitip), służącego do cięcia trawy (Mead 1970, s. 141). Arapesze mają swój kalendarz i posługują się odpowiednimi nazwami miesięcy na określenie poszczególnych pór uprawy yamu'. Kolejną czynnością jest budowa domu, a raczej szałasu, który stawia się w dogodnym miejscu. Jest to właściwie tylko dwuspadowy dach, odkryty z dwóch stron, zrobiony z uschniętych gałęzi palmy sagowej. Tu będą mogli skryć się pracujący podczas upału. Tu sporządzać się będzie także magiczne środki udzielające yamowi wzrostu i siły. Przed wejściem do ogrodu oraz przy prowadzącej do niego drodze ustawia się znak, którym zazwyczaj są dwa kije oplecione gałęziami palmowymi. Znak ten ma ostrzegać kobiety i nie­ wtajemniczonych podążających tą drogą, aby pod żadnym pozorem nie prze­ kroczyli wejścia do ogrodu (Mead 1963, s. 18). Podczas spalania buszu rzuca się do ogrodu owoce cytrusowe (miebb) oraz specjalny rodzaj farby (yous). Wszystko to zostaje spalone. Czynność ta ma właściwość magiczną i służy do oczyszczania ogrodu. Do pracy w ogrodzie gospodarz może wykorzystać zarówno młodych chłopców, jak i dziewczęta jeszcze nie rozwinięte w pełni seksualnie. Dziewczęta zazwyczaj czyszczą ogród, a chłopcy przygotowują tyczki i wbijają je w ziemię. Poma­ gają też przy wykopywaniu dołków i sypaniu kopców przy każdej tyczce, by yam, który zostanie umieszczony na tym kopcu, mógł swobodnie „zejść" w ziemię. Do tej pracy wybiera się tylko osoby z czystym sumieniem, gdyż w przeciwnym razie zarówno sadzącego, jak i pomagających może spotkać kara od masalai . W tym czasie yamy znajdują się jeszcze w specjalnym „domu", zwanym „domem yamu". „Dom" ten ma formę szałasu. We frontowej ścianie szałasu, na środku, umieszczone są małe drzwi, zazwyczaj bardzo dobrze zamknięte 2 1 Yam musi być posadzony wtedy, kiedy nadchodzą Plejady, gdyż w przeciwnym wypadku zostałby zabity. A oto nazwy miesięcy używanych przez Arapeszów: wabih (Plejady kończą się), wolai (Plejady skończyły się), saunan (jemy owoce alanu), bidigul didenegul (zbieramy yam), sagen (zakończone zostało zbieranie yamu), shatuen (yamy są w domu i wycięliśmy busz w ogrodzie), maluen (sadzimy yamy), uliegen (wszystkie yamy zostały posadzone), apibili wahebis (tniemy drzewa w ogrodzie), nihilaben (yamy posadzone, głód, jemy sago), ilianyunyunuk (jemy trzcinę cukrową i banany z opuszczonych ogrodów). Czas urodzaju nazywa się teshuik, natomiast czas nieurodzaju — nibia. Masalaje to duchy zamieszkujące strumienie, skały, sadzawki, drzewa (szczególnie chlebo­ we). Mogą być dobre lub złe. czasem — obojętne. Zazwyczaj ludzie boją się ich, ale nie oddają im czci. Często manifestują się one poprzez nadzwyczajne wydarzenia natury, takie jak błyskawice, tęcza, burza, huragan. Mogą też występować w postaci potworów, takich jak wąż z dwiema głowami czy z piórami na głowie, człowiek z głową węża lub innego potwora itp. Zamieszkują one określone terytorium, zdarzają się jednak wypadki, że podróżują. Masalaje są źródłem dobra i zła. Należą do wodza lub większej grupy ludzi. Są one niezależne od duchów przodków i duchów yamu. Najczęściej występują pod postacią węży, jaszczurek, drzew lub kamieni. 2 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 181 w obawie przed kradzieżą znajdujących się wewnątrz yamów. „Domy yamu" budowane są bardzo solidnie i znajdują się w miejscach oddalonych od wioski (Mead 1970, s. 96-122). Mężczyzna zanim wejdzie do „domu yamu", nim przystąpi do przygoto­ wania ogrodu i sadzenia, wymaga oczyszczenia, aby yam nie wyczuł jego nieczystości i nie uciekł. Czynności tej przypisywany jest cały rytuał. W wy­ branym dniu mężczyzna oziíajmia współmieszkańcom, że idzie dokonać obmycia (cićloku). Jest to obmycie inne niż to, którego dokonuje się każdego dnia. Nikt jednak na ten temat nic nie mówi, chociaż każdy wie o co chodzi. Mężczyzna udaje się nad rzekę i nacina sobie żołądź członka. Do nacina­ nia używa się kości z kazuara lub białego kamienia o nazwie mabel albo divák in i (Aufenanger 1972, s. 247). Kamienie te znajdują się w wodzie. Za pomocą kamiennej siekiery roztrzaskuje się je na drobne kawałki, które przynosi się następnie do domu, gdzie dobrze schowane czekają na odpo­ wiednie okazje. Dziś raczej rzadko używa się kości lub białych kamieni, ponieważ zostały one wyparte przez żyletki, które są ostrzejsze, a więc sprawiają mniej bólu. Żołądź członka nacina się w kilku miejscach i pozwala spłynąć „zimnej krwi", którą nabywa się przez: współżycie z kobietami, podanie jedzenia przez kobietę w czasie menstruacji, otrucie drugiego czło­ wieka, pomaganie w otruciu, rozmowy na temat zabicia czy też otrucia innego człowieka, przez walkę, gniew czy nienawiść oraz zabicie człowieka. Po oczyszczeniu mężczyzna kąpie się w rzece, po czym udaje się do wioski, gdzie przystąpi do kolejnych czynności obrzędowych. Zbiera on mia­ nowicie małe cytryny i gotuje je z liśćmi z drzewa unolh i z drzewa wadżio. Czyni z tego mieszaninę, którą następnie wypija. Po dokonaniu tych czynności mężczyzna jest gotowy do rozpoczęcia obrzędowego sadzenia yamu. Samo dopuszczenie do sadzenia yamu jest dużym wyróżnieniem. Ten fakt sprawia automatycznie, że młody człowiek rośnie w oczach otoczenia. Jednak przywilej ów będzie go kosztował wiele ofiar i wyrzeczeń. Od tej chwili nie będzie mu np. wolno jeść potraw z „innego pieca", tzn. u innych ludzi, jeść mięsa z dzikiej świni lub innych zwierząt, takich jak kabul czy mumut, jeść ryb (zarówno z rzeki, jak z konserw), przyjmować pokarmu od kobiety ciężarnej lub od kobiety mającej w danym momencie menstruację, przyjąć betel, dakę lub kambang od kogoś „niewtajemniczonego" lub nowo ożenionego , mieć stosunków płciowych z żoną, nie mówiąc już o innych 3 ł Żucie betelu jest bardzo powszechne, chociaż nie tak dawno dotarło na tereny górskie. Cieszy się wielkim powodzeniem zarówno wśród młodych, jak i starych. Podstawowym składni­ kiem jest owoc z palmy areca, mały orzech, zielonego koloru, kiedy nie jest dojrzały, a pomarańczowego, gdy dojrzeje. Wewnętrzny orzech wyjęty z łupiny żuty jest przez starszych, łupina zaś — przez dzieci. Palmy areca (zazwyczaj A. catechu) są szeroko kultywowane. Zbiera się również orzechy z odmian dziko rosnących, takich jak A. jobiensis i A. macrocalyx, na które w pidgin english używa się określenia kawiwi lub namba tu bilong buai. Używa się ponadto owocu z palmy Ptychococcus paradoxus. Orzechy areca żuje się zazwyczaj z wapnem pochodzącym z wypalonych muszli lub raf koralowych oraz z liśćmi lub owocami podobnymi �WOJCIECH BĘBEN 182 niewiastach, spać w tym samym domu, co inni c z ł o n k o w i e rodziny. Musi 4 też unikać spotkania na drodze kobiety w czasie menstruacji . Są też pewne 5 zakazane potrawy . Nie wszystkie wymienione tu zakazy występują jednakowo wśród Arapeszów. 2. SADZENIE 1 WZRASTANIE Y A M U G ł ó w n ą zasadą stosowaną przy sadzeniu yamu jest: dobry człowiek m o ż e posadzić yam, zły natomiast nie może, gdyż spotkałoby go nieszczęście. Kiedy ogród jest gotowy i gospodarz dokonał obrzędowej puryfikacji, wówczas m ł o d e dziewczęta udają się do ogrodu, by go zamieść. Chłopcy zaś w tym czasie sprawdzają tyczki, doły i kopce. Następnie i ogląda stwierdza, że prace zostały przygotowany wykonane, ogród. Kiedy udaje się do „domu yamu". Otwiera go yamy mające j u ż m ł o d e kłącza. Nożem gospodarz uroczyście idzie dobrze i wynosi przeznaczonym specjalnie do tej czynności kraje każdy yam na trzy części, zachowując do sadzenia zazwyczaj 6 środek lub część przednią zwaną „głową y a m u " . Potem, podczas wieczornego posiedzenia, wyjawia on współplemieńcom dzień, w którym zamierza posadzić yamy. Wyjawienie dnia to jakby prośba o pomoc i poparcie w tej tak ważnej dla niego czynności. Mężczyźni kładą yam na pangal 1 i niosąc j ą na ramieniu idą wczesnym rankiem do ogrodu. Podczas gdy mężczyźni idą sadzić yam, kobiety zajmują się przygotowaniem posiłku, na który składa się zupa z bulwiastej rośliny mami i taro z posiekanymi orzechami kokosowymi. do bazi, z mniejszymi kawałkami gałęzi albo kory z krzewu Piper betel (w pidgin — duka). Betel ma mocny smak o działaniu ściągającym powodowanym przez taninę i żucie jego powoduje powstanie czerwonej śliny. Powoduje też uczucie błogości. Podstawowym składni­ kiem betelu jest alkaloid o właściwościach podobnych do nikotyny. Działa on na błonę śluzową i na centralny system nerwowy, łagodząc uczucie głodu i zmęczenia. Żucie betelu oczyszcza oddech, barwiąc jednak uzębienie na czarno. Dla Arapeszów ofiarowanie betelu jest oznaką grzeczności i gościnności. Betel i kambang odgrywają też ważną rolę w ceremonial­ nym życiu Arapeszów oraz w tradycyjnym handlu. Kambang ponadto ma zastosowanie w magii. Ma też duże znaczenie w czasie dożynek yamu, ponieważ służy za znak akceptacji yamu przez partnera. Akceptację wyraża się przez posypanie yamu kambangiem. Przed wejściem mężczyzny do ogrodu wszystkie kobiety mające menstruację muszą pozostać w domu i czekać aż mężczyźni udadzą się do ogrodów. Wynika to z wierzeń, że kobieta w czasie menstruacji jest nieczysta. Yam nie może wyczuć „powietrza", które może nabyć mężczyzna nawet przez spotkanie kobiety w okresie menstruacji, urósłby bowiem karłowaty i miał wiele odnóg. Mężczyźnie nie wolno jeść: węża (lauwań), owocu z drzewa chlebowego (kudi, yabehas, dibigepilip). owocu (uman, belag), banana (gulokowis, ausibel, bishauwiyek), yamu (aubit). Po zjedzeniu jednego z ww. pokarmów mężczyzna musi natychmiast poddać się oczyszczeniu przez nacięcie żołędzia członka (za: Mead 1970, s. 379-397). Sadzi się tylko te dwie części, gdyż Arapesze są przekonani, że z części trzeciej nie urosną duże yamy. Jest to wpływ mitu mówiącego o tym, że gdy ludzie z okolic Yangoru ukradli tę część yamu, to yamy ich pozostały skarłowaciałe (mit ten omawiam dokładniej w 2 części artykułu). ^ Pangal — gałąź z palmy sagowej. 4 5 6 �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANI 183 Z YAMEM Zupę przygotowuje się w dużej drewnianej misie służącej specjalnie do tego celu. Mężczyźni, którzy sadzą yam, jedzą ją z misek zrobionych z łupin orzecha kokosowego. Po zjedzeniu tej zupy gospodarz obdziela pomocników tytoniem, betelem i daką. Następnie wszyscy siadają i zaczynają się długie rozmowy, których tematyka obraca się wokół yamu. Wtedy też gospodarz sadzący yam prosi wodza, aby poświęcił yamy i „wylał" na nie swojego ducha i duchy przodków. Wódz najpierw zwraca się do lluhine, którego zadaniem jest opieka nad c z ł o w i e k i e m , mówiąc: 8 O lluhine, miej w swojej opiece te yamy. Chroń je przed złym człowiekiem. Spraw, by on nie przyszedł i nie zniszczył ich. Uczyń, lluhine, by te yamy urosły duże i proste. Ześlij swego ducha Becoma . Niech strzeże yamów i ogrodu. lJ Wódz dmucha przy tym w bambusową rurkę, tę samą, którą yam Kubaningili posiadał w swojej torebce i w której znajdują się magiczne środki mające zapewnić wzrost tej r o ś l i n i e . Po inwokacji do lluhine następuje inwokacja do duchów przodków. Jako duchy opiekuńcze są one proszone o wstawiennictwo i pomoc: 10 Nie odwracajcie się od nas. Pomóżcie nam. Inni chcą nas poniżyć. Sprawcie więc. by nasze yainy byly jak największe. Byśmy to właśnie my zwyciężyli". Po tych inwokacjach następuje przygotowanie specjalnej wody, której zadaniem będzie p o m ó c yamowi. Do tego celu zostaje użyta woda przy­ niesiona z rzeki W i d u h , w specjalnym naczyniu, zwanym udup, z tego dokładnie miejsca, gdzie mityczny yam chodził załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. D o wody dodaje się mieszaninę ziemi i prochu pochodzącego ze zmielonych kości n ó g lub rąk (salikiń) . Dawniej dodawano jeszcze tłuszcz pochodzący z części brzusznej. Dziś jednak jest on prawie nie­ osiągalny . 11 ]2 1 3 H Arapesze wierzą w Najwyższą Istotę, zwaną lluhine. czyli Istotę z Wysokości. Jest to Istota rodzaju męskiego, byt, którego nie można bliżej określić. Jest on niewidzialny. Ludzie nigdy go nie słyszą, nie wiedzą niczego o miejscu jego pobytu. Wszystko, co istnieje, jest dziełem lluhine. On jest dobry, ale karze np. za morderstwo. Becom — duch Jluhine. Przybiera on postać jastrzębia. Jego zadaniem jest pośrednictwo między lluhine i ludźmi. Kubaningili — yam, który przebywał na ziemi. Mowa o nim dokładniej w cz. 2. Rzeka Widuh znajduje się niedaleko wioski Chologun. Salikiń — kości nóg lub rąk nietrudno zdobvc. gdyż zazwyczaj pochodzą one od bliskich zmarłych, których ciała chowa się przy domu. Kiedy ciała ulegną rozkładowi, wydobywa się kości z ziemi i przechowuje w domu mieszkalnym lub w domu duchów. Tłuszcz ten (manumiri) można było dawniej nabyć od wodzów wrogich wiosek. Musiał on bowiem pochodzić jedynie z ciała wrogów. Manumm przechowuje się w bambusowej rurce umieszczonej wysoko nad ogniskiem w domu mieszkalnym. Uwędzony tłuszcz dobrze się 4 10 11 13 �184 WOJCIECH BĘBEN W kości woda przez niektórych miejscowościach regionu Arapesz, np. w okolicach Mui, kładzie się w ogrodzie blisko yamu, tak aby spływająca po nich zabrała znajdujące się w nich moce i spływając na yam przeniosła je, co uzyska on moc i p r ę ż n o ś ć . 14 Do wymienionej mieszaniny dodaje się pewne rośliny, które mają uczynić yamy „gorącymi", co z kolei ma im zapewnić szybki wzrost. D o tej miesza­ niny dodaje się pył zeskrobany z kamieni masalaja. Każdy w ó d z ma swojego masalaja^ . 5 Gdy mieszanina jest gotowa, w ó d z bierze gałąź z pachnącego krzewu woibin i umoczywszy ją w magicznej wodzie skrapia nią ogród i yamy. Po tej czynności mężczyźni przystępują do sadzenia yamów. D o przygotowanych uprzednio d o ł ó w (niuang) wkłada się sadzonki. D o ł y przygotowuje się przy użyciu zaostrzonego drąga (natem). Coraz częściej jednak używa się szpadli. Po posadzeniu y a m ó w mężczyźni żują betel, a wieczorem jedzą zupę z mami. Nie można jednak żuć samego betelu. Dodaje się d o ń w tym czasie magiczne zioła o nazwie ni 'ni. Nie wolno jednak używać kambangu, ponieważ czyni on kości kruchymi (Mead 1970, s. 414). Wtedy też w ó d z oznajmia sadzące­ mu, aby postarał się o świnię (dziką lub d o m o w ą ) . Po upływie ok. 2 tygodni, kiedy kiełki yamu ukażą się na powierzchni ziemi, wódz wzywa wszystkich ponownie do ogrodu (zarówno przyjaciół, jak i wrogów). Przygotowuje on znowu „specjalną wodę", której właściwości i przeznaczenie będą jednak inne aniżeli poprzednio. Woda pochodzi również z rzeki Widuh. Miesza się ją z sokiem z orzecha kokosowego. Ludzie wierzą, że płyn znajdujący się w tym orzechu powstał z niczego, nikt go do wewnątrz nie nalał, człowiek nie był w stanie tego uczynić, uczynił to Iluhine. Przez użycie tej wody w ó d z chce sprawić, by Iluhine podobnie uczynił z yamem, którego wzrost nie zależy od człowieka i jego sił. D o wody dodaje 1 6 się także soki z roślin: alibań, atum, niumbut, farbę yous, lisu, uanyal, nibu, ñamo, dishu, washeh, mai oraz liście z drzewa wabu (Mead 1970, s. 362-369). Cała mieszanina zwana jest bilkuitebal. M a ona za zadanie uczynić yamy grubymi. Następnie wszyscy uczestnicy ceremonii przechodzą kolejno koło naczynia z bilkuitebal i zapewniają gospodarza o wzajemnej przyjaźni, o tym, że nie ma wśród nich nienawiści i dlatego z całego serca wzajemnie sobie życzą, aby yamy u każdego z nich urosły wielkie i szczególnie długie i by pokonały wszystkie yamy u wrogich plemion. Po tych zapewnieniach każdy z nich przechowuje. Zadaniem manumin jest nadanie yamowi sity ducha, jaką posiadał zmarły wróg. Za tłuszcz ten płaci się bardzo dużo, dlatego jego użycie nie zawsze jest obecnie możliwe Zapłatą jest tradycyjny środek płatniczy — pierścienie. Mui - miejscowość położona ok. 60 km od Ulupu, miejsca moich badań. Por. przyp. 2. Każdy masalai ma własne imię; np. masalai mojego informatora Baltoku nosiło imię Tamban. Świnia potrzebna będzie do złożenia ofiary Iluhine, który ześle swego ducha Becom w postaci jastrzębia, aby zaakceptował kawałek mięsa jako ofiarę za pomoc. 1 4 1 5 1 6 �185 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M podchodzi do bilkuitebal i dmucha w n i ą . Następnie polewa się tą wodą liście i łodygi yamu. Po skończonych ceremoniach wszyscy wracają do wioski na posiłek, żucie betelu, palenie tytoniu, no i rozmowy. Gospodarz sadzący yamy nie może teraz chodzić do ogrodu, dopóki nie przygotuje mięsa wieprzowego i orzechów kokosowych. Po zdobyciu mięsa kraje on kawałek i zanosi do ogrodu. Czynność ta nazywa się citaliciagen. Przynosząc mięso do ogrodu wiesza je na szałasie. Aktem tym chce pod­ kreślić, że uznaje Iluhine za opiekuna swoich yamów. Jeśli by przyszedł do ogrodu z pustymi rękoma, wtedy Iluhine wraz z duchami przodków odwróci się do niego plecami mówiąc: 17 Dlaczego przychodzisz do nas z pustymi rękoma? Myśmy udzielili ci pomocy, gdy o nią prosiłeś, a ty nie dajesz nam za to zapłaty? Gospodarz bojąc się zemsty, w wyniku której yamy urosłyby karłowate i z wieloma odnogami, przynosi kawałek mięsa i wiesza go w ogrodzie. Potem czeka aż Becom pod postacią jastrzębia porwie to mięso. Jeśli tak się stanie, oznacza to, że Iluhine akceptuje ofiarę i zobowiązuje się do dalszej opieki nad ogrodem i yamami. Gospodarzowi chodzi też o usa­ tysfakcjonowanie duchów przodków, ponieważ poprzednio wzywał ich pomocy. Duchy przodków są mocno powiązane z duchami yamów, te zaś, gdy poczują się zlekceważone, mogą odejść na zawsze. Duchy przodków pomagają nie tylko we wzroście roślin, ale strzegą ich, gdy przebywają w „domu yamu". Wtedy to umieszczane są w tym „domu" kości przodków lub maski, a gospodarz tak oto prosi duchy o pomoc: Wy zostańcie tutaj. Patrzcie wszędzie. Jeżeli dostrzeżecie yamy, przynieście je tutaj. Ja zaś będę je sadził i zbierał. Wy mi pomóżcie. Pilnujcie ich. Kawałek mięsa jest więc również ofiarą dla duchów przodków, zapłatą za okazaną pomoc. Po dokonaniu tych czynności gospodarz jest pewien, że jego yamy urosną bardzo duże i że dzięki temu odniesie zwycięstwo nad swoim wrogiem. Okres wegetacji w dużej mierze zależy od pogody, szczególnie od ilości opadów. Dlatego dużą rolę odgrywają zaklinacze deszczu . 18 17 Najpierw podchodzą wodzowie, a potem inni — wedle społecznego znaczenia. Nachylają się nad bilkuitebal mówiąc coś do siebie, zazwyczaj bardzo cicho, a potem dmuchają na wodę. Czynność ta symbolizuje wlanie własnego ducha do bilkuitebal i nadanie mu własnej mocy. Zaklinanie deszczu odbywa się przy użyciu bębna sygnałowego garamutu. Moc tę (mana) mają tylko niektórzy wodzowie. 18 �186 WOJCIECH BĘBEN Wzrost yamu uzależniony jest też od tzw. świętych kamieni, które są kamieniami płodności. Mają one różne rozmiary i kształty. Zazwyczaj uloko­ wane są na placu zebrań. Na środku tego placu leży duży kamień (zwykle koloru białego), otoczony łupinami orzecha kokosowego. Gdy w wiosce znaj­ duje się dom duchów, to kamień ten umieszcza się po jego lewej stronie . Główny kamień ma swoje imię. Jest ono uzależnione od wioski i jej wodza, nadającego te imiona. Często główny kamień z imieniem otoczony jest przez małe kamienie, które już nie mają imion. Kamienie te otoczone są krzewami i ogrodzone gałęziami. Na oznaczenie dużego kamienia używa się słowa ulma . Idąc sadzić yam mężczyźni przechodzą w pobliżu tego kamienia i zwracają się do niego w formie prośby: 19 2{) Chcemy posadzić yamy, nie chcemy jednak, by wyrosły krzywe, dlatego chodźcie z nami. 21 Kamienie te zazwyczaj przynoszone są z r z e k i . Opodal kamieni zwykle sadzi się dzikie taro. W czasie sadzenia lub wzrastania yamu kobieta nie m o ż e przestąpić świętego kamienia ani też zbliżyć się do niego. Tylko sadzący yam mają prawo siedzieć w pobliżu kamienia płodności. Po tych pracach i trudach sadzących czeka największa radość, jaką jest prezentacja yamu — symbolu męskości i przedmiotu dumy gospodarza. 3. UROCZYSTOŚCI DOŻYNKOWE Gdy yam powoli wzrasta, mężczyzna raz po raz idzie do ogrodu i spraw­ dza, jaki postęp uczynił yam, kiedy będzie można oznajmić innym, że nastąpił czas wykopków. kiedy będzie można zaprosić innych, aby przyszli i stwierdzili rozmiary yamu. Kiedy gospodarz uzna, że yam dojrzał, wraca do wioski, bierze z sobą zaangażowanych mężczyzn i udaje się z nimi do ogrodu. Powoli odkopują oni rośliny (kolejno każdy mężczyzna) i jeśli yam jest duży — wydają okrzyk radości. Wówczas gospodarz mierzy yam trzciną, zaznaczając na niej wymiary rośliny. W ten sposób mierzy każdy yam (do każdego używa oddzielnej trzciny). Następnie „miary" te niesie uroczyście do wioski. Teraz z niecierpliwością oczekuje się na „miary" od innych gospodarzy, aby stwierdzić, który z y a m ó w jest największy i który gospodarz wygrał rywali­ zację. „Miary" przymocowuje się do specjalnego rusztowania (w zależności od ich rozmiarów). Formują się wtedy dwa obozy: zwycięzców i zwyciężo- 14 Lewa strona, jeśli jest się zwróconym twarzą w stronę domu duchów. " UIma — słowo używane na oznaczenie każdego świętego kamienia. Przy inwokacjach nie używa się zazwyczaj imienia danego kamienia. Nasuwa się pytanie, dlaczego używane są właśnie te, a nie inne kamienie? Otóż, według przekazów przodków, jeden / nich zobaczy! te kamienie we śnie. Pokazał mu je sam lluhine. Podczas s n u wid/ial on. jak musalajc wstępowały w kamienie. W wiosce kamienie te wystawione są n a otwarła przestrzeń, aby poddane byh działaniom księżyca i przez to nabierały siły. : : i �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 187 nych. Nie ma jednak przy tym nienawiści lub zazdrości. Yamy zaś wyko­ pane czekają w ogrodzie na przystrojenie i uroczyste przeniesienie do wioski. To jednak nie nastąpi tak szybko. W wiosce zaczynają się teraz śpiewy, które rozbrzmiewają każdego wieczoru i tak będzie przez cały tydzień, a nieraz dłużej. Jest to uzależnione od przebiegu wszystkich przygotowań do dożynek. Śpiewy może zakłócić np. śmierć wodza (w jęz. pidgin *- bigmend) lub właściciela yamu. W takim przypadku dożynki również zostają przerwane, a yamy przekazuje się innym wioskom bez żadnej u r o c z y s t o ś c i . Jeżeli przygotowania przebiegają pomyślnie, w wiosce wszyscy krzątają się w napięciu, bo każdy chce wypaść jak najlepiej. Każdy chce pokonać swego wroga przez zaskoczenie . Na placu zebrań wznosi się szałas, w któ­ rym zostaną wystawione yamy. Każdego popołudnia zaangażowani mężczyźni zbierają się na placu i prowadzą rozmowy dotyczące nadchodzących dożynek. N a miejscu zebrań kładą orzechy kokosowe i gałęzie pachnącego krzewu weibin, kierując następnie swoje prośby do Iluhine. Proszą go o pomoc w zdobyciu świni. Potem rozbijają orzech kokosowy na połowy. Każdy mężczyzna podchodzi do orzecha i wznosi swoje prośby. Następnie wszyscy podchodzą do białego kamienia i do niego także zwracają się z prośbami. Chcą się w ten sposób przypomnieć Iluhine i duchom przodków i prosić ich jeszcze raz o pomoc. Inwokacja ta brzmi: 22 23 O Iluhine, spojrzyj na nas. Yamy nasze dzięki tobie urosły duże, a teraz prosimy cię — bądź z nami, bo teraz chcemy znaleźć świnię. Spraw, że choć nie mamy wystarczająco pieniędzy, to jednak ludzie sprzedający tę świnię na to nie będą zważali. Spraw, byśmy kupili tę świnię za te pieniądze, które mamy przy sobie. Po tych inwokacjach mężczyźni szykują swoje bilum 2 2 24 i pierścienie 25 Oddanie yamów nie zawsze jest mile widziane przez miejscową społeczność i bywa źródłem niezgody. Tak np. w 1979 r. w wiosce Ulupu zmarł jeden z bigmenów i wioska oddała swe yamy wiosce Ilipeim. ta zaś wystawiła je jako swoje we własnym szałasie i wrę­ czyła je wiosce Aihegulim. Mieszkańcy tej wioski, po odkryciu tego faktu, czuli się obrażeni, że zostali pokonani przez obce yamy. Wiele przy tym było kłótni. Do ostatniej chwili nie wiadomo, w jaki sposób dana wioska zwycięży wroga. Świnie i inne prezenty są dobrze ukryte i ujawnia się je dopiero podczas dożynek. Obecnie Arapesze uciekają się coraz częściej w tej rywalizacji do rzeczy przyniesionych przez Białych, takich jak piwo. ciastka lub krowy (było tak np. w 1978 r. w wiosce Ilipeim). Bilum - siatka, którą kobiety arapeskie robią ze sznurka powstałego z łyka drzewnego. Jest ona zazwyczaj koloru białego, który przeplatany jest czerwonym. Splot tworzy wzór o kształcie rąbków. Bilum noszone jest zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety. Mężczyźni noszą bilum małe i przechowują w nim betel. dakę. kambang i tytoń. Kobiety zaś noszą w bilum dzieci i płody ziemne. Podczas uroczystości kobiety noszą bilum ozdobione muszlami. Pierścienie wyrabiane są z muszli mięczaków jadalnych. Tnie się je za pomocą bambusa. Proces cięcia trwa ok. miesiąca. Z poszczególnych muszli wycina się kilka pierścieni o różnej 2 J 2 4 2 5 �188 WOJCIECH BĘBEN i udają się w drogę na poszukiwanie świni. Dożynki yamu nie mogą się bowiem obyć bez świń, które gospodarze wręczają razem z yamem swoim wrogom. Udając się w drogę mężczyźni w pierwszej napotkanej rzece dokonują oczyszczenia siebie i swoich rzeczy, aby nic złego nie spotkało ich po drodze. Po przyjściu nad rzekę biorą roślinę mongidę i kolczastą roślinę mondehilne i splatają je razem. Następnie dwóch mężczyzn trzyma ten wieniec, a pozostałych dwóch podaje pod nim swoje bilum z pierście­ niami. Czynią to po to, aby wszystkie winy zostały zabrane, zatrzymane przez wieniec. Następnie mężczyźni zgniatają wieniec i rzucają do wody, aby woda zabierając go zabrała też wszystko co złe, co mogłoby stanąć na przeszkodzie w znalezieniu świni i zaszkodzić podczas dożynek. Odchodzą znad rzeki wielce uradowani . Teraz starają się dowiedzieć, gdzie można kupić świnię. Pytają o to napotkanych po drodze ludzi. Jeśli spotkają kogoś, kto zgodzi się sprzedać im świnię — udają się do jego wioski. Człowie ten daje im do wypicia sok z orzechów kokosowych, gospodyni zaś szykuje zupę składającą się z taro, yamu i mami. Kupujący idą do buszu, aby przygotować drąg i sznur do niesienia świni. Potem przystępują do kupna. Na liściu bananowym układają pierścienie i pieniądze . Pierwszy, największy pierścień przeznaczony jest na zapłatę za głowę świni (wartość pierścienia lub pieniędzy wynosi ok. 100 kina). Drugi pierścień lub 50 kina jest zapłatą za brzuch świni. Za dwie tylne nogi dają 2 pierścienie lub po 20 kina za jedną nogę. Następne 2 pierścienie są wynagrodzeniem za dwie przednie nogi lub płaci się po 10 kina za jedną nogę. Teraz właściciel świni naradza się ze współplemieńcami i jeżeli dochodzą do wniosku, że zapłata jest zadowalająca — zgadza się na sprzedaż. Kupujący biorą wówczas świnię i niosą ją do domu. Sposób transportu zależy od rozmiarów zwie­ rzęcia. Dużą świnię niesie się na noszach, małą zaś na drągu, zawieszoną nogami do góry. Aby kupić świnię Arapesze rozchodzą się po całym terenie należą­ cym do tego plemienia . 26 27 28 wielkości. Po wycięciu poddawane są one szlifowaniu na kamieniach aż do zupełnej gładkości. Pierścienie mają zastosowanie jako pieniądze. Do dziś stosowane są przy kupnie żony, przy płaceniu za ducha zmarłego, kupowaniu świń, przy rekompensacie wypłacanej po zniszczeniach spowodowanych walkami plemiennymi lub pojedynczymi kłótniami. Pierścień dużych rozmiarów ma wartość ok. 200 kina (kina — nowogwinejska jednostka monetarna, wprowadzona w latach 1973-1975. Wyparła ona australijskiego dolara. Wartość jej przekracza wartość dolara austra­ lijskiego i kształtuje się jak 1:1,11; 1 kina = 100 toa). Pierścienie wyrabiane są wśród Arapeszów szczególnie w wioskach Yalehine, Yebomenu i Koboibis. Mieszkańcy wiosek Chologun i Ilipeim dokonują oczyszczenia w rzece Kulauru. Obecnie coraz częściej zamiast liścia bananowego używa się косу lub kawałków mate­ riału. Czyni się tak dlatego, że pierścienie bardzo łatwo się tłuką, a po pęknięciu nie mają żadnej wartości. Bardzo często mężczyźni z okolic Ulupu, by nabyć świnię udają się na wybrzeże w okolice Dagua. Przywożą je stamtąd wynajętymi samochodami, a podczas drogi wykonują przepisane rytuałem śpiewy. Dość często razem ze świniami przywożą z Wewak kartony piwa. 2 6 2 7 2 8 �189 ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M W tym czasie w wiosce kupującego trwa okres wyczekiwania. Nikt nie może odezwać się źle do żony kupującego ani też uderzyć jej, gdyż podobny kłopot może spotkać kupującego. Drzwi w domu kupującego muszą być otwarte, ponieważ ich zamknięcie może spowodować, że kupujący zastanie wszędzie zamknięte drzwi. Zarówno żona, jak i najbliższa rodzina nie pracują i nie myją się. Tak trwają w oczekiwaniu na dźwięk garamutu (bębna sygnałowego), który obwieści im wiadomość, że świnia została szczęśliwie nabyta i poszukiwania zakończone. Kiedy wszystkie formalności związane z kupnem zostaną dopełnione, wówczas ten, który zakupił świnię, wysyła za pomocą garamutu następującą wiadomość: Świnia została zakupiona. Niedługo przyjdziemy. Przygotujcie siebie i wioskę. Żona zaraz po otrzymaniu tej wiadomości idzie się obmyć, następnie zakłada odświętny strój, a na piersi zawiesza największy pierścień, jaki posiadają w domu, ciesząc się w ten sposób z sukcesu męża. Ci, którzy kupili świnię, niosą ją do wioski. Kiedy podejdą już blisko, najczęściej do sąsiedniej wsi, uderzają w trzy bębny sygnałowe, aby ludzie z ich wioski przyszli i pomogli w niesieniu świni, biorąc w ten sposób udział w ich radości . Zauważywszy nadchodzących pomocników, niosący świnię śpiewają. Śpiewając oznajmiają imię kupionej świni, określają, jaka jest duża, jak trudno ją było kupić i jaka była droga . Potem śpiewy kieruje się ku przyszłemu odbiorcy świni. Jest to pewnego rodzaju pieśń dumy, a zarazem drwina z „przeciwników" . 29 30 31 2 4 W każdej wiosce, na centralnym miejscu pod dachem znajdują się bębny sygnałowe. Są różnej wielkości. W największy bęben uderza osoba najwyższa rangą (ona też uderza pierwsza). Pierwszemu bębnowi wtóruje rytmicznie drugi i trzeci. Każda świnia w wiosce ma swoje imię. Często można słyszeć nawoływania gospodyni, która woła świnię po imieniu do jedzenia. System partnerstwa zwany buayin polega na tym, że zgrupowanie kilku młodych chłopców z jednej wsi dostaje przydzielonych partnerów z drugiej wioski i pozostają oni na całe życie partnerami wymiany. Partnerzy zobowiązani są do wzajemnych świadczeń materialnych, do wymiany prezentów, przy czym świadczenia te są często wymuszane przez odpowiednie, nawet obraźliwe, prowokowania partnera, by skłonić go do ofiarowania prezentu lub urządzenia przyjęcia. Buayin, do którego obowiązków należy prowokowanie swojego partnera, czyni to np. w ten sposób: w obecności swojego partnera pyta innych ludzi, czy prawdą jest, że partner ów nie ma świń, nie ma yamów ani szczęścia w polowaniu, że nigdy nic nie daje ani nie urządza uroczystości? Czy on wyszedł z łona matki głową czy nogami (wyjście głową jest oznaką normalności). Przy wymianie każdy kawałek mięsa lub yamu liczony jest uważnie, bo musi być zwrócony przy nadarzającej się okazji. Jednak, co dziwne, dający szykuje duży kosz pełen jedzenia i przekazuje swojej żonie, ta zaś wręcza go żonie partnera męża. Czyni to tak, by nikt oprócz męża nie wiedział o tym. To nie musi być zwrócone. Jak ofiarność jest czymś oczekiwanym wśród Arapeszów, tak zaniedbywanie jej przez partnerów jest przyjęte jako coś normalnego. Ta trudná rola bycia partnerem przechodzi z ojca na syna. Partnerów wybiera się często z wiosek, które miały zwyczaj prowadzenia ze sobą walk. 3 0 3 1 �190 WOJCIECH BEBEN Popatrzcie na nasze świnie. Popatrzcie na nasze yamy. Wy nas nie pokonacie. Nie dacie rady nas zwyciężyć. Gdy świnia jest jeszcze w drodze, kobiety w wiosce trzymając łodygi dzikiego taro tańczą i śpiewają, kierując swoje śpiewy do niesionej przez mężczyzn świni. Kiedy świnia wnoszona jest do wioski, pozostali mężczyźni tańczą w rytm bębnów. Kobiety natomiast przynoszą jedzenie, które przygo­ towały, by w ten sposób wynagrodzić trud niosącym świnię. Następnie ten, dla którego świnia jest przeznaczona, przychodzi i uderza ją łodygą dzikiego taro, a potem posypując ją kambangiem m ó w i : „ M o g ę tę świnię wziąć i zjeść". Z tego oświadczenia gospodarz bardzo się cieszy, gdyż oznacza ono, że zadowolił partnera oraz, że na drugi rok dostanie w rewanżu świnię mniej więcej takich samych r o z m i a r ó w . Kiedy wszystko jest gotowe do dożynek (abułlu), mieszkańcy stroją dom (szumel), w którym zostaną złożone yamy, a następnie w ogrodzie przygoto­ wują yamy malując je i strojąc, by takie nieść na dożynki do wioski. Od góry yamy malowane są inaczej (melip), inne też są malowidła w dolnej części (malat). U ż y w a się raczej jasnych farb, np. żółtej, czerwonej. Tylko „twarz" yamu malowana jest kolorem czarnym. Po skończonym malowaniu yamy przystrajane są w maski. Teraz następuje segregacja y a m ó w na yamy duże (aiyegehu) i małe (atumwi). Charakteryzacja dużych y a m ó w ma je upodobnić do mężczyzn, a yamy mniej okazałe i z większą liczbą o d n ó g mają wyobrażać kobiety. Gdy charakteryzacja y a m ó w dobiegnie końca, przy­ nosi się je do wioski, gdzie wita je żona gospodarza, przystrojona w naj­ większy pierścień — znak dumy i radości. M ó w i przy tym: 32 Ponieśliśmy z mężem wiele ofiar, ale ofiary te nam się opłaciły, bo yamy urosły nam bardzo duże. Następnie wzywają śpiewem swoich wrogów, aby przyszli na określony dzień i wzięli udział w dożynkach. Daje się też znać wszystkim okolicznym mieszkańcom o nadchodzącym święcie, aby przyszli jako obserwatorzy. W wiosce zaś trwają śpiewy połączone z tańcami {ulahiń — śpiew, alu — taniec). Jak większość pieśni arapeskich, tak i pieśń dożynkowa (abullu) opiewa śmierć jakiegoś bohatera. A oto jeden z przykładów typowej pieśni arapejskiej, jaką wykonuje się m. in. na dożynkach (za: Mead 1970, s. 434): , 2 Każda świnia zostaje dokładnie zmierzona. Jedna miara jest brana z obwodu brzucha, druga — z tułowia. Miary te przechowywane są w wiosce w domu zebrań lub w domu poszcze­ gólnych gospodarzy. Podczas dożynek dany gospodarz wymienia, ile świń oddał i jakich były rozmiarów. Najbardziej liczą się te świnie, które musiano nieść na noszach. Wymienia się też świnie, które gospodarz dał bratu lub komuś bliskiemu (nie partnerowi). Gospodarz liczy je publicznie, a przy każdej wymienionej świni wbija cienki patyk w ziemię. Po skończonej rozmowie każdy może przyjść i sprawdzić prawdziwość słów gospodarza. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z VA vii M 191 Przyjdź i spojrzyj na niego! Kto swe trucizny wypróbował na nim? Czyjże urok jego uroczył? Dlaczego on drży? To Yebulo go zabił. Połóż go, połóż go prosto! My go podniesiemy i wyprostujemy. Podniesiemy go schodząc do Seunika. Podniesiemy go wspinając się do Meniwakina \ v Każdy bigmen ma swoją pieśń rodową, którą prezentuje podczas cere­ monii dożynek. Śpiewy te połączone są z tańcami. Tańce rozpoczyna zazwy­ czaj taniec z garamutami. W rytm trzech garamutów mężczyźni śpiewają i wszyscy tańczą. Po tym tańcu następuje zwykle taniec z długim drągiem trzymanym i podnoszonym rytmicznie przez głównego wykonawcę pieśni. Pozostali wykonawcy trzymają w tym czasie dzidy, czyniąc nimi podobne ruchy. Kolejnym rodzajem tańca bywa zazwyczaj taniec z fletami buan* i bębnami rytmicznymi kundu. Taniec ten rozpoczyna trzech mężczyzn, z któ­ rych jeden będzie przewodził pieśni. Podczas tańca wszyscy trzej trzymają się za ramiona (pierwszy i trzeci trzymają tancerza środkowego). Środkowy tancerz trzyma kundu i flet, boczni zaś — tylko flety. Poruszają się rytmicznymi skokami W linii krzywej, skacząc raz w lewą, raz w prawą stronę i prze­ mierzając w ten sposób plac zebrań wokoło. Z a nimi podążają pozostali mężczyźni, a po nich kobiety, które — również zgrupowane po trzy — tańczą z boku, zazwyczaj jeden krok w przód i jeden w tył. Taniec zaczyna się z lewej strony placu zebrań. W podskokach tancerze kilkakrotnie przemie­ rzają plac. Potem następuje zamiana śpiewających. Kobiety w czasie śpie­ wu stanowią rodzaj chóru, prześpiewując zawsze ostatnie zdanie, powta­ rzając je za solistą. Taniec z fletami wykonuje się jeszcze przez ok. tydzień po skończonych dożynkach. Taniec razem ze śpiewem określany jest słowem c/7/6. 4 Po przyniesieniu y a m ó w do wioski wodzowie sprawdzają, jakich roślin jest więcej: małych czy dużych. Jeśli małych — wtedy wódz obiegając plac " Seunik i Meniwakin to imiona masalai, koło których mieli przechodzić ci ludzie niosąc zmarłego. Potrójne flety buan są bardzo proste, zrobione z nieozdobionego bambusa. Mają ok. 1 m długości i 5 cm średnicy. Kolankowe przegrody — z wyjątkiem tej od strony ustnika — są usunięte z bambusowej tuby. W przegrodzie wycięty jest elipsoidalny otwór. Flet prowadzący nazywa się głową. Dwa pozostałe flety są fletami wtórującymi. W czasie gry na fletach potrójnych mogą być obecne osoby nieinicjowane, a nawet kobiety, ale muszą one odwrócić się plecami do instrumentów. Kobiety narażone są bowiem na niebezpieczeństwo ze strony lambaranu i muszą słuchać jego głosu z tyłu. Mężczyzna grający na flecie prowadzącym, który rozpoczyna każdą pieśń, trzyma go w lewej ręce. Prawa ręka w tym samym czasie uderza w kundu zawieszony na lewym ramieniu. Mężczyzna tańczy równocześnie podnosząc i opuszczając flet w zależności od rytmu melodii. Kiedy pieśń jego słabnie — wzmacnia się refren śpiewany przez większą grupę ludzi, by prowadzący mógł złapać oddech. Dzieje się tak do chwili, gdy prowadzący da znak, że przystępuje do końcowej fazy utworu. 3 4 �192 WOJCIECH BĘBEN zebrań zakrzyknie 6 razy. Natomiast gdy yamy wielkie będą większością — wódz wyda 7 okrzyków (Mead 1970, s. 433). Największe yamy (bauges) umieszcza się z boku i przywiązuje do pali, za nimi znajdują się kolejno yamy duże, które też zostają przymocowane w ten sam sposób, a następnie średnie, przyczepione do płotu (nałib) znajdującego się po przeciwnej stronie placu. Najmniejsze yamy ułożone są po 96 sztuk wokół drąga wbitego w ziemię (lowat). Układanie yamów nazywa się bala'og bishulog. W określonym dniu ludzie z okolicznych wiosek nadchodzą, by wziąć udział w dożynkach. Po przyjściu do wioski na plac zebrań wszyscy siadają i czekają na oficjalne rozpoczęcie uroczystości. Ostatnią grupą, która przy­ będzie na dożynki, będzie grupa partnerów . Wczesnym rankiem jeszcze raz zostają oni powiadomieni o nadchodzących dożynkach za pomocą garamutu i zazwyczaj w ten sam sposób przesyłają odpowiedź, że już wyruszają. Do poszczególnych wiosek dołączają się wioski zaprzyjaźnione i tak powstają podczas dożynek dwa obozy, dwie wielkie grupy partnerskie . Widzowie, zazwyczaj kobiety i dzieci, siadają z boku jako obserwatorzy. Gospodarze grupują się na placu zebrań. Natomiast przybyli partnerzy zgru­ powani są w miejscu oddalonym ok. 200 m. Uroczyste otwarcie dożynek oznajmione zostanie przez wodza dającego znak za pomocą sygnału z muszli. Przed rozpoczęciem uroczystości każda rodzina biorąca udział w dożynkach przygotowuje odpowiednią ilość jedzenia dla przybyszów. Kładą oni kupkami orzechy kokosowe, betel wraz z daką oraz pieczone lub gotowane mami. Po rozpoczęciu dożynek każda grupa rozdziela przygotowane przez siebie jedzenie swoim partnerom, wywołując przy tym imię wodza, który otrzymując je dzieli pomiędzy swoich. Partnerzy są jeszcze poza placem zebrań. W tym czasie u wejścia na plac zostaje położona łodyga dzikiego taro tak, aby wrogowie musieli przez nią przeskakiwać dostając się na plac zebrań. Nad­ chodzą oni gęsiego trzymając w rękach włócznie, przeskakują dzikie taro 1 grupują się na placu. Wtedy zaczynają się przemowy, po których następuje prezentacja yamów. Przybysze uważnie oglądają yamy i kiedy któryś im się podoba, na znak akceptacji posypują go kambangiem. Wydają przy tym okrzyk radości o brzmieniu „uuuh!". Z yamami zazwyczaj dostają świnię, betel lub tytoń. Uroczyste dzielenie rozpoczyna wódz. Ludzie z wymienionych wiosek dzielą się na trzy grupy: 1 — witenmein, 2 — małtenonu, 3 — beciage. Pierwsza i trzecia grupa mają władzę wykonawczą (pierwsza jest jednak najważniejsza), druga jest grupą rozjemczą. Dzielenie yamów rozpoczyna grupa pierwsza, po niej kolejno następuje druga i trzecia. Kiedy yamy zostaną podzielone — przystępuje się do dzielenia mięsa i przy35 36 3 5 Tak np. dla wioski Ilipeim partnerami byli ludzie z wioski Aihegulim, dla wioski Chologun zaś — ludzie z Yamel. Podczas dożynek przygotowującej je wiosce pomaga kilka innych wiosek, tej zaś. która przychodzi po odbiór darów, pomaga druga grupa wiosek. Ilipeim było wspierane przez Ulupu, Onialep i Yalehine, natomiast Aihegulim - przez Yebomnu i Koboibis. �193 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 37 gotowanego jedzenia. Pierwszy talerz przeznacza się dla Iluhine . N a talerzu tym znajduje się mięso, yam, betel oraz tytoń. Jest to oficjalna forma podzię­ kowania dla Iluhine za pomoc. Na tym kończy się dzień. Przez następne dwa lub trzy dni ludzie będą się jeszcze schodzili, by uczestniczyć w radości gospodarzy i korzystać z ich gościnności. Codziennie wieczorem podawana będzie przez te dni zupa z mami. Nie zawsze dożynki kończą się dobrze i w radosnym nastroju. Często dochodzi do kłótni przy dzieleniu y a m ó w i świń. K t o ś został pominięty, ktoś inny dostał mniejszy yam niż się spodziewał czy też wymieniono go nie na pierwszym miejscu — to wszystko m o ż e s p o w o d o w a ć długotrwałe kłótnie i dochodzenie: kto miał, a kto nie miat racji. Po skończonych dożynkach gospodarz i jego żona poddają się osta­ tecznemu oczyszczeniu (nimaili) (Mead 1970, s. 436-438). N a dzień przed rozpoczęciem uroczystości gospodarz dożynek (moenye) musi przestrzegać tabu obejmującego palenie tytoniu, żucie betelu oraz dotykanie jedzenia rękoma. Po skończonej ceremonii dożynkowej zaś bierze ze sobą drugiego mężczyznę (wprowadzającego) oraz drągi, do których były umocowane yamy. Zabiera też najlepsze pierścienie i udaje się nad r z e k ę . Wprowadzający umieszcza duży pierścień, zwany nuymaii lub awhan, określany też jako „węgorz", pod drągiem mówiąc przy tym: 38 Pierścień nazywa sie węgorzem, ponieważ trudno go znaleźć w wodzie. Ktoś musi go odnaleźć. Następnie wprowadzający mężczyzna umieszcza w wodzie kilka pachnących ziół: mailegil, mauto'a, bweduan, yaminahil, butas i who'iyas. Gospodarz dostaje wówczas mały pierścień, którym ma oczyścić swoje usta po okresie tabu. Stojąc jeszcze nad brzegiem rzeki dostaje do wypicia przygotowaną przez wprowadzającego „oczyszczającą wodę", a następnie myje nią swoje ciało, wcierając wodę liśćmi. Po skończonym obmyciu wchodzi do wody, wyciągając z niej duży pierścień. Następnie wręcza go wprowadzającemu, który teraz namaszcza jego ciało mieszaniną zrobioną z yamiiliali i liści aba'u oraz farby lahein™. Potem wszyscy idą do ogrodu niosąc ze sobą trochę „oczyszczają­ cej wody" i pokrapiają nią drąg pozostały z d o ż y n e k . Po dokonaniu tej 40 1 7 Z talerza przeznaczonego dla Iluhine mogą jeść tylko starcy, a gdy ich nie ma — to psy. Nigdy nie wolno dotknąć tego talerza młodym chłopcom, jeszcze przed inicjacją. Zazwyczaj jest on odnoszony i starzec siedzący gdzieś z boku zjada z niego. Mężczyzną pomocniczym, czyli wprowadzającym, jest zazwyczaj wódz; musi to być w każdym razie mężczyzna po inicjacji, biorący czynny udział w kultywacji yamu. Jest on kimś w rodzaju chrzestnego. Czynność tę wykonuje się, by zapewnić podobny zbiór yamu na rok następny. Chodzi tu o drąg, wokół którego umieszczone były yamy podczas dożynek. Zazwyczaj jest on przetrzymywany w domu lub w ogrodzie jako miara kopca. 5 8 M 4 0 I3 - Etnografia Polska t. 31. z. I �194 WOJCIECH BEBEN czynności ręce gospodyni oczyszczone zostają językiem przez jednego z obec­ nych m ę ż c z y z n . Teraz wprowadzający przystępuje do zdjęcia tabu dotyczącego żucia betelu z gospodarza i jego żony. Betel z dodatkiem liści naho', o d n ó g tanum, mugaden i bibah oraz źdźbłami abo'osho'o jest teraz ceremonialnie żuty. Po zdjęciu tabu żucia betelu następuje zdjęcie tabu, które dotyczy jedzenia pewnych potraw. Wprowadzający pije w tym celu wodę zmieszaną z sokiem z kory mauto'a, a potem wodę maliegil. Następnie uczestnicy tej ceremonii wręczają gospodarzowi swoje podarunki, np. mięso, talerze, bilum oraz naczynia do gotowania, a dostają w zamian bilum pełne yamów, aby zabrali ze sobą do d o m ó w i mieli do sadzenia na następny r o k . Wtedy też bracia żony gospodarza upominają się o swoje yamy . Przez trzy lub cztery dni gospodarz i jego żona będą jeszcze przebywali w otoczeniu wprowadzającego i rodziny. Na koniec wprowadzający za wyko­ nanie swojej czynności zostaje dodatkowo obdarowany pierścieniem. „Miara" największego yamu zostaje zaś umieszczona przed „domem yamu" należącym do gospodarza, który często podczas spotkań będzie ją pokazywał m ó w i ą c : 41 4 2 43 Chodź zobacz moją wiya. Weź ją i sprawdź, czy twoje yamy będą w stanie przekroczyć znak moich. Yamy przeznaczone do sadzenia w roku następnym przyniesione zostaną do „domu yamu", gdzie będą przebywały pod uważną opieką d u c h ó w przod­ ków. Wioska powoli zaczyna żyć nowym życiem. Jednak duch uroczystości pozostał. Powstały nowe grupy podczas dzielenia yamu, nowe twarze wyrosły w partnerstwie . N a nowo odżyła więź pomiędzy partnerskimi wioskami. Y a m wniósł innego ducha w społeczeństwo poprzez oczyszczenia i tabu. 44 II. M I T Y C Z N E I SPOŁECZNO-RELIGIJNE A S P E K T Y OBRZĘDÓW AGRARNYCH Jako roślina kultowa yam ma swoją mitologię. Tym różni się od innych bulw ziemnych, a ponieważ posiada też swojego ducha — zajmuje określone miejsce w hierarchii istot ponadziemskich. M a własne powiązania z duchami przodków i dlatego pełni funkcję członka danej rodziny, często uważany jest 4 1 Nie chodzi tu o gospodarza ani wprowadzającego. Czynność tę wykonuje ktoś z rodziny gospodarza. Mowa jest o małych yamach, które układa się w kopce po 96 sztuk. Wśród Arapeszów panuje zwyczaj kupowania żony. Placi się za nią nie rodzicom, ale braciom matki lub żony. Zapłata nie jest jednorazowa. Bardzo często strona żony upomina się o jej uzupełnienie. Płaci się najczęściej po urodzeniu dziecka i podczas ważniejszych uroczystości. Podczas dożynek wprowadzeni zostają nowi partnerzy, którzy bardzo często zastępują starszych z rodziny. Zastępstwo możliwe jest tylko w linii prostej, tj. syn ojca lub brata Warunkiem jest jednak przejście przez inicjację. 4 2 4 3 4 4 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAM EM 195 za dziecko gospodarza. Tak nakazują ludziom wierzenia, tak podaje im mitologia. Y a m jest czymś świętym, a uprawa jego wymaga wielkiej pieczoło­ witości i wielu wyrzeczeń. C h o ć jest własnością konkretnej rodziny, rzutuje jednak na życie innych ludzi, tzn. spoza rodziny, a nawet spoza wioski. Wywiera wpływ na kształtowanie nowych układów wioskowych i plemiennych, integruje ludzi i jest źródłem bogatych tradycji folklorystycznych. Jeszcze większe jest oddziaływanie yamu na życie duchowe społeczności plemiennej, co m. in. przejawia się w licznych mitach poświęconych tej roślinie. I. MITY O POCHODZENIU Y A M U Ludność należąca do plemienia Arapesz stanowi typ ludności osiadłej zajmującej się rolnictwem. Ponieważ członkowie tej grupy uważają, że nie ziemia do nich należy, ale oni należą do ziemi — daru swych przodków, ziemia jest więc dla nich czymś bardzo cennym (Mead 1963, s. 16). Była ona i jest. choć już nie tak często jak dawniej, powodem wielu wojen plemiennych . O randze ziemi świadczy fakt, że cała mitologia tutejszej ludności bazuje na tematyce rolniczej. W bogatym zbiorze m i t ó w bardzo duże znaczenie mają mity o pochodzeniu yamu. 45 Dzieje yamu związane są z mityczną pramatką Aczakoik. Jej pierwotnym miejscem zamieszkania były okolice Dagua. M a ona swoją historię, prze­ mierzała bowiem ziemię, kiedy stwarzała wszystkie rzeczy z wyjątkiem czło­ wieka. Miała dwóch synów. Jeden nazywał się Yalihein, a drugi Sumahoin. Żyli oni razem w okolicy Dagua. Pewnego razu Aczakoik poprosiła swych synów, aby przygotowali miejsce na ogród. Dzieci zdziwione tą prośbą zapytały: Po co nam ogród? Nie znamy niczego, co się w nim sadzi! Ona jednak odpowiedziała im: Nie pytajcie za dużo, tylko idźcie i oczyście to miejsce, w którym pościnałam drzewa. Poszli i zrobili o co ich prosiła. „Co zamierzasz posadzić w tym ogro­ dzie?" Zapytali ją. Ona odpowiedziała: „O to się nie martwcie. Posadzimy coś później". W tym czasie pojawiło się wiele czyraków na jej skórze, na całym ciele. Nie były to jednak rzeczywiste czyraki, ale taro, yam, mami oraz banany schowane pod jej skórą. Synowie nie widzieli jednak o tym. Myśleli, że były to prawdziwe czyraki. Wyjąwszy te rośliny spod swej skóry Aczakoik włożyła je pod sterty zeschłej trawy. Potem powiedziała do synów: „Idźcie i zobaczcie, co położyłam pod stertami trawy". 4 5 Dziś instytucja nowo powołanych przez rząd sądów wioskowych stara się rozstrzygnąć sporne problemy przynależności ziemi drogą pokojową. �196 WOJCIECH BĘBEN Oni poszli i znalazłszy rośliny, przynieśli je do domu. Aczakoik przygoto­ wała zupę. Zupę w tym czasie robiono z wiórów drzewnych, które zastę­ powały yam. Taką właśnie zupę przygotowała im Aczakoik. ale sama nie jadła jej tym razem. W nocy wzięła yam i ugotowała go dla siebie. Warzywa i owoce, które Aczakoik stworzyła dla nich, a które oni przynieśli do domu, za­ częły kiełkować. Wtedy wzięli je i zasadzili w ogrodzie, który uprzednio przygotowali. Kiedy warzywa wyrosły, Aczakoik wzięła część z nich i rzekła swojemu mężowi: Ty tu pozostań w Dagua. Ja zaś z synami udam się w drogę. Chcę bowiem zobaczyć, jak wyglądają góry z drugiej strony. Wzięła więc niektóre płody ziemne oraz owoce i poszła w drogę. Wędro­ wała wraz z synami przez kilka dni, aż wreszcie doszli w okolice Duningi-Kair i r u . Aczakoik posiadała zdolności zmieniania się w kazuara . W Duningi-Kairiru, w małym miejscu zwanym Gulmagen, posadziła Aczakoik drzewa , a wieczorem — kiedy jej synowie udali się na spoczynek — zmieniła się w kazuara i zaczęła tańczyć. Kiedy po jakimś czasie, odczuwając zmęczenie, chciała się napić wody ze strumyka zauważyła, że woda jest brudna; wydrążyła więc trochę dalej pazurem otwór, z którego wypłynęła czysta woda. Miejsce to nazywa się Masiengu. Rankiem wzięła swoich synów i zaprowadziła ich na to miejsce, a oni napili się wody i w niej się umyli. Pewnego dnia Aczakoik poszła, aby wykąpać się w sadzawce. Zdjąwszy swe pióra weszła do wody. W tym czasie Yalihoin porwał pióra leżące w zaroślach i uciekł, a potem schował je pod dachem w bambusie. Teraz już matka nie mogła zmienić się w kazuara. Przez cały czas musiała pozostawać pod postacią kobiety. Pewnego dnia Sumahoin był z matką w domu i powiedział do niej: 46 47 48 Daj mi dobrego jedzenia, ja w zamian dam ci coś, co Yalihoin schował przed tobą. Aczakoik przygotowała więc dobrej zupy dla niego, a kiedy zjadł — wziął bambus spod dachu i otworzył go. Bambus był pusty. Wziął wiec następny i otworzywszy znalazł matczyne pióra. Kiedy Aczakoik spostrzegła to — była uszczęśliwiona. Wzięła pióra i w tym samym momencie zmieniła się w kazuara. Sumahoin próbował do niej mówić, ale ona wołała tylko, „uha, uha, uu, uu!". Sumahoin przestraszył się nie na żarty i zaczął płakać. Zawołał: „ M a m o , mamo, co się z tobą stało?" Ale kazuar uciekł w busz. 4 6 Duningi-Kairiru — miejscowość położona ok. 5 godzin marszu od stacji misyjnej Ulupu, w kierunku wybrzeża. Uważana jest za kolebkę Arapeszów. Kazuar — święty ptak. Nawiązują do niego prawie wszystkie mity. Drzewa te rosną w Duningi-Kairiru. Nie występują w żadnym innym miejscu. Są dla Arapeszów pomnikami istnienia Aczakoik. 4 7 4 8 �197 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAMEM Yalihoin usłyszawszy, że jego brat płacze, szybko wrócił do domu. Sumahoin powiedział mu: L'traciliśmy naszą matkę. Dałem jej pióra, które schowałeś w bambusie pod dachem. Ona je wzięła i zmieniwszy się w kazuara uciekła w busz. Teraz nie mamy już. matki. I obaj zaczęli płakać. W tym czasie ich matka zmieniła się znów w kobietę i przyszedłszy do nich zapytała: Dlaczego szlochacie? Co się stało? Oni odpowiedzieli: Widzieliśmy kazuara, Przestraszyliśmy się i dlatego zaczęliśmy płakać. Ona śmiejąc się zapytała ich: Dlaczego nie zabiliście go? Nie chcielibyście zjeść mięsa z kazuara? Ja chciałabym jeść je z wami, moi synowie. W kilka dni później zasadziła trochę bananów i powiedziała swoim synom: Zostańcie tutaj, a ja pójdę dalej. Kiedy banany będą dojrzałe, zetnijcie je. Potem udajcie się za mną. Gdyby jednak mnie ciągle nie było. wtedy podążajcie w tym kierunku, co ja. Zabierzcie ze sobą warzywa i banany. Musicie je jednak przedtem ugotować. Zabierzcie też flety i kundu. Potem wejdźcie na górę Balub, zakrzyknijcie na mnie, to przyjdę. Kiedy banany były gotowe, bracia uczynili, jak im matka kazała, a potem udali się w kierunku góry Balup, niedaleko wioski Bonahitam. Miejsce nazywa się Kegen-Balus. Przedtem, zanim matka ich opuściła, do to powiedziała nich: Weźcie tę żywność i idźcie na górę Balup. Kiedy zobaczycie kazuara kroczącego w pobliżu, rzućcie mu trochę bananów i warzyw. Jeśli kazuar zacznie jeść, to znaczy, że to jestem ja. Wzięli ze sobą wszystko, co im matka kazała, Wspięli się na drzewo Almetal i uderzając śpiewali i przywoływali w kundu matkę: Mamo, mamo, gdzie jesteś? To my, twoi synowie, czekamy na ciebie. My, twoi synowie, płaczemy za tobą. i czekali na kazuara. oraz dmąc we flety, �198 WOJCIECH BĘBEN W pewnym momencie zobaczyli kazuara zbliżającego się w ich kierunku. Szybko rzucili mu trochę bananów i warzyw, ale kazuar ich nie ruszył. Następny kazuar, który tamtędy przechodził, uczynił tak samo. Dopiero trzeci kazuar, który zbliżył się do nich, zjadł wszystko, co mu podrzucili. Kiedy to zobaczyli, zawołali: „To ty jesteś naszą m a m ą ! " Ona spojrzała w górę i zobaczyła ich. Rzekła: „Jeden z was niech zejdzie na dół i uda się zaraz ze mną". Bracia zaczęli się nawzajem wypychać. Sumahoin powiedział do Yalihoina: „Ty idź pierwszy". Ale Yalihoin nie chciał iść. Po długiej sprzeczce Sumahoin skoczył na grzbiet kazuara, po czym ruszyli w drogę. Matka przeniosła go na swoim grzbiecie do wioski Onialep i zostawiła pod drzewem pandanus. Następnie udała się z powrotem do Bonahitam i przyniosła na swym grzbiecie Yalihoina. Kiedy wszyscy troje byli już razem, wyrzucili resztki bananów i warzyw, bo o to prosiła ich matka. Potem matka zaczęła załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne d o o k o ł a tego miejsca. Syno­ wie zapytali: Mamo, co robisz? Dlaczego załatwiasz się tutaj dookoła? Ona odpowiedziała: Ja nie załatwiam się. Ja stwarzam ogień. Kiedy nastała noc, synowie zapadli w sen pod pandanusowym drzewem. W środku nocy obudzili się, ale nie mogli się poruszyć, spali bowiem po­ między dwoma garamutami. a dookoła było wiele nowych rzeczy, które stworzyła ich matka. Uczyniła ona dwa domy duchów, dwie włócznie, dwa garamuty, dwa kundu, dwa bilum i postarała się o dwie kobiety — Ilingian oraz Uluai. Stworzyła węże, ptaki, zasadziła również betel oraz palmy koko­ sowe. Uczyniła też wiele rzeźb w drewnie i nadała im imiona. Wszystkie rzeźby poukładała w środku domu duchów. Stworzyła też dwa duchy. Główny duch nazwany został Windu. Kiedy z rana synowie obudzili się, byli bardzo zdziwieni, widząc tak wiele wspaniałych rzeczy [...]. Pewnego dnia Aczakoik przywoławszy Sumahoina powiedziała: Idź do potoku i złap tam kazuara, który przyjdzie tam, by pić wodę. Jeśli jednak kazuar podejdzie do wodospadu , to pamiętaj, byś go nie zabijał. Zostaw go tam, niech umrze. Potem przykryj go trawą i czekaj aż się rozłoży. Gdy zostaną z niego białe kości, przynieś je do domu, a następnie ukryj je przez trzy miesiące, a potem przyjdź i zobacz. 49 Wodospad ten znajduje się między wioskami Onialep i Bugitu. �199 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Sumahoin poszedł i zastawił pułapkę. Z rana matka udała się w tamtą stronę, naczynia na wodę złożyła na ziemi i przemieniwszy się w kazuara zbliżyła się w stronę jagód. Zbliżając się do nich złapała się w pułapkę, którą zastawił jej syn. Próbowała się uwolnić. Szarpała, szarpała. Całą noc ponawiała wysiłki. Nad ranem zmarła. Syn czekał na nią przez sześć dni, ale matka nie wracała. Powiedział do siebie: „Moja matka skłamała, na pewno zamieniła się w kazuara i poszła jeść jagody, a tam złapała się w pułapkę i tak zginęła". Poszedł więc zaraz na to miejsce i znalazł ciało kazuara; głowa ptaka była już w rozkładzie. Wyjął ciało z pułapki i przykrył je gałęziami, po czym czekał trzy miesiące. Kiedy czas ten upłynął, zebrał kości do kosza i złożył je w domu. Kości te zakiełkowały, a wtedy posadził je w ogrodzie. Długie kości wyrosły na długie yamy (abutting), krótkie zaś — na krótkie yamy (wowiś). Połowę z nich Sumahoin podarował swemu bratu. A oto inny mit mówiący o powstaniu yamu (za: Mead 1970, s. 291-293): Kobieta o imieniu Shokwek miała zdolności przemieniania się w kazuara. Ludzie w tym czasie nie znali jeszcze yamu. Kobieta miała trzech synów. Każdy z nich posiadał swój własny dom. Pewnego razu Shokwek stworzyła yamy i umieściła je w domach swego męża i swoich synów. Pozostałe yamy ugotowała razem z orzechami kokosowymi. Kiedy mężczyźni przybyli do domu, dała im to jedzenie mówiąc: To co do tej pory jedliście, nie bylo prawdziwym pokarmem. Weźcie i spróbujcie ten, który wam przygotowałam teraz. Żaden z synów nie chciał jednak spróbować. W końcu najmłodszy uczynił to. Po skosztowaniu zakrzyknął z radością: To jest wspaniałe jedzenie. To. co do tej pory jedliśmy, było niczym. To jest wyśmienite! Każdy z nich próbował i wydawał te same okrzyki. Po nich zasiadł do jedzenia ojciec i jadł bez końca. Następnie matka nauczyła ich, jak mają uprawiać yam. Kiedy yamy dojrzały, wzięła farby koloru białego, czerwo­ nego, pomarańczowego i żółtego i pomalowali razem yamy. I tak uczynili swoje dożynki. Jeszcze inny mit pochodzi od ludzi z okolic M a p r i k : Pewnego razu kobieta poszła kąpać się do rzeki. Kiedy przebywała w wodzie, syn schował jej spódniczkę z trawy. Następnie poprosił matkę, aby mu ugotowała yam. Matka jednak nie chciała tego uczynić m ó w i ą c : „Nie mogę ci tego ugotować, gdyż ojciec trzyma go, aby posadzić w ogrodzie". Chłopiec jednak nalegał, a kiedy nic nie pomagało — wyjawił matce, że ma jej spódniczkę. To wyraźnie poskutkowało. Matka ugotowała synowi yam, on natomiast oddał jej skradzioną spódnicę. Gdy ojciec, po powrocie 50 Maprik — miejscowość oddalona o ok. 25 km od Ulupu. �200 WOJCIECH BEBEN do domu, nie znalazł yamu — wygonił swoją żonę. Matka, opuszczając dom, rzekła do synów: Jeżeli chcecie podążać za mną, to podążajcie. Ja będę rozsypywała po drodze popiół, znacząc w ten sposób drogę. Chłopcy odnaleźli matkę za jedną z gór. Gdy spali, matka uczyniła dla nich domy duchów i stworzyła wszystko, co jest konieczne do życia. Rankiem, po przebudzeniu się, chłopcy byli zdumieni. Wtedy matka rzekła do nich: To jest już teraz nasze miejsce. Idźcie i przyprowadźcie tutaj ojca. Ona w tym czasie zabiła 10 świń, ugotowała yam i kazała im to wszystko zjeść w domu duchów. Potem wysłała ich po wodę. Tam spotkali kąpiącego się kazuara, który brudził im wodę. Nie wiedząc, że kąpiącym się kazuarem była ich matka — zabili go. N a próżno później oczekiwali nadejścia matki. Podczas snu matka przyszła do jednego z nich i rzekła mu: Zabijając kazuara mnie zabiłeś, nie zostawiaj mnie w buszu, zabierz mnie do wioski. Tak też syn uczynił. Przyniósł kazuara do wioski, a z jego serca wyrósł wspaniały yam. Jego dolna część (cieńsza) była czerwono-niebieska. Podane mity o pochodzeniu yamu sprowadzają się do jednego — yamy powstały z człowieka. Stąd ich nadzwyczajne miejsce w zespole mitów. Inna będzie wersja podana przez Baltoku z wioski Chologun . Mit ten jest w jakimś sensie dalszym ciągiem mitu pierwszego, pokazując dalsze dzieje jednego z synów Aczakoik - Yalihoina. Przedstawiam go osobno ze względu na jego specyfikę oraz ze względu na to, że odnosi się on bezpo­ średnio do plemienia Arapesz. W tej formie przedstawiają go mieszkańcy tych okolic. Yalihoin wraz z żoną żyli w miejscu Chowigun, leżącym niedaleko od wioski Chologun. Ludzie w tych okolicach nie znali jeszcze yamu. Dzikie taro nazywali yamem i tak się łudzili, a co więcej — dla niego też robili swoje „yamowe" dożynki. , Niedaleko od wioski i od domu, w miejscu zwanym Abutinetowom, Yalihoin wraz z żoną założyli o g r ó d . Posadzili w nim banany oraz trzcinę cukrową. Kiedy wszystko było dojrzałe zauważyli, że ktoś je nocą podkrada. Głowiąc się nad tym postanowili przyłapać złodzieja. Nie wiedzieli jednak, że złodziejem tym był najprawdziwszy yam. M ą ż po namyśle rzekł do swej żony: 51 5 2 Ty zajmij się posiłkiem, natomiast ja zaczaję się na złodzieja. " Baltoku — mieszkaniec wsi Chologun. Przyjmuje się tam, że wywodził się on w linii prostej od dwojga niebiańskich ludzi. Był on bigmenem. Zmarł w 1980 r. - Do dnia dzisiejszego mieszkańcy Chologun pokazują stojące jeszcze drzewo, z którego zszedł Kubaningili. 5 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 201 Jak powiedział, tak też uczynił. Zaczaił się na złodzieja w trzcinie cukro­ wej. Po niedługim czasie zobaczył, jak z palmy sagowej schodzi mały chłopiec. Sprytnie skoczył na trzcinę zwaną mcunbu, z niej na pitpit (inny rodzaj trzciny), a z niej na płot, którym był ogrodzony ogród. Miał na swej szyi małe bilum o nazwie Iczia, które było bardzo czarne, a wewnątrz jego znajdowało się tzw. mambu pen — cienka rurka zawierająca cudowną miesza­ ninę. Gdy yam znalazł się w ogrodzie, zamierzył się, by skraść banany. Wtedy Yalihoin wyskoczył z ukrycia i schwycił małego złodzieja za rękę. Trzymając go zapytał: Kim ty jesteś: człowiekiem, czy też duchem? Złapany na kradzieży yam tak mu odpowiedział: Ja nie jestem złym duchem. Ja jestem człowiekiem . Mam na imię Kubaningili . Miejscem mego pobytu jest drzewo Suhanangen . 53 54 55 Zabrał więc Yalihoin yama Kubaningili ze sobą do domu. O n z nim i jego żoną pozostał, traktując ich jak swoich rodziców. Kiedy nadszedł wieczór rzekł Kubaningili do swego ojca: Idź do szałasu zwanego domem yamu. Przygotuj mi tam łóżko do spania. Przyjdź nocą na to miejsce. Zabierz ze sobą łuczywo, wtedy zobaczysz coś ciekawego. Ojciec uczynił tak, jak mu przykazał syn. Kiedy nocą przestąpił próg szałasu zobaczył, że na łóżku leży długi yam, a z głowy jego wyrastają nowe p ę d y . Rankiem Kubaningili powiedział do swego ojca: 5 6 Ojcze, pokaż mi miejsce, gdzie będę mógł się kąpać, oraz miejsce, gdzie będę mógł załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. Yalihoin zabral syna i zaprowadził go nad strumień płynący u stóp góry, na której leży wioska Chologun. Rzeka ta nosi nazwę Widuh, miejsce zaś, gdzie yam załatwiał swoje potrzeby fizjologiczne, nazywa się Dewegel. Po pokazaniu tych miejsc Yalihoin z synem wrócili do wioski. 5 3 Podając fakty o yamie-człowieku przeplatam tu niekiedy dwie wersje mitu — jedną z Chologun (Baltoku), a drugą — z Ilipeim (Kenuogi). Według Kenuoga nazywał się on Amohu. Według Kenuoga drzewo to nazywało się Abyb. Według Kenuoga yam Amohu powiedział do swego ojca, aby przygotował ogród. Kiedy ogród był gotowy i tyczki wstawione do ziemi, wtedy yam pokazał swemu ojcu dużą ranę na głowie. Nie była to jednak zwykła rana, zaczęły z niej bowiem kiełkować pędy yamu. Syn kazał ojcu zerwać pędy i posadzić w ogrodzie. Po sześciu dniach syn i ojciec przybyli do ogrodu i stwierdzili, że wyrosły tam nowe yamy. A oto ich imiona: Mabotah, Kuedżal, Kipi. Amohu. Bolopunu, Iedżi, Smatap. 5 4 5 5 5fi �202 WOJCIECH BĘBEN Pewnego razu w wiosce Nembenangu urządzono im dożynki, wieńczące zbiór y a m u . Sproszono na nie ludzi z okolicznych wiosek, a m. in. zapro­ szono na nie Yalihoina wraz z rodziną. Udał się więc na nie Yalihoin, a za nim podążył Kubaningili. Kiedy przybyli do Nembenangu zobaczyli pięknie przystrojone yamy, znajdujące się na placu zebrań. Ojciec z synem oglądali je, aż Kubaningili przez nieuwagę zahaczył nogą o jeden z nich i złamał go. Było to powodem wielkiego gniewu mieszkańców wioski. Krzyczeli więc na ojca: 57 Bierzesz ze sobą dzieci, a one niszczą nam yamy. Taki trud włożyliśmy, by je wyhodować. Kiedy dożynki dobiegły końca, każdy z gości otrzymał w podarunku yam, by zabrać go ze sobą do domu. W drodze jednak Kubaningili po­ wiedział do swego ojca: To co oni tobie podarowali nie jest prawdziwym yamem. Jest to tylko dziko rosnące taro. Wyrzuć to, bo nie ma sensu nieść tego do wioski. Yalihoin usłuchawszy syna tak też uczynił. Wczesnym rankiem Kubaningili powiedział do swojej matki, by zrobiła nóż z bambusa i tym nożem obcięła mu włosy. N ó ż ten nazywa się diżać. Po skończonych podstrzyżynach wysłała go matka z bambusem, aby przyniósł wody z rzeki. Syn tak też uczynił. Wracając z wodą Kubaningili usłyszał jak w domu ojciec współżył ze swoją żoną i nie chciał wejść. N a próżno matka wołała go kilka razy, on stał i nie chciał wejść do środka. Nic nie skutkowało. Kiedy jednak rozzłoszczona podbiegła do syna i chciała mu wyrwać z ręki bambus z wodą, on rzucił bambus na ziemię i uciekł. Udał się do miejscowości I b i j a . Skoczył tam do rzeki i zniknął. Rzeka ta nazywa się Wapiningi. Pewnego razu jeden z mieszkańców tej wioski przy­ szedłszy nad rzekę zauważył rosnący na brzegu yam. Szybko postawił koło niego tyczkę, aby yam mógł się po niej wić. Kiedy yam dojrzał, ludzie z tej wioski wykopali go, a potem zrobili nosze i urządzili sobie dożynki. Nadali temu yamowi imię Amoh. Po skończonych dożynkach wioska Ibija przekazała 58 5 7 Wioska Nembenangu usytuowana jest niedaleko wioski Ilipeim. W wiosce tej znajduje się też kamień masalai zwany Tabun, należący do Baltoku. Nieco odmienną wersję podaje Kenuog: Kiedy yam Amohu na polecenie matki poszedł nad rzekę, zaczerpnąwszy wody w bambus wrócił do domu. Tam zastal ojca współżyjącego z matką i nie chciał wejść. Nawoływania matki nie przyniosły skutku. Wówczas matka chciała uderzyć Amohu miotłą, ten jednak uciekł i wpadł do rzeki. W czasie snu objawił się ojcu i przekazał następujące polecenie: idź nad rzekę, zetnij bambus i wbij go koło sadzonki rosnącego tam yamu. Ojciec tak też uczynił. Kiedy yam dojrzał, ojciec wykopał go i rozpo­ częły się wielkie dożynki. I tak mieszkańcy Chologun jako pierwsi mieli zarówno yam — człowieka, jak też yam — roślinę. Chologun przekazał go do Ulupu, Ulupu do Kombikum, Kombikum do Yenigo, Yenigo do Malemba, Malemba do Yamel — a Yamel do Ilipeim. I właśnie gdy yam wędrował z Ilipeim do Malabeim Tubon rozciął go na trzy części. Mieszkańcy Arapesz zabrali głowę, Abelamczycy zabrali tułów, a mieszkańcy Yangoru resztę. Stąd największe yamy mają plemiona Arapesz i Abelam. 5 8 �Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 203 ten yam wiosce Niamikum, ta zaś przekazała go wiosce Kambago, Kambago do Waigakum, Waigakum do Yenigo, Yenigo do Kombikum, Kombikum do D ż a m y , a D ż a m a do Malabeim. Kiedy yam był blisko Malabeim, pewien chłopiec imieniem Tubon uknuł przeciw niemu spisek. Wziął kość kazuara, naostrzył ją na kamieniu Slech, następnie zaczaił się na granicy miejsc Bekum i Trokum. Kiedy ludzie nadeszli z yamem, powiedział do nich: „Zatrzymajcie się, niechże i j a obejrzę ten wspaniały yam". Kiedy zatrzymali się i pokazali mu yam, wtedy on szybko przyskoczył i naostrzonym nożem z kości kazuara rozciął yam na trzy części: głowę, tułów i część dolną. Ludzie z Maprik zabrali głowę i odeszli, plemiona Arapesz i Abelam (zamieszkujące tereny misyjnej stacji Ulupu) zabrały tułów, a mieszkańcy Yangoru — część dolną. Stąd też najokazalsze yamy mają ludzie z okolic Maprik i Ulupu, natomiast yamy yangorskie rosną bardzo małe. Jak widać z przytoczonych mitów, yam jest czymś niezwykłym. Istnieją podobne legendy o jego powstaniu, jak o powstaniu ludzi. Z większości wierzeń wynika, że yam powstał z kości legendarnej pramatki Aczakoik. D l a Arapeszów kości to coś, co daje sprężystość i siłę, to coś trwałego, co nie podlega rozkładowi, to coś, przez co komunikują się z duchami przodków. Y a m ma podobne znaczenie. Powstaje z kości — centrum siły, lub z serca — centrum życia. Według mitów yam został dany Arapeszom wraz ze sposobem jego uprawy. W najmniejszych szczegółach kultywacja yamu została im przekazana przez kogoś ponadziemskiego — dawcę życia. Ostatni mit w jeszcze większym stopniu podkreśla niezwykłość yamu. Pokazuje nam yam w formie ludzkiej. Y a m jako człowiek został dany ludziom. Jako taki ma swoje obowiązki i przywileje. To samo dotyczy jego gospodarza. Y a m został dany człowiekowi na członka rodziny, stał się „dzieckiem" człowieka. Jak przy narodzeniu dziecka obowiązują pewne tabu, tak przy sadzeniu yamu jego „ojciec" zobowiązany jest do ich przestrze­ gania. Sadzenie i kultywacja yamu nie są czynnościami czysto fizycznymi. Ponieważ yam — podobnie jak człowiek — ma swego ducha, przeto jest bardzo wrażliwy na duchowy stan swego ojca. Jak już wspomniałem, nie może sadzić yamu ten, kto nie ma czystego sumienia. W większości mitów yam powstał z kobiety, ale nie chce przebywać w świecie kobiecym. Obraca się tylko w świecie męskim. Z mitów wynika, że istnieją dwa rodzaje yamów, że są też yamy, których uprawa nie łączy się z kultem. Tak np. Aczakoik stwarza yamy jeszcze w Dagua, ale nic nie wskazuje na to, by było to jakieś nadzwyczajne zjawisko. Stwarza je bowiem razem z bananami, z innymi owocami i warzy­ wami. To samo w micie z okolic Maprik: nim został stworzony yam stanowiący obiekt kultu, ojciec rodziny miał j u ż yam i znał jego uprawę. I dlatego istnieją do dziś yamy nie będące przedmiotem kultu, do których uprawy nie potrzeba zaangażowania ducha. Jeszcze jedno trzeba stwierdzić — yam jest istotą wolną, m o ż e opuścić swego „ojca", kiedy ten nie spełni pokładanych w nim nadziei. �204 WOJCIECH BĘBEN 2. SPOŁECZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Uprawa yamu bardzo mocno rzutuje na życie społeczne regionu Arapesz. Już samo przygotowanie ogrodu pod yam nie należy do jednego człowieka. Jedną dziesiątą czasu spędzają Arapesze pomagając innym w pracy (Mead 1963. s. 22). Przygotowanie ogrodu angażuje większą liczbę ludzi, a co naj­ ważniejsze — włącza się do tej grupy niewtajemniczonych, ludzi młodych, i to zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Proces sadzenia eliminuje grupę nie­ wtajemniczonych, ale wprowadza i rozszerza grupę w innym kierunku. Po prostu yam staje się nie tylko sprawą danej wioski, problemem najbliższych, ale skupia wokół siebie ludzi z innych wiosek, często nawet tych, którzy uważani byli za nieprzyjaciół. T o oni schodzą się razem z innymi do ogrodu, aby siłą swego ducha p o m ó c yamowi we wzroście, oni też zbierają się w wiosce sadzącego, by zasiąść do wspólnego posiłku, do wspólnego żucia betelu, do wspólnych opowiadań i śpiewów (Gardi 1970, s. 148, 161; Mead 1970, s. 433). Podczas dojrzewania yamu krąg ten z n ó w się zawęża. Teraz gospodarz znów sam dogląda dojrzewające yamy, aby wzrastały prawidłowo. Kontakty społeczne jakby zanikają. Sytuacja taka nie trwa jednak długo. Już podczas w y k o p k ó w skupia się wokół gospodarza grupa łudzi, którzy idą wraz z nim do ogrodu, by dzielić jego radość. Po wykopkach yam angażuje wszystkich mieszkańców wioski, nawet kobiety i najmłodszych. Codziennie prawie prze miesiąc będą gromadzili się wraz z ludźmi z okolicznych wiosek, aby wspólnie uczestniczyć w radości. Największa grupa ludzi weźmie udział w samych dożynkach. Tak ogólnie zarysowuje się udział społeczeństwa w kultywacji yamu. Nie można jednak poprzestać na wyliczaniu grup wtajemniczonych i niewtajemni­ czonych i ich udziału w kultywacji. Y a m jest również czynnikiem zmienia­ jącym układy w rodzinie. Kobieta przy zamążpójściu przynosi ze sobą swoje yamy (Tuzin 1972, s. 235-236). Zarówno podczas sadzenia, jak i podczas zborów yamy są wyraźnie dzielone na dwie grupy: grupę należącą do męża oraz do żony. Czynione jest to także dlatego, że w przypadku rozpadu małżeństwa każda ze stron zabiera własne yamy. Posiadanie y a m ó w czyni kobietę samowystarczalną (Tuzin 1972, s. 2 3 5 ) . Jeżeli rozwodzące się małżeń­ stwo ma dzieci, to część y a m ó w przechodzi na ich własność i zazwyczaj jest przez jakiś czas uprawiana przez k o g o ś trzeciego. Koniec podziału na yamy przynależne żonie i mężowi następuje wraz z zawarciem małżeństwa przez pierwsze dziecko. Odtąd bowiem rozwód nie jest brany pod uwagę, a śmierć jednego z członków rodziny nie jest czymś poważnie zmieniającym jej układ społeczny . 5g 60 S 9 Mając własne yamy, które można zdobyć, tylko przez małżeństwo, kobieta staje się samodzielna. Odtąd, choć sama nie będzie mogła ich sadzić, lecz może kogoś delegować do tej czynności, zdobywa większe znaczenie w społeczeństwie. Rozwód w tym wypadku nie jest niczym groźnym. Yamy należą wówczas do najstarszego dziecka. fHI �205 ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Uprawa yamu daje mężczyźnie wyższość nad jego żoną. Bardzo często w razie sporów będzie jej to dawał do zrozumieia mówiąc: „Ja zabijam kangury, pracuję w ogrodzie i sadzę duże yamy, a ty jesteś leniwa, nawet w domu pracować nie chcesz!" Dzięki yamowi zawiązują się nowe relacje pomiędzy grupami mężczyzn, zarówno z jednej, jak i z większej liczby wiosek. System ten nazywa się systemem partnerstwa (buanym) (Mead 1934, s. 382; 1963, s. 28, 30, 54,117, 148; 1970, s. 432-436). Polega on na stworzeniu nowych grup społecznych, które będą rywalizowały ze sobą podczas sadzenia yamu, a szczególnie — podczas samych dożynek. Grupy te tworzy się z wykluczeniem pierworodnego syna, który dziedziczy partnerstwo po swoim ojcu. Młodzieńców rekrutuje się i łączy w grupy partnerskie dopiero po inicjacji. Partnerzy mają obowiązek obdziela­ nia się nawzajem prezentami podczas uroczystości. Polega to na wymianie y a m ó w , obdarowywaniu się przy okazji dożynek betelem lub mięsem. To, co zostało dane. jest sumiennie liczone i w rewanżu musi być zwrócone w takiej samej ilości. Często grupy partnerskie dobierane są z wrogich sobie wiosek (Tuzin 1972, s. 232). Y a m podnosi znaczenie bigmenów — starszych wioskowych. Mają oni duże znaczenie w kultywacji yamu. Dzięki ich znajomości środków magicznych yam rośnie bardzo duży i żadne złe siły nie mają do niego dostępu. Wodzo­ wie ci zazwyczaj pełnią też funkcję zaklinaczy deszczu, co sprawia, że ich znaczenie jeszcze bardziej wzrasta (Mead 1970, s. 480; Tuzin 1972. s. 232). Dzięki uprawie yamu tworzą się nowe relacje między grupami wprowa­ dzających i wprowadzanych. Wprowadzającymi są mężczyźni, których zadanie polega na oczyszczaniu sadzących yam oraz ich żon, zarówno przed sadzeniem, jak i po dożynkach. Są to zazwyczaj grupy tworzone spośród o s ó b z najbliż­ szego grona. I tutaj do głosu dochodzą kobiety: żona wprowadzającego i wprowadzanego. Pierwsza pomaga swemu mężowi podczas tej ceremonii. Po jej zakończeniu zostaje obdarowana przez żonę wprowadzanego (Mead 1972, s. 436-438). Ten fakt bardziej wzmacnia przyjaźń między nimi. Podobną kolej rzeczy można zaobserwować w systemie partnerstwa, kiedy to mężczyźni obdarowują się prezentami, przy czym partnera obowiązuje rewanż (i to dokładny) co do ilości i jakości. Natomiast żony partnerów mogą się obdaro­ wywać bez obowiązku zwrotu (z czego często korzystają). Y a m pomaga młodym zdobyć pozycję w społeczności starszych. Kiedy m ł o d e m u mężczyźnie uda sę zwyciężyć w yamowej rywalizacji, jego znaczenie automatycznie wzrasta. Y a m wpływa również na poszerzenie kręgu znajomości. Arapesze często udają się do innych plemion, by kupić świnie. Dzięki zawartym przyjaźniom ludzie ci odwiedzają się nawzajem. M a to miejsce szczególnie podczas uroczystości dożynkowych, kiedy wszyscy pozostają razem przez wiele dni. Zazwyczaj podczas powitania następuje wymiana prezentów. W okresie dożynek, które są okresem radości, kobiety i mężczyźni �206 WOJCIECH BĘBEN tańczą i bawią się razem, co jest raczej nie spotykane wśród Arapeszów przy innych okazjach. Y a m wprowadza rywalizację w społeczeństwie, ale w dobrym tego słowa znaczeniu. Ludzie robią wszystko, by zwyciężyć, co jednak nie przeszkadza im, by wzajemnie sobie pomagać i życzyć innym zwycięstwa. Pokonani i zwycięzcy razem bawią się podczas dożynek. Czas sadzenia i zbioru yamu jest w społeczeństwie Arapeszów czasem spokoju. Przerywa się kłótnie i walki plemienne. Rywalizacja w ogrodzie wyparła rywalizację w polu walki (Kaberry 1941-1942, s. 209-225). W czasie sadzenia i zbioru yamu następuje czas pokoju, czas pojednania się z wrogami. Panuje jedność (Tuzin 1972, s. 232). Ujemna strona dożynek to kłótnie, które są wtedy na porządku dziennym. Zawsze któryś z partnerów czuje się pokrzywdzony i niezadowolony, czy to z otrzymanego yamu, czy też z kolejności, w jakiej go otrzymał. Inną ujemną stroną uroczystości dożynkowych jest pijaństwo, które przyniosła ze sobą cywilizacja Białych. Piwo bardzo często staje się towarem dodatkowym, wpro­ wadzanym do dożynek. Dawane jest jako towar wymienny w systemie partner­ s k i m . Zazwyczaj po uroczystościach dożynkowych organizująca je wioska urządza dodatkowe przyjęcie z piwem, zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Biorąc jednak pod uwagę całą sytuację musimy podkreślić, że yam jest czynnikiem, który podnosi i buduje życie społeczne mieszkańców Arapesz, czynnikiem, który gromadzi ludzi i wyprowadza ich poza krąg wioskowy i plemienny. 61 3. R E L I G I J N E I SYMBOLICZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Kult yamu jest składową częścią wierzeń arapeskich. ujętych w słowie tambaran. Jako składowa część tambaranu rzutuje mocno na życie religijne regionu. Ludzie uprawiający yam zdają sobie sprawę z tego, że — podobnie jak wiele innych rzeczy — został on im dany, że nie jest wytworem ich rąk. Dlatego w czasie uprawy spłacają dług wdzięczności „ofiarodawcom". Ważny jest też fakt, że — według Arapeszów — yam ma swego ducha. Duch ten pozostaje w łączności z człowiekiem, który yam sadzi i jest jego „ojcem". Duch yamu może rozpoznać swego „ojca" po charakterystycznym zapachu oraz po śladach stóp. W miarę rozrastania się yamu, rozwija się równocześnie jego duch. Dojrzałość osiąga on podczas wykopków. Pod ziemią duchy y a m ó w mają swobodę poruszania się, mogą odwiedzać inne przyjazne sobie yamy i prowadzić aktywne życie, jakie jest udziałem istot ludzkich (Tuzin 1972, s. 235 п.). Podobnie jak istnieją dwa rodzaje y a m ó w (krótkie i długie), tak też 6 1 Fakt ten zaobserwowałem podczas swoich badań. W 1978 r. w wiosce Ilipeim jako prezenty wymienne użyte zostały kartony piwa (było ich 7). Wręczono je wraz z innymi darami podczas samej uroczystości. W 1979 r. również ofiarowano piwo. Uczyniono to jednak po skończonej ceremonii. W wiosce Chologun natomiast piwo nie było używane podczas dożynek. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 207 istnieją dwa rodzaje duchów. Duchy y a m ó w krótkich nie komunikują się z człowiekiem. Nie chcą też być wykopywane z ziemi. Kiedy tylko zorientują się, że gospodarz jest w ogrodzie z zamiarem wykopania ich z ziemi, wtedy natychmiast opuszczają yamy i uciekają do ziemi. Aby do tego nie dopuścić, gospodarz w przeddzień w y k o p k ó w wzywa do pomocy duchy przodków, które mają magiczną siłę i mogą powstrzymać duchy y a m ó w w ogrodzie. Zupełnie inaczej zachowują się duchy y a m ó w długich. Gospodarz nie musi tu używać podstępu ani protekcji, by wydobyć je z ziemi. One same. kiedy dojrzeją, ponaglają gospodarza, wysyłając do niego wiadomości przez ptaki lub owady zwiastuńcze (Tuzin 1972, s. 235). Duchy przodków spędzają wiele czasu razem z duchami y a m ó w długich. Częste przebywanie tych duchów ze sobą zamazuje istniejące między nimi różnice. Duchy te — według wierzeń Arapeszów — zazwyczaj są wspomagające, czasem przerażające, ale zawsze wszechmocne. Duchy y a m ó w zapożyczyły od duchów przodków moc zabijania ludzi, a przynajmniej moc zsyłania na nich chorób. Są one szczególnie niebezpieczne dla kobiet i dzieci (Mead 1963, s. 13). W wierzeniach Arapeszów istnieje trójca: yam, przodkowie i człowiek. Podczas spożywania yamu część jego przeznaczona jest dla ciała, a duch idzie do ludzkiego serca (okom) — źródła życia i uczucia. Podczas spożywania y a m ó w należących do przodków ludzie jednoczą się z nimi. Przez spożywanie yamu ludzie, zarówno w małżeństwie, jak i w plemieniu, łączą się duchowo. Są dwa rodzaje y a m ó w długich — męskie i żeńskie. Jednak zarówno męskie, jak i żeńskie mają męskiego ducha. Natomiast duchy y a m ó w krótkich są podobne do duchów dzieci (Tuzin 1972, s. 235). Ze względu na to, że yam ma swego ducha, który istnieje w ścisłym powiązaniu z duchami gospodarza i przodków, ma on swoje miejsce w wie­ rzeniach Arapeszów, ma własne relacje ze światem duchowym, a jego uprawa wymaga specjalnych ceremonii. Jak już wspomniałem, w duchowym świecie Arapeszów najwyższe miejsce zajmuje Iluhine, mieszkający w stanie Iluhata. Dalsze miejsce zajmuje wspólna dla wszystkich Arapeszów ich pramatka Aczakoik (Shokwek, Tszelo, czy też Chokuromen), stworzycielka rzek, głębokich mórz, drzew, krzewów i płodów ziemnych, która przyjęła postać ludzką (Narakobi 1977, s. 9). Oprócz wyżej wymienionych istnieją istoty duchowe — masczlaje (walin, a w l . mn. — walinab) (Narakobi 1977, s. 9; Mead 1970, s. 256-360; 1963, s. 16-17, 20, 32, 37). Uprawa yamu jest uzależniona od tych duchów, więc gospodarz sadzący yam musi zabiegać o ich przychylność. Innymi duchami, których zadaniem jest p o m ó c gospodarzowi, są duchy przodków. Żyją one w ścisłej komitywie z duchami yamów. Ich pomoc zapewnia sobie gospodarz umieszczając kości należące do przodków w „domu yamu", aby strzegły przebywające tam yamy. Kości te używane są też do przyrządzania cudownej wody, aby nadać yamowi siłę. W każdej wiosce znajdują się też święte kamienie, które zostały przekazane człowiekowi przez Iluhine. I do nich zwraca się człowiek o pomoc. �208 WOJCIECH BĘBEN Chcąc jednak zapewnić pomyślny wzrost yamu i przychylność świata duchów, gospodarz musi d o k o n a ć zmiany w swym postępowaniu, stać się lepszy, a przez to — bliższy duchom. Jeszcze przed sadzeniem yamu dokonuje on obmycia, które oczyszcza go z przewinień, jakich się dopuścił pomiędzy minionymi dożynkami a czasem nadejścia nowych. Szczególnie niebezpieczne są przewinienia natury seksualnej. Aby nie narazić się duchom i nie stracić ich przychylności, gospodarz musi też poddać się wielu wyrzeczeniom, prze­ strzegając określone tabu. Arapesze próbują też p o m ó c sobie magicznymi środkami. Używają ich zarówno podczas własnego oczyszczania, jak i w okresie dojrzewania yamu. Jednakże, aby lepiej zrozumieć wierzenia związane z yamem oraz jego od­ działywaniem na duchową stronę życia człowieka musimy poznać symbo­ likę yamu. Symbolikę tę można sprowadzić do trzech grup: 1) yam -- przedmiot męskiej dumy; 2) yam — symbol ludzkiego ciała i 3) yam — symbol aktyw­ ności męskiego członka (Tuzin 1972, s. 230). O randze yamu decyduje fakt, że jest on biologicznie żywy, posiada zdolność wzrostu i może rozmnożyć się w stosunkowo krótkim czasie, od pięciu do siedmiu miesięcy (Tuzin 1972, s. 233). Mimo że yam dzieli swą cechę żywotności z wieloma istnieniami tego świata, to jednak różni się od nich tym, że jego wzrost uzależniony jest bardziej od człowieka. Człowiek ma bardzo mało do powiedzenia przy wzroście takich istnień, jak drzewa, węże czy świnie. Jednak przy yamie poprzez użycie magii, technologii uprawy i poprzez przestrzeganie tabu dany gospodarz m o ż e powiedzieć, że yam należy do niego, że jest wytworem jego działania, siły i artyzmu. M o ż e śmiało zwrócić się do yamu, nazywając go swoim dzieckiem (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 356). Y a m jest ponadto jadalny. Jest to wystarczającym powodem, by go posiadać, uprawiać i o nim mówić. Długa, bo do ośmiu miesięcy trwająca zdolność przechowywania, powiększa też jego znaczenie. Trzeba na dodatek stwierdzić, że yam jako posiadający swego ducha jest rośliną szczególnie podlegającą magicznym środkom (Tuzin 1972, s. 234). Jak już wspomniałem, yam jest symbolem ciała ludzkiego. Przypisuje mu się posiadanie ducha, zachowuje wobec niego w swoisty sposób, malując i strojąc w ludzkie ozdoby, co wyraźnie wskazuje na słuszność takiej interpretacji symbolu. Wskazują na to również rysunki wykonywane na skórze bulw. Przedstawiają one pas, ozdoby noszone na rękach, ozdoby z muszli oraz narządy rodne. Rozróżnić możemy yamy mężczyzn i yamy kobiety. Roz­ różniamy je zarówno po ubraniu, jak i po miejscu pobytu podczas dożynek. Yamy — mężczyźni przebywają wówczas wewnątrz szałasu, natomiast yamy — ko­ biety ustawione są na zewnątrz. Trzeba też zaznaczyć, że sprawy dotyczące seksu mają ogromny wpływ na bulwy yamu (Mead 1963, s. 62). Ujemne nastawienie ýamu do seksual­ ności kobiety i do jej menstruacyjnych wydzielin jest powodem wstrzemięźli- �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 209 wości seksualnej podczas całego procesu kultywacji yamu (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 340). Yamy są szczególnie negatywnie nastawione do menstruujących kobiet i dlatego przyjęcie przez mężczyznę jedzenia od takiej kobiety podczas kultywacji yamu zniszczyłoby nadzieję na dobry zbiór. Ostatnią grupę symboli przedstawia relacja yamu i męskiego członka. Arapesze wierzą, że yam posiada moc erekcyjną. Wzrost yamu porównują do stosunku seksualnego. Jak podczas sadzenia yam układa się na kopcu ziemi i kopie dołek, do którego rosnący yam ma zejść, tak — jak wierzą — dzieje się przy stosunku seksualnym. Obraz idącego w dół yamu jest dla nich odbiciem stosunku seksualnego (Forge 1966, s. 31). N a to wskazuje również pieśń śpiewana podczas dożynek: O, jakiego dużego członka ma Gwawi, O, jakiego dużego członka ma Gwawi. Kwasuwi (jego żona) pozdejmuje kąsające mrówki z Gwawowego członka. Pieśń ta jest powtarzana przy wymienianiu każdego mężczyzny, który brał udział w dożynkach yamowych. Zmieniane są tu tylko imiona. Wy­ mienia się przy tym imiona rywalizujących ze sobą mężczyzn i ich ż o n . Mówiąc o symbolice yamu należy wspomnieć, że agresja dokonana na yamie symbolizuje samobójstwo. Mężczyzna zamiast popełniać samobójstwo m o ż e posiekać swoje yamy (Lea 1964, s. 142). Symbolika yamu znajduje wyraz w sztuce Arapeszów. Dominuje w niej demonstracja jedności pomiędzy mężczyzną, yamem a duchem (Tuzin 1972, s. 242; Forge 1966, s. 30). Samo mówienie o yamie może przybrać formę przenośni, zagadki itp. Tak np. chcąc powiedzieć, że w ogrodzie X znajduje się duży yam — Arapesz użyje zwrotu: w ogrodzie X znajduje się potężny wąż, musimy go złapać; lub: duże drzewo spadło i przycisnęło X , musimy iść p o m ó c mu się uwolnić (Tuzin 1972, s. 244). Z przyjściem Białych kultywacja yamu uległa pewnym zmianom, uległa też m. in. zmianie forma prezentów wręczanych w związku z poszczegól­ nymi etapami uprawy (np. zamiast świni daje się krowę, piwo lub ciastka), zmiany te nie wpływają jednak na wielkie znaczenie, jakie ma yam w arapeskiej społeczności. LITERATURA Aufenanger, H. 1972 The Passing Scene in North-Easl New Guinea, Anthropos Institute, St. Augustin. Forge, J . , Anthony, W. 1966 Art and Environemenl in the Sepik, ..Proceedings of the Royal Anthropological Institute", vol. s. 23-31. G a r d i , R. 1960 Tambaran. An Encounter with Cultures in Decline in New Guinea, London, Constable Publishers. 14 - Etnografia Polska t. 31. 2. I �210 WOJCIECH BĘBEN Haynes, P. H., Courseyl, D. G. 1969 Gigantism in the Yam, "Tropical Science", vol. 11, s. 93-96. Kaberry, Ph. M. 1941 The Ahelam Tribe, Sepik District, New Guinea: A Preliminary Report, „Oceania", vol. 11, s. 233-258, 345-367. 1941-1942 Law and Political Organisation in the Abelam Tribe. New Guinea, „Oceania", vol. 13, s. 79-95, 209-225, 331-363. Lea, D. A. M. 1964 Abelam Land and Sustenance, unpublished Ph.D. dissertation, The Australian National University, Canberra. Mead, M. 1934 How the Papuan Plans His Dinner, American Museum of Natural History, „Anthropological Papers", vol. 34, s. 377-388. 1963 Sex and Temperament in Three Primitive Societies, New York, William Morrow and Company (eds). 1970 The Mountain Arapesh, vol. 2, Arts and Supernaturalism, New York, Natzral History Press (ed). N a r a k o b i , B. 1977 What is Religious Experience for a Melanesianl [w:] Christ in Melanesia, Goroka, Point (ed). Tuzin, D. F . 1972 Yam symbolism in the Sepik: An Interpretative Account, ..Southwestern Journal of Anthropology", vol. 28 (3), s. 230-254. Wojciech Bęben T H E CUSTOMS, R I T E S A N D B E L I E F S IN C O N N E C T I O N WITH Y A M C U L T I V A T I O N A M O N G T H E ARAPESH P E O P L E I N PAPUA N E W G U I N E A Summary In this essay yam-oriented beliefs and behaviour patterns are analyzed in an effort to understand the symbolic complexities sourrounding yams in the Sepik area of Papua New Guinea. Among the peoples inhabiting the foothills of the Torricelli and Prince Alexander mountains of northern Papua New Guinea, the significance of the yam extends far beyond its value as a staple food. Yams are by far the most important staple, both nutritionally and ritu ally. Using data collected among the Mountain Arapesh, I did examine some of these aspects, beginning with the question of what yams are. What are the characteristics which make the yam such a singular item in the local culture? The 60-odd varieties of yam are divided by the Arapesh into two general categories which correspond to the species locally prevalent, Discorea data and D. esculenta. D. data tubers are elongated and smooth, while D. esculenta tubers are squat and covered with tiny rootlets. The technology of yam cultivation is very important. The high clay content of the soil in this area requires that the earth into which the tuber will grow must first be crushed by hand. In the case of short yams a basin of only 30 to 40 cm depth is so prepared. For long yams the task is much greater: the hole is dug corresponding to the size and shape of the desired yam and the backfill crushed and replaced. Then the seed yam is placed on top of the softened earth, and a large mound of soil is heaped over it. As the new yam grows it follows the path of least resistance and comes to occupy the refilled hole. With the prominent place of yams in the prestige system, a yam without legitimately acquired �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 211 magic and confidence in his own ritual potency is unlikely to expend the effort needed to produce a long yam. Thus, technology has operated traditionally to favour fo high status those individuals who already possessed the main atributes of leadership. Thus the interaction of selective adoption and preservation, technology, and cultural constraints as to who may plant long yams has produced an object esteemed above all others as the symbol of male pride and prestige. The long yams are exclusively the male's domain. The gardens are heavily charmed against intruders, rigidly taboo to women, and located away from beaten paths. Among the Arapesh, yams are the only plant whose growth is believed subject to magical governance; not surprisingly, they are the only plants with spirits. These spirits are believed to have an affinity with the man who has planted them. There is the trinity of yam, ancestor, and man. Eating yams is a mystical as well as physical act, and in sharing their ancestral yams a married couple is engaging in a form of spiritual communion. It is postulated that the yam is symbolically multivalent with regard to „male pride", „body" and „penis". Translated by the Author � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ee87c80e664826eeb302f6ff8f8cabf.pdf 2f24642044e160144cb950afac23655b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1498 Title A name given to the resource Etnologia francuska / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.47-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JACEK t. 61, 1977 BEDNARSKI ETNOLOGIA FRANCUSKA HISTORIA - STAN - OSIĄGNIĘCIA Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji. W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata" (ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw. etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania \\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury. Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil T. Wróblew,:ki. Wstęp do etnografii, Poznań 1969, s. 12. �-18 .J."CEK BED AHSKl kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych, a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą. etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia" i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej, przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny. We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~ współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych. Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat 50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych. 2 G. de Rohan-Csermak, La premiere apparition du t eTlnc "et hnologic" ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184. 8 Por. np. C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W2rsza'wa 1970, s. 54; G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie, [w:l Troiti! de sociologie, t. 1. Paris 1958, s. 101-102: Grand Larouss encyclopedique, t. 4, Paris 1961, ha~l~ .,ethnologie" i "ethnographie", s. 768. �Etnologia 49 francuska Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz 2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami. W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania. BADANIA KULTURY LUDOWEJ W RAMACH FOLKLORU Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor. Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r. przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4. Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~. Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze. W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde". Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4 Paris 4 - Poirier, Histoire 19611,s. 30. J. Lud, tom LXI cle ta pensee ethnotogique, [w:] Ethnotogie Gen~" lie. �GO .JACEK BEDNARSKI rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier, L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r. tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy, to tworzyły one całość ustrukturyzowaną przez P. Sebillot. Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie \\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów pl'>mitywnych. Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania. stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w. wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej. \V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC; głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu ujm,">\vaniaprzedmiotu badań. Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku 5 lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques de Lionel Bonnemere "Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2. (1843-1905), s. 20. �Etnologia francuska 51 do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok dziedzin." określanej jako "litterature orale" (pojęcie to wprowadził w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie traditionnelle" (1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje, obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych. Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van Gennepa. Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques en France et dans les colonies Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore 1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się ,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne. i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym folkloru zarówno aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji. Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających różne dziedziny kultury IV':; francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore ,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie et de P. Saintyves, Manuel de Folklore, Paris 1936, s. 36. Tamże, S. 38-39. H M. in. Folklore du Dauphine (Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore de la I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore de la Flandre et Hainaut Fran(;ais iDepartanwnt du Nord), t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore de l'Auvergne et du "elau, P~i'is 1942; Folklore des Hautes-Alpes, t. 1-2, Paris 1946-1948. 6 "i �52 JACEK BEDNARSKI Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions Populaires" . Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic, będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~. Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej. Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd" wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~ na pozycjach pozytywistycznych, to jednak postulat badania zjawisk żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii. Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault (1875-1959), wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej, ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego, dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną. Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'! w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się 9 A. Van Gennep, Le Folklore, Paris 1924, s. 30-31. �Etnologia fi3 francuska nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury ludowej to. Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów regionalnych. POWOJENNA ETNOGRAFIA METROPOLITALNA Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine). Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w. (P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej. Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine). Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11. 10 t. Zob. C. Brun, Regionalizm francuski, [w:] Ruch regionalistyczny 1934, s. 267-290. Zob. A. Varagnac. Civilisation tradiiionneHe et genres de vie, w Europie, l, Warszawa 11 Paris 1948. �54 JACEK BEDNARSKI Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią. wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne. Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych. W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in. P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny. Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t. Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno. Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji. Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi. kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych, a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14. Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski, Dzisiejsza etnografia francuska, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1960, nr 1, s. 153-157. 13 J. Gillieron, E. Edmont, Atlas linguistique de la France, t. 1-35, Paris 1902-1910. 14 M. Maget, Ethnographie metropolitaine. Guide d'etudes directe de comportements culturels, Paris 1953. �Etllclogia francuska tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską, meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową. Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad działalnością) 15. Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka). Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953). WSPOŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ 15 J. Tuwan6wna, uwzględnieniem muzeów Zarys organizacji etnograficznych. muzeów we Francji ze specjalnym "Lud" 1952, t. 39, s. 472-474. �JACEK BEDNARSKI socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16. Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy \v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu. 2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym. Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając 16 Les sciences eihnologiques. "Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3. s. 23, s. 8. 17 Por. A. Leroi-Gourhan, L'experience ethnologique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1816-1825. 18 Zob. m. in. szereg artykułów [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968. lU Zob. J. Poirier, Le programme de l'ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 556-5'74. �EtnologiJ f1"anc1/.ska ~_. .l. się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim 15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi naukami. "Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze . .Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to ,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji i samookreślenia. Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak i aktualnymi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi wsi francuskiej. Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej- 20 Rozwój etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja etnologii początki intensywnych badat'l terenowych w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob. J. Poirier. Histoire de l'ethnologie, Paris 1974, S. 109-118. 21 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Fl'ancji. "Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264. 2' M. J.-Brunhes Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1472. �58 .JACEK BEDNARSKI scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne lub za popularne opracowania a charakterze krajoznawczym 23. Konsebyencją tej postawy SCj wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną etnologią uniwersytecką. Folklorystyczna interpretacja zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim na zagadnienia pochodzenia faktu kulturowego, który rozpatrywany bvJ sam w sobie, najczęściej bez jakichkolwiek zewm;irznych pO'vviązań Ze' współczesnego punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane do rekonstrukcji i opisu różnych etapów historycznego rozwoju kultur:' ludowej we Francji. a przede wszystkim poszczególnych jej dziedzin w układzie regionalnv:ll. Przy podejściu etnologicznym fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym, uwzględniającym zmienności i funkcjonalności, a więc nacisk musi wszystkim na zrozumienie mechanizmów przemian. czynniki lokalno.ści. być położony przede Przyjęcie takiej per- spektywy podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van Gennepa, które obecnie są przedmiotem ponownej interpretacji 21 Ta metodologiczna reorientacja kierunku analizy zjawisk kulturi ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów, ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą seistyczny" charakter 25. U podstaw współczesnej etnologii francuskiej leży więc S\\'ój "paintegralni ujmowanie zjawisk kultury i traktowanie człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje odbicie nie tylko w badaniach poszczególnych dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych, ale także w wewnętrznej strukturze etnologii narodowej jako d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi dyscyplinami, Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji A. Varagnaca, prace nad składem etnicznym terytorium Francji. stwem, czy raczej dialektologią, najwyraźniej z antropologią fizyczn<l Z"viązek z językoznawwystl~puje w badaniach A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 264-265. Zob. m. in. H. Raulin, Folklore et ethnologie. ..4 propos de ceremonies agraires dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118. 25 J. Poirier, Le programme ..., s. 567. 23 24 �Etnologi.' atlasowych etnologii 27. 26. Natomiast technologia francuska jest właściwie integralną częścią Szerokie perspektywy badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych, coraz rzadziej natomiast przez indywidualn.'1"Ch badaczy ze względu na wyraźny proces specjalizacji jaki dokonuje się w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna, społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika itd.). Do nielicznych badaczy, którF jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami objąć całą złożonoś(~ badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane przez nich podejście multidyscyplinarne opiera się na jednoczesny:n traktowaniu człowieka jako istoty biologicznej i kulturotwórczej. W ten sposób doszliśmy do zagadnienia przedmiotu badań współczesnej francuskiej etnologii narodowej. Jest to problem niezwykle rrudnv do sprecyzowania, ze względu na postępujący wyraźnie proces zacierania Sil; granic przedmiotu badań wszystkich dyscyplin humanistycznych. Zakres badań etnologii ujmowany jest we Francji bardzo różne. Balandiel' uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną ku archaizmom i obronie świadomości tradycyjnej" niż nastawioną na "ba9anie dynamiki społecznej i współczesnych przeobrażeń", natomiast J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu badań nie znajdu~'t zupełnie swego odbicia w praktycznej działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym przednastępujące atlasy: P. Gardette, Anas linguisiique et t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle, t. 1-4. Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace, t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ. Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon, Atlas ... de Jura et des Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl, t. 1. Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte, t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France et d'Orleanais, t. l, Paris 1972. 27 Technologię zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j działalności LZłowieka i tradycyjnych czynności wyrażających ,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania. Zob. A.-G. Haudricourt, La technologi.e culturelle: Essai de methodologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, o. 731 i nast. Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji, nabycia. konsumpcji i transportu. Zob. J. Michea, La technologie culturelle: Essai de systematique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 823-880. 28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier, Le programme ..., s. 542-547. 26 Wydano ethnographiqne dotychczao du Lyonnais, �GO JACEK BEDNARSKI miotem badań etnologii narodowej we Francji pozostało społeczeństwo tradycyjne i reprezentowana przez nie kultura ludowa. Nie wdając się w rozważania nad historyczną zmiennością zawartości pojęciowej terminu "kultura ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie stanowiska. Jedno reprezentuje A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej etnologii. W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja. Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale przede wszystkim podobny swym charakterem sposób życia oparty na bezpośrednich przekazach tradycji i silnie uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Podstawą koncepcji archeocywilizacji jest założenie o dualistycznym rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego, że wytworzyły się rygorystyczne i spójne sposoby działania, podobnie jak wytwarzają się instynkty w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne, a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających i nieznacznego wpływu pozawiejskiego środowiska aż do XX w., stała się podstawą kultury ludowej, przedłużając w ten sposób neolityczny stan kultury 29. W zupełnie odmienny sposób kulturę ludową rozumie M. Maget. Traktuje ją wprawdzie jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale równocześnie dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe podlegały obustronnemu przenikaniu i czasem trudno jest już obecnie określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność lub uniwersalizm dotychczas powszechnie przyjmowanych kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm, czy integracja kulturowa. Kulturę ludową określić można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników, wyraźnie ją lokalizując i uwzględniając szerokie społeczno-ekonomiczne podłoże 30. Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku francuskich folklorystów i opiera się na badaniu przeżytków kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny dla współczesnej francuskiej 29 Zob. A. Varagnac, Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91. 30 Zob. M. lVIaget, Problemes d'ethnographie europeenne, Generale, Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304. et genres [w:] de vie. ELhnologie �Etnologia fil francuska etnologii narodowej, w przeciwieństwie do teoretycznych założeń M. Mageta. Po tym ogólnym rozeznaniu we współczesnej etnologii francusktej przejdżmy do omówienia jej struktury organizacyjnej, osiągnięć i kierunków badań. STRUKTURA ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ BADAŃ Szerokie perspektywy, jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia w jej strukturze organizacyjnej 31. Etnologię we Francji charakteryzuje z jednej strony rozproszenie i rozmaitość form organizacyjnych, czemu odpowiada pluralizm kierunków badawczych i stanowisk teoretycznych, z drugiej scentralizowanie największych ośrodków etnologicznych w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich, pozauni\versyteckich instytucji zajmujących się badaniem wsi francuskiej 32. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja etnologii narodowej w ośrodkach uniwersyteckich. W tym pionie ma 24 Facultes des Lettres et Sciences Humaines należących do 23 uniwersytetów, 8 posiada ogółem 9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier, N anterre, Nicei, Strasburgu i Tuluzie. W wyższych uczelniach innego typu katedry etnologii ma College de France oraz Institut d'Etudes Sociales w Instytucie Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::' ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką francuskiej i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana przede wszystkim w ramach indywidualnych zainteresowań. Ważne znaczenie posiada jednak istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques (CFRE), którego zadanien, jest przygotowywanie studentów do prac terenowych, opartych głównie na badaniach wsi francuskiej oraz prowadzenie badań podstawowych. W uniwersytetach pozaparyskich etnologia narodowa reprezentowana jest w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet w Dijon, gdzie katedrą etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze współtwórców współczesnej etnologii francuskiej 33. W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych po 1970 r. M. Vincienne, Des centres parisiens de recherche sur La societe rurale fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68. 33 O etnologii uniwersyteckiej zob. m. in. G. de Rohan-Csermak, SituatiolO universitaire de l'ethno[ogie europeenne en France. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, n.r 4, s. 273-276. 31 32 �62 JACEK BEDNAR3KI Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie, w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6 (Sciences Economiques et Sociales) sekcji EPHE znajduje się ogółem : 1 grup sipecjalistycznych pośrednio lub bezpośrednio związanych z etnologią. Spośród nich interesująca nas problematyka pojawia się w pracach Grcupe d'ćtudes des civilisations traditionnelles kierowanej przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej i europejskich kultur etnicznych) oraz Groupe ó'anthropologie des societes paysannes (I. Chiva), Groupe de sociologie rL;rale (P. Rambaud) i Groupe d'etudes mediterraneennes (J. Cuisenier). Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową działalność (socjologia, ,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu, badaniach podstawowych i dokumentacji. obszarem zainteresowań obejmując głównie Europę. Pewną rolę w zakresie etnologicznych badań nad współczesną kulturą l':si odgrywa Chaire d'anthropologie social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut d'Etudes Sociales p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim (IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały zr:awca Europejskiej kultury ludowej, G. de Rohan-Csermak. Jedyna katedra etnografii francuskiej znajduje się w Ecole de Louvre. Cl'j;,ire d'ethnographie franc;aise zajmuje się kształceniem muzeologów i J.:c))Jserwatoróv;. Koordynatorem badań podejmowanych przez poszczególne instytucje jest INC Francji Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) w Par~·żu. CNRS gromadzi pod kontrolą komisji specjalistów wielką liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii kierują i nadzorują podejmowane przez CNRS badania. również w zakresie etnologii Francji, do prowadzenia których zatrudnia się pracowników z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych jest stowarzyszona w CNRS). W 1963 roku 22 Kcmisja zat\vierdziła m. in. interdyscyplinarne badania w Aubrac, a '-N 1965 w Chatillonnais. Jakkolwiek wszystkie wymienione etnologiczne ośrodki w pewnym stopniu związane są z badaniami na terenie Francji, to podstawowym przedmiotem ich działalności jest rozwiązywanie problemów ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych na pracach terenowych poza Europą. W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych w zakresie etnologii regionalnej spoczywa na muzeach i towarzystwach etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne, w których obiekty etnograficzne przemieszane są z archeologicznymi i historycznymi. Zasadnicze znaczenie dla badań i dokumentacji francuskiej kultury �Etnologia G3 francuska ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires (;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise (Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP \''-,\'8yb rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział \\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14. Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international de la marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie (1948), Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne )środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens, Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia. Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5. Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe 31 Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja muzealna. "Prace i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145; Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP" 1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258. 8;; Zob. G. H. Riviere. Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise d'un mU'iee de l'environnement. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1, nr 1. s. 87-95. Doświadczenia i osiągnięcia paryskiego muzeum etnografii francuskiej. �64 JACEK BEDNARSKI i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz opracowywania monografii tematycznych i regionalnych. W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak: Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy Federation regionaliste fran<;aise. Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych, które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation folklorique d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;). Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i l' U n k i b a d a ń na przykładzie C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego. VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą instytucją, podejmowane są wielokierunkowe badania nad różnynli aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego, Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43% publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20% społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef. W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~- 36 Na podstawie ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej 1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18. za lata �Etnologia francu-ska rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń, literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego). W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce tej dotychczas niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38. Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege). Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale 'lO M. in. Le Folklore du Languedoc (Gard, Herault, Lozere), Paris 1960; Le Folklore de la Provence, Paris 1963. 33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48; tegoż, La tradition popula.ire de la dance en Basse-Breiagne, Paris 1963. 39 Zob. M. L. Teneze, Le conte merveitteux franc;aise: problematique d'unc recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc popu/aire franc;ais: reflcxźons sur un itineraire. "ATP" 1964, R. 12, nr 3-4, s. 93-203. 5 - Lud, (om LXI �JACEK BEDNARSKI rozwiniętej dokumentacji dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala (również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40. Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast szczegółowych opracowań ich różnorodnych form dostarcza głównie H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42. Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową. Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller, H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej Francji opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem .T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44. Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in. H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym 40 Paris 41 Np. C. Marcel-Dubois, M. Pichonnet-Andral, Ethnomusicologie de l'Aubrac, Hl6'i. P. "4nalyse N. Boratav, d'un ensemble Une premiere de docmnents eballche sur de Ie fol'dore catalogue enfantin. des jeux franC;ais. "ATP" 1970, R. 18. nr }-2-3.,;. 195-27l. 42 H. Trernaud, Lcs joutes l.anguedociennes. "ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46; teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382. 48 M. Bouteiller, i'Vledicine papulaire d'hier et d'aujord'hui, Paris 1966. 44 Zob. F. Loux, Pratiques papuiaires d'hygiene et de prevention de la maladie. ,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126. �67 Etnologie< francuska i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych materiałów archiwalnych 45. Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju. Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47. Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu, ;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła w latach (jC-tych do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48. Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49. P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra- H. 40 Np. H. Raul;n. op. cit.; H, nr 3, s. 196--237. ·:0 Z vvydanych po wojnic. 1948; Arf ć'/lisuce, pU/iulalrc Strasbour; cle France. 1963; Art lVI. Robert, Artisans RecueiL popuZaire Coutumes Champenoises. "ATP" 1966, de France, Strasbourg 1946Strasbourg 1960; Arts populaires de Lorraine. RecueiZ d'etudes, Strasbourg et paysans d'etudes, 1~66, 47 43 Paris Zoh, szereg artykułów [w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise". l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers, 1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ, Paris 1964. 49 Np. E. Gallais. Coiffes cle France, Paris 1962. �GS JACEK BEDNARSKI mach Cef zagadnienie tradycyjnych podstaw gospodarczych \vsi francuskiej w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym. Za przykład mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego. W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt, C. Parin, C. Jest). Oczywiście, zasygnalizowane tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych prowadzonych współcześnie we Francji, nie wyczerpują też działalności Cef. Pozostawiając na uboczu omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych i reprezentowc:nych przez nie orientacji badawczych, wydaje się konieczne zwrócenie jednocześnie uwagi na powszechną tendencję współczesnej francuskiej etnologii do międzydyscyplinarnej integracji i związany z nią rozwój współpracy szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym ta tendencja najwyraźniej występuje, można chyba uznać m o n o g r aficzne badania wiejskich społeczności lokalnych m ikr o r e g i o nów. We współczesnej etnologii francuskiej wyraźnie zaznacza się proces odchodzenia od monotematycznych badail porównawczych na rzecz wieloproblemowych, monograficznych studiów interdyscyplinarnych. Przekonano się, że szybko postępujące zmiany w etnograficznym krajobrazie Francji i skomplikowany mechanizm funkcjonowania tradycyjnych elementów kulturowych we współczesności mogą zostać uchwycone przede wszystkim w ramach opracowań mikrostrukturalnych. Ze względu na swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(; monograficznych badań interdyscyplinarnych ogół etnologów uzndł za najważniejszą, a społeczność lokalną za podstawową jednostkę bada\vcz'l. Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych sp~)łeczności lokalnych składają się następujące czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne; 3) względna reprezentatywność, przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość francuskq można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie, jak każd~' wieśniak znany jest w swojej wsi" 50. Współcześnie prowadzone monograficzne badania wiejskich społeczności uwzględniają całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50 M. Maget, Problemes ..., s. 1321-1322. �Etnologi,a f,'ancuska 69 miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw. studiów regionalnych (etudes regionales). Przy ich opracowywaniu wykorzystuje się zarówno własne doświadczenia (w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji (1950-1951) oraz Andegawenii (1957-19G5). W ostatnim 15-1eciu z inicjatywy CNRS podjęto we Francji szereg interesu.iących przcdsit:;wzięć o charakterze interdyscyplinarnym, z których dla etnologii największe znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme (Rcp) w regionach Aubrac i Chatillonpais. Model badań Rcp zostal wvpracowany na podstawie szeregu eksperymentów (j charakterze interdyscyplinarnych studiów małych regionów. Jednym z nich były, przeprowadzone w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique et Technique (DGRST) pod kierunkiem R. Gessain, badania na terenie Bretanii zwane Pont-Croix. Obiektem badań były dwie wsie w departamencie Finistere-Plozevet (3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim oraz Goulien (700 mieszkańców), wieś hpowo rolnicza, w której badania miały charakter kontrolny i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne badania \\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień, z których do najważniejszych należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności do grupy i problem\' osobowości: 2) terminologia i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia: 4) problemy dwujęzyczności; 5) literatura ludowa; 6) postęp w kulturze tradycyjnej oraz 7) ogólna struktura wsi, zewnętrzne i wewnętrzne 'zw'iązki tradycyjnej społeczności ze współczesnością. Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań szczegółowych 'II, a uzyskane doświadczenia wykorzystano przy organizacji Rcp Aubrac. Badania Rcp Aubtac prowadzono w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana i G. H. Riviere'a, pod bezpośrednim kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy profil badań został opracowany przez Centre de recherches ethnologiques (UP), a ich współorganizatorami były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique (INRA), Centre de sociologie europh'nnc (EPHE), Direction de Musees Nationaux, Muzeum Akwitańskic oraz Uniwersytet w Tuluzie i Montrealu. W pracach badawczych udział \vzit;li etnologowie, socjologowie, historycy, geografowie, dialektologowie, <lgronomowie, zootechnicy i ekonomiści. Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej Fran- 51 M. in. E. Morin. Commune en France, la metamorphose de Plozevet, Paris 1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale . ..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie de Paris" 1966, s. 143.,.-588. �70 JACEK BEDNARSKI cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad 10 tys. mieszkańców). Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych: 1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła, owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia, etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52. Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971 pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche (kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych i wzajemnej pomocy 53. W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine (departament Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA), Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon- 52 L'Aubrac, Etude etablissement 51 humain, ethnologique, linguistique, agronomique et iiconomiqu<: Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding') Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475, Hungarian d'nn t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu. :lf the �Etnologia 71 francuska nais z uwzględnieniem jego tradycyjnej kultury. Ich wynikiem jest kilka opracowań monograficznych Sł. Wypracowany przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie, szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny udział i należą do głównych ich współorganizatorów. W monograficznych badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska zmierza w kierunku wszechstronnej analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić przede wszystkim opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli różnych dyscyplin. Jakkolwiek indywidualne badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego zróżnicowania, jak i historycznego rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich. Podejmowanie badań zespołowych wymaga przede wszystkim opracowania jednego spójnego programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była reprezentatywna dla współczesnego krajobrazu Francji nie może być społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną, umożliwiającą przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach historycznych, a nie tylko administracyjnych i socjologicznych 56. TENDENCJE ROZWOJOWE ETNOLOGII FRANCUSKIEJ Spośród najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej etnologii francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej. Teoretyczne założenia "etnologii obszaru francuskiego" przedstawił \V 1971 r. J. Cuisenier 57. Pod pojęciem "obszaru francuskiego" rozumie M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie. Ie ,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et jamitles dans un village du Chdtillonais de 183'5 1870. "Etudes Rurales" 1971, nr 42, s. 52-104. 55 C. Parin. C. Jest, L'etude des communautes en France, [w:] Proceedings of the Hungarian Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472. 5li C. Parin, Contribution a une problematique de la communaute villageoise dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie" 1970, nr 64, s. 34-60. 51 J. Cuisenier, Construire son objet: l'ethnologie fTan~aise et son domaine. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10. 5( Cht'Hillonnais. a �·-C) j"" JACEK BEDNARSKI on zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej. Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową, stawia przed sobą dwa zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie, USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne). Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko było w etnologii francuskiej podejmowane 60. Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące: 1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach Cef), która dotychczas nie powstała; 2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp): P'" Tamże, s. 9. G. de Rohan-Cscrmak, La notion de "complexe ethnique europeen". ,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58. 60 Por. S. A. Tokarev, Etnograficeskije nabljudenija vo Francii. "So\'ctsk<JJa Etnografija" 196R. nr 3, s. 131-132. 58 59 �Etnoloaia francuska 3) odejście od badań wycinkowych na rzecz długofalowych i wieloproblemowych pozwalających uchwycić mechanizmy zachodzących zmian i śledzić procesy adaptacyjne, integracyjne i akulturacyjne (tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule); 4) roz~zerzenic prz::dmiotu badań na różne aspekty kultury i różne kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań typowych i powtarzalnY'ch); 5) upowszechnienie stosowania metod informatyki do opracowywania danych etnograficznych zarówno dla potrzeb muzealnictwa (Musee ATP), jak i badań porównawczych systemów kulturowych (metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais) 61. JACEK BEDNARSKI FRENCH ETHNOLOGY - ITS HISTORY ACHIEVEMENTS - PRESENT STATE (S u m m ary) The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic of the article. The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development Ul c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth century led to the uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead. howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated into the framework of the two cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen: coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions popul;;in" and the dcvl'lopment of a regionalistic movement were of crucial in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the first half of the twentieth century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by A. Van Gcnnep. In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan c1hnography which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War. The pa,! fifken year., have been of crucial importance for the development. of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former 61 Zob. J. Cuisenier, qlLes enropeennes international lHel hades avancees de traiiement et applications d'ethnoiogic de l'informaiiqne, europeenne, Paris des donnees ethnoghaphi- [w:] Actes 1973, s. 73-97. dn premier congres �JACEK BEDNARSKI narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation in analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic nature in favor of comparative studies in which reality is treated holistically with a broad socia-cultural basis, which among other things makes it possible to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s which are occurring. Contemporary national ethnology in France is charactenzed among other things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal structure and a view of the object under investigation in perspective at many levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht: contributions of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan, M. Magel, G. H. Riviere and A. Varagnac. The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon non-academic centers, especially the museums and ethnographic societies. The leading center is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~ et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French folk culture. The realization of regional, interdisciplinary monographic studies within the framework of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme. being coordinated by the CNRS, is also of great importance. Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most noteworthy: the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude, studies of areas where Frenchmen have emigrated, and attempts t.o go beyond the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916deaea31c07136a8db0d0762ad54f9.pdf 48698bc73a1127db3cfce033bdf261dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource bibliografie Burszta, Józef (1914-1987) - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1807 Title A name given to the resource Bibliografia prac prof.dra Józefa Burszty/ LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.16-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek ; Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Profesor Józef Burszta BIBLIOGRAFIA PRAC PROF. DRA JÓZEFA BURSZTY Zestawiona bibliografia obejmuj'e szeroki obszar zainteresowań naukowych i bogatą dzi'ałalność popularyzatorską prof. dm Józefa Burszty. Opracowanie zawiera PJ'ace opublikowane do końca 1987 !loku, ale z pewnością nie jest wyczerpujące. Występujące braki mogą dotyczyć głównie artykułów o chamkterze popularnonaukowym publ~kowanych w prasie codziennej i tygodniow€j oraz recenzji, przede wszystkim zagranicznych. Bibliograf,ia ma układ oh!lonoIogiczny i składa się z trz·ech części. W pierwszej zawa,rto publikacje samodzieLne lub współautorskie, w drugiej - prace redakcyjne i edytorskie (w obu wypadkach zamieszczono doslrzeż<lne ich recenzje). OpTlaoowanie zamykają materiały bibliograficzne i biograficzne. 1938 - 1. [Rec.] Wiejscy działacze społeczni, t. 2, Życiorysy .,Przegląd Socjologiczny" t. 6, 1938, z. 1 - 2, s. 291. inteligentów, Warszawa 1938. 1939 2. [Rec.] M. Kniat, Dzieje uwłas.zczenia wlo.kian w Wielkim Księstwie Poznańt. 1, Poznań 1939. - "P'rzegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1- 2,s. 399 - 401. 3. [Rec.] Pamiętniki emigrantów, t. 1 Francja; t. 2 Ameryka Południowa, Warszawa 1939. - "Przegląd Socjologic:wy" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 4H - 412. 4. [/Rec.] Pamiętniki lekarzy, W,al'szawa 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 412 - 413. 5. [Rec.] Polski Przegląd Tomistyczny R. -l: 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 193-9, z. 1 - 2, s. 419 - 420. 6. [Rec.] Roczniki Socjologii Wsi t. 3, 1938. "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 420 - 423. 7. [Rec.] Zeitschrift fiir Sozialforschung R. 7: 1938, z. 1 - 3. - "Przegląd SocjologicllllY" t. 7, 1939, z. 1- 2, s. 42-5- 426. skim, 19017 8. [Rec.] S. S~czot>ka, Chłopi obrońcami niepodległości Polski Kraków 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 9, 1947, s. 508 - 510. w okresie potopu., �Profesor Józef 17 Burszta 1948 9. Warstwy społeczne wsi Życie" R. 17: 1948, z. 5, s. 437- "Wiedza polskiej, - 446. 1949 10. [Rec.] W. Styś, Drogi przykładzie zbiorowości postępu próbnej gospodarczego wsi Husowa, wsi. Wrocław logiczny" t. 10, 1948, [druk] 1949, s. 756 - 761. 11. [Rec.] P. V. Young, Scientific Social Surveys 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 10, 1,948, [druk] Studium 1947. - szczegółowe "Przegląd na Socjo- and Research, New 1949, s. 687 - 69'1. York 1950 12. Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi Warszawa, pańszczyźnianej, ss. 229, iI., rys., tab., aneksy. Rec.: J. Gierowski, "zeszyty Wrocławskie" R. 5: 1951, nr 1, s. 241 - 242; J. Gajek, "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1044- 1045. 13. [Rec..] F. Graus, Chudina mestska v dobe pfedhusitske, Praha 1949. - "RoczDziejów Społecznych i Gospod<lJrczych" ,t. 12, 1950, s. 208 - 213. 14. [Rec.] J. TuroWiski, Zmiany społeczne wsi a miasto. Na podstawie socjografii wsi Nasutów w okresie od 1800 - 1946, Lubli;n 1949. "ROCZIIl!Lki Dziejów Społecznych i Gospodarozych" ,t. 12, 1950, s. 196 - 202. niki 1951 15. Rola karczmy "Widnokrąg" na wsi polskiej, [dodatek "Gazety Poznańskiej"], nr 36, z 25/26 XII 1951, s. 3, .iI. 16. Społeczeństwo łeczeństwie Rec.: polskim W. Hejnosz, i karczma. XIX "Lud" Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w spo- Warsz'awa, ss. 263, iI. wieku, t. 42, 1955, i[druk] 1956, cz. 2, s. 794 - 795. 1953 17. Niewola karczmy, Biblioteka świat" nr 37, Warszawa, ss. 80 Żołnierza, Seria II Popularnonaukowa "Poznaj 1954 18. Budownictwo XVII wieku, wiejskie "Kwartalnik w kluczu HLstorii Kultury runowskim pod Nakłem w I MaJterialnej" R. 2: 1954, nr 1-2, połowie s. 104- - 139, iI. Rec.: W. Sobisiak, "Studia [druk] 1956, z. 2, s. 292 - 295. 19. Zagadnienie i Materiały "nawsia" w do Dziejów osadnictwie Wielkopolski wiejskim, "Lud" i Pomorza" t. 1, 1IJ55, t. 41, 1954, cz. 1, s. 439 - 498, iI., rys., rez., sum. 20. Znamiona bartne Puszczy Wyszkowskiej, "Lud" t. 41, 1954, cz. l, s. 530 - 537, iI., rez., sum. 21. [Rec.] W. Rusii:lsiki, Tkactwo lniane na Ślqsku do 1850 r., "Przegląd Zachodni" 1949, nr 11/12, s. 639 - 666. - "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1049 - 1053. 2 Lud t. LXXII �18 Profesor Józef Burszta 1955 22. Handel od końca darczych" magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gclallskiem do połowy XVIII wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospot. 16, 1954, [druk] 1955, s. 174 - 23,s, rys., tab., aneksy, res., rez. 23. Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle,," XVII i XVIII w., "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 3: 1955, nr 3. "752 - 782, iI., rez., sum. 24. Stanisław Szczotka (1912-1954), "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 15,19'53, [.druk] 1955, s. 411 - 412. 25. Szkice z dziejów wsi, Warsflaw.a, ss. 239, ił., rys., tab. XVII Rec.: F. Kotula, "Nowiny Tygodnia" [dodatek "Nowin Rzeszow;;kich"] 1955, s. 2; W. Hejnosz, "Lud" t. 43, 19~6, [druk] l'9'58, s. 323 - 325. R. 4, nr 45, z 36 XI 1956 26. Prof. dr Stanisław Szczotka. Chłop, góml'i uczony, "Lud" t. 42. 1955, [druk] 1956, cz. 2, s. 879 - 884. 27. Zbiegostwo jów Społecznych res, rez. chłopów znad i Gospodarczych" Sanu w I ćwierci t. 17, 1955, XVIII [druk] "Roczniki Dzies. 55 - 84, tab .. mapy. wieku, 1956, 1957 28. Dawne sochy" w Wielkopolsce i jego zanik, R. 5: 1957, nr 3 - 4, s. 519 - 550, rys., sum. budownictwo Historii Kultury "Kwartalnik "na Materialnej" Rec.: J. Topolski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 21, 1959, [druk] 1960, s. 233 - 235; T. Wróblewski, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorze," t. 7, 1962, z. 1, s. 355 - 356. 1953 29. Nauczyciel nańskiego" 30. Od osadniczego warzystwa a kultura środowiska, "Sprawy Oświatowe Województwa Poz- 1958, nr 3/4, s. 18 - 20. osady ziem słowiańskiej polskich Ludoznawczego, do wsi współczesnej. O tworzeniu Biblioteka Popularna t. l, Wrocław, ss. 176, ił., mapy. i rozplanowań wsi, się krajobrazu Polskiego To- Rec.: M. Kom., "Odra" R. 1, nr 28, z 27 XII 1958, s. 9; T. Lalik, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" IR. 6: 195-8, nr 4, s. 679 - 682; H. Dąbrowski, K. Górska-Gołaska, "Roczniki Historyczne" R. 25: 1959, [druk] 1960, z. 2, s. 345 - 351; A. Habovśtiak, "Archeologicke rozhledy" IR. 11: 1959', z. 2, s. 279 - 280; W. KusiilSki, "Przegląd Geograficzny" t. 31, 1959, z. 2, s. 412 - 414; J. Lis, Tysiqc tat wsi, "Orka" R. 3, nr 16 (98), z 19 IV 1959, s. 6; W. Sty';, "Przegląd Historyczny" t. W, 1959, z. 2, s. 370 - 374; Z. Wielgosz, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 22, 19'60, [druk] 1961, s. 363 - 368; J. Patkova, "Slovensky Narodopis" H. 9: 196,1, nr 2, s. 331 - 333; N. Dunare" "Revis·ta de Referalte ąi Recenzii. Istorie, etnografie" t. 4, 1967, nr 8, s. 643 - 65\3'0 31. O wielkopolski skansen, "Nowy Swiat" [dodatek "Głosu Wielkopolskiego"] R. 8, nr 8, z 16 II 1958, s. l, ił. 32. W 25 rocznicę pamiętnych dni. Nędza i obciążenia podatkowe doprowadziły chlopów do zbrojnego wystąpienia, "Gazeta Chłopska" :R. 3, nr 27 (8,2), z 29 VI 1958, s. 1 - 2. 33. Zabudowa mia:>ta Radymna w połowie XVIII w., "Rocznik Województwa Rzeszowskiego" R. l: 1953, z. 2, s. 27 - 48, H., płany. �Profesor Józef 19 Burszta 1959 34. Na tropach [doda'tek "Głosu dawnej 35. Rozmawiamy grafii [wy.wiad, 69, z 19 IV J. Bursztq rozmawiał Zakladu "Ilustrowany Ludowego, "Nowy Swiat" 1959, s. 1, 3, il. kierownikiem A. DytkiewiczJ, nr 15 (4373), z 18119 l 1959, s. 6. 36. WieLkopoLska. Poczqtki ruchu J. Pieprzyk],. rozmawiał R. 9, nr z doc. dr i wywiad, U AM kuLtnry, Wielk~polSikiego"] i Katedry Kurier "Dziennik Etno- Polski" R. 15, R. 3, nr Ludowy" 116, z 16 V 195<9,s. 16, ił. 37. W piastowskich pod red. 38. IWspólnie Zródła czasach W. Rusińskiego, (okres Poznań, z Czesławem do dziejów nauki do roku 1454), [w:] Dzieje wsi wielkopolskiej, s. 11 - 45, ił. Wstęp, Łuczakiem] i techniki, 't. 2, Wrocław, [w:] S. Solski, Architekt polski. Zachodnim, "Głos s. V - XXXII. 1960 39. Dorobek Szczecillski" i potrzeby 40. Etnograf kowych, badań etnograficznych H. 14, nr 210 (4473), z 3 - 4 IX w terenie. [wywiad, WielkopoLska notował L.S.], na Pomorzu 1960, s. 3, 5. i Ziemie "Kurier Zachodnie Polski" R. 4, tematem nr 156 badań (87l)', nmć- z 2/3 VII 1960, s. 6. 41. Niektóre ty i Kultury problemy 42. Osadnictwo .J. Bursziy, ksztaLty i KuLtury wsi, Kultura [w:] s. 7 - 12, sum., Kultura [w:] s. 31 - 105, rys., WieLkopoLski", Ludowej "Sprawy Oświa- t. l, 1960, 's. 152 - 167. Poznańskiego" t. l, Poznań, 43. Przedmowa, Poznań, "Atlasu W'ojewództwa ił., mapy, ludowa L'udowa sum., WielkopoLski, pod red . rez. Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. l, R. 5, rez. 44. Skomplikowana a pasjonujqca rzeczywistość, "Tygodnik Zachodni" rlr 38 (199), z 17 IX 1960, s. 1 - 2. 45. [Rec.] "Etnografia PoLska" t. 2, 1959. ~erialnej" R. 8: 1.960, nr 3, s. 3'83 - 385. Studia 46. fRee.] skiej, i materiały pozaroLnicze. Zajęcia Wrocław do historii Współdziałania 1958. - "Kwartalnik wsi kultury gospodarcze, "Kw.artalnik Historii pod Kultury Historii poLskiej red. K. Kultury w XIX Ma- i XX w. Zawistowic.z-Adam- Materialnej" R. 8: 1960, nr 2, s. 2.16 - 258. 1961 47. InternationaLe 1960, "Demos. 43. [Wspólnie ;.vieku Konferenz Vo1kskundliche z Franciszkiem i sukiennictwo 49. [Rec.] ludowa Volk.skundliche 50. [Rec.] Mecklenburg, 1960, [druk] 2' Kultura F. Mager, Berlin mapa, Pommernkunde "Stud.ia Szczecin 1961, z. I, pannificyna Dziejów WielkopoLski, Geschichte 1961, s. 263 - 267. z in 2: vom 3. bis 6. 9. s. 116 - 118. klasztorna Rzemiosła w XVIII i Przemysłu t. l, res. InfoOrma:tionen" 1955. - R. Leżajska Kotulą] okoliczne, 1961,s. 169 - 209, iI., tab., "Demos. fur Informationen" R. pod 2: des Bauerntums "Roczniki Dziejów red. 1961, z. und J. Burszty, 1, s. Poznań der BodenkuLtur Społecznych 1960. 16 - 17. im i Gospodarczych" Lande t. 22, �20 Profesor Józef Burszta 1962 51. Die und ethnographische Hec.: L. ,Kunz, Erforschung "Ethnographica" Westpommern, "Demos. des gegenwiirtigen Dorfes in Grosspolen t. 3 - 4, 1962, s. 239 - 253. Ethnographisehe und Folkloristische In[ormationen" H. 5: 1964, z. 1, s. 21 - 22. 52. Etnograficz·ne badania tere1Wwe w Koszalińskiem. Zarys problematyki, "Zap~ski K:Jszalińskie" 1962, z. 1(9), s. 26 - 30. 53. [Wspólnie z Jerzym Topolskim] Kwestionariusz do badań nad dziejami najnowszego rolnictwa, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 10: 1962, nr 3 - 4, s. 761- 773. 54. O potrzebie ochrony zabytków kultury ludowej w Wielkopolsce, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 86 - 93. 55. Współczesne procesy kulturowe w wsi koszalińskiej [streszcz.J, "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" 1962, nr 3(67),s. 244- 246. 56. [W'spólnie ze Zbigniewem J,asiewiczem] Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszaliitskich, "Polska Sztuka Ludowa" R. 16: 1962, nr 4, s. 197 - 220, il., rez., sum. Ree.: H. Ostrowska, "Zapisl<i Koszalińskie" m6:!', z. 7, s. 103-104. 57. [Rec.] T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia, Poznań 1961. "Demo6. VolkSlku11JdlicheInformationen" R. 3: 1962, z. 2, s. 160- 1&1.. 1963 58.. De la colonie slave au village moderne. Sur la formation du paysage de sur Ie territoire polonais et les plans des villages, "Studia z Dziejów Gospodar,stwa Wiejskiego" t. 6, 1963, z. 2, s. 85 - 89. 59. Od Redakcji, [w:] Sześćset lat miasta Koła, Poznań, s. 7 - 8. 60. Rozmowa o kulturze lttdowej [wywiad], "Gazeta Chłopska" R. 8, nr 51 - 52 {368 - 36,9),z 22 - 29 XII 1963, s. 11, iI. 61. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 3, 1963, S. 142- 148. 6,2. [Rec.] M. Trawińska-Kwaśniewska, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XIX i XX wieku, "Lud" t. 45, 1958- 1959, [dr-uk] 1960, s. 125 - 157. - "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 24, 1962, [druk] 1963, s. 250 - 252. l'habitat 1964 63. [Wspólnie z Tadeuszem Wróblewskim] Budownictwo gospodarcze: [w:] Kulludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 53 - 111, rys., iI., sum., rez. 64. Die Neuausgabe der Werke des polnischen Ethnographen Oskar Kolberg, "Deuitsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 10, 1964, cz. l, s. 143- 147. 65. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, "Literatum Ludowa" R. 8: 1964, nr 4 - 6, s. 34 - 47. tura 66. Ethnographische Probleme "DeuŁsches Jahrbuch des Umsiedlungsprozesses in den polnischen West- t. 10, 1964, cz. 1, s. 43 - 53. 67. La culture populaire de la Grande-Pologne, "Kwartalnik Historii Kultury Mateil'iaInej" R. 12: 1964, nr 3, ergo'll t. 4: L'Histoire de l' Agriculture et de la vie rurale en Pologne, s. 592 - 604, 11. gebieten, 68. Les etudes fUil' Volkskunde" sur la t/1,źorie des metamorphoses culturelles liees avec les mi- �Profesor 21 Józef Burszta grations colonisatrices d'apres-guerre en Europe Centrale, [w:] La Pologne au VIle Congres hllternational des Sciences AJnthropologiques et Ethnologiques, Institut de I'Hisl:oire de la Culture MaJterielle de l'Academie Polonaise des Sciences, Bihliotheque de l'Ethnagraphie Polonaise, nr 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 159- 170. 69. Łowiectwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Bur.szty, t. 2, Poznań, s. 329 - 364, ry.s., iI., sum., <rez. 70. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:] Mały słownik historii Polski, wyd. 3, Warszawa, s. 573 - 580. 71. O badaniach przeobrażeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, [w:] Star.e i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszlty, Poznań, s. 5 - 15, il. 72. 'Old and New Culture in the Village of Kos.zalin, Iw:] Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań, s. 267 - 273. 73. Oskar Kolberg, "Kultura" R. 2, nr 10(39), Z ·8 III 1964, s. 3, 5. 74. Oskar Kolberg (1814 - 1890), "Literatura Ludowa" R. 8: 1964, nr 1 - 2, s. 127- 130, 75. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 7 - 10, sum., rez. 76. Stosunki historii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego na wsi w zaborze austl'iackim, pod red. B. Baranowskiego w Polsce, [w:] Zarys i J. TOipo1- skiego, t. 2, w,ar,szawa, s. 360 - 377, i,l., tab. 77. Stosunki storii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego w na wsi Polsce, w zabone pod red. pl'uskim, [w:] B. Barano'wskiego Zarys hi- i J. Topo,l- s'kiego, t. 2, Warszawa, s. 378 - 398, tab., rys. i postęp w kulturze rolniczej, [w:] Stare li nowe w kulturze wsi pod red. J. Burszty, Poznań. s. 16 - 49, i1. 79. Transport i komunikacja, Iw:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 651 - 686, rys., il.. sum., rez. 80. [Wspólnie z ,Medardem Tarko] Wydanie "Dziel wszystkich" Oskara Kolberga, "Sprawozdania z prac naukowych Wydziału Nauk Społecznych" R. 7: 1964, z. 4{(5), s. 45 - 56. 81. Zabudowania gospodarskie, fw:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, pod red. B. Baranowskiego i J. Topolskiego, t. 2, Warszawa, s. 141- 145, il.;s. 412 - 417, il. 82. [Wspólnie z Leonem Leją] Zagadnienia spoleczno-kulturalne, [w:] Po!ożenie ekonomiczne rzemiosła wielkopolskiego w latach 1918 - 1939, pod t·ed. Cz. Łuczaka, PTE Oddział w Poznaniu, Rozprawy i Monografie nr 8, Poznań, s. 263- 283. 83. fRee.] Cz. Łuczak, Położenie ekonomiczne rzemiosla wielkopolskiego w okresie zaborów (1793 - 1918), Poznań 1962. -- "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 25, 1963, r druk] 1964, s. 249 - 251. 718. Tradycja koszalińskiej, 1965 84. Czy kryzys w etnografii?, "Studia Metodologiczne" 1965, z. 1, s. 91 - 103, sum., .rez. 85. Etnografia z badaniami Zsfg. Rec.: mationen" na a współczesność. Ziemiach Nieco Zachodnich, E. Pietraszek, "Demos. R. 7: 1966, z. l, s. 7 - 8. Internationale refleksji "Etnografia metodologicznych Polska" Ethnographische und t. 9, w związku 1965, s. 41 - 61, Folkloristische Infor- �22 Profesor Józef Burszta 86. Integracj.a kulturowa wsi koszalińskiej, "Przegląd Zachodniopomorski" 1965. z. 5, s. 45 - 58. 87. [W,gpólnie z Janiną Dydowicz] Literatur zur volkskundlichen Gegenwartsforschung. Polen, "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 11, 1965, cz. 2, s. 343 - 358. 88. O sytuacji w etnografii [st!reszcz.], "Sprawozdania POZJnańslkiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk" 1965, nr 1(73), s. 71 - 72. 89. "Pomorze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze, PTL, Wrocław-Poznań, s. XX - XXXIV. / 90. Przedmowa, [w:] P. Nedo, FolklorystY'ka. Ogólne wprowadzenie, DAM. Poznań, s. 3 - 9. Przegląd 91. i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim, "Lud" t. 49, 1963, Idruk] 1965, cz. 1, s. 417 - 450, rez., sum. 92. Spuścizna berg, Dzieła rękopiśmienna Oskara Kolberga wszystJkie, t. 39 Pomorze, PTL, i jej [w:] O. Kols. V - XIX. opracowanie, Wrocław-Poznań, 19&6 93. Das ostpommersche Dorf um 1600. Die wicMigsten Merkmale seiner Kultur, [w:] Acta Visbyensia II, Viisby-symposiet for historiska vetenSikaper 1965: Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600, Uppsala, s. 171 - 18l. Rec.: R.: Wildhaber, 94. Etnograf s. 35, iI. "Schweizerisches [wywiad, epoki, 95. Folklor, folklorystyka, Archiv R. 63: 1967. z. 1112, S. 12:l. fUr Volkskunde" rozmawiał R. Wasital, "Teatr folkloryzaicja, "Polska" Ludowy" nr 5{l41), 1966, R. 44: nr 1 - 2, 1966, s. 39 - 40. 96. Kategorie społeczno-kulturowe ludności "Przegląd Ziem Zachodnich, źródło folklorystyczne, Za- chodni" R. 22: 1966, nr 1, s. 47 - 71. 97. Nowe Ludowa" tomy Dzieł Oskara Kolberga jako "Literatura R. 10: 1966, nr 4 - 6, s. 67 - 74. 98. Przeobraźenia z sesji nankowej s. 151-175. w społeczno-kulturowe XX-lecie na Ziemiach Zachodnich, cz. 1, pod red. J. Wąsiekiego, PRL, r w:1 Materiały DAM, Poznar •. walor ludoznawstwa, [wywiad, rozmawiał J. Mikołajczak], "Zielony R. 18, nr 84, z 20 X 1966, s. 3 - 4. 100. Tradycje kultury llldowej w Wielkopolsce, .,Głos Tygodnia" [dodatek Głosu Wielkopolskiego"] R. 6, nr 258, z 9 X 1966, s. 1. 99. Rosnqcy Sztandar" lal. Województwo ma i'vlickiewicza 102. r~ec.l Dcntsches t. 50, 1964 - 1965, [druk] 103. nografia ce'l. dowym. szczecińskie w Poznaniu, w "Przegląd Jahrbuch fur pracach naukowych Volkskunde im. Ada- 1966, z. 2 - 3, s. 83 - 96. t. 8, 1962, cz. 1 - 2. - ,.Lud" 1966, cz. 2, s. 647 - 652. [Rec.] Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde Polska" t. 10, 1966, s. 540 - 542. [Eec.! K. Kwaśniewski, Pa!en:ska i piece Studium Uniwersytetll Zachodniopomorski" na podstaw e materiałów t. 10, w XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków V()1J,~<{Unde't. 1::', 1£ti6, cz. 1. s. ITi - 176. 1963. -- cz. 1 - 2. - "Et- L,- )Jolskimbn,:ow.lic::w;e etnograficznych oraz 1964, z c1rngiej "Deutsches [Jałowy Jahrbuch XIX fUr 1967 105. Drogi Wielkopolski, kultury lndowej Wielkopolski pod red. J, Burszty, a współczesność, t. 3, Poznań, fw:] Kultura s. 541 - 548, iI., sum., rez. ludou:c �Profesor Etnografia, 106, łecznych [w:] Ankieta Katedra Etnografii, za lata i08, Kategorie miach I PAN w sprawie rozwoju nauk spo- do r. 1985, Cz, 1 FilozDfia, Socjologia, Etnoi materiały do per.spektywicznego planu rozwoju s. 153- 1,63. grafia, PAN-OPiKBN, Studia nauki pohkiej, z, 5, Warszawa, 107. Wydziału 23 Burszta w Polsce i humanistycznych w Poznaniu Józef [w:] akademickie ludności Kronika 1962/63 i ich typ Uniwersytetu - 1964/65, kulturowy, im .• 4dama UAM, Poznań, Mickiewicza s. 241 - 248. [w:] Przemiany społeczne na Zie- pod red, W, Markiewicza i P. Rybickiego, Ins,tytut Zachodni, Zachodnie, Studia i. Materiały nr 9, <Poznań, s, 132 - 177, sum, Lecznictwo ludowe, {w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. BurszPoznań, s. 393 - 436, rys., n., sum., rez. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, s, 7 - 9, sum" rez. Przedmowa, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze temu dobrze, Poznań, Zachodnich, Ziemie 109, ty, t. 3, 110, Poznan, Ill. s. S - i2. Rylcowe 112, radło na kołach (hak) w "Łódzkie Rzeszowskiem, Studia Etno- graJiczne t. 9, 1967, s. 183 - 191, iI., rys., res. [w:] O. Kolberg, Dzieła wszyWrocław-Poznań, s. V - XVII. 11·t Zagadnienia integracji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 5, 19&6, [druk] 1967, s. 179 - 188, sum., rez. 115, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań, s. 117 - Ut_S, il., sum., rez. 116. [Rec.] K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce (1793 - 1861). 113 .. ,Tarnowskie-Rzeszowskie" stkie, 48 t. Studia nad Wrocław Oskara źródłami Kolberga, PTL, Tarnowskie-Rzeszowskie, kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych, "Acta Poloniae Hi-storica" t. 16, 1967, s. 160 - 161. 11.. [Rec.] P. edo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań "Studia :'vletodologiczne" 1967, z. 3, s. 96 - 98. 118. [Rec.] H. Obuchows'ka-Pysiowa, Handel wiślany w pierwszej XVIII wieku, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1964. "Roczniki Dziejów nych ; Gospodarczych" t. 28, 1966, [druk] 1967, s. 184 - 187. 1965. -- 1965. - polowie Społecz- 1968 l ;9. ności(!, - 36. Analiza kuLtnry w Niektóre różnice. Tezy, r~·,. etnografii tradycyjnej "Łódzkie Studia a w badaniach Etnograficzllle" nad współczes- t. 10, 1968, s. 33- I:!O. Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi, [w:j Z poLskich stndiów slawistycznych, Ser-ia 3: Nauka o litera,turze, Prace na VI !\:Iiędzynawdowy Kongres Slawistów w Pradze 19lY8, W.arsZcawa, s. 203 - 209. 12!. Przedmowa, fw:] S. llowski, PoLskie gody weseLne, Biblioteka Teatró\1l Ama:lOrskich, Wars'zawa, s. ;) - 8. 122. Region i regionaLne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, "Lud- :. 51, W67, [druk] 1968, cz. 2, s'. 599,- 613, sum. 12:1. Research Land. Some aspects in Cn!t1~ral of Anthropology lIJethodology, in [w:] Poland Western at the and 8th North-Western International Po- Congress PAN, Library of Polish s. 51 - 61. 124. The Docmnentary Value of Oskar Kolberg's Complete Works, "Zeszyty Pańs(V\ owego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" t. 6 - 7, 1965/1966, fdruk] 1968, ':'. 27 - 35, iI., streszez. of Anthro)JologicaL Ethnography, and Ethnological Sciences, nr 16, Wrocław-Wars.z.awa-Kraków, IHKM �24 Profesor Józef Burszta [Rec.] Z. GulJd'On, Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżz Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń 1966. .,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 29, 1968, s. 229 - 231. 125. nej Ukrainie 1969 1,26. Dwa modele etnograficznej - 163, Isum. 127. Einschiitzung monografii der Volkskultur "Letopils", Festschrift s. 38 - 47. fUr Paul "Lud" wsi, in volkskundlichen Nedo, Reihe C - Rec.: B. Schone, "Demos. Internationale tionen iR. 10: 1969, z. 2, s. 130 - 131. t. 53, Forschungen Volkskunde, Ethnographische und Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej. 147- Grosspolens, 1968/1969, nr 11/12, Folkloristischc In forma- 128. Etnografia szuka drogi do współczesności, [wywiad, "Dziennik Ludowy" R. 13, nr 299 (3)973), z 8 XII 1,969, s. 2, 129. s. 1969, rozmawiał Organizacja - .J. Moziol, tcndeltcje - badań, "Lud" t. 53, 1969, s. 31 - 59, sum. kierunki 130. Fo(klor "Tygodnik Kulturalny" czy folkloryzm, 13, nr 25 (628). R. z 22 VI 1969, s. 1, 9. Folklorismus 131. in "Zeitschrift Polen, fUr Volkskunde" R. 65: z. 1, 1969, s. 9 - 20. 13'2. Krzyk "Tygodnik mody, Kulturalny" R. 13, nr 26 z 2-9 VI 1969, (629), s. 3, il. Kultura 133. ludowa - folkloryzm - kultura "Kultura norodowa, i Społe- czeńsltwo" t. 13, 1009, nr 4, s. 69 - 90. 134. Kultura wsi w okresie "Roczniki Polski Sprawozdanie 137. [w:] Kronika mickie 1965/66 138. spiel Dziejów Ludowej. Podstawowe zjawiska i tendencje Ludowego" 1969, nr 11, s. 41 - 66. 135. "Mazowsze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie. t. 41 Mazowsze, cz. 6, PTL, Wrocław-Po:znań, s. V - XXIV. 136. O zjawisku folkloryzmu. Pojęcie i przejawy, "Nasz ruch społeczny" [jednodniówka], Kraków, czerwiec 1969, s. 8 - 9, il. przeobrażeń, der prorektora Uniwersytetu - 1967/68, Traditionelle Ruchu DAM, im. nauki Mickiewicza und Umwandlung in 1. Turnau, "Kwartalnik kadencji 1965/66 - 1967/68, w Poznaniu za Gegenwartsforschung, den Dorfern [w:] ProbIerne und Methoden volkskundlicher W. Jacobeiita i P. Nedo, Berlin, s. 93 - 103. Rec.: w lata akade- Poznań, s. 32 - 36. Vo1kskunde kulturellen spraw do Adama Historii Kultury der dargestellt polnischen Gegenwartsforschung, Materialnej" R. am Bei- Westgebiete, pod red. 18: 1970, nr, ~, s, ~99- 500. [wywiad, ;rozmawiał Z. Kubiak], "Gazeta Zielonog61'sk,a" R. 108, nr 270 1(5331), z 13 XI 1969, s. 3. 140. Węzłowe problemy badań nad współczesnością, [w:] XLIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sesja Naukowa. Streszczenie referatów i komunikatów, Toruń 10 - 11 X 1969, s. 5 - 8, ['powiel.]. 141. [:Rec.] P. Nedo, Grundriss der Sorbischen Volksdichtu.ng, Bautzen 1968 . .,Lud" t. 53, 1969, ,s. 366 - 368. 139. Uchwycić obraz współczesnej kultury wsi, 1970 142. Bibliografia ber,g, Dzieła wśzystkie, II. Literatura i nowsza. Wybór, [w:] 0, Kolcz. 7, PTL, Wrocław-PoznaI1, s. 7a4 - 795. uzupełniająca t. 42 Mazowsze, �Profesor Dorobek 143. folklorystyczny (1879- 1969), "Lud" t. 54, 1970, 144. Dziś rozmawia wiad, rozmawiała regionalisty z nami: Jerzego Wojciecha Szulczewskiego H., sum. 'S. 168 - 176, profesor PawlinowaJ, E. 2Y Józef Burszta doktor "Głos Pracy" Józef Burszta o folklorze, [wyR. 20, nr 98 (5999), z 25 - 26 IV 1970, s. 4. Etnografia 145, 146. a Ziemie Zachodnie, [w:] XLV Walne Zgromadzenie LudO'z.nawC'zego.Sesja naukowa. Stresz,czenia i tezy refeMiędzyrzecz 18 - 20 IX 1970, s. 3 - 5, [powteU. polska Polskiego Towarzystwa ratów i komunikatów, Folkloryzm w Polsce, [w:] Folklor z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej polskie Towarzystwo Kulturalne, w życiu współczesnym. Materiały 1969, pod red. B. Linette, WielkoPoznań, s. 9 - 29; tamże, Glos w dyskusji, s. 129w Poznaniu - 131. 147. Główne tendencje rozwojowe teriały Zachodniopomorskie" 148. Integracja socjologicznej. kulturowa Wybór kultury wsi na Ziemiach wsi, tekstów, [w:] Instytut Ziemie Zachodnie Zachodni, teriały nr 12, Poznań, s. 373 - 386. 149. Kolberg ciqgle żywy, "Dziennik - l III 1970, s. 5. w polskiej Ziemie Zachodnie, Ludowy" R. 14, nr wsi średniowiecznej (do końca XV w.), pod red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 231 - 246, il. 151. Kultura wsi wczesnośredniowiecznej, [w:] Historia red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 139 - 153, il. 150. "Ma- Zachodnich, t. 14, 1968, [druk] 1970, s. 369 - 381, Zsfg. Kultura 50 [w:] literaturze Studia i Ma- (4044), z 28 II- Historia chłopów polskich, chłopów 152. Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, pów polskich, pod red. S. IngIata, t. l, Warszaw,a, s. 456 - 469, il. pod polskich, [w:] Historia chło- 153. Lud pracujący i jego kultura ~ ostojq narodowości, [wywiad, rozmawiała L KubickaJ, "Nadodrze" R. 14, nr 20 (213), z 27 IX - 10 X 1970, s. :3 - 4, il. 154. Obraz kultury ludowej regionu kaliskiego w dziełach i tendencjach przemian kultury na Ziemiach Zachodnich Oskara Kolberga, "Rocznik Kaliski" t. 3, 1970, s. 9 - 52, ill. 155. O zachodnich, XXV-lecia niektórych cechach [w:] Przemiany Polski Oskar wsi na i Północnych ziemiach w okresie i Mazur. Materiały Seminarium Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojnr 33, Olsztyn, s. 9 - 17; tamże, Podsumowanie obrad, Ludowej 6 - 8 czerwca 1969 l'., ciecha Kętrzyńskiego s. 163 - 164. 156. wsi Kolberg na przykładzie i jego dzieło. Z Warmii okazji opublikowania 50 tomów "Dzieł i Społeczeństwo" t. 14, 1970, nr 3, s. 87 - 105. 157. Po przyjeździe 0d razu wzięliśmy się do roboty! ... , [wywi,ad, rozmawiał P. Strugarek], "Ilustrowany Kurier Polski" R. 26, nr 45 (7801), z 22/23 II 1970, s. 6. wszystkich", 158. zesse in "Kultura Probleme der MUteleuropa, kich i Eotnograficeskich 159. Przedmowa, obrzędowe, Biblioteka 160. Przedm.owa, Kulturwandlungen [w:] Trudy VII aIs Folge Mezdunarodnego der Nachkriegssiedlungspro- Kongressa '.I1..ntropologices- Nauk, 't. 8, Moskva, s. 460 - 466. [w:] M. Mikuta, Staropolskie święto żniw. Dożynki, widowisko Teatrów AmatorsIkich, W,arszawa, s. 5 - 12. [w:] W. Skorupka, Moje m.orgi i katorgi 1914- 1967, Poznań, s. 5 - 13. 161. Rozwój kultury Muzeum Rolnictwa wsi polskiej w Szreniawie" od XVIII wieku do chwili obecnej, "Rocznik t. 2, 1970, s. 7 - 31, 'j,l., rez., res., sum. 162. Slowo wstępne, "Zeszyty Lubuskie buskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 5 - 8. LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lu- �26 Profesor 163. Stosunki [w:] Zarys iI., tab. agrarne historii w Galicji gospodarstwa Józef Burszta i na Slqsku wiejskiego w Cieszyńskim w latach 1870 - 1914, Polsce, t. 3, W.arszawa, s. 62 - 85, 164. Ziemia Lubuska spojrzenie etnograficzne, "Zeszyty Lubuskie LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 9 - 16. 165. 25 Ziemie Zachodnie i Północne, "Nurt" 1970, nr 5(61), s. 5 - 6, iI. 166. W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 54, 1970, · s. 5 - 8, sum. 167. [Rec.] F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków · i Podgórzan, Lublin 1969. - "Lud" t. 54, 1970, s. 242 - 244. 168. [Rec.] L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik · und Sozialwissenschaften, Stuttgart 1969. "Lud" t. 54, 1970. s. 217 - 220. 197.1 "Lud" t. 55, 1971, s. 15 - 28, sum. [wywiad, rozmawiała A. Radwanowaj, "SI-owo Powszechne" R. 25, nr 491(7543),oz 27 - 28 II 1971, s. 5. 171. Funkcja twórczości ludowej w kształtowaniu kultury polskiej, "Biuletyn 'Informacyjny" nr 2, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, lipiec-g,rudzień 1971, s. 1 - 7, iI. 172. Profesorowie Roman Reinfuss i Józef Burszta o przyszlości kultury lu"dowej, [wywiad, rozma.wiali M. Kuczewski i T. Swi1tała], "Chłopska Droga" nr 67(2112),z 2,2VIII '1971, 5.8. 173. Społeczne zamówienie etnografii, [wywiad, rozmawiał Cz. MichniakJ, "Gazeta Poznańska" Magazyn, R. 24, nr 240, z 9/10 X 1971, s. 25. 169. Etnografia polska 170. Etnografia w 174. Stanowisko a Ziemie Zachodnie, służbie wspóŁczesności, metodolog'czne '[stre.szcz.J, "Sprawozda.nia 1(87), s. 112- 113. Oskara Poznańskiego Kolberga Towarzystwa w zakresie Przyjaciół etnografii Nauk" 1971, nr i artykuły" Oskara Kolberga, fw:] O. Kolberg, Dzieła i artykuły, PTL, Wrocław-Poznań, s. V - XXIV. 176. The Richest Source for the Synthesis of Polish Folklore. 80 Volumes of Oskar Kolberg's "Complete Works", PTL, RDWOK, Poznali, ss. 14, bibliogr., [powiel.]. 177. Wieś lubuska. Na podstawie badań wsi Głuchowo i Łęgowo, fw:] Spo175. "Studia., wszystkie, łeczeństwo nych w rozprawy t. 63 Studia, Ziem rozprawy Zachodnich. województwie Studium porównawcze wyników badań socjologicz- 1958- 1960 i 1968- 1970, pod red. Za'chodni, Ziemie Zachodnie, Studi'l i Materiały nr 13, zielonogórskim w latach Z. Dulczews.kiego, Instytut Poz'nań, s. 105- 149, iI., tab. 178. fRee.] B. Baranowski, Zycie codzienne wsi między Wart q a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969. "RoczniJki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 32, 1971, s. 209 - 212. 179. [Rec.] Od "skorup" do przeszlych ksztaltów klLLtlLrowych regionu. O )Jasj, badawczej Franciszka Kotuli [F. K:otula, Rozmowy ze skorupami, czyLi rzecz o ]Jla.styce garncarskiej i jej wymowie historyczno-spolecznej, Rzeszów 1969]. - "Profile" 1971, nr 5 (26), s. 49 - 50,i1. 180. [Ree.] O. Nahodil, Kultur und Humanittit. PTolegomena einer Theorie der _Kultur, Bad Krotzingen 1970. - "Lud" t. 55, 1971, s. 244 - 245. 181. [Rec.] F. Powęcki, Polskie muzealnictwo przyrodnicze, Poznań 1970. ."Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" t. 4, 1971, s. 111- 112. �Profesor Józef 27 Burszta 182. TRec.] D. Simoni-des. Współczesna ślqska proza ludowa, "Zeszy,ty Naukowe WSP w Opolu" Sellia B, 1969, nr 24. - "Lud" t. 55, 1971, s. 256 - 258. 183. fRee.] Zeitschrift fur Volkskunde .t. 66, 1970, z. 1- 2. - "Lud" t. 55, 1971, s. 313 - 315. 1972 ludowej grozi zagłada?, [wywiad, 'rozmawiał Magazyn, nr 340, z 9 XII 1972, ·s. 4. B. Żurakowski], 18';. Czy literaturze "Trybuna Opolska" 185. Die ,.Ethnolugia U' Oskar Kolbergs [w: l Problematyka badaniach fur Kultur der West- und Siidslawen, t. 3, 1971, [druk] 1972, s. 25 - 33, streszez., bibliogr. Etnografia, 186. nich Interessen Slavica" Uniwersytetu im. polsko-niemiecka Adama i polskich Mickiewicza w Ziem Poznaniu Zachod- (1919 - 1969), pod red. Z. Kaczmarczyka, UAM, Wydział FiloliOfic?J1o-HJ1sl,oryczny, Seria Historia nr 52, Poznań 1971, [druk] 1972, s. 75 - 86. 187. Folklor na scenie, "Kultura i Życie" 1972, nr 6 (168), s, 14 - 15, 18; nr 7 - 8 (169), s. 40 - 41. ludowa a narodowa, [wywiad, rozmawiał R. 29, nr 103/104, z 24 - 28 XII 1972, s. 3 - 4. 189. Kultura polskich, 190. wsi a folklóre narodnoj kul'tury wa. s. ') - 16, ił. 193. od końca XVIII do poczqtków XX ako sllcasnom Slavjan chłopóu; XIX veka. Vystavka "Sloven~ky jave, [w:] polnogo Kolberg. sobranija [w:] V NaTo- Dokmnentalist soCinenij, łużyckie, oprac. P. Nedo, Poznań Międzynarodowy Festiwal Zespołów Warsza- s. 5 - 9. Pieśni i Tańca Górze, 20 - 24 IX Przedmowa, 195. Tendencje kulturalnej, rozwojowe kultury współczesnej Przyjaciół a zasady Muzeum w Go- i kierunki polityki ,,:Nourt" 1972, nr 9 (89), s. 38 - 41, ił. 196. Węzlowe problemy badań etnograjicznych nad Metodo-logiczne" 1972, z. 9, s. 17 - 34, sum., rez. 197. Wieś Ziem Zachodnich w strukturze kulturowej na w., [w:] Historia fw:J Baśnie Przedmowa, Przedmowa, Zielonej 194. "Zielony spolocensko-kulturnom 1972, Ziielona Góra, s. 4 - 6. [w:] Zeszyt Muzeum, Towarzystwo rzowie Wielkopolskim, Gorzów Wiclkopolsik,i, s. 3. UJ Sobol], pod red. S. I:nglota, ,t. 2, War.szawa, s. 628 - 671, ił., rys. dopis" R. 20, 1972, nr 3, s. 361 - 368, streszcz., Zs1g. 191. Pobioe sobranie socinenij Oskara Kol'berga, 192. S. Kultura 188. Sztandar" Ziemiach Zachodnich larnonailkowej i Północnych w Koszalinie, 198. Współczesny jolklor 1972, s. 83 - 102, iI., sum. 199. [Rec.] W. Markiewicz, Hln, nr 11 (91), s. 59 - 60. w Polsce widowiskowy. Socjologia Zarys a służba Polski, Ludowej. pod red. Z. Hemmerli'l1ga, "Studia współczesnościq, [w:] R1lch Ludowy Materiały sesji popu- Warsz3wa. postaci s. 9'7 ~ 110. zjawiska, "Lud" t. 56, społeczna, Poznań 1972, - 2lhl. iRec.] Hzeszowskie wydarzenie wydawnicze "Wesele łqckie" [Wesele oprac. J. Ryś, Rzeszów 1972]. - "Profile" 1972, nr 12 (45), s. 22, il. "Nurt" łqckie, 1973 201. lw:J s. 4 Dzieła Oskar - 25. wszystkie Kolberg Oskara 1814 - 1890. Kolberga, Dzieła Oskar wszystkie. Kolberg's Katalog "Complete wystawy, Works", Warszawa, �28 Profesor 202. Ku~tura ludowa - kultura Józef Burszta narodowa, "Kultura Ty" .. marzec riche la 1973, nr 3, s. 47 - 5'1, H. 203. La polonais : de documentation source les quatre-vingt [w:] plus des [streszcz. w:] Actes du Premiere Paris-Aou't 1971, Paris, s. 104. 204. Ludoznawstwo, la tomes Congres Nauka pour "Oeuvres w synthese Completes" International d'ethnologie Wielkopolsce. Przeszłość folklore Kolberg, eumpeenne, i teraźniejszość. pod red. G. Labudy, Poznań, s. 310 - 3'26,ił. 205. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:J Słownik wyd. 6, Warszawa, s. 814 - 828. Studia du d'Oskar i materiały, 206. Oskar Kolberg and Slav CongTess of Anthropological ków-Gdańsk, and Folklore, [w:] Ethnological Poland at the historU 9th Polski, International Wrocław-War~zawa-Kra- Sciences, s. 99 -108. 207. Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ,.Lud·' i folklorystyka. t. 57, 1973, s. 5 - 32, sum. Rec.: M. Tarko, "Demos. Internationale tionen" R. 15: 1975, z. 2, s. 90 - 9l. Ethnographische ltnd 208. [Wspólnie z Medardem Tarko] Prace edytorskie "Sprawozdania z prac naukowych .Wydziału 13: 1970, r d.[uk] 1973, z. 3/4 (58 - 59), s. 311 - 320. nad 209. Przemiany ze szczególnym w dniu rialy spoleczno-kulturowe uwzględnieniem 7 czerwca seminariów roku, 1971 w latach jako etnografii. kowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego 210. Research-work wicz conducted wsi R. społecznych do Seminarium olsztyńskiej. Mate- Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauw Olsztynie nr 41, Olsztyn, s. 127 - I:l3. at -the Chair of Ethnography of Adam :\1ickie- "Ethno1ogia Slavica" t. 4, 1972, [druk] 1973, s. ~'56- 264. i współczesność, "Regiony" 1973, nr 1- 2 (23 - 24), s. 11 - 18. University, Poznań, 211. Tmdycja 212. [Rec.] B. Baranowski, Polski nauk naukowe przemiany O.~kara Społecznych" badań Wprowadzenie Współczesne [w:] 1970 - 1971, przedmiot rękopisami Nauk Kolberga, ("formu- Folkloristisci:c Srodkowej, Łódź Kultura ludowa XVII "Rocznik Kaliski" 1971. - i XVIII wieku na ziemiach t. 6, 1973, s. 399- 401. 1974 213. Dwa storii modele monografii monografii etnograficznej "Etnaloski lokalnych), spoleczności Pregled" 1974, nr lokalnej (Nieco z hi12, s. 107- 119. parz., biblwgr. 214. Etnografia Simpozijum polska Etnolośko a badania proucavańe współczesnych savremenich januar 1974, Etnograi'ski lrlJSrtitut Srps:ke Akademije izdana kńiga 15, Be ograd, s. 67 - 77, rez. 215. Etnografia polska. i Społeczeństwo" 216. Folklor Osiągnięcia - zmian promena organizacja kulturowych, u narodnoj Nauka - kultttr\ i Umetnosti. perspektywy. [w:] 28 - 30 Posebna ..Kultura t. 18, 1974, nr 3, s. 91 - 103. czy folkloryzm, [wywiad, rozmawiał L. Wie1uńskij, "Perspektywy" R. 6, nr 20 (246), z 17 V 1974, s. 11 - 14, H. 217. Idee grafii przewodnie Uniwersytetu 218. Kultura turze, Uniwersytet nauki. Prof. dr. ludowa - kultura Józef "Nurt" im. A. Mickiewicza, Katedry [w:l Problemy uczestnictwa w Poznaniu, Międzywydzialowe masowa, im. A. Mickiewicza Bursz ta. Kierownik Etno- 1974, nr 9 (113), s. 10. w kulStudium �Profesor Józef 29 Burszta KultuTy i Turystyki, Centralny Ośrodek Metody,ki u.powszechniani,a Kultury, Poradn.iK dzjałacza kultury 24, Warszawa, s. 19 - 40. 219. KuLtura ludowa kultura narodowa, "Nurt" 1974, nr 10 (11'4), s. 20 - 22, ił. 220. KlI.ltura ludowa kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa, ss. 373, iJ .. sum. Rec.: J. Glowacki, Dwa spostrzeżenia, "Barwy" R .7: 19.74, nr 10 (712),s. 4; M. A. Kowaiski, Lwiowa a narodowa, "Tygodnik Kulturalny" R. 18, nr 34 (89'8), z 2:> VIII 1974, s. 4; K. Kwaśniewski, Wartości kultury ludowej w życiu narodu, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 11974, nr 4. s. 277 - 276; F. Mleczko, Od kuLtury e~nicznej do folkloryzmu, ••W~eści" nr 36, z 8 IX 1974, s. 10 - lil; D. Simonides, Wspólczesna rzeczywistość folklorystyczna, "Literatura Ludowa" 1974, nr 6, s. 57 - 59; A. Sulitka, ".Narodopisne Aktuality" R. ,;U: 1974, z. 4, s. 294 - 295; "Tydzier'" nr 33 (48), z 18 VIII 1974, s. 17; M. Kaźmierczak, "Człowiek i Swiatopogląd" 1975, nr 3 (116), s. 199 - 204; F. Kotula, Kultura ludowa. Kultura narodowa, "WTK" nr 40 (inSI), z 5 X 19'ffl, s. l, 4; "Kultura ludowa kultura narodowa" Józefa Bursz t y, "Tygodnik Kulturalny" R. 19, nr 17 (933), z 27 IV 1975, s. 3; E. Nowakowska, "Przegląd Zachodnio-Pomorski" R. 19: 1975, z. 1', S. 181 - 185; T. Smolińska, W perspektywie kultuTa egalitarna, "Opole" R. 6, czerwiec 1975, nr 6 (62), S. 28 - 29; V. V'lkanova, "B'lgarska etnografij a" t. l, 1975, z. 2, S. 84- 86; R. Wildhaber, "Sehweizerisches Arehiv fiir Volkskunde" R. 7'1: 1975, z. 1- 2, s. 75; Z. Ziątek, "Wie'; Współczesna" fR. 19: 1975, nr 10, S. 145 - 148: B. KopczYllska-Jaworska, "Ethnologia Palona" t. 2, 1976, s. [','1'2 - 175; M. Tarko, "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristlsche Informationen" R. 17. 19'117, z. l, s. 4. 221. "Ludzkość nie może być jak wór maku", "Zi;effiia i Pieśń", nr 1, Jednodniówka wydana staraniem Komitetu Organizacyjnego VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesietl 1974, s. l, ił. 222. Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji l,udowych CSRS", Smolenice, 23 - 25 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 334 - 335. 223. II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Bratysława 19 - 22 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 332 - 333. 224. III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Ochry d 5 - 6 VII 1973, "Lud" t. 58, 1974, s. 333 - 334. 225. Naprzód zrozumieć potem stylizować, "Ziemia i Pieśń", nr 2, Jednodniówka wydana staraniem KomiJtetu Organizacyjnego VI Międozyna,rodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra wrzesień 1974, s. 1. 226. "Nowa tradycja" dożynek, "Tygodnik KuLturalny" R. 18, nr 36 (900), z 8 IX 1974, s. 3, 11. 227. O folklorze i jego formach współczesnych, [wywiad, rozmawiała E. Pawłowska], "Magazyn Lubuski" {Wyd. "Gazety Zielonogórskiej"] R. 23, nr 223 (6433), z 21 - 22 IX 1974, s. 4, ił. 228. rWspóLnie z Medardem Tarko] Oskar Kolberg's Complete Works. General Information, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. l Pieśni ludu polskiego, wyd. 2, PTL, Wroclaw - Poznań, s. XII - XXII. 229. Pol'skie issledovanija balkanskogo fol'klora Oskara Kol'berga i Kazimieza Mosinskogo, "Makedons:ki Folklor" Ił.. 7: 1974, nr 13, s. 119, - 124. 230. Problemy etnografi proponowane do omówienia w zbiorczym referacie , Podsekcji Polskiej, Historii, Archeologii "Etnografia i Historii Kultury 231. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, Dzieła wyd. 2, PTL, Wrocław - Poznań, s. V - XI. 232. Przedmowa, rolnika wielkopolskiego Materialnej na II Kongres Nauki PoLska" t. 18, 1974, z. 2, s. 19 - 22. wszystkie, t. 1 [w:l T. Skonl:pka, Kto przy Obrze temu 1862 - 1935, wyd. 2, Poznań, s. 5 - 13. 233. Tradycje dożynkowe 3(4), s. 290 - 300, ił. w Wielkopolsce, "Kronika Pieśni dobrze, ludu polskiego, Wspo7l1Jnienia Wielkopolski" 1974, nr �30 Profesor Józef Burszta 1975 234. ~4tlas badań nia języka region'u, nr 91 za 1973 r., 235. Dziady, Zachodnia" i kultury cz. II, Wydział i Nauk i l wywiad, a zadania Przyjaciól Społecznych, rozmawial ludowa Wychowanie jako Iw:] Stosunki Etnografia 238. (13 - 14 XII 1973), pod polsko-radzieckie polska. Sprawozda- POznał1, A. czynnik nowoczesnego s. li - 13. Kaczkowski/, wychowawczy absolwenta red. ..Gazeta Osiągnięcia UAM, Polskiej w XXX-lecie PRL, /;szla/cenia szkoly L. Leji, gia i Pedagogika nr 33, Poznań, s. 135 - 138. 237. Etnografia polska i radziecka w XXX-leciu dowej, elTIograjlc:'nych Nauk, XII lo975, s. 4. z 24 -26 kultura [w:] z sesji naukowej terialy His.torii i turonie, nr2'8'6, Etnografia 236. uniwersyteckiego, Wielkopolski Towarzystwo herody Magazyn ludowej [w:] Poznańskie wyższej. Seria Ma- P,;,;cholo- Rzeczypospolitej UAM, organizacja Poznal\, Lu- ,;, ,)5 - 61. perspektyw1/. ..Lud" t. 59, 1975, s. 5 - 21, sum. 239. Gmina i war1Lnki teriały i jej Ośrodka Ols'ztyn, przeszlość, rozwoju. Materialy Badań teraźniejszość, Naukowych [w:1 Gmina, przyszlość, z seminarium 6 - 8 czerwca im. Wojciecha jej fUl1kcje 1974, Rozprawy ; Ma- KętrzyIiskiego w Olsztynie nr 51. s. 5 - 11. 240. Hej hop, gdzie mój chłop?, [w)T\viad, Młodych", nr 205, z 23 XII '1975, s. 1, 3. 241. Kultura ludowa, fw:] Ka!endarz 1975, Warszawa, 242. O wsi Ludowej Spóldzielni w ciągu całego tekstu, bez paginacji, il. dzisiaj i za czasów Kolberga, [wywiad, "Gazeka Poznat'1ska" R. 28, nr 10, z 13 I 1n5, s. 4. 243. Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na cznego bytu L. Skrzypek!. rozmawiała i kultury. Burgas-Primorsko, 29 IX - \·Vydaumic:ej rozma.wiala temat 2 X ,.S7.tandm· 1. Rajewska], problemów 1974 rok TW socjalisty- r., "Lud" t. 5B, lH75, I wywiad, l'o7.łTlawial s. 300 - 3Ul. Pomnikowa 244. A. Nowak], edycja "Express "Dziel 245. Problemy kultury 246. Przedmowa, [w:] wszystkich" robotniczej, W. Kolberga, R. 29, nr 88, z 17 IV 1975, s. 5. Poznański" "Nurt" Skorupka, 1975, nr Moje morgi 12 (128), i katorgi s. 1, 3 -:i. 1914 - 1967, lI. wyd. 2, Wail"SZaW,a, s. 6 - 16. 247. Przedmowa, [w:] B. Smoleńska, wiLanowskich (1800 - 1864). Studium z ctwie, Bibliolteka 248. Rok Muieum (5547/8), z 3l XII 1974 249. Sekcja "Lud" t. 250. "Lud" t. Rolnictwa Samodzielność 1975. Struktum i funkcjonou:anie zarządu dóbr zakresu organizacji zarządzania tv roLni- w etnografii Szreniawic, s. 7 - 10. ,t. 6, POm1ań, ... Dziennik Ludowy" 18/19, nr 309/1 It 1 I 1975, s. 2. Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, 59, 1975, s. 290 - 291. IV Sympozjum "Ethnologia Slavica". 10 X Poznań-Blażejewko, 1974 L, 59, 1975, s. 303. 251. Tradycje ludowe w Polsce współczesnej, "Kultura i Społeczet'Is1\\'o" of Community, t. 19, 1;975, nr 4, s. 91 - 98. 252. Two logia Polana" models of Ethnographic 253. Wstęp, [w:] W. Kania, 254. Monographs LocaL ..Ethno- t. 1, 1975, s. 41 - 54. Wystawa "Dzieł Piosenki wszystkich" lubuskie, Oskara Kraków, Kolberga s. 5 - 8. w Moskwie, "Lud" l. 59, 1975, s. 336 - 338. 255. Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisly w drugiej polowie �Profesor XVIII "Kwartalnik wieklt, - 36, tab., res. 256. Zespoly His,torii Kultury folklorystyczne - 31 Józef Burszta Materialnej" zjawiskiem R. 23: [wywiad, kulturowym, P. Chynowski , "Scena" R. 52: 1975, nr 2, s. 2'2 - 24, i1. 257. [Rec.] J. V. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskva 1975, s. 167 - 169. 258. [Rec.] E. Fel, T. Hofer, Eine Ethno;}raphische 1972; E. Fel, T. Hofer, Gerate 1975, s. 180 - J82. 259. [Rec.] K. KadIubiec, - I3auerliche Untersuchung Denkweise uber der das Atcinyer Gawędziarz in 1973. Dorf Józef rozmawiał ltnd t. 59, Haushalt. Gottingen "Lud" t. 59, '.:.tciny, Budapest Bauern, 1, s. 23- "Lud" - Wirtschaft ungarische cieszY7iski 1975, nr 1974. Ostrawa Jeżowiec, 1973. "Lud" t. 59, 1975. s. 225 - 227. 1976 260. Kultnra M. A. Krąpca, [w:] ludowa, P. Tarasa Wklad do kultury świata, pod red. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, Polaków J. Turowskiego, s. 581 - 602. 261. Kultura ludowa knlt nry ludowej grafów Slowiai!skich. Oddział - kultura i narodowej. narodowa. Materialy Poznań-Btażejewko w Pozna:niu, Seria Etnografia Zarys z II 11/12 lw:] Problemy problematyki Międzynarodowej Konferencji Etno- 1974, pod X t. 1, W'arszawa - red. J. Burszty, PAN Poznań, s. 13 - 24, Zsfg. [wywiad, rozmawiała L Kubick-a], "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana s'taraniem Komitetu Organiwcyjnego Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesień 1976, s. 262. Odgrzać ślady żywych stóp, 1 - 2. 263. Orientacje dzie badania socjologiczne zmiany we współczesnej "Ruch kulturowej, etnografii Prawniczy, polskiej. Ekonomiczny Na przykfa- i Socjologiczny" R. 38: 1976, z. 1, s. 41 - 52, res. 264. O twórczości ludowej i Stowarzyszeniu Twórców Ludowych za granicą,. "Biuletyn Informacyjny" nr 11 - 12, Stowa.rzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny. Lublin, sltyczeń-grudziel1 1976, s. 52 - 53. 265. Ożywić, przeżyć jeszcze raz, [wywiad, odrze" R. 20, nr 21(371), z 17 - 30 X 1976, s. 1, 5, i1. 266. Procesite na socialisticeski promeni v rozmawiała bita L i kulturata Kubicka], i polskata "Nadetno- [w:] Etnografija i sovremennost. Prvi mezdunaroden s,impozium po problemite na etnografskoto proucvane na covremennostta, Bl.garska Akademiia na Naukite, Etnografski Institut i Muzej, Mezdunaroden Komitet za Etnografsko Proucvane na Sovremennostta, Sofij a, s. 135 - 143, rez., Zsfg. grafija, 267. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, pod red. J. Burszty, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i P.olitycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wr'ocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 5 - 9. 268. Przedmowa. teriały z II Vorwort, Międzynarodowej [w:] Problemy Konferencji kultury Etnografów ludowej i narodowej. SŁowiańskich, 11/12 X 1974, pod red. J. Burszty, PAN Oddział w Poznaniu, grafia, t. 1, Warszawa-Poznań, s. 5 - 8; 9 - 12. żejewko 269. Regionalizm w aktywizowaniu kulturalnym mieszkańców Ma-· Poznań-Bla- wsi, Seria Etno[w:] Wieś. �;32 Profesor jako środowisko w Krakowie, Józef Burszta Komitet Krakow,ski PZPR, Akademia Rolnicza Jagielloński, Kraików, kwiecień 1976, s. 41 - 5,1. wychowawcze, Uniwersy,tet 270. Społeczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM P AN, Biblioteka Eitnografii Polskiej nr 32, Wrocław-War'Slzawa-Kraków-Gdańsk, 5. 437 - 475, sum., bi blio gr. 271. Volkstraditionen im heutigen Polen, "Iktopis" Reihe C-Volk~kunde, 1976, nr 19, s. 34 - 44, biJbliogr. 272. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Nowe Drogi" 1976, nr 10 (329), s. 137 - 146. 273. Z różnych epok i kręgów kulturowych. Rozmowa z prof. drem Józefem Bursztą, [w:] M. A. Kowalski, Poszukiwanie tożsamości. Rozmowy z uczonymi i pisarzami, Wa~s.zawa, 5. 67 - 80. 274. [Rec.] A. Nowak, Początki kryzystt sił wytwórczych na wsi wiel.kopolskiej w wództwa końcu XVI kaliskiego), i pierwszej połowie Wa["szaw<ł-Poznań XVII 1975. - wieku (na "Rocznik przykładzie Wielkopolski woje- Wschod- niej" t. 4, 1976, s. 238 - 240. 1977 275. [Wspólnie z Zenonem ture Of Great Poland, Sobierajski.m] A.tlas of the Language and Folk "Ethnologia Slavica" -t. 8 - 9, 1976 - 1977, [druk] Cttl1977, s. 303 - 306. 276. Konferencja w Zaborowie. Dalsze ustalenia "Lud" t. 61, 1977, s. 314 - 315. 277. Kształtując naszą kulturę ... , [wywiad, nr 40(140), z 2 X 1977, s. 6 - 7, il. międzynarodowych badań nad współczesnością, 278. Kultura ludowa jako czynnik kształtujący nik KaliiSki" t. 10, 1977, s. 27 - 35. 279. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, t. 60, wyd. 2], Wa'I~s2Jawa,s. 5 - 7. 280. Przedmowa, teriały z seminarium Badań Naukowych s. 7 - 12. [w:] Społeczne 30 maja - ,im. Wojciecha Przysłowia uwarunkowania 1 czerwca 1976, Kętrzyńskiego rozmawiał S. Pestka], "Czas" świadomość regionalną, "Rocz- [O. Kolberg, przemian Dzieła w wszystkie, rolnictwie, Roz,prawy i Materiały w Olsztynie nr 60, Ma- Ośrodka Olsztyn, 281. Przedmowa, [w:] S. Witkoś, Bajdy i Moderówka, Biblioteka Muzeum Narodowego Rolnictwa w Sz,reniawie, Poznań, s. 3 - 7. 282. Przemiany w kulturze i świadomości kulturowej w Wielkopolsce, [w:] Społeczeństwo Wi'elkopolski w procesie przemian socjalistycznych, pod red. S. Wykrętowieza, UAM, Seria Nauki Polity=e nr 4, Poznań, s. 109 - 115. 283. Rola rum folkloru Folklorystyczne w rozwijaniu aktywnego udziału w kulturze, [w:] I Fo- Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kuls. 9 - 23; tamże, Podsumowanie dyskusji, s. 174 - 177, [do użytku Płock-76, tury, Warszawa, wewn.]. 284. Rola i miejsce kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Biuletyn Informacyjny" nr 13, Stowarzyszenie TWÓI'C6w Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, stycz:eń-ozeTwiec 1977, s. 12 - 15. 285. Rola tradycji ludowych, "Gazeta Zachodnia" Magazyn, nr 142, z 25 - 26 'VI 1977, s. 4. 286. "Szczodry wieczór, święty wieczór". O praktykach i obyczajach gwiazd- �Profesor kowych opowiada etnograf prof. 33 Józef Burszta dr Józef Burszta, [zapisał T. KinadeJ, "Słowo Pow- szechne" R. 30, m 21(93'218), z 4 I 1977, s. 7. 287. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, [przedruk z: ,,~owe Drogi" 197(i, nr 10 (329)], "Lud" t. 61, 1977, 5. 3 - 15. 288. [Ree.] A. Fenton, Scottish Country Life, Edinburgh 1976. "Lud" t. 6~, 19,77, s. 266 - 267. 289. [Rec.] E. Ma.rkQva, SLovenske l'udove tkaniny. Klenotica SLovenslvźj L'udovej KuŁ'tury, t. 9, Bratislava 1976. "Lud" t. 61, 1977, s. 279 - 280·. 290. [Ree.] K. Ondrejka, Tradicna hry deti a mLcidaze na SLovensku. Klenotica SLovenskej L'udovej Kul'tury, ,t. 10, Br,aJtislava 1976. - "Lud" t. 61, 1977, s. 280. 291. [Rec.] S. SVel1Js'son,Einfuhrung in die europiiische Ethnologie. Texbucher lur europiiischen EthnoLogie, hrsg. G. W;iegelmann, Meisenheim am Glan 1973. "Lud" t. 61, 1977, s. 254 - 255. 1978 292. Der gegenwiirtige FolkLorismus [w:] Der Folklorismus - 194, [powiel. I. Erscheinung, 293. Etnografia ~. 3 -11, poLska w 25-leciu in einst Polen und PoLskiej als jetzt. spontane Vortdige, Akademii Nauk, und organisierte Kecskemet, "Lud" s. 186- t. 62, 1978, sum. 294. FoLklor jako współczesne zjawisko kulturowe, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana SItaraniem Komiltetu Organizacyjnego VIII M:iędzynaro-dowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 12 września 1978, s. 1- 2. 295. FoLkloryzm, tradycja, cywilizacja współczesna, [przedruk z: J. Burszta, Kultura Ludowa kuLtura na.rodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 308- 314], [w:] Teoria kultury. FoLkLor a kuLtura, oprac. i wyboru dokonał M. Waliński, Katowioe, s. 260 - 266. 296. Głos w dyskusji, [w:] Czynnik demograficzny w przeobrażeniach struk- z seminarium naukowego, Frombork, 9 - 11 czerwca 1977, ROZiprawy i M:atieriały Ośrodka Badań Naujwwych im. W,ojciecha KętrzY11skiego w Olsztynie m 66, Ols21tyn, s. 328 - 329, 343 - 349. 297. "Ludzkość nie może być jak wór maku", [wywiad, rozmawia A. Staniszewski], "Panorama Północy" -nr 20 (1084), z 14 V 1978, 6. 10. tur społeczno-gospodarczych. 298. Międzynarodowe Materiały znaczenie kultury ludowej Pom01'za Zachodniego, [w:1 Z probLematyki ratowania kultury jamneńskiej, Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Oddział w Koszalinie, Seria Wydawnictw Monograficzmych nr 4, Koszalin, s. 7 - 13. 299. Mnie się ta impreza podoba. Profesor Józef Burs.::ta o PrzegLądzie K~L1tury Wsi w Pl·zytocznej, [wywiad, rozmawiała E. P,awłowska], "G·a'Leta Lubusika" Magazyn, nr 160, z 15 - 16 VII 1978, s. 4. 300. O znaczeniu uczestnictwa w kulturze. Ankieta, [odpowiada prof. dr Józef Burszta], "Zorza" R. 22, m 23 (lU2}, z 4 'VI 1978, s. 5. 301. Piękno foLkLoru, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana staraniem Kom~tetu Organizacyjnego VIII Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, ZielOll1.aGóra, 14 września 1978, s. 4. 302. Problematyka etnograficzna Szlaku Piastowskiego, "Kronika Wielkopolski" 1978, nr 3(16), s. U - 32, iI. 303. Regionalizm tradycja współczesność, "Słowo Powszechne" R. 32, m 219 (9837), 3 Lud. t. LXXII z 26 IX 1978, s. 3 - 4. �34 Profesor 304. Rola i miejsce kultury ludowej H. U: 1978, nr 3 (U3). 305. Teoreticko-metodologicke zcipadnich turrv:? uzemich politicke Polska, Józef problemy w probz,źmy [w:] Soućasna Burszta ogólnonarodowej VYŹk1l7HU 'venkovske vesnice. integrovoneho Teoreticke, ,.Barwy·' kult lIrze, pospoliwsti mctodologicke spolecenskovedniho vyzkumu, na a kulpod rcd. V. Fr·o1ca, BrrH), s. 165 - 168. 306. Traditions of Ethnicum, [w:] Poland Folk Culture and Modern Ethnicity. Based on the Polish at the 10th International Congress of 'J'...nthrojJolooicai and Ethnological Sciences, pod red. J. Burszty, IHKM P AN, Library of Polish Ethnography nr 35, Wrocław-Warszawa-Kmków-GdarlS1k, s. 77 - 8:5, bibliogr. 307. Tych kształtów nic nie wskrzesi, [wywiad, rozmuyviuła I. Kubickul, ..;\"~ldodrze" R, 22, nr 20 (422), z 1 - 14 X 1978, s. 1, 5. 308. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Tygodnik Kulturalny" R. 22, nr 22 -1094), z 28 V 1978, s. 3, 7. 309. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Wieś Współczesna" R. 22: 1978, nr 10 (260), s. 40 - 43. 310. Wartości folkloru scenicznego, "Ziemia i Pieśrl", Jednodniówku "\'~<jana staraniem Komitetu Organi'zc:cyjnego VIII Międzynarodowcgo Festiwalu Zc:spoJów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 16 września 1978, s. 5. 311. WTK wyniki i zamierzenia (Wypowiedź nr 15-lecie Wielkopolskiego 'fowarzystwa KuLturalnego), "Nurt .. 1978, nr 2 (154), s. 2. 312. Z teorii współistnienia tradycji i nowoczesności, [w:] Premcny l'uUI)\,ych tradicii v sucasnosti, t. 2, Socialist.icke krajiny, pod red. A. Prandy, Bratisi<\\'a, s. 35 - 49, res., rez., Zsfg. 313. [Rec.] Premeny l'udovych traclicii v sucasHosti, t. 1 Ceskosloven;,:I;,;. p,'u red. A. Prandy, Bratislava 1977. "Lud" t. 62, 1978, s. 205 - 206. 314. [Rec.] D. Simonides, Współczesny folklor dzieci i nas/olaików, lrAy~ut Slqski w Opolu, Wroelaw-W<:.f;szawa 1976. "Lud" It. 62, 1978, s. 254 - Z:;\i. 315. [Rec.] -M. Sz·czeopa ni;ak, Karczma., wieś, dwór. Rola )JrojJinacj'i na u'oi ~vi.eikopolskiej od połowy XVII do schyłki. XVIII wieku, Warszawa 1977. - .. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1978, nr 1, s. 88 - 90. 316. [Rec.] Z problemów socjologii folkloTtI, pod red. nauk. D. Simonid~ó. Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia PolS'ka t. 15, Opole 1977. - ..Lud' L. 62. 1978, s. 253 - 254. 1979 317. Czy jest nik Kulturalny" 318. kultura [wywiad, rozmawiał M. A. Kowalski], ,.Tygodz 15 VII 1979, s. 1, 3, il. treści obrzędt. dożynek, "Zielony SZitandar'; nr n, ludowa?, R. 23, nr 28 (U53), Dawne 'i współczesne z 13 IX 1979, s. 1, 4. 319. Die [w:] gegenwiirtigen Formen Traditionen tmd i folklorist'ićni issledovanija. 80-godiSninata ot rozdenisto mu, Sofija, słucaj Droga 320. etnograficzna etnograficznych. dowej w 321. Academy Tom Rzeszowskiem, Establishment of Sciences, 322. Etnologia w Franciszka poświęcony Muzeum of the Committee "Ethnolog1a służbie Polona" KottL!i, społecznej. w fOl' na polnischen Christo Volk.'·kunst, Wakareli:ki po S. 55 - 58. [w:] doc. Franciszkowi Okręgowe der W ćest Etnografski Rzeszowie, Ethnological ,t. 4, 1978, Dokonania i materiały P'race Koiuli, badaczowi z badań kultury lu- 'Rzeszów, s. 79 - 87. Sciences [druk] 1979, i perspektywy, at the Polish s. 203 - 205. [w:] Funkcje �Profesor Józef 35 Burszta pod red. Z. JaJsiewieza, PAN Oddział grafia t. 2, Po.marl, s. 3 - 13. s}Joleczne etnologii, 323. Local communities in Poland - from traditional w Pow'aniu, Seria Etno- "Ethnologia to modern, Polana" t. 4, 1978, [druk] 1979, s. 21 - 30. 324. Methoden und meinschaften in Polen, Resultate der [w:1 Gemeinde ethnologischen im Wandel. Untersuchtmgen Volkskundlisch,e lokal er GeGemeindestu- Beitrage des 21, Deuts·chen Vo1k'S"kundekongresses in Braunschweig '.5- 9 Sept. 1977), BeHrage zur Volks-kultur in ordwestdeutschland herausgegeben von der Volkskundlischen Komission f Lir \Vestf.alen LandsehaHsverband Westfalen-Lippe, Miin9ter, s. 47 - 56, biblio gr. :325. Muzykanci w trndycyjnej spoleczności wiejskiej, [w;] F. Kotula, Muzykaniy, Warszawa. s. 5 - 26. 326. Piękno )Jowstaje w dzialanin, lw:] "Rolnicza Warta" Dwutygodnik Sam8rządu Robotniczego Kombinatu Rolnego, II Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kultural!1-Cgo 'Nsi "Przytoezna-Gorzów 79", Przytoezna, 23 VI 1979, s. l, 2. 327. P'rzedm()wa, i \V:: II Ogólnopolski Przegląd Dorobku KulturiJ]nego \Vsi ..Przy toczna 79", s. 9 - 13. elien in Europa, :328. raktcr Wstc:!), knltILl'Y Związek l/lclowej, kllltm'V narodowej Współczesne z funkcje ku!t;urą kultury ludo'wą. ludowej, T'JaTodowy Regionalizm, c/w- Folklor a folkloryzm, [w: I Analiza syt1wcji sztuki ludowej i jolklon!, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Dep,lrtament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społcczno-Kulturalnej, Warszawa, s. 1-15, 29 - 31. 329. i II-cel "Annnał Review of './••nthropology", vol. 1 - 7, 1972- 1978. - "Lud" t. 6:3. 1979, s. 25:3 - 257. 330. litee.] J. 13urszta, Spoieczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kt1UHry ludowej, t. l, pod red. M. Biernaekiej, B. Kopezyńskiej-Jaw8rskiej, A. Ku~rzeby..Po.inaro\\'e.i i VI. Papl'ockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnogi'afii Polskiej nr 32, Wroclaw- WarsZ<lwa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 437 - 475. "Demos. Internationalc Ethnographisehc und Folkloristische lnformationen" R. 19: 1979, z. 4, 5.280-281. 331. [Ree.] Gross Parwitz. Wanc1lungen eines Lausi-tzer Heidedorfes, Bearbeitet von P. Nowotny unter Mitarbeit von [tu 13 nazwisk współpracowników], Spisy Institu-ta ZiJ serbski ludospyt t. 45, Bautzen 1976. - "Lud" t. 6:3, 1979, s. 327 - 329. 3:32. [Rec.] Obraz wsi słowackiej w opracowanin jej mieszkańca [A. Gcegorcok 19ovan. Pod-konicc. Historicko-narodopisna monograIi.a, Martin 1977]. -- "Roczni.k Muzeum Narodowego R,olnictwa w Szreniawie" t. 11, 1979, s. 191 - 193. 3:l3. lRec.1 J'remcny l"nc!ovych, t1'adicii v sucasnosti, t. 2, Socialisticlvź krajiny, pod wd. A. Prandy, Spisy Miedzinaro-d-m'ho komitetu pre etu1.ografićke studium sucasnosti, t. 2, Bratislava 1978. - "Lud" t. 63, 1979, s. 283 - 284. 334. IRec./ G. Wiegclmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde, Eine Einjiihrung. Grundlagen del' Gerrnanistik, t. 12. Berlin 1977. - "Lud" t. 63, 1979, s. 257- 2.19. 198(} 335. Die Bedeutung del' "EŁhnologia Slavica" bibliogr. jetzt, 336. Etnograficzny giczne 3" problemy badań punkt nad Volkskultur in der t. 10 - 11, 1978 -1979, widzenia rodziną, w pod polnischen [druk] badaniach nad GeseZlschaft einst und 1980, s. 43 - 55, streszez., rodziną, [w:] red. Z. TyszJki, UAM, Poznań, Metodolo- s. 63 - 71. �36 Profesor 337. Folk Culture and National Józef Burszta Culture, "Bthnologia Społeczności lokalne Polona" t. 6, 1980, s. 9 - 27, biJbliogr. 338. Głos w dyskusji, [w:] i ich przemiany, Materiały 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Materialy Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsz.tyn, s. 254 - 257; tamże, Podsumowanie, s. 262 - 2;63. 339. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chlopów polskich, t. 3, Okres II Hzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, pod red. S. Inglota, WaTSzawa, s. 441 - 497, il. 340. 80-lecie Franciszka Kotuli, "Lud'" t. 64, H)80, s. :.::n - :~;):l. z seminarium :341. Nasze rozmowy (o V Światowym Festiwalu Polonijnych Zespolów Folklo- nr 91l24, wrzesień lU30. ':. ,i. 342. Oskara Kolberga Opus Magnum, [wywiad, rozmawiał Z. Skowron], "Nowe Książki" nr 12, z 30 VI 1980, s. 1 - 6. 343. Prof. dr Józef Burszta o folklorze widowiskowym. Źródła, "Ziemia i Pieśń". Jednodniówka wydana z okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze, 9 IX 1980, s'. 1 - 2. 344. Przez folklor do Polski (V $wiatowy Festiwal Polonijnych Zespolów Folklorystycznych, Rzeszów 1980), "Hejnał Mariacki" 1980, nr 10 (365), s. 10 - 11. rystycznych. 345. Rzeszów 1930), "Prometej" Społeczności lokalne od tradycyjnych do wspÓlczesnych. Zarys proble- [w:] Społeczności lokalne i ich przemiany, Materiały z seminatrilLm 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Mater.iały Ośrodka Badaó. Naukowych im. Wojciecha Kę"brzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsztyn, s. 15 - 20. 346. Tęsknota za rOd01L'odem, lwywlad, rozmavviu l~L .:'\ńskaj. ~~i~~:.:.::)d:".:.c" ~~.~!; nr 26 (480), z 21 XII 1980, s. 1, 6 - 7. 347. W 90 rocznicę śmierci Oskara Kolberga i w dwudziestolecie edycji jego "Dzieł wszystkich", "Lud" t. 64, 1980, s. 329 - 331. matyki, 348. VI swojskim kolorycie. Z prof. dr Józefem Bu:rs3tą o kI: I tlll'':;:' l:ldowej, "Kobieta i Życi'e" nr 28/1536, z 13 VII 1930. 349. Współczesna rodzina wiejska (na przykładzie Wielkopolski), [w:) Rodzina i polityka społeczna na rzecz rodziny w PRL (w świetle badań naukowych). Krajowa Konferencja Naukowa. Referaty. Sekcja III Wpływ przeobrażeń makrost'ruktury społeczieństwa na przemiany współczesnej rodziny pohkiej - zróżnicowanie klasowo-walrstwowe, zlawodowe i środowiskowe, Hada do spraw rodziny, Warszawa, s. 43 - 59, [do użytku służb.]. 350. Wstęp, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wiel.kopolskiego 1862 - 1935), wyd. 3, Warszawa, :;. ~)- ([i. 351. Wymowa społeczna ksiąg metrykalnych Grodziska w latach 1787 - 1940 ze szczególnym uwzględnieniem ruchu naturalnego ludności, [w:] Z dziejów Leżajska i okolic. Zbiór artykułów, szkiców i materiałów, pod red. Z. Andres<a, Rzeszów, s. 2.5- 37. 35~. Zasady dobrego widowiska folklorystycznego. Prof. Józef Burszta o folklorze widowiskowym, "Ziemia i Pieśń". JednodniÓwka wydaJI1laz okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej GÓl'ze, 1:, września 1980, s. 2. I 353. [Thee.] B. Baranowski, Polska 1979. "Kwartalnik Hb"torii Kultury karczma. Kawiarnia, Wrocław 1-980, nr 2, s. 266 - 268. Restauracja. Materialnej" 354. [Rec.] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej t. l, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-J'aworskiej, A. KUltIDzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnografii PolSlkiej nr 32, Wrocław-Warszawa..---Kraków- �Profesor Józef 37 , Burszta -Gdańsk 1976. - "Ethnołog,ia Slavica" t. 10- 11, 1978- 1979, (druk) 1980, s. 213- 215. 355. fRee.] 1. M. Greveru5, Kultur und Alltagswelt. Eine Einfii.hrung in Fragen der Kulturanthropologie, Mtinchen 1978. - "Lud" t. 64, 1980, s. 267 - 269. 1981 356. Elementy tradycji w rodzinie wiejskiej, "Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia .PAX" 1981, nr 2 (31), s. 130- 139. 3'57. Festiwal w Kazimierzu jako zjawisko kulturowe, [w:] XV Ogólnopolski I"estiwal Kapel i Spiewaków Ludowych, Kazimierz n/Wisłą, ss. 5. 358. Jurek Józef (1888- 1967), [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań, s. 304. 359. Kultura chłopska ludowa a kultura narodowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, M. F,rankowskiej i W. Paprockie-j, IHKM PAN, Bi;b1ioteka EtIl10grafii P.olskiej nr 34, Wl1Oclaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk-·Łódź, s. 391- 41-5,ił., sum., bibliogr. 360. Kultura ludowa Wielkopolski (1945- 1980), "Kronika Wielkopolski" 1980, f druk] 1981, nr 2 - 3 .(22),s. 269- 285, ił., biJbliogr. . 361. Oskar Kolberg (1814- 1890) felfogasa a nemzetisegi csoportokról mint az interetnikus kapcsola:ok i7lterpret:ilisi.nak he/yes model!jerol, [w:] A II B~k2Scsabai nemze'tkozi neprajzi nemzetisćgkutató konferencia e10adasai 0980, szeptember 30 - oktober 2), t. 1, oprac. E. Eperjessy, A. Krupa, Budapest-Bekescsaba, s.39-47. 362. Otwarcie konferencji, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materialy z konferencji, Wrocław, 25 - 26 XI 1978, pod red .E. Pietraszka, Acta Universitatis Wra,tisl'av:iensis nr 572, \'v'roclaw, s. 7. 363. Otwarcie obrad [Konferencji Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałk,anach, 1959- 1979], "Etnografia Polska" t. 25, 1981,z. 2, s. 31 - 33. 364. Tradycje regiona.lne jako źródło inspiracji społecznego ruchu kulwralnego, Iw:] Społeczny ruch kttturalny. Tradycja a współczesność, pod red. D. Jankowskiego i L. Trzeciakowskiego. Wielkopolskie Towarzy·stwo Kulturalne, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Materiały i 9tudia do dziejów kultury w Wielkopolsce, z. 8, Poznań, s. 23 - 29. 365. Wielkopolscy robotnicy rolni o swej kulturze w końcu XIX i na poczqtktt XX wieku, "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie" t. 12. 1981, s. 5 - 25, rez., r,es., .sum., Zsfg: 366. Wieś a kultnra, [głos w dyskusji, oprac. M. A. Kowalski], "Tygodnik Kulturalny" R 25, nr l (1,230),z -1 I 1981, s. 5. 367. [Rec.] A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. .,Ethnologia Polana" t. 6, 1980, [druk] Hł81, s. 214- 215. ' 368. [Tłum.] I Balassa, Międzynarodowa konferencja etnograficzna na temat badań narodowościowych w Bekescsaba (Węgry 1980). "Lud" t. 65, 1981, s. 341- 342. 1982 369. Etnografska cionalnom instra.zivana porodićnom zivotu u porodice SrlJiji sa Vlse aspekta, i Polskoj, [w:] Promene pod red. P. Vlahovića, u tradi- Srpske �38 Józef Burszta Profesor Aka-rlemije Nauka i Umetnosti, shesz.cz., sum" bibliogr. 370. Kultura ogólny, ludowa w [w:] Gospodarcze Posebna dziejach przesłanki iz,dana polskiego historii kl!1'iga 25, Beograd, społeczeństwa s. 9 - 15, narodowego. Zarys DAM, Seria Historia społecznej, t. 101, Poznań, s. 437 - 445, bi:bliogr. 371. Osobowość agrarnych chłopa polskiego u progu i społeczno-ekonomicznych, do t. niepodległości Dzieje jako szkolnictwa wynik przemian i oświaty na wsi S. Mi,chaLs.kiego, W,ar,szawa, s, 476 - 495. 372. Podłoże społeczno-kulturowe rozwoju edukacji na wsi do końca XVIII w., [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918 r., t, l, pod red. S. Michalskiego, Warszawa, s. 13 - 28. 373, [Wspólnie z Bronisławą Kopczyńską-Jawol.skąJ Polska etnografia (etnologia) ))0 II wojnie, "Lud" t, 66, 1982, s. 3 - 18, sum. polskiej 1918 r., 374. Rzeszowskie narium nik Muzealny" l, - etnograficzne pod [w:] terenem w Julinie red. międzynarodowego k. Łańcuta, spotkania 1 - 13 września etnografów. Semi- "Rzeszowski Rocz- 1975, 1982, s. 309 - 312. 375. Społeczno-kulturowe XX wiekuj, [w:] Dzieje pod red. S. Michalskiego, przesłanki szkolnictwa rozwoju i oświaty edukacji na wsi (w XIX polskiej i na do 1918 początku r., t. 1. Warszawa, s, 96 - 105. monografia histor1}czno-etnograficzna Jamna, "KoZeszyty Muzealne" t. 11, 1981, [druk] 1982, s. 73 - 81. 377. [Rec.] "Biografia" kipiąca życiem [F. Kotula, Miasteczko, na przykladzie Glogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba biografii, Rzeszów 1981]. "Tygodnik KulturaLny" R. 26, mo 23, z 29 VIII l 982,.,s. 3. 378. [R'ec.] Obrona przed Tatarami [F. KotuLa, Chłopi bronili s;'ę sami. Reportaż historyczny, Rzeszów 1981]. "Tygodnik Kul'turalny" R. 26, nr 38, z 12 XII 1982, s. 16. 376. Zachodnioniemiecka szalińskie 1983 :379. Die alsrichtiges Stellung Modell O. Kolberg's der Interpretation (1814 - 1890J zu der interethnischen den Nationalitiitengmppen Verhiiltnissen, [w:] Vor- II. Internationalen Konferenz zm' Nationalitiitenforschung. 1L\":'scsaba, pod red, r. Balassa, E. Eperjessy, Ministerium fUr Bildung, Selbsr\.tiintige Abseilung der Nationalitaten, Budapest, s, 53 - 70, [powiel.]. 380. Lud naród kultura. Z początków ludoznawstwa, [w:] Naród, ktt/tura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chalasińskiemu. Wroclaw-Warsz.awa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 39 - 49, bibliogr, 381. Moje fascynacje, "Tygodnik Kultur.alny" R. 27, nr l (13,20), z 2 l 1983, s. 4, 5. 382. Pamięci "rzeszowskiego KoLberga". Franciszek KotuLa (1900 - 1983), "Lud" t. 67, J 983, s. 431 - 433. 383. [Wspólnie z Bro.nisławą Kopczyń!>ką-Jaworskąl PoLish Ethnography after World War II, "Et.hnos·' t. 47, I - II 1982, The Ethnographical Museum of Sweden. Stockholm 1983, s. 50 - 63, bibliogr. 384. Przedmowa, [w:J J. Majchrzak, PoLska pieśń ludowa na Dolnym Sląskll, Warszawa-WrocJaw, s. 5 - 10. 385. Robert Wildhaber (1902 - 1982). Europejski pasjonat ludoznawca. "Ld" t. 67, 1983, s. 415 - 417. 386. Z moich spotkań z Franciszkiem KotuIq, "Widnokrąg" nr 36 (738), z 6 IX 1983, Rzeszów. trage der �Profesor 387. [Rec.] F. Kotula, Józef Miasteczko, na 39 Burszta przykładzie Głogowa Małopolskiego Rzeszów "Lud" t. 67, 1983, s. 35!} - 361. [Rec.] S. Michalski, Wiedza rolnicza w walce o postęp na wsi. Rzecz o Jadu'idze Dziubińskiej. Bydgoskie Towarzysitwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Huma!1is1ycznych, Seria C nr 24, W.arszawa-Poznań 1981. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre.ni,awie" t. 13, 1983, s. 326 - 3,28. 389. fRec.] Sozialkultur der Fami!ie,pod red. A. C. Bimmer i I. Weber-Kellermann, "Hessische Blatter fur Volks- und Kulturforschung" z. 13, Giessen 1982. - "Lud" t. 67, 1983, s. 321 - 323. jego sąsiadów. Próba biografii. Towarzy'stwo w Rzeszowie, Naukowe [19821. 388. 1984 390. Człowiek i dzielo, fw:] Kolberg 1974 -_1984. Laureaci nagrody Oskara Kolberga. Warszawa, ss. 4. 391. Dialog z górą, "Tygodnik KultuI'a1ny" R. 28, nr 9, z 26 II 1984, s. 3. 392. Dzieło Oskara Kolberga w kulturze polskiej, "Przemia(lY" R. 15: 1984, nr 91165. s. 20 - 23. 39:3. a kulturze chłopskiej, [wywiad, rOlimawiał Z. Wawszozak], "Profile" 1984, "Barwy" 1984, nr 11.':'.11-12. 3~. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło. W 170 rocznicę urodzin, nr 8 (HH). 395. Oskar Kolberg. Człowiek dzieło. W 170 rocznicę Polani: 1984, Warszawa, s. 302 - 306. 396. Przedmowa, [w:] E. T. Hall, Poza kulturq, tłum. s. 7 - 33. 397. Przedmowa, [w:] Wesele przyprostyńskie. urodzin, [w:] Almanach E. Goździak, Widowisko zespołu Warszawa, regional- Woj ewó cttk i Dom Kultury, Lubuskie Towarzystwo Kulturalne, Zielona Góra, s. 5 - 12, [do uży,bku wewn.]. 398. Skansen czy źródło, [wywiad, rozmawia S. Miesiko'Wski], "Odrodzenie" R. 2. nr 7 (18), z 14 II 1984, s. 3, 5. 399 Swiat od środka. Tradycja i przemiana, [wywiad, rozmawiał J. Socha], "Tygodnik Ku1turalny" R. 28, nr 25, z 17 VI 1984, Sr. 1,4. 400. To przyda się łudziom na długo, "Pr;>:emiany" R. 15: 1984, nr 11/167, s. 16 - 17. 401. Trafił w serce narodu, bo opisał jego serce, "Przemiany" R. 15: 1984, nl' lO'ltio, s. 14 - 16. 402. Zyję z Kolbergiem, [wywiad, rozmawiał J. Michalak], "Wprost" nr 41/97, z 7 X 1984, s. 4 - 6. nego :: Przyprostyni k. Zbqszynia, 1985 403. Chłopskie źródła kultury, Warszawa, ss. 344, bibliogr. Rec.: E, Chudziński, Kultura chłopska ludowość folkloryzm, "Akcent" R. 7: 1986, nr 4 (26), s. 142 -145; J. Jastrzębski, ChłopskIe źródła kultury. "Literatura Ludowa" R. :lO: 1986, nr 2, s. 62 - 64; M. A. Kowalski, Od źródła do rzekl, "Tygodnik Kulturalny" R. 30, nr J9 C15l5), z 28 IX 1986, s. 3, .1.; J. J. Gałęski, "W.leś Współczesna" R. :U: 1987, nr 3 (361), s. 150- 153; A. Sulitka, "Narodopisne Aktuality" R. 24: 1987, z. l, s. :ii. 404. Do czytelników, [w:] A. Fischer, Etnografia Słowiańska, z. 1 Połabianie, z. 2 Łużyczanie, z. 3 Polacy, Lwów-Warszawa 1932- 1934, [reprint] Poznań, ss. 2. 40.5. Nad dziełem Kolberga, [wywiad, rozmawiała D. Cze'kańskaJ, "Tak i N~e", z 17 VII 1985, s. 4. �40 Profesor Józef Burszta 406. Przedmowa, [w:] T. Szetela, Zarys dziejów Kożuchowa, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Urząd Gminny w Wiśniowej, Rzeszów s. 7 - 10.. 407. Wartości narodowe kultury ludowej, "Zielony Sztandar" nr 42, z 26 V 1985, s. 1, 4 - 5. 408. W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, The Ninetieth A.nniversary Of the Polish Ethnological Society (PES), "Lud" t. 69, 1985, s. 3 - 9, 10- 17. 409. [R·ee.] A. Posern-Zieliński, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, IHKM PAN, Biblioteka Etno.grafii Polskiej nr 37, \Vrocław 1982. - "Lud" t. 69, 19815,s. 294 - 297. 410. [Tłum.] J. Podolak, Adam Pranda (1924 - 1984). "Lud" t. 69, 198:i. s. 413 - 415. 1986 411. Czy folklor zamiera?, 156, z 5 - 6 VII 1986, H. 412. Czy koniec [wywiad, wiejskiego folkloru?, rozmawiał IBIS], "Żyeie [wywiad, rozmawiał Warszawy" nr O. Knie] "Za i Prze- ciw" nr 48 (1543), z 30 XI 1,986,s. 11. 413. Das kultur in der Bild des Bauern Moderne. in der Probleme und polnischen Gegenwartsliteratur, Perspek,tiven empirischer [w:] Volks- Kulturforschung, pod red. D. Jeggle, G. KoiTff, M. Schorf,e' i B. J. WaflIleken, Rowohlts Enzyklopadie, Reinbek bed Hamburg, s. 383 - 390. 414. Dr Giza Frankel (1895 - 1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396. 415. Folklor: odkłamać stereotypy, [wywiad, rozmawiał S. Ciepły], "Życic Literaokie" 'R. 3.6,nr 33 (1795), z 17 VIII 1986, s. 3. 416. Folkloryzm drugie życie polskiej kuLtury, [wywiad, rozmawiała M. Guzowska], "Kurier Polski" R 29, nr 130, z 7 VII 1986, s. 4. 417. Kultura ludowa kultura narodowa, [wywiad, rozmawiała V. Sobczak], "Życie i My&l" R. 35: 1986, nr 7 /8, s. 133- 140. 418. KuLtura to życie aktywne, [wywiad, rozmawiał A. Pejda], "Tygodnik Ludo'wy" R. 4, nr 29, z 20 VII 1986, s. 9. 419. Kwiaty na ugorach cywilizacji, [wywiad, rozmawiał Z. Krempfj, "Widnokrąg" nr 14 (848), z 24 VII 1986. 420. Pijackie zwyczaje, "Zdrowie i Trzeźwość" R. 32: 1986, nr 4 (375), ;;. .f - 5. 421. Przemiany folkloru rodzinnego w Polsce zachodniej, [w:] Kultura trady- Z polskich i serbskich bada'~ etnologicznych, pod red. Z. Jiasiewicza i P. Vlahovióa, DAM, Seria Etnografia nr 12, Poznań, s. 45 - 54, rez., sum., bibliogr. cyjna w życiu wspólczesnej 422. Spuścizna, [wywiad, z 16 III 1986, s. 12- 13, 21. rodziny wiejskiej. rozmawia J. Kołtuni·ak], 423. Wytłumaczyć człowieka, [wyw.iad, rozmawiala KuLturalny" R. 30, nr 8 (1484), z 23 II 1986, s. l, 4. 424. [Ree.] T. Komorowska, "Lud" t. 70, 1986, s. 307 - 308. 425. [Rec.] Unikalna Tamten - Rzeszów, Gloger. rekonstrukcja czyZi wędrówka "Lud" t. 70, 1986, s. 272 - 274. po Opowieść przeszłości zakątkach "Panorama" nr B. Pstrokońska], biograficzna, kultury i historii 11 '1651), "Tygodnik W.arszawa 1933. [F. Kotula, Rzeszów 1985J. środowiska miasta, �Profesor Józef 41 Burszta 1987 426. Etnografia, s. 89 - 91, etnologia, s. 97 - 100, folklor, s. 124 - 128, folkloryzm, s. 130 - 132, kultura chŁopska, s. 192 - 193, kubtura luc1owa, s. 195 - 1198, ludoznawstu:o, s. 212 - 213, podłoże historyczne, s. 279 - 280, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. nauk. Z. s,tas-zczaik, Wars7Ja~.a-Poznań. 427. Głos w dyskusji, [w:] Lubelska rozmowa o folkloryzmie, "Literatura Ludowa" R. 31: 1987. [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 75 - 79, 97 - 100. 428. Nad dziełem Kolberga [wywiad, rozmawiała D. Czakańska], "Tak i Nie" z 17 VII 1987, s. 4. 429. Wieś temat szczęśliwy, "TIM" Tygodniowy Ilustrowany Magazyn nr 23, z 5 VI 1987. 430. Z metodologii badali etnograficznych procesów tworzenia łeczeństwa na ziemiach zachodnich, [w:] Etnologia i folk~orystyka mu tworzenia terialy z się nowego sesji społeczeństwa 10 -11.10.1986 r.), pod na ziemiach red. zachodnich D. Simonides, się nowego spowobec proble- i pólnocnych Instytut (Ma- Śląski, Opole, .. s. 11 - 21, bibliogr. 431. Z poglądów na rodowód polskiej kultury ludowej, "Ruch Prawniczy, nomiczny i Socjologiczny" R. 49: 1987, z, 1, s. 127 - 133, sum. 432. [Rec.) V. Krawczyk-Wasilewska, Współczesna wiedza a folklorze, szawa 1986. - "Przegląd Humanistyczny" 1987, nr 9, s. 173 - 175. PRACE REDAKCYJNE EkoWar- I EDYTORSKIE 1. .,Roczniki Dz.iejów Społecznych i Gospodarczych", Kom. Red.: J. li inni], od t,18, 1956 do t, 31, 1970. 2. Prace Sekcji Historii Wielkopolski, Kom, Red.: J. Bur,szta [ii inni], 1959 do t. 3, 1963, PTH Oddział w Pow.aniu. 3, Stanisław Solski, Architekt polski. Wydali i wstępem poprzedzili J. i Cz. Łuczak, Źródła do dziejów !J1auki i techniki, t. '2\ W:roc1aw 1959, ss. Burszta od ;t, 1, Burszta XXXII, 431. 4. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 24, Red. działu Historia: J. Burszta, Historia z, 4, ,Poznań 1959, ss. 242. 5. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J, Burszty, t., 1, 'Poznań 1960, ss. 743. Rec.: F. Fornalczyk, Doktlment ktl!ttlry WielkopolskI, "Tygodnik Zachodni" R. 5, nr 36 (197), z 3 IX 1960, s, 4; .r. Pieprzyk, Duże wydarzenie. r tom "Kultury ltldowej Wiel1<opolski", "Glos Wielkopolski" R. 16, nr 1'98, z 1'9 VIII 1960, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Archiv fOr Volkskunde" R. 56: 1960, z. 112, s. 206 - 207; J. Burszta, "Demos. Volkskundlische In formationen" R. 2: 1961, z. 1. s. 16 - 1,7; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Na marginesie wydania t. 1 "Ktlltury ludowej Wie!kopolski", Poznań 1960, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R,. 9: 1961, nr 3, s. 427 - 430; L. Leja, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 163 -1'65; I. Turpau, "Lud" t. 47, 1%1, -[druk] 19"62, s. 5:80- 584; T. Wróblewski, W sprawie recenzji. "Lud" t. 49, 1963, [drukI 1965, cz. 2, s. 741 - 743; 1. Turnau, Odpowie.dź recenzentki, "Lud" t. 49, 196~, I[druk] 1965', cz. 2, s. 7-43- 745. 6. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Red. nacz. 43 - 57 (z. 1 - 2), 59 (z. 1) - 67 (z. 1), 1961 - 1986; 7. Inwentarze znania, t 1. z lat mieszczańskie z ksiąg miejskich i grodzkich Podo druku J. Burszta i Cz. Łuczak, PTH Sekcji Historii Poznania, Poznań 1962, ss. XV, 434. z wieku 1700 - 1758, przygotowali Oddział w Poznaniu, Materiały J. Bur,szta, t. 1 - 36, 39 - 46, t. 1 - 5, 9 - 15, 60, 1974 - 1982, wyd. 2, XVIII �42 Profesor 8. Sześćset lat miasta Kola. Praca Józef Burszta zbiorowa pod red. J. Burszty, Poznań 1963, ss. 265. 9. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. BursLty, t. 2, Poznań 1964, ss. 808. Rec.: (jp), Drugi tom chLubnego dzieła: Ku1tura Ludowa WieLkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 20, nr 178 (6366), z 29 VII 1964, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Areh~v fill' 'Volkskunde" iR. 60: 1964, z. 3/4, s. 223 - 224; A. Kutrzeba-Pojnarowa, "Etnografia Polska" t. 9, 1965, s. 560 - ;;63; t. 1 - 2, K. Kwaśniewski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodar,czych" t. 27, 1965, '[druk} 1966, s. 132 - 13'6; W. 50bisiak, "Demos. Internationale Ethnographi.sche lind Folkloristlsche Informationen" R. 7: !19li6, z. 2, s. 219 - 220. 10. Stare i nOWe w kulturze wsi P,raca zbiorowa koszalińskiej. pod kierunkiem i red. J. Burszty, Poznań 1964, ss. 273. Rec.: J. Kamocki, "Ziemia. Prace i mater,ialy krajoznawcze" 1965, [druk] 1966, s. 28.; .J. Kolczak, "Zapiski KoszaliilSkle" 1965, z. 3, S. 131 -133; J. M., Nie skqd pochodzi, .lecz jaki człowiek?, "Gazeta Chłopska" R. lO, nr 20 (440), z 1:6 V 1965 S. 4; A. pranda, "Slovensky Narodopis" R. 13: 1965', nr 2/3, s. 401 - 405; Z. K., Ku!tura wsi koszalińskiej, "Argumenty" R. 9, nr 5 (346), z 3ll I 1965, s. 4; A. Zambrzycka-Kunachowicz, "Demos. Ethnographische und Folkloristisclle Informationen" R. 6: 1965, nr 2, s. 161 -162; B. Chmielewska, ,.Rocznik Koszaliński" 1966, nr 2, s. 1911- 201; Z. Dulczewski, "Przegląd Zachodni" R. 22: 11966, nT' :l, s. 448 - 449; P. Nowotny, "Deutsches J'ahrbuch flir Volkskunde" t. 12, 1966. S. 1m - 13H. z wieku XVIII z ksiqg miejskich i grodzkich Poprzygotowali do druku J. BUl"szta i Cz. Łucza.k, UAM Wydział Filozof.iczno-Historyczny, Seria Historia nr 20, Poznań 1965, ss. X, 326. 12. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze oraz 'Ał·eksander Hilferding, ·Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wrocław-Poznań 1965, ss. XIII, 569. 13. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wroda,w-Poznań 1967, ss. XXVII, 361. 14. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, PTL, Wrocła.w-Poznań 1967, 5'5. XXVII, 361. 15. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań 1-967, ss. 11. Inwentarze znania, t. mieszczańskie 2 (1759 - 1793), 616. Bee.: J. Pieprzyk, Kultura ludowa Wielkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 24, nr 22 (7448), .z 26 I 1968, s. 4; R. Wlldhaber "SchweizeTisches Archiv flir Volkskundc" R. 64: 1968, z. 1 - 2, s. 82 - 83; J. Papiór, Kilka sprostowań o koźle i kapeli, "Nadodrze" R. 13: 1969', nr 5, s. 11; B. Schone, "Deulsches Jahrbuch fill' VOIkskunde" H. IS: 1969, z. l, s. 198 - 200. 16. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, nauk. J. Burszta, Warszawa 1967, ss. 828. t. 2: Kultltra 17. K. MoS'zyński, Kultura ludOwa Słowian, . Red. nauk. J. BUTSzta, Warszawa 1968, ss. 1104. 18. 1985, "Ethnologia Idruk] Slavica", Kom. Red.: J. Burszta t. 2: duchowa, Kultura cz. 1. Red. dnchowa, cz. 2 . li i,nnil, od t. 1, 1969 do t. 17, 1987. "Lud", Red. J. Burszta, t. 53, 1969, ss. 495. "Lud", Red. J. Burszta, t. 54, 1970, ss. 331. 21. "Lud", Red. J. Bur.s;>-ta,t. 55, 1971, &5. 403. ,22. ,.Lud·', Red. J. BursLta, t. 56, 1972, 65. 401. 23. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, se.ria etnogr.aficzna, Kom. Red.: J. Burs'zta Ii inni]), od t. 16, 1972 do t. 24, 1983, [druk] 1987. 19. 20. 24. "Etnografia Polska". Czł. Kom. Red.: .J. Burszta [i inni], oc! t. 17, 1973, z. l do t. 31, 1987, z. 1 - 2. 25. "Kronika Wielkopolski", Kom. Red.: J. Burszta li inni], 1973, nr 1; 1974, .nr l (2).. �Profesor Józef 43 Burszta 26. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 57, 1973, ss. 424. 27. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1 Pieśni 19du polskiego. Red. tomu J. Burszta i M. Tarko, wyd. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, 480. 28. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 58, 1974, ss. 408. 29. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", Kom. Red.: J. Burszta [i inni], od t. 7, W74 do t. 16, 1967. 30 . .,Lud", Hed. J. Burszta, t. 59, 1975, ss. 392. 31. Kllltura ludowa Mazurów i Warmiaków, Red. nauk. J. Burszta, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Wmmii i Mazur, t. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 535. 32 .. ,Lud·', Red. J. Burszta, t. 60, 1976, S'S. 391. 33. Problemy Konft:rencji kglWry Etnografów 19dowej tomu J. Bur'szta, P AN Oddział znań 1976, ss. 244. 34 ... Lud", J. Bur.szta, Red. i narodowej. Słowiańskich, Materiały Poznań-Błażejewko w Poznaniu, Seria z Etnografia, 37. Poland ry o: at the Międzynarodowej 1974. Red. nauk. t. 1, Warszawa-Po- t. 61, 1977, ss. 423. S. Witkoś, Bajdy i Moderówka. Red. nauk. J. Burszta, Naroaowego Rolnictwa w Szreniawie, Poznań 1977, ss. 339. 3,ej. "Lud", Red. J. Burszta, t. 62, 1978, ss. 316. :J5. gical II 11112 X 10th International Congress of Biblioteka Anthropological and Muzeum Ethnolo- Red. J. Burszta, Polish Academy of Soie-nce, Inst'itute of the Histo::Vlaterial Culture, Ubrary of Polish Ethnography No 35, Wrocław 1978, ss. Sciences. 164. Wielkopolski, oprac. zespolowo pod red. t. 1 Gospodarstwo domowe Poi;yv.;ienie, Ce. 1 Maj)!! 1- 115 i 9 map pomocniczych, cz,. 2 Wstęp do całości. Wykazy i komentarze do map, ss. 172; t. 2 Człowiek Przyroda, cz. 1 Mapy 116 - 235, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 141; t. 3 Rolnictwo, cz. 1 Mapy 236 - 365, cz. 2 Wykazy i komcntar,ze do map, ss. 192; t. 4 Rolnictwo Hodowla, cz. 1 Mapy 366 - 436 i 2 mapy pomocnicze, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 148. PAN Oddział w Poznaniu. Seria Etnografia t. 2 - 5, Wrocław J 979 - 1986. :ł8. Atlas języka Z. Sobierajskiego i kultury ludowej i J. Burszty, Rcc.: t. 1 - 2, E. Breza, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 185- 1,88; t. 1, A. Weijnen, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 221- 222; t. 1 - 2, Z. staszczak, "Kronika Wielkopolski" 1982 [druk] 1983, nr 3/4 (29), s. 225- 228; t. 1- 2, J. Schmidt, "Lud" t. 67, 1983, s. 317- 320. :39 .. ,Lud·', R'cd. J. Burszta, t. 63, 1979, ss. 452.. i materiały z badań etnograficznych. :,0, Prace kowi Kotuli, badaczowi kultury Okr~gowe w Rzeszowie, Rzeszów 4:. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. ";2. "Lud", R'od. J. Burszta, t. ';:3. "Lud", Red. J. Burszta, t. 44 ... Lud", Iled . .J. Bursz-ta, t. ·n. "Lud", Red. J. BUDszta, t. 4ij.. ,Lud", Red. J. Burs-zta, t. 47 ... Lud", Red. J. Burszta, t. ~~.. ,Lud"', H.ed. J. Burszta, t. ludowej poświęcony doc. Francisz- Red. J. Burszta. Muzeum s's. 366. 1980, s,s. 403. 19-81, ss. 414. 1982, ss. 434. 19.83, ss. 448. 1984, ss. 428. 1979, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 1985, ss. 42.H. 70, 1986, ss. 408. 71, 1987, ss. 462. MATERIAŁY BIBLIOGRAFICZNE ~. T. Bartkowiak, Dla m 227, z 6 X 1977, s. 3, i1. Tom w Rzeszowskiem, folkloru i sztuki I BIOGRAFICZNE ludowej, "Gazeta Zachodnia" R. 30, �44 Profesor Józef Burszta 2. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 36: 1988, nr 2, s. 377 - 379. 3. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta 1914 - 1987, "Przegląd Wielkopolski" R. 1: 1987, nr 2, s. 36 - 37, il. 4. Bibliografia prof. dr Józefa Burszty, oprac. J. Bednarski, [w:] Tradycja . i przemiana. Studia nad dziejami i wspólczesną kuUurą ludową, Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B., Linette, Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 9 - 31. 5. M. Biernacka, Uczony i wychowawca, "Tygodnik Kulturalny" R :31. nr :35 (1563), z 30 VIU 1987, s. B. 6. M. Buchowski, Józef Burszta, "Antropology Today" t. 4, 1988. nr 1, s. 24 - 25. 7. Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 381. 8. Burszta Józef, [w:] Fifth International Directory of Anthropologists. Chicago-London 1975, s. 54. 9. Burszta Józef, [w:] Kto jest kto w Polsce 1984. Informator biograficzny. ed. 1, Warszawa 1984, s. 106 - 107. 10. W. Burszta, Instytut Etnologii, "Informator DAM" z 12 III 1986. s. 8 - 9. 11. W. Burszta, Ojciec, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 211 - 212. 12. W. J. Ciesielski, ZmarŁ prof. Józef Burszta, "Nadodrze" R 31, nr 17. (6411), z 23 VIII - 5 IX 1987, s. 4. 13. J. Damrosz, Wspomnienie o Profesorze Józefie Burszcie (1914 -1987). "Cepelia" 1987, nr 9, s. 3 - 8. 14. R Dzieszyński, Oddać dŁug rodzinnej ziemi, "Profile" Hl87, nr !l, s. 2:i. 15. K. Fedyk, Józef Burszta wybitny uczony, pedagog, dzialacz, ,.Ty!!;udnik Ludowy" R. 5, z 20 XII '1987, s. 8. 16. B. Glowacki, Wierny ludowym ideaŁom, ,.Zielony Sztandar" nr 29. ;: Hl VII 1987. 17. A. Jackowski, Mistrz, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 210 - 211. 18. Z. Jasiewicz, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza u: POZ4 naniu, "Etnografia Polska'" t. 29, 1985, z. 1, s. 189 - 192. 19. Z. Jasiewicz, Posiedzenie poświęcone jubileuszowi Profesora dra Józefa Burszty, "Etnografia Polska" t. 23, 1979, z. l, s. 203 - 205. 20. Z. Jasiewicz, Prof. dr Józef Burszta (17.04.1914 - 6.07.1987), ..Informator DAM" z 21 VII 1987, s. 1 - 3. 21. Z. Jasiewicz, Przesz/ość, teTaźniejszość i przyszlość Instytutu Etnologii UAM, [w:] II Zjazd '.I...bsolwentów Poznańskiego poświęcony 1987, Etnografii pamięci i Historii prof. dr Kultury Józefa Materialnej Burszty, Poznan, UniwersytetlL 25 września s. 3- 9, il. Z. J asiewicz, SŁowo wstępne, [w:] Tradycja i przemiana. Studia nad dziejakuUurą ludową. Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B. Linetle. Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 5 - 8. 23. Z. Jasiewicz, Uroczyste wTęczenie księgi dedykowanej prof. drowi Józefowi Burszcie, "Informator DAM" nr 4 (73), XII 1978, s. 1 - 2. 24. Z. Jasiewicz, Uroczystość jubileuszowa prof. dra Józefa Bur8zty, ,.Informator DAM" nr 7 (61), II 1978, s. 1 - 2. 25. [jaz], Prof. dr Józef Burszta laureatem nagrody WTK, "Express Poznański" R. 28, nr 284, z. 7 - 8 XII 1974, s. 2. 22. mi i wspólczesną 26. z. 1, s. R. Jerabek, 43. Zemrel Józef Burszta, "Narodopisne Aktuality" R. 25: 191111, �Profesor 45 Józef Burszta 27. Katedra Historii Polski [w:] Kronika Uniwersytetu akademickie 1945- 1954/55, Poznań 1 95,8,s. 385 - 388, 392. Poznańskiego za lata Mickiewicza w 1 28. Katedra Etnografii, [w:] Kronika Uniwersytetu im. Adama za rok akademicki 1957/1958, Poznań 1960, s. 108 -110; za rok akademicki 195811959,Poznań 1961, s. 131 - 134; za lata akademickie 1959/1962, Poznań 1963, s. 208 - 211; za lata akademickie 1962/1963- 1964/65, Poznań 1967, s. 241 - 246; za lata akademickie 1965/66-1967/68, Poznań 1969, s. 228 ~ 233; za rok akademicki 1968J69, Poznań 1971, s. 185 - 187; za lata akademickie 1969/70- 1971/72, Poznań 1975, s. 283- 289. 29. A. Kuczyński, Profesor Józef Burszta. Portret człowieka i uczonego, "Litel'atura Ludowa" R. 31: 1987; [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 3 - 10. Poznaniu ;łO. Kultura ludowa. Problemy opisu i interpretacji. Studia poświęcone pamięci prof. dra J. Burszty, praca zbiorowa pod red. W. Burszty i J. Damrosza, LSW [w drukuj. :n. W. Łysiak, Burszta Józef. r w:J Słownik folkloru polskiego, pod red. H. Kapeluś. 2 wyd. [w druku]. 32. S. Michalski, Prof. dr hab. Józef Burszta (1914 - 1987), "Młodzież i Wieś" Poznail, C, 1937, s. 3 - 5. 33, M. Nowak, Wielki etnograf, znawca i miłośnik folkloru, "Gazeta Poznańska" R. 40, nr 159, z 10 VII 1987, s. 2. 34. W. Ogrodziński, Dług pamięci. Wspomnienia o profesorze, "Gazeta Olsztyńska" nr 153, z 2 - 3 VII 1988, s. 1, 3. 35. M. Pal'adowska, Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Wielkopolski [w druku]. 36. Profesor Józef Burszta nie żyje, "Tygodnik Pilski" nr 29(391), z 19 VII 1987,s. 2. 37. Z. Rola, Radość poznawania wsi, "Glos Wielkopolski" R. 33, nr 257, z 12- 13 XI 1977, 5. 3, 6. 38, K. Ruszel, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Nowiny" nr 473, z 28 VII 1987. 39. Stiftung F.V.S. zu Hamburg. Verleihung del' Gottfried-von Herder-Preise ln5 durch die Universitat Wien am 23. Mai 1975, Hamburg 1975, ss. 28. 40. A. Szyfer, Profesor dr Józef Burszta (17 IV 1914- 6 VII 1987), .,Komunikaty Mazursko-Warmirlskie" Ul87, nr 3 - 4 (177 - 178). s. 6:3J - 6:)5. 41. S. Wel'emczuk, Pamięci prof. Józefa Burszty, "Twódczość Ludowa" R. 2: 1987, nr 4 (5), s. 32. 42. R. Wójcik, Profesora Józefa Burszty poszukiwanie horyzontu, "Chłopska Droga" nr 31, z 2 VIII 1987, s. 9. 43. T. Wróblewski, Katedra Etnografii U AM w Poznaniu w latach 1945- 1967, "Etnografia Pols];a" t. 13, 1969, ::. 1, s. 129- 141. 44. Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Etnografii, [w:] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, pod red. Z. Grota, DAM, Seria Dzieje UAM nr 7. P,oznań 1972, s. 603 - 604. Bursz ta, "Gazeta Poznańska" nr 157, z 8 VII 1987. "Głos Wielkopolski" nr 155, z 7 VII 1987, s. 2. Burszta, "Życie Warszawy" nr 157, z 28 VII 1987. 45. Zmarł profesor Józef 46. Zmarł profesor J. Burszta, 47. Zmarł profesor Józef opr. Jacek Bednarski, Irena Kabat �, , , ł ł ł Trudności cych kultur kowych. ł : ł i porażki. doświadcza nie często znajduje Nieraz tyle uczonemu, jaki wybrano polskich pl. jakich skrywane co odbicie na obiekt etnografów w jego są wstydliwe. specyficznym pracujący choć warunkom badań. Od w zbiorowej tej w terenie późniejszych winę niefortunnej książce wydanej dyskrecji pod red. ł , nau- przypisać panującym f ob- relacjach należałoby politycznym badacz ł nie w kraju odstąpiło ł ; 22 ~ Leszka Dzięgla ; ; ; , ł ; ; ł ł ł ; l, W nie tej ł ; ; daczem ~ interesująco realiów skich : pracy wsiach saharyjskimi wersytetu znajduje rującej wsie w górach zanckim, penetracje fów decydujących l jest bynajmniej zbędnych się dla pozaeuropejską wiejskich tematykę angielskim, a zasadniczy do własnych badaczy refleksji, rozdział szlakach początkujących doświadczonych ~ ł ba- ; uni- ; ł ł eksplc- , party- w Andach czy procy etnograKsiążko ł ; ł ł ł nie nie- i adoptowa- Każdy z rozejzia/ów zaopatrzono Na egzotycznych dla ekipy lecz przykładem tematyki , ,, , gór- polskim naukową. reorientacji obiektywnych. w i ruchem o warunkach etnograficznych sytuacji nie tylko książka ta pobudzi okręgów pojęcie i rozczarowań, w całości. lekturą nieufnych wyjątkowym ł ł ł omówie- egipskiego doświadczenia ł z nomadami przed władzy niepowodzeń w języku przetłumaczono lecz również no badaniach w streszczenie stanem wraz piętrzone aparat powiatowego, objęte rzeczowe mieszkającego i wędrującego Trudności wszystko to doje rejestrem nia się do zmiennych resującą Zagros tradycyjnie Birmy - w urzędu się etnogrofa jak rządowego. czy indyjskiego ł ! Kamerunu, stypendysty i) : książce samotnego przez biurokratyczno-administracyjny ł ł napisanej zarówno północnego w dżunglach ii ł ł NA EGZOTYCZNYCH SZLAKACH. O POLSKICH BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W AFRYCE, AMERYCE I AZJI W DOBIE POWOJENNEJ, Wrocław 1987. Cena 400 zł. adeptów kultury znacznie może stać naukowej swoich ł ł podsumowujący się i obcych, ogólniejszej łł inte- przygody, ł których # natury. ł ł ł ł PIL 1895 Zamówienia kierować ł do: POLSKIE TOWARZYSTWO ł ; LUDOZNAWCZE : ł ZARZĄD GŁÓWNY ul. Szewska 36 50 - 139 WROCŁAW Wysyłka za zaliczeniem pocztowym ł ł ł ł ; 1" : ł ; .,-.."' .,-.."'. .,-.."' .,-.. _ ~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af8a8fd8038424a0d20e9ecb346add94.pdf fc6b133934fc5509f65b7343b390fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2121 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej (cz.1) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.48-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Danuta; Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (Cz. I)* N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę na związek j a k i kryje się Zatrzymajmy się jeszcze nad t y m obrazem " D o m u - K s i ę g i " w ź r ó d ł o s ł o w i e " d o m " z " t w o r z e n i e m " , na związek p o m i ę d z y z a w a r t y m w prozie N o w a k a . O t o opis t e g o o s o b l i w e g o d o m u , tak b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , czy jak w s t u d i u m M a r t i n a H e i d e g ­ jak ukazał się o n p o o d s ł o n i ę c i u o k i e n z a m k n i ę t y c h szczelnie, 1 gera - " b u d o w a n i e m - mieszkaniem - m y ś l e n i e m " . M a c i e j Ciało, n a w i ą z u j ą c d o rozważań Heideggera, w s w o i m eseju • "chronić wzrastanie", Budować p r z y p o m i n a o t y m z w i ą z k u raz jeszcze " S ł o w o ' d o m ' w i ą ż e się z dem: c z ł o n e m , który w oznaczał ' b u d o w a n i e ' , ' t w o r z e n i e ' , jak w wyrazie Rdzeń t e n jest o b e c n y także w ł a c i ń s k i m domus "Rzeczywiście w izbie p a c h n i a ł o , jak w bibliotece pełnej starych, z j e d z o n y c h przez k o r n i k i d r e w n i a n y c h p ó ł e k , na którym sanskrycie leżą u p c h a n e c i a s n o b u t w i e j ą c e książki. D o p i e r o g d y staruszek 'demiurg'. zdarł derki i rozwarł o k n a na oścież, p o j a ś n i a ł o w izbie o d białego i greckim Ten ma d o m k t o g o z b u d o w a ł , czy dał z b u d o w a ć " . " a b y pisma ś w i a t ł o nie w y j a d ł o " . domos. 2 d n i a , z a p a c h n i a ł o p o w i e t r z e m p r z e s y c o n y m ż y w i c ą ściekającą po s o s n a c h p o b l i s k i e g o lasu. W ó w c z a s przed naszymi oczami zami­ Jeszcze bardziej d o c e n t r u m o w e g o z w i ą z k u p o m i ę d z y d o m e m g o t a ł y niemal złote m o d r z e w i o w e ściany zapisane o d p o d ł o g i do i t w ó r c z o ś c i ą , d o m e m i obrazem ś w i a t a p r o w a d z i nas m o t y w p o w a ł r ó w n y m , w y c i ą g n i ę t y m p o d sznurek p i s m e m . Pobiegliśmy " D o m u , k t ó r y jest zapisaną k s i ę g ą " , jaki o d n a j d u j e m y w prozie d o t y c h ścian, p r ó b u j ą c na w y p r z ó d k i czytać p o c z y n i o n e na nich Tadeusza N o w a k a , przedstawiciela n u r t u c h ł o p s k i e g o w naszej zapiski. 3 literaturze w s p ó ł c z e s n e j . W s w e j książce Dwunastu , którą by - Poczekajcie, gołąbeczki moje. Pismo nie sokół, nie uleci n a z w a ć w r ę c z m o ż n a l u d o w y m , c h ł o p s k i m a p o k r y f e m , umieszcza pierzaście. Zacznijmy, jak się patrzy, o d t y t u ł u , o d o n ó w z n a m i e n n y n i e z w y k ł y obraz " D o m u - K s i ę g i " , t w o r z o n e j , pierwszej. J a k każda księga p r a w d z i w a , zrodzona z rozsądku, b u d o w a n e j i zapisanej "przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o " . Ó w z w i e l o l e t n i e g o p o m y ś l u n k u , r ó w n i e ż moja ma s w ó j początek. z n a m i e n n y obraz t w ó r c y l u d o w e g o , c h ł o p a s p i s u j ą c e g o stronicy swą Przeto nie Iza czytać jej na w y i m k i , byle jak i byle gdzie, szukając księgę na ś c i a n a c h d o m u , d o k t ó r e g o p o d e j m u j ą p i e l g r z y m k ę scen uciesznych, p o b u d z a j ą c y c h o d ś m i e c h u , scen s w a w o l n y c h tytułowi bohaterowie czy też g o r ą c y c h o d p o c a ł u n k ó w , o d w e s t c h n i e ń rozlicznych. Jak Dwunastu. " W o w y m czasie d o w i e d z i e l i ś m y się, że w e w s i śródleśnej żyje każda księga stateczna, r ó w n i e ż m o j a w s p a r t a jest na d ę b o w y c h starzec, k t ó r y z d a w i e n d a w n a spisuje s w ó j p a m i ę t n i k . A l e nie w ę g ł a c h , na takichże przyciesiach. M a ona ścianę frontową spisuje g o w k r a t k o w a n y m zeszycie, jak nasza N i e w i d k a , ani i ścianę p ó ł n o c n ą z bali g r u b y c h , c i o s a n y c h c i e r p l i w i e toporkiem, w g r u b y m b r u l i o n i e czy też na b r z o z o w e j korze pociętej na w y g ł a d z o n y c h m o z o l n i e o ś n i k i e m . M a też przepierzeniowe ścia­ arkusiki w i e l k o ś c i d ł o n i , oczyszczonej z szarych w ł ó k i e n , z zaro- nki z lichszego d r z e w a z r o b i o n e . Są w niej też przybudówki p i a ł y c h oczek. O w ą księgą s p i s y w a n ą przez starca ze śródleśnej mniejsze i w i ę k s z e , szopy i stryszki, p i w n i c z k i zatęchłe, wykusze w s i miał być okazały kmiecy d o m z b u d o w a n y z o c i o s a n y c h i d y m n i k i , w k t ó r y c h zapisane zostało t o , c z e g o n a w e t moje oko t o p o r e m i w y s t r u g a n y c h d o o s t a t n i e g o sęczka m o d r z e w i o w y c h nie c h c i a ł o b y p o raz w t ó r y oglądać. b i e r w i o n . W y b r a l i ś m y się d o n i e g o w l i p c o w ą niedzielę (...) - M ó w i ą c t o w s z y s t k o d o p r o w a d z i ł nas staruszek d o drzwi O j c o w i e nasi p o w i a d a l i , że piszecie księgę w i e l k ą , jakiej n i k t i w y c i ą g n i ę t ą d ł o n i ą wskazał na o d r z w i a . D o p i e r o teraz zauważy­ jeszcze nie w i d z i a ł . M ó w i l i n a m , że cały w a s z d o m zapisany jest liśmy, że ciągną się nad n i m i z d o b i o n e roślinne litery układające m ą d r o ś c i a m i r o z l i c z n y m i , g a d k a m i zbieranymi z całej o k o l i c y , się w spory napis: ' C z e g o nie zapisał król i pan ze d w o r u , biskup uciesznymi d y k t e r y j k a m i , ś p i e w k a m i . i p l e b a n , zapisze ręka zdjęta z p ł u g a ' . - Księga, jak księga. Różnie rzecz całą n a z w a ć m o ż n a . W e d l e P o d t y m napisem, jeszcze w i ę k s z y m i literami, malowanymi m n i e każdy c h ł o p s k i d o m p r z y p o m i n a księgę. Tyle j e n o , że nie n a j w i d o c z n i e j pędzelkiem, z d o b i o n y m i t y m razem ptasio, ciągnął zapisaną literą, s ł o w e m w y r a ź n y m , a p i s m e m k o r n i k ó w , p a j ą k ó w , się t y t u ł księgi: Ż Y W O T A C H Ł O P S K I E G O D O L E I NIEDOLE zwierząt d o m o w y c h , p t a k ó w gnieżdżących się w strzesze, pis­ - spisane przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o , w c h w i l a c h wolnych m e m naszych rąk d o t y k a j ą c y c h p r z e d m i o t ó w , źrenicami naszymi o d pracy, k u nauce i przestrodze j a k o też g w o l i zabawienia tych w i d z ą c y m i nie t y l k o c h l e b r o z k r o j o n y na stole, ale i duszę t e g o w s z y s t k i c h , którzy o w ą księgę czytać z e c h c ą ' . " chleba. T o p o m y ś l a ł e m sobie, k u p u j ą c o n g i ś książki rozliczne D o t e g o obrazu " D o m u - K s i ę g i " i m o t y w u p o w r ó c i m y jeszcze u kramarzy, u Ż y d ó w z o k o l i c z n y c h miasteczek, że ja też napiszę w s t o s o w n y m miejscu naszej analizy. P r z y w o ł a l i ś m y g o t u zaraz s w o j ą księgę. A l e nie na papierze, który w y j a d a słońce, który na w s t ę p i e , by z a s y g n a l i z o w a ć i pokazać jak ó w związek pomię­ b u t w i e j e i kruszy się w palcach, j e n o na d r z e w i e t w a r d y m jak dzy b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , d o m e m i t w ó r c z o ś c i ą pojawia sił żelazo h a r t o w a n y m w glinie. I tak m o j e d u m a n i e p o n o c a c h nad w trzech r ó ż n y c h refleksjach, w r o z w a ż a n i a c h filozofa, poety- księgą przybrało kształt d o m u . B o w i e m księga p r a w d z i w a , d o -architekta, prozie pisarza. Pod t y m w z g l ę d e m , dysponując* której się w r a c a , przy której się o d p o c z y w a , nad którą się rozmyśla o g r o m n y m materiałem ź r ó d ł o w y m prace e t n o g r a f i c z n e pozostają, nie t y l k o o pietruszce, jest jak d o m ludzki, w k t ó r y m się mieszka d a l e k o w tyle. W większości prac e t n o g r a f i c z n y c h tak starszych, codziennie." jak i w s p ó ł c z e s n y c h , w syntezach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach r e g i o n a l n y c h i p r z e d m i o t o w y c h , g d y m o w a o d o m u t o pojaw* * Są t o f r a g m e n t y p r z y g o t o w a n e j d o d r u k u książki Dom w kul­ turze ludowej. W skład t e g o o p r a c o w a n i a w e s z ł y p r z e r e d a g o w a ­ ne części pracy magisterskiej D a n u t y B e n e d y k t o w i c z Doświad­ czenia domu i bezdomności w kulturze ludowej i twórczości artystycznej napisanej p o d k i e r u n k i e m D o c . dr hab. A n n y Z a m b r z y c k i e j - K u n a c h o w i c z , oraz prac Z. B e n e d y k t o w i c z a d o t y c z ą ­ c y c h m o t y w u d o m u w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze artystycznej (por. Przestrzenie pamięci w : Film i kontekst, Ossolineum 1 9 8 9 ) . W d r u g i e j części t e g o o p r a c o w a n i a , które ukaże się w n a s t ę p n y m zeszycie " P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " o m a w i a n e będą kolejne w ą t k i s y m b o l i c z n e j struktury d o m u ( d o m - d r z e w o , d r z e w o życia; dom-człowiek, dom-antropokosmos, dom-rodzina, dom-uczta, d o m siedziba dusz zmarłych, d o m - g r ó b , d o m - p r z e s t r z e ń d e m o n i ­ czna). 48 się o n n i e o d m i e n n i e w dziale o m a w i a j ą c y m t z w . k u l t u r ę m a t e r s ' ną ( b u d o w n i c t w o , architekturę, o s a d n i c t w o , gospodarkę itd.)O d czasu pamiętnej k w e r e n d y Poszukiwań, ogłoszonej Р в в J a n a Karłowicza na temat Chaty i p r o w a d z o n e j w niemal w s z y ł * 4 kich rocznikach " W i s ł y " , d o m rozpatrywany był w e t n o g r a f i c z n y c h przede w s z y s t k i m j a k o element kultury P r a c mater *^ C nej. M i m o f u n d a m e n t a l n y c h na naszym g r u n c i e i prekursorskW względem współczesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j prac J*f£ 5 S t a n i s ł a w a Bystronia i Stefana C z a r n o w s k i e g o o s y m b o l i c z n a w a r t o ś c i o w a n i u przestrzeni i p o d e j m u j ą c y c h tę p r o b l e m a t y * 6 k i l k u prac n o w s z y c h , brak jest nadal jakiejś syntetycznej P**" �na temat s y m b o l i k i d o m u . Stało się j u ż p r a w i e regułą, że materiał prac, stawiając w c e n t r u m s w e j u w a g i niezależne o d a b s t r a k c y j ­ dotyczący wierzeń, zwyczajów, obrzędów związanych z d o m e m , nych uogólnień naukowych sposoby magiczno-symbolicznego i wartościowania wartościowania przestrzeni domu przestrzeni percepcji, odczuwania przez c z ł o w i e k a , o d w o ł u j ą się których częstokroć d o b a d a ń p r o w a d z o n y c h przez e t n o g r a f i ę , e t n o l o g i ę , o m a w i a się szczegóły architektury, t y p y k o n s t r u k c j i , r o z w i ą z a ń antropologię kultury. Gdy m ó w i ą o współczesnym d o ś w i a d ­ umieszcza się na k o ń c u zasadniczych r o z w a ż a ń , w t e c h n i c z n y c h , r o z p l a n o w a n i a w n ę t r z a i ich f u n k c j i . Materiał t e n , czeniu " m i t y c z n e j przestrzeni" i o " m i t y c z n y m m i e j s c u " , w t y m ujęty częstokroć w s p o s ó b z d a w k o w y i p o w i e r z c h o w n y , o g r a n i ­ także o d o m u j a k o przestrzeni m i t y c z n e j , d o c h o d z ą d o t y c h czający się z w y k l e d o k i l k u i n f o r m a c j i na temat m a g i i ciesielskiej, s a m y c h konstatacji a r t y k u ł o w a n y c h już w c z e ś n i e j przez a n t ­ obrzędu zakładzin, r o z m a i t y c h w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h d o m u , jest r o p o l o g i ę k u l t u r y . Z w r a c a j ą u w a g ę na t o , że: " M o ż e najbardziej jedynie p e w n e g o rodzaju d o d a t k i e m , aneksem, s p e ł n i a j ą c y m uderzającą cechą s p o s o b u , w jaki c z ł o w i e k p o j m u j e przestrzeń raczej rolę o z d o b n i k a w całości o p r a c o w a n i a , aniżeli p r z e d ­ w m i o t e m , który b y z a s ł u g i w a ł na p o w a ż n i e j s z ą analizę i głębszą przestrzeni d o p r a k t y c z n e g o p o z i o m u działania i d o ś w i a d c z e ń refleksję. Z drugiej zaś s t r o n y s p o c z y w a o n w o g r o m n y m roz­ zmysłowych." proszeniu i nie d o ś ć jeszcze z i n t e r p r e t o w a n y p o ś r ó d r o z m a i t y c h ś w i a d c z a n y ś w i a t o t o c z o n y jest znacznie szerszą strefą znaną działów, z a j m u j ą c y c h się s y m b o l i c z n y m działaniem c z ł o w i e k a , p o ś r e d n i o przez s y m b o l e " " . a w i ę c n p . w dziale d o t y c z ą c y m m a g i i i w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i d o r o c z n e j , i t p . s w o i m ś w i e c i e , jest fakt, że n i g d y nie ogranicza o n 1 1 tej Podkreślają i t o , że " m a ł y , b e z p o ś r e d n i o d o ­ Wszystkie te z a s y g n a l i z o w a n e p o b i e ż n i e n u r t y w s p ó ł c z e s n e g o myślenia, tak różne jeśli idzie o cel s w y c h s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , J e d n y m z zadań i c e l ó w , jakie s t a w i a m y sobie w tej pracy jest w s p ó l n i e p o d n o s z ą i akcentują z j e d n e j s t r o n y w a r t o ś ć d o m u jako rekonstrukcja struktury s y m b o l i c z n e j d o m u . Idąc t r o p e m w s p ó ł ­ s w o i s t e j kategorii interpretacyjnej dającej się s t o s o w a ć w o b r ę b i e czesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j ( M . Heidegger, M . Eliade, G . p o s z c z e g ó l n y c h nauk, dla r o z u m i e n i a r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r y . Bachelard, G. v a n der L e e u w ) c h c e m y spojrzeć na d o m w ł a ś n i e Z drugiej zaś s t r o n y m ó w i ą o w a r t o ś c i d o m u j a k o s y m b o l u . od strony j e g o f u n k c j i s y m b o l i c z n e j . T y m , c o i n t e r e s o w a ć nas t u J e ś l i b y przyjąć najbardziej lapidarną " d e f i n i c j ę " s y m b o l u , sfor­ będzie najbardziej jest d o m , j a k o i s t o t n y składnik i element m u ł o w a n ą przez C G . J u n g a , która m ó w i , że " s ł o w o l u b obraz są "znaczący" szerszego zjawiska, które w s p ó ł c z e s n a h e r m e n e u t y ­ s y m b o l i c z n e w t e d y , kiedy zawierają w sobie coś w i ę c e j niż t o , c o ka i f e n o m e n o l o g i a da się w n i c h rozpoznać na pierwszy rzut o k a " , t o z p e w n o ś c i ą s y m b o l u określa m i a n e m " m y ś l i " bądź "wyobraźni symbolicznej". d o m jest t a k i m s y m b o l e m . W d o ś w i a d c z e n i u d o m u o d n a j d u j e m y Interesować nas t u będzie zatem d o m j a k o przestrzeń " m o c n a " , r ó w n i e ż wszystkie c e c h y p r z y p i s y w a n e s y m b o l o w i w innych " ś w i ę t a " , " s a k r a l n a " , "przestrzeń pełna z n a c z e ń " . D o m , j a k o " d e f i n i c j a c h " . J a k każdy s y m b o l , tak d o m łączy w sobie t o , c o przestrzeń p a m i ę c i , d o m j a k o struktura mityczna organizująca z m y s ł o w e , i t o , c o d u c h o w e , t o , c o k o n k r e t n e , i t o , c o abstrakcyj­ obraz i przeżycie egzystencjalne ś w i a t a . ne, t o , c o realne, i t o , c o nierealne, w s k a z u j e coś poza sobą Takie p o d e j ś c i e nie jest t y l k o j a k i m ś m e c h a n i c z n y m o d w r ó c e ­ i zastępuje t o sobą. niem o m ó w i o n e j przed c h w i l ą p e r s p e k t y w y w jakiej z w y k ł o się S p o ś r ó d w i e l u a n t r o p o l o g i c z n y c h analiz s y m b o l i c z n y c h f u n k ­ było u j m o w a ć z a g a d n i e n i e d o m u w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . cji d o m u , s k u p m y naszą u w a g ę na k o m p l e m e n t a r n y c h w o b e c Lecz w przyjęciu t a k i e g o p u n k t u w i d z e n i a zawiera się t o samo siebie r o z w a ż a n i a c h Heideggera, Eliadego, B a c h e l a r d a , g d y ż ich przekonanie o znaczeniu i f u n k c j i s y m b o l u , o k t ó r y m tak pisze g ł ó w n e w ą t k i s t a n o w i ć będą kardynalne p u n k t y dla naszej dalszej jeden z badaczy: " W c a l e analizy i rekonstrukcji struktury s y m b o l i c z n e j d o m u w kulturze nie jest tak, że o z d a b i a m y swoje doświadczenia s y m b o l a m i , ale o w i e l e bardziej tak, że t o o n e ludowej. współpracują z naszym d o ś w i a d c z e n i e m poprzez procesy, które tylko c z ę ś c i o w o r o z u m i e m y . S y m b o l i z o w a ć t o znaczy składać z przepływającego strumienia d o ś w i a d c z e ń te cząstki i elementy, Martin Heidegger - doświadczenie egzystencjalne domu które, g d y zjednoczą się, t w o r z ą l u m i n i s c e n c j ę , c z a s o w e l u b trwałe p r o m i e n i e , w k t ó r y c h część K o s m o s u , kąt naszego zamie­ 7 szkiwania, l u b jakiś c i e m n y p o d z i e m n y labirynt rozjaśni s i ę " . 13 Heideggera określa się j a k o filozofa e g z y s t e n c j i , j a k o f e n o ­ menologa m o w y . 1 4 Zainteresowanie symbolem, symboliczną f u ­ W o s t a t n i m czasie daje się coraz częściej z a u w a ż y ć , że w w i e l u nkcją m o w y nie jest u Heideggera abstrakcyjne, ani n a u k o w e . Nie pracach z zakresu a n t r o p o l o g i i k u l t u r y d o m p o j a w i a się nie t y l k o idzie t u ani o badanie, ani o k o l e k c j o n o w a n i e s y m b o l i , s y m b o l i c z ­ jako p r z e d m i o t s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń i analiz, ale także j a k o n y c h znaczeń. Za z n a m i e n n ą t u dla nas sentencją filozofa, która swoista kategoria interpretacyjna. Z n a m i e n n a p o d t y m w z g l ę d e m głosi, że: " M o w a j e s t d o m e m b y c i a " , kryje się coś w i ę c e j . może być dla nas w y p o w i e d ź Claude'a Levi-Straussa: " B y l i ś m y T e m u s f o r m u ł o w a n i u , d o c i e k a j ą c e m u istoty m o w y , t o w a r z y s z y skłonni s t a w i a ć p o j e d n e j stronie s p o ł e c z e ń s t w a , które bada przeświadczenie, że w m o w i e zapisane jest d o ś w i a d c z e n i e e g ­ historia i s o c j o l o g i a , a z d r u g i e j s p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , które zystencji c z ł o w i e k a . Stąd pytania o sens l u d z k i e g o d o ś w i a d ­ sobie r e z e r w o w a l i ś m y . W czenia e g z y s t e n c j i , o sens bycia s t a w i a n e są przez f i l o z o f a samej ostatnich latach m e g o nauczania •terałem się w p r o w a d z i ć d o naszej t y p o l o g i i n o w ą dla e t n o l o g ó w m o w i e . Stąd bierze się postulat H e i d e g g e r o w s k i e g o " p o w r o t u d o kategorię. M ó w i l i ś m y zawsze o klasie, rodzinie, języku, s p o s t - ź r ó d e ł " , " p o w r o t u d o rzeczy", sięganie d o g ł ę b o k i c h w a r s t w ftegłem j e d n a k , że w bardzo w i e l u b a d a n y c h przez e t n o l o g ó w z n a c z e n i o w y c h jakie kryją się w m o w i e . Stąd u s t a w i c z n e w s ł u ­ •połeczeństwach te kategorie nie mają z a s t o s o w a n i a i że j e d y n e j c h i w a n i e się filozofa w t o , c o m ó w i m o w a . S t ą d bierze początek kategorii t a m s t o s o w a n e j p o w i n n i ś m y szukać w historii naszych H e i d e g g e r o w s k a hermeneutyka s ł u c h a n i a . •Połeczeństw. Jest nią ' d o m ' w znaczeniu np. ' d o m orleański', "Jeszcze dla naszych dziadów 'dom', 'studnia', znajoma •tom sabaudzki'. Jest t o m o s t , który m o ż e m y przerzucić między d z w o n n i c a , ba w ł a s n e ubranie i płaszcz b y ł y czymś nieskończenie Społeczeństwami sposób w i ę c e j nieskończenie lepiej z n a j o m y m : niemal każda rzecz - n a ­ Levi-Strauss m ó w i o d o m u j a k o kategorii społecznej. Radziecki składali. Teraz p c h a j ą się t u przez o c e a n , z A m e r y k i rzeczy p u s t e badanymi • naszymi s p o ł e c z e ń s t w a m i . " przez nas w tradycyjny 8 c z y n i e m , w k t ó r y m z n a j d o w a l i coś l u d z k i e g o i coś l u d z k i e g o **»>iotyk J u r i j Ł o t m a n umieszcza d o m p o ś r ó d s ł ó w - k l u c z y k u l - i o b o j ę t n e , rzeczy pozorne, atrapy życia... D o m w **V-* Z a i n t e r e s o w a n i e t e m a t e m d o m u w i d o c z n e jest w wielu a m e r y k a ń s k i m , amerykańskie j a b ł k o czy tamtejsza latorośl nie l i c a c h rozwijającej się w s p ó ł c z e ś n i e t z w . geografii h u m a n i s ­ mają nic w s p ó l n e g o z d o m e m , o w o c e m , g r o n e m w i n n y m , które tycznej. 10 A u t o r z y należący d o t e g o k i e r u n k u skupiają s w o j ą D*agę b a d a w c z ą na s p o s o b a c h w j a k i c h c z ł o w i e k d o ś w i a d c z a PRestrzeni" i " m i e j s c a " . W y c h o d z ą o n i o d przekonania, że ?°Pagowana w naszej c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j , analiza geo- rozumieniu p r z y j m o w a ł y w siebie nadzieję i z a d u m ę naszych p r z o d k ó w . . . " - c y t u j e Heidegger f r a g m e n t listu R . M . R i l k e g o z 1 9 2 5 r o k u w j e d n y m ze s w o i c h e s e j ó w . 15 "Żyjemy w czasie marnym" 1 6 p o w i a d a filozof, p o w t a r z a j ą c i rozwijając zdanie i n n e g o p o e t y , • " i c z n a przestrzeni, oparta na m e t o d a c h i l o ś c i o w y c h , p o m i j a w czasie wszechogarniającej t e c h n i k i zasłaniającej 'totne aspekty w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a l u d z k i e g o . A u t o r z y t y c h k o n t a k t z istotą rzeczy. T e c h n i k i zmieniającej w s p o s ó b i s t o t n y pierwotny 49 �nasze d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalne. T o jeszcze j e d e n w ą t e k , k i w a n i e jest s p o s o b e m w jaki Śmiertelni są na Z i e m i . G d y tylko jeszcze j e d e n m o t y w , jeszcze j e d e n p o w ó d " p o w r o t u d o źródeł p o m y ś l i m y o t y m , że bycie c z ł o w i e k a polega na zamieszkiwaniu m o w y " , " p o w r o t u d o rzeczy", zastanawiania się filozofa n a d t y m , - że jest " p o b y t e m Ś m i e r t e l n y c h na Z i e m i " , p y t a m y dalej - takie c z y m była t e c h n i k a w p i e r w o t n y m znaczeniu g r e c k i e g o pytanie s t a w i a filozof - c o znaczy " n a Z i e m i " ? - c z y m jest dzisiaj, jak w p ł y w a na d o ś w i a d c z e n i e techne, egzystencji "... 'na Z i e m i ' znaczy ' p o d N i e b e m ' . O b a określenia oznaczają współczesnego człowieka. Jakiego skoku, jakich zmian w d o ­ też ' p o z o s t a w a n i e w o b l i c z u Istot B o s k i c h ' i 'należąc d o w s p ó l n o ­ ś w i a d c z e n i u bycia d o k o n u j e . ty l u d z i ' . Wszystkie cztery: Ziemia i N i e b o , Istoty Boskie i Śmierte­ Ó w w ą t e k " c z a s u m a r n e g o " d o t y c z y r ó w n i e ż k w e s t i i języka i w p ł y w a w s p o s ó b istotny na język w y p o w i e d z i f i l o z o f a , która kształtuje się tak o d m i e n n i e o d t e g o , d o czego zmierza(ła) i przyzwyczaiła nas w s p ó ł c z e s n a nauka. " B o przecież w s z y s c y lni m o c ą jakiejś p i e r w o t n e j j e d n o ś c i są j e d n y m . ( . . . ) Śmiertelni są l u d ź m i . N a z y w a j ą się Ś m i e r t e l n y m i , bowiem m o g ą umierać. Umierać znaczy p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. T y l k o c z ł o w i e k umiera, i t o nieustannie, tak d ł u g o , jak pozostaje żyjemy w 'czasie m a r n y m ' - pisze k o m e n t a t o r myśli filozofa na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot B o s k i c h . M ó w i ą c : Smierte- - w czasie t e c h n i k i , gdzie s ł o w o staje się ś r o d k i e m t e c h n i c z n y m , % i i , m y ś l i m y już także Ziemię, N i e b o , i Istoty Boskie, nie bierzemy narzędziem d o osiągnięcia p e w n y c h c e l ó w . Gdzie s ł o w a coraz częściej służą j e d y n i e d o o p a n o w a n i a sytuacji, a ideałem m o w y j e d n a k p o d u w a g ę prostoty ich w s z y s t k i c h . Prostotę tę n a z y w a m y c z w o r o k ą t e m (das Geviert). Śmier­ staje się m a k s y m a l n i e precyzyjny język sztuczny " " . T y m c z a s e m telni są w c z w o r o k ą c i e , m i e s z k a j ą c . Zaś p o d s t a w o w y m rysem dla Heideggera, który pyta o istotę d o ś w i a d c z e n i a egzystencjal­ zamieszkiwania jest z a c h o w y w a n i e . Śmiertelni mieszkają zacho­ n e g o zapisanego w m o w i e - " I s t o t y m o w y nie w y c z e r p u j e t o , że w u j ą c c z w o r o k ą t - t o znaczy dając w o l n e pole j e g o i s t o c i e . " (s. m o w a znaczy, nie jest też ona czymś z n a k o w y m i c y f r o w y m . 321) P o n i e w a ż m o w a jest d o m e m bycia, zatem d o b y t u d o c i e r a m y Z a m i e s z k i w a n i e jest z a c h o w y w a n i e m t e g o c z w o r o k ą t a . Śmier­ nieustannie przechodząc przez ten d o m . Idąc d o s t u d n i i przez las, telni mieszkają o tyle, o ile ratują Ziemię, Śmiertelni mieszkają, zawsze idziemy przez s ł o w o ' s t u d n i a ' i poprzez s ł o w o 'las', n a w e t 0 ile g o d z ą się na N i e b o j a k o N i e b o [ " P o z o s t a w i a j ą jeśli nie w y m a w i a m y t y c h s ł ó w i o n i c z y m m o w n y m nie m y ś ­ 1 k s i ę ż y c o w i ich b i e g , g w i a z d o m ich tor, p o r o m roku ich dob­ limy." 1 8 słońcu r o d z i e j s t w o i ich d o k u c z l i w o ś ć , nie robią z n o c y d n i a , a z dnia " C z y m jest z a m i e s z k i w a n i e ? " , " n a c z y m polega b u d o w a n i e ? " , " c o znaczy b u d o w a ć ? " - o t o pytania, jakie Heidegger s t a w i a samej m o w i e . nieustannej za czymś p o g o n i " (s. 3 2 2 ) ] . Śmiertelni mieszkają, o ile oczekują Istot B o s k i c h j a k o Boskich ("Czekają na znaki ich nadejścia i nie zapoznają z n a m i o n ich W s ł u c h u j ą c się w t o , c o ma d o p o w i e d z e n i a m o w a , Heidegger b r a k u " ) . Śmiertelni mieszkają, o ile posłuszni są w ł a s n e j istopie zwraca u w a g ę na zatarcie i zagubienie p i e r w o t n e g o sensu, jaki - t e m u m i a n o w i c i e , że m o g ą p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. (...) To s p o c z y w a w znaczeniu s ł o w a " b u d o w a ć " . Ó w p i e r w o t n y sens z a c h o w y w a n i e c z w o r o k ą t a nie b y ł o b y m o ż l i w e , g d y b y "...było przesłonięty jest przez schemat, w j a k i m m y ś l i m y o b u d o w a n i u t y l k o p o b y t e m na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot Boskich, i z a m i e s z k i w a n i u . Zazwyczaj u j m u j e m y b u d o w a n i e i zamiesz­ w e s p ó ł ze Ś m i e r t e l n y m i . A l e nie jest t y l k o t y m - jest raczej zawsze k i w a n i e j a k o d w i e o d r ę b n e c z y n n o ś c i . O b u d o w a n i u i zamiesz­ już p o b y t e m przy rzeczach. I w ł a ś n i e w rzeczach, przy których k i w a n i u myśli się oddzielnie. " B u d u j e się p o t o by zamieszkać." przebywają Śmiertelni zamieszkiwanie j a k o z a c h o w y w a n i e prze­ Ten schemat celu i środka zasłonił p i e r w o t n y sens s ł o w a b u d o ­ c h o w u j e c z w o r o k ą t . " (s. 3 2 3 ) w a ć . Heidegger sięgając d o e t y m o l o g i i w s k a z u j e , że: " S t a r o - g ó r n o - n i e m i e c k i e s ł o w o u ż y w a n e na określenie ' b u a n ' , oznacza 'mieszkać'. To zaś znaczy: Cały ten t o k rozważań Heidegger w i e ń c z y etnograficznym budowania przykładem, o p i s e m c h ł o p s k i e g o d o m u , w k t ó r y m przechowywa­ pozostawać, prze­ n y jest ó w " c z w o r o k ą t " : Ziemia - N i e b o - Istoty Boskie - Śmierte­ b y w a ć . W ł a ś c i w e znaczenie s ł o w a b u d o w a ć - a m i a n o w i c i e lni w s w o j e j p i e r w o t n e j j e d n o ś c i : mieszkać - jest dla nas s t r a c o n e " , (s. 3 1 8 ) Ukryty ślad t e g o " P o m y ś l m y przez c h w i l ę o jakiejś zagrodzie w Schwarzwal­ znaczenia daje się odnaleźć w s ł o w a c h " N a c f i b a r " (sąsiad). " D e r dzie, którą jeszcze przed d w u s t u laty b u d o w a ł o c h ł o p s k i e zamie­ Nachbar jest der ' N a c h g e b u r ' , der ' N a c h g e b a u e r ' , ten który szkiwanie. D o m urządziła t u m o c o t w i e r a n i a rzeczy dla p r o s t o ­ mieszka w p o b l i ż u . C z a s o w n i k i buri, buren, b e u r o n oznaczają t y Ziemi i Nieba, Istot B o s k i c h i Ś m i e r t e l n y c h . Postawiła ona wszystkie zamieszkiwanie, siedzibę mieszkalną." S ł o w o " b u a n " zagrodę na o s ł o n i ę t y m o d w i a t r u , p o ł u d n i o w y m zboczu góry, nie t y l k o m ó w i n a m , że b u d o w a ć t o w ł a ś c i w i e mieszkać, ze p o ś r ó d hal, w p o b l i ż u źródła. Dała m u szerokoskrzydły gontowy b u d o w a n i e jest już w sobie s a m y m z a m i e s z k i w a n i e m , ale r ó w n i e ż d a c h , s t o s o w n i e ukośny, by m ó g ł u d ź w i g n ą ć ciężar ś n i e g u , nisko w s k a z u j e , jak daleko sięga istota t e g o zamieszkiwania. 'Bauen opadający, by o c h r o n i ć izby przed burzami w d ł u g i e zimowe ( b u d o w a ć ) , b u a n , b h u , beo t o m i a n o w i c i e nasze s ł o w o ' b i n ' noce. Nie zapomniała o kącie ze ś w i ę t y m i obrazami nad wspól­ w z w r o t a c h : ich b i n (ja j e s t e m ) , d u bist (ty jesteś), w t r y b i e n y m stołem, przyznała w rozkazującym bis, s e i . " S p o s ó b w jaki " j a j e s t e m " i w jaki " t y i 'drzewu umarłych' (Totenbaum) j e s t e ś " , s p o s ó b w jaki my, ludzie, j e s t e ś m y nazywają t r u m n ę - i w ten s p o s ó b r ó ż n y m p o r o m życia wytyczyła na Z i e m i , t o izbie u ś w i ę c o n e miejsce połogowi - tak w t a m t y c h stronach " b u a n " , zamieszkiwanie. " B y ć c z ł o w i e k i e m oznacza, być na p o d j e d n y m d a c h e m tor ich w ę d r ó w k i przez czas. Zagrodę tę Ziemi jako śmiertelny, oznacza: mieszkać." D a w n e s ł o w o " b a u ­ zbudowało e n " - b u d o w a ć m ó w i , że c z ł o w i e k j e s t o ile mieszka. Heidegger k i w a n i u i u ż y w a jeszcze s w y c h narzędzi i p r z y b o r ó w jako rzeczy.- zwraca u w a g ę , że jednocześnie s ł o w o "budować" rękodzieło, które samo miało źródło w zamiesz­ oznacza T y l k o w t e d y g d y jesteśmy z d o l n i d o mieszkania, możemy otaczać opieką. W i d a ć t o w t a k i c h złożeniach języka niemiec­ b u d o w a ć . Gdy w s k a z u j e m y na zagrodę z S c h w a r z w a l d u , n» kiego jak: " d e n Acker b a u e n " - u p r a w i a ć rolę, " R e b e n b a u e n " c h o d z i n a m o c z y w i ś c i e o t o , ze p o w i n n i ś m y byli i moglibyśmy - h o d o w a ć w i n n ą latorośl. B u d o w a n i e jest w t y m znaczeniu p o w r ó c i ć d o b u d o w a n i a t a k i c h zagród. C h o d z i nam o to, by c h r o n i e n i e m wzrastania, które samo z siebie w y d a j e o w o c e . W e pokazać, jak z d o l n e było b u d o w a ć z a m i e s z k i w a n i e , właściwym było." b u d o w a n i u tzn. zamieszkiwaniu zawarte są oba które (s. 3 2 2 - 3 3 3 ) s p o s o b y b u d o w a n i a - opieka, łac. " c o l e r e " , " c u l t u r a " i w z n o s z e ­ nie b u d o w l i - " a e d i f i c a r e " . Te d w a aspekty z n a c z e n i o w e b u d o ­ w a n i a przesłaniają jednak ó w p i e r w o t n y sens, jaki d a n y jest M i r c e a E l i a d e - S y m b o l i c z n e d o ś w i a d c z e n i e domu-•„.Dom w "symbolizmie centrum" w b u d o w a n i u . B u d o w a n i e w p i e r w o t n y m s w y m sensie j a k o zamieszkiwanie, tzn. bycie na Z i e m i , " w y p r z e d z a " budowanie j a k o w z n o s z e n i e b u d o w l i . Heidegger, sięgając d o źródeł m o w y , c c W oparciu o b o g a t y materiał w i e r z e n i o w y , m i t o l o g i c z n y , * * f ' podkreśla w s p o s ó b istotny, że " t y l k o w t e d y , g d y jesteśmy z d o l n i nując d o mieszkania, m o ż e m y b u d o w a ć " , (s. 3 3 3 ) w s k a z u j e , jak c z ł o w i e k religijny w a r t o ś c i u j e czas i przestfUL Słuchając, co m o w a m ó w i o s ł o w i e b u d o w a ć , słyszymy w i ę c , że: 1. B u d o w a n i e jest w ł a ś c i w i e z a m i e s z k i w a n i e m . 2. Zamiesz­ 50 przeglądu najrozmaitszych typów 1S hierofanii , s w e g o bycia na Z i e m i . C z ł o w i e k religijny pragnie żyć w "owY* czasie" (illud tempus), o k t ó r y m o p o w i a d a mit, historia ś w i * * �W czasie m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a n y m , całkiem i n n y m o d p o w s z e d n i e g o . Poprzez obrzędy, rytuały, obrazy go: imitore) odtwarza ów czas, o w ą świętą (ima­ rzeczywistość. Pragnie żyć w c e n t r u m , w s a m y m środku " r z e c z y w i s t o ś c i par excellence i s t n i e j ą c e j " . W c e n t r u m rzeczywistości sakralnej. "Powiedzmy o d razu, ze d o ś w i a d c z e n i e 2 0 imago mundi. (s. 7 8 ) B o g a t y materiał e t n o g r a f i c z n y , f o l k l o r y s t y c z n y , w i e r z e n i o w y p o z w a l a p o t w i e r d z i ć tę tezę, iż d o m na skalę m i k r o k o s m i c z n ą o d t w a r z a w s z e c h ś w i a t . D o m jest m i k r o k o s m o s e m . niejednorodności przestrzeni - t o p r a d o ś w i a d c z e n i e , które można p o r ó w n a ć d o 'ustanawiania ś w i a t a ' . " a także chce, aby j e g o w ł a s n y d o m z n a j d o w a ł się w ś r o d k u i b y ł B u d o w a n i e , w z n o s z e n i e b u d o w l i , za­ Człowiek kultur archaicznych, człowiek społeczeństw tradycy­ j n y c h , c z ł o w i e k religijny pragnie żyć w ś w i e c i e m o c n y m , c z y s t y m , kładanie siedziby ludzkiej ( d o m u , w i o s k i , miasta) jest " s t w a r z a ­ p e ł n y m i u p o r z ą d k o w a n y m , w Kosmosie. Pragnie żyć w ś w i e c i e niem ś w i a t a " , jest przekształcaniem a m o r f i c z n e j , bezkształtnej ś w i ę t y m , w Kosmosie t a k i m j a k i m był na p o c z ą t k u , g d y w y s z e d ł przestrzeni Chaosu w Kosmos. B u d o w a n i e jest n a w i ą z a n i e m d o z rąk s t w ó r c y . Pragnąc p r z e b y w a ć w t y m świecie, o d t w a r z a k o s m o g o n i i , jest w e j ś c i e m w t r u d b o g ó w , jest n a ś l a d o w a n i e m rytualnie i s y m b o l i c z n i e ó w Kosmos t a k i m , j a k i m był " i n p r i n - trudu b o g ó w . c i p i o " , w mitycznej c h w i l i s t w o r z e n i a . C z ł o w i e k religijny, c z ł o w i e k kultur p i e r w o t n y c h , a r c h a i c z n y c h , Eliade podkreśla paralelizm: miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a - d o m , obierając s o b i e siedzibę, b u d u j ą c d o m , pragnie b y ć " j a k najbliżej siedziba ludzka. Gerardus van der L e e u w idzie jeszcze dalej, g d y b o g ó w " , (s. 9 5 ) T u bierze początek cały k o m p l e k s analizując a n a l o g i c z n y materiał p o w i a d a : " D o m i ś w i ą t y n i a są symboli i o b r a z ó w , który Eliade określa m i a n e m „ s y m b o l i z m u ś r o d k a " , zasadniczo j e d n y m . " „ s y m b o l i z m u c e n t r u m " . Obierając miejsce na siedzibę, c z ł o w i e k ruje van der L e e u w w d o ś w i a d c z e n i u d o m u c h ł o p s k i e g o , gdzie 2 1 Tę tożsamość w s p o s ó b szczególny u p a t ­ poszukuje " p u n k t u s t a ł e g o " , " ś r o d k a " , osi wszelkiej przyszłej ma miejsce ż y w e o b c o w a n i e z ż y w y m s y m b o l e m . ( D o m c h ł o p s k i orientacji. W t y m dążeniu poszukuje m o c y miejsca ś w i ę t e g o , jest p o s t a w i o n y na ziemi, w z n i e s i o n y z " ż y w e g o " d r z e w a , p ł o n i e uważnie w y p a t r u j e z n a k ó w i z w i a s t u n ó w o b j a w i a j ą c y c h tę m o c , w n i m " ż y w y o g i e ń " . ) A także w j e g o s y m b o l i c z n e j strukturze. a n a w e t , kiedy te nie p o j a w i a j ą się, w r ę c z p r o w o k u j e je. Miejsce ś w i ę t e s t a n o w i przerwanie j e d n o r o d n o ś c i przestrzeni. Ów " p u n k t s t a ł y " , " ś r o d e k " jest jednocześnie m i e j s c e m u m o ż ­ liwiającym łączność z B o g i e m , łączność ze w s z y s t k i m i sferami rzeczywistości sakralnej ( n i e b o - z i e m i a - p o d z i e m i e ) . tego przerwania j e d n o r o d n e j Symbolem przestrzeni jest o t w a r c i e , które umożliwia przejście z j e d n e g o r e g i o n u k o s m i c z n e g o d o i n n e g o , z jednej sfery d o innej. T u , " w ś w i ę t y m k r ę g u , m o ż l i w e jest nawiązanie łączności z b o g a m i ; muszą w i ę c istnieć jakieś ' d r z w i ' " D o m i ś w i ą t y n i a są w i ę c t y m s a m y m - pisze autor logii religii Fenomeno­ - ' d o m e m b ó s t w a ' . Także ołtarz i o g n i s k o są t y m s a m y m - ołtarz jest w ś w i ą t y n i s t o ł e m i o g n i s k i e m b o g ó w " , (s. 4 4 1 ) Tak jak stół jest w d o m u ołtarzem a o g n i s k o j e g o m i e j s c e m szczególnie ś w i ę t y m - można d o d a ć , by streścić tę lapidarnie w y r a ż o n ą myśl van der L e e u w a o zasadniczej j e d n o ś c i d o m u i świątyni. Obaj - z a r ó w n o Eliade, jak i v a n der L e e u w - podkreślają t o , c o prowadzące ku górze, przez które b o g o w i e m o g ą s c h o d z i ć na p o z w a l a u c h w y c i ć s p e c y f i c z n y charakter d o m u j a k o Ziemię, a ludzie - s y m b o l i c z n i e w s t ę p o w a ć w N i e b i o s a " (s. 6 5 ) ś w i ę t e g o , w y o d r ę b n i o n e g o ze ś w i e c k i e j , c h a o t y c z n e j , a m o r f i c z ­ W swych miejsca - pisze Eliade i p r z y w o ł u j e opis o b j a w i e n i a się o b e c n o ś c i Bożej, nej przestrzeni " t e g o co na z e w n ą t r z " objawienia się miejsca ś w i ę t e g o , w k t ó r y m p o j a w i a j ą się obrazy przestrzeni s y m b o l i c z n e j d o m u kładą akcent na granice sakralne analizach " B r a m y " i D o m u j e d n o c z e ś n i e : " G d y J a k u b w Haran ujrzał w e oddzielające j e d n ą przestrzeń o d d r u g i e j , na o w e s y m b o l e przejś­ śnie drabinę sięgającą nieba, p o której w c h o d z i l i i schodzili cia jakimi są p r ó g i d r z w i w każdym d o m u . G. van der L e e u w pisze: aniołowie, i usłyszał ze szczytu Pana, który p o w i a d a ł : ' J a m jest " W d o m u m o c jest podzielona na różne części. W z o r c o w y m Pan, B ó g A b r a h a m a ' , zbudził się zdjęty t r w o g ą : 'O jakże miejsce przykładem jest tu d o m rzymski, j a k k o l w i e k na c a ł y m ś w i e c i e to straszne! Nie jest t u nic inszego, j e n o d o m Boży, a brama z n a j d u j e m y p o d o b n ą sytuację. A w i ę c przede w s z y s t k i m d r z w i : niebieska'. Wziął k a m i e ń , na k t ó r y m spał, p o s t a w i ł g o 'na znak' d r z w i , które odgradzają przestrzeń d o m u o d m o c y znajdującej się i nalał nań o l i w y . N a z w a ł t o miejsce ' B e t h e l ' , t o znaczy ' D o m na zewnątrz, d r z w i , które c h r o n i ą i s t a n o w i ą przejście z t e r e n u Boży' (Księga Rodzaju 2 8 , 1 2 - 1 9 ) . S y m b o l i k a zawarta w w y r a ż e ­ ś w i e c k i e g o na teren ś w i ę t y . W Rzymie w e j ś c i e stało się J a n u s e m , niu 'brama niebieska' jest bogata i s k o m p l i k o w a n a : teofania b o g i e m , który jako pierwszy w z y w a n y jest w m o d l i t w i e . Próg uświęca miejsce przez sam fakt, że ' o t w i e r a ' je ku górze, t o znaczy jest granicą sakralną, której przysługuje szczególna m o c . N a w e t czyni zeń miejsce łączności z n i e b e m , p u n k t paradoksalny przejś­ dzisiaj w Palestynie matka nie może na p r o g u karmić dziecka ani cia od j e d n e g o porządku d o i n n e g o " , (s. 6 5 ) g o karać. Dziecko zbite na p r o g u m o g ł o b y ciężko z a c h o r o w a ć . Na Świątynie, które są " w r o t a m i b o ż y m i " i u m o ż l i w i a j ą łączność z transcendencją j e d n o c z e ś n i e , jak w s k a z u j e t o b o g a t y , p o ­ chodzący z r ó ż n y c h o b s z a r ó w k u l t u r o w y c h materiał, d o t y c z ą c y symboliki a r c h i t e k t o n i c z n e j , są o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u , m o ­ delem świata. Ś w i ą t y n i a , miejsce ś w i ę t e jest obrazem świata • Imago M u n d i . J u ż w p r z y w o ł a n y m przed c h w i l ą opisie miejsca świętego w w i z j i J a k u b a - (drabina sięgająca nieba, B ó g przema­ wiający ze szczytu) - w i d a ć e l e m e n t y całego c y k l u s y m b o l i c z ­ nego, który Eliade n a z y w a " s y m b o l i z m e m ś r o d k a " , " s y m b o l i z ­ mem c e n t r u m " . Należą d o ń takie obrazy jak " ś w i ę t a g ó r a " , " g ó r a s t a n o w i p r ó g . " L i c z n e obrzędy towarzyszą przekraczaniu p r o ­ gu d o m u : składa m u się p o k ł o n , bije c z o ł e m , d o t y k a p o b o ż n i e dłonią itp. Próg ma s w o i c h ' s t r a ż n i k ó w ' : b o g ó w i d u c h y , które bronią wejścia z a r ó w n o przed z ł o ś l i w o ś c i ą ludzką, jak przed p o t ę g a m i d e m o n i c z n y m i i niosącymi c h o r o b ę się ofiary b ó s t w o m Na p r o g u składa o p i e k u ń c z y m . T a m też niektóre kultury paleoorientalne ( B a b i l o n , Egipt, Izrael) z l o k a l i z o w a ł y s ą d . " (s. 65). kosmiczna", " o ś ś w i a t a " - A x i s M u n d i i paralelne d o n i c h obrazy Ó w akcent, jaki kładą obaj badacze na ukazanie sakralnego kolumny universalis", " k o l u m n y świata p o d t r z y m u j ą c e j p r a w i e charakteru d o m u , d o m u j a k o miejsca ś w i ę t e g o w y o d r ę b n i o n e g o Wszystko c o j e s t " , " k o l u m n y n i e b i o s " , słupa, drabiny, s c h o d ó w z otaczającej przestrzeni na zewnątrz, m ó g ł b y s u g e r o w a ć - czego l e g a j ą c y c h nieba, " d r z e w o ś w i a t a " , czy wreszcie interferujący w istocie w o b u analizach nie znajdziemy - dość j e d n o s t r o n n y * t e idee obraz " d r z e w a ż y c i a " . - p r o g u nie siada się, nie pracuje i t d . " Eliade podkreśla r ó w n i e ż t o w y o d r ę b n i e n i e przestrzeni d o m u i sakralny charakter g r a n i c y jaką Analizując dalej materiał w i e r z e n i o w y i " s t a t y c z n y " obraz. J e d n a k ż e w tradycji l u d o w e j d o m j a w i się nie symboliki "środka", •%mboliki c e n t r u m d o t y c z ą c y kraju, miasta, ś w i ą t y n i , d o c h o d z i t y l k o j a k o miejsce ś w i ę t e , m o c n e , Kosmos przeciwstawiony C h a o s o w i , ale r ó w n i e ż jako miejsce pełne m o c y n i e b e z p i e c z n y c h , ^fiiade d o z n a m i e n n y c h dla nas w n i o s k ó w . Wskazuje, jak charak- zagrażających c z ł o w i e k o w i , zwraca u w a g ę r ó w n i e ż d e m o n i c z n y Jterystyczna dla s p o ł e c z e ń s t w t r a d y c y j n y c h jest ta w i e l o ś ć " ś r o d - charakter przestrzeni w e w n ą t r z d o m u . M o ż n a m ó w i ć w i ę c r ó w ­ j^W" i p o w t a r z a n i e się o b r a z ó w ś w i a t a na coraz mniejszą skalę: nież o p o l i s e m a n t y c z n o ś c i , n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i a m b i w a l e n c j i stara się żyć jak s y m b o l u d o m u i j e g o d o ś w i a d c z e n i a w tradycji l u d o w e j . B e z p o ­ ^ j b l i ż e j środka ś w i a t a . W i e , że j e g o kraj znajduje się faktycznie średnio w ten obszar w i e l o z n a c z n o ś c i s y m b o l i c z n e j , jaka j a w i się *°8>odku z i e m i ; że j e g o m i a s t o s t a n o w i pępek ś w i a t a , a nade w i n d y w i d u a l n y m d o ś w i a d c z e n i u d o m u i ekspresji artystycznej ^ V s t k o ś w i ą t y n i a bądź pałac są p r a w d z i w y m i ś r o d k a m i ś w i a t a ; (literackiej), w p r o w a d z a j ą nas niektóre refleksje Bacheiarda. у człowiek s p o ł e c z e ń s t w prawspółczesnych 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0497608d595bc735a1945bfbc2210ca5.pdf a474f777ed83b03caaa9f319480c65a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6229 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Rawenna - mozaiki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5809 Title A name given to the resource Opus musivum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.41-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J O A NN A BENEDYKTOWICZ W spółczesny człowiek - turysta, kimkolwiek by nie był, musi stanąć w zadziwieniu i oszołomieniu w zetknięciu z fenomenem sztuki mozaikowej w Rawennie.1 Z jednej strony onieśmiela ogrom i rozmach, z dru­ giej niezwykły kunszt i pietyzm, o którym wiele można przeczytać, ale z którym osobiste zetknięcie budzi szczere zaskoczenie. Jednak odczucia estetyczne szybko zostają zdominowane przez nasuwające się gwałtownie pytania „co to wszystko znaczy?”. Kim są przedstawio­ ne postacie? Jaka jest ich historia? Co znaczyły dla współczesnych te wyobrażenia? Jakim językiem symbo­ li się posługiwali? A w końcu - jakich pytań nie umie­ my zadać tym mozaikom? Czy czasem nie umyka nam jakaś ważna sfera ich rzeczywistości przez to, że nie przychodzi nam do głowy zadać istotnych pytań. Nie ulega wątpliwości i jest wręcz pewnym tru­ izmem stwierdzenie, że dzieła sztuki stanowią źródło historyczne. Mozaiki z Rawenny są szczególnie cen­ nym tego typu źródłem ze względu na burzliwe czasy, w których powstawały, i na różne ideologie, które od­ cisnęły na nich swoje piętno. Pierwsze więc pytania, jakie możemy zadać, mogą dotyczyć historycznych okoliczności powstania tych dzieł sztuki. VI wiek jest dla Rawenny szczególnie interesujący - w tym bowiem czasie następuje tu bezpośrednie zetknięcie dwóch bardzo już od siebie odmiennych kultur - wschodniej i zachodniej. Obie części cesarstwa oddalały się od sie­ bie nieodwracalnie, różnice zaś stały się na tyle głębo­ kie, że właśnie w wieku VI niektórzy historycy widzą początek Bizancjum jako tworu średniowieczne­ go.2 W Rawennie, która od 402 r. była stolicą Cesar­ stwa, krzyżowały się różne wpływy kulturalne, poli­ tyczne i religijne, przy czym konieczna jest świado­ mość, jak bardzo w tamtym czasie były ze sobą te dzie­ dziny powiązane, by nie powiedzieć tożsame. Zmiany, które się wówczas dokonywały, były tak liczne, że współcześni nie zawsze dostrzegali ich doniosłość (chociażby przejęcie władzy przez Odoakra). Sytuacja w Italii była dosyć skomplikowana - od 493 Rawenna była siedzibą Teodoryka, króla Ostrogo­ tów, znajdującego się na służbie wschodniorzymskiej. Mimo że oficjalnie występował jako magister militum, w rzeczywistości rządził jako niezależny władca.3 Goci byli odseparowani od poddanych rzymskich. Do tych pierwszych należały sprawy wojskowe, natomiast tym drugim została przydzielona administracja cywilna. Równolegle do tego podziału istniał podział ze względu na wyznanie - Goci byli wyznawcami arianizmu, uzna­ nego przez kościół „katolicki”, czyli powszechny i pra­ wowierny, za herezję na pierwszym soborze w Nicei (325). Sam Teodoryk był wielkim wielbicielem kultury rzymskiej, starał się związać ze sobą arystokrację sena- Opus musivum Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe* torską Rzymu, a także popierał opozycję papieża i kleru rzymskiego przeciw wschodniemu monofizytyzmowi. Mimo że zyskał wśród Rzymian zwolenników i współ­ pracowników,4 większość senatorów, duchowieństwo, a także masy ludowe były jednak Gotom przeciwne. Nie mniej skomplikowana sytuacja była na Wscho­ dzie, gdzie niemal każde niezadowolenie społeczne owocowało jakąś herezją (na czoło wysuwał się właśnie konflikt o naturę (physis) Chrystusa), a kwestiom wybo­ ru władcy towarzyszyły zamieszki w Konstantynopolu i niekończące się intrygi dworskie. W 517 cesarzem zo­ stał Justyn, katolik (co miało niebagatelne znaczenie po długoletnim panowaniu monofizycko nastawionych ce­ sarzy5). Od początku jego panowania ogromną rolę od­ grywał jego bratanek - Petrus Sabbatius (początkowo jako candidatus, oficer pułku scholae), który z czasem przyjął imię Justyniana, a w 527, sam został cesarzem. Justynian, wielka osobowość, wytrawny polityk, człowiek obdarzony niespożytą energią, podjął szeroko zakrojoną akcję odbudowy cesarstwa. Jego wojsko, pod dowództwem Belizariusza, wodza pochodzenia germańskiego, zdobyło wpierw ziemie w północnej Afryce (533), a następnie przystąpiło do odzyskiwania ziem Italii. Jak zobaczymy, Justynian nie opierał się je­ dynie na sile zbrojnej, ale przez cały czas umacniał wpływy na Półwyspie Apenińskim, w sposób szczegól­ ny w jej ówczesnym centrum, jakim była Rawenna. Miał po temu możliwość z jednej strony przez oddzia­ ływanie na rzymskie duchowieństwo (a właściwie da­ leko idące współdziałanie), roszcząc sobie prawo do zwierzchnictwa nad nim. Z drugiej strony wiemy, że cesarz utrzymywał kontakty i prowadził rokowania z Amalasuntą, córką i następczynią Teodoryka, sprzy­ jającą Rzymianom, co budziło wielką niechęć moż­ nych gockich. Pretekstem do wydania wojny stało się jej zamordowanie przez własnego krewnego - Teodahada. Rozpętały się wyczerpujące i przeciągające się wojny gockie. W 536 r. Belizariusz zajął Rzym, a w 540 Rawennę, gdzie podpisano kapitulację. Nie był to jed­ nak koniec wojen - prawie cały sukces Belizariusza zo­ stał zaprzepaszczony, na pewien okres prawie cała Ita­ lia powróciła w ręce Ostrogotów (Rzym został zdoby­ *Praca napisana pod kierunkiem prof. Wojciecha Fałkowskiego w Instytucie Historii UW. 41 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ty w 546 r.). W wyniku wznowienia kampanii pod do­ wództwem Narsesa Goci zostali ostatecznie rozgro­ mieni w 552 r. Italia, choć, jak miało się okazać, na krótko, znów stała się częścią cesarstwa. Tak więc na początku VI wieku Rawenna znajdo­ wała się na „skrzyżowaniu” wpływów Bizancjum (z sil­ nymi akcentami monofizyckimi), rzymskiego kleru i papieża, a pod bezpośrednim panowaniem arian, Ostrogotów. w budynkach użyteczności publicznej, który miał w pewnym wymiarze stale uświadamiać ludziom obec­ ność i władzę cesarza.8 Możemy dostrzec tu koncep­ cję, czy może wiarę w rzeczywisty związek między przedstawieniem i przedstawionym. Wizerunek cesa­ rza zaznaczał jego dominację, przypominał poddanym 0 władcy, o jego potędze, a jednocześnie reprezento­ wał samą obecność - jakby rzeczywiście tam był. Sztuka religijna szeroko adaptowała formuły iko­ nografii cesarskiej - sceny nadawania dygnitarzowi zwoju z dyplomem nominacyjnym, czy władca na ma­ jestacie w otoczeniu dworu ulegały przekształceniu w przedstawienia np. Chrystusa nadającego prawo św. Piotrowi, Chrystusa pomiędzy apostołami, czy stojące­ go wśród świętych i donatorów. Taki zabieg niósł dwo­ jakie konsekwencje - z jednej strony pewne znane, czytelne formuły pomagały przekazać nowe treści (w tłumaczeniu Ewangelii odnoszono się do idei Pana - Dobrego i Sprawiedliwego władcy), z drugiej zaś sto­ sując tę swojego rodzaju kalkę relacji (Chrystus wierni / cesarz - poddani) ulegało nobilitacji i uświę­ ceniu znaczenie samego cesarza. Dążenie, by treści chrześcijańskie i idee głoszące świetność imperium na­ wzajem się uzupełniały i przydawały sobie głębi, treści 1prestiżu, ten szczególny związek wydaje się zrozumia­ ły, jako że chrześcijaństwo rozwijało się pod szczegól­ ną opieką cesarstwa. W ten sposób najstarsze malarstwo chrześcijań­ skie, wywodzące się z III w., na wielką skalę posługu­ jące się symboliką i emblematami (póki było zakazane i tępione, musiało być „zaszyfrowane”, zrozumiałe tyl­ ko dla wtajemniczonych), splotło się z dworską okaza­ łością sztuki cesarskiej. I tu właśnie należy się doszukiwać źródeł fenome­ nu mozaiki: z jednej strony, jako technika wyjątkowo zbytkowna, utrafiała w potrzebę wystawności i przepychu,9 a z drugiej dawała możliwości zaklęcia boskiego, metafizycznego świata w tajemniczy i niedosłowny ję­ zyk symboli. Świątynia jako całość stawała się pewnym modelem wszechświata - z zewnątrz mało atrakcyjna, szara i surowa architektura skrywała olśniewające i za­ chwycające wnętrze, w najbardziej wyczuwalny sposób oddzielając sferę sacrum od profanum. Rozplanowa­ niem wnętrza, dekoracją rządziła liturgia, która subtel­ nym językiem sztuki uchwytywała nie mniej subtelną teologię tego okresu. Mozaika, opus musivum, czyli dzieło dotyczące Muz, składała się z drobnych kostek, zw. tesserae, opus tesselatum, wytwarzanych z różnoko­ lorowych marmurów i kamieni półszlachetnych, a tak­ że ze szklanych kostek barwionych szkliwem. Coraz większe mistrzostwo i doskonałość warsztatowa (po­ czątkowo wiele dekoracji było wykonywanych przez niewykwalifikowanych robotników - miało to związek z nagłym zapotrzebowaniem na nowe świątynie) po­ zwalało na celne uchwytywanie rzeczy nieuchwytnych - np. przez układanie niektórych kostek ciemną stro­ Możemy następnie rozpatrzyć, jakie miejsce w hi­ storii sztuki zajmują te mozaiki. Tak jak większość wy­ darzeń, prądów tej epoki można przedstawiać w róż­ nym świetle, rozpatrywać pod rozmaitymi kątami, tak­ że jeżeli chodzi o sztukę VI i trzeba mieć na uwadze jej różne aspekty. Z jednej strony można ją odczytywać w kontekście rozwijającej się sztuki wczesnochrześci­ jańskiej, jako jej bezpośrednią kontynuację - ewolucję w wyniku powiązania ze sztuką publiczną,6 a z drugiej już jako sztukę odmienną w charakterze, bizantyjską, nasyconą monastycyzmem, będącą niejako preludium do malarstwa ikonowego.7 Od czasów Konstantyna, kiedy chrześcijaństwo stało się religią legalną, a następnie państwową, nastą­ pił rozwój architektury sakralnej, a malarstwo chrze­ ścijańskie, dotąd występujące tylko w katakumbach i małych budowlach sakralnych, nabrało ogromnej wagi. Dotychczasowe tematy - sceny mitologiczne, myśliwskie, sceny z życia codziennego, motyw Arka­ dii, przedstawienia personifikacji i alegorii pór roku, miesięcy, znaków zodiaku, planet, były sukcesywnie przejmowane na potrzeby rodzącej się sztuki oficjalno-chrześcijańskiej. Z pojawieniem się bazyliki wczesno­ chrześcijańskiej, wielkiej budowli sakralnej mającej pomieścić cały lud boży, wiązała się kwestia dekoracji i zagospodarowania przestrzeni. N a tym polu artyści (a właściwie „dyrektorzy arty­ styczni”, do których należała koncepcja, plan i pro­ jekt, i rzemieślnicy, do których należało samo wykona­ nie), wyszkoleni na dawnych wzorach korzystali obfi­ cie z wypracowanych koncepcji. Motywy z tematyki świeckiej pojawiały się jeszcze do końca IV i początku V wieku na ścianach i sklepieniach, będąc akceptowa­ nymi przez Kościół; następnie pojawiały się już tylko na posadzkach. Wiele z nich, reinterpretowanych w duchu chrześcijaństwa, było wplatanych (często po prostu jako element dekoracji) w główną kompozycję (winobranie, amorki z owocami czy kwiatami, zbyt­ kowne naczynia, roślinność, zwierzęta, etc.). Z czasem rozbudowywała się ich symbolika chrześcijańska. Istniała również oficjalna ikonografia cesarska - na murach pałaców cesarskich były upamiętniane zwy­ cięstwa władców (np. na rozkaz Justyniana został uwieczniony wracający ze zwycięskiej wojny Belizariusz). Duże znaczenie miał oficjalny portret cesarski, zarówno ten bity na monetach, jak i ten umieszczany 42 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ną do góry nie tylko unikano wrażenia monotonii, ale przede wszystkim uzyskiwano efekt rozproszonego światła, wypełniającego całe wnętrze mistycznym bla­ skiem - promienie odbijające się i załamujące od tes­ serae nachylonych pod różnymi kątami nadawały przedstawionym scenom, postaciom świetlistość, któ­ ra uzmysławia ich ponadczasowe, głębokie i nadnatu­ ralne znaczenie. Ponadto światło w pewien sposób za­ mknięte w półmroku kościoła posiadało wartość teo­ logiczną - jako uosobienie i znak realnej obecności Boga.10 Świątynia była modelem wszechświata, swojego ro­ dzaju deklaracją - w co wierni wierzą. Religia nie była oderwana od życia publicznego, była z nim nieroze­ rwalnie związana. Postulaty religii były jednocześnie odzwierciedleniem postawy obywatelskiej i świadomo­ ści kulturowej. Siłą rzeczy program artystyczny kościo­ łów stał się narzędziem polityki i, jako że było to naj­ bardziej nośny i sięgający wszystkich warstw społe­ czeństwa element „propagandy” państwowej, pozosta­ wał w centrum zainteresowania cesarza, szczególnie jeżeli cesarzowi, jak było w przypadku Justyniana, za­ leżało na jedności imperium. Religia miała scalać pod­ danych, świątynia zaś miała przekazywać treści umac­ niające tę jedność. Justynian był godnym następcą Konstantyna. Kwe­ stia religii była bodaj najważniejsza w jego panowaniu - jako władca był odpowiedzialny przed Bogiem za zba­ wienie swoich poddanych. Poparcie boskie dla cesarza, usankcjonowanie jego władzy obligowało go do stania na straży w kwestii prawowierności wyznania. Justy­ nian dążył do restytucji imperium w jego najświetniej­ szych granicach i to zamierzenie polityczne pozostawa­ ło w ścisłym związku z ideą państwa chrześcijańskiego. Justynian (a także jego małżonka Teodora) był żywo zainteresowany teologią i próbował za pomocą i w ob­ rębie religii zaprowadzić trwały pokój i zjednoczyć bar­ dzo odległe od siebie prowincje. Kontynuował dawną tradycję cesarzy, którzy uważali się za kompetentnych zarówno w sprawach państwa, jak i wiary. We wstępie do swojej sexta novella (535) pisał: „Dwa są naczelne dary, jakie Bóg zesłał ludziom. Są to: kapłaństwo i władza cesarska (sacerdotium et impe­ rium). Z darów tych pierwszy odnosi się do spraw Bo­ skich, drugi zaś do ludzkich. Oba wypływają z tego sa­ mego źródła, oba są ozdobą ludzkiego żywota. Nie masz nic ważniejszego dla cesarzy niż dbać o dostojność ka­ płaństwa, tak by nawzajem kapłani mogli modlić się do Boga za cesarza. Dlatego też naszą wielką troską jest wspieranie prawdziwej nauki wypływającej z Boskiego natchnienia oraz otaczanie czcią kapłanów. Państwu zapewni się pomyślność, jeżeli święte kanony, ustano­ wione przez apostołów, a przechowane i objaśnione przez świętych Ojców, osiągną powszechny posłuch”.11 Dając w ten sposób wyraz przekonaniu o szczegól­ nym zadaniu cesarza, by wcielać „święte kanony” w życie, Justynian przypisywał sobie nierzadko prawo do wygłaszania wypowiedzi doktrynalnych, które na­ stępnie starał się narzucić wiernym. N a fali poczucia odpowiedzialności za prawowierność poddanych, a dodatkowo uważając się za czołowego teologa swojej epoki, na szeroką skalę prześladował Żydów, Samary­ tan, pogan, heretyków, nie wahał się stosować repre­ sji przeciw sprzeciwiającym się mu biskupom (także wobec biskupa Rzymu). N a równi z przedsięwzięciami militarnymi prowadził szeroko zakrojony program mi­ sji - tak poza granicami Cesarstwa, jak i w jego obrę­ bie. Stąd wpływy Bizancjum - kultura, sztuka przeni­ kały stopniowo do różnych obszarów starając się wcią­ gnąć je jak najściślej w krąg swojego oddziaływania. Dlatego możemy śmiało mówić o całym programie ideologicznym, którym kierował się Justynian przy odbudowie imperium. W mojej pracy postaram się pokazać, jak w mozaikach z trzech kościołów z tego okresu - San Vitale (ufundowany w 526 r., poświę­ cony 548), Sant’Apolinare in Classe (ukończony w 549 r.) i Sant’ Apolinare Nuovo (który został prze­ budowany po 556 r.) wyraża się ten program, jakimi środkami wyrazu operuje, jaki prowadzi „dialog” z od­ biorcą, z wiernymi. San Vitale Kościół ten został ufundowany w 526 r., po powro­ cie biskupa Eklezjusza z Konstantynopola (gdzie był z papieżem Janem I) i najprawdopodobniej już po śmierci Teodoryka, za panowania jego córki Amalasunty. W latach 526-540 budowa szła bardzo wolno ze względu na toczącą się wojnę i dopiero po zdobyciu miasta przez Belizariusza powstała większość budowli i na ten okres (540 - 546) należy datować mozaiki. Cały wystrój świątyni został ufundowany przez Julia­ nusa Argentariusa. N a sklepieniu prezbiterium widnieje przedstawie­ nie Baranka Bożego. Baranek jest ukazany na tle gwiaździstego nieba i znajduje się w środku wieńca, który podtrzymują cztery anioły stojące na kulach-globach. Kule te, jak zauważył Nordstrom, mają różne wielkości, którym odpowiadają różne astronomiczne fazy.12 W ten sposób reprezentowane są pory roku, przez co kule stają się symbolem Wieczności. Całość kompozycji osadzona jest w bujnej zieloności (jakby akantowa wić), w której ukazane są różne zwierzęta kaczory, rozmaite ptaki, baran, osiołek, ryby, i wiele in­ nych na złotym albo zielonym tle, a na rogach, na nie­ bieskich kulach trzymanych przez delfiny, stoją pawie. Baranek Boży otoczony jest wieńcem - trudno po­ wiedzieć, czy laurowym (na co wskazywałyby liście), czy jest to jakby „wieniec obfitości” (owoce). Jest god­ ne uwagi, że wyobrażenie Agnus Dei zostało wprowa­ dzone do obrządku rzymskiego dopiero w końcu VII 43 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Ofiara Abla i Melchizedeka (Płd. Strona Prezbiterium), [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideenge­ schichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Vitale, Abraham i aniołowie (odwiedziny trzech posłańców), Ofiara Izaaka, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastu­ dien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 44 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Procesja Justyniana, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, Procesja Teodory, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 45 �Joanna Beneiyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH w. przez papieża Sergiusza I, Syryjczyka. Natomiast w liturgiach wschodnich pojawiał się już wcześniej, ja­ ko symbol ofiary Chrystusa. Wskazuje to na wyraźne wpływy wschodnie. Baranek jest przedstawiony jako Kosmokrator, który panuje nad całym stworzeniem. Jednocześnie symbolizuje ofiarę mszy i śmierć Chry­ stusa na Krzyżu - i to znaczenie teologiczne jest pod­ kreślone przez umieszczenie właśnie tego wizerunku w najwyższym punkcie prezbiterium. Dekoracja ewidentnie odwołuje się do wyobrażeń raju - sztuka katakumb przejęła motywy idyllicznych ogrodów pełnych zwierzyny i w ten sposób obrazowała rajski ogród. Paw w tym kontekście symbolizowałby „wieczną wiosnę”, czy przyszłą „łaskę”, zmartwych­ wstanie (obok delfinów, które oznaczają życie wiecz­ ne). Jednocześnie zestawienie pawi z kielichami i wino­ gronami (te motywy występują wyraźniej bezpośrednio pod dekoracją sklepienia, wokół okien) może wskazy­ wać na „rozkosze spożywania świętej Eucharystii i nie­ bieskiego posiłku w błogosławionej wieczności”.13 Wydaje się to przekonującą hipotezą - wskazywa­ łyby na to mozaiki z bocznych ścian, nad arkadami prowadzącymi do obejścia, które wydają się przywoły­ wać właśnie motyw Ofiary, Eucharystii. Z lewej, połu­ dniowej strony widzimy dwie sceny: Abraham i Sara goszczący trzech aniołów14 i Abraham składający ofia­ rę z Izaaka. Natomiast w obramieniu, nad tą sceną jest ukazane powołanie Mojżesza - na dole Mojżesz pasą­ cy owce Jetry, a powyżej Mojżesz i płonący krzak na górze Horeb. Następnie dwa anioły trzymające meda­ lion z monogramem Chrystusa (krzyż, na którego ra­ mionach są zawieszone dwie litery ra15) oddzielają po­ stać proroka Izajasza. Po stronie prawej, północnej jest ukazany ołtarz, na którym składają ofiary: Abel z owieczki, i Melchizedek - z dwóch bochenków chle­ ba i z wina. Powyżej (w obramieniu) widzimy Mojżesza otrzymującego Dziesięcioro Przykazań na górze Synaj, poniżej Aarona i dwanaście pokoleń Izraela, którzy są świadkami tej sceny. Po analogicznym do poprzednie­ go motywie dwóch aniołów niosących medalion z krzyżem przedstawiony jest prorok Jeremiasz. Trzej aniołowie mogą być odczytani jako manifestacja Trój­ cy Świętej;16 cielątko, które niesie im Abraham - jest analogią do ofiary mszy; stół, przy którym siedzą anio­ łowie, wyraźnie nawiązuje wyglądem do ołtarza, a trzy bochenki, które leżą przed nimi, przypominają hostie tego okresu (są znaczone znakiem krzyża); Izaak jest prototypem Chrystusa, odwiedziny Trzech Posłańców - prototypem Zwiastowania, przez co Sara staje się prototypem Maryi,17 a Abraham - Józefa. W tym kon­ tekście wymowa mozaiki jest antyariańska: jest uzna­ niem boskości Chrystusa i roli Marii jako Bożej Rodzi­ cielki. Zestawienie ofiar składanych przez Abrahama, Abla i Melchizedeka odzwierciedla bardzo starą (IV w.) rzymską liturgię mszy, w której wymienia się właśnie te postacie przy składaniu ofiary eucharystycznej. Są to trzy mistyczne antytypy kapłaństwa Chrystusa. Ich po­ stacie nawiązują do idei, w której każdy chrześcijanin uczestniczy czynnie w składaniu ofiary jako „godny (sprawiedliwy) ofiarodawca” (just offerer).18 Wszystkie trzy przedstawienia odbywają się przy ołtarzach i odwo­ łują się bezpośrednio do Eucharystii. Znakiem, że ofia­ ra jest miła Bogu, jest Jego ręka wyłaniająca się w ge­ ście błogosławieństwa spośród chmur.19 Ważnymi postaciami są prorocy ofiarnej śmierci Chrystusa - Jeremiasz i Izajasz.20 Izajasz przy tym jest szczególnie prorokiem Wcielenia, a Jeremiasz - Męki. Sceny przedstawiające Mojżesza pokazują chronolo­ gicznie historię jego powołania i przywołują następują­ ce skojarzenia: Mojżesz jako Dobry Pasterz i jako po­ średnik między Bogiem a ludźmi. Wszystkie sceny zo­ stały zamieszczone celowo, zgodnie z ówczesnym rozu­ mieniem Starego Testamentu jako opisującego „cienie/zarysy i rodzaje/typy” (shadows and types) wydarzeń zbawienia ludzkości.21 I tak Mojżesz, który wybawił Izraelitów z niewoli egipskiej, jest znakiem dzieła Zba­ wienia, którego dokonał Chrystus; nadanie Dekalogu zapowiada zesłanie Ducha Świętego. Symboliczna wymowa całości zdaje się podkreślać dwie natury Chrystusa - zarówno Jego boskość w scenie odwiedzin trzech aniołów (jako jedna z Osób Trójcy Świętej), jak i jego człowieczeństwo: w scenie ofiarowania Izaaka baranek symbolizuje Jezusa, który umrze za nas na krzyżu. Melchizedek składa chleb i wi­ no, w których wyraża się właśnie podwójna natura Je­ zusa. Niewinna śmierć Abla prefiguruje śmierć Chry­ stusa. Gorejący krzak - z jednej strony jest symbolem Boga-Człowieka, a z drugiej Marii Bożej Rodzicielki tak jak krzak „nosił” Boga w postaci płomieni, tak M a­ ryja nosiła w sobie Chrystusa. Do tego trzeba pamiętać o symbolice Mojżesza i dwóch proroków. Wymowa tych scen jest więc wymierzona zarówno przeciw monofizytyzmowi (jako że podkreślają podwójną, bosko-ludzką naturę Chrystusa), jak i przeciw arianizmowi (nie odmawiają mu pełnej boskości). Jest też dostrze­ galne duże znaczenie liturgii dla tej kompozycji.22 Nad tymi mozaikami ukazani są czterej ewangeliści - po lewej Mateusz i Marek, po prawej - Jan i Łukasz, trzymający swoje Ewangelie, z ukazanymi po bokach narzędziami do pisania. Nad każdym z nich znajduje się adekwatne „zwierzę” apokaliptyczne (odpowied­ nio: anioł, lew, orzeł, wół), co jest bezpośrednim na­ wiązaniem do dekoracji samej absydy: w niej Chrystus trzyma zwój z siedmioma pieczęciami. Lew symbolizu­ je Zmartwychwstanie, Anioł (Człowiek) odwołuje się do genealogii Jezusa z Ewangelii św. Mateusza, Wół, jako zwierzę ofiarne odnosi się do Męki, z kolei Orzeł jest symbolem Wniebowstąpienia. Wydaje się też oczywisty stosunek, jaki zachodzi między tymi posta­ ciami a mozaikami poniżej: tak jak Mojżesz na górze Synaj otrzymał Prawo - Stare Przymierze, tak Nowe 46 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH złoto-zielonym tle, bez żadnych elementów architek­ tonicznych, które w jakiś sposób sugerowałyby, gdzie jest ona umiejscowiona - przez to wydaje się, że odby­ wa się ona bezpośrednio w kościele. Stojący na czele diakon z kadzidłem wysuwa we wskazującym geście rękę poza ramę dekoracyjną. N a drugiej mozaice mo­ żemy zauważyć fontannę, wnękę, baldachim z zasłoną, zza której wyłaniają się damy dworu, drzwi wejściowe, których kotarę odchyla jeden z urzędników. Jest to, choć w skróconej formie, narteks kościoła San Vitale. Teodora miała ogromny wpływ na politykę, była rze­ czywiście consors imperii i mimo że razem z mężem bie­ rze udział w rytuale ofiarnym, to jednak dla niego jest zarezerwowana świątynia, bezdyskusyjnie wyprzedza małżonkę w liturgicznym rytuale. N a dole sukni Teo­ dory pojawia się motyw Trzech Króli, który symbolizu­ je eucharystyczną ofiarę (składanie darów), a zarazem jest przedstawieniem chrześcijan, którzy wyjdą naprze­ ciw Chrystusowi, by go przywitać w Jego powtórnym przyjściu (tak jak Trzej Mędrcy przy pierwszym). D o­ datkowo Trzej Królowie są świadkami Epifanii - obja­ wienia się prawdziwego Boga w Dzieciątku. W sposób bardzo subtelny został tu przemycona ważna prawda wiary. Ciekawe jest, że Teodora zmarła kilka tygodni po poświęceniu San Vitale. Tym samym mozaika ta stała się jakby jej epitafium. Jako że mozaiki te były ukończone, zanim rozstrzy­ gnął się wynik wojny gockiej, trzeba je odczytywać nie tylko jako znak triumfu ze zdobycia Rawenny, ale też jako wyraz pewności co do przyszłego zwycięstwa. Istotna dla zrozumienia tej wymowy jest świadomość, jak poważną funkcję spełniał portret cesarski. Identy­ fikacja wyobrażenia (przedstawienia) z rzeczywisto­ ścią, wywodząca się z prymitywnych wierzeń magicz­ nych, w Imperium Rzymskim zyskała konkretne praw­ ne znaczenie i funkcję. Portret cesarza pojawiał się na insygniach wojskowych, na monetach, w miejscach publicznych jako wyraz jego najwyższej władzy; miał wymagać od poddanych posłuszeństwa i wierności. Był to „formalny symbol monarchii”.28 Cesarze nie tyl­ ko umacniali swoją władzę, ale też dyskretnie imputo­ wali boskość swojego stanowiska - portrety stawały się świętymi obrazami (wizerunkami), vultus sacri, m.in. przez to, że były umieszczane właśnie w kościołach, były poświęcane, modlono się za władcę, a przez to jednocześnie składano mu hołd. Prawdopodobnie w drugiej połowie IV wieku na Wschodzie została odrzucona liturgia, w której każdy wierny uczestniczył czynnie w ofierze; jedynym świec­ kim, który był godzien brać udział w oblacji, był cesarz. Ta ambicja władców wschodnich w dziedzinie sacerdotium powoduje, że można inaczej interpretować mozai­ ki przedstawiające starotestamentowe postacie: Abel, Abraham, Melchizedek nie tyle symbolizują każdego chrześcijanina, co cesarza. Abraham dodatkowo pod­ kreśla znaczenie władcy jako patriarcha Izraela, Moj- było zawarte w Ewangeliach. W późniejszym Średnio­ wieczu ten związek między Starym a Nowym Testa­ mentem często był przedstawiany przez pokazanie Ewangelistów stojących bezpośrednio na ramionach proroków starotestamentowych.23 W głębi korytarza absydy po obu stronach znajdu­ ją się przedstawienia uroczystych procesji - po lewej (czyli dla Chrystusa z absydy po prawej) Justyniana i jego dworu, a po prawej - Teodory i jej świty. N a pierwszej widzimy cesarza (który oprócz diademu ma aureolę) po jego lewej biskupa Rawenny Maksymiana (nad którym widnieje napisane jego imię), z tyłu, mię­ dzy nimi stoi Julianus Argentarius. Następnie są uka­ zani dwaj diakoni - pierwszy trzyma księgę, a drugi, wskazujący ręką kierunek procesji, niesie kadzidło. Z drugiej strony cesarza pierwszy stoi dux armis (naj­ prawdopodobniej sam Belizariusz), za nim praefectus legibus, po czym grupa żołnierzy. Jeden z nich trzyma tarczę z monogramem Chrystusa (Chi-ro) i jest to naj­ prawdopodobniej uroczysta paradna tarcza cesarska. Charakterystyczne jest przedstawienie Justyniana i Maksymiana jako równych - realizacja imperium i sacerdotium. Maksymian, który pochodził z Poli w Istrii24 odgrywał bardzo ważną rolę w planach Justyniana. W jego działalności biskupiej duże znaczenie miała li­ turgia. W czasach jego episkopatu w Bizancjum roz­ grywał się spór o Trzy Artykuły (tria kephala)25 i bi­ skup obsadzony w tak istotnym z punktu widzenia ce­ sarza mieście musiał wykazywać się dużym talentem dyplomatycznym. Za Justynianem i Maksymianem stoi Julianus Argentarius, o którym dowiadujemy się dzię­ ki IX-wiecznemu kronikarzowi Agnellusowi, że był osobą świecką, pochodzącą z Bizancjum i że to on ufundował wystroje San Vitale i Sant’Apollinare in Classe.26 To, że stoi tuż przy cesarzu, musi świadczyć o jego bardzo wysokim znaczeniu. Możemy przypusz­ czać, że był architektem, w ówczesnym rozumieniu te­ go słowa, przybyłym z Bizancjum, by nadzorować sze­ roko zakrojony program architektoniczny Justyniana. Był artystyczno-ideologicznym koordynatorem, wyso­ kim urzędnikiem cesarskim, w którego gestii było dys­ ponowanie pieniędzmi cesarskiego skarbu. Był istot­ nym „narzędziem” propagandy bizantyjskiej. Simson posuwa się nawet tak daleko, by twierdzić, że wojna gocka nie zaczęła się wraz ze śmiercią Amalasunty, lecz właśnie w projektach architektonicznych Julianu­ sa Argentariusa.27 Po drugiej stronie jest ukazana cesarzowa Teodo­ ra, jej damy dworu i dwaj dygnitarze dworscy. Para ce­ sarska bierze udział w rytuale ofiarnym: Justynian nie­ sie patenę z chlebem eucharystycznym, Teodora kielich z winem (scyphus aureus). Dla Chrystusa, do którego zmierzają dwie procesje, Justynian znajduje się po prawej stronie (pars virorum), a Teodora po stronie lewej, po której żeńska część zgromadzenia uczestni­ czyła w mszy. Procesja cesarza przedstawiona jest na 47 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Chrystus Kosmokrator, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, św. Łukasz, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Vitale, św. Marek, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 48 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH żesz - jako prawodawca (co niejako miałoby uprawniać cesarzy do regulowania kwestii religijnych), ten, który uwalnia ludzi od tyranii, Dobry Pasterz.29 Cesarz, jako władca Republicae Christianae musiał być imitator Chri­ sti - bezpośrednim naśladowcą, podczas gdy wierni mieli być do Niego podobni. Tak jak Mojżesz zbudował i czcił Świętą Arkę, tak Justynian zbudował i wykoń­ czył S. Vitale. Melchizedek jako król-kapłan zyskał w oficjalnej ikonografii szczególne znaczenie: przedsta­ wiany w szatach cesarskich był uosobieniem władcy idealnie łączącego w jednej osobie te dwie funkcje. W San Vitale nosi on szaty kapłana, za to jego buty, płaszcz i nakrycie głowy są z purpury, zarezerwowanej przez ceremoniał dworski jedynie dla cesarza. W absydzie przedstawiony jest Chrystus Kosmokra­ tor tronujący na Kuli, globie wszechświata,30 spod któ­ rego wypływają cztery rzeki Raju. W lewej ręce trzyma Księgę Żywota, opatrzoną siedmioma pieczęciami, prawą podaje wieniec (zwycięstwa, zasługi, świętości) świętemu Witalisowi, który jest przedstawiany przez anioła. Drugi anioł pokazuje biskupa Eklezjusza, fun­ datora, trzymającego w rękach model świątyni. Anio­ ły są w strojach straży cesarskiej. Wieniec jest symbo­ lem korony chwały dla świętych. Tak jak możemy oczekiwać, że zaraz po uhonorowaniu św. Witalisa wieniec otrzyma biskup Eklezjusz, tak można odczy­ tać, że Justynian zostanie wynagrodzony za zasługi ja­ ko następny. Obraz odwołuje się do apokaliptycznych moty­ wów, podkreślając eschatologiczny wymiar powtórne­ go przyjścia. Cała ofiara składana przez Justyniana jest ukazana jako przyjęta w Dniu Sądu Ostatecznego (i jest zarazem wyrazem boskiego poparcia dla jego rządów). Ciekawe jest, że Chrystus jest tu ukazany ja­ ko młodzieniec, bez brody - raczej w duchu wczesnej sztuki chrześcijańskiej z katakumb, czy w tradycji hel­ lenistycznej, niż jako groźny brodaty Pantokrator z póź­ niejszej sztuki wschodniej. W scenie tej możemy od­ czytać elementy charakterystyczne dla bizantyńskiego rytuału: zakryte szatami dłonie. Ponad absydą znajduje się przedstawienie dwóch miast niebiańskich - Jerozolimy i Betlejem. Między ni­ mi dwa anioły podtrzymują medalion z monogramem Chrystusa, tym razem A, od którego odchodzi osiem promieni.31 Przed każdym z miast rośnie cyprys (sym­ bol chwały królestwa Bożego, tego co wyniosłe, wznio­ słe i nieprzemijające, wierność Boga wobec narodu wybranego), a pod nimi - palmy (symbol życia wiecz­ nego).32 N a łuku tęczowym znajduje się piętnaście medalio­ nów przedstawiających popiersia Chrystusa,33 dwuna­ stu apostołów, świętych Gerwazego i Protazego. Każdy medalion jest podtrzymywany przez delfiny. Święci Witalis, Gerwazy i Protazy byli uznawani przez biskup­ stwo w Mediolanie za tamtejszych patronów, genii locii. Jest to element rywalizacji między diecezjami, w której główną rolę odgrywał autorytet świętych: bi­ skupstwom nadawały prestiż spoczywające w kościele (też zdobyte) relikwie, fakt odegrania ważnej roli w ży­ ciu świętych, to, czy pierwszy biskup był apostołem, uczniem apostoła, czy uczniem ucznia, itd. Zaledwie kilka lat przed budową San Vitale ukazała się Passio SS. Martyrum Gervasii et Protasii, która przypisywała tych trzech świętych właśnie Rawennie. Wydaje się, że słusznie, jako że zmarli oni w Rawennie i kościół San Vitale stał się ich grobowcem.34 Ogólne przesłanie, które wyłania się ze wszystkich mozaik, wyraża ideę odkupienia ludzkości, zbawienia przez Chrystusa i pokazuje sakramentalną rekonstruk­ cję tego wydarzenia w eucharystycznej ofierze. Szcze­ gólna rola w tym dziele odkupienia przypada cesarzo­ wi, a konkretnie Justynianowi I. Mogłoby się wydawać wobec tego logiczne zakwalifikowanie programu iko­ nograficznego tej świątyni jako służącego cesarskiej propagandzie. Przywołanie konkretnych postaci starotestamentowych, użycie odpowiednich symboli, wyra­ finowana gra tymi symbolami, mająca wyrażać prawdy teologiczne - żaden element nie jest bez znaczenia. Jednak pojawia się wątpliwość - na ile możemy mówić 0 propagandzie, jeśli kluczowe przedstawienia: proce­ sji ofiarnej cesarza i uzupełniających jej sens scen ze Starego Testamentu właściwie nie widać z miejsca, gdzie stoją wierni? Sacrum wnętrza świątyni koncen­ truje się w prezbiterium. Jest do niego dopuszczony głównie cesarz, ze swą małżonką i dworem. Widzimy tu wyraźnie tendencję Kościoła wschodniego do od­ grodzenia prezbiterium, żeby mogli wchodzić tam tyl­ ko godni. To, czy wierni mają ich widzieć, nie tylko jest nieistotne, ale będzie wręcz niepożądane - najbar­ dziej święte momenty mszy będą przed nimi zakryte. Natomiast wiedzą, że cesarz Justynian TAM jest 1 uczestniczy w każdej mszy - m.in. za każdym razem jest wyczytywane jego imię. Jest gwarancją powszech­ ności Kościoła i powszechności cesarstwa. On jest za­ stępcą Chrystusa i rzeczywiście prowadzi lud Boży do zbawienia. Wierni widzą przede wszystkim apokalip­ tyczną wizję Chrystusa Kosmokratora. Sant’ Apolinare in Classe Początek budowy miał miejsce za biskupa Ursicinusa (532-536); za episkopatu biskupa Wiktora (537 (8)-544 (5)) wydaje się, że prace posuwały się bardzo wolno,35 większość powstała za Maksymiana, kościół ukończono w trzecim roku jego episkopatu, w 549 i na pewno w ciągu tych trzech lat powstały mozaiki.36 Ko­ ściół jest dedykowany św. Apolinaremu, który według tradycji był uczniem św. Piotra i pierwszym biskupem Rawenny; zmarł śmiercią męczeńską. Po tym, jak świątynia została splądrowana przez Saracenów w IX wieku, relikwie świętego zostały przeniesione ze wzglę- 49 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare in Classe, Absyda, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare in Classe, Ofiara Abla, Melchizedeka i Abrahama, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 50 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH dów bezpieczeństwa do kościoła św. Marcina, którego wezwanie zmieniono na Sant’Apolinare Nuovo. W absydzie centralne miejsce zajmuje ogromny krzyż (crux gemmata —ozdobiony drogimi kamieniami) w nimbie,37 który otacza gwiaździste niebo z dziewięć­ dziesięcioma dziewięcioma gwiazdami. N a skrzyżowa­ niu ramion znajduje się medalion z popiersiem Chry­ stusa. Przy przeciwległych ramionach Krzyża znajdują się litery A i ra, nad i pod napisy: SA LUS MUNDI i IX0YC. Po dwóch stronach nimbu są ukazani do po­ łowy ukryci w chmurach Mojżesz i Eliasz, całość z góry błogosławi ręka Boga. Bezpośrednio pod Krzyżem stoi św. Apolinary. Jest ukazany w geście modlitwy - orans - na rajskiej łące, na której rosną niewielkie drzewa (pinie, palmy i cyprysy - wszystkie symbolicznie zwią­ zane z nieśmiertelnością i życiem wiecznym). Z dwóch stron zbliża się do niego po sześć owiec, między który­ mi rosną lilie.38 Owce te mogą symbolizować aposto­ łów (na co wskazywałaby liczba) albo po prostu wier­ nych, lud Boży. Trzy owce stoją wyżej, bliżej Krzyża (jedna po lewej, dwie po prawej). Scena ta symbolicz­ nie przedstawia Przemienienie Pańskie na górze Tabor.39 Trzy owce to trzej uczniowie - Piotr, Jakub i Jan, apostołowie, którzy towarzyszyli Jezusowi przy Przemie­ nieniu, ale także w Ogrójcu. We wczesnym Chrześcijaństwie krzyż był przede wszystkim symbolem triumfu, bronią, drzwiami Raju. Scena ta łączy temat Przemienienia i Wywyższenia (Podniesienia) Krzyża. Ukrzyżowanie znaczyło obietnicę zwycięstwa. Przemienienie jest rzeczywistością Krzyża. Chrystus, a zarazem Krzyż, jest, co podkreśla napis, SA­ LUS MUNDI.40 Przedstawienie Przemienienia (transfiguratio) ma ścisły związek z obrządkiem eucharystycz­ nym: odwołuje się do przeistoczenia chleba i wina w cia­ ło i krew Chrystusa, które odbywa się na każdej mszy świętej. Scena ta, umieszczona w tak uroczystym miej­ scu - ponad (i jednocześnie za) ołtarzem, na którym do­ konuje się obrzęd Eucharystii, jak żadna inna podkreśla doniosłość tego wydarzenia. Takie tło, operując uniwer­ salnym językiem symboli, czyniło mszę i jej najważniejszy moment czytelnymi dla wszystkich uczestników (należy pamiętać, że Rawenna była w tamtych czasach dwuję­ zyczna i miała dwujęzyczną liturgię).41 Św. Apolinary jako męczennik jest alter Christus, naśladujący Chrystusa w męczeństwie; jego gest orans - odzwierciedla gest ukrzyżowanego Chrystusa (rozłożone w charakterystyczny sposób ręce: repraesentatio passionis). To, że stoi idealnie pod Krzyżem podkreśla jego doskonałość duchową - to, że jest imi­ tator Christi. Męczennik najdoskonalej naśladuje Chrystusa, najwierniej wypełnia Jego polecenie, by wziąć swój krzyż i iść za Nim (Mt 16: 24).42 Cud Prze­ mienienia jest obietnicą i obrazem jego (ale także wszystkich Chrześcijan) uczestnictwa w chwale Zmar­ twychwstania Chrystusa. Nabiera to szczególnego znaczenia, gdy uświadomimy sobie, że kościół został zbudowany jako martyrion, miejsce pochówku Święte­ go. Jego relikwie spoczywały pod ołtarzem. Maximus z Turynu, w IV wieku pisał: „Czy możemy wyobrazić sobie coś bardziej pobożnego i zaszczytnego niż spoczy­ wanie pod ołtarzem, na którym sprawowana jest ofia­ ra, na którym składane są dary ofiarne, i przy którym sam Pan jest kapłanem? Męczennicy słusznie umiesz­ czani są pod ołtarzem, gdyż na nim jest złożone ciało Pana. Grzebanie męczenników w miejscu, gdzie cele­ brujemy codziennie śmierć Chrystusa, jest przeto wy­ pełnieniem i wyrazem tego rodzaju zjednoczenia. Nie jest niesłuszne, że grób Tego, który umarł, został przy­ gotowany dla pewnego rodzaju uczestnictwa: żeby przyjąć także członków śmierci Pana; ci, których Jed­ na Męka złączyła z Chrystusem, mogą dostąpić złącze­ nia się z nim w świętości tego miejsca”.43 Tak wielka apoteoza św. Apolinarego ma również znaczenie polityczne - dotyczące prestiżu, rangi i ju­ rysdykcji biskupstwa raweńskiego. Największe i naj­ bardziej znaczące biskupstwa szczyciły się i temu przy­ pisywały swoje znaczenie, że zostały założone przez apostołów i miały ich za swoich pierwszych biskupów. Biskupi Rzymu byli następcami św. Piotra, Aleksan­ drii - św. Marka, Jerozolimy - św. Jakuba Młodszego. Konstantynopol za swojego pierwszego biskupa uważał św. Andrzeja, co miało daleko idące polityczne konse­ kwencje: św. Andrzej był nie tylko apostołem Azji Mniejszej i Bałkanów, lecz także bratem św. Piotra i, co najważniejsze, był jednym z dwóch pierwszych uczniów, którzy posłuchali głosu Chrystusa, i to on przyprowadził Piotra do Niego.44 W trwającym kon­ flikcie między Rzymem i Konstantynopolem o prymat w świecie chrześcijańskim był to poważny argument. Maksymian, wracając ze swojego wyjazdu do Konstan­ tynopola (548 r.), przywiózł do Rawenny relikwie św. Stefana - pierwszego męczennika, św. Andrzeja (po­ czątkowo miał nawet ambicje przywieźć całe ciało świętego), św. Piotra i Pawła.45 Zbudował świątynie dedykowane dwóm pierwszym świętym, dedykował martyrion świętym Witalisowi, Gerwazemu i Protaze­ mu (przypisując tym samym Rawennie część chwały dotąd należącej do biskupstwa Mediolanu) i św. A po­ linaremu - uczniowi św. Piotra. Szeroko zakrojony program ideowy takiej polityki cesarskiego miasta miał zdystansować dwa pozostałe biskupstwa - Me­ diolanu i Rzymu, który leżał w ruinach. Św. Apolinary jako biskup występuje tu także w roli Dobrego Pasterza, który ma się opiekować lu­ dem Bożym. Pod tą sceną, między oknami ukazani są czterej na­ stępcy św. Apolinarego: biskup Eklezjusz, św. Sewerus, św. Ursus i biskup Ursicinus, fundator.46 Wszyscy czterej noszą pallium, znak godności metropolity, mi­ mo że są poprzednikami Maksymiana. Dzieje się to przez to, że sam Apolinary go nosi, więc nie można by­ ło go ominąć u jego następców. Wybór tych czterech 51 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH wosławną” (ortodoksyjną), i nawet na Kościół rzymski patrzono podejrzliwie, jako na mający związki z ariana­ mi i opierający się cesarzowi w sporze o Trzy Artykuły. Mozaiki ze ścian bocznych nawy głównej podzielo­ ne są jakby na trzy piętra. Najwyżej, nad oknami na­ wy, znajduje się dwadzieścia sześć scen z życia Chry­ stusa (po trzynaście z każdej strony). Zaczynając od wejścia, z prawej strony (nad procesją męczenników) następują po sobie przedstawienia: biskupów nie jest przypadkowy: św. Sewerus cieszył się szczególnym kultem w Rawennie, św. Ursus zbudował katedrę i był uważany za największego budowniczego, biskup Eklezjusz zapoczątkował architektoniczny pro­ gram Justyniana, a biskup Ursicinus ufundował Sant’Apolinare in Classe. Ich obecność w absydzie, przy celebracji mszy świętej, jako następców tak god­ nego świętego, podkreśla ogromne znaczenie roli bi­ skupa.47 Po bokach widnieją dwie sceny: z prawej ukazane są ofiary składane przy jednym ołtarzu: Abel ofiarowu­ je jagnię, Melchizedek chleb i wino, a Abraham Iza­ aka. Po stronie lewej ukazane jest dziewięć osobisto­ ści: cesarz Konstantyn IV Pogonatos, jego synowie w aureolach - Tyberiusz i Herakliusz, najprawdopo­ dobniej biskup Maurus i jego następca, Reparatus, dworzanie cesarscy i kler raweński.48 N ad łukiem tęczowym jest ukazany w medalionie Chrystus z Księgą w lewej ręce, prawą błogosławi. Po obu Jego stronach są zwrócone w Jego kierunku sym­ boliczne wyobrażenia ewangelistów, każdy z nich trzy­ ma odpowiednią Ewangelię. Poniżej znów pojawia się przedstawienie dwóch miast niebieskich: Jerozolimy (Ecclesiae ex circumcisione —Kościół obrzezanych) i Be­ tlejem (Ecclesiae ex gentibus —Kościół pogan). Z każde­ go wychodzi po sześć owiec.49 Jeszcze niżej pojawiają się dwie palmy (życie wieczne, zwycięstwo Chrystusa). Po dwóch stronach przy wejściu do chóru stoją archa­ niołowie Gabriel i Michał ubrani jak caesares, wysocy urzędnicy dworu Justyniana, trzymający vexillia (rzym­ skie chorągwie wojskowe) z potrójnym Hagios (odpo­ wiednikiem łacińskiej modlitwy Sanctus). W kontek­ ście tego, że program artystyczny zdaje się podkreślać znaczenie biskupa, archaniołowie mogą symbolizować diakonów. Pod nimi: św. Mateusz i Łukasz (którzy symbolizują Wcielenie i Mękę50), ukazani do połowy. Ukazanie się uczniom i niewierność Tomasza (J 20: 26- 29) Droga do Emaus (Łk 24: 13-29) Kobiety u Grobu (Mt 28: 1- 8),(M k 16: 1-8), (J 20: 1-7), (Łk 24: 1-11) Droga Krzyżowa, Szymon Cyrenejczyk (Mt 27: 32),(Mk 15: 20-21),(Łk 23: 26-33) Chrystus przed Piłatem (Mt 27: 11-24) Skrucha Judasza (Mt 27: 3-5) Zaparcie się Piotra (J 18: 15- 17) Zapowiedź zaparcia się Piotra (Mt 26: 31-35), (Mk 14: 27-31), (Łk 22: 31-34) Chrystus przed Kajfaszem (Mt 26: 57- 66), (Mk 14: 53­ 56); (Łk 22: 31-34) Chrystus pojmany (Łk 22: 66) Pocałunek Judasza (Mt 26: 47-57), (Mk 14: 43-50), (Łk 22: 47-53), (J 18: 1-12) Modlitwa w Ogrodzie Oliwnym (Mt 26: 44-45), (Mk 14: 32- 42), (Łk 22: 44-46) Ostatnia Wieczerza (Mt 26: 20- 25), (Mk 14: 17- 26), (Łk 22: 14- 23), (J 13: 21-26) Z drugiej strony: Uzdrowienie chromego w Betesda (J 5: 1-9) Uzdrowienie opętanego z kraju Gerazeńczyków (Mk 5: 1-21), (Łk 8: 26- 39) Uzdrowienie paralityka z Kafarnaum (Mt 9: 1-8), (Mk 2: 1-12), (Łk 5: 17-26) Rozdzielenie baranów od kozłów (Mt 25: 31- 46) Wdowi grosz (Mk 12; 41-44), (Łk 21: 1-4) Faryzeusz i celnik w świątyni (Łk 18: 9-14) Wskrzeszenie Łazarza (J 11: 1-46) Sant’Apolinare Nuovo Budowa kościoła zaczęła się za Teodoryka jako ka­ plica pałacowa, a zarazem katedra ariańska. Został ukończony za Amalasunty. Początkowo dedykowany był Chrystusowi Zbawicielowi. Potem został rededykowany w 556 roku św. Marcinowi przez biskupa Agnellusa (miał wtedy siedemdziesiąt lat). Agnellus wcze­ śniej był wojskowym, został księdzem po śmierci żony; był Raweńczykiem, starszym o dziesięć lat od Maksymiana; został wyświęcony na diakona przez Eklezjusza. W IX- X w. znów zmieniono patrona, tym razem na św. Apolinarego. Za biskupa Jana V (724­ -750 r.) trzęsienie ziemi zniszczyło absydę, lub co naj­ mniej jej lewą część, zachowała się tylko dedykacja Teodoryka - fundatora. Po śmierci Maksymiana, wszystkie dobra kościoła ariańskiego zostały skonfisko­ wane, Rawenna została przez cesarza ogłoszona „pra­ Jezus i Samarytanka (J 4: 5-23) Uzdrowienie kobiety z krwotokiem (Mk 5: 25- 34), (Łk 8: 43-48) Uzdrowienie dwóch ślepców (Mt 9: 27- 31) Powołanie Piotra i Andrzeja (Mt 9: 27-31) Rozmnożenie chleba i ryb (Mt 14: 13-24), (Mk 6: 41­ 44), (Łk 9: 10-17); (J 6: 1-15) Cud w Kanie Galilejskiej (J 2: 1-12) Przerywnikami są motywy muszli (symbolizujących życie wieczne i zmartwychwstanie) z krzyżem, korony i „całujących się” gołąbków (które mogłyby oznaczać apostołów). Następne, środkowe piętro, pomiędzy oknami na­ wy stanowią przedstawienia trzydziestu dwóch (począt­ kowo trzydziestu czterech) mężczyzn w białych szatach 52 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Port w Classe z zaznaczonymi figurami Gotów, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 trzymających książki lub zwoje. Nie mają podpisów mogą to być patriarchowie (czterech), prorocy (czte­ rech większych i dwunastu mniejszych), apostołowie (dwunastu) i ewangeliści (dwóch spoza apostołów). Najniżej znajdują się dwie procesje zmierzające w stronę ołtarza: z jednej strony (północnej) procesja dwudziestu dwóch świętych dziewic, prowadzonych przez Trzech Króli, zmierza do Maryi z Dzieciątkiem, którą otaczają cztery anioły, z drugiej strony pochód dwudziestu pięciu świętych męczenników pod prze­ wodnictwem św. Marcina zbliża się do Chrystusa na majestacie, również w asyście aniołów trzymających złote włócznie. Podkreślona jest tu rola Maryi jako Matki Bożej, theotokos. Natomiast Chrystus, Pantokrator, zasiada na tronie, który można zidentyfikować jako cesarski. Świętych męczenników i męczennice rozdzielają pal­ my, które symbolizują zwycięstwo Chrystusa, zmar­ twychwstanie, a jednocześnie wprowadzają w procesje harmonię i porządek. Służą także jako baldachimy mające ich jeszcze bardziej uhonorować. Oryginalny program ikonograficzny miał jednak charakter cesarski, czyli bizantyński, z tym, że rolę władcy prowadzącego swoich poddanych do zbawienia pełnił król Ostrogotów. Teodoryk, mimo że oficjalnie uznawał zwierzchność basileusów Konstantynopola, aspirował do roli następcy cesarza Zachodu. Z jednej strony był wielkim miłośnikiem cywilizacji rzymskiej, 0 czym pisałam wyżej, a z drugiej ogromny wpływ wy­ warła na nim kultura grecka, bizantyjska (w okresie, kiedy przebywał w Konstantynopolu jako zakładnik). „Z Rawenny pragnął uczynić stolicę na wzór Rzymu 1 Bizancjum”.51 Początkowo procesje przedstawiały dwa orszaki dworskie: króla wychodzącego ze swego pałacu i jego małżonki, opuszczającej port w Classe. Przedstawienie władców jako pośredników między Bogiem a ludźmi jest typowo bizantyjskie. Obie proce­ sje mają charakter ofiarny (charakter ten został zresz­ tą zachowany). Wykorzystując ten motyw, tak szero­ ko rozbudowany później w S. Vitale, Teodoryk zdaje się uzurpować sobie miejsce, które zastrzeżone było tylko dla cesarza Bizancjum. Biskup Agnellus dostosowując mozaikę do nowych potrzeb zdecydował się zachować początek i koniec tych scen, mimo że za Palatium, w obrębie murów miejskich możemy doszukać się jedynie ariańskich bu­ dynków. Widać kunszt wykonania i przedstawienie miasta wydały się godne tego, by ich nie skuwać. Zu­ pełnie inaczej niż stojących przed pałacem Teodoryka i przed portem w Classe możnych gockich, których za­ rysy da się wciąż odtworzyć i których dłoni możemy się wciąż doszukać na białych kolumnach pałacowych. Charakterystyczne jest, że procesję świętych dziewic prowadzi Trzech Króli, z szacunkiem zgiętych w półukłonie, w momencie gdy niosą Dziecięciu swoje da­ ry, na czele zaś procesji męczenników stoi św. Marcin, biskup Tours, jeden z największych wrogów herezji ariańskiej. Wszyscy oprócz niego, ubranego w czerwo­ ną tunikę i św. Wawrzyńca, ubranego w złotą są odzia­ ni w białe szaty.52 Wszyscy święci i święte są wymienie­ ni w kanonach mszy Rzymu lub Mediolanu, albo w ka­ nonie św. Ambrożego. Ze „wschodnich” świętych uka­ zani są jedynie św. Demetriusz, św. Polikarp ze Smyr­ ny, św. Eufemia i św. Pelagia.53 Przedstawienia posta­ ci nie są właściwie niczym zindywidualizowane (tylko przy św. Agnieszce jest baranek). Procesję świętych dziewic prowadzą Trzej Królo­ wie. Ich dary mają znaczenie symboliczne: złoto ozna­ cza hołd składany Jezusowi jako Królowi, mirra - pro­ roczy znak Jego Męki, albo rzeczywiste złączenie 53 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 ,11 J J 1 JT 1 !’ * Is; [i; *?' i " iÄ J fl: sl ■ Vf •. Jr ■ ■ - San Apolinare Nuovo, Procesja męczenników, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 54 • v * -* M-&. 'u;:uz< �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja męczenni­ ków (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 55 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Chrystus na tronie (fragment Procesji męczenników), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Maryja na tronie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 56 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Trzej Królowie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Chrystus oddziela owce od kozłów, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 57 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH Eucharystia nie była „pamiątką” - czymś czynionym dla przypomnienia, ale prawdziwym, mistycznym od­ tworzeniem Przemienienia, była imitatio śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, w bardzo bliski sposób przypominała wiernym o cudzie odkupienia i o obiet­ nicy życia wiecznego. Ten święty dramat liturgii znaj­ dował odbicie i uzupełnienie w mozaikach, których program artystyczny był ściśle zaplanowany, podpo­ rządkowany obrządkowi i wspomagający liturgię. W pewnym sensie tylko wtedy niekompletność ich stylu i języka staje się czytelna, gdy uświadomimy so­ bie, że są one tłem i scenografią dla nabożeństw. Tre­ ści, które były przez nie przenoszone, były nasycone teologią, skomplikowaną i niejednoznaczną symboli­ ką, a ta, szczególnie w okresie wielkich niepokojów, była nierozerwalnie związana z polityką. Wystrój ko­ ścioła mógł propagować kulturę, sztukę, a także war­ tości, i to właśnie starał się uzyskać Justynian, inwe­ stując tak ogromne sumy w ten szczególny projekt architektoniczno-artystyczny kościołów w Rawennie. Ogromne wrażenie, jakie wywierają na współczesnym widzu te dzieła sztuki, każe nam przypuszczać, że nie na darmo. w Chrystusie - Synu Boga prawdziwej natury człowie­ ka z boską, kadzidło - to, że oddajemy Synowi taką cześć jak Ojcu.54 Trzej Mędrcy symbolizują każdego chrześcijanina, który ofiarowuje Mu swoją wiarę w Niego jako Króla, Boga-Człowieka, Syna równego Ojcu. Każdy (każda) ze świętych niesie wieniec lauro­ wy, aurum coronarium, aurum oblaticum, koronę świę­ tości, którą otrzymali dzięki Chrystusowi, przez Niego i dla Niego - teraz w procesji ofiarnej zbliżają się, by złożyć Mu je w ofierze. Jest to procesja, jak pisze Rafaella Farioli, bez początku i końca, która wychodzi z ob­ szaru i czasu ludzkiego na zewnątrz.55 W innych mozaikach z czasów Teodoryka także możemy odnaleźć krzyżujące się wpływy greckie i rzym­ skie: w mozaikach przedstawiających cuda i Mękę Chrystusa jest widoczny wpływ rzymskiej i mediolań­ skiej liturgii, lecz styl jest zdecydowanie bizantyński („sztywność fałd i konturów, ukrycie ciał pod szatami, jednolite złote tło, regularne rysy twarzy Zbawiciela 0 wielkich, otwartych oczach, umieszczonego frontal­ nie na większości przedstawień”).56 Z kolei w osobie Chrystusa jest podkreślone jego człowieczeństwo, zu­ pełnie inaczej niż np. w San Vitale, gdzie jest ukazany jako Druga Osoba Trójcy Świętej. To, że ich pocho­ dzenie jest ariańskie, potwierdza fakt, że nie opisuje ich kronikarz Agnellus, który podaje tylko dokonania bi­ skupa. Chrystus w scenach cudów jest młodzieńczy 1 bez brody (wyidealizowany typ Boskiego Zbawiciela), w scenach związanych z Męką - brodaty. Jest to reminescencja teologii syryjskich jakobitów (monofizytów) i nestorianizmu, według którego w Chrystusie były dwie osoby: to człowiek, a nie Bóg cierpiał i umarł za nas na Krzyżu.57 Sceny z życia Chrystusa nie tyle przed­ stawiają wydarzenia z odległej przeszłości, co odzwier­ ciedlają elementy liturgii. Sceny umieszczone przy wej­ ściu - dwie Marie u Grobu, Droga do Emaus, Niewier­ ność Tomasza odnoszą się do cyklu wielkanocnego i przez to mają ścisły związek z obrzędem chrztu. Sceny przy końcu - rozmnożenie chleba i ryb, cud w Kanie Galilejskiej, modlitwa w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza są odbiciem liturgii eucharystii.58 N a przykładzie San Apolinare Nuovo ze względu na jego przejście z rąk Ostrogotów w ręce Bizantyjczyków szczególnie wyraźnie można śledzić i doszukiwać się sensów teologicznych i doktrynalnych, które ich różni­ ły. Można badać związek między konkretnymi modela­ mi ikonograficznymi (np. Chrystus z brodą lub bez) a ich związkiem z danymi prawdami wiary. Wyraźnie widać, co z poprzedniego programu mogło zostać, a co uległo diametralnej zmianie. W wyjątkowy sposób mie­ szają się tu właściwie wszystkie ówczesne tendencje. Bibliografia Lorizzo Angelo, I mosaici di Ravenna, Ravenna 1976 Biblia Tysiąclecia, wyd. 2., Warszawa 1971 Robert Browning, Justynian i Teodora, Warszawa 1977 Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. Oktawiusz Jurewicz, War­ szawa 2002 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976 Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969 Cyril Mango, Historia Bizancjum, Gdańsk 1997 Patrizia Martinelli, Aspetti della cultura paleobyzantina nei mosaici di S. Apollinare Nuovo di Ravenna: Il ciclo cristologico, [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Carl- Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchen über Mozaiken von Ravenna, Stockholm 1953 José Pijoan, Złoty wiek sztuki bizantyjskiej, [w:] Sztuka Świata, t. III, Warszawa 1999 Otto G. Von Simson, The sacred fortress, Byzantine art and statecraft in Ravenna, Chicago 1948 Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Kazimierz Zakrzewski, Historia Bizancjum, Kraków 1999 Nicolas Zernov, Wschodnie Chrześcijaństwo, Warszawa 1967 Przypisy 1 Mozaiki należy odczytywać jako scenę i scenogra­ fię dla świętego misterium, które odbywało się w ko­ ściele. Każda msza stanowiła swojego rodzaju święte przedstawienie, w którym brali udział kapłani i wierni. 2 58 Nie chcę przez to wcale powiedzieć, że w zetknięciu z tą fascy­ nującą techniką w innych miejscach wrażenie mogłoby być mniejsze. Jednakże szczególnie w Rawennie ulega nasileniu świadomość/przeczucie, że programy ikonograficzne wnętrz świątyń nie są dziełem przypadku, że warunkują je wielkie siły (też polityczne), ideologie i wierzenia odciśnięte w misternej i skomplikowanej siatce symboli, znaczeń i odwołań. A właściwie nie tyle początek, co „okres przejściowy między epoką późnoantyczną a bizantyjsko-średniowieczną”, Hans- �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWEŃSKICH 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 -Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969, str. 99, szeroko o tym zagadnieniu - Wstęp i część druga: Narodziny kultury bizantyjskiej, tamże, str. 15- 20, 79- 150 W niektórych inskrypcjach posługiwał się nawet tytułami za­ strzeżonymi dla cesarzy —augustus, dominus noster. M.in. biskup Ennodiusz, uczony Kasjodor. W latach 484-519 z powodu polityki ugodowej wobec monofizytów cesarzy Zenona i Atanazego została zerwana jedność sto­ lic Rzymu i Konstantynopola. Wstąpienie na tron Justyna wy­ wołało nawet poruszenie opozycji w Italii (nasiliły się tendencje lojalności wobec cesarstwa), w wyniku czego Teodoryk, dotąd bardzo tolerancyjny, wszczął represje (stracony został filozof Beocjusz, senator Symmach, w więzieniu umarł papież Jan I). Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warsza­ wa 1969 Otto von Simson, Ravenna, the sacred fortress, Chicago 1948, str. 27- 29 „Kosztowność tworzyw i skomplikowana procedura techniczna czyniły z niej sztukę luksusową, prawdziwie cesarską (...)” cyt. Anna Różycka —Bryzek, Mozaika [w:] Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002 Jezus jest światłością świata (J 8: 12), „Bóg jest światłością, a nie ma w nim żadnej ciemności” (1 J 1: 5), „Światłość w ciemności świeci, i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1: 5) Cyt. za: Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, Warszawa 1967, s. 51-52 Nordström, Ravennastudien, Stockholm 1953, str. 93 Por. D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warsza­ wa 1990, str. 245 Rdz: 18 Jest to odwołanie do Chrystusowej formuły bycia „alfą i ome­ gą”, ale może być też interpretowane jako kotwica: symbol n a­ dziei. „Komentarz liturgiczny tłumaczy to w następujących słowach: „Szczęśliwy Abrahamie, widziałeś Ich, przyjąłeś u siebie trójjedyne Bóstwo”. (...) Trzej niebiańscy pielgrzymi stanowią „przedwieczną Radę” i cały pejzaż zmienia znaczenie: namiot Abrahama staje się pałacem-świątynią; dąb z doliny Mambre —drzewem żywota; (...) Cielec na półmisku ustępuje miejsca kielichowi eucharystyczne­ mu”. Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, str. 261; Szerzej na temat dębu: por. Nordström, op. cit., str. 95-98 Nordström podkreśla ten fakt, zwracając uwagę na strój Sary, która jest ubrana jak dama dworu — zgodnie z „hierarchią”, w której Maryja w ikonografii bizantyjskiej zazwyczaj nosi szaty właściwe cesarzowej. Nordström, op. cit., str. 94- 95 Simson, op. cit., str. 25, 33 Przy czym w scenie „gościnności Abrahama” to jeden z gości wykonuje gest błogosławieństwa; ręka z chmur jest skierowana wyraźnie w stronę drugiej grupy: Abrahama, Izaaka i baranka. Iz 53: 7, Jr 11: 9 Simson, op. cit., str. 25- 26 Nordström, op. cit., str. 102- 119, szczególnie od str. 109 wni­ kliwa analiza źródłoznawcza. Por. Simson, op. cit., str. 26-27, szczególnie ciekawe jest zesta­ wienie symboliki ewangelistów i rytuału dla katechumenów in apertione aurum. Simson, op. cit., str. 9-18 o okolicznościach nadania Maksymianowi biskupstwa i perypetiach związanych z jego objęciem. Na Wschodzie Justynian starał się utrzymać delikatną równo­ wagę między monofizytami a ich przeciwnikami. Cesarzowi za­ leżało, żeby nie doszło do rebelii: ruch monofizytów przybierał w Syrii i Egipcie charakter narodowościowy. Justynian zreszta nie traktował monofizytyzmu jako herezji (sprzyjała mu sama Teodora). Wykorzystując swoją pozycję, chcąc moderować sy- 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 59 tuację, wydał w 543 r. edykt potępiający tzw. trzy rozdziały. Chodziło o pisma trzech uznanych i otaczanych czcią teologów ze szkoły antiocheńskiej - Teodora z Mopsuestii, Teodoreta z Kyros i Ibasa z Edessy, z IV-V w., których monofizyci oskarża­ li o poglądy nestoriańskie, a których bronił synod w Chalcedo­ nie (451). Edykt nie zjednał jednak monofizytów (satysfakcjo­ nowałoby ich jedynie odrzucenie uchwał chalcedońskich), a wywołał daleko idące zadrażnienia. Mimo że pod naciskiem cesarza edykt uznał biskup i kler Rzymu (na zwołanym w 533 r. synodzie w Konstantynopolu został do tego przymuszony papież Wigiliusz), wywołało to niezadowolenie diecezji w Afryce, M e­ diolanie i Akwilei. Przy opisie San Vitale Agnellus przekazuje inskrypcję dedyka­ cyjną, która wymienia Julianusa Argentariusa przed biskupem Eklezjuszem (za którego został ufundowany kościół) jako głów­ nego fundatora: Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis Martiris a Juliano Argentario, una cum ipso presule, fundata est. Julianus Argentarius jest związany również z budową trzech innych ko­ ściołów w Rawennie: Santa Maria Maggiore, San Michele, Santo Stefano. Jego imię, a także monogramy można odnaleźć w tych kościołach w inskrypcjach dedykacyjnych, jego mono­ gram występuje obok monogramu biskupa Wiktora. por. Sim ­ son, op. cit., str. 5- 6 Otto von Simson, op. cit., str. 6 Mommsen, cyt. za: Simson, op. cit., str. 27 W uroczystych procesjach przed cesarzem była niesiona laska Mojżesza. Motyw ten występuje w przedstawieniach cesarza na monetach; jak pisze Stern „Ulubiona na Zachodzie wizja eschatologiczna jest najbardziej łacińskim elementem tego bizantyńskiego ze­ społu”, Stern, op. cit., str. 97 Osiem jest symbolem doskonałości i Zmartwychwstania Chry­ stusa; jest pierwszym dniem tygodnia, następującym po sied­ miu, dniem, w którym zmartwychwstał Chrystus. Ten dzień sta­ nowi „tajemnicę przyszłego wieku” i „typ nowego wieku”, jako dzień ósmy nie przestaje być pierwszym, „jest symbolem nowe­ go stworzenia, wiecznego wieku, istniejącym poza światem ziemskim, podlegającym śmierci i przemijalności”. Forstner, op. cit., str. 48-49 „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma, rozrośnie się jak cedr na Li­ banie” (Ps 37,35) (cedr miał podobną konotację symboliczną jak cyprys), Forstner, op. cit., str. 158 Chrystus jest tu przedstawiony, zgodnie z zasadami wschodniej ikonografii syryjskiej, jako mężczyzna z brodą i włosami sięgają­ cymi do ramion. Święci Gerwazy, Protazy i Witalis, jako ich ojciec byli czczeni w tym kościele w starożytnej liturgii Rawenny; w tzw. Dyptychach, Księdze Życia, są wymienieni jako ci, którzy mają być wspominani na każdej mszy; por. Simson, op. cit., str. 15 Można o tym wnioskować z inskrypcji dedykacyjnej, w której wymienieni są Julianus Argentarius, Ursicinus i Maksymian, a w zwyczaju było wymienianie wszystkich, którzy się przyczyni­ li do budowy. Nie należy się dziwić tej szybkości: Maksymian zbudował San Stefano zaledwie w jeden rok. A raczej, jako że wyobraża Chrystusa, można powiedzieć: w mandorli. „Jego ciało [Chrystusa, przyp. aut.] było wolne od wszelkiej ska­ zy, przeto podobne do lilii (wg Orygenesa). W czasie ziemskie­ go życia Chrystusa owa Lilia jeszcze się jakby nie rozwinęła. Otwarła swój kielich dopiero w Jego chwalebnym zmartwych­ wstaniu i wniebowstąpieniu i olśniewającej bieli przemienione­ go ciała pozwoliła orszakom niebieskim oglądać złocistopromienne Bóstwo i napełniła cały świat duchową wonnością” - Forstner, op. cit., str. 188 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH 39 40 Mt 17: 1-8, Mk 9: 2-8, Łk 9: 28-36 W powszechnej świadomości funkcjonował motyw panowania Chrystusa nad całym światem przez otaczające, obejmujące wszystko rozgwieżdżone niebo. O występowaniu słów SA LU S M UNDI na monetach zachodniorzymskich z V i VI w., połą­ czeniu w nich idei religii i państwa i o występowaniu obok sie­ bie motywów popiersia Chrystusa, Krzyża, słów SA LU S M UNDI na ampułkach przedstawiających Marię orans, Za­ chariasza i Jana Chrzciciela (te motywy występują w palestyń­ skiej scenie Wniebowzięcia) por. Nordström, op. cit., str. 124­ -126 O związku tematu Podwyższenia Krzyża i Przemienienia w teo­ logii tego okresu (m.in. w kazaniach Leona Wielkiego); por. Simson, op. cit., str. 42-44 41 Por. Simson, op. cit., str. 47 42 O związku między Chrystusem (naśladowanym) a męczenni­ kiem (naśladującym) w misterium męczeństwa, związku marty­ rium i misterium por. Simson, op. cit., str. 44- 46, 48-50 43 Cyt. za Simson, op. cit., str. 49, tłumaczenie własne. 44 J 1: 40- 42 45 Por. Simson, op. cit., str. 18 46 Nordström widzi wyraźną różnicę między trzema pierwszymi (pisze, że są ubrani w szablonowe, stereotypowe szaty) a bisku­ pem Ursicinusem. Stwierdza ponadto, że głowa biskupa Ursicinusa jest wykonana zupełnie odmienną techniką, przez co mo­ żemy być pewni, że chodzi o portret. Moim zdaniem trzy pozo­ stałe wizerunki wykazują równie dużą indywidualizację (choć z pewnością twórcy nie mogli odtwarzać wiernie rzeczywistych postaci), tak że również możemy mówić o portretach, a szablonowość strojów nie jest większa niż w przypadku Ursicinusa; por. op. cit., str. 120. Stern pisze o wizerunku Eklezjusza: „przedstawiony jest tak ­ że w San Vitale, a jego portret jest jednym z najlepszych, ja ­ kie pozostawili twórcy mozaik w Rawennie”. Stern, op. cit., str. 99 47 O znaczeniu biskupa, jego uprawnieniach i pozycji, por. Sim­ son, op. cit., str. 40- 41 48 Obie te mozaiki pochodzą z VII wieku, toteż wykraczają poza ramy chronologiczne mojej pracy. N a ich przykładzie widać, jak bardzo osłabła pozycja Bizancjum w Italii i jak zmalały szan­ se na odbudowę imperium. Dostrzegalna jest też gorsza jakość artystyczna, mniejszy przepych i słabsza wiara w nadzwyczajną pozycję cesarza. Scena przedstawia moment wręczenia Reparatusowi, wtedy jeszcze diakonowi, Autokephalia, przywilejów gwarantujących biskupstwu raweńskiemu niezależność od bi­ skupa Rzymu (i tym samym równość z nim). Miało to miejsce w 666 roku, jeszcze za episkopatu Maurusa, i to on powinien zgodnie z zasadami ikonograficznymi odbierać dokument. Jed­ nak Reparatus, biskup od 671, odnawiając kościół uznał wi­ docznie, że ma większe zasługi w uzyskaniu tychże i „poprawił” mozaikę. 49 Całe to przedstawienie datowane jest przez niektórych na wiek IX, Stern, op. cit., str. 99 50 Jak wspomniałam wyżej, Łukaszowi przypisany jest apokalip­ tyczny Anioł-Człowiek, w jego Ewangelii opisany jest ludzki ro­ dowód Jezusa, zaś Mateuszowi - Wół, symbol ofiarnej męki Chrystusa. 51 Stern, op. cit., str. 89 52 Togatus i candidatus w języku kościelnym tego czasu oznaczało męczennika i świętego, obywatela Niebieskiego Miasta. 53 Tabele dotyczące występowania świętych - Simson, op. cit., str. 84-85 54 O symbolice Trzech Króli, tamże, str. 91-94 55 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976, str. 113, tłumaczenie własne. 56 57 58 Stern, op. cit., str. 91; Wnikliwa analiza estetyki tła, postaci, re­ lacji człowiek-tło, por. Patrizia Martinelli, Il ciclo christologico [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Por. Simson, op. cit., str. 74-75, o związku doboru i kolejności scen z syryjską liturgią. Por. tamże, str. 76-79 Wnikliwa analiza liturgii, w odniesieniu do tych scen: Nordström, op. cit., str. 63-79 (rozdział Die liturgische Stellung der Christusszenen). SanVitale, Szczegół dekoracyjny prezbiterium [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31b01753afa483112d200c1daa645687.pdf bcd113e4321cab60b00985ea4ca985bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2261 Title A name given to the resource Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej Zbigniew Benedyktowicz 29 kwietnia 1993 roku zmarła w Warszawie w wieku 80 lat Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Pogrzeb odbył się 6 maja na Cmentarzu Powązkowskim, gdzie do rodzinnego grobu, na miejsce Jej wiecznego spoczynku odprowadzili Ją Jej najbliżsi: mąż, przyjaciele, współpracownicy, uczniowie. Nie mogłem być na pogrzebie. Byłem wówczas w Krakowie. Tym bardziej odczuwam potrzebę napisania tych kilku słów wspomnienia, które, chociaż wiem, że jak zawsze w takim przypadku, gdy odchodzi od nas ktoś niezwykły, na swój sposób jedyny i niepowtarzalny, muszą okazać się bezradne, niewystarczające. Niewystarczające zwłaszcza wobec świa­ domości jak wiele swymi studiami, swą pracą, postawą, obecnością wniosła Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nie tylko do historii etnografii, ale także jak bardzo obdarowała nasze środowisko. O tych Jej zasługach, dorobku nauko­ wym, osiągnięciach pisano w poświęconym i zadedykowa­ nym Jej numerze „Etnografii Polskiej" w 1991 (t. X X X V , z. 2), zawierającym bibliografię Jej prac, a wcześniej, w grudniu 1988 mówiono na specjalnym spotkaniu z Jej uczniami w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskiego, zorganizowanym dla uczczenia 60-lecia jej pracy naukowej i 75 rocznicy Jej urodzin. Chociaż nie należałem do najbliżej współpracujących z Nią uczniów - a tych, wartościowych, miała do końca swej pracy i życia wielu - zawsze czułem się i będę czuć się Jej dłużnikiem. Bo to właśnie dzięki Niej zostałem w ogóle etnografem. Jej zawdzięczam moją przygodę z etnografią. Profesor Kutrzebę-Pojnarową poznałem w 1968 roku podczas egzaminów wstępnych na etnografię. Egzamin poszedł mi kiepsko. Konkurencja była silna - dziesięciu kandydatów na jedno miejsce, przyjmowano 10 osób. Znalazem się na jedenastym. Sytuacja wyglądała beznadziejnie. Pogodziłem się już z tym. Zacząłem przygotowywać się do egzaminu na jedyny wtedy czynny wydział filozoficzny, na A T K . Wkuwałem logikę, rachunek zdań, zaczytywałem podręcznik Tatarkiewicza. I wtedy ten telefon - dzwoniła Pani Profesor, namawiała, żeby nie rezygnować, żeby nie tracić roku, uczestniczyć jako wolny słuchacz w nadchodzą­ cym roku akademickim. W końcu przyjęto większą liczbę osób, także z niższych miejsc, więc i mnie. Ale gdyby nie ten telefon, i ta zachęta... Myślę, że podobnych słów zachęty, pomocnie podanej dłoni przez Panią Profesor, podczas studiów, obcowania i pracy z nią doświadczyło wiele osób. I , że wiele podobnych wyznań zapisała w etnograficznych sercach, umysłach i pa­ mięci osób, które miały szczęście ją spotkać. Była Wielkim Dyskretnym Pedagogiem. Ofiarowała nie tylko swą wiedzę, ale potrafiła obdarować nas samych sobą. Nie zabiegała o uznanie, o poklask, o liczbę uczniów, sami garnęli się do niej, wiedząc, że jest prawym Dobrym (ale i wymagającym) Człowiekiem. Że potrafi wydobyć z ich pracy i z nich to, co najlepsze. Myślę, że sekret tej Jej pedagogicznej siły zapisany jest w artykule, jaki ofiarowała nam do „Polskiej Sztuki Ludowej" na 40-lecie naszego pisma, w artykule, w którym wracała do początków swojej etnograficznej pracy: „Pochylam się nad przeszłością. Leżą przede mną dwa niewielkie notatniki z kolorowymi rysunkami blisko 50 przydrożnych kapliczek, krzyży i figur z piaskowca. Wyko­ nane zostały w latach 1927 i 1928 przeze mnie jako czternas­ to- i piętnastoletnią uczennicę krakowskiego gimnazjum im. 78 Królowej Wandy w czasie wakacji letnich we wsi Zawoi, leżącej w paśmie Magurskim Beskidu Zachodniego, na południe od Makowa Podhalańskiego, w leju źródłowym rzeki Skawicy, u stóp Babiej Góry. Notatniki te, w których oprócz kapliczek znalazły się również rysowane przeze mnie widoki Babiej Góry i Zawoi, skłaniają do reflekcji i budzą wspomnienia związane z moim i wielu innych etnagrafów mego pokolenia pierwszym zetknięciem się ze wsią jako przedmiotem obserwacji, przemyśleń i opisu etnograficz­ nego. Kierują myśli ku tym, już nie żyjącym, wychowawcom - nauczycielom z lat dwudziestych i trzydziestych, którzy zadbali o to, aby nam młodym, niekiedy bardzo młodym, przekazać młodopolskie idee szacunku dla chłopów, tej podstawowej przez setki lat substancji narodu i sprawiedliwą ocenę ich kultury." Sekret, o którym mowa polegał na tym, że oddawała nam to, czego doświadczyła od swych nauczycieli. Jej wykłady z historii etnografii i etnografii Polski od­ znaczały się nie tylko rzetelną wiedzą i znakomitą erudycją, ale nasycone były licznymi osobistymi dygresjami. Historię dyscypliny, sylwetki uczonych, omawiane problemy badaw­ cze znała doskonale nie z książek, lektur, „z drugiej ręki", ale niejako z autopsji. Były one częścią jej bogatego, długiego i spełnionego naukowego życia. Pamiętam z jaką radością (nazywała to darem) mówiła o wydaniu przez małe lokalne wydawnictwo ostatniej swojej książki, monografii rodzinnej wsi swego męża, owoc wieloletnich nie tylko i nie tyle badań i obserwacji, co r e f l e k s j i u c z e s t n i c z ą c e j (Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. Refleksja etnografa. Brzozów 1988). Była osobą otwierającą drzwi. To na Jej seminariach (jeszcze w Katedrze na Hożej) omawiano i wprowadzano do kanonu lektur antropologicznych ówczesne wydawnicze „nowinki" - religioznawczo-kulturowe prace Carla Gus­ tawa Junga, prace Mircei Eliade'go, a także powstawało pierwsze, idące tymi tropami, odwołujące się do pojęć archetypu, pleromy, sacrum studium Mariusza Wieczorkow­ skiego o „środku świata" w Oporowie. Zaś na seminariach w kierowanym przez nią przez wiele lat Zakładzie IHK.M PAN, tamże na strychu na Hożej, uczestniczyć można było już nie w referacie a wręcz w spektaklu dźwięku i obrazu Jacka Olędzkiego, słuchać beczenia baranów i wieczornych odgłosów mongolskiego stepu zarejestrowanych i przywie­ zionych z badań ekspedycji mongolskiej. �Chociaż wierna swoim nauczycielom i mistrzom i przywią­ zana do historyczno-socjologicznej tradycji badań kultury, a także do problematyki przemian, nie była żadnym doktrynerem naukowym, ani, nie daj Boże, dogmatyczną wy­ zna wczy nią w nauce jedynie słusznej drogi. Była przeświadczona, że: „Dla różnych kierunków i pro­ gramów badań etnografia może mieć różne oblicza. I chyba to właśnie stanowi między innymi ojej nieodpartym czarze." - pisała w odpowiedzi na ankietę naszego pisma. I jeszcze jedno wspomnienie. - Uczestniczyła w pracach Rad Naukowych, Muzeów, Towarzystw Naukowych i Re­ gionalnych Ośrodków Badań, ale także i w pracach wielu międzynarodowych konferencji i spotkań etnograficznych. Pamiętam jak wróciła w 1973 r. z USA, ze światowego Kongresu Nauk Antropologicznych, którego była Wice­ prezydentem. Pamiętam, jak na pierwszych po powrocie zajęciach opowiadała nie tylko o programie konferencji, ale 0 wielu drobnych zdarzeniach, swoich obserwacjach i do­ znaniach tamtej kultury, (było i o spotkaniu z Margaret Mead i z uczniami Józefa Obrębskiego). Na stole rósł stos wydawnictw, folderów, streszczeń referatów, zdjęć. Co jakiś czas (a było to przecież w okresie zaledwie półuchylanych granic) powracał tak zrozumiały dla wszystkich wtedy jakby refren, przez Nią wypowiadany: „Ja sama już czasami nie wierzę, że tam byłam." W pewnym momencie Pani Profesor sięgnęła do torby i na stos wydawnictw pofrunął rój jesien­ nych liści, pozbieranych na uniwersyteckim campusie, żebyś­ my mogli bliżej dotknąć „tamtego świata"... W przywołanej już odpowiedzi na ankietę pisała: „Dla mnie osobiście etnografia była przede wszystkim wielką przygodą i spotkaniem z życiem, z jego bogactwem 1 zróżnicowaniem kulturowym, odkrywanym w terenie, objaśnianym przez studia i literaturę, podsuwaniem zagadek do wytłumaczenia, poszukiwaniem cudzych i własnego klu­ cza do zrozumienia tajników kultury. Zawdzięczam jej wiele w stosunku do tego, co mogłam dać jej w zamian." Jakże liczni mogliby powtórzyć to ostatnie zdanie w od­ niesieniu do Pani Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej: „Zawdzięczaliśmy jej wiele w stosunku do tego, co mogliś­ my dać Jej w zamian." ODESZLI Prof. G E R T R U D A W E I N H O L D , znana była w Polsce wielu twórcom, działaczom i miłośnikom kultury ludowej. Mimo podeszłego wieku jeździła po Europie i Ameryce, docierała do wsi, zwłaszcza w Polsce, z którą szczególnie czuła się związana. Zorganizowała w Ber­ linie wiele wystaw, niemal zawsze włączając w nie duży zestaw prac naszych twórców ludowych. Zmarła 3.11.1992 r. w wieku 94 lat, do końca aktywna. My, którzy mieliśmy możność współdziałać z nią zachowamy w pamięci postać drobnej, uśmiechniętej, mądrej staruszki, zakochanej w sztuce ludowej. Była jak dobra wróżka z dziewiętnas­ towiecznych bajek. Dr. hab. J A N B U J A K (1931-1991), adiunkt w Katedrze Etno­ grafii UJ. Zmarł w Krakowie 23.09.1991 r. w wieku lat 60. Etnograf, autor prac z zakresu rzemiosła ludowego, m.in. o zabawkach; organizator badań nad reliktami kultury żydowskiej. Zmarł w 1993 г., w Krakowie. Mógł zrobić jeszcze wiele, nie zdążył. Zostawił po sobie wdzięczną pamięć tych, którzy się z nim zetknęli. Prof, dr hab. A N N A Z A M B R Z Y C K A - S T E C Z K O W S K A , ur. 22.07.1931 r. w Wilnie, zmarła w Krakowie 4.05.1993 r. W latach 1980-87 kierowała Katedrą etnologii U J . Członek Komitetu Nauk Etnologicznych P A N i wielu innych stowarzyszeń polskich oraz między­ narodowych. Organizator badań etnograficznych, autorka książek i ar­ tykułów z zakresu kultury Polski i Europy Środkowej, redaktor licznych Publikacji naukowych. Wychowawca i rzetelny przyjaciel młodzieży. Człowiek prawy, mądry i szlachetny. A.J. NOTA O A U T O R A C H H A N N A B A L T Y N - polonistka, krytyk teatralny i telewizyjny, dziennikarka, T A M A S A B U R O B A N D O - japoński aktor teatru kabuki. E U G E N I O B A R B A - twórca o ś r o d k a teatralnego w Holstebro (Dania), Odin Teatret. W s p ó ł p r a c o w a ł z Jerzym Grotowskim A D A M B A R T O S Z - etnograf, dyrektor Muzeum w Tarnowie, autor wystaw i artykułów d o t y c z ą c y c h kultury Ż y d ó w polskich i Cyganów. Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z - doktor, antropolog kultury, etnograf, kierownik Pracowni Filmu w Instytucie Sztuki P A N . Redaktor „ K o n t e k s t ó w " . J A N B E R D Y S Z A K - artysta-plastyk. Uprawia malarstwo, rzeź­ bę, grafikę, scenografię oraz działania efemeryczne, parateatral­ ne. Jest profesorem w P W S S P w Poznaniu. A N D R Z E J B I E Ń K O W S K I - profesor, kierownik Katedry w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego pasją jest muzyka wiejskich m u z y k a n t ó w . Zbieracz i dokumentalista. J A N U S Z B Y S Z E W S K I - Studia teatralno-polonistyczne na U W . Publicysta, pedagog, zajmuje się od 1979 r. edukacją plastyczną dzieci i młodzieży. Autor programu telewizyjnego „ C z y m skorupka za m ł o d u . . . " , projektów: „ M o j a książka" (m.in. pokazany w U S A , Japonii, Danii), „ S z t u k a akcji dla/z dzie­ ćmi", w którym wzięło udział ponad 100 artystów z dwudziestu kilku krajów. Organizator wystaw, warsztatów twórczych. Członek International Society for Education Trough Arts. Kieruje działem animacji plastycznych w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. M A R C I N G I Ż Y C K I - historyk sztuki, krytyk, członek sekcji polskiej A I C A , autor wielu t e k s t ó w o współczesnej sztuce, filmie i teatrze, o nowych zjawiskach w kulturze artystycznej. Od 5 lat w y k ł a d o w c a w Rhode Island School of Design (Providence, U S A ) A L E K S A N D E R J A C K O W S K I - socjolog kultury, krytyk, reda­ ktor „ K o n t e k s t ó w " , autor wielu prac z dziedziny sztuki, zwłaszcza ludowej. M A R C I N J A R N U S Z K I E W I C Z - scenograf, reżyser, adiunkt na wydziale scenografii warszawskiej A S P . Wraz z Romanem W o ź n i a k i e m stworzył dwa wybitne przedstawienia: „Sceny Pasyjne" oraz „ P a t m o s " . LESZEK K O L A N K I E W I C Z - doktor, antropolog kultury, adiunkt w warszawskiej P W S T oraz w Katedrze Kultury Polskiej U W . Autor wielu tekstów z zakresu antropologii teatru, publikowanych w „ D i a l o g u " , a także w „ K o n t e k s t a c h " , książki Święty Arthaud ( P I W ) , wydawca prac Junga. J A N O K O Ń - polonista, pracownik Instytutu Filologii Polskiej W S P w Krakowie. Z B I G N I E W R A S Z E W S K I - (1925-1992) - historyk teatru, pro­ fesor w Instytucie Sztuki P A N , redaktor „ P a m i ę t n i k a Teatral­ nego", w y k ł a d o w c a w P W S T w Warszawie. Ostatnio ukazały się Jego Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt listów o naturze teatru (Warszawa 1991) i Raptularz 1967/1968 (War­ szawa 1993). A N D R Z E J W A J D A - reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny J O A N N A W A L A S Z E K - teatrolog, w y k ł a d o w c a na U J , autorka monografii o Konradzie Swinarskim ( P I W ) . H A L I N A W A Ł A S Z E W S K A - absolwentka P W S T w Warszawie, logopeda, prowadziła wraz z H . M a c h u l s k ą ognisko teatralne w Teatrze Ochota, ośrodek kultury mowy. Instruktor teatralny w Centrum Animacji Kultury, organizator sesji, kursów i warsz­ tatów teatralnych. KRYSTYNA ZACHWATOWICZ - scenografka, aktorka 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2da85e1932ffe0f2a690e946cfd46e26.pdf f2388fa0ee49658c2b23a552a49cab73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6524 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film antropologia filmu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6096 Title A name given to the resource Anthropology of Film/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue 228-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Anthropology of Film. Introduction I n the wake of a special monographic issue about the theatre going back to its sources, the “theatre contaminated with ethnology”, and texts focused on the anthropology of the theatre (cf. “Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” no. 3-4/1991) we present a fa­ scicle on the anthropology of film and photography. It seems that there is no need to justify this topic (or its selection). For some time the encounter of anth­ ropology and film, the anthropology of culture and scientific, critical and humanistic reflection on the cinema has been quite natural. Multiple sources, re­ asons, and testimonies of such meetings can be cited. Suffice to mention the remarks made by Yuri Lotman in an introduction to the Polish edition of his Semiotics of Cinema, where in an astonishing comparison of the Athenian rite and myth with Roman Polanski’s Knife in Water the author spoke laconically (and such could have been the response and justification in the case of every ethnographer and anthropologist of culture concentrating his attention on the cinema) that even the most contemporary film can be decoded with the assistance of the myth deeply concealed within. There comes to the fore, Lotman wrote, one of the most cha­ racteristic features of the cinema, which elevated it to the rank of avant-garde art of the second half of the twentieth century. True, the inclination towards neo-mythologism, the process of stirring the deep strata of culture are a phe­ nomenon characteristic for art of the last decades. None­ theless, nowhere outside the cinema do assorted types of the organisation of the material —from genre forms totally absorbed with a credible recreation of daily existence to the form of the generalised structure of the myth - blend so organically while penetrating each other. Further on, Lotman drew attention to the specific duality of the film: In this fashion, the language of the film unites extre­ me logical rungs —from the sensual experiencing of the ac­ tual perception of things (a feeling of a direct reality of the world shown on screen) to extreme illusionariness. At the same time, there takes place a merge of historical stages — from the most archaic forms of artistic consciousness to the most contemporary ones. Such unification does not by any 228 means obliterate extremity; on the contrary, it accentuates it as much as possible. This duality of film corresponds to the specific bi­ polar nature of anthropological perception simultane­ ously focused on the archaics, the structure of long duration, and the contemporary. In this case too we are not dealing with the blurring of differences and extremities, just as in the equally concise definition of ethnography: Ethnography is a science about that, which connects people of different societies, cultures and epochs. We may come across this dialogical perspective of ethnography also in the admission made by LeviStrauss, who described it as history whose two extrem­ ities touch the history of the world and personal his­ tory, and which at the same time discloses their joint rationale by considering differences and transforma­ tions of importance to all concerned. Within this context a similarly laconic definition of ethnography as a way of reaching a different world should not come as a surprise; the same holds true for the declaration that ethnography is predominantly a rendition of the topical, an expression of vitality. This is the way in which the natural, obvious, and multifac­ eted interest in the film on the part of the anthology of culture becomes understandable. The anthropologist is absorbed with the film, first and foremost, as a myth, an expression of currently emergent mythology, and a domain of the occurrence (frequently in a concealed manner) of eternal mythological motifs and deep sym­ bolic structures. It is precisely the film in its capacity as a myth-creating carrier (a domain of the continu­ ation, transformation, and “revival of meanings”) and as a record of contemporaneity (the film registers cus­ toms, gestures, motions, models of beauty, fashions, thematic tendencies, the mental structures of a given period, etc.) as well as owing to the reflection of differ­ ences, rendered indelible within it or the mixture (or levelling) of cultural diversity, that matches a specific sensorium moulded within the range of the anthropol­ ogy of culture. Characteristically, we may find theses about the inclination of contemporary art towards neo-mythologism also amongst many researchers studying culture. In this instance, film is not alone but is accompanied by the experiences of the theatre and literature, as Mircae Eliade mentioned in his conversations with Claude-Henri Rocquet in Ordeal by Labyrinth. It is a well-known fact that literature transmit­ ted orally or written is the offspring of mythology and inherits the latter’s functions: to recount adventures and to tell about important global occurrences. Why is something that takes place so important, why do we want to find out what happened to the marquise drinking her five o’clock tea? All narration, even if it describes the most commonplace facts, continues the traditions of the grand narratives presented in myths �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION and explaining the beginning of the world and the origin of man. Interest in narration and the story is an element of human condition and existence in the world. Man wants to find out what people have accom­ plished and of what they are capable: risk, adventures, assorted trials. Our existence is not that of motionless stones, flowers or insects whose life follows a precisely delineated track. o u r existence is an adventure. Man will never cease listening to stories. Nevertheless, it is also highly characteristic that Eliade was ready to grant special place and signifi­ cance to film and its capability of bringing us closer to the myth. He gave a determined answer to a question posed by his interlocutor, suggesting that by turning away from the novel avant-garde literature had also rejected something that appears to be an essential ele­ ment of mankind, and that the myth could have sur­ vived in the cinema. Eliade claimed that the cinema preserved the ability to tell myths and to camouflage them not only in the secular but also in areas of degra­ dation and decline. Cinematographic art makes excel­ lent use of the symbol, and even if the latter remains invisible it continues to affect emotions. The leaning towards neo-mythologism, the process of coming closer to the myth, the attainment by the cinema and film of the dimensions and functions of a myth appear to be part (just as fascinating for the anthropology of culture) of a wider process of contem­ porary remythisation, described by Gilbert Durand, a researcher studying symbolic imagination and drawing attention to a certain paradox. The same iconoclastic and scientistically oriented civilisation that often mix­ es demystification and demythisation at the same time proposes a huge demythisation procedure to be car­ ried out on a planetary scale, and with such means at its disposal, which no society has enjoyed throughout the entire history of mankind. It is to Andre Malraux’s great credit that he demonstrated that rapid means of communication, a mass-scale distribution of the masterpieces of art via photographs of prints, cinema­ tography, books, colour reproductions, gramophone records, telecommunication and the press, made pos­ sible a global confrontation of culture and a gathering of themes, works, and images in some sort of a Mu­ seum of the imagination, focused on all symptoms of cultural life. Faced with the enormous activity of a sci­ entistic and iconoclastic society, the same society pro­ poses means for restoring equilibrium. The inclination towards neo-mythologism appears to be still topical despite the proclaimed (or actual) crisis of the cinema as an institution, as evidenced at the very least by the film-television version of Brooke’s Mahabharata, the worldwide success of Kieslowski’s Decalogue, and, ear­ lier, the “mythology of Town and World” contained in Fellini’s works, the "mythology of childhood” in Fanny and Alexander and the whole Bergman oeuvre, the 229 works of Tarkovsky, Pasolini, Paradzhanov, Herzog, Kurosava, Bunuel, Wajda and many others. The cinema recreates and revives the myth. But there are some areas in which the anthropology of cul­ ture and the cinema meet in an equally natural man­ ner. Keep in mind that their beginnings belong to an almost identical epoch (the origin of scientific anthro­ pology is dated differently and spans from 1851 - the publication of League of the Iroquois by Morgan, 1877 - his Ancient Society, and 1871 - Taylor’s Primitive Cul­ ture, to 1895 - the establishment of “L ’Année Soci­ ologique”; its worthwhile recalling within this context that when Bronislaw Malinowski was conducting his studies on the Trobriand Islands, Robert Flaherty, known as the father of the documentary film, made his first film in the Far North (1917), while his second film - Nanook of the North - originated in 1922, the same year as Malinowski’s Argonauts of the Western Pacific). These natural connections between anthropology and the cinema, the initial impact exerted by photography on the shaping of anthropology and, in time, the cin­ ema, which today bears fruit in the truly distinct do­ main of Visual Anthropology, have been vividly out­ lined by James Clifford in his book The Predicament of Culture, discussing ethnography against the backdrop of twentieth-century literature and art, and compar­ ing the title page of the Argonauts of the Western Pa­ cific with the frontispiece of Father Lafitau’s work on the American Indians. The frontispiece of Moeurs des Sauvages Amériquains from 1724 portrays ethnography as a young woman at a writing pulpit surrounded by works of art from the New World, classical Greece and ancient Egypt. She is accompanied by two cherubs as­ sisting her in the task of making comparisons, while a bearded figure representing Time points to a table featuring the ultimate fount of truth flowing from the writer’s pen. The image at which the young woman is gazing shows the edge of clouds amidst which there appear Adam, Eve, and the serpent; above, a second human couple - man and woman free of sin and men­ tioned in the Book of Revelation, flank a radiant trian­ gle carrying the inscribed Hebrew name of Jehovah. The title page of Argonauts of the Western Pacific displays a photograph capturing A Ceremonial Act of the Kula, with a shell necklace being offered to a Trobriander chief standing in the doorway of his dwelling. Behind the man presenting the necklace there is a row of six young men, bowing and one holding a conch. Shown from the profile they are clearly concentrating on the exchange ritual, an actual event from Mela­ nesian life. A closer look, however, discloses that one of the men is staring at the camera. Clifford proposed the following commentary: the Lafitau allegory seems to be more distant and its author conducted a tran­ scription - he moulded and created. In contrast to Malinowski’s photograph, the illustration does not �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION make any references or evoke ethnographic experi­ ence although five years of studies conducted among the Mohawk tribe ensured esteemed rank among field researchers of all generations. The description does not appear to be the outcome of first-hand observa­ tion but the result of writing in a cramped study. The title page of Argonauts - similarly as all photographs - proves presence and assures about the existence of that, which had been captured by the camera lens; it also suggests a different presence, that of an eth­ nographer actively composing this particular frag­ ment of Trobriand reality. The Kula exchange ritual - the topic of Malinowski’s book - is described with perfect visuality and shown in discernible takes, and the above-mentioned glance of the participant of the ritual draws our attention once again towards the viewpoint of an observer in which we, the read­ ers, co-participate, towards the ethnographer and his camera. Emphasis is placed on the dominating course of contemporary field studies and their authority: You are there... because I was there. There exists yet another feature of anthropology, which in a special manner makes it possible to link it with film. Alongside the specific sensorium of the archaic, the primeval, and the fundamental and that, which is contemporary, anthropology is linked with film the strongest by a penchant and interest for the concrete. An anthropologist reaching for the camera, in various ways dealing with films, and asking: ’’Why Anthropology of film?” might, just as we could, seek help in Wim Wenders’ reply to a questionnaire (Why do you make films?). I take the liberty of citing copious fragments: Ever since this terrible question was put to me, I’ve done nothing but think of how to answer it. I have one answer in the morning and one at night, one at the editing-table, one when I’m looking at stills of earlier films of mine, an­ other when I’m speaking to my accountant and yet another when I think of the team I’ve been working with for years now. Every one of these different answers, these reasons for making films, is sincere and genuine, but I keep saying to myself there must be something “more fundamental”, some “commitment”, or even a “compulsion”. I was twelve years old when I made my very first film, with an 8 mm camera. I stood by a window and filmed the street below, the cars and pedestrians. My father saw me and asked: “What are you doing with your camera?" And I said: “Can’t you see? I’m filming the street”. “What for?" he asked. I had no answer. Ten or twelve years later, I was making my first short film in 16 mm. A reel of film lasted three minutes. I filmed a crossroads from the sixth floor, without moving the camera until the reel was finished. It didn’t occur to me to pull away or stop shooting any ear­ lier. With hindsight, I suppose it would have seemed like sacrilege to me. Why sacrilege? 230 I’m no great theorist. I tend not to remember things I’ve read in books. So I can’t give you Béla Baldzs’s exact words, but they affected me profoundly all the same. He talks about the ability {and the responsibility) of cinema “to show things as they are". And he says cinema can “res­ cue the existence of things". That’s precisely it. I have another quote, from Cézanne, where he says: “Things are disappearing. If you want to see anything, you have to hurry". So back to the awful question: why do I make films? Well, because ... Something happens, you see it happening, you film it as it happens, the camera sees it and records it, and you can look at it again, afterwards. The thing itself may no longer be there, but you can still see it, the fact of its existence hasn’t been lost. The act of filming is a heroic act (not always, not often, but sometimes). For a moment, the gradual destruction of the world of appearances is held up. The camera is a weapon against the tragedy of things, against their disappearing. Why make films? Bloody stupid question! (The Logic of Images). Myth - Literature - Film - Photography - these are the cardinal themes of this issue of “Konteksty”. We present essay by Clifford. His study compares two “Polish refugees” (whom he described as the fathers of contemporary anthropological reflection) penetrating a different world and offering dramatic testimony of the confused meeting of representatives of European civilisation and primal culture - Joseph Conrad (Heart of Darkness) and Bronislaw Malinowski (Argonauts of the Western Pacific); in doing so, it deliberates on false­ hood and truth in the cultural meaning of those terms, the question of the “saving lie” protecting values and a cohesive image of culture. Clifford also revealed the literary aspects of ethnography creating cultural fic­ tions (it does not mean: that they are untrue) and in­ dicated the great role played by the biographical and subjective element as well as the creative dimension present in scientific work pursued by the anthropolo­ gist. The essay by Teresa Rutkowska about Fellini’s “journeys” analyses the motif of wandering and the road in his films, interpreted in reference to the deep symbolic structures and stylistic traditions of the Ba­ roque; such “journeys” also provide evidence of an awareness of the absence of the continuum in the con­ temporary world. Reflections on the symbol and the film (Dariusz Czaja) precede a whole series of analyses tracing the presence of profound symbolic contents in film. The series contains translations (Don Frederickson; T. Jefferson Kline - an excellent example of a psychoanalytical-mythographic analysis perceiv­ ing The Last Tango in Paris as a contemporary version of the myth of Orpheus and Eurydice) accompanied by texts by Polish authors presented at a “Seminar of the anthropology of film” established and conducted by Professor Aleksander Jackiewicz and today contin­ �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION ued by anthropologists of culture at the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - in the Institute of Art at the Polish Academy (i.a. an essay by Wojciech Michera tracking the presence and significance of the alchemical symbolic in works by Herzog; essays on the Don Quixote motif in litera­ ture and film, and the cultural-literary-film myth of Venice). Dzieło a “granica sensu" (The Work and the "Boundary of Meaning”) by Wiesław Juszczak, author of a translation into the Polish of stories by Karen Blixen, initiates analyses of Babette’s Feast. In an es­ say about the author of Shadows of Forgotten Ancestors Janusz Gazda portrayed works and movies by Sergei Parajanov an artist salvaging the memory of the rich cultural tradition from which the film director drew his creative force. Ryszard Ciarka considered the es­ sence of film quests and experiences in reference to the Renaissance aesthetics of res simulacra, choosing as the object of his analysis Innocent Magicians by A n­ drzej Wajda and The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki. Małgorzata Baranowska discussed the phenomenon of the postcard, and Anna Sobolewska interpreted, via the categories of the sacrum, the ex­ perience of time and space in Orchestra, a video by Zbigniew Rybczyński. A register of culture in contem­ porary film shaped within the climate of the postmod­ ern game played with cultural texts is another theme. A separate current consists of fragments of auto­ biographies, recollections. and excerpts of diaries. We include fragments of an autobiography by Aleksander Jackiewicz, recording his first experiences with the cinema and a further path towards literature, and the anthropology of film. Other texts are parts of Fotodziennik (Photo-Journal) kept for years by Anna Boh­ dziewicz and the autobiography of Józef Szymańczyk, a small-town photographer. A separate pull-out contains a drawing from a sketchbook-diary kept for years by Andrzej Wajda. This time, the author of the memorable film version of Wesele (The Wedding), congenial in relation to Wyspiański’s play but also a highly auteur work, offered a drawing-note made dur­ ing a staging of a German-language theatrical version featured at the Salzburg festival. (Only a few of our younger readers are aware that this is not the first time that Andrzej Wajda has appeared in our periodical he is the author of a documentation of the vanishing world of street photographers. Cf. article Screens and Backgrounds of Street Photographers in: "Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa" no. 1/1956). The presented issue includes texts on the ethnographic film, focusing on the participation of the creative, subjective element in the production of the ethnographic film and pho­ tographic documentation (cf., e.g. a conversation held with Jacek Olędzki, author of numerous ethnographic studies carried out in Poland, Asia and Africa). All 231 texts collected in this film-photography issue, dealing more closely either with literature, film or anthropol­ ogy, come together within the range of joint problems and intentions that could be encompassed by Conrad’s formula: To do justice to the visible world.* * This is a preface to a special issue of „Konteksty” (no. 3-4/1992) about the anthropology of film. Naturally, not all mentioned texts were included into the anthology. We maintain the preface in order to to acquaint the reader with the profile of the gathered essays and material. (Cf: Contents and Summaries, „Konteksty” no. 3-4/1992). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8116e77d28bc26f52812360318cafcd0.pdf acc1b78405e0074bbc88e56c30564812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2425 Title A name given to the resource Widzieć więcej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzieć więcej Antropologia wizualna i wizualność w antropologii (Wprowadzenie) Zbigniew Benedyktowicz Żyjemy w epoce znaczącego rozwoju technologii, jak to się dziś powiada - nowej technologii. W epoce, którą być może potomni określą, iż rozwijała się pod znakiem obrazu i istotnych odkryć w dziedzinie jego tworzenia. Bo to już nie tylko odziedziczone z poprzedniego wieku wynalazki - fotografia, film, tak skutecznie rozwijające się w naszym XX stuleciu, ale i XX-wieczna telewizja, video kamera i video kaseta, komputer i grafika komputerowa, dyskietka, skanowanie, technika cyfrowa dla zapisania, utrwalania dźwięku i obrazu, coraz doskonalsze pod względem jakości metody zapisu, reprodukcji, kopiowania, multiplikowania, tworzenia, przetwarzania i przesyłania obrazu i informacji na odległość - telewizja i telekomunikacja satelitar­ na, internet, komputerowa poczta e-mail, czy też, poczciwy, być może dla kogoś, w tej litanii wynalazków i instrumentów, - „zwykły" fax, tak nieoceniony w pracy redakcji, lecz nie mniej cudowny i niepojęty w swym działaniu dla piszącego te słowa od starożytnego już zdawałoby się dzisiaj wynalazku pana Bella. (Czy to obraz - rysunek, a można przecież przesłać przy jego pomocy i хего fotografii, list więc, czy obraz listu (?) - biegną, jak głosy w zwykłym telefonie po drucie, „gotowe do druku" by zaraz, natychmiast, w tym samym czasie, jednocześnie objawić się u kogoś, w maszynie, na biurku tysiące kilometrów dalej?!). - Wszystkie te wynalazki (wymienione tu pobieżnie i w bez­ ładzie, wołającym o pomstę i wywołującym z pewnością niesmak na twarzach znawców i systematyków przedmiotu i opisywaczy nowego zjawiska), wszystkie więc te wynalazki związane i mogą­ ce się wiązać z obrazem, z naszym doświadczeniem obrazu we współczesnej kulturze, do którego to doświadczenia należą - żeby znów pobieżnie tylko wspomnieć - otaczające nas i atakujące zewsząd obrazy: rejestrowane, tworzone i transmitowane we wszechobecnej telewizji, obrazy spływające z reklam, plakatów, gazet, książek, albumów, folderów, obrazy tworzące współczesną ikonosferę miasta, obrazy stające się niemal „naturalnym" środo­ wiskiem człowieka XX wieku, i wreszcie na koniec, te tworzone i tworzące w „machinach" i pracowniach współczesnych po­ szukiwaczy i badaczy obrazu - najnowszy współczesny wynala­ zek: - „virtual reality" - obrazy tworzące rzeczywistość wirtual­ ną, teoretycznie możliwą, mogącą zaistnieć (Kto to powiedział, że etnologia powinna też polegać na badaniu światów możliwych?) - wszystko to mogłoby być już wystarczającym wyjaśnieniem dlaczego kolejny bieżący numer naszego pisma postanowiliśmy poświęcić problematyce Antropologii Wizualnej. Problematyce obrazu, wizualności w naszej nauce, w sztuce, w kulturze. Widzieć więcej, szybciej, silniej, mocniej, skuteczniej to jakby hasła nie tylko należące do owej „rzeczywistości wir­ tualnej" (w którym to pojęciu i nazwie słychać jak mieszają się echa średniowiecznej i wcześniejszej łaciny - wrfWú - skutecz­ ny; Wrfwojw, wirtuozeria, mistrzostwo, uzdrawiająca wprawność, uczoność; męstwo, cnota, siła - Wrfwj). Widzieć więcej, szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej to także jakby bardziej ogólna tendencja i przesłanie wynikające ze współczesnych doświadczeń w dziedzinie obrazu i z obrazem, jakie dają się obserwować w tej lawinie kolejnych wynalazków nowej technologii: - Specyficzny, współczesny głód obrazu. Głód obrazu, który na myśl musi przywieść natychmiast dwa inne współczesne wynalazki tym razem z dziedziny medycyny, a mianowicie każe myśleć o dopiero co odkrytych chorobach: anoreksji i bulimii. Z jednej więc strony ów specyficzny, współczesny głód obrazu. Z drugiej, zaś zmęczenie i przesyt obrazem. Niechęć, wstręt, kompletny brak łaknienia. - „Zupełnie nie mogę oglądać telewizji" - takie wyznanie i skargę usłyszałem niedawno z ust wcale nieteciwego jeszcze historyka sztuki - i gdy tak zżymał się i narzekał na nudę programów publicystycznych, opisując swą niechęć i niemoc odstręczającą go od oglądania wiadomości, padły zaraz dalsze znamienne słowa: „a już zupełnie nie mogę oglądać ani reklam, ani tych zupełnie niemożliwych, przeczących wszelkim prawom, logice i naszemu naturalnemu postrzeganiu - obrazów połączonych z młodzieżową muzyką." - Ciekawe, pomyślałem, gdy mówił właśnie o tych „niemoż­ liwych, przecież, w ogóle obrazach". - Który to video - clip, z jakimi efektami specjalnymi, morfingami, zniekształceniami i przekształceniami, rodem z rzeczywistości wirtualnej - teorety­ cznie możliwej, obrazów teoretycznie mogących zaistnieć musiał go tak zrazić i zniechęcić, że przez chwilę odczuć musiałem i ja pod wpływem jego wypowiedzi tę głęboką dwuznaczość słowa „wirtualny": „możliwy - niemożliwy". Ta wypowiedź zżytego przecież z historią obrazów i będącego znawcą obrazów, „odbiorcy", rzuciła nagle, ale nie tak by pozostała po tym jakaś trwalsza rysa, zaledwie, jakby cień zwątpienia, kładącego się na znaczeniu słowa: „skuteczny" w kontekście tego, co niesie w sobie współczesne, wspomniane wyżej pojęcie: „wirtualności". Tak niewątpliwie nasz wiek dobiega końca pod prymatem obrazu. Żyjemy pod presją obrazów, czego przykładem może być znaczenie jakie przypisywane jest dziś obrazowi, znane choćby z doświadczeń i praktyki codziennych, potocznych już niemal zabiegów współczesnej, socjotechniki, która zachęca nas do budowania i dbałości o własny - czy to w przypadku jednostki, czy firmy - „Image" (najczęściej, wymawiane obecnie po polsku, w województwie warszawskim i Warszawie): 'wm'dz'). Dbałość i troska o własny „Image" to więcej niż połowa sukcesu. Podobne znaczenie przypisywane obrazowi śledzić możemy i obserwować w życiu politycznym, w kampaniach wyborczych przypominają­ cych do złudzenia kampanie reklamowe, w których politycy niewiele różnią się od gwiazd filmowych, czy modeli: wystarczy i to jest tylko najważniejsze by z dobrze opanowanym uśmie­ chem, właściwą sobie „elegancją" i wytrenowaną odpowiednią gestykulacją wciąż powtarzać to samo: dobre, chwytne, najprost­ sze, hasło na temat własnej skuteczności. Tak żyjemy pod prymatem i presją obrazu, czego dowodem mogą być pełne troski i lęku diagnozy dotyczące stanu współczesnej kultury. Lęk o przyszłe losy książki i czytelnictwa, o wtórny analfabetyzm młodych pokoleń pozostających pod władzą i dominacją współ­ czesnego pisma i języka obrazkowego, lęk o tych wszystkich potencjalnych i rzeczywistych niewolników komputera, niewol­ ników telewizji, niewolników kultury masowej, w których tak wiele obrazów pełnych gwałtu i przemocy, lęk przed obrazami, lęk przed: „rzeczywistością" budowaną z iluzji, i iluzją budowaną z cegiełek i fragmentów rzeczywistości. Lęk o przyszłość sztuki oddanej na pastwę tych wynalazków. W końcu i wreszcie pełen 3 �I samego lęku i oburzenia lęk sam wobec tych tych wszystkich wynalazków żywiony ze strony humanistów. Gdyby zwrócić im uwagę, że te same wynalazki, kamera, ekran, światło lasera pozwalają lekarzom dotrzeć tam, gdzie nie mogłaby uczynić tego ludzka ręka uzbrojona w skalpel, gdyby zwrócić uwagę na uzdrawiającą, skuteczną siłę obrazu we współczesnej sztuce medycznej, na obecność kamery, ekranu telewizora na sali operacyjnej, powiedzą: „I niech tak zostanie, tam ich właściwe miejsce. Ale wara im od sztuki!" Ale broń Boże, możemy już w tym miejscu uspokoić naszego czytelnika: nie tym wszystkim wspomnianym „wynalazkom" współczesnej (tele-audio-wizualnej) cywilizacji i kultury, wokół których narosła zresztą już dość bogata i rozwijana wciąż przez jej wnikliwych diagnostów literatura, poświęcony jest ten numer „Kontekstów". Być może wobec tych żywo i żywiołowo roz­ wijających się wokół nas zjawisk potrzeba jeszcze trochę dystan­ su. Dlatego redakcja świadomie postanowiła wobec tych wszyst­ kich zjawisk zachować się nieco anachronicznie i skromnie. Punktem wyjścia jest tu dla nas fotografia. Nie tylko jej obecność w naszej nauce - etnografii, antropologii. Nie pierwszy raz już zresztą zwracamy na tych łamach uwagę na bliskość i zbieżności pomiędzy doświadczeniem fotografii i etnografii, na znaczenie jakie miała, ma i może mieć dla naszej dziedziny fotografia (Sławomir Sikora, Terence Wright). Jednakże zaczynając od fotografii myśleliśmy przede wszystkim o tym, że jest to szczególnie dogodny punkt wyjścia do tego by poddać głębszej refleksji samo zjawisko obrazu, wizualności, zastanowić się nad ich rolą i znaczeniem w kulturze, w naszym poznaniu, a co za tym idzie i dalej: w budowaniu i kształtowaniu tego, co składałoby się na specyfikę etnograficznego, antropologicznego spojrzenia. Już sam język nauki i należące doń utrwalone frazy jakimi się dość często posługujemy: „Z mojego (naszego) punktu widze­ nia...", „ujęcie", „spojrzenie" świadczyć mogą o obecności, wadze i znaczeniu owego pierwiastka i wymiaru wizualnego, „obrazowego". I chociaż źródła owych fraz moglibyśmy po­ szukiwać i odnajdywać we wcześniejszych traktatach z zakresu teorii poznania, optyki czy estetyki i w dziełach filozoficznych - „Nie umiałbym osądzić tej samej rzeczy ściśle jednako; nie mogę sądzić o własnym dziele pracując nad nim, muszę czynić tak, jak malarze, oddalić się od niego; ale nie nadto. Ile tedy? Zgadnijcie." (Pascal) - to z pewnością odkrycie i doświadczenie fotografii przyczynić się mogło do ich ugruntowania i upo­ wszechnienia w języku jakim posługuje się dziś nie tylko nauka. Czyż nie właśnie z doświadczeniem fotografii należałoby wiązać zbieżne z nią w czasie i z jej rozwojem, wprowadzone przez amerykańskiego pisarza i teoretyka literatury Henry James'a do słownika terminów literackich, pojęcie: „punkt widzenia". Dlatego zrazu paradoksem w tym świetle może się wydawać ów przesadny akcent kładziony ostatnio w autorefleksji etnografi­ cznej na znaczeniu słowa i pisania, podkreślanie iż etnografia jest przede wszystkim pisaniem. „Patrzenie idzie przed słowami. Dziecko patrzy, ogląda i rozpoznaje zanim nauczy się i potrafi mówić." - pisze John Berger, autor cyklu telewizyjnych audycji a potem napisanej na tej podstawie książki Spojoty widzenia (Ждул о/Seeing). Zebrane w tym numerze artykuły, wypowiedzi artystów, historyków i interpretatorów sztuki na różny sposób podnosząc kwestie odniesień fotografii (obrazu) do rzeczywistości, do teorii percepcji, do sposobu postrzegania świata, do słowa, do języka, do opowieści, do metafory, do historii, do czasu, do mitu, do poezji, do rzeczywistości sacrum, i na różny sposób rozważając problem realizmu, prawdy obrazu, jego „nieprzeźroczystości", uwikłania w konwencje, czy niewysłowienia, niezależnie od różnie udzielanych w tych kwestiach odpowiedzi i różnie roz­ kładanych akcentów w gruncie rzeczy łączą w sobie tę samą myśl o niezwykłej sile, znaczeniu i mocy obrazu: „Obraz fotograficzny sprawia, że zastanawiam się nad rzeczy­ wistością głębiej, niż gdybym na nią patrzył" (...) „Rozmowa o obrazach jest zawsze beznadziejna - to tylko rozmowa wokół obrazu ponieważ gdyby można było wytłuma­ 4 czyć swój obraz, można by było wytłumaczyć swój instynkt." (Francis Bacon - por. Dariusz Czaja, Nofafti przy Bacowie). „Tam gdzie nie wychodzę od wyobrażeń, tam nic nie mogę zdziałać....To, co buduję historycznie , nie jest rezultatem krytyki i spekulacji, lecz fantazji, która chce wypełnić luki wyobrażenia. Historia jest dla mnie zawsze jeszcze przeważnie poezją: jest dla mnie szeregiem najpiękniejszych malarskich kompozycji." (Ja­ kub Burckhardt por. Ryszard Kasperowicz, Effefyczma faiWogiw i prymaf fwzocznafci...). „'Staraj się ograniczyć swoje dociekania do obrazów', pisze Kuzańczyk w De coníecfwü, 'abyś pod przewodnictwem wraż­ liwości mógł zwrócić swoje domysły ku arkanom.'" (Edgar Wind, Mijreriwm Bac/iiczne wedYwg MicWa Amio&z.) Pomimo rozwijającej się Antropologii Wizualnej, pomimo prób „pisania" etnografii przy pomocy obiektywu aparatu foto­ graficznego i kamery filmowej, pomimo pogłębionej refleksji nad obrazem i jego znaczeniem w kulturze - fotografia, która ze swoim zanurzeniem w rzeczywistości, swoim potencjalnym naukowym obiektywizmem, realizmem z jednej strony, i ogrom­ nym potencjałem twórczym, subiektywnym, otwierającym się w kierunku sztuki, fotografia która mogłaby stać się metaforą i odbiciem sytuacji i statusu samej etnografii, tak jak sieją obecnie częstokroć postrzega i przedstawia: jako znajdującą się „pomię­ dzy nauką i sztuką", niestety nadal bardzo często na naszym gruncie traktowana jest instrumentalnie, ograniczana do „dokumentacyjno-inwentaryzacyjnej" funkcji, pełni rolę co najwyżej ilustracji. Odbijając zgoła zupełnie inną bardziej rzeczywistą sytuację naszej dziedziny, w której wciąż przypisuje się znacznie większą wagę do „naukowego dyskursu" aniżeli do sfery obrazu, metafory, symbolu. Nadal obecność i autorytet fotografii w etno­ grafii streszcza się - jak pisał o tym James Clifford - w potwier­ dzeniu autorytetu etnografa - „Możecie o tym wiedzieć, jesteście tam, ponieważ JA TAM BYŁEM." O sytuacji tej pisał, już prawie niedługo będzie, jak pół wieku temu w swej niedościgłej książce o podróżach, dziwiąc się samemu sobie, że przystępuje do pisania takiej - „Nienawidzę podróży i podróżników" - i fenomenowi popularności literatury podróżniczej oraz sile fotografii, Claude Lévi-Strauss w Smwftw fropiWw (1955)4 „A jednak ten rodzaj opowieści spotyka się z życzliwym przyjęciem, którego nie umiem sobie wytłumaczyć. Amazonia, Tybet, Afryka zalewają księgarnie w formie książek podróż­ niczych, sprawozdań z ekspedycji, albumów fotograficznych, w których troska o efekt jest tak dominująca, że czytelnik nie może ocenić wartości przytoczonych obserwacji. Nie pobudzają one jego zmysłu krytycznego; przeciwnie, żąda coraz więcej strawy i pochłaniają w olbrzymich ilościach. Być podróżnikiem to obecnie zawód, zawód, który polega nie na odkrywaniu po latach uciążliwych badań - jak można by sądzić - faktów dotychczas nieznanych, lecz na przebywaniu wielkiej ilości kilometrów i gromadzeniu zdjęć fotograficznych lub filmowych, i to najchętniej kolorowych. Dzięki temu można mieć przez kilka dni salę zapełnioną tłumem słuchaczy, dla których frazesy i banały przemienia się cudem w rewelacje z tego powodu, że ich autor zamiast spisać je na miejscu uświęcił je przebywszy 20000 kilometrów. Cóż słyszymy na tych prelekcjach i czytamy w tych książkach? Szczegóły o zabranych skrzyniach, o figlach małego pieska na pokładzie oraz pomieszane z anegdotami strzępy wyblakłych informacji powtarzanych od stu lat na kartach podręczników, a które pewna doza bezczelności odpowiadająca naiwności i brakowi wiedzy konsumentów przedstawia jako obserwacje, a nawet jako oryginalne odkrycia." - By zaraz dalej wywołać ów obraz: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale, a opo­ wiadacie przygód nie byli pięcio- lub sześciokrotnie przyj­ mowani w przepełnionej sali Pleyela. Jedynym miejscem w Pary­ żu dla tego rodzaju manifestacji był mały, zimny i odrapany amfiteatr w starym pawilonie w głębi ogrodu botanicznego. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum organizowało tam raz na �t y d z i e ń - m o ż e jeszcze organizuje dotychczas - odczyty przyrod­ nicze. Aparat projekcyjny o zbyt s ł a b y c h lampach rzucał na d u ż y ekran n i e w y r a ź n e cienie, prelegent z nosem przylepionym do ściany zaledwie r o z p o z n a w a ł kontury, a p u b l i c z n o ś ć nie o d r ó ż ­ niała ich od plam w i l g o c i na murach. Kwadrans po oznaczonej godzinie zadawano sobie jeszcze niespokojne pytanie, czy z j a w i ą się s ł u c h a c z e p r ó c z nielicznych stałych b y w a l c ó w , k t ó r y c h pojedyncze s y l w e t k i w i d n i a ł y na stopniach. W c h w i l i , gdy j u ż tracono w s z e l k ą n a d z i e j ę , sala z a p e ł n i a ł a się do p o ł o w y d z i e ć m i pod o p i e k ą matek i bon; dzieci były spragnione bezpłatnej r o z r y w k i , opiekunki z m ę c z o n e h a ł a s e m i kurzem ulicy. Przed tą m i e s z a n i n ą figur w y d o b y t y c h z naftaliny i niecierpliwej dziecia­ rni korzystano z prawa w y ł a d o w a n i a skarbca w s p o m n i e ń , za­ m r o ż o n y c h j u ż na zawsze przez taki seans - n a j w y ż s z a nagroda za tyle starań i t r u d ó w - i p r z e m a w i a j ą c w mroku c z u ł o się, j a k wspomnienia, j e d n o za drugim, o d r y w a j ą się i spadają niby k a m y k i w g ł ą b studni." W i d z i e ć w i ę c e j , szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej - temu hasłu i tej tendencji, k t ó r a towarzyszy nam co najmniej od p o ł o w y w i e k u , i k t ó r a niemal stała się znakiem czasu u schyłku naszego stulecia, ich konsekwencjom w kulturze p r z y g l ą d a się John Berger w eseju fo cóz pafrzec ла zwierzffa? z w r a c a j ą c n a s z ą u w a g ę na to j a k m i ę d z y i n n y m i czynnikami w ł a ś n i e r o z w ó j fotografii, doskonalone coraz bardziej instrumenty p r z y c z y n i ł y się do przemienienia z w i e r z ą t w spektakl, do ich marginalizacji i paradoksalnego znikania z naszego kulturowego i c y w i l i z a c y j ­ nego horyzontu. - „ Z w i e r z ę t a p r z e k s z t a ł c o n e w spektakl z n i k n ę ł y w nieco inny s p o s ó b . Jedna trzecia w o l u m i n ó w wystawionych na wystawach k s i ę g a r ń w czasie B o ż e g o Narodzenia to k s i ą ż k i obrazkowe o z w i e r z ę t a c h . Czy b ę d ą to s o w i ą t k a czy żyrafy, kamera c h w y t a j e w obszarze, który c h o ć c a ł k o w i c i e d o s t ę p n y dla aparatu, nigdy nie m ó g ł b y b y ć d o s t ę p n y dla widza. Wszystkie z w i e r z ę t a p o j a w i a j ą się tak, j a k b y o g l ą d a n o j e przez s z y b ę w a k w a r i u m . P o w o d y tego są z a r ó w n o natury technicznej, j a k i ideologicznej. Jeśli idzie o s t r o n ę t e c h n i c z n ą , u r z ą d z e n i a wykorzystane, by o t r z y m a ć jeszcze bardziej frapujące wizerunki - ukryte kamery, teleobiektywy, flesze, u r z ą d z e n i a do zdalnego s t e r o w a n i a - ł ą c z ą w y s i ł k i w celu stworzenia o b r a z ó w , k t ó r e n i o s ą w sobie liczne oznaki swojej normalnej лки/кбмкоУо. Obrazy te istnieją j e d y n i e d z i ę k i istnieniu technologicznego jasnowidztwa. Ś w i e ż a , bardzo dobrze wydana k s i ą ż k a z fotografiami z w i e r z ą t (¿a fgfe Sawage, F r é d é r i c a Rossifa) zapowiada w przedmowie: ' K a ż d y z tych o b r a z ó w w r z e c z y w i s t o ś c i trwał mniej niż j e d n ą t r z y s e t n ą c z ę ś ć sekundy i z n a c z ą c o przekracza m o ż l i w o ś c i widzenia oka ludzkiego. T o , co tu w i d z i m y , to c o ś , czego nikt dotychczas nie w i d z i a ł , p o n i e w a ż jest to c a ł k o w i c i e niewidoczne.'" N a t y m tle z jeszcze w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą w i d a ć , że kwestia w i z u a l n o ś c i w antropologii nie musi b y ć z a l e ż n a i wcale nie z a l e ż y od d o s k o n a ł o ś c i u ż y t y c h i n s t r u m e n t ó w . Najlepszym ś w i a ­ dectwem w tej sprawie m o g ą tu b y ć listy B r o n i s ł a w a M a l i n o w s ­ kiego, w t y m s z c z e g ó l n i e - publikowany tu po raz pierwszy, list, n i e d o k o ń c z o n y esej pisany dla A n i e l i Z a g ó r s k i e j , opisujący p o d r ó ż m o r z e m do A n g l i i , który jest zarazem opisem i w y ­ znaniem na temat z b l i ż a n i a się do , „ p r z e n i k a n i a " i wchodzenia w g ł ą b obcej k u l t u r y . T o co b o w i e m charakterystyczne i uderzają­ ce w t y m pisarstwie to n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć na obrazy, stała o b e c n o ś ć pierwiastka wizualnego, obrazowego, d o c h o d z ą c a do głosu w drobiazgowych opisach k r a j o b r a z ó w i w y g l ą d ó w morza, n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć plastyczna. A wszystko dzieje się tu w z a s i ę g u i skali ludzkiego w z r o k u . I - co b r z m i e ć m o ż e paradoksalnie w zestawieniu z refleksją i p r z y k ł a d a m i Bergera - j e d y n y m n a r z ę d z i e m dla utrwalenia tych o b r a z ó w pozostaje i jest nim słowo. „...Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta była między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało spoza dziwnych, wpólprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - d z i e ń w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanat z kontynentu do Anglii. Ten przejazd ma swoją treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką W y s p ę , ale które wryły mi się w duszę najsilniej m o ż e za tamtym pierwszym razem. Jechałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozostanie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do A n g l i i . (...) ...W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na statek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natłoczone m n ó s t w o łodzi rybackich i małych żaglow­ ców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i niskie kamieniczki, pomalowane we wszystkich m o ż l i w y c h i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej m a ł y m miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawio­ ne nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z m a l e ń k i m nieraz dockiem a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu j a k a ś zamknięta, uwięziona sprzeczność u c z u c i o w o - w y o b r a ż e n i o w a - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze miasteczko flamandzkie, usado­ wione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada w i l l i i hotelów 0 najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. R ó ż n o b a r w n o ś ć ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie od razu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą najprzód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem dopiero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu w i l l i nie jest brzydki; powoli z a c h o d z ą one m g ł ą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespokojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych (...) Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istotnie w zależności od tego z jakiego punktu na statku w y g l ą d a m y . Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko w o d ę 1 niebo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wlecze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cała lotem bezcielesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnie­ ciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. (...) Dojazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z nicości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadnąć się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. (...)" Czy wreszcie ten fragment z listu pisanego do Elsie Masson w Sydney: „Gdybyś była tu ze mną... potrafilibyśmy docenić piękno tego widoku! Szare niebo nad głową przechodzi w intensywny błękit blisko horyzontu, gdzieniegdzie rozjaśniony niewielką ilością delikat­ nego różu - znany Ci efekt kopenhaskiej porcelany. Ocean jest także szary; fale, które wyłaniają się i powoli zbliżają się do plaży, na chwilę przed załamaniem stają się przezroczyste i butelkowo zielone. Jest tak wiele życia, tak wiele dzieje się we wzburzonym morzu... natura przestaje być tłem i przemawia bezpośrednio swoim własnym językiem." W i d z i e ć w i ę c e j . . . to problem w antropologii bardziej skom­ plikowany, z ł o ż o n y , dramatyczny i bolesny. „ R z e c z y znikają. Trzeba ś p i e s z y ć się, j e ś l i chce się c o ś z o b a c z y ć . " T o zdanie z C é z a n n e ' a m o g l o b y stać się mottem dla naszej skomplikowanej sytuacji. Z a r ó w n o ono, j a k i przytoczone fragmenty z M a l i n o w s ­ kiego u k a z u j ą c e antropologa przy pracy, jego p r ó b y opisania morza, zmaganie się ze zmianami z a c h o d z ą c y m i w obserwowa­ n y m obrazie p r z y w o d z ą natychmiast na m y ś l innego, cytowanego j u ż klasyka antropologii, i j e g o p r ó b y o p i s ó w w s c h o d ó w i za­ c h o d ó w s ł o ń c a obserwowanych na p e ł n y m morzu, który tak o tych czynionych przez siebie p r ó b a c h w y z n a w a ł : „ W y d a w a ł o 5 �mi się, że gdybym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijają­ cych zjawisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wydarzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu poznanie wszystkich arkanów mojego zawodu." - To właśnie u Lévi-Straussa znaleźć możemy zapis nie tylko zdający sprawę z wagi i znaczenia jakie może mieć widzenie w naszej dziedzinie, ale także ukazujący zarazem cały dramat i bolesność z jakimi łączy się kwestia widzenia w doświadczeniu antropo­ loga. Oto one - relacja z podróży do starożytnego legendarne­ go Lahoru: „Aleja długości kilometra prowadzi na plac podprefektury, skąd rozchodzą sie inne ulice z rzadkimi sklepami: aptekarz, fotograf, księgarz, zegarmistrz. Uwięzionemu w tym nic nie mówiącym otoczeniu, mój cel wydaje się nieosiągalny. Gdzież jest to starożytne, to prawdziwe Lahaur? Ażeby do niego dotrzeć poprzez to przedmieście, niezręcznie zbudowane i już obracające się w ruderę, trzeba jeszcze przebyć kilometr bazaru, gdzie tania biżuteria, wyrzynana mechaniczną piłą ze złotych blaszek, sąsiaduje z kosmetykami, lekarstwami i importowanymi wyrobami z plastyku. Czyż je odnajdę nareszcie w cienistych uliczkach, gdzie muszę ustępować z drogi stadom baranów, 0 runie farbowanym na niebiesko i różowo, i bawołom - trzy razy większym od krów - które ocierają się o mnie przyjaźnie? Przecież jeszcze częściej muszę tu omijać auta ciężarowe. Może przed tymi boazeriami walącymi się i zniszczonymi przez lata? Mógłbym odgadnąć ich koronkową, delikatną rzeźbę, gdyby zbliżenie nie było uniemożliwione przez metalową pajęczynę instalacji elektrycznej rozpiętej na murach starego miasta. Jed­ nakże, od czasu do czasu, na kilka sekund, na przestrzeni niewielu metrów, jakiś obraz, jakieś echo wyłania się z głębi wieków; w uliczce, gdzie kuje się wyroby ze złota i srebra, spokojny 1 czysty dźwięk jakby ksylofonu uderzanego od niechcenia przez bożka o tysiącu ramion. (...) Czuję się jak podróżnik, archeolog przestrzeni, starający się na próżno odtworzyć egzotyzm przy pomocy ułamków i szczątków.(...) Pragnąłbym żyć w epoce p r a w d z i w y c h podróży, kiedy wizja rozpościerała się w ca­ łej wspaniałości, jeszcze nie zepsuta, nie skażona i nie prze­ klęta^...) Raz zaczęte rozważania snują się bez końca. Kiedy trzeba było zwiedzać Indie? W jakiej epoce badania dzikich w Brazylii mogły dać najczystszą satysfakcję poznania ich w formie najmniej zmąconej? Czy byłoby lepiej przybyć do Rio w XVIII wieku z Bougainville'em czy też w XVI z Léry'm i Thevetem? Każde pięć lat wstecz pozwala mi uratować jakiś zwyczaj, poznać jakieś święto, odnaleźć jeszcze jedno wierzenie. Znam jednak zbyt dobrze teksty na to, by zdać sobie sprawę, że ujmując sto lat wyrzekam się zarazem wiadomości i osobliwości, które mogą wzbogacić moje rozważania. I oto mam przed sobą zaklęty krąg: im mniej kultury ludzkie mogły się komunikować między sobą a w ślad za tym korumpować się przez wzajemne zetknięcie, tym mniej ich emisariusze byli zdolni do spostrzega­ nia bogactwa i znaczenia tej różnorodności. W rezultacie jestem skazany na alternatywę: być podróżnikiem w dawnych czasach, przed którym rozpościerał się niebywały widok, lecz prawie wszystko było dla niego niedostrzegalne i, co gorsza, pobudzało do kpin lub wstrętu, bądź też być podróżnikiem nowoczesnym w pogoni za śladami minionej rzeczywistości. W obu przypad­ kach przegrywam, i to więcej, niż mi się wydaje, czyż bowiem opłakując cienie nie jestem ślepy wobec prawdziwej wizji, która kształtuje się w tej chwili, choć na moim szczeblu wiedzy o ludzkości brak mi jeszcze zmysłu do jej zrozumienia? Za kilkaset lat w tym samym miejscu inny podróżnik, tak samo zrozpaczony jak ja, będzie opłakiwał zniknięcie tego, co ja jeszcze mogłem widzieć, lecz czego nie potrafiłem dostrzec. Jak ofiarę podwójnego kalectwa rani mnie wszystko, cokolwiek widzę i ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." ...Przedziwny, niedokończony list-esej Malinowskiego kieru­ je naszą uwagę na jeszcze jeden wymiar antropologicznego patrzenia, spojrzenia, widzenia, wymiar który przenika przez wiele tu zgromadzonych tekstów. Zamiast zaprowadzić nas do Londynu, wyprowadza nas najpierw na Morze Śródziemne, i wiedzie nas do nadbrzeży Wenecji, by porzucić nas tam, na Canal Grande, gdzie się urywa. Oto obraz morza, Morza Północnego wywołuje wspomnienie wakacji spędzanych z Matką (dla ratowania zdrowia) w Italii, czas przygotowań do matury, czas czytanej nad słonecznym brzegiem śródziemnomorskim, skandowanej po grecku CWyjei. Oto jak zmaganie z konkretnym obrazem morza prowadzi nas w przestrzenie mitu i symbolu. Konkretne współczesne przeżycie podróży wywołuje obraz bos­ kiego tułacza. Antropologiczna próba drobiazgowego opisu, antropologiczne spojrzenie łączy w sobie te dwa wymiary. Empiryczne doświadczenie obrazu przenosi nas w przestrzenie mitycznej geografii. W geografię mitu i symbolu. „I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo dostępną wyobraźni." (Malinowski) Widzieć więcej... - jak zwykle w przypadkach takich wstępów nie sposób poświęcić tu wszystkim należytej uwagi - dlatego na koniec chcielibyśmy zwrócić szczególną uwagę na te teksty, w których dochodzi do głosu i ten wymiar tak ważny dla antropologicznego, dla naszego widzenia. Zwłaszcza, w tym numerze, który podobnie jak chaos otaczających nas zewsząd obrazów, zdawać się może zrazu zgiełkliwym pomieszaniem świata. A mianowicie na blok tekstów, w których uczyć możemy się od wielkich artystów, że widzieć to także: mieć wizję (Bohdan Pociej, o wielkiej muzycznej wizji Лл&лш Brom ./grozo/wny Krzysztofa Pendereckiego, blok tekstów o Jerozolimie), na utrwalone w filmie, w fotografii, w słowie wizerunek i wypowie­ dzi Zofii Rydet, która śpieszyła się by zaradzić biedzie znikania rzeczy. I dla której robienie zdjęć było doniosłą chwilą („To jest naprawdę doniosła chwila... Zdajesz sobie sprawę z tego, że to nie jest zabawa, tylko jakaś wielka prawda."). A każda wykonana fotografia elementem większej wizji. - „To co robię, to cały szereg cykli, a nie poszczególne zdjęcia. To tak jakbym pisała, potrzebuję mieć jakieś słowo i tego słowa nie mam, znajduję słowo albo przecinek, albo nawet kropkę. Wszystkie rzeczy, jakie zrobiłam są opowieściami o człowieku. Dla mnie fotografia jest przede wszystkiem środkiem wyrazu, dlatego nigdy nie robię w ten sposób, że chodzę, biegam i fotografuję. Przedtem wiem czego ja szukam. To są pewne elementy, jakby litery, jakby słowa, z których później składam całość. Tak było przy wszystkich moich wystawach, że najpierw miałam ideę, a później szukałam... I zawsze wydawało mi się, że język wizualny, język fotografii jest tysiąc razy silniejszy i mocniejszy aniżeli słowa." ...Nie było tu i nie jest naszym zadaniem dawać recepty na antropologiczne spojrzenie. Możemy jedynie żywić nadzieję, że zebrane tu artykuły i refleksje pomogą czytelnikowi (etnografo­ wi) by widzieć więcej. Więcej...?! - To słowo tak potrzebne zdawałby się, że już padło, że byliśmy blisko niego - „ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." - ale etnografia, nauka, żeby wyłuskać to właściwe słowo, żeby móc w swoim etnograficznym ogrodzie dostrzec jeszcze niejedno zjawisko, musi się tu zwrócić o pomoc do poety: „(...) Wejść tam nie można ale jest na pewno. Gdybyśmy lepiej i mądrzej patrzyli, jeszcze kwiat nowy i gwiazdę niejedną W ogrodzie świata byśmy zobaczyli. (...)"% PRZYPISY ' Wszystkie cytaty ze Jmwftu (ropŃWw za: Claude Lévi-Strauss, Smufct fropúWw, przeł. Aniela Steinsberg, Warszawa 1964 s. 15; 16; 57; 38-40 2 Fragment wiersza Czesława Miłosza AWzfg/a z cyklu Avmf (poema «üiwngj, za: Czesław Miłosz, C/fworyPoffyctie, Poems, Ann Arbor, 1976, s. 90 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b82afd8a0e9eb5de0170cfc31c2a914c.pdf 137e1affa4c15473426cf53b23ebf4d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2657 Title A name given to the resource Czas etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI JACEK O L Ę D Z K I K A R O L I N A SIEMION M e k s y k . Współczesna świadomość m i r a k u l a r n a 164 W o d a zwyczajna - W o d a c u d o w n a 172 Biografia i etnologia - V i c t o r Turner M A T H I E U DEFLEM Rytuał, a n t y - s t r u k t u r a i religia, czyli V i c t o r a Turnera procesualna analiza symboli MAŁGORZATA BARANOWSKA JAN GONDOWICZ A N D R Z E J PIEŃKOS ZBIGNIEW OSIŃSKI M I C H A Ł ŁUCZEWSKI A N N A SPISS 188 Kolekcja nieidealna. Pocztówka 200 Pasje pastora Dodgsona 207 „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy X V I I I w i e k u 209 S a m o t n o ś ć Osterwy. C o dalej w badaniach n a d Redutą/ 219 Jak Białoruski k w i a t e k z Ameryką się pasował 229 O pożytkach płynących ze „śmieci" 237 Recenzje TERESA GRZYBKOWSKA JACEK O L Ę D Z K I N o r w i d na n o w o rozpoznany 240 Siedzi baba na cmentarzu 242 ALEKSANDER JACKOWSKI Inni JACEK O L Ę D Z K I Jedną 249 kreską kreślone albo dlaczego w k w i e t n i u wróble kąpią się w piasku SŁAWOMIR SIKORA ZBIGNIEW 252 Etnografia jako sposób życia albo spotkania z m u z y k a m i wiejskimi 257 Noty o Autorach 260 Streszczenia artykułów 262 BENEDYKTOWICZ w tym sensie, że spowodowane zewnętrznymi okolicznościami, niechcianymi przez jednostkę, która ich doświadcza. Ma ono jednak również swój wymiar aktywny, gdyż posiada niezwykle in­ tensywną silę poznawczą."), pozwala spostrzec i śledzić w Odysei problem „wiecznego napięcia pomiędzy życiem a opowieścią Czas etnografii 0 nim" - ów, jak wspomina o tym autor, charakterystyczny tak bardzo dla pisarstwa Tomasza Manna temat „dystansu pomiędzy życiem i słowem". - Problem dystansu i różnicy pomiędzy tym, co moglibyśmy nazwać „czasem przeżywania i doświadczania", 1 „czasem opowiadania", pomiędzy tym, czego doświadcza Odys, i o czym on sam opowiada (lub też, o czym inni opowiadają). P ' między tym, co przeżyte i doświadczone w cierpieniu, a tym, co tylko opowiedziane, czy wyśpiewane choćby w najpiękniejszej pieśni o losie, cierpieniach i przygodach Odysa. Z godnie z zapowiedzią daną w ostatnim numerze, po dwu obszernych monograficznych tomach-rocznikach powra­ camy do skromniejszych etnograficznych wymiarów. Nu­ mer ten rozpoczynamy od bloku tekstów rozwijających wątek biografii i autobiografii, ich wzajemnych związków i relacji ze sztuką, legendą, mitem. Otwiera go tekst Giovanniego Cerri z wprowadzeniem Krystyny Bartol. Cerri odkrywa przed nami niedostrzeganą dotąd, czy nie dość dostrzeganą obecność moty­ wu autobiograficznego w Odysei i postaci Odyseusza - „bohate­ ra, który opowiada własną historię." Ten sposób spojrzenia na Odysa, nie jako na postać emblematyczną, typ stały o utrwalo­ nych cechach charakteru, wykracza znacznie poza rutynę do ja­ kiej przyzwyczaiła nas naukowa tradycja zarówno historycznoli­ terackich, jak i filologiczno-klasycznych studiów, klasyczna odyseologia. To dynamiczne (a nie statyczne) podejście do rozumie­ nia doświadczenia autobiograficznego zapisanego w Odysei, w którym Cerri podkreśla znaczenie, jakie ma dla jego kształto­ wania się zarówno „moment preantropologiczny" („wiedza czło­ wieka kształtuje się poprzez poznawanie mentalnych postaw róż­ nych ludów, które Odys spotyka podczas swojej długiej podró­ ży"), jak i drugi element - pathos („cierpienie bierne jedynie Takie podejście, jakie reprezentuje w swym eseju Cerri, po­ zwala nie tylko znacznie głębiej rozpoznać i umieścić w historii początki, i obecność samego gatunku autobiografii, aniżeli do­ tąd czyniła to historia literatury i historia autobiografii, ale ze względu na swoje nierutynowe ujęcie zagadnienia, wrażliwość i skoncentrowanie uwagi na osobie „bohatera, który opowiada własną historię" - zbliża się, w zaskakujący dla nas sposób, do stanowiska kolejnej, omawianej tu przez Aleksandrę Melbę chowską-Luty, postaci: Witolda Gombrowicza. Można by wręcz powiedzieć, że to dynamiczne podejście Cerriego jest niejako spełnieniem postulatu i oczekiwań, jakie miał wobec lektury i interpretacji dzieła (literatury, sztuki), i czemu dawał wyraz w swoim Dzienniku, Gombrowicz: „Jakże katastrofalna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się samym tylko dziełem, w oderwaniu od osoby autora - za tą abstrakcją poszły inne, od­ rywając jeszcze bardziej dzieło od osoby [...] przenosząc wszyst- 2 �Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII ko na teren fałszywej, kulawej pseudo-matematyki estetycznej" - „chcę z dzieła zrozumieć twórcę, poza bajką, którą mi opowia­ da Рое, muszę odnaleźć tego, który opowiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, jedyny konkret. Tak tedy z dzieła mu­ szę wnioskować o twórcy." (por. Melbechowska-Luty). Motyw Odysa - tego, „który wiele swym sercem wycierpiał na morzu", „wiele wędrował" - motyw wędrówki, podróży, wychodźctwa, emigracji, ucieczki, „rozpacznej ucieczki" w prze­ dziwny i na różny sposób spaja i łączy wszystkie omawiane tu postaci. Do katalogu sformułowań Aleksandry Melbechowskiej-Luty (dalej A M L ) , która, pomimo różnic i odległości w czasie, śledzi głębokie pokrewieństwo pomiędzy Norwidem i Gombrowiczem, ich doświadczeniem podróży i twórczością, moglibyśmy dopisać dwu następnych: Malinowski, Witkacy. Postaci Odyseuszowe, naznaczeni podróżą: Norwid, Gombro­ wicz, Malinowski, Witkacy. Weźmy choćby ten fragment por­ tretu: - Gombrowicz: „egocentryk,(...) ironista, mistrz absurdu i paradoksu, który całe życie kreował swój wizerunek, i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś innego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym 0 swoje człowieczeństwo."(AML). Czy końcowa fraza tego opi­ su, wyjąwszy charakterystyczne Odysowe rysy - zachowania zwodnicze, udawane, oszukańcze, zmierzające do wprowadze­ nia innych w błąd, maski, mądrą przebiegłość - które z pewno­ ścią moglibyśmy rozpoznać i u Witkacego, nie dałaby się od­ nieść do trzech pozostałych:... byl twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje człowieczeństwo. Albo, czy w tym fragmencie nie rozpoznalibyśmy ich wszystkich czterech: Podobnie dotykali spraw zasadniczych odnoszących się do historii, współczesności i kondycji ludzkiej, zastanawiali się nad upływem i przezwyciężaniem czasu. (AML). Postaci Odyseuszowe. Naznaczeni, podszyci podróżą, smut- | kiem, zwątpieniem, niepewnością, walczący o swoje człowie- j czeństwo: - Norwid, Gombrowicz, Malinowski, Witkacy. Ale i nie o klucz Odysowy tu chodzi (chociaż, można by sobie parę dobrych prac porównawczych na ten temat wyobrazić - jeśli już nie powstały, nie śledzę tak wnikliwie literatury przedmiotu wokół tego klucza, które by wnieść wiele mogły w rozumienie naszej kultury końca XIX i całego XX w., a przede wszystkim li­ teratury i antropologii kultury, ich wzajemnych związków, uwzględniających, ów odysowy „moment antropologiczny" 1 „patetyczny", ukazujących ich ciągłość i przemiany, zapisane i w doświadczeniu, i twórczości tych czterech). Ukrytym (może nie tak bardzo) głównym bohaterem tego numeru wydaje się być: czas. A ściślej rzecz biorąc czas, współczesność, ponadczasowość. (Można by to jeszcze po Norwidowsku, czy za bardziej naśladowanym dzisiaj Heideggerem dla wyrazistości większej i tak też zapisać: czas, wspol-czesność, ponad-czasowość). I nie tylko o artykuły bezpośrednio dotykające problemu czasu, i uka­ zujące obecność tych trzech jego wymiarów tu idzie (Tomasz Grygiel, Zwycięstwo sztuki nad czasem?, Teresa Grzybkowska, Da­ ma z Elche). Czas, współczesność, ponadczasowość to temat god­ ny głębszej refleksji w etnografii. Tak właśnie się stało, że w bie­ żącym 2002 roku, w ponad dziewięćdziesiąt, a niespełna dzie­ więćdziesiąt pięć lat od czasu ich powstawania, ukazało się peł­ ne wydanie Dziennika (1908-1918) Bronisława Malinowskiego (w czym, jak nasi stali czytelnicy wiedzą, i redakcja „Kontek­ stów" miała swój skromny udział i pomoc - por. „Konteksty" od Nr. 1/1998; Bronisław Malinowski, Dzienni/c w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, opracowała Grażyna Kubica, Wydawnictwo Lite­ rackie, Kraków 2002). W tym zaś numerze zamieszczamy frag­ menty powieści Lord Nevermore szwedzkiej pisarki Agnety Ple- 3 ijel, poprzedzone rozmową z autorką. Powieść ta nie jest powie­ ścią stricte dokumentalno-biograficzną, ale inspirowaną posta­ ciami i losami Malinowskiego i Witkacego. Ciekawa jest droga dochodzenia do tej powieści o czym opowiada autorka. Zaczęła ją pisać w 1998, wydana została w 2000 w Szwecji, a po przekła­ dach na angielski, francuski, włoski, hiszpański, niemiecki, jej przekład polski ukaże się na jesieni tego roku. Pomijając zbież­ ność czasową tych wszystkich inicjatyw i wydań (1998 u nas: pierwsze fragmenty Dziennika; 2000 - wystawa i rocznik „Kon­ tekstów" Malinowski - Witkacy; 2002 - pełne wydanie Dzienni­ ka i polskiego przekładu powieści Lord Nevermore), chociaż zna­ mienny może to być przykład dla niezależnego powstawania i krążenia „tematu na czasie", interesujące przede wszystkim jest tu pole, które się przed nami otwiera, można by wyobrazić sobie niejedno seminarium śledzące tę drogę: dokument, biograficzny dokument o cechach autobiografii, literatura, przetworzenie w sztuce, nauka i sztuka. Autobiografia, legenda i mit. Zatoczy­ liśmy kolo. Znów znaleźliśmy się wobec problemu tu od począt­ ku kluczowego: „dystansu między życiem a słowem", „życiem a opowieścią o nim". Czy trzeba dodawać, że trudno by wyobra­ zić sobie takie seminarium bez sięgnięcia do publikowanego tu artykułu Lecha Sokola o księciu Nevermore - Bronisławie Mali­ nowskim jako postaci w twórczości Witkacego (Edgar Duke oj Nevermore i Bungo...). Nie znam jeszcze książki Agnety Pleijel, trudno mi ocenić czy jest dobra czy nie. Odniosła sukces, stała się książka roku 2000 w Szwecji i nietrudno mi się domyśleć dla­ czego. Podróż na krańce świata, do społeczności plemiennej, tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej, (spierający się ze sobą) naukowiec antropolog i artysta, dalej już przepisuję z noty wydawniczej: „Opowieść przenosi nas do ogarniętej rewolucją Rosji, faszystowskich Wioch i szokującej nowoczesnością Ame­ ryki, potem znów do Polski. Jesteśmy świadkami wybuchu nowej wojny światowej. Wydarzenia wiodą nas aż do narodzin nowego stulecia." Powodzenie tej książki (i tego tematu) wydaje mi się iść na przekór powszechnym opiniom o naszej współczesności ja­ ko czasie bez historii (końca historii), czy dominacji postmoder­ nistycznych tendencji, bądź wręcz postmodernistycznej dezynwoltury. Obok nagłośnionego nurtu dekonstrukcji, niwelujące­ go i nicującego postać autora („Dekonstrukcjonizm: że co by się nie mówiło, to i tak nic nie znaczy" - Leszek Kołakowski, Wiel­ ka encyklopedia filozofii i nauk politycznych cytuję za Łukasz Tisch­ ner, Dekonstrukcja i demagogia, „Tygodnik Powszechny" nr 30/28 lipca 2002), a może wręcz na przekór tym tendencjom i temu nurtowi, istnieje przecież stale i wzbiera na sile cichy nurt rek o n s t r u k c j o n i z m u , upominającego się o autora, „bohatera, który opowiada własną historię", do tego nurtu zaliczyłbym oczywiście tekst Cerriego, i na kredyt książkę Pleijel. Czy można sobie wyobrazić lepszy wgląd w historię XX wieku, jej syntezę, jak nie za pomocą tych dwu biograficznych soczewek, które wy­ brała szwedzka autorka. Czy można inaczej tłumaczyć powodze­ nie tej i podobnych jej książek, jak nie pragnieniem obcowania z kimś konkretnym, z konkretną rzeczywistością, chociaż prze­ braną w szacie powieści, z kimś, kto wiele widział, wiele wędro­ wał. O tym pragnieniu wspominał w Dzienniku Gombrowicz (znów sięgam do tekstu autorki przywoływanej tu wielokrotnie, Aleksandry Melbechowskiej Luty, zaznaczając cytowany przez nią fragment z Dziennika Gombrowicza kursywą): „Przecięcie przyszłości i przeszłości w samym punkcie przemijania, pozwala od­ czuć, że to co było, ciągle «jest», jest jako coś «bylego». Obcowanie Z przeszłością jest więc ciągłym dopracowywaniem się niej. Przeszłość to panoptikum zrobione z okruchów, ale my ją chcemy, mimo wszyst­ ko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, konkretną" �Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII Pamiętna książka Jamesa Clifforda nosiła tytut Kłopoty Z kulturą. Kłopot dotyczył głównie współczesnej kultury jako obszaru nieciągłości, przemieszczeń, przeszczepień, translacji. Patrząc na ten numer i zebrane w nim teksty, trawestując Clif­ forda, można by powiedzieć, że tak naprawdę istotnym proble­ mem dla etnografii są tu problemy, kłopoty z czasem (ale o tym za chwilę). Szczególnego przykładu dostarcza tekst Barbary Czarniawskiej O zapotrzebowaniu na etnologię symetryczną. A u ­ torka zajmująca się teorią organizacji i zarządzania łączy w swoim podejściu inspiracje płynące z etnologii i narratologii. W przeciwieństwie do „Innego", z którym ma do czynienia za­ zwyczaj etnolog, i którego czas „płynie wolniej" i „nie jest rów­ noległy do naszego czasu", czas badanych przez nią środowisk praktyków zarządzania, czas menadżerów płynie szybciej od czasu badacza („większość z nich nie rozumie, dlaczego nasze raporty nie są gotowe dwa miesiące po zakończeniu badań"). Zazwyczaj Są [oni] już gdzie indziej, - Already ehwhere, jak zatytytutował swój raport z badania przedsiębiorstwa, jeden z przytaczanych przez Czarniawską autorów. („Badacz, który codziennie zasiada przy biurku, które mu przydzielono w takim przedsiębiorstwie ryzykuje, że często będzie siedzieć sam 'obiekty badania' są już gdzie indziej, na konferencji, w podró­ ży służbowej, na spotkaniu z klientami, albo po prostu w cyber­ przestrzeni."). Spojrzenie z zewnątrz na etnologię, jakie pre­ zentuje Barbara Czarniawską, jak i podjęta przez nią próba uporządkowania spraw w tej dziedzinie mogą być niezwykle in­ spirujące dla etnologów. Wybieram tu tylko jeden wątek, ze względu na jego korespondencję z motywem Malinowski Witkacy: Nauka versus Sztuka (por. rozmowę z A. Pleijel; tekst L. Sokola.), czy podejmowany zresztą na tych lamach nie po raz pierwszy - wątek statusu etnografii i etnologii „między na­ uką a sztuką"(por. numery poprzednie). Czarniawską zwraca uwagę, że jesteśmy wciąż dziedzicami dwu głównych motywów: pozytywistycznego i romantycznego. (Nota bene to za sprawą ich obu - jak wykazuje Cerri, nie było możliwe mówienie o au­ tobiografii w kontekście Odysei: „Ani słowa o Homerze, ani słowa o Odyseuszu. Tak samo ani słowa o niezwykle istotnych wstawkach autobiograficznych w tragedii greckiej. Pominięcia te budzą zdumienie... Jak mogło do nich dojść?"). „Nie ma jed­ nak powodu abyśmy obecnie zacietrzewiali się w starciu za­ aranżowanym nam przez naszych poprzedników - pisze Czar­ niawską i odwołuje się do Richarda H . Browna, socjologa, któ­ ry zwracał uwagę, że te dwa typy dyskursu w nauce (pozyty­ wizm, romantyzm) podtrzymują się w niekończącej się debacie, i postulował tworzenie dyskursu post-pozytywistycznego i post-romantycznego: „Zdaniem pozytywistów nauka o człowieku powinna naśladować nauki ścisłe; zdaniem romantyków, po­ winna imitować sztukę. Ale wiedza o człowieku jest zbliżona zarówno do nauk ścisłych, jak i do sztuki. Jej produkty aspiru­ ją do rygoru fizyki, ale wymagają wrażliwości poema­ tu."(Brown, 1989). Na czym więc miałaby polegać etnologia symetryczna? To pozostawiam już czytelnikom. Nie zamierzam tu niczego streszczać. Wystarczy powiedzieć, że jednym z za­ sadniczych tropów dla Czarniawskiej jest Michaił Bachtin i je­ go postulaty „poetyckiej socjologii" i „symbolicznego realizmu" (sformułowane na długo przed Brownem), oraz zasada wielogłosowości. etnografii. W dziale Licheń i współczesna wrażliwość mirakularna prezentujemy prace, raporty młodych autorów powstałe z ba­ dań terenowych (1997- 1999), prowadzonych w grupie labora­ toryjnej pod kierunkiem Ewy Klekot (por. Ewa Klekot, Święte obrazki, Licheń i sąd smaku) oraz teksty klasyka, autora wielu prac o wrażliwości mirakularnej i wotach - Jacka Olędzkiego (Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim; Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna). Uzupełnieniem tego działu jest praca Karoliny Siemion, Woda cudowna ~ woda zwyczajna, powstała w grupie laboratoryjnej prowadzonej przez Andrzeja Różyckie­ go i Krzysztofa Brauna (grupa fotograficzna; z 200 zdjęć wyko­ nanych przez autorkę publikujemy zaledwie kilkanaście). W dziale Antropologia miasta Tomasz Wit Szerszeń śledzi zmia­ ny w architekturze współczesnej Warszawy („W cieniu wieżow­ ca"...) a Peter J. Martyn niszczące zmiany w urbanistyce i archi­ tekturze Coventry [Troja Brytyjsłta w centrum kraju?...). O pocz­ tówce i tworzeniu kolekcji pisze Małgorzata Baranowska (Ko­ lekcja nieidealna) a Andrzej Pieńkos o domach artystów i miej­ scach tworzenia („Moje budowle to papier, jak moje pisma". Sie­ dziby angielskich pisarzy XVIII wieku). Anna Spiss o dekorowa­ nej przez dozorcę klatce schodowej na krakowskim Kazimierzu (O pożytkach płynących ze „śmieci"). Wątek biograficzny powra­ ca jakby na końcu w artykułach Mathieu Deflema o procesualnej analizie symboli Victora Turnera, w którym autor omawia koncepcje Turnera w ścisłym powiązaniu z biografią autora The Forest of Symbols (Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli), Zbigniewa Osińskiego o Osterwie (Samotność Osterwy...), Michała Łuczewskiego o Melchiorze Wańkowiczu (Jak Białoruski Kwiatek z Ameryką się pasował). W dziale „Prezentacje" Aleksander Jackowski pisze 0 artystach osobnych (Inni). Już na pierwszy rzut oka niepokoić musi, jeśli nie przypra­ wiać wręcz o trwogę, to przemieszanie i miejsc, i czasów zebra­ nych tu w jednym zeszycie. Byłoby to zadanie sporządzić ich dokładny spis i mapę czasów. A tematów?! Gombrowicz i L i ­ cheń! Odyseusz i zarządzanie! Czysty surrealizm. Przemiesza­ nie czasów. A gmach się wcale nie wali. Celowo zostawiłem na koniec ten fragment, z kolejnego odcinka cyklu Etnolog w podróży Jerzego S. Wasilewskiego, opis szamańskiego rytuału z Seulu, zaledwie maty przyczynek do kłopotów z czasem, polifonicznością czasu, ich rozdzielaniem (czas, współcze­ sność, ponadczasowość): „I chociaż mam obok i naprzeciw siebie stadko fotografów i filmowców, ich kamery i błysk fleszy, to patrząc na gesty nalewania alkoholu do naczyń, które kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed kilku tysięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę w akcie naprawdę archaicznym." (Etnolog w podróży. Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie). Czy może być inna odpowiedź na pytanie czym jest czas w etnografii, z jakiegokolwiek punktu byśmy nie wyszli, niż ta: - Wieloglosowość, wieloczasowość (jak w żadnej innej dyscypli­ nie) jest czasem etnografii. „Ciekawość innej kultury nigdy się nie zmniejsza, gdyż jest to ciekawość samego siebie, przebranego inaczej.)...) Po powrocie do domu, (badacz terenowy) widzi na nowo swoich ziomków, a także siebie między nimi. Postawa wyuczona w terenie staje się osobista filozofią życia. To, co się liczy, tak w terenie jak 1 w domu, to fakt, że można choćby przez chwilę uchwycić ludz­ kość w procesie tworzenia." (Ruth Landes, cyt. za Barbara Czarniawską). Jak zwykle nie sposób w tak krótkim wprowadzeniu, prze­ wodniku po numerze, przedstawić wszystkich, a co dopiero mó­ wić o wskazaniu podskórnych połączeń, toczących się dialogów pomiędzy zebranymi tu tekstami. Numer przynosi sporą dawkę 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abcaa326ba806686367080a02c98123d.pdf 6eedfe3c949c0dc1dbf3ca4e4d1ae2d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6214 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5795 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.3 Antropologia obrazu Speculum mundi - antropologia widzenia Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.3, s.1-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Michera, Wojciech Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY F A N T R O P O L O G IA KULTURY F E T N O G R A F IA F SZ T U K A 2005 rok LIX nr 3 (270). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S P I S T R E Ś C I ZBIGNIEW BENEDYKTOW ICZ Antropologia obrazu................................................................ 2 W OJCIECH M ICHERA Speculum mundi - antropologia widzenia ........................... 3 FRANÇOISE FRONTISI-DUCROUX Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień. Przełożył Wojciech Michera ........................................................... M AURO M ENICHETTI 5 Lustro, odbicie i świat Dionisosa. Przełożył Wojciech Michera, współpraca Anna Dudzińska-Facca....... 12 KRYSTYNA BA RTO L Korespondencja sztuk. Simonides i inni.............................. 23 W IESŁAW JUSZCZAK Ekfraza imaginacyjna: eidolon Heleny.................................. 27 KATARZYNA PIETRUCZUK Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa........................... 37 JÉRÔME BA SCH ET Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień wizualnych. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz................................................................ KORNELIA BINICEWICZ M ARTA STEINER 49 Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera della Francesca............................................................... 71 Opera z pachnącego portu..................................................... 91 Noty o autorach...................................................................... 135 Summaries................................................................................ 136 Contents.................................................................................... 139 1 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM ZBIGNIEW Tylko ktoś wątpiący mógłby zapytać, czy to po­ trzebne i czy to nie nadużycie: tworzenie jeszcze jednej antropologii genitivu — (obok tak już wielu licznych, innych, jak „antropologia fotografii”, „antropologia fil­ mu”, „antropologia teatru”, „antropologia życia”, „an­ tropologia śmierci”, „antropologia pamięci” itd. itd.) „antropologii obrazu” , gdyby nie spostrzegł, że to umiłowanie do genitvu jest nie tylko przyrodzoną ce­ chą antropologii kultury, ale ma swoje głębsze uzasad­ nienie. Obraz i pamięć. Obraz i społeczeństwo. Obraz i historia. Obraz i polityka. Obraz i poezja. Obraz i li­ teratura. Obraz i inne sztuki. Jedność sztuk. To zaled­ wie początek haseł i wątków, które pojawiają się w tym, i pojawią w następnych numerach. Dlatego z zebranych tu tekstów autorstwa, w przeważającej mierze nie antropologów przecież, wypisuję fragmenty najbardziej mnie przekonywujące. Fragmenty dla an­ tropologa, ale nie tylko dla antropologa niezwykle po­ uczające. Dla każdego, kto poważnie dzisiaj zadaje so­ bie wspomniane pytania: „Ale czy potrafimy widzieć? I co tak naprawdę widzimy?” Są to zaledwie wybrane przykłady, wyrwane czasem z dłuższego precyzyjnego i subtelnego wywodu i z różnych odległych od siebie kontekstów i horyzontów czasowych. Z pewnością ta­ kich podobnych cennych miejsc, czasem z inaczej po­ łożonymi akcentami, Czytelnik odnajdzie dla siebie w zebranych tu tekstach o wiele więcej (Wszystkie podkreślenia moje.): BENEDYKTOWICZ Antropologia obrazu stronę antropologii obrazu tak mógłby nazy­ wać się ten i kilka kolejnych, przygotowa­ nych już do druku numerów „Kontekstów”. Żyjemy w epoce potęgi obrazu. Doświadczamy tego niemal na co dzień. Żyjemy, jak powiadają niektórzy, na końcu „galaktyki Gutenberga”. W kulturze obrazu, zdominowanej przez obraz. W epoce telewizji, fotogra­ fii, filmu, reklam, „nowych mediów” i nowych techno­ logii tworzenia obrazów, we wszechogarniającej nas obecności obrazów. Ale czy potrafimy widzieć? I co, tak naprawdę widzimy? Znamiennym może być wzięcie i atrakcyjność, ale i też potrzeba takich książek, żeby poprzestać na przy­ kładach tylko tych, jakie pojawiły się ostatnio na na­ szym rynku, jak: Szkoła patrzenia Tadeusza Boruty (2003), czy Jak czytać malarstwo. (Rozwiązywanie zaga­ dek, rozumienie i smakowanie dzieł dawnych mistrzów) Patricka de Ryncka (wyd. oryg. 2004, przekład polski 2005). Wokół zebranych przez Wojciecha Micherę i za­ mówionych u autorów tekstów (patrz obok), w najbliż­ szych zeszytach ów leit motiv antropologii obrazu i związanych z nią, i z obrazami pytań będzie nam sta­ le towarzyszył. Współczesna refleksja nad obrazem jest obszarem niezwykle bogatym, interesującym. Obok pojawiających się w tym zeszycie autorów wystarczy wymienić nazwiska takich badaczy jak Hans Belting, Georges Didi-Huberman, David Freedberg, żeby uznać iż jest to bodaj jeden z najbardziej żywych nur­ tów we współczesnej humanistyce. Warto w tym miej­ scu przypomnieć, że u nas, na łamach „Kontekstów” ów nurt nowej refleksji nad obrazem zapoczątkował tekst Marii Poprzęckiej Obraz pod powiekami (odwołu­ jącej się zresztą do wspomnianych przed chwilą auto­ rów), jaki zamieściliśmy w numerze o antropologii pa­ mięci [por. „Konteksty” nr 1-2/2003]. I mógłby być najlepszym wprowadzeniem do tego numeru, gdyby nie ukazał się wcześniej. Można zatem powiedzieć, że po dwóch ostatnich, teatralnych, poświęconych antropologii teatru zeszy­ tach, od dominującej w nich nośnej metafory Theatrum mundi, przechodzimy do nie mniej jak widać mocnej Speculum mundi (patrz obok). W „Otóż moim zdaniem ‘sceny rodzajowe’, które przedstawiałyby greckie życie codzienne niczym foto­ grafia, w ogóle nie istnieją. Jak doskonale wiadomo, każdy obraz powstaje w wyniku doboru motywów czerpanych z szeroko pojętej tradycji kulturowej i z rzeczywistości - mających mniej lub bardziej złożo­ ne znaczenie symboliczne. Dlatego też obraz jest za­ wsze selekcją i symboliczną rekonstrukcją rzeczywi­ stości.” (Mauro Menichetti) „W konsekwencji, celem badania jest mniej ustale­ nie sensu obrazu niż pokazanie, jak przedstawienie uchyla się od niego, aby wciągnąć widza w niekoń­ czące się poszukiwanie. Nie chodzi już zatem o roz­ wiązanie zagadki obrazów, lecz o myślenie o miste­ rium i fascynacji jako o integralnej części funkcjo­ nowania obrazu.” (Jérome Baschet) „W historii duchowej kultury rzadko spotykamy rzeczy nowe. Wszystko już kiedyś było, wszystko się nieustannie powtarza. Tak samo jak, z pozoru ‘wyna­ leziony’ przez romantyzm, portret d’artiste maudit. Przykłady, jakich dostarcza nam grecka myśl o sztuce, co najmniej od początków okresu archa­ icznego, odnajdujemy w każdym czasie, z teraźniej­ szym włącznie.” (Wiesław Juszczak) 2 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM WOJCIECH MICHERA A ntropologia kultury to również antropologia kultury wizualnej, z kluczowym dla niej poję­ ciem „obrazu”. Pojęciem, powiedzmy od razu, szalenie wieloznacznym: symptomatyczna jest nadobfitość słów (rzeczowników, przymiotników, czasowni­ ków), które w każdym języku służą do opisania róż­ nych aspektów wizualności; a także to, że nazywamy obrazem zjawiska bardzo się od siebie różniące (gra­ ficzne, optyczne, perceptualne, mentalne, werbalne by przywołać schemat W. J. T. Mitchella). Czym za­ tem jest obraz? Najogólniej można powiedzieć, cytując swobodnie Platona z Sofisty, że jest on sposobem ist­ nienia tego, czego nie ma. Według zaś Blanchota (Spojrzenie Orfeusza): „Na pierwszy rzut oka obraz nie przypomina trupa, ale być może obcość nieboszczyka jest obcością obrazu”. Każdy bowiem obraz wikła się z konieczności w dyskurs - lub też sam dyskurs ten wi­ kła, zaplata i prowokuje - dotyczący niepewnej relacji między istnieniem „realnym” i „pozorem”. Pod wpływem tradycyjnej historii sztuki, estetyki, a także teologii, zapomina się często, że „obraz” jest kategorią kultury, a zatem - że treść tego pojęcia jest zmienna, konstruowana w konkretnym dyskursie kul­ turowym; w dyskursie, którego on sam, obraz, jest czę­ ścią. (To szczególne zapętlenie logiczne ładnie ilustru­ je scena z Iliady 3.125-128, w której po raz pierwszy spotykamy Helenę: splata ona na krosnach figuralną scenę przedstawiającą aktualne, dziejące się pod mu­ rami Troi wydarzenia - będące właśnie treścią Home­ rowego eposu, którego przecież i ona sama jest czę­ ścią). Żaden obraz nie istnieje poza kulturą, poza kon­ kretnym splotem jej ideologicznych i politycznych znaczeń. Żaden więc obraz - bez względu na to, czy określimy go jako „ikonę”, „idola”, „symulakr” - poza tym kontekstem nie jest ani mniej, ani bardziej praw­ dziwy, właściwy, fortunny. Mogłoby się jednak wydawać, że w obrazie wizual­ nym - który przedstawia ‘coś’ za pomocą ‘jakiegoś’ me­ dium - najmniej problematyczna (uwarunkowana kul­ turowo) jest sama jego percepcja. „Na-ocznośc” prze­ cież stanowi pierwsze kryterium oczy-wistości: wątpić o czymś mogę jedynie do chwili, gdy nie ujrzę na wła­ sne oczy. Nisi videro non credam: spojrzenie wątpiące­ go Apostoła, tak jak jego wskazujący palec, jest w pojęciach semiotyki Peirce’a - znakiem o wartości ‘indeksu’, śladem samej rzeczy. Bo „widzieć jakąś rzecz - przekonywał Platon - to widzieć rzecz, która jest” (Teaitet 199e). Lecz przecież i spojrzenia bywają różne, zaangażowane i nieprzeźroczyste - mogą być męskie, kobiece, pożądliwe, turysty, podglądacza, flaneura, mogą wyrażać lęk, dominację, nostalgię, itd. O nieproblematycznej czystości perceptualnej trudno mówić nawet wtedy, gdy patrzymy na obraz malarski (lub oglądamy film): i tu wzrok nie jest obo­ jętnym, bezpiecznym, zewnętrznym wobec oglądanego obiektu narzędziem poznania. Jak w wypadku per­ spektywy centralnej w malarstwie - traktowanej dłu- Speculum mundi - antropologia widzenia go jako zobiektywizowany sposób „naturalnego” od­ wzorowywania przestrzeni, w istocie zaś będącej (co wykazał m. in. Hubert Damisch) modelem konceptu­ alnym i kulturową „maszyną widzenia”. Odkrycie spo­ sobów konstruowania spojrzeń (wewnętrznych i ze­ wnętrznych), „polityki widzenia” (Norman Bryson), jest stawką w interpretacji konkretnego dzieła. W szerszym zaś znaczeniu, uświadomienie sobie problematyczności samego spojrzenia (do czego przyczy­ niły się m. in. prace Foucaulta i Lacana), wyznacza „zwrot”, jaki stosunkowo niedawno dokonał się w ba­ daniach nad obrazem i kulturą wizualną. Spojrzenie jest gestem kulturowym i obiektem. Także spojrzenie Innego - to, które dotyka mnie od zewnątrz. Jak pisał Jacques Lacan (w Les quatre con­ cepts..): „jesteśmy istotami, na które się patrzy, w wi­ dowisku świata. To, czemu zawdzięczamy świado­ mość, jednocześnie czyni z nas speculum mundi.” A także: „Od pierwszej chwili widzimy, że w dialektyce oka i spojrzenia nie ma spotkania, lecz u samej pod­ stawy - kuszenie”. * O oku i spojrzeniu - oraz pokusie - pisze w pierw­ szym tekście tego numeru „Kontekstów” prof. Françoise Frontisi-Ducroux z Paryża. Bardzo cieszymy się, że ta wybitna znawczyni greckiej ikonografii, a także autorka ważnych książek na temat ‘tożsamo­ ści’, ‘twarzy’ i ‘lustra’ w kulturze greckiej (zob. notę o autorce na końcu numeru), odpowiedziała swoim artykułem na zaproszenie redakcji. Françoise Frontisi pokazuje zatem zaskakującą ambiwalencję i ekwiwa­ lencję ‘patrzenia’ i ‘bycia widzianym’ w kulturze grec­ kiej: w koncepcjach optyczno-fizjologicznych, w nar­ racjach mitycznych, poetyckich, w języku. Oko i spoj­ rzenie metaforyzowane są jako „lampa” i „zwiercia­ dło”, czyli projektor i receptor promieni świetlnych (niebezpiecznych i prowokujących erotycznie), co tworzy strukturę konceptualną określającą grecką praktykę społeczną. Temat lustra - jako szczególnej kategorii kultury, będącej niejako „obrazem obrazu’ - powraca w artyku­ le, jaki napisał dla nas prof. Mauro Menichetti z Uni- 3 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Wojciech Michera • SPECULUM MUNDI - ANTROPOLOGIA WIDZENIA wersytetu w Salerno. Dzięki subtelnej analizie ikono­ graficznej dwóch waz z regionu Wielkiej Grecji ujaw­ nia on symboliczne kody, odnoszące się do społeczne­ go wizerunku kobiety. Prof. Krystyna Bartol pisze następnie o związku po­ ezji i malarstwa w greckiej refleksji nad sztuką. Rozwa­ żania na temat szczególnej ekfrazy, tajemniczego eidolon Heleny, przedstawia prof. Wiesław Juszczak. Kata­ rzyna Pietruczuk bardzo wnikliwie analizuje sytuację sceniczną w dramacie Sofoklesa Edyp w Kolonos - re­ lację między tym, co „widzi” publiczność, i tym, co śle­ py bohater na scenie poznaje dzięki ustnej narracji. Kornelia Binicewicz przedstawia sposoby pisania o ob­ razach Piero della Francesca. Zamieszczamy również artykuł Jérôme Bascheta, świetnego francuskiego mediewisty, na temat ikonografii średniowiecznej. W ten sposób cykl tematyczny O BRAZ- OKO- SPOJRZENIE, poświęcony antropologii widzenia i historii obrazu: bę­ dzie powracał - mniej lub bardziej obfitym nurtem w następnych numerach „Kontekstów”. W numerze 4/2005 znajdzie się m. in. artykuł prof. Judith Okely z Uniwersytetu w Hull, prezentujący jej badania nad ‘patrzeniem’ i ‘widzeniem’ krajobrazu w Normandii. Teksty naszych kolegów o krajobrazach (Wiesław Szpilka, Chodząc w Tatry; Tomasz Szerszeń, Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie). Studium Stanisława Fijałkowskiego, Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego. W całości problematyce ‘patrzenia’ i ‘widzenia’ po­ święcamy numer 1/2006: większość artykułów napisa­ na została z myślą o naszym monograficznym cyklu, przez takich m. in. autorów, jak Cynthia Klestinec (Vesalius i kultura druku), Katarzyna Murawska-Muthesius (Cartoon-Work), Yannis Papadopoulos (Dzikie zwierzęta-teatr-bogowie), Jonathan Simon (Anatom, ciało i publiczność. Honoré Fragonard i Gunther von H a­ gens), Anna Wieczorkiewicz (Historia spojrzenia na Ju ­ lię Pastranę), Szymon Wróbel (Czarowanie reprezenta­ cji), Łukasz Zaremba (Wenecja-Kinszasa. Niewidzialne miasta), Wojciech Michera (Bestia wizualna). Znajdą się tam też przekłady tekstów Jasia Elsnera z Oxfordu (Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym) oraz François Lissarrague z Centre Louis Gernet w Pa­ ryżu (Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers?). To tyl­ ko sygnały zapowiadające niektóre z tekstów o obra­ zach, z jakimi spotkamy się w następnych numerach. Andreas Alciatus, Emblemata - Narcyz 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24314c73cc31aaff86a52dd9f161d40a.pdf 67c3bf113e238fa3535f94c3269ebb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3406 Title A name given to the resource Emaus. Za mało, czy za dużo wolności? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.22-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emaus Za mało, czy za dużo wolności? Zbigniew Benedyktowicz rozmawia z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Emaus. Za mało czy za dużo wolności - to temat kolejnego spotkania twórczego, które Państwo przygotowują. Tytuł ma znaczenie wielorakie. Zauważalne jest to, że narody, które były pod presją imperium odczuwały oczywiście brak wolności, i cierpiały z tego powodu. Z chwilą jednak kiedy but imperium poszedł w górę i nagle się ta wolność zewnętrzna otworzyła, to powstały sytuacje sporne i wolność zaczęła służyć przede wszystkim jakiejś ekspresji nienawiści i tym bratnim szarpaniom się, które mają zresztą duże zaszłości historyczne. I w tym się ona głównie zaczęła ujawniać: w wolności szarpania sąsiadów. To jest ta najbardziej prymitywna polityczna forma, która zresztą zaczyna pojawiać się przy wszelkich wyzwoleniach, dekolonizacjach itp. Ale myślę, że poza tym, najważniejszą dla nas tu sprawą jest zależność między d u c h o w ą , wewnętrzną wolnością człowieka i jego wolnością zewnętrzną. Łączy się z tym także sprawa wolności artysty, która jest odwieczna, ale również historycznie zmienna. W czasach nowożytnych związa­ ła się ona z postawą twórczego buntu jednostek wyjątkowych, demistyfikujących wszelki tradycjonalizm w imię postępu i no­ watorstwa. Ale dziś coraz wyraźniej widać, że w wieku X X czas nowożytny dobiegł końca, a wraz z wygaśnięciem tego wielkiego epizodu dziejów - przygasa również aktualność i atrakcyjność nowożytnego modelu wolności. Jest więc o czym rozmawiać w gronie artystów, którzy podczas spotkania w Pradze mogą różne sensy czy aspekty wolności, jej pojęcia, jej idee swoimi dziełami wydobyć na jaw, czy też swoją twórczością skomen­ tować. I to by się odbywało w miejscu, które nazywa się Emaus. To miejsce w pewnym sensie wydaje się nam bardzo ważne, przez nawiązanie do ewangelicznej sceny opowiadającej o spot­ kaniu, które zdarzyło się na drodze do Emaus, ważna tu jest 22 właśnie ta aura sytuacji spotkania w drodze o jakiej mówi' przekaz Ewangelii. Spotkanie Nieznajomego, który towarzyszył, uczniom w drodze, i który wykładał na sposób jakby racjonalny różne prawdy związane z rozczarowaniem, jakiego doznali uczniowie po śmierci Mistrza. Te prawdy niby docierały do ich umysłów, ale oni Go nie poznawali, i nagle zobaczyli Go, wtedy, kiedy usiedli w gospodzie przy stole, a zobaczywszy Go, zobaczyli prawdę w pełnym wymiarze. Ale On zniknął im z oczu. W tym naszym nawiązaniu do Emaus, w tym spotkaniu artystów z krajów Europy środkowej i wschodniej, chodzi o ten moment nagłego otwarcia oczu, czy może tego oka wewnętrz­ nego dla widzenia rzeczywistości we wszystkich wymiarach. Państwo planują to spotkanie i wystawę zrobić w klasztorze Benedyktynów w Pradze, co to za miejsce? Jest to klasztor zwany po czesku Emauzy, czyli Emaus. Jest to stary kościół gotycki z szarego kamienia, zupełnie prosty, który był w ostatnich dziesięcioleciach używany jako magazyn jakie­ goś naukowo-technicznego instytutu, który mieścił się obok w budynku klasztornym. W tym pustym wnętrzu odartym z wszelkiego wystroju chcemy zrobić ekspozycję symboliczną, która stanowiłaby przestrzeń p o d o b n ą trochę do tej, jaką zaaranżowaliśmy w 1991 r. w Zachęcie podczas wystawy Epitafium i siedem przestrzeni. Chcemy skonstruować układ, w którym Święta Góra, która była w Zachęcie miejscem dojścia w wędrówce przez różne wątki pamięci kulturowej, tutaj będzie miejscem spotkania narodów wyzwalających się spod komunizmu. To spotkanie artystów miałoby się więc odbyć wokół Świętej Góry, czyli miejsca spotkania nieba i ziemi, który to symbol, figura, wykładnia funkcjonuje we wszystkich tradycjach duchowych, �we wszystkich kulturach. - Cała ekspozycja ma być idei tego spotkania poświęcona. Czy to będzie to samo dzieło Kłamana, które było na wystawie w Zachęcie? Tak, tylko elementy tego układu będą inne. G ó r a stanie w głównej nawie kościoła w pewnym oddaleniu od prezbiterium, natomiast prezbiterium i dwie sąsiednie kaplice przybiorą postać epitafiów. W prezbiterium chcemy umieścić szczątki wystroju rzeźbiarsko-architektonicznego, które po demontażu zmagazy­ nowano w różnych składach i pomieszczeniach kościelnych. Chcemy zawiesić je jakby spadające z góry: krucyfiksy, figury świętych z ołtarzy, także różne rzeźbione elementy ołtarzy czy konfesjonałów. To wszystko będzie spadało z góry na dół w specjalnym oświetleniu. Chcemy do tego zaprosić łódzkiego artystę Antoniego Mikołajczyka, twórcę niezwykłych układów przestrzennych, w których światło projekcji przenosi jakby w inny wymiar płaszczyzny i bryły przedmiotów. I do tego dać jeszcze muzykę, podobną do tej, j a k ą robi i zrobił nam do Świętej Góry w Zachęcie - Wojciech Nowak. To byłoby epitafium środkowe. Natomiast z lewej strony, w kaplicy obok prez­ biterium byłoby epitafium poświęcone pamięci zagłady narodu żydowskiego i jego kultury. Właściwie każdy z tych krajów które zaprosiliśmy do wystawy w mniejszym czy większym stopniu był miejscem zbrodni holocaustu. W Pradze są zresztą zachowane bardzo piękne zabytki kultury i sztuki żydowskiej, myślę, że materiałów do tej wystawy znajdziemy tam wiele. Natomiast po prawej stronie prezbiterium byłoby trzecie epitafium praw­ dopodobnie w postaci symbolicznego stosu. Będzie ono po­ święcone pamięci dwóch ludzi, którzy przeszli przez ogień, czyli Husa i Palacha. Rozmawialiśmy na ten temat z różnymi osobami w Pradze - bo chcieliśmy sprawdzić, czy nie będzie tu z naszej strony jakiegoś nadużycia w tym symbolicznym połą­ czeniu tych dwóch postaci. Zostało to jednak odebrane pozytywnie, tak że chcemy to zrealizować. Jest w Pradze artysta I f i Sozański, który był organizatorem niezależnych dysydenckich pokazów sztuki. On się tym zainteresował i może namówimy go do podjęcia tego tematu. Tak więc na przeciw Świętej Góry byłyby trzy epitafia. Natomiast wyobrażamy sobie, że dwie nawy boczne byłyby wypełnione spiętrzoną rzeźbą architektoniczną. Naszym wiel­ kim pragnieniem jest poznanie i zainteresowanie tą ideą Mag­ daleny Jetelowej, znakomitej czeskiej rzeźbiarki mieszkającej obecnie w Niemczech. Ona robi takie konstrukcje z potężnych bali drewnianych, które jak gdyby wbijają się w architekturę sal wystawowych. Często są to sale zabytkowe z filarami, takie jak tutaj, i chcielibyśmy, żeby te konstrukcje zawierały w sobie rząd wnęk - jakby kaplic bocznych, po sześć z każdej strony. Byłyby to przestrzenie kontemplacyjne, przestrzenie ciszy i zapatrzenia. Każdą z takich wnęk zaaranżowałby artysta z jednego kraju - byłaby wnęka rosyjska, ukraińska, litewska, niemiecka itd. Natomiast nad każdą z tych wnęk, na wyższej kondygnacji chcielibyśmy zrobić ciąg nagle odsłoniętych fragmentów bytu codziennego w tych krajach - tak jak zdarza się w czasie bombarodowania - eksplozja usuwa ścianę i odsłania wnętrze mieszkania, jakiś fragment tapety, k o m o d ę z telewizorem, jakieś obrazki, jakieś sprzęty. Oczywiście, może nie w sensie całkiem dosłownym, bowiem byłaby to aranżacja robiona przez artys­ tów. I wreszcie nad tym wszystkim, już w łukach okien gotyckich, byłyby zawieszone wielkie płachty fotograficzne z najbardziej dramatycznymi momentami ze wszystkich wy­ zwoleńczych działań i wojen wewnętrznych, które towarzyszyły wyzwalaniu się tych narodów. Przy czym nie byłoby tu publicys­ tyki w tym sensie, że ta strona była dobra a tamta była zła, tylko byłyby ukazane nagie gwałty, których ofiarą padają ludzie. Tam mogą być z jednej strony górnicy z kopalni Wujek, a z drugiej strony martwi małżonkowie Causescu. Tak z grubsza, w ogól­ nym zarysie to wygląda. Cała tylna ściana kościoła byłaby wielkim malarskim wyob­ rażeniem Sądu Ostatecznego według teologii i ikonografii Wschodniego Kościoła malowana przez artystów prawosław­ nych z Polski i z Rosji. Tak przedstawia się ten projekt, jeśli chodzi o wnętrze kościoła. Natomiast chcielibyśmy zrobić część ekspozycji bardziej r ó ż n o r o d n ą w krużgankach klasztornych i również w terenie otaczającym budynki. Jest tam taki dość zaniedbany teren zielony, ogród schodzący stromo w dół i poniżej tego ogrodu jest jeszcze plac, przy którym jest przystanek metra - tam moglibyśmy zrobić to, czego nie zdołaliśmy zrealizować na placu między Zachętą a Muzeum Etnograficznym. Mianowicie coś w rodzaju kiermaszu, oczywiś­ cie, kiermaszu zrobionego przez artystów. Tak jak wielkim świętom kościelnym towarzyszą odpustowo-jarmarczne przed­ sięwzięcia, tak chcielibyśmy podobnie zrobić to i tutaj. Czyli byłaby j a k a ś karuzela, jakieś budy widowiskowe, kramy z róż­ nego rodzaju towarem itd. Chcemy, żeby te idee. które się przejawiają w świątyni w postaci kontemplacyjnej, dramatycz- II. 1. J. Bogucki i N . Smolarz: D r o g a Ś w i a t e ł , fragm. wystawy: Głaz Włodzimicrza Borowskiego; i l . 2, L a b i r y n t przestrzeń podziemna, 1989 fragm. wystawy: Strefa Świateł, Alojzy Gryt 23 �nej czy symbolicznej, tutaj były przeniesione na język sztuki jarmarcznej, odpustowo-popularnej. Jak długo będzie trwała ta wystawa? Dwa miesiące, to znaczy będzie tam można również w sierpniu kończącą się budowę oglądać, bo chcemy tam i herbatę p o d a w a ć i koncerty jakieś robić, na miejscu tej budowy. Ale cała wystawa, uzupełniona programem spotkań interdyscyplinarnych, w pełni otwarta będzie we wrześniu, dalej będzie dostępna w paździer­ niku, a w listopadzie musimy ją zwijać. Pytam, ponieważ zauważyłem, że jest jakaś prawidłowość, (żeby nie powiedzieć fatum), dotycząca Państwa wystaw - myślę właśnie o ,, Labiryncie", na którym byłem ostatniego dnia - że jest jakiś niedosyt. Rozmawiałem z panem prof. Sempolińskim i uwa­ żał, że wystawa o tak wielkim znaczeniu jak ..Epitafium i siedem przestrzeni"powinna trwać dłużej, i dlatego właśnie pytam o czas trwania tej wystawy i czy Państwo robiąc tę wystawę w Pradze nie obawiają się, że napotkają też na tego rodzaju trudności, a nawet więcej, czy te Państwa projekty spotkają się ze zrozumieniem. Bo tu, w Polsce, wszystko, co robią Państwo od lat, nawet w krótkich interwałach czasowych, jest doskonale znane - jest w tym kontynuacja, te wystawy nakładają się niejako na siebie, jak kolejne warstwy, tworząc własny, nie do podrobienia styl, i zna­ cząc drogę kolejnych Państwa poszukiwań. Jest w tym jakaś wielka konsekwencja:,,Powrót do domu", do świątyni, jednocześ­ nie właśnie taka symboliczna ich wielowymiarowość. W wielu znaczeniach, przede wszystkim właśnie w takiej rekonstrukcji całości życia duchowego, różnych ekspresji, różnych doświadczeń. - Tak było przecież w ,,Epitafium i siedem przestrzeni", gdzie podtytuł mówił o odbiciu różnych doświadczeń w zwierciadle Sztuki XX wieku (DROGI, TRADYCJE, OSOBLIWOŚCI ŻYCIA DUCHOWEGO W POLSCE ODBITE W LUSTRZE SZTUKI POD KONIEC XX WIEKU), a więc to łączenie różnych kanałów, różnych prądów i tradycji sztuki, sztuki wyso­ kiej z niską, popularną, rodzimej z egzotyczną czy zdawałoby się kulturowo odległą - jak miało to miejsce w Muzeum Etnograficz­ nym, w ..Spotkaniu Świętych Obrazów, (czyli kultów maryjnych z Częstochowy i z Guadalupe)" i już podczas seminariów, w spotkaniu różnych tradycji duchowych, odsłaniających ów ekumeniczny wymiar doświadczenia duchowego współczesnego człowieka - czy więc to wszystko, co nadaje taki bardzo chram terystyczny rys Państwa projektom i wystawom, czy ten język, ] który Państwo eksplorują od lat i starają się go w jakiś sposób j ożywić, dać mu dojście do głosu, a nawet wprowadzić do galerii - czy to wszystko znajduje zrozumienie w innym środowisku nii dotychczas, u artystów z tych wyzwalających się krajów, artystów, z którymi teraz przy tym projekcie Państwo współpracują? CzysM oni otwarci na ten wymiar religijny, mistyczny, kontemplacyjny! Jak się do tego rodzaju ekspozycji (w tym swoich dziel), ekspozycji sięgającej do źródeł, do symboliki, do kontemplacji, odnoszą? Bo to są twórcy współcześni, prawda? ( Tak, „ o s t r z e g a n o " nas, że tam w Pradze mieszkają ludzie, którzy jeszcze w przedbolszewickich czasach jak najbardziej stanowili społeczeństwo zsekularyzowane, w dodatku niechętne katolicyzmowi, bo to przecież był katolicyzm habsburski nieja­ ko z cesarskiego nadania, i tak często w ten sposób byl • kojarzony. N o ale myśmy postanowili wejść tam śmiało z naszą propozycją, nie płosząc się tymi zapowiedziami. Stało się tak, że mieliśmy do czynienia z dość wąską grupą, elitą artystów, teoretyków, ludzi myślących, intelektualistów, działaczy opozy­ cyjnych, i tego trzymaliśmy się dość wyraźnie, żeby tam nit ześlizgnąć się w środowisko byłych reżimowych zarządców sztuką i k o l a b o r a n t ó w . Tam te podziały były jeszcze bardziej dramatyczne niż u nas. Otóż, wbrew obawom naszych infor­ m a t o r ó w , Polaków, a nawet i Czechów, ci artyści, których odwiedziliśmy, i z którymi weszliśmy w przyjacielską znajomość - odebrali naszą propozycję pozytywnie. Towarzyszył nam Emil Zavadil - architekt i zawodowy realizator ekspozycji artystycz­ nych, on nas zwykle anonsował, że przyjechaliśmy z Warszawy, że mamy taki pomysł. On się od tego pomysłu, od jego treści raczej dystansował, ale nas wprowadzał życzliwie w środowisko i my przy nim przeprowadzaliśmy rozmowy. A ponieważ wybieraliśmy takich ludzi, do których mieliśmy stosunek z góry pozytywny, tzn. wg dokumentacji czy różnych informacji wybie­ raliśmy artystów wartościowych, wybitnych, więc mogliśmy całkiem szczerze swój pozytywny stosunek do ich twórczości wyrażać i przedstawialiśmy swoją propozycję. Z tego wynikał najczęściej bardzo dobry dialog, taki przyjacielski. Ponieważ II. 3. J. Bogucki i N. Smolarz, E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy: Namioty (Magdalena Abakanowicz), Droga (Ryszard Ługowski), Święta Góra (Ryszard Klaman), 1991 24 �wielu z nich odnosiło się dość pozytywnie i większość z nich deklarowała chęć, czy gotowość do udziału autorskiego w tym przedsięwzięciu, to my w czasie naszej rozmowy przedstawialiś­ my dość konkretnie, że to będzie taki właśnie układ przestrzeni symbolicznych, w którym mogą wziąć udział osoby, które j a k o ś z tym układem się wewnętrznie zgodzą, uznają go za rzecz naturalną, w której mogą uczestniczyć. Są to ludzie o dużej wrażliwości duchowej, którzy mają potrzebę wewnętrznej re­ fleksji, potrzebę rozwoju życia wewnętrznego, zainte­ resowanie różnymi tradycjami religijnymi. Zauważyłem, że chętnie urządzają ekspozycje nie w salach neutralnych, gale­ riach, ale właśnie w obiektach zabytkowych i w dawnych budowlach sakralnych. Wystawiali w dawnych klasztorach, kaplicach, kościołach, bardzo świadomie wykorzystując szcze­ gólny klimat starej architektury sakralnej. Oglądaliśmy, np. w zabytkowym kościele jezuickim w jednym z miast prowinc­ jonalnych wystawę, a raczej wielką aranżację przestrzenną łączącą architekturę i plastykę baroku historycznego z dziełami współczesnymi o ekspresji barkowej. Inicjatorem i jednym z uczestników tego przedsięwzięcia był wspomniany już w naszej rozmowie Jifi Sozański. Ale wystawiali tam dlatego, że nie mieli możliwości gdzie indziej, czy stal za tym świadomy wybór? Jedno i drugie ponieważ, musieli szukać poza oficjalnym trybem, więc znajdowali miejsce. Ale ich te budynki ciągnęły i ta architektura wciągała. Łączenie sztuki z architekturą było wynikiem uznania klimatu architektury sakralnej. Przykładem może być wspólne autorskie wystąpienie dwojga wybitnych artystów z Pragi: Adrieny Śimotowej i Vacia va Stratila. Ona wystawiała obiekty z bibulastego papieru, trochę pomiętego, wygniecionego, połączenie jak gdyby rysunku z re­ liefem, czy też rzeźbą papierową. Bardzo dziwne, takie jakby zjawy, i jakby sylwety, ślady, duchy przedmiotów czy postaci, powstawały w jej realizacji. A Stratil to człowiek, który ma bardzo szczególne inklinacje wizjonersko-kontemplacyjne. Jego urzeczenie elementami sztuki chrześcijańskiej, zwłaszcza moty­ wami pasyjnymi, życiem zakonnym, w ogóle przeżyciem religij­ nym jest bardzo silne, a także chyba - perwersyjne, bo jak sam powiedział pomiędzy Chrystusem a Antychrystem rozwija się jego duchowość. Otóż oni rozmieścili swoje prace w budynkach i pomieszczeniach starego klasztoru, gdzie spędzali jakiś dłuższy czas wakacyjny i właśnie jego rysunki i jej rzeźby zupełnie jakby wrastały w tę architekturę. Były to jakieś takie zwidy, postaci, zagadkowe zjawiska w krużgankach i salach starego klasztoru, trochę niepokojące i nawet na afiszu z początkowych głosek nazwisk Stratil i Śimotowa powstało słowo: Stra-Śi, a więc charakter z jednej strony kontemplacyjny a z drugiej, jakiś taki dziwny, pełen grozy. Ale wracając - bo Pan właśnie zapytał o krótkość czy nietrwałość naszych przedsięwzięć. Otóż jest to sprawa, która mnie od lat gnębi, bo jak Pan wie z moich tekstów teoretycznych - uważam, że system wystawowy, właściwie ten system obecnie istniejący, tzw. promocji a u t o r ó w , że jest to rzecz, która skazana jest na zatratę, staje się coraz bardziej pusta, handlowo-reklamowa. Znaczy więc, że ta forma czy metoda, ten system pomału zestarzeje się i rozpadnie. Ale najpierw utraci swój sens, jakiś taki prestiż duchowy, prawda? I dlatego pociągał mnie p o w r ó t do ,,domu i świątyni" - do miejsc, w których sztuka nie jest na chwilę pokazywana, w sensie jakiejś kolekcji czy pokazu, tylko po prostu osiada tam i mieszka, tak jak wszystkie obiekty we wnętrzu mieszkalnym są emanacją bycia tam ludzi. Oto dlaczego, od dawna myślę o tym, jak rozstać się z systemem wystawowym i założyć miejsce działania stałego, w którym również w sposób stały rozwijałaby się labiryntowa struktura sztuki symbolicznej. Bo ten labirynt - począwszy od czasów Żytniej - w tamtejszych odbudowywanych ruinach był to właściwie taki labirynt naturalny i potem jako pewna idea formy towarzyszył wszystkim naszym realizacjom. Labirynt na Ursynowie i labirynt tych przestrzeni w Zachęcie, to jest wciąż jak gdyby podobna zasada. Dla mnie zresztą ona wywodzi się z wczesnego dzieciństwa. Jako mały chłopczyk przed zaśnięciem miałem obyczaj - może wiąże się to trochę, czy ja wiem, z filmowym przeżywaniem świata - obserwować powidoki. I było to takie jak gdyby przepływanie przez kolejne przestrzenie otwierające się albo tak, jakby zapadało się w dół jakimiś schodami, albo tak, jakby się otwierała ściana i patrząc przep­ ływało się z jednej przestrzeni do drugiej, i każda z nich w nieustannym ruchu i zmienności jakby formowała się w innym kształcie, w innych kolorach, w innym klimacie z innymi jakimiś elementami zmiennymi i ruchomymi. No może to właśnie takie doświadczenie z dzieciństwa, ze stanu na pograniczu snu i jawy jakoś tak potem odżywa w różnych przedsięwzięciach. I sądzę, że ten Labirynt, do którego chcemy dojść na zakończenie całego II. 4. J. Bogucki i N. Smolarz, A p o k a l i p s a - Ś w i a t ł o w c i e m n o ś c i , fragm. wystawy z aranżacją przestrzenną Niny Smolarz i rzeźbami Józefa Łukomskicgo, 1984 25 �Natomiast jakieś stoły z prostych desek z osłoną od deszczu, kuchnie polowe chcemy zainstalować w ogrodzie. Tak, że] i artyści, i uczestnicy wszystkich spotkań, podobnie jak kiedyś to było przy ulicy Żytniej w Warszawie, będą się mogli posilić i rozmowy, i kontakty międzyludzkie będą nie tylko przy stołach konferencyjnych, ale po prostu właśnie przy wspólnym stole, w gospodarstwie domowo-ogrodowym. Natomiast Ekumeniczny Klasztor Sztuki chcemy założyć w Polsce, w jednym z zabytkowych obiektów, będących pod. opieką władz państwowych, które szukają odpowiednich użyt­ kowników, mogących wykorzystać tę budowlę i jednocześnie, uszanować jej zabytkowy charakter. Odbyliśmy wiele rozmów] na ten temat z różnymi dysponentami takich budynków. Mairn/j najdzieję, że uda nam się takie miejsce znaleźć i założyć w nink nasze duchowe gospodarstwo wraz z Labiryntem Wyobraźni,, który będzie się rozrastał bez pośpiechu, bez wernisaży, jako rzecz stała. Zresztą wydaje mi się, że nie jest to żadne nowatorst-j wo, jest to raczej p o w r ó t do pewnych starych obyczajów, boj właściwie we wszystkich świątyniach i klasztorach osiadała i mieszkała sztuka. Wypełniała ona także krużganki, kaplice, drogi krzyżowe. Odwiedzanie takich miejsc związane z pewną tradycją pobożności, było też spotkaniem ze sztuką. : ciągu zmieniających się imprez i miejsc, będzie to struktura składająca się z przestrzeni symbolicznych, z kolejnych pomiesz­ czeń, które będą się łączyć w jakiś łańcuch skojarzeniowy. To tak, jak to było w dwu poprzednich wystawach. Ale ważne jest, że miejscem tego będzie dom, świątynia czy klasztor. Ta nazwa ASRAM - A N A V I M - EKUMENICZNY KLASZTOR S Z T U K I oznacza, że będzie to miejsce stałego zamieszkania niewielkiej grupy osób świeckich i duchownych, ale jednocześnie bądzie to miejsce otwarte dla wszystkich potrzebujących, tzn. dla ludzi, którzy p r a g n ą spokoju i pewnych energii w . t y m miejscu nagromadzonych, by przy współpracy z gospodarzami d o k o n a ć jakiejś swojej pracy wewnętrznej. Myślimy o tym, żeby tam funkcjonowało coś w rodzaju połączenia domu rekolekcyj­ nego z pracowniami terapeutycznymi i każdy, kto tam doświad­ czy czegoś dobrego będzie mógł czy chciał tam, z natury rzeczy, d o p o m ó c w działaniu tego klasztoru, czyli d o p o m ó c np. będą­ cym w gorszej kondycji od niego samego czy d o p o m ó c w kuchni, czy d o p o m ó c w ogrodzie. A jeśli będzie on artystą to wtedy pewną część swojej osoby, swojej energii pozyskanej w tym miejscu będzie mógł zmaterializować w jakimś z a k ą t k u L A B I ­ R Y N T U W Y O B R A Ź N I . Nie będziemy zapraszać artystów typu gwiazdorów, żeby się zaprezentowali na estradzie, tylko będziemy zapraszać ludzi, którzy żyjąc przez pewien czas razem z nami, zechcą jakiś ślad swojego istnienia tam zostawić. A spotkanie w Pradze, to jest tylko p r ó b a zaistnienia takiego klasztoru, dlatego że chcemy, to od początku było tak pomyś­ lane ze względów praktycznych, żeby tam było spanie i jedzenie, i żeby te spotkania odbywały się w jednym gospodarstwie. Niestety, nie w pełni da się to zrealizować, ponieważ benedyk­ tyński klasztor nie jest jeszcze odzyskany w pełni - po prostu wiele sal, dawnych pomieszczeń klasztornych, cel jest jeszcze zajętych przez instytuty naukowe. Tak więc, gdzie indziej będziemy musieli, w innych klasztorach poszukać tych miejsc dla naszych gości, artystów, uczestników wystawy i towarzyszą­ cych jej spotkań. 26 Wróćmy do wystawy w Zachęcie. Oprócz entuzjastów i licznych widzów nią zchwyconych miała też ona swoich skrajnych przeciw-* ników. Zarzucano, że manipulują Państwo indywidualną twór-* czością artystów, że to kolejna wystawa ,,na temat", kręcono^ nosem i sarkano. Ja zupełnie tych głosów nie rozumiem i nul podzielam, jak choćby owego głosu obrończyni czystej sztuki,* znanej krytyczki Moniki Małkowskiej, która tak o tej wystawki pisała: „Sztukanie toleruje porządkujących ją haseł. Wydawałoby się, że dowodów już nie potrzeba przedstawiać. Tymczasem nadeszła kolejna wystawa 'na temat'. Zdarza się, że w zapala naginania sztuki do koncepcji, schlebiającej potrzebom publiczno--^ ści (sic! - Z.B.), autorzy ekspozycji osiągają niezamierzone^ efekty. W wyniku ich działań sztuka elitarna powszednieje^ banalnieje, staje się prymitywna, masowa i łatwa. Co z tego, że* organizatorzy gigantycznego przedsięwzięcia wystawowo-teatralno-muzycznego, jakie miało powalić na kolana publiczność stole-i czną w czerwcu '91, mieli wzniosłe cele? Co z tego, że wykorzystali^ dorobek najwybitniejszych polskich artystów. (...) (por. ,,Kino'nr 11/1991). Co Pan Profesor na tę obronę sztuki przed publicz-^ nością mógłby powiedzieć? * To bardzo dobrze, że od czasu do czasu miłośnicy sztuki, która jest całkowicie autonomicznym gospodarstwem, się obu­ rzają. A jak się oburzają to widocznie mają do tego powody.j Niewątpliwie nasza działalność, stanowi raczej pewną osob-_ liwość w tej chwili, w naszym krajobrazie sztuki. Jest oną« wyraźnie wymierzona przeciwko współczesnemu systemowi hodowli: eksploatacji artystów, a także jest przeciwieństwem^ techniki i stylu modnej dziś, tak zwanej „promocji", która polega na tym, że jest duża pusta przestrzeń, i w dużej pustej przestrzeni duże i efektowne obiekty poszczególnych autorów. Każdy autor musi się wyeksponować wspaniale, okazale, żeby być tak jak błyszcząca limuzyna w salonie samochodowym - 1 jest ten najmodniejszy dzisiaj styl pokazywania autorów przer organizatorów wystaw. Natomiast nasza działalność zmierza dc tego, żeby nastąpiło spotkanie pomiędzy pewną wizją losif ludzkiego, i wewnętrznych przemian kultury, a sytuacją po szczególnych autorów. I my zakładając sobie, zresztą dosyr subiektywny scenariusz i plan ekspozycji, równocześnie szuka my osób, które on by p o b u d z a ł do ich własnej twórczep wypowiedzi, czyli takich osób, które wedle naszego przypusz* czenia niosą w sobie pewien ładunek, pewne przeżycia, pokrewne tym przeżyciom jakie my mamy, układając jakąś sekwencja w naszym programie wystawy. Czasem okazuje się, że nasza} supozycja jest błędna, i że nie dochodzimy do porozumienia) z autorem, ale najczęściej okazuje się, że jest pewna zbieżność^ czyli, że ten ładunek wewnętrzny, który wybrany i upatrzony) przez nas autor w danym czasie w sobie czuje, że on się spotyka mniej więcej z naszą intuicją. Ważne jest to „mnie więcej",* dlatego że my nie programujemy do końca, raczej otwieramy): pewną przestrzeń, pewien problem. I na przykład mówimy Grzegorzowi Kowalskiemu: czy mógłbyś wymyślić przestrzeni c ( B 3 3 �piekielną i niebiańską, Twoją a u t o r s k ą przestrzeń, w której byłyby diabły i anioły wykonane przez rzeźbiarzy ludowych oraz cytaty wybrane z tekstów mistyków i poetów rożnych epok, dotyczące dobra i zła. Takie zadanie albo może okazać się obce kuszonemu przez nas autorowi, albo go może podniecić do działania. Schody, które wymyślił Grzegorz Kowalski służyły doskonale i dobrym i złym duchom. Aniołowie zstępowali po nich jak po drabinie Jakuba, a pod schodami demony miały swoją piekielną dyskotekę. W każdym przypadku było trochę inaczej, bywały i momenty napięć dramatycznych, rozmaitych żalów i irytacji, ale gdyby nie było momentów napięcia, pewnego ryzyka, to wystawa nie miałaby takiej temperatury. Bo w każdym przypadku z naszej strony jest to, że my jednocześnie dążymy do tego, żeby wprowadzony w pewną przestrzeń artysta, żeby się - że tak powiem - w niej zmieścił, żeby do niej się dopasował, żeby ją sobą wypełnił, ale jednocześnie oczekujemy pewnego prze­ kroczenia z jego strony - tego, że on wprowadzi coś, czego myśmy się nie spodziewali, a (co jednak) okaże się n o w ą wartością, taką wartością „ w k a l k u l o w a n ą " , ale nie przewidzia­ ną. Wystawa w Zachęcie odznaczała się jeszcze jedną bardzo istotną cechą, istotną dla antropologów kultury, czemu staramy się często dawać wyraz i na lamach naszego pisma. Mianowicie, że w tym przejściu - jak Pan Profesor powiedział - przez różne przestrzenie pamięci kulturowej, zjawiska sztuki nie są już więcej ujmowane w jakiejś wzajemnej izolacji. Dla mnie uderzające było to spotkanie sztuki wysokiej, elitarnej, współczesnej ze sztuką tzw. niską, ludową, popularną. To jest niezwykle. Tak, dla nas jest to bardzo ważne, te różne piętra kultury, żeby one się ze sobą komunikowały, żeby powstawał układ kultury wielopiętrowej. Zależy nam na tym, żeby energia, która buduje całość tych przestrzeni jak gdyby przepływała z piętra na piętro, żeby je ze sobą łączyła i żeby żadne z nich nie było jej wyłącznym źródłem. Myślę też, że to są rzeczy, które w naszej kulturze odgrywają bardzo wielką rolę. Piętrowość, w której zablokowany jest ten swobodny przepływ, w sposób negatywny widać obecnie także i w kulturze politycznej, to że ona powstała z konieczności w zamkniętych środowiskach, na różnych kondygnacjach ukła­ du społecznego to bardzo utrudnia spójne funkcjonowanie całego organizmu. Jest jeszcze jedna rzecz, która wydaje mi się ważna, zwłaszcza, jeśli chodzi o przejawy niechęci czy wręcz oburzenia wobec naszej działalności, mianowicie, że działalność ta powstała na długo jeszcze przed latami 80., nasze wystawy i działania nie były spowodowane pobudkami martyrologiczno-patriotycznymi, wynikały natomiast z ogólnokulturowej sytuacji. Tej mianowi­ cie, że wielu artystów znudzonych już ciągiem rozwojowym kolejnych faz awangardy, świadomie poszukiwało łączności z obszarem życia duchowego i doświadczenia religijnego, czyli z problematyką związków sztuki i sacrum. To było przedmiotem uwagi, potrzeby wewnętrznej wielu twórców. I właśnie dla takich twórców organizowałem spotkania, m.in. w Laskach. Potem czas „Solidarności" i wybuch stanu wojennego sprawił, że treść tych spotkań nałożyła się na nową sytuację. Doświad­ czenie duchowo-artystyczne nałożyło się na sytuację moralno-polityczną stanu lat 80. Powstała wówczas szczególna koniu­ nktura, która zwróciła większość artystów i intelektualistów w stronę Kościoła. W kulturze „przykościelnej" obok wartości prawdziwych powstawało wiele rzeczy banalnych, a także kiczowatych o doraźnym charakterze manifestacyjno-politycznym. Dla nas sprzeciw wobec przemocy i doznanym cier­ pieniom zbiorowym miał również wielkie znaczenie. Staraliśmy się jednak ukazywać ślady i dokumenty dramatycznych zdarzeń przez sztukę w perspektywie wieczności. Treścią istotną naszych przedsięwzięć było odnowienie zagu­ bionego związku wewnętrznego między sztuką i sacrum oraz przepływ energii ekumenicznej między ludźmi różnej wiary i narodowości, różniących się wykształceniem i zawodem, tradycją kulturową i sytuacją towarzyską. Dziś wiele osób J. Bogucki i N . Smolarz: i l . 5. Z n a k K r z y ż a , fragm. wystawy, Golgota, J. Nowosielskiego, 1983; il. 6. E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy, Dom, Grupa Lucim (Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny), 1991 zdegustowanych minionym sojuszem „kultury niezależnej" z Kościłem - ignoruje wielką różnorodność tego, co wówczas czyniono. Wszystko razem kwalifikują zagniewane osoby jako tani populizm zaprawiony sentymentalnym kiczem. Powiadają: to, co uchodziło w latach 80., dziś jest niedopuszczalne i szkod­ liwe, bo opóźnia nasz „ p o w r ó t do Europy", skazując kulturę polską na prowincjonalizm w sarmacko-parafialnym matecz­ niku. Autorzy takich opinii strącają również i nasze labirynty do kategorii wystaw sentymentalno-publicystycznych. A jak dotarli Państwo do Pragi, a w niej właśnie do klasztoru Emaus - czy to przypadek? Elementy losowe odgrywają wielką rolę w tym wszystkim. Tak jak od początku to moje dziecinne zasypianie i wędrowanie przez labirynty i powidoki, kiedy taki jak gdyby niesiony przepływałem przez różne przestrzenie. I każdego wieczoru oczekiwałem, że one się przede m n ą znowu pojawią. Myślę, że skłonność do robienia wystaw, w dużej mierze z tego doświad­ czenia wynikła, i i m jestem starszy tym bliżej jestem tej właśnie formuły półsnu dziecięcego. Wiele wątków przynosi życie, tzn. my z N i n ą staramy się obmyślać plan działania, ale jego głównym, bardzo ważnym elementem jest czuwanie, które ze zjawisk, które z sił, płynących naprzeciw nam, okażą się dla naszych zamierzeń i projektów sprzyjające. To jest czuwanie i gotowość, żeby nie przegapić właśnie tej, która razem pomoże płynąć dalej. Jest to też p o w r ó t trochę do tego procesu na pograniczu snu i jawy, bo uważna kontemplacja jest jego właściwością: trzeba uważać kiedy będzie zakręt, kiedy się pojawi j a k a ś moc, czy jakieś światło, które nas popchnie we właściwym kierunku. Nie m o ż n a wszystkiego zaplanować. Planuje się, a raczej odgaduje, ogólną orientację, w j a k ą stronę 27 �się zmierza. A które ze spotkanych zjawisk, j a k i człowiek, jakie zdarzenie popchnie nas w stronę realizacji - to po prostu jest ta sztuka: odgadnąć i wyczuć, w drodze. A nigdy to nie jest dane na pewno. W Pradze początkowo byliśmy w innym klasztorze. Szukaliśmy jeszcze następnego i trafiliśmy na taki, który okazał się benedyktyńskim, czego też z początku nie wiedzieliśmy, jak i tego, że nazywa się Emaus. Historią Emaus byłem od bardzo dawna, jakoś pobudzony czy urzeczony, bo jest to bardzo niezwykła historia. Jej bohaterowie szukają prawdy, martwią się, wędrują, mówią sobie: a myśmy się spodziewali, że to będzie tak, a to jest zupełnie inaczej. I to się właśnie odkrywa w drodze. Odkrywa się w kolejnych sekwencjach; z których jedna jest dyskursywna, i słucha się tego wykładu, tej informacji, tego dy kursu i jeszcze się nie wie, jeszcze z tego nic nie wynika w pełni. A dopiero potem następuje ów moment przy stole, przy łamaniu chleba, który nagle odsłania wszystko. Postawiliśmy szokujące pytanie Emaus. Za mało czy za dużo wolności? Jakie związki ma wolność z biblijną opowieścią o Emaus? Czy może być za dużo wolności? Emaus to opowieść o niewoli zwątpienia i trudnościach wiary, to również opowieść 0 najgłębiej rozumianej wolności. Niewola zwątpienia pogrążyła uczniów w smutku, zamęcie i strachu. Rozmowa w drodze do Emaus przywracała im tylko m a r t w ą pamięć cytatów, intelekt nie umiał stawić czoła hańbie krzyża, umarła w nich wiara. S P O T K A N I E W E M A U S - to rozpoznanie, które przywróciło im żywą pamięć. Już nie musieli wątpić, już nie musieli wierzyć, już widzieli, wiedzieli. Lecz O N zniknął i m z oczu. Prawdę, choć wszechobecna i stale z nami w drodze, trudno rozpoznać, a jeszcze trudniej zatrzymać, zagarnąć. To ona może nam się odsłonić, zatrzymać nas lub zagarnąć. Poza tą wolnością istnieje tylko pamięć i wiara i wszystkie inne możliwe rodzaje, a więc części wolności, o które pytać możemy w różny sposób - o wol­ ność wewnętrzną i zewnętrzną, o wolność od i wolność k u czemuś, o wolność jako bóstwo, o wolność w świadomości białego człowieka, o wolność jako naczelne hasło, o to czyjej za mało czy za dużo. A jeśli chodzi o pytanie: czy za dużo, czy za mało wolności - to ma to tylko na początku ten najbardziej zauważalny sens politycz­ ny. Natomiast jest to zaproszenie do dyskusji o wieczności. Emaus - jeszcze ma też jedno znacznie - w każdym razie w moich kolejach życiowych, myślałem nawet o filmie na ten temat. Jest taka tradycja folklorystyczna w Krakowie na Salwatorze, tam się odbywa odpust pod nazwą „ E m a u s " . Tam widać, jak ten wielki tajemniczy dramat, o k t ó r y m opowiada Pismo zamienia się na święto ludowe, na pierniki malowane, na tych Żydów kiwających się na sprężynach, kogutki, gwiazde­ czki. D u ż o uciechy dla dzieci. I właściwie z tego jakiegoś wielkiego węzła energetycznego zostaje rodzaj zabawy. Ale z drugiej strony, ta zabawa odbywa się wokół świątyni i są w niej zawarte, jeśli się uważnie patrzy, różne sygnały, które p r o w a d z ą do wartości trwalszych niż samo gwizdanie w glinianego koguta. Stąd też mamy na myśli urządzenie kiermaszu, podobnego do krakowskiego „ E m a u s " . Wystawa w Zachęcie z tą niezapomnianą kompozycją Kłamana - ze ,,Świętą Górą", która, też była i górą błogosławieństw -pamiętam rozłożone egzemplarze Biblii z tym tekstem, również 1 z tym, który witał publiczność, zawieszony na ścianie w hallu obok rzeźby ,,Gladiatora": ,,Błogosławieni cisi..." - była jakby wyjściem z artystycznej wrzawy, tej wrzawy, jaką na co dzień widać po galeriach. Czy tak ma być też w Pradze? Czy to jest to przesłanie, poszerzone o kontekst wydarzeń politycznych, dzieją­ cych się w tej części Europy? Naszą intencją jest p r ó b a wyjścia z wrzawy, choć w naszej ekspozycji jeszcze ją będzie słychać. Ale myślę, że jeżeli wśród tej wrzawy powstanie G ó r a , jeżeli echem wrzawy będą te spadające szczątki sacrum, te epitafia klęsk żydowskich i chrześcijańskich, i będą we wnękach owe miejsca zapatrzenia, czy też nisze kontemplacji, a dopiero wyżej na grzbiecie konstrukcji, gdzie widać tę rozprutą codzienność i te fotograficzne powierzchnie z szokującymi obrazami, to spod tego, co szokujące, krzykliwe, będzie się wydobywać to, co jest pamięcią i milczeniem. 28 W Pańskich pismach teoretycznych, książkach, jak i w wń stawach słychać echa rozwiązań Mirceai Eliadego, badacw i interpretatora symboli (m.in. symbolizm centrum: dom, świątju nia; duchowa inicjacja, doświadczenie labiryntu). Jaki jest Pańsku stosunek do tego autora? y< Dla mnie Eliade był lekturą niezwykle pobudzającą. (P' potrafił tak bardzo konkretnie i logicznie ukazać, jakie wartość życia zostały zatracone przez cywilizację nowożytną, a zwłasż cza XX-wieczną. Jakie po prostu braki, tęsknoty człowiekdzisiaj żyjącego prowadzą go z powrotem w stronę sacrunfl które musi on odnaleźć, jednak już nie tak jak tamte zamknier społeczności, które żyły w swoim kosmosie plemiennym, ale juH w tym szerszym widnokręgu ludzkości ucywilizowanej. " Jest to właśnie sprawa bliźniego, że bliźni to dawniej b)H człowiek tej najbliższej wspólnoty, tylko on miał pełny wymian ludzki, bo był p o d p o r z ą d k o w a n y naszemu miejscowemu sac rum. Skoro sacrum okazuje się nie tylko nasze, lecz ludzki* w ogóle, to trzeba umieć odnaleźć tego bliźniego w kazdyif* innym, a to wcale nie jest takie łatwe. Ja myślę że pokazują I nasze dramaty migracyjne. Są to trudne problemy odnajdował nia sacrum w każdym człowieku. Jeżeli się mieszka w swoiift świecie urządzonym przez siebie i przyjmuje się kogoś innego ludzi z różnych stron świata tylko z rzadka, jako gości, to jest I sytuacja, którą łatwo zaakceptować, będąc człowiekiem toleraid cyjnym i szlachetnym. Ale jeżeli człowiek nagle zostałby zalank tymi innymi populacjami tak, że nie czułby się tu gospodarzen zostałby zdominowany innymi klimatami, wzorami kultury, Ił mógłby przeżywać ciężkie chwile. Wtedy nie jest tak łatwp postrzegać obcych jako bliźnich. Ten problem jest niezwyHn dzisiaj palący. s< 3 Tak, współczesna eksplozja ksenofobii najwyraźniej przejawP się w płaszczyźnie życia politycznego, ekonomicznego. Mm natomiast ciekawi jeszcze ten problem ekumenizmu także ara tycznego w Państwa działaniu. To umożliwienie spotkania najba dziej współczesnych artystów ze sztuką niską, popularną, ludom Jak odnoszą się do tych obcych sobie światów artyści biorąc udział w Państwa wystawach? Artyści, którzy biorą udział w naszych działaniach są pc chodzenia awangardowego. Awangarda ma swoje tradyc; obcowania ze sztuką ludową, ze sztuką a m a t o r ó w , tych artyi tów niedzielnych, więc to jest dla nich sąsiedztwo naturalni Gdybym robił wystawę tradycjonalistów, to prawdopodobni oni mogliby być zgorszeni. Myśmy zresztą robili wprowadzeni sztuki ludowej, a także pamiątkarstwa, twórczości choryc psychicznie, sztuki dziecka, i fotografii - już wcześniej. Tak by) też w Znaku krzyża (1983). Był w tym jakiś odpowiednik t słynnej wystawy Documenta w Kassel z 1972 roku, której autoi Harald Szeman, przyjął założenie takie, że on nie próbuj decydować, co jest dziś sztuką, a co nie jest. I postanowił, i pokaże wszystko to, co w różnych strefach kultury współcze nego człowieka jest uważane za sztukę. Wystawa Documenta 5 stała się świadomie zbudowaną Wiei Babel różnych języków wyobraźni, które wzajemnie właściwi mijają się. Tzn. była tam pokazana z jednej strony sztui ówczesnej awangardy, czyli konceptualizm, neo-dada i króluj; cy wtedy hiperrealizm amerykański, ale obok niej była właśn sztuka obłąkanych, figury domowych krasnoludków - Zwe gów, tak rozpowszechnione w Niemczech, dewocjonalia, parni tkarstwo, sztuka reklamy, sztuka propagandy politycznej, na rozmaitsze odmiany wypowiedzi wizualnej, z których każda je w pewnych sferach układu społecznego uważana za sztuki I zwykle ci, dla których talerz z wizerunkiem papieża a z M a t k ą Boską jest piękny i liczy się jako sztuka, to zupełnie s nie interesowali obiektami neo-dada czy już zwłaszcza ai chiwum konceptualistów i zapewne nawzajem: dla konce[ tualistów te krasnoludy może by można wprowadzić do sztuk ale tylko jako przedmiot operacji konceptualnych. Ja tę wystawę często wspominam, uważam że była to na wybitniejsza wystawa międzynarodowa w drugiej połowie m szego stulecia, taka socjologiczna panorama różnych językói wyobraźni. �I gdy przystępowaliśmy do Znaku krzyża w 10 lat później w 1982 roku - to praca nasza okazała się równocześnie nawiązaniem do ekspozycji Szemana i zaprzeczeniem jej głów­ nego sensu. Podobnie jak on sięgnęliśmy do sztuki różnych gatunków i poziomów - obok dzieł nowoczesnych o rozmaitej orientacji pokazaliśmy sztukę psychicznie chorych, prace dzieci, ołtarzyk domowy zrobiony przez parafianki i oczywiście dużo sztuki ludowej oraz fotografii dokumentalnej. Zaprzeczeniem Wieży Babel okazała się obecność krzyża, ponadczasowego sygnału porozumienia. Coraz to inny, choć ciągle ten sam - przecięcie się pionu i poziomu - pojawiał się tutaj jako znak żyjący w różnych kulturach, spokrewnią! ze sobą wypowiedzi autorskie należące do różnych języków, i jako symbol chrześ­ cijański. A ponadto był wtedy oczywistym dla wszystkich znakiem duchowej wolności. Nie sama jednak obecność świętego znaku decydowała o k l i ­ macie sakralnym naszej pierwszej realizacji. Praca w katakumbowych ruinach kościelnych przy ulicy Żytniej uczyła nas takiego wyczuwania ukrytego magnetyzmu wybranych prze­ strzeni i wybranych przedmiotów, by związki powstające między nimi tworzyły całość, która sprzyja skupieniu wewnętrznemu człowieka. Okazało się też, że w takiej przestrzeni, w klimacie sakralnym działa nie związane na pozór z głębszym duchowym doświadczeniem - ujawnić mogą utajone w nich moce widzenia kontemplacyjnego. Artysta jest skupiony na tym, co powstaje w jego umyśle i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad tym przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie wewnętrz­ nym tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim własnym życiem, które jest równie prawdziwe jak to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. Autor robiąc to, nie wie na pewno, co właściwie robi, to się tylko po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co robi, jest instrumentem, jest źródłem energii, która zostaje przelana w j a k ą ś materię na zasadzie trochę zamierzeń, ale przede wszystkim przeczuć - prawda, umysł nad tym czuwa, umiejęt­ ność fachowa jest na usługi, ale jak to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa za­ planowana i wykonana, to powstaje „przedmiot estetyczny" pusty w środku, a jeżeli jest to akt twórczy, to jest to w jakimś sensie od twórcy niezależne. Tak jest chyba i z Państwa wystawami. Dziękuję bardzo za tę rozmowę. P.S.: Nasza rozmowa odbyła się jesienią 1991 r. Podjęliśmy zaproszenie Ambasady w Pradze do pracy nad projektem Góra. Spotkanie w Emaus. Odwiedziliśmy Pragę, Bratysławę, Wiedeń, Budapeszt i M o s k w ę pozyskując dla naszego przedsięwzięcia środowiska twórców, instytucje kulturalne i pomoc wysokich urzędów. Dzięki temu zrealizowaliśmy w czerwcu 1992 r. poprzedzającą Spotkanie w Emaus imprezę promocyjną Noc Świętojańska albo Sen nocy letniej w ogrodach Ambasady Polskiej w Pradze. M i m o , że ta p r ó b a wspólnego działania twórców z różnych krajów zyskała uznanie i pomoc sponsorów, zmuszeni byliśmy zrezygnować z urządzenia Spotkania w Emaus w Pradze, w benedyktyńskim klasztorze „ E m a u s " . Polskie Ministerstwo Kultury i Sztuki, które było współinicjatorem i głównym sponsorem projektu, wycofało się z poparcia i pomo­ cy materialnej, co spowodowało również wycofanie wspierają­ cych nas fundacji. D r u g ą przyczyną naszej rezygnacji z realizacji projektów w Pradze był podział Czecho-Słowacji na dwa osobne państwa i związane z tym tendencje w polityce władz czeskich. Obecnie zajmujemy się przygotowaniem w a r u n k ó w umożliwia­ jących urządzenie Spotkania w Emaus w Polsce w 1994 roku. II. 7. J. Bogucki i N . Smolarz, G r o b y W i e l k a n o c n e , fragm. podziemia Kościoła św. Krzyża z kompozycją Jerzego Kaliny, 1985 Fot.: Erazm Ciołek, i l . 2, 4, 6; Jacek Kucharczyk, i l . 5; Jacek Marczewski, il. 1; Zbigniew Markiewicz, il. 3, 7 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02baba2d246cedb2058d9054ac60f206.pdf e1e24d22b09e4d66a0ee5638d5128549 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3405 Title A name given to the resource O "Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.19-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 �czy nawet rozumienie go jako tożsamego z kultem jest dla sztuki owocne i żywotne. Ja tak sądzę. przyjęciem, zwłaszcza ze strony obrońców czystości tych dwu różnych tradycji. Jakie jest Pańskie zdanie w lej sprawie? A jak Pan Profesor, jako artysta należący do tego obiegu sztuki wysokiej, profesor uczący w Akademii Sztuk Pięknych, mający lak maksymalistyczne podejście do sztuki, odnosi się do tego połączenia, spotkania, obecności obok siebie sztuki wysokiej, elitarnej ze sztuką ludową, popularną, nawet jarmarczną, jakie miało miejsce na lej wystawie w Zachęcie, czy szczególnie w Muzeum Etnograficznym, do spotkania tych dwu obrazów? No cóż, myślę, że kultura współczesna rzeczywiście jest! rozbita pomiędzy dwie takie koncepcje - laicką i sakralną. Tą; laicka ma swoje tradycje niepodważalne, a ta druga ma również! tradycje niepodważalne. One pomiędzy sobą jak gdyby się nie] lubią. Ale właściwie ja uważam, że nie bardzo wiedzą dlaczego się nie lubią, po prostu to rozdzielenie może bierze się z niedo­ statecznego trudu myślowego, jaki wkłada się czy przykłada do dziedziny sztuki. Entuzjastycznie. Zaraz panu powiem dlaczego. Zacznę od anegdoty. Kiedy w Nieborowie w pewnym towarzystwie pisa­ rzy, poetów przeglądaliśmy album wydany przez Skoczylasa w okresie międzywojennym - Polski drzeworyt ludowy (piękna książka, żałuję, że jej nie mam), to wtedy rozmawialiśmy o tym. I ja powiedziałem, że dla siebie i dla polskiego artysty nie widzę innych tradycji, tradycji, z której można by czerpać, którą można by żyć, jak tylko tradycja ludowa. Na to była reakcja taka: - "Jak to, przecież to, co ty robisz nie ma nic wspólnego ze sztuką ludową." Oczywiście, że pewno dosłownie z drzeworytem czy malowidłem na szkle, czy czymś podobnym, to nie ma zewnętrznych związków, ale wewnętrzne ma! Ponieważ ja uważam za szczyt twórczości w Polsce: szałas, chałupę, narzę­ dzie, tkaninę - oczywiście od najpierwotniejszych poczynając do tych. które jeszcze gdzieniegdzie można spotkać po wsiach, które są niszczone. - Dlaczego? Dlatego, że w nich jest najwyraźniej ze wszystkich innych tradycji artystycznych wido­ czne to połączenie piękna ze służbą. Nie muszę rozwijać tego tematu, co to jest tkanina, co to jest szałas, co to jest narzędzie przez stulecia. To są rzeczy wszystko znane. Po co to było robione? To stworzyło pewien zespół wartości artystycznych, który jako jedyny może być żywotny dla współczesnego artysty polskiego. Wszystkie podług mnie nawiązania do tradycji już artystycznie wypreparowanych, do modernizmu, secesji, sym­ bolizmu (to bardzo jest rozpowszechnione w tej chwili), te wszystkie Boznańskie, Wojtkiewicze, Chełmońscy są w nieus­ tannym tyglu: ten nawiązuje do tego. ten do tamtego, ten do owego, to są rzeczy podług mnie jałowe, nie chcę użyć słowa, którego nie lubię, ale wtórne, tzn. prowincjonalne. Bo o ile szałas pasterski w Tatrach, lub gdzie indziej, jest poza podziałem na to, co z centrum, "stołeczne" i "prowincjonalne" - on jest on ma jakość nadrzędną nad tym podziałem, również bielona ściana w Lubelskiem, czy tkana, wypłowiała derka, o tyle wiązanie się z, i inspirowanie tradycją ściśle już artystycznie wypreparowaną, lokuje się w jakiejś odległości od centrów artystycznych. Bo jedni byli zależni od Monachium - nasi moderniści, a drudzy byli bardziej zależni od Paryża, i wobec tego my się uzależniamy w geometrycznym postępie. Uzależ­ niając się od Wojtkiewicza, uzależniamy się od jakiś wzorów z Europy, z których czerpał Wojtkiewicz czy Pankiewicz. Otóż ja uważam, że tkwienie przy chałupie, ścianie, narzędziu i tkaninie jest tkwieniem przy źródle. Dlatego złączenie tych wystaw, które były latem, ze sztuką ludową, ze sztuką jarmarczną, ja witam z entuzjazmem. Wystawa w Zachęcie i wystawa w Muzeum Etnograficznym, były jak gdyby przekroczeniem jeszcze wielu innych granic i linii demarkacyjnych dzielących sztukę (etnicznych, kulturowych, społecznych), takie tradycji wystawienniczych. Obie mieściły się i wyrastały z pewnego cyklu poprzednich wystaw znajdujących swe miejsce, jak w azylu, w kościołach, wystaw, jakie Janusz Bogucki i Nina Smolarz organizowali w czasie stanu wojennego ..Znak krzyża" na Żytniej, ,,Labirynt" w kościele na Ursynowie - i nie były tylko wynikiem doraźne) sytuacji, ale wyrastały z głoszonej przez Janusza Boguckiego obserwacji i tezy o istniejącej we współczesnej sztuce i w doświadczeniu artystycznym tendencji, czy tęsknocie ..powrotu do domu", ..powrotu do Świątyni". To był też i pewien program. Wtedy w tamtych okolicznościach sztuka współczesna, świecka przenikała do kościoła. Teraz sztuka sakral­ na czy ów sakralny wymiar sztuki podczas tych dwu wystaw wypełnił świeckie galerie. Nie zawsze spotykało się to z dobrym 20 Podczas dyskusji w Muzeum Etnograficznym, mówiąc o zna­ czeniu i oryginalności lej wystawy, bardzo lapidarnie ujął to prof. Stefan Morawski, kiedy powiedział, że cala jej wartość polega na tym, że widz ma możliwość obcowania i takiego spotkania ze sztuką, jakiego nie znajdzie ani w kościele, ani w żadnej współczes­ nej galerii. Wystawa w Muzeum Etnograficznym była dokładnie tym samym, co wystawa w Zachęcie. W Zachęcie też były, jak tam, święte obrazy i ikony, i rzeźby ludowe użyte obok sztuki wysoce profesjonalnej. I te różnice w ogóle zostały zatarte przez to, iż powstał stop bardzo organiczny, było to jedno brzmienie, według mnie dlatego świetne, że łączące wszystkie te punkty, 0 których tutaj mówiliśmy (oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć: dlatego było świetne, że połączyło wszystkie punkty,; które wymieniłem). Ale rzeczywiście wielopostaciowość sztuki! dała w efekcie to, że pojawiła się jakby jedna postać z różnych] źródeł, a nawet ja bym zaryzykował że z jednego źródła. Że> można ująć to przy pomocy takiej figury: czerpie się z jednego źródła, potem się te strumienie rozchodzą, a potem się gdzieś łączą w jedną rzekę. 1 z tą wystawą w Zachęcie była rzecz podobna. Po okresie Solidarności miałem wrażenie, jak się okazuje przy­ najmniej częściowo złudne, że odcięcie od świata i przewrócenie? w ogóle rzeczywistości, jakby zwolniło nas z obowiązku ścigania j się do „stołeczności", przestało nas to w ogóle interesować, byliśmy u siebie sobą. można było mieć takie poczucie, żt odbywają się na naszym terenie i z udziałem naszych organiz mów sprawy w końcu dla Europy zasadnicze i wobec tego jest tc właściwie pierwsza nieomal, od bardzo dawna, okazja, żeby] nasza działalność artystyczna stała się równie zasadnicza, byłaj na to szansa, i właściwie nawet coś z tego zostało zrealizow; 1 w okresie stanu wojennego, i teraz w postaci tych wystaw, któi odbywają się, m.in. ta wystawa Boguckich, coś czego przed tyrr nie było. Ale to zaczyna się powoli rozmywać, dlatego, że idol konwencji, tzn. kapitalizmu światowego oczywiście znowuż nas wepchnie, wpycha nas w podrzędność. 1 to nie dlatego, że m; sami jesteśmy tak na to chętni. Ale za to chętni do tego, żel produkować towary handlowe w postaci dzieł sztuki, któ automatycznie staną się jak gdyby drugorzędne na rynl światowym, ponieważ panoszą się tam prawa konkureni handlowych. Niezależnie od wartości samych dzieł, istniej wartości handlowe. To są dwa zupełnie inne światy, dwie siatl aksjologiczne. Czym innym jest wartość handlowa, czym innym, jest wartość artystyczna. 1 wpychając się w siatkę handlową, siłą rzeczy, z własnym przyzwoleniem lokujemy się w jakimś oczku, J no może takim upokarzającym. W rozmowie z Panią Sławą Wierzchowską (w tym zbiorze rozmów, jakie prowadziła z wieloma artystami Sąd nieocen-1 zurowanyj, mówił Pan, że mamy do czynienia ze "sztuką po końcu świata" (to znalazło się nawet w tytule tej rozmowy), gdzie mówił Pan, że żyjąc w okresie schyłkowym, gdzie sztuka nie tylko uznała, że ma już wszystko za sobą, ale co najboleśniejsze wszystko w niej ma wartość równą, jest równe, zglajszachtowane, że wszystko jest równą prawdą. Czy wobec tego. no nazwę to jednak w ten sposób: charakterystycznego dla postmodernizmu relatywiz­ mu, że wszystko jest równą prawdą, czy ta wystawa nie mówi czegoś przeciwnego, że daje jakąś nadzieję? Tak, też tak uważam, dlatego byłem tą wystawą podniesiony na duchu. Po „końcu świata", w sytuacji, o której w tamtej �, mowie mówiłem, życie ludzkie jest nacechowane generalnym zagubieniem j bezwoli}. Człowiek, zagubiony i bezradny, ratuje sic jakoś tam, a stąd ta przerażająca miałkość dzisiejszej kultury, sztuki, kina. teatru. Wszystko to tylko jest robione, żeby jakimiś tam drobnymi sprawami zająć uwagę i zapełnić tę próżnię, zaradzić" jej i przeciwstawić się albo odwrócić przed tym 7 zagubieniem. Natomiast nie ma w tym żadnej potrzeby zwrócenia się general­ nego ku prawdzie, tylko są jakieś „ p r a w d y " rozkawałkowane, detaliczne, jako środki zachowujące kondycję ludzka. Taka wystawa, jak Boguckich, ukazuje, że można się zwrócić general­ nie ku prawdzie. Ale to z kolei niszczy poczucie osamotnienia, zagubienia. W trakcie oglądania wystawy w Zachęcie nie miało się wrażenia, że człowiek dzisiejszy jest istotą zagubioną. Dlatego ona działała takim optymizmem. Zresztą, jeszcze tak generalnie wracając do tego tematu, muszę powiedzieć, że taka wystawa kontynuuje jakiś wątek i że rzadkie to jest w świecie. Nie śledzę wystaw i katalogów, bo mnie to nie interesuje, coraz mniej z wiekiem. Natomiast słyszałem relacje osób pracujących w Zachęcie, i innych, którzy stykali się z gośćmi zagranicznymi, przyjeżdżającymi i odwiedzającymi wystawę, którzy w ogóle baranieli na widok tej wystawy. Nie wiedzieli, co to takiego jest, co to jest w ogóle! Na tyle nie byli przyzwyczajeni, będąc u siebie tam w stolicach świata, do tego typu zjawisk, jak ta wystawa, których tam w ogóle nie widzieli i zobaczyli w niej coś, do czego nie mają klucza. Wręcz prosili, żeby im wytłumaczyć, na czym polega ta wystawa, co to jest, ponieważ byli pod silnym jej wrażeniem, nie mogli przejść do porządku dziennego nad tym. odtajkować jak jeszcze jedną imprezę gdzieś tam w Warszawie, tylko chcieli po prostu zrozumieć, ponieważ nie mogli sie odczepić od wizji, j a k ą ta wystawa w sobie zawarła. Dopytywali się. Czyli można wnosić, że takie rozumienie sztuki symbolicznie nazywając „antropologiczne", jest światu czy Europie, w ogóle nie znane. Ponieważ świat pławi się od dziesiątków lat widze­ niem sztuki nie antropologicznym, tylko, no użyję tego brzyd­ kiego słowa kapitalistycznym. Jak oglądam serial Dynastia (bo należę do kibiców tego serialu, oglądaczy)* i widzę w apar­ tamencie Alexis, czy w tej rezydencji Blake'a. gdzieś tam w tle jakąś skorupę, pewno w y k o p a n ą w Australii postawioną jako eksponat, albo jakąś rzeźbę bo coś się tam takiego pojawia w tle - to sobie myślę, mój Boże. co to tam robi. Zupełnie jak gdyby papuga w klatce, zamiast papuga w dżungli. N o bo to jest w klatce kupione, na aukcji, bo ma szczególne właściwości dana papuga. I to jest zdegradowanie sztuki jako istoty, nie tego konkretnego przedmiotujuż nawet, tylko jako istoty, przeniesie­ nie jej z grobu załóżmy wykopanego, do apartamentu Alexis. Po co? Nie wiadomo po co?!... Po prostu pieniądze trzeba zarobić, pieniądze! C i . co kopią muszą z czegoś żyć, sprzedają to. Czyli konwencja włada tym wszystkim, oczywiście, wszystko to sprowadzając do wspólnego mianownika, jakim jest pieniądz, po pierwsze. A po drugie wynaturzając istotę sztuki. Wracając jeszcze do tej wystawy. Jest Pan autorem bardzo ważnej wypowiedzi na sesji poświeconej sacrum i sztuce (ta wypowiedź znalazła się w książce Sacrum i Sztuka pod red. Nawojki Cieślińskiej I . chciałbym więc zapylać Pana jako autora lej dramatycznej wypowiedzi, niemal wyznania artysty, czy wysntwa w Zachęcie Hyla dla Pana jakimś przekroczeniem granic lezących pomiędzy światem religii i światem sztuki. Gerardus van der Leeuw. autor studium Święte i świeckie piękno. Świętość w sztuce - powiada, lo nie tylko są dwa odrębne światy, ale dwie -imperialistyczne dziedziny, żądające od życia, od człowieka poświęcenia diu siebie wszystkiego, w tym także wymagające największych ofiar. Tak jak religia nie rozpoznaje autonomii niezależnego usprawiedliwienia w sztuce, lak i sztuka nie uznaje żadnego innego autrytetu poza własnym mistrzostwem". Van der Leeuw przytacza nawet żartobliwy wiersz, mówiący o tym, że kto * W czasach prowadzenia rozmowy tak, teraz już mi przeszło - J.S. ma sztukę i wiedzę, ten w jakiś sposób ma i religię, kto nie ma ich obu, pozwólmy, niech ma sobie religię. Oprócz lej rywalizacji i dążenia do wyłączności, bywa jednak tak, że religia i sztuka spotykają się ze sobą. Czy wystawa la potwierdza, że możliwe jest takie spotkanie'/ Co Pan o tym sądzi? Tak. krótko mówiąc to na tej wystawie był pokazany pewien taki obszar. Jeśli już przyjąć taką klasyfikację, że to są dwa imperia, które się wzajemnie wykluczają: albo twórczość albo wiara, religia. Jeśliby przyjąć założenie, że jest imperium sztuki i imperium religii, to twórczość artystyczna jest jak gdyby pośrodku, tzn. ma być wydana presji obu tych imperializmów. Nie wydana tej presji, jak gdyby działa w zmniejszonym napięciu. A napięcie jest konstruktywną jakością aktu twór­ czego, bez lego w ogóle trudno sobie coś wyobrazić. I ten obstrzał z dwu stron, artystę stawia we właściwym miejscu, bo on ma skręcić w „trzecią s t r o n ę " tzn. ani w sztukę pojętą jako czystą, wyzwoloną dziedzinę umysłu ludzkiego, ani w religię jako dewocję, tylko w to, co się nazywa sacrum, w coś, co jest pośrodku, ale obejmuje całość życia, mając oczywiście poczucie niedoskonałości, grzechu o czym w tamtej wypowiedzi mówi­ łem, ale bez czego w ogóle trudno sobie wyobrazić twórczość. Może w jakimś paleolicie, kiedy w ogóle nie wiadomo, jak wyglądała świadomość człowieka, brak rozdarcia między te dwie antynomie byl możliwy, tzn. ten który zdobił garnki, czyje lepit, prawdopodobnie nie byl wydany na obstrzał tych dwu sił. bo ich po prostu nie było w świadomości. Był harmonijną jednostką, która robiła garnki, a nie byl „ a r t y s t ą " . Natomiast odkąd świadomość się rozwija, rozwija, rozwija itd. to w takim punkcie, w jakim jesteśmy, w tej chwili, nie można sobie wyobrazić stracenia z pola widzenia i jednego punktu i drugiego, tzn. i imperium sztuki i imperium religii. To jest spięcie dwu sił równocześnie. To brzmi, oczywiście, jak recepta na sztukę w ogóle. I oczywiście cala masa artystów może to wyśmieje albo się żachnie, ale nie traktuję tego jak recepty, tylko tak myślę. Na zakończenie, co Panu na tej wystawie się najbardziej podobało, które fragmenty, które przestrzenie? Ulubione fragmenty tej wystawy: Ołtarze - to przede wszyst­ kim taki Krucyfiks leżący, artysty z Torunia, Andrzeja Woj­ ciechowskiego, następnie ten pomost oraz Góra w dużej sali. Święta Góra i droga z egzemplarzami Pisma Świętego na poszczególnych stopniach, trzecie lo Chałupa*. Jako ciekawost­ kę traktuję Salon, to wnętrze za zasłoną. Ale Chałupa - to było sedno, centrum. Chałupa dlatego, że w ogóle wieś, życic wsi, obyczaj wsi uważam za skarbnicę, absolutnie inspirację wszyst­ kich takich elementów do transformacji, do przetworzeń. No trudno sobie wyobrazić ważniejszy teatr niż dawny pogrzeb wiejski ze wszystkim, z tą taką brutalnie manifestowaną eschatologią. To bytowanie wiejskie z narodzinami, z kołyską, z chlewikiem koło kołyski ze wszystkim tym. to jest przecież i stajnia betlejemska! Dlatego ta chałupa zrobiła na mnie ogromne wrażenie jako właściwy pomysł, że się w ogóle tam znalazła. I także sposób realizacji tego. Właściwie takie wyważe­ nie źródła oraz krystalizacji w formie. Oczywiście, cały szereg innych fragmentów podobał mi się. Obrazy Tatarczyka, Giero­ wskiego w tych Ołtarzach (tam narzekali ludzie, że niedaleko były draperie upięte, że nie wiadomo co ważniejsze, czy obraz czy draperie). Niektórzy uważali też. że Pańskie obrazy były źle eksponowane, tworzyły jakby rodzaj ściany i że widać było to, co do obrazu nie należy, tzn. wewnętrzne, z tyłu nie zamalowane płótno. A mnie się to p o d o b a ł o . One tak istnieją u mnie w pracowni. (grudzień 1991) * Grupa z Lucimia 21 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/452ed7942af0e398f0a1810629099180.pdf e0a876158b1810eb71ea8232be5092c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2138 Title A name given to the resource James Clifford, Problemy kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz JAMES CLIFFORD, PROBLEMY KULTURY Dwudziestowieczna Etnografia, Literatura i sztuka (Harvard University Press, Cambridge, Mass and London 1988) O książce Jamesa Clifforda - profesora Uniwersytetu Kalifor­ nijskiego w Santa Cruz, związanego z programem badań historii świadomości prowadzonych w tym ośrodku - Clifford Geertz napisał, że jest oryginalna i niemal jedyna w swoim rodzaju, a jej autor należy do tych nielicznych osób, które potrafią połączyć historię z literaturą i antropologią. Stwarza ona, zdaniem Geertza, i wprowadza nowe perspektywy do badań nad kulturą, których nie byłaby nigdy zdolna osiągnąć antropologia sama z siebie. Etnografia jest tu rozpatrywaną bardzo szeroko i w ścisłym kontekście literatury i sztuki XX wieku. Etnografię pojmuje Clifford w sposób bardzo ogólny jako część zachodnio-europejs­ kich wizji i praktyk dotyczących innych kultur. Dla Clifforda współczesna etnografia to nie tylko akademicka praktyka nie dająca się oddzielić od antropologii, ale bardziej rozlegle są to: „odmienne sposoby myślenia i pisania o kulturze z punktu widzenia uczestniczącej obserwacji", to kondycja „bycia na zewnątrz i w środku", to „stan bycia i tkwienia w kulturze podczas gdy patrzy się na kulturę, to forma osobistego i kolektywnego samokształtowania się". W związku z tym padają tu też i inne określenia: „Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka", krótko mówiąc to sposób podróżowania, sposób dochodzenia i przenikania do odmiennego świata. Analizując kulturowe praktyki takie jak antropologia, pisarstwo podróżnicze, kolekcjonowanie, muzeal­ ne wystawy sztuki prymitywnej, plemiennej, Clifford ukazuje jak autorytatywne relacje o innych sposobach życia były częstokroć przypadkowymi fikcjami, i jak obecnie w postkolonialnym kon­ tekście są poddawane zakwestionowaniu i kontestacji. Podjęta przezeń krytyka stawia pytania o autorytet etnografii, o to kto ma ów autorytet, by wypowiadać się o tożsamości jakiejś grupy, lub autentyczności kultury? Co stanowi istotne elementy kultury i gdzie przebiegają granice kultur. Jak zderza się poczucie siebie i innego w spotkaniu jakiego dostarcza etnografia, podróż, i współczesne interetniczne relacje? Podejmując dyskusję nad etnografią, surrealizmem, muzeami i sztuką prymitywną Clifford podaje próbie globalną współczesność. Pokazuje jak współczes­ na kultura jest obecnie w mniejszym stopniu miejscem źródeł i zakorzenienia a bardziej translacją, przekładaniem i przeszcze­ pianiem. Tym co najbardziej frapujące w książce Clifforda moim zdaniem to podejście do historii współczesnej etnografii i spoj­ rzenie na nią z punktu widzenia krytyka literatury, odkrywanie przyliterackiego, twórczego i artystycznego wymiaru etnografii. Clifford bowiem patrzy na dzieła naukowe etnografii tak jak na dzieła literackie, pisarskie (jest to zrozumiałe tym bardziej, że omawiając etnografię w kontekście życia artystycznego, literatury i sztuki pokazuje jak wielu autorów etnografów brało w nim aktywny udział, współtworzyło jego nastrój, atmosferę). Przy­ glądając się dziełom etnograficznym jako „konstruowanym pra­ w d o m " , „fikcjom" i zestawiając te fikcje (co nie oznacza wcale by były one fałszywe, Clifford podkreśla mocno, że mamy tu do czynienia z „poważnymi fikcjami") odnosi je do zastosowanych 10 strategii badawczych w doświadczeniu terenowym, strategii autoryzowania i uprawomocniania interpretacji wykorzystanych źródeł, strategii doboru informatorów. Taka analiza pozwala rozważać problematykę autorytetu i reprezentacji w etnografii. W części I zatytułowanej Dyskursy rozstrząsa i omawia Clifford strategie pisania i reprezentacji w etnografii począwszy od okresu natężonego kolonializmu (1900) poprzez postkolonializm i neokolonializm po 1950 r. Część II Przemieszczenia przedstawia etnografię w jej związkach z awangardą w sztuce i krytyce kulturowej, z praktyką stosującą modernistyczne procedury kola­ żu izestawień. Część III poświęcona jest Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, historii tego co plemienne, pierwotne i współczesne - Clifford omawia tu dwa konkurujące ze sobą podejścia w inter­ pretacji sztuki prymitywnej, podejście estetyzujące i podejście, które akcentuje kulturowy wymiar dzieła sztuki, interpretujące go przede wszystkim jako artefakt w jego naturalnym środowisku kulturowym. W części IV autor omawia dwa nie zachodnie przypadki - „orientalny" i „plemienny" - identyfikacji kulturowej, po­ szukiwania własnej tożsamości, pokazując jak osaczone są one przez pojęcia kontynuacji tradycji i integracji, jednoczenia „sie­ bie", podczas gdy zdaniem Clifforda (podchodząc do problemu tożsamości etnograficznie) - tożsamość musi być zawsze zmie­ szana, relacjonalna - odnoszona do tego, co inne, własne poszukująca. Monika Sznajderman wybrała fragmenty z części drugiej, ten krótki wybór nie oddaje w pełni gry znaczeń i wątków porusza­ nych w całej książce Clifforda, do których to wątków obok ukazania i analizy różnych strategii pisarskich należy właśnie problematyka tożsamości kulturowej. Clifford akcentując takie zjawiska współczesności jak migracje, ruchliwość, rozwój środ­ ków masowej komunikacji zwraca uwagę na zacieranie się ostrości dawnych pojęć takich jak „centrum" i „peryferie", „ d o m " i „zagranica" na coraz większe niejasności związane z poczuciem tożsamości polegające na coraz bardziej dojmują­ cym problemie wykorzenienia i na tym, że w coraz mniejszym stopniu mamy do czynienia ze społeczeństwem opartym na wspólnocie kolektywnej przeszłości a zmierzającym w większym stopniu do kolektywnej przyszłości. Na tym tle błyszczy blaskiem analiza zestawiająca dwa przypadki - „ d w u poliglotycznych uciekinierów" i azylantów, którzy wnieśli wielki wkład w literatu­ rę i antropologię europejską ukazując w pełni dramat kulturo­ wego spotkania zadufanej w sobie cywilizacji europejskiej ze społecznościami plemiennymi, analiza zestawiająca Josepha Conrada (Jądro ciemności) z pracami Bronisława Malinows­ kiego (Argonauci... i dziennikiem prowadzonym podczas badań terenowych, opublikowanym w 1967), w której Clifford rozwija wątek „problemu prawdy i kłamstwa w kulturowym sensie". Myślę, że do tej rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach po­ wrócić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43beee06bbc953a2cbb21c5433064f48.pdf b128064e87fd72d91d693be4ef1620d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6076 Title A name given to the resource Coming Back Home.(In Praise of the Province) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W hat ancestor speaks in me? I can’t live simul­ taneously in my head and in my body. That’s why I can't be just one person. I can feel within myself countless things at once. There are no great masters left. That’s the real evil of our time. The heart’s path is covered in shadow. We must listen to the voices that seem useless in brains full of long sewage pipes of school wall, tarmac and welfare papers. The buzzing of insects must enter. We must fill the eyes and ears of all of us with things that are the beginning of a great dream. Someone must shout that we’ll build the pyra­ mids. It doesn’t matter if we don’t. We must fuel that wish and stretch the corners of the soul like an endless sheet. If you want the world to go forward, we must hold hands. We must mix the so-called healthy with the so-cal­ led sick. You healthy ones! What does your health mean? The eyes of all mankind are looking at the pit into which we are plunging. Freedom is useless if you don’t have the courage to look us in the eye, to eat, drink and sleep with us! It’s the so-called healthy who have brought the world to the verge of ruin. Man, listen! In you water, fire and then ashes, and the bones in the ashes. The bones and the ashes! Where am I when I’m not in reality or in my imagina­ tion? Here’s my new pact: it must be sunny at night and snowy in August. Great things end. Small things endure. Society must become united again instead of so disjointed. Just look at nature and you’ll see that life is simple. We must go back to where we were, to the point where we took the wrong turn. We must go back to the main foundations of life without dirtying the water. What kind of world is this if a madman tells you you must be ashamed of your­ selves! [Fragment from Nostalghia, a film by Andrei Tarkovsky1] ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor minutes of work on the final image; I am well aware that considering the time intended for presentations at our conference this might prove to be a rather risky attempt. The sequence starts with Domenico’s speech. Let us then briefly recall who he is. W hat is Nostalghia about? Domenico is an apparently deranged former small­ town maths teacher, who for seven years forbade his wife and children to set foot outside their home in or­ der to protect them against the end of the world, a catastrophe whose approach he fears. Having set his family free, he becomes possessed by an idée fixe - we learn that every so often he is detained by the police and then escorted home, rendering the realisation of his project impossible. This is the way in which the di­ rector described Domenico‘s dramatis persona, whose role grew while shooting the film: Tonino Guerra [the co-author of the Nostalghia screenplay - Z. B.] found this person in a newspaper clip­ ping and we since developed it a bit further. (...) He is obsessed with the thought of committing an act of faith, such as walking straight across a pool —a gigantic, square, old Roman bath in the centre of the Tuscan village of Bagno Vignoni — with a lit candle in his hand3. On the eve of his return to Russia (the Soviet Union), Gorchakov - the film’s leading protagonist, a Russian intellectual, poet, scholar, and expert on Italian cul­ ture conducting a scientific trip around Italy in the footsteps of another Russian émigré, a musician and a composer (more about him in a while) - decides to carry out Domenico’s plan. He does so just before go­ ing back home, having found out about Domenico’s act of sacrifice on television news. - “Switch on your TV “ - an Italian translator, Gorchakovs‘ travelling companion, phones him. Domenico left for Rome to commit self-immolation next the statue of Marcus Aurelius on the Capitol and in this way to stridently convey his protest; the pertinent scene, however, shows him calmly warning about the state of the con­ temporary world in the throes of a crisis and on its way towards self-annihilation. A t the same time, Gor­ These words originate from a speech given by Domenico, one of the protagonists of Andrei Tark­ ovsky’s film Nostalghia. Actually, I am fascinated by the extraordinary and memorable final image, introduced by Domenico‘s statement. In his excel­ lent: What Is Nostalgia? Leonid Batkin conducted an in-depth and detailed analysis of the film, conclud­ ing that the whole film is actually a two-hour long preparation for a single frame shown at the very end. I cannot surmise how this was accomplished, he wrote. Nonetheless, the whole plot is resolved in this astonish­ ing drawn-out take. I am ready to explain the whole film as a two-hour long preparation for a single frame that is not simply the last but prime and essential. All that which appeared to be overly obvious, demonstrative, and allegorical, all those banal conversations, the instructive story of Domenico or the intentionally “wise" conver­ sations with the “simple folk" suddenly disclosed their amazing sense. The concluding single take restored an air of mystery to everything2. We shall watch only 12 47 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME fall on the man gazing ahead, the dog at his side, the house, and the church. It starts to snow. The dramaturgy of this sequence is probably best evoked in: The final editing plan of “Nostalghia”, re­ corded in Tarkovsky’s Diaries [Time within Time: The Diaries]: chakov (his suitcases packed and waiting in front of the hotel) cancels his ride to the airport (the taxi is ready), and returns to Bagno Vignoni, where earlier he had learned about Domenico’s “story“, met and talked with him at his home; now, he intends to ful­ fil Domenico’s irrational project which, he believes, will save humankind. Gorchakov walks into the pool, which at that moment is being cleaned (the water spouting from the steamy springs is shallow, and the small-town dwellers are engaged in removing assorted debris of contemporary civilisation, bottles and coins thrown in for luck by tourists); he lights a candle and embarks upon the arduous attempt at carrying it from one end of the pool to the other. Gorchakov is sick and weary (this is the way he appears throughout the whole film - he suffers from a heart condition). Fi­ nally, after two unsuccessful attempts (the wind puts out the candle midway and then just before complet­ ing the task) Gorchakov, who each time starts anew, shields the flickering flame with his coat and hand (watching him, we can almost feel his physical effort and fatigue) and manages to place the candle at the foot of a wall on the opposite end of the pool. From here, a single long and slow take leads us to the abovementioned final shot: a wooden cottage straight out a Russian village, inscribed into the ruins of a Cister­ cian abbey, the twelfth-century Gothic cathedral of San Galgano. Actually, we do not see this image right away and it comes into view gradually. First, there is Gorchakov sitting on the ground in front of a pud­ dle; behind him there stretches a Russian landscape with the cottage and a path gently winding down into a valley and leading to the house. This is the same house, which appeared at the beginning of the film as part of a dream, a reminiscence (?) accompanying the protagonist on his Italian journey. The dog lying next to Gorchakov is the one from the recurring images of the Russian country house, and from an Italian hotel room where at night it sleeps next to the bed of the tired Gorchakov. This is the dog from under the col­ onnade in Piazza de Campidoglio amidst people indif­ ferently listening to Domenico a moment before his self-immolation, the same dog which anxiously twists and turns, and howls in fear and pain as it witnesses the flames embracing Domenico’s convulsively writh­ ing body. In the last shot, the puddle reflects three rectangular shafts of light. The slowly withdrawing camera pans back, revealing the architecture of the cathedral; only then do we see the image in its en­ tirety: man, dog, and country house inserted into the walls of the ruined cathedral of San Galgano. The light glistening in the puddle actually shines through the empty windows of the presbytery. We hear sing­ ing, a plaintive chant, a Russian folk song resembling a blend of a lament and a lullaby. Illuminated snow­ flakes melting on the ground and in the puddle slowly (...) 9. Campidoglio The deranged; Domenico on horseback; Gorchakov returns to Bagno Vignoni; Domenico’s two hour-long speech; petrol; broken tape recorder; fire; Domenico’s death; Beethoven. 10. Crossing over with a candle; Gorchakov’s death; Gorchakov’s country house within cathedral walls; Freezeframe; Russian song; Verdi. 11. Dedication: In memory of my mother.4 Let us once again cite Batkin and his description of the closing image: This shocking, surrealistic and possibly ingenious shot is constructed in such a way that space is perceived completely naturally as a ho­ listic image stemming from the film’s theme. It sim­ ply remains in front of our eyes, and will always do so. This is the afterlife future, the next world. Inside, there is our Italian present, the courtyard of a church already mentioned by Dante. The future within a Ro­ manesque church, Italy, emigration, and the present. Russia is that village with the protagonist sitting on the slope of a hillock and the same dog at his side. Initially, the camera notices only a puddle strangely divided by sunbeams. A t first, I was unable to un­ derstand the nature of the rays and the source of the light falling through an arcade of an Italian, probably twelfth-century church. Finally, all became one —the past, the present and the future, Russia, Italy, life and eternity. All matched the space of that world, surrealistically constructed thanks to the magnificent quality of the image. The most amazing thing is that we are simply unaware of the editing. Italy is the suitable place for this green slope, that glistening pud­ dle, all that which is Russian. Peace descends upon the soul. And yet this is one of the most artificial moments in the whole film... I felt confused. After all, everything that which I liked and disliked in this film, its epiphany and suffering, its sin­ cerity and artificiality, came together in the finale. This is a blend of higher art and truth, the demonstrative quality of the idea and visual conviction. I do not know how this was achieved. Nevertheless, the whole plot is resolved in this unusual, long take.5 Why have I decided to take you back to this symbol at a conference about the Images and Myths of Europe? The Western and the Eastern Perspectives? There are at least several reasons. To start with the most obvious one, I believe that the image in question could become 48 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME a framework for further reflections, or constitute a firm point of reference and landmark in the course of our discussion. One could say that Nostalghia and its closing or, as Batkin declared, “prime and essential“ depiction contain almost everything that is associated with the province and its eulogy: a Russian country house inscribed into the walls of a cathedral. That which is connected with the landscape of folk, provin­ cial and “low“ culture, that which is low, mundane, simple, human, and local has been installed into that which is lofty, universal and high. The architecture of the towering cathedral, whose raw, unadorned and decaying walls and transparent openings-remnants of a rosace and windows let in the light from above, embraces the whole image. “This world“ (“my local world“) has been literally incorporated into “that world“, a historical, geographical, cultural, mythical, existential, religious and metaphysical dimension. You see how difficult it is to describe this composite, poign­ ant and original image, which I regard as part of a cer­ tain tendency that could be described as an “Eastern perception“ of Europe and art. I discern an amazing coincidence between Tarkovsky’s imagery with that which in the 1980s (at exactly the same time, since Nostalghia was made in 1983) Janusz Bogucki (art critic and author of numerous exhibitions) described in a series of displays featured in Poland as “art go­ ing back home“, “a return to the church“. I have in mind his “Labyrinths” series, shown in the ruins of a church undergoing reconstruction in Żytnia Street in Warsaw, or later in the austere interior of a church under construction in the district of Ursynów. In the 1990s, the same current was present in the “Epitaph and seven spaces“ exhibition at the “Zachęta“ Gallery in Warsaw and at the nearby Ethnographic Museum, the site of an encounter of popular folk art accompa­ nying the cult of the images of Our Lady of Guadalupe and Our Lady of Częstochowa. The leitmotif of these shows was a fusion of secular and religious art, high art and “low“ folk art, popular native art with the art of an ostensibly distant culture, and, finally, modern art and art inspired by folk architecture. In “Seven spaces“ Holy Mount by Grzegorz Klaman, Tents by Magdalena Abakanowicz, and School Desks from Kantor‘s The Dead Class were shown together with Home by the Group from Lucim (Bohdan and Witold Chmielewski, Wiesław Smużny).6 The concept of these exhibitions, apart from emphasis on the multi-cultural experience of the sacrum, was to arrange a meeting of assorted religious, spiritual traditions. (The subtitle of “Seven spaces“ was: “The paths, traditions and peculiarities of spiritual life in Poland reflected in the mirror of art at the end of the twentieth century”). Could there be a more apt description of the com­ plex imagery proposed by Tarkovsky in Nostalghia than “going back home - a return to the church“? We 49 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME Photos from the Nostalghia, by Andrej Tarkowski ing again and again, for instance, what rain signifies in my films; why does it figure in film after film; and why the repeated images of wind, fire, water? I really don’t know how to ideal with such questions. R aif is after all typical of tha landscape in which f srew uSi in Russia you have those Iona, dresry, persistent rains. And I can say/ that: I iove nature —I and aeei perfectly happy when S’m away erom the para­ phernalia of modern civilisadon, just as t felt wonderful in Russia when I was in my couatra house, with three hun­ dred kiiometret between Moscow and myself Rain, fire, water, snow, dew, the driving ground wind —all are part: of the material setting in which we dwell; I would even say of the truth of our lives. I asm therefore puzzled when I am toid that peopte cannot simply enjoywatching nature, when it is lovingly reproduced on the screen, nut have to look tor some hifdsn mepning they feel it must coniain. O f course, ruin can be just seen as tad weather, wherefs I use it to create a particular aesthetic setting in which to steep intsopuce the plot. But that is not at all the rame things as bringing nature into my films as a symboi of something elso. Tteavenforbid! In commersial cinema nature often does nol exist at all; aii one has is the most advantapeoue lighting and exteriors for the pur­ pose of quack shoo ting — everybodyy follows the plot and no one is bothered by the artificiality of a settieg that is more or lese right, nor by tie disrepard for detail and at­ mosphere. When the screen brings the reai world to the aedience, the world as it actually is, so that it can be seen in depth and frem all sides, evoking its very smell, allowing eudiences to feel on their spin its moisaere or its dryness come across the s ame spirit, tone, reflection of an idea, and longing Sor unity in yet another arrival from “a dis­ tant land“ ; the discussed image reflects a conception close to the viiion expounded by John Paul II when lie spoke about trine two lungs of Europe (eastern and waetern tradition). It is a known fact that the author of Andrei Rublyov frequently disassociated himself from symbolic and m etcphorical interpretations of his films. Actually, the whole question Ss mneh mora com plicated7, since it is possible to formulate and justifiably defend the thesis that we are dealing with a pure symbol, a combination (Greek: ssn-balio, tymbafein) of two sepaoate parts, in other words, Nostalghia pnd ittfin a l Smage possess a feature described by Richard R. Niebhur writing about the symbol: We do not embe(lish our experiences with symboSs but it is they, which coo.erate with our experi­ ence via processes of affiliation, which we understand onis partially. To symbolize means to arran.e those partscles and elements oh a flrwina stream of cxScrisnces, which, once united, create luminescence, temporary or perma­ nent rays, in whieO a part of the cosmos, a corner of our habitat or some dork subterranean labyrinth ligfiens up8. In Tarkovsky’s film this merger and luminercence tire conspicuous. The director’s distance towards the symbol neoer changes. In a chaptrr on Aptes Xinishino Nostalahia in his Zapiechttennoye vremia (Sculpting Sn Tim e) he wrote: O f late, I have frequently foundmyself addressing audiences, and I Sraee noticed that whenever I declare shat there are no symbols or metaphors in my! films, those present express incredulity. They persist in ask­ 50 �COMING BACK HOME Zbigniew Benedyktowicz — it seems that the cinema-goer has so lost the capacity simply to surrender to an immediate, emotional aesthetic impression, that he instantly has to check himself, and ask: ‘Why? What for? What’s the point?9 Slightly further on, in a reference to the image of interest to us, the director added: I would concede that the final shot of Nostalgia has an element of metaphor, when I bring the Russian house inside the Italian cathedral. It is a constructed image which smacks of literariness: a model of the hero’s state, of the division within him which prevents him from living as he has up till now. Or perhaps, on the contrary, it is his new wholeness in which the Tuscan hills and the Russian coun­ tryside come together indissolubly; he is conscious of them as inherently his own, merged into his being and his blo­ od. And so Gorchakov dies in this new world where those things come together naturally and of themselves which in our strange and relative earthly existence have for some reason, or by someone, been divided once and for all. All the same, even if the scene lacks cinematic purity, I trust that it is free of vulgar symbolism; the conclusion seems to me fairly complex in form and meaning, and to be a figurative expression of what is happening to the hero, not a symbol of something outside him which has to be deci­ phered.10 There is no time for expanding and justifying the thesis that the discussed image is a symbol if only due to those features whose presence is stressed by hermeneutist: the ambiguity, multiple meanings, composite nature, complexity, and, more precisely, the dynamic and dialectic of the symbol are the reasons why it is both simple and complicated, ever enrooted in the concrete and reality. Why it combines the sensual and the intellectual. Why its characteristic traits in­ clude the retention of a dual character: reality and unreality/irreality since it would have not been a sym­ bol if it had been only real, it would have been a real phenomenon which could not be symbolic; only that which within one thing encompasses another is sym­ bolic. If a symbol were to be unreal, then it would be empty and imaginary, with no references to any sort of reality, and thus it would not have been a symbol (C. G. Jung); the symbol always contains something or­ ganic, archaic (S. Avierintsev, Y. Lotman). They are the reason why one can see the whole via a particle: each time it refers to that what is most prominent —the idea of the wholeness and unity of the world, a fully cos­ mic and human universe (S. Avierintsev, Y. Lotman). Why the symbol is not only (a single) given meaning, but a “task“ —the sense of the symbol comes into being not solely as a ready presence but also as a dynamic ten­ dency: it is not given but assigned. You must change your life [ultimately, this is Domenico’s message to the divided world of the “healthy“ and the “normal, the “people from the centre“ and the “peripheries“. His sacrifice takes place in front of an uninterested audi­ 51 ence to the strains of Beethoven’s Ode to Joy from the Ninth Symphony, today the hymn of a united Europe]; the sense of a symbol cannot be deciphered through the effort of the mind alone, one must “enter into its spirit”11. Finally, they are the reason why it has a dialogical structure, and why consideration of the symbol is a dialogical form of cognition (S. Avierintsev). And so on, and so forth. On the other hand, it is worth drawing attention to yet another factor essential in the structure of the symbolic image from Tarkovsky‘s finale. In its primary meaning, the symbol was identification. In antiquity - a topic extensively discussed by Pavel Florensky in his Ikonostasis12 - the symbol was an object made of clay, wood, or metal, divided into two parts, a pic­ ture cut into two, a document, a cube, a tablet, or anything which after being put together regains its meaning and once again serves as an identification. It was mutually offered by friends, business partners, debtors and creditors, pilgrims, people linked by vari­ ous bonds, who split the “symbol“ into two fragments that in the future, placed side by side either by them or their messengers could comprise an identification. The symbol made it possible to recognise one’s own.13 It contains all the warmth of a secret that binds togeth­ er. The symbol acts as a sign of identity and unity (it is also a credo). In the case of Tarkovsky, it is two different parts, two different images brought together. These are not merely images of Europe as such, W est­ ern Europe, Italy and the Russian provinces, but ba­ sically of two provinces: the West European, Italian province (Tuscany) and its Russian counterpart. Im­ ages of the country house and the cathedral, parallel symbolic images of the world: the house and the c h u r c h (both comprising imago mundi, essentially the home and the church are one14) are here put together and coalesced into a single organic whole without ob­ literating the differences. This surreal image-symbol, an identification, assembled and offered in the final act of Nostalghia, expresses, demonstrates and discov­ ers that which is held so dear by anthropology, and which is close to its motifs and fundamental expe­ riences, as well as the European vision and idea (of what Europe is, could or should be). It is a discovery of unity in diversity. Returning to the main theme, I shall try to propose a greatly abbreviated designation of the foremost land­ marks and motifs on our map of meanings contained in reflections about the province; produced by that special perception of Europe seen from the East, this is the vision recorded by Tarkovsky in the oft-mentioned finale of Nostalghia. In the person of the leading dramatis persona we have: 1. an arrival from a distant province, 2. a motif of the home and going back home, 3. an attachment to one’s native land and a longing for it, 4. nostalgia: �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME suffering caused by separation from the home and motherland, the impossibility of going back home or the efforts such a return entails. N ostalgia Gorchakov is a poet who travels to Italy to collect material about Beryozovsky, a Russian serf, musician and composer (in the film he is mentioned as Sosnovsky). Beryozovsky is an historical figure, Tarkovsky wrote. He showed such musical ability that he was sent by his landowner to study in Italy, where he stayed many years, gave concerts and was much acclaimed. But in the end, driven no doubt by that same inescapable Russian nostalgia, he eventually decided to return to serf-owning Russia, where, shortly afterwards, he hanged himself;21 elsewhere, the director added: ... he turned alcoholic and subsequently committed suicide.22 A t this point, we arrive at the specific phenomenon of nostalgia, whose very meaning is enclosed in a combination of two Greek words: nóstos - return, and algos - suffering. In the earlier mentioned essay: What is Nostalgia? Leonid Batkin, whose interpretation is often extremely criti­ cal and full of scathing irony and malice towards the film, its author, and the solutions applied in certain scenes, acknowledged the importance of the closing image, which “restores an air of mystery to every­ thing“. (I shall never forgive Tarkovsky this, from my point of view, disastrous film in which his heretofore poetics falls apart). On the other hand, Batkin appears to agree with the director as regards one thing: Rus­ sian nostalgia is exceptional. Batkin started collecting solutions to the key question concerning the nature of nostalgia by comparing poems by Josif Brodsky (De­ cember in Florence, and then other works) with Tarko­ vsky’s film in order to disclose the strikingly unusual condition of the main protagonist. While travelling to and across Italy Andrei Gorchakov constantly turns away from its beauty and outright tries to ignore it. (I shall cite only a fragment of the poem mentioned by Baktin, indispensable for the clarity of further argu­ mentation): Home The home appears already at the very onset of the sequence: Domenico sets fire to his body, “the home of his soul“, and someone else (Gorchakov) carries the light to the other end of the pool in his stead. In Nostalghia we have, therefore, not only a forecast of Tarkovsky’s next film The Sacrifice (whose finale fea­ tures a burning house), but also a continuation of the theme and image of the home present also in this di­ rector’s other films preceding Nostalghia. In her essay Home and Road, Neya Zorkaya15 extensively discussed the significant motif of the home in Tarkovsky’s oeu­ vre. We see it in Solaris: The home- ideal and the homereminiscence —this is the home of Kelvin-the father, built not in a fantastic landscape but in native Russian coun­ tryside: a house standing under oak trees, a green glade on the banks of an overgrown stream.16 “The thinking ocean bestows peace upon Kris‘ troubled soul, offering him an image of his father’s home. Ivan [My Name is Ivan (Ivan’s Childhood)] wanders across a wartime wil­ derness, while the charred house gazes after him with empty eye sockets”.17 In Mirror it is the family home, enveloped in love and the sadness of nostalgia, made out of beams and stand­ ing under pine trees —the promised land of childhood.18 In Stalker the dream-sequence room, to which the hero keeps on returning, shakes to the rhythm of a speeding train - the lamp, the table, the whole room tremble. It is simply impossible to ignore the oneiric motif of the “dream home“, whose portrayal in Nostalghia accompanies the protagonist in his dreams and reminiscences throughout his Italian voyage and re­ appears at its end. It is the home described by Gaston Bachelard: The real world becomes obliterated whenever we transfer our thoughts to the home of our memories. What is the significance of the houses we pass by while walking down a street if our memory recalls our fam­ ily home, the home of absolute intimacy, the home from which we derived the very conception of inti­ macy? This home is somewhere far away, we have lost it, and no longer live in it, and we know, unfortunately for certain, that we shall never again do so. Then the home becomes more than a mere memory - it is the home of our dreams. (...) What is real: the home in which we go to sleep, or the home to which we loyally return once we had fallen asleep?19 Tarkovsky wrote about Gorchakov: (...) acutely aware of being an outsider who can only watch other pe­ ople’s lives from a distance, crushed by the recollections of his past, by the faces of those dear to him, which assail his memory together with the sounds and smells of home.20 In a smoke-filled café, in the semi-shade of his cap He grows accustomed to the nymphs on the ceiling, the cupids, the stucco (...) A sunbeam refracted against a palace, The dome of a church with Lorenzo’s final resting place, Permeates the curtains and warms the veins Of dirty marble, a vat with a flowering verbena: And trills resound in the centre of Ravenna made of wire. Behold, a Russian émigré in Italy, Batkin wrote. His name is Josif Brodsky. Perhaps he is the protagonist of Tarkovsky’s Nostalghia. The words used by Brodsky convey visual impressions — “smoke-filled”, “semi­ shade”, “dirty” (...) Gazing from under a Russian cap (I made it up), he reluctantly and even with disgust gets 52 �Zbigniew Benedyktowicz COMING BACK HOME used to Baroque or Renaissance forms. Brodsky wrote about the dome of a church with Lorenzo's final resting place... Dear God, this is Santa Maria del Fiore! Quite possibly the most amazing dome in the whole world. He, however, does not want to look at it. The curtains are drawn. A sunbeam indifferently passes the magnificent church and occupies itself with something else: it warms up the dirty marble and a vat. Such a vat could have eas­ ily found itself in Tarkovsky’s film. We can easily imagine the whole situation: a café, the camera focused on the stuccoed ceiling, halting next to a birdcage, observing the curtains penetrated by a sunbeam, and the dust floating in the air. In a drawn-out take we see the veins of the unwashed marble floor. The caged goldfinch, an impris­ oned singer, exiled. Dante in Ravenna, and the Russian artist —Brodsky or Tarkovsky, or simply some “Andrei, the writer” —as an émigré, homesick, alone, in the wire cage of Italy.23 Further on, there is no more scoffing, and the au­ thor of Nostalghia and his interpreter concur. Nostal­ gia is a truly serious issue. ing us; the heart of the matter thus involves the tragedy of being unable to communicate ... I have in mind com­ munication in the supreme meaning of the word. (...) In addition, we are forced to take into account the fact that no translation of a literary work, even the most sensitive one, can convey the true profundity and subtlety of a lan­ guage. Take the example of the word “nostalgia". Even if I were to become fluent in Italian, as a Russian I shall never understand Petrarch entirely, just as an Italian will not understand Pushkin. (...) We in the Soviet Union pretend that we understand Dante and Petrarch, but this is not true. And Italians pretend to know Pushkin, but that is also an erroneous assumption.26 [About Gorchakov]: Knowing full well that he can­ not make use of his Italian experiences increases his inter­ nal pain, "nostalghia", which includes an awareness of the fact that he is totally unable to share his experiences with his dear ones at home, even with those who were closest to him before he left for Italy.27 Batkin: [About Gorchakov] "He says: I have grown bored with your beauty, I don't want it for myself alone... [...] This is the feeling of an utterly personal and terrible depri­ vation committed by those who are not accompanying him in Italy. An extremely private spiritual agitation. I consider this question through the prism of my own experiences. I spent my whole life studying Italy, and last year for the first time I stayed for a few days in Rome and Bari. I became haunted by a strange feeling: why only I? In such a mo­ ment it is quite natural to think about those closest to us, all those Russians standing at bus stops and in enormous queues in front of shops, who do not even suspect that it is possible to lead a different life. This is by no means some sort of an altruistic reflection. We weep over our joint plight, in which your individual life also takes part“28 Tarkovsky: The nostalgia of my film is a fatal illness suffered by someone who is far from his own origins and cannot return there. It is an illness. How else can one describe something, which deprives man of his vital forces, entire energy, and joy of living? Not simply a feeling of sadness. The victim becomes crippled, and a certain part of him ceases to exist. A Russian will not harbour any doubts —this illness is real. I find it very difficult to speak about nostalgia in a manner comprehensible to people who are not Russians. I repeat, this is a illness (...). If a person proves incapable of overcoming it, it becomes a fatal ill­ ness, contracted only abroad. Travelling across Russia I might experience sadness but not nostalgia. (...) [Nostal­ gia] is more than longing.24 Tarkovsky (supplementing this singular meaning of the word “nostalgia“): This is the reason why nostalgia is not grief for the past (...) And we Russians, for us nostalghia is not a gentle and benevolent emotion (...). For us it is a sort of deadly di­ sease, a mortal illness, a profound compassion that binds us not so much with our own privation, our longing, our separation, but rather with the suffering of others, a pas­ sionate empathy.29 Batkin: Russian nostalgia is exceptional, deprived of all hope, and incurable . It is, however, the last level of that which Petrarch, also familiar with this emotion, as is every man of the West (there is no need to exaggerate: although we live on different planets we still remain in the same galaxy of culture), described as “acedia" —the final stage of an inexplicable dislike towards the world.25 Nostalgia is caused by a division of the world. O nce again Batkin, since the last word always belongs to the interpreter: Tarkovsky: This will be a film about how appalling it is that in the twentieth century we are incapable of enabling all those persons dearest to us to witness our journeys. Or, on the contrary, that we would like to tell everyone whom we meet, in this case in Italy, about our native land, and are unable to do this well owing to the great differences divid­ What is this terrible Russian nostalgia? I asked myself: was Gogol homesick while in Rome? He led a peaceful life, loved the town, and wrote Dead Souls. Did Turgenev long for Russia? We cannot tell. Perhaps he felt homesick in the winter, but certainly not in the summer when he 53 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME moved back to his estate. Quite possibly, this is just com­ mon human homesickness, a yearning for the homeland experienced by everyone. In the case of Tarkovsky, how­ ever, it is the longing of an exile, a political émigré, and not simply the homesickness of a person who had left for a short while. The exile's homeland has been amputated. He cannot return whenever he wishes to do so. Unlike others, he cannot see his native land. This is the first and sim­ plest secret of Russian nostalgia. We are not dealing with commonplace departure, but with amputation. When one leaves at the age of fifteen, one turns into a Frenchman or an American, and even more so if one leaves aged five. As a rule, however, we set off as adults, and this means that we become deprived of our childhood, youth, the best years of our lives, our health and strength —all that which existed in Russia when we were young, even if this was corvee-era Russia. (...) To this we must add something, which Eu­ genia [Gorchakov's guide and translator] noticed, namely, that we never arrive from another country, but move to a different planet. I believe that this holds true also for An­ drei Tarkovsky; we never travelled while young, although it has been known for centuries that one should start see­ ing the world in one's youth. We find the West, America and Italy strange. We arrive there when we are already tired. We do not speak the language and find ourselves in a different civilisation, not Russian and even more so not Soviet. We adapt with much greater difficulty than a Calabrian peasant woman in northern Italy.30 who, apart from fanatics and experts, not to mention Western anthropologists specialising in nostalgia, is familiar with the works of Tarkovsky and Brodsky or even heard about them? This is why I regard the mod­ el-like, serious, “Russian“ clinical case as noteworthy and deserving to be included into our anthropological musings. Even more so considering that the imagery proposed by Tarkovsky combines the motif of the home and going back home with certain findings by David R. Lachterman about the relations between the Greek noos - intellect and nostos - return. The article: Noos and Nostos. The Odyssey and the Origins of Greek Philosophy, was published in a special issue of “Kon­ teksty” about the anthropology of memory. In places, it sounds very specialist and philosophical, but from our vantage point it is of great value owing to its po­ etic and anthropological reflections. Those interested in the whole argumentation are recommended to read the article32, from which I have selected only those trails that could cast a certain light on the profound qualities of the imagery in Nostalghia and its closeness to the archaic base. In order to recall the dark and gloomy likenesses of Italy recorded in Nostalghia let us see what the direc­ tor had to say - after finishing work, he registered a surprising reaction: I have to say that when I first saw all the material shot for the film I was startled to find it was a spectacle of unre­ lieved gloom. The material was completely homogeneous, both in its mood and in the state of mind imprinted in it.33 While reflecting on the connections between noos-intellect and nostos-return, Lachterman drew our attention to the absence of clarity in the con­ trast between mythos and logos (which up to this day serves as a basis for our characterisations of the myth, contrasted with the precise speech of science, and for comparing “pre-scientific“ poetry and suppos­ edly abstract “scientific“ philosophy). He also traced the subtle play of the meanings of the noos/nostos combination recorded in the Odyssey (if only in the names of those who assisted Odysseus in his return home: Alkinoos [the king of the Phaiakians, alke = force, power], and those who hampered it - Antinoos [the leader of the suitors, anti]). Lachterman wrote: There is no need to present in detail the studies con­ ducted by Frame and Frei, each of whom ascertained that noos is a derivative of the root* ne, historically confirmed in the passive-active verb neomai and in the noun formation nostos. Frame associated the root *nes with “archaic solar mythology”, suggest­ ing that originally noos signified “a return from the dead to light and life”. Despite the fact that Frei had less dealings with the Sanskrit he reached a similar conclusion, indicating that the oldest (pre-Homer) meaning of noos is “getting over something”, “a for­ tunate evasion of danger”. Why have I devoted so much attention to bitter re­ flections about nostalgia (not by chance is “the writer Andrei“ in Tarkovsky’s film called Gorchakov - from the Russian word for bitter)? In contemporary culture numerous types and variants of “going back to the province“ or the concept of nostalgia in popular mass culture (the cinema, television series) have assumed a gentle character, and tend to resemble reminiscences, an alluring return to the past. Or, even if this sounds like a contradiction: a realised nostalgic return. N os­ talgia has become fashionable. In Czytanie kultury (Deciphering Culture) Wojciech Burszta31 devoted a whole chapter: Nostalgia and myth, or on the mechanism of the return to this mild version of facile and pleasant nostalgia; here, nostalgia is situated in close proximity to such concepts as fashion, pastiche, and stylisation, and becomes a commodity. In Burszta’s meticulous survey of assorted interpretations of nostalgia in con­ temporary anthropological literature, based chiefly on American works on the topic, we would seek in vain an Eastern view of the titular question, its “difficult case” (although the author should be praised for cit­ ing Czesław Milosz’s poem Capri from the volume: On The River Bank). Apparently, a division of the world into the centre and the province, at least in anthro­ pological reflections (a global world without bounda­ ries and history), retains its firm position - but then 54 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME We discover all the motifs contained in noos/nostos within the dark imagery devised by Tarkovsky, and la­ boriously traverse them until we arrive at the final im­ age of “going back home“, “getting over something”, “evading danger”, “returning from the dead to light and life“. Father Tomás Spidlik interpreted Nostalghia as a transition from nostalgia to anamnesis: The con­ cept of anamnesis is liturgical, but it possesses its secu­ lar counterpart - nostalgia. There are two perceptible variants. Nostalgia is experienced as a result of a past regarded as lost. On the other hand, anamnesis is joy­ ful reminiscence, which renders the past a fragment of the present to an extent greater than when it was first experienced. The film by Tarkovsky is entitled Nostalghia. If I were to describe its contents I would apply precisely those two concepts - the film shows the enormous force of religious feelings, capable of trans­ forming nostalgia into anamnesis.34 biguity. What do they have in common with the M a­ donna del Prato, which the writer Andrei did not even want to look at, as if he had specially come in search of poor objects? Theirs is the true beauty. Poverty, dirt and neglect, which Brodsky perceived as a con­ centration of improbable and ultimate hopelessness and longing, serve Tarkovsky as a source of some sort of strange hope, prophecy and beauty. That which is lowliest proves to be the most important. The poorer the object shown while the camera descends increas­ ingly lower - examining the details of earthly dust and decay below our feet - the more we notice that, which is heavenly.35 Below is a description of Kantor’s epiphany in a seaside province, inaugurating his theatre of death, the theatre of memory. Kantor wrote his texts in a curious fashion and used capital letters to accentuate the rank of words; in this case, the whole text was originally in full capitals. I preserved only the long “pauses“ - the spacing and underlining (added later?). The original version is available in the second edition of Kadysz:36 “The year is 1971 or ‘72. The seaside. A small town. Almost a village. A single street. Small, poor, groundfloor buildings. And perhaps the poorest of them all: the schoolhouse. The time was summer and school holidays. The school was empty and abandoned, with only one classroom. One could look at it through two small, wretched windows set low, right above the sidewalk. The whole impression was that the school had sunk below the level of the street. I glued my face against the panes and peered for long into the dark and disturbed abyss of my memory. The Italian experiences of Tarkovsky’s Nostalghia (1983) and Tadeusz Kantor‘s Wielopole, Wielopole (1980, a theatrical spectacle staged as part of the Florentine programme at Teatro Regionale Toscano, Florence) share the motif of the return home, inscribed into the Italian cultural landscape. The next problem is the inclusion of local, own cultural tradition into the universal entity. Both works share the motif of coming back home, nostalgia, the experiencing of the prov­ ince, an epiphany of poor reality, and the significance of “reality of the lowest rank”. In Nostalghia we are dealing with the same epipha­ ny as in the case of Tadeusz Kantor - the epiphany of “poor reality“. While seeking beauty in Nostalghia, distinguishing between the poetics of Brodsky and Tarkovsky, and, simultaneously, accentuating the dissimilarities of their perception of the West, Batkin described Tarko­ vsky’s concept of poor reality: Before I say what I think about the different ways in which Brodsky and Tarkovsky understood the West and its beauty, I would like to draw attention to the most captivating frame in the film. I recall especially two episodes: the little room, one of the longest shots, in which the protagonist lay down, bowing his head and assuming a cramped, uncomfortable pose, dozing as if he were falling asleep, while outside the window there is feeble, scattered autumn light and rain, rain, rain. This scene can be watched for long without be­ coming bored - one simply cannot grow bored. It al­ most corresponds to the dirty marble - here too there is a floor with puddles, rubbish, beautiful bottles, to be observed for long, and light reflected in the bottles and the puddle. Every bookshelf, window pane, and Domenico‘s apartment can be studied at length, since each poor life object is a thing of beauty harmonising with the ruins and, at the same time, retaining its am­ Once again I became a little boy, sitting in a poor village classroom, at a desk scarred with penknives, turning the pages of my primer, moistened with spittle, with ink-stained fingers; the eternally scrubbed floor boards had deeply ingrained rings, somehow matching the bare feet of the village boys. Whitened walls, with the plaster peeling at the bottom, and a black cross on a wall. Today, I realise that something important had tak­ en place in front of that window. I had made a discov­ ery. I grew extremely vividly aware of the EXISTENCE OF REMINISCENCE. This declaration is by no means, contrary to ap­ pearances, the result of exaltation and exaggeration. In our rational world reminiscence did not have a good name and was totally ignored in cold accounts with reality. All of a sudden, I grasped its mysterious, unimagi­ nable force. 55 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME I found out that it is an element capable of destruc­ tion and generation, that it stands at the beginning of creation. A t the beginning of art. Suddenly, everything became clear, as if many doors had opened up towards distant, infinite land­ scapes and spaces. This was no longer that shameful symptom as­ cribed to old age and young girls. It transpired in its terrifying perspective, ending once and for all, in the pain of passage, and in the is sweetness created by longing. (...) This fact, at that precise moment when I was standing in front of the mentioned window, would not have been some sort of an exceptional reason for extolling rem­ iniscence. This was a time when all art rapidly and light-heartedly was losing its trust in V ISIBILIT Y . On the other hand, placing this act of distrust within a phenomenon which, I dare say, is despised and suspected of mysticism and banal or senile senti­ mentalism, was an act of great departure from my beloved practices, risking the flames of the STAKE and the Verdicts of the HOLY INQUISITION OF t h e in t e l l e c t . In order to close this chapter it became necessary to conduct a r e v is io n and a REH ABILITATION of the concept of the P A S T. I did that. Wandering around the world I proclaimed the T R I U M PH OF THE PAST, daring to believe that this is the only time which real and significant (in art) because it is already in the past tense! Finally, there came that memorable moment of deciding that one should EXPRESS REM INISCENCE. It then became compulsory to learn about the functioning of MEMORY. Thus began the decade-long era of my two works “The Dead Class” and “Wielopole, Wielopole”, which were to confirm the truth of the blasphemous ideas that I pro­ claimed. This was an era of my own avantgarde. Reminiscence lives beyond the range of our sight. It grows and expands in the regions of our emotions A N A VA N TGA RD E OF: and affection REMINISCENCE, and tears. m em ory, I could not have chosen a worse time, when the THE INVISIBLE, tribunal of the intellect wielded indivisible rule. EMPTINESS A N D DEATH. One was accused not of apostasy but also of backwardness. Death. It ends that initially innocent One had to possess a harsh heretical nature. gazing through a window. I regarded myself as a great heresiarch. Since a window conceals many dark mysteries. This nostalgia, which already for a certain time The window awakens fear and a premonition of had been that which is “beyond“. making itself known increasingly vividly, And that absence of the children, the impression that the children had already lived T H IS R E V E L A T I O N with something on the other side of the threshold their life, had died and that only through this fact of DYING, of the through death V I S I B L E, mysterious and imperative, this class becomes filled with reminiscences, this discovery of REM INISCENCE and that only then do reminiscences begin to live came right on time, because in that great battle and assume a mysterious spiritual power. against the visible and the material, Then nothing is greater or stronger ... in which I took part, (...)“.37 the heaviest arguments of SCIENTISM This experience undergone in a provincial “small which I found infinitely alien, had been brought town“ was the source not only of the origin of The Dead Class (1975), Wielopole, Wielopole (1980) and forward! 56 �Zbigniew Benedyktowicz COMING BACK HOME and which continually dies. Together with its dwellers. These occupants are my family. They all endlessly repeat their activities, impressed as if on a plate, for eternity they shall repeat, until boredom sets ig, concentrated on the same gesture, with the same facial grimace, those banal, elementary mediocre activities, devoid of all expression ane purposegulness. With excessive dull precision with ierrifying ostentation, successive spectacles: Let the Artists Die (1985), I Shall Never Return (0988) and Today is My Birthday (1991) - a proclamation of the itinerant Theatre of Memo­ ry, with which Kantor triumphantly travelled across the world, but also of new discoveries. “Many doors seemed to have opened“, casting light on tlie meaning o f “poor realisy“, the “peripheries“, the province. In a commentary to Wiclopoh, WielopoL, which re­ sounds with, ii a. an echo of Bfuno Sc°ulz (Book, of Letters), Kantoz wrote: Not everything, however, is lost. The periphcrios do not denote fall end humiliation —My private diclionayy contains the term Reality of the Lowest Rank. A terrain reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. There, the peripheries have their own high rank. Explosions of that myth, manifesting themselves in the most unexpected places, transpire precisely in those pe­ ripheries. Speaking in the language of art and poetry —in the poor courtyard, in the pitiful corntr, where we conceal our ionermost hopes, fur imagination our threacened hu­ manity, and our personality. And - probably only therf may we become redeemod. It is diyficulf to describe the spatial dimension of reminiscence: here is the room of my childhood, which I constantly! arrange anew persistentlr, those petty occupations filling our lives... DEAD DUMMIES, graining reality and importance through that obsgnate - REPETITION. Quite possibly, this is a property of Reminiscence, this pulsating rhythm, increasingly recurring, ending in emptiness, futile... Bagno Vignoni 57 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME ... And then there is the place “BEHIND THE DO O R“ somewhere at the back and on the edges of the ROOM, a different space in a different dimension. Where our memories press together our freedom breeds, in this poor place, somewhere "in a corner“, “behind the door“ , in some nameless interior of the imagination... we stand in the doorway, saying farewell to our childhood, helpless, on the threshold of eternity and of death, in this small, gloomy space, behind this door human hell and tempests rage, the waves are gathering of that flood from which there is no shelter.38 Everyone who has ever seen and remembers Kantor’s face looking at his actors knows that we are else­ where... next to a very different window... After all, the “room of my childhood”, mentioned by Kantor in the above-cited commentary, is: a dark and cluttered HOLE. It is not true that the childhood room in our memory is always sunny and bright. It is merely rendered such by a conventional literary manner, it is a DEAD room and a room for the DEAD. Recalled by memories — it dies.40 Kantor required only a window and a door, ... to put this spectacle together.41 To build a room, to en­ act his Forefathers‘ Eve rite,42 so that memory may recall a holy picture, which, in the finale, served him in arranging his dead at a table in a reference to the iconographic depiction of The Last Supper by Leon­ ardo de Vinci. Franco Quadri, the author of an introduction to the Italian programme of Wielopole, Wielopole, aptly revealed the connections between the theatrical spec­ tacle and the cinema: In the centre - the figure of Tadeusz Kantor, who directs his actors and calls to life his heroes and who now takes on a different dimension: he identifies himself in the action and remains in a concrete way outside it, with this décalage towards to the resurrected images which brings to mind Proust or —iconographically - Bergman’s Wild Strawberries, with old Sjôstrôm who introduces his old man’s ruin into the discovered picture of childhood, to produce the impression of a poignant confrontation. While working in Florence, the anti-traditional undertakings of the artist from Cracow extolled national tradition: a Polish micro-cosmos, with its culture and religiosity, becomes re­ vived in his father’s home under the incessant pressure of the same motif, while the stations of daily life are unable to free themselves from the presence of war and violence. In the mythical village of Wielopole, where Kantor was born, the stations of Christ’s Passion encounter a wartime night­ mare. In a syncopated construction, edited in cinematic fashion out of snippets from the past, history assumes the form of a protagonist. The theatre of repetitions speaks the language of universal quests.39 A t this point, there is a perceptible connection with Bergman, who in one of his statements declared that he had fallen under the spell of a painting enti­ tled The Dance of Death, which as a child he saw in an old mediaeval church; this was the inspiration for The Seventh Seal. Perhaps while rehearsing his Florentine programme Kantor had once stood in Milan in front of the wall featuring Leonardo’s Last Supper and looked at it through the prism of his Eastern memory to envis­ age Wielopole, Wielopole? This is what artists, masters from the East, had brought: A childhood room, a Forefathers‘ Eve rite inscribed into The Last Supper. A family home and Viechnaya pamiat’43 inscribed into the cathedral in San Galgano. Praise be to Italy for welcoming them and offering refuge! The province, the praise of the province, what praise could be greater than the gamut of moods, tones and shades that the province might contain: Arcadia - Et in Arcadia ego...Auch ich war in Arkadien geboren... - “the small homeland”, “the poor courtyard”, “some­ where in a corner”, “Reality of the Lowest Rank”. The home to which one returns. An asylum. But not only, since just as in the case of the home, which one has to leave, the province might turn out to be a prison from which one must flee as quickly as possible... This is why we end with three quotations from a gloss once prepared for a similar topic44 and probably of use also for our reflections on the province: The comparison with Bergman, proposed by Quadri, cannot be upheld in any feasible way. In Wild Strawberries the image of the childhood home to which old, frigid Professor Borg, played by Sjôstrôm, returns, is almost Arcadian, with a garden basking in sunlight, full of blossoming white flowers, and with white cur­ tains fluttering in the summer breeze in wide-open windows... 58 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME Endnotes 1 Nostalghia (Nostalgia), directed by Andrei Tarkovsky, screenplay by A. Tarkovsky, Tonino Guerra, production: RAI Rete andi Opera Film, Italy, 130 min. Premiere 16 May 1983 in Cannes. 2 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, transl. Rev. Henryk Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-sum­ mer 1995, p. 216. 3 Andrei Tarkovsky, Co to jest nostalgia? [in:] Kompleks Tołstoja. Myśli o życiu, sztuce i filmie, selected, prep. and preface Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989, p. 278. 4 Andrei Tarkovsky, Dzienniki, transl. and prep. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1998, pp. 350- 351. 5 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216. 6 On those exhibitions cf. my interviews with Janusz Bogucki and Nina Smolar, Emaus. Za mało, czy za dużo wolności? Z Januszem Boguckim i Niną Smolarz rozmawia Zbigniew Benedyktowicz, "Konteksty. Polska sztuka Ludowa”, no. 1/1993, pp. 22-29 and with Jacek Sempoliński, O „Eptafium i siedmiu przestrzeniach" - roz­ mowa z Jackiem Sempolińskim, ibid., pp.19-21. 7 More extensively on this topic cf. Dariusz Czaja, Tarkowski i symbol, ”Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 107-113. 8 Richard. R. Niebhur, quoted after: “Harvard Divinity Bulletin”, October-November 1981, p. 3. 9 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, transl. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1991, pp. 146-147. 10 Ibid., p. 148. 11 Cf. special issue of "Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988 about the symbol, containing texts by Sergei S. Avierintsev, Symbol, pp. 149-150, Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, pp. 151-154, and my Symbol w etnografii, p. 145-148. Declaring that the symbol not only ”means” but also exists in a dialogue, Avierintsev appealed to the reader while citing Archaic Torso of Apollo by M. R. Rilke: You must change your life. 12 Pavel Florensky, Ikonostasis, transl. Zbigniew Podgórzec, Warszawa 1981. 13 Sergei S. Avierintsev, Symbol, op. cit., p. 149. 14 Gerardus van der Leeuw, Fenomenologia religii, transl. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1978, p. 441. 15 Neya Zorkaya, Dom i droga, transl. Rev. Henryk Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 130-136. 16 Ibid., p. 131. 17 Oksana Musiyenko, Tarkowski i idee ‘filozofii bytu’, transl. Marta Sałyga, ’’Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring­ summer 1995, pp. 232-236, 234. 18 Neya Zorkaya, Dom i droga, op. cit., p. 131. 19 Gaston Bechelard, Wyobraźnia poetycka, Wybór pism, selection Henryk Chudak, transl. Henryk Chudak, Anna Tatarkiewicz, preface Jan Błoński, Warszawa 1975, p. 301. 20 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142. 21 Ibid. 22 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., p. 272. 23 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 208. 24 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 270­ 271, 272. 25 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 212. 26 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., passim. 27 Ibid., p. 272. 28 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., pp. 209­ 210. Mirosław Żuławski: I recall hazily the house, which I regarded as my fam­ ily home although I was born in another. No photograph, no drawing survived. But I could describe every detail of its construction and every piece of furniture in each room. Not a single utensil from that home lasted, not a single item that existed in it at any time, not a single speck of dust, which one takes out on a shoe, shakes off or keeps. Only memory, which means more than all the others, remains. This is why I am so sensitive to the house: the walls covered with a roof and containing our family and its history. This was our home, standing apart, and no one had anything to say in it but we. It’s not true that people live in a country; people live in houses standing in a country. Witold Gombrowicz: Fatherlands ... how is one to approach them? This is almost a banned topic. When one writes about the father­ land one’s style becomes warped. How is one to write, for instance, about Poland without succumbing to the classi­ cal: "because, we the Poles”, without turning oneself into a European, putting on a brave face, humiliating oneself or putting on airs —without overacting, hamming it up, biting, kicking and shoving ...; how is one to stick fingers into one’s wound without making all sorts of faces due to the pain? How is one to tickle this Achilles heel without be­ coming a clown? (...) In my case, perhaps owing to greater geographical distance or greater spiritual distance (an art work [Gombrowicz had in mind: Trans-Atlantyk] dif­ fers from a Diary), this anti-Polish process became halted and I always wrote about Poland unemotionally as one of the obstacles making my life difficult and regarded Poland, and still do, to be merely one of my numerous problems, without forgetting for a single moment about the second­ ariness of this topic. Mircea Eliade: For any exile, fatherland signifies the mother tongue that he or she continues speaking. Fortunately, my wife is Romanian and plays the role of the homeland, if you will, as we speak to each other in Romanian. There­ fore, to me “fatherland" is the language I speak with her and my friends, primarily, with her. It is the language in which I dream and write my journal. Thus, it is not only an inner, dream-related land. Nevertheless, there is no contradiction, not even a tension, between world and homeland. Everywhere, there is a Center of the World. Once one finds oneself in this center, one is home, one is truly in one’s very self and in the center of the cosmos. Exile helps one understand that the world is never unfa­ miliar, once one has identified a center in it. This “center symbolism" is something I do not only understand, but I also live by it. 59 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME 29 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 274­ 275. 30 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216. 31 Wojciech Burszta, Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź 1996. 32 David R. Lachterman, »Noos« i »nostos«: Odyseja i źródła filozofii greckiej, transl. Wojciech Michera, "Konteksty” no. 3-4/2003, pp. 213-216. 33 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142. 34 Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring­ summer 1995, p. 187. 35 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 211. 36 Jan Kott, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, second revised edition, Biblioteka Mnemosyne ed. Piotr Kłoczowski, słowo/obraz terytoria 2007. 37 Ibid. 38 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Cricot 2 Theatre, Florentine Programme. 39 F. Quadri, ibid. 40 Ibid. 41 Ibid. 42 I discuss this more extensively and in greater detail in the article: Przestrzenie pamięci [in:] Film i kontekst, ed. Z. Benedyktowicz and D. Palczewska, Ossolineum, Warszawa 1988, pp. 149-201. 43 An interpretation of Nostalghia and its closing image in the category of Russian Orthodox liturgy in: Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 178-190: Time does not disintegrate into fragments but changes into eternity: viechnaya pamiat', p. 187. Cf. more extensively a text by Michał Klinger: Wieczna pamięć. Eschatologiczny wymiar pamięci, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” no. 1-2/2004, pp. 237-242: At the end of the Russian Orthodox funeral ritual, which, as we saw, is based on images of corporeality and its drama, there appears a conception expressly borrowed from the Bible and the Mosaic revelation: a grand hymn comprised of only two words: ”Eternal memory, eternal memory, eternal memory ..." repeated endlessly, p. 241. 44 Home is where one starts from. Glosa, "Polska Sztuka Ludowa” no. 4/1990, pp. 62-63. 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2bacb139df297d041cca3a1aad83b20.pdf 30f49da6f1f252937ac59d386d549fc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource kultura symboliczna etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6071 Title A name given to the resource The Symbol in Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.6-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text reader to the term: “sign”. A lthough the word: “sym­ bol” as such appears many times on the pages of this book in assorted combinations, variants, and contexts (e.g. in entries on “symbolic culture”, “myth“, “ sac­ rum - profanum"), and although the authors in vari­ ous places stress the part performed by the symbol in culture, as in the case of Zofia Sokolewicz in the entry: ’’anthropology of comm unication” - (...) It is argued (S. K. Langer) that the terms like “sign”, “m eaning” in all ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Symbol in Ethnography theirs variants are the dominating terms in our times, and that the sign, the symbol, the processes of signifying and communicating belong to our current cultural resources. Since the 1960s at the latest these terms are being intro­ duced into ethnological sciences - we would look in vain for reference to “symbol” or “symbolism” as one of the numerous trends listed by the author and which con­ sider studying the symbol.5 T o put it in more graphic terms, in this contemporary compendium of knowl­ edge about ethnological terms the “’symbol” collapsed and concealed itself amidst numerous entries merged with “sign” . If, however, one takes a closer look at the entry: ”sign” then one could say that it had been placed there by force or, to put in gentler terms: “in­ serted” . Despite the fact that we read: Symbols might be regarded as a special group of symbolic signs, and it is m entioned (with reference only to E. Cassirer and S. K. Langer) that: The concept of the symbol occurs often I t is unnecessary to explain why a consensus regarding the meaning of the word “symbol” could be of value for all sorts of studies on art or literature, M arcin Czer­ wiński wrote in Symbol dzisiaj, 1 published in “Polska Sztuka Ludowa” . Regardless of the answer to the posed question: Is such an agreement possible? each attem pt at a presentation of assorted stands concerning the com ­ prehension of the nature of the symbol appears to be equally valuable. Num erous emergent studies dealing time and again with reflections about the symbol confirm and reflect this need for rendering precise both the term “symbol” and the need for constantly delving into its meaning. Although such inquiries are undertaken in assorted fields of research, and formulated in vari­ ous languages, it is possible to find numerous tangent points, similar intuitions, concurrent lines of reflec­ tion, shared motifs, and alike problems. It would be thus needless to explain the benefits of such investi­ gations for representatives of ethnography, ethnology, and the anthropology of culture - domains that have made such a considerable contribution, and continue to do so, to research dealing with the symbol. In the cited article M arcin Czerwiński frequently drew attention to science’s enmity towards the sym­ bol, the distance and even antagonism between the two: Science behaves towards primary language only part- within a wider conception of man comprehended as animal symbolicum, only half a column out of a total of nine devoted to the entry on the sign had been intended for the symbol.6 In this manner, so to speak, the sign swallowed the symbol. M eanwhile, different authors, such as P. Ricouer, M. Bakhtin, S. A vierintsev, Y. Lotm an and others accentuated in their characteristics of the symbol the differences between the sign and the symbol. In his eidetic analysis Ricoeur considered the specificity of the symbol contrasted with the sign, the allegory, and the myth: symbols are signs (...) but not every sign is a symbol. 7 In a similar vein, A vierintsev, while writing about the symbol as a universal category o f aesthet­ ics added that it can be best discussed via an opposi­ tion to adjoining categories: on the one hand, the image, and on the other hand, the sign.8 Is, however, a dictionary of contem porary (or rather: yesterday’s) science, depicted by M arcin Czerwiński and oriented exclusively on “ejecting am biguities” , familiar with only one way of enunciation: a discourse meeting the sharpened criteria of explicitivity, a science protecting itself against the wavering of meaning, capable of ac­ cepting and including such “im precise” and uncom ­ pleted sequences as those that we may come across am ong tireless researchers dealing with the symbol, which, in my opinion, can best bring us closer to its essence: ly as an opponent, but in relation to the symbol it maintains total opposition (...). 2. He went on: True, in the course of centuries the role of discursive statements incessantly grew in multiple if not all domains of social life. Science, in the form in which we see it today (or rather in which it was seen still yesterday), has questioned the rank of symbolic statements. 3 In the case of ethnography and its attitude towards the symbol the situation remained more complicated from the very onset, and generally speaking did not deviate from the general model of science. The most vivid evidence is the absence of the entry: “symbol” in the contemporary Słownik etnologiczny. (Ethnological Dictionary) 4 In the suitable spot the authors refer the 6 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY The word and the image — (an object, an ethnog­ rapher could add at this point - Z. B.) — are symbolic when they contain something more than that, which can be recognised at first glance (C. G. Jung).9 tradiction between the truth contained in the material and his interpretation. Ethnographer: As we already partially know, not only the features (e.g. The memory of a symbol is always older than the memo­ ry of its non-symbolic textual surrounding (Y. Lotm an).10 hardness, sharpness...) but even the functions (...) of certain objects (...) are comprehended by the primitive and unen­ lightened mind in such a way as if they comprised - speaking in our language —something akin to condensed matter or en­ ergy embedded in those objects or even tantamount to them. Consequently, each such object can be and is interpreted by the uncivilised mind from two or even several sides. A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hardness, resilience; a thorn is a thorn, but apart from that it can be condensed sharpness or the function of piercing; a lock is undoubtedly a lock, but it is also a condensed function of closing; an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. is, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also happiness). And so on. N ot only do we live in a world of symbols, but the world of symbols lives in us (J. Chevalier).11 Finally, a contemporary science dictionary could include sentences whose veracity, in the existential experience, could be confirmed by many; the m ean­ ing of such sentences appears to be particularly legible and important as regards studies on the still unclear processes of artistic creativity (regardless whether we encounter it within the range of primitive folk art or high art). We do not embellish our experiences with symbols but it is they, which cooperate with our experience via proc­ esses of affiliation, which we understand only partially. To symbolize means to arrange those particles and elements of a flowing stream of experiences, which, once united, create luminescence, temporary or permanent rays, in which a part of the cosmos, a corner of our habitat or some dark subterranean labyrinth lightens up. (...) At any rate, the first syntax of the defined, embod­ ied spirit is that of symbols.12 M. Eliade: By way of example, whenever the "cult of stones" is mentioned not all stones are regarded as holy. We always encounter only certain stones worshipped due to their shape, size or ritual affiliations. The heart of the matter is not the cult of stones, but the fact that those stones were worshipped as long as they were not ordinary stones, but hierophanies and thus something more than commonplace "objects”. (...) A certain object becomes sacral as long as it embodies (i.e. reveals) something else, something different. At this stage, it is meaningless whether this "difference” should be ascribed to an original shape, effectiveness, or simply "might”, or whether it originates from the partici­ pation of that object in some sort of symbolism or is the outcome of a consecration rite or the voluntary or imposed situating of the object in a sphere suffused with sanctity (a holiday, holy time, some sort of an “event": lightening..., etc.).13 A s has been said, the attitude of ethnography to­ wards the symbol has been complicated from the very beginning. On the one hand, ethnography as a science emulated and realised this general model of science opposing the symbol, while on the other hand, ow­ ing to the object and scope of its interest, it not only docum ented but also adapted for one-sidedly oriented European civilisation the world of mythical thought and imagination, the "products of the primeval mind”, the language of the myth and the symbol. It rediscov­ ered them, with time increasingly consciously and thoroughly, identifying their cognitive value, diversity, and depth. In order to demonstrate more clearly this complex attitude of ethnography towards the symbol I would like to resort to a comparison of two extensive quotations. The first is taken from a classical ethno­ graphic work and the second comes from Treatise on the History of Religions by M ircea Eliade. By means of this contrast I would like to show how close the author of a classical ethnographic text is to Eliade’s descrip­ tion and comprehension of the symbol, and how many years prior to Eliade he described that, which the author of Treatise called "hierophany”. Then I shall return to the first quotation revealing the authorethnographer and a further sequence of his arguments in order to demonstrate how in accordance with the accepted scientific convention these opinions turn against the symbol and how the convention accepted by the ethnographer led him towards a profound con­ Let us return to the first quotation borrowed (as could be surmised right away) from Kazimierz Moszyński’s Kultura Ludowa Słowian (The Folk C ul­ ture of the Slavs), since he is also the author of this fragment, so close and affiliated to the spirit of the text by M. Eliade ... and we shall see how many sur­ prising and contradictory conclusions can be drawn. I intentionally repeat parts of a fragment already fa­ miliar to us, so as to faithfully render this link with the next paragraph containing conclusions in order to faithfully render the whole drama of the contradiction contained therein. ...A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or a piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hard­ ness, resilience; (...) an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. are, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also 7 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY happiness). And so on. Absolutely undisputed and simul­ taneously innumerable examples of similar concepts are preserved among all the unenlightened peoples on Earth. One of the most vivid mistakes in ethnology is to dispose of the discussed products of the primitive mind by using the term: s y m b o l; I do not know in ethnology a more naive view that the one claiming that, in its day, in folk magic a double ear of grain played the role of a fertility symbol, and an egg - that of a symbol of life, etc.14 overly refined intellectual creativity. In other words, Moszyński’s enmity towards the term: “symbol”, his postulated turn towards empiric research and descrip­ tion of those concepts and “psychic products”, so char­ acteristic for all unenlightened peoples and the world of folk culture whose examples he had just described, could resemble identical hostility and be modelled on the critical attitude towards symbolism that appeared in the poetry and aesthetics of Die N eue Sachlichkeit, among representatives of Acm eism or the sort we en­ counter in the case of Osip M andelstam , returning to classical sources of the comprehension of the symbol and describing literary and poetical symbolism outright as faux-symbolism.17 Quite possibly, this resentment towards the symbol in the case of Moszyński, with a simultaneous postulate of a factual description of the m atter of those primary concepts, could have the same source and in praxis is caused not so much by animos­ ity towards the symbol in general as by enmity towards interpretations posing a threat to ethnology. However deep we would delve into the intentions of the au­ thor of Kultura ludowa Słowian or explain his aversion towards the term: “symbol”, facts remain facts. D e­ spite the fact that in his introductory reflections about spiritual culture 18 Moszyński with great caution and numerous reservations accepted the premise that it is impossible to speak about progress in religion and art (at least in the meaning of progress mentioned in the preceding volume, in reference to material culture), the cited fragment, whenever there is mention of the symbol, and the whole opus reveal a distinct division into the world of primeval man, an unenlightened and primitive mind, and the world of m an of the culture of writing and developed civilisation, a world to which the contemporary researcher belongs. Between those two worlds there yawns a chasm. Naturally, it would be superfluous to recall that in this conception the former world is devoid of symbolic thinking and the symbol of the sort that may appear in the latter world. In an even more vivid presentation of this question, and posing a possibly caricature question: Can a peas­ It does not suffice to merely quote yet another ex­ ample of the opposition of science vis a vis the symbol, which at times assumes outright the shape of an anti­ symbolic manifesto. I try to delve into the intentions of such astonishingly contradictory conclusions. W hat do they conceal? W hat forbids Moszyński to recognise the symbolic dimensions he had just described as sym­ bols? First and foremost, we are dealing here with a certain already anachronistic understanding of the symbol. Defending ethnography against the symbol Moszyński presumably secured it against the loom ­ ing danger of excessive poetisation, an invasion of su­ perfluous literariness, and a flood of aestheticisation. Moszyński warned against the tem ptation of treating those beliefs or, as he put it, those “products of the primitive mind” as metaphors, and against the appli­ cation in relation to them of some sort of allegorical interpretations. Remember that the author of Kultura Ludowa Słowian wrote the book, or rather those parts relating to spiritual culture, at a time of ever strong and increasingly lively disputes about the symbolic or “imaginary” nature of the construction of Wesele (Wedding) by Stanisław Wyspiański, when assorted symbolic interpretations of the spectacle tended to multiply, and when a publication of the unequalled study by Stanisław Pigon: Goście z zaświata na Wese­ lu (The Guests from the Other W orld at W edding), which contains a reference to ethnography and the world of folk culture, was still far off. 15 Finally, in his capacity as an active poet 16 the author of Kultura Lu­ dowa Słowian must have been familiar with the most varied fate and adventures of symbolism in poetry, including the extreme degeneration attained by sym­ bolism in Russian poetry (if only in the works of A. Bely, a theoretician of this m ovem ent and the author of Simvolizm, 1910). One may thus suspect and deduce that whenever Moszyński used the word “symbol” he treated it as a synonym of a poetical metaphor and even allegory. A t any rate, from this viewpoint the symbol appears to be not something embedded in an ethnographic con­ crete, abstract, arbitrary, and dependent exclusively on man, creator or interpreter of the symbol and ar­ bitrarily evoked by him. In this approach the symbol seems to be predominantly something distant from the world of primitive culture, something literary and devised, as if exclusively reserved for sophisticated or ant (a person living in the primeval world) think symboli­ cally?, Moszyński proposed both in this fragment and in many others an unambiguous answer: He cannot. Nothing resembling a symbol exists in the primitive mind. Several verses after the cited fragment rejecting the possibility of symbolic interpretations in ethnog­ raphy Moszyński disclosed the chasm separating the world of primitive, primal man and that of civilised, contemporary man: It is impossible to precisely describe the essence of the psychic creatures with which we become acquainted at this moment. Their completely elementary and sponta­ neous simplicity cannot be embraced in our concise con­ cepts. At any rate, they do not belong to a world ruled by clear-cut views and sober thoughts but to a totally 8 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY different world, whose roots, trunks, and branches are “primitive” man and that of contemporary m an (the embedded in the subconscious while we see only their world of the researcher), is still preserved, although tops. 19 in a slightly altered form. This modification consists of a certain shift. In the case of Moszyński the sym­ This time, in the light of the above-cited words, the “symbol”, rejected a short while ago, deprived of bol exists only and exclusively in a world of high cul­ ture or within the range of complicated contemporary the right to exist in the world of primeval man, and feasible only in the world of high culture and sophis­ culture, and is absent in folk culture. Such division ticated activity pursued by the intellect, appears to be reflects the conception launched by Levy-Bruhl and his partition into the world of the primitive, infantile a synonym if not of a precise, lucid, and unambiguous m an at the stage of pre-logical thought and the world concept then certainly of one that is endowed with of civilised man. For the present-day researcher, and concise contents and thoughts. Upon numerous oc­ in particular for the empirically oriented ethnographer casions Moszyński, describing those products of the primitive mind, so different and distant from the world for whom ethnography starts and ends in its research of the researcher, drew attention to the characteristic domains (provided, depending on the given village, absence of conceptual distinctness, the variability and region or theme, with a suitable footnote referring to nineteenth-century collections of ethnographic m ate­ fluidity of their contents, the numerous cases of an ab­ rial, “Lud”, Kolberg, Fischer, etc.), and often for the sence of consistency in ascribing those products of the scholar representing other disciplines dealing with the primitive mind to a great variety of often contradic­ tory meanings in accompanying folk interpretations. culture of contemporary man, the symbol in its eth­ nological dimension, assuming that it actually existed, Summing up: the symbol as understood by took place only in the folk culture of yore (straight out Moszyński seems to be, on the one hand, abstract, un­ of Moszyński or Kolberg) or the culture of the archaic real, distant, and detached from the concrete and, on m an of the past, and today is no longer. A ccording to the other hand, approaching the unambiguity char­ Moszyński the symbol in folk culture has not yet come acteristic for intellectual concepts. In both cases, the into being, assumed shape or appeared; numerous symbol remains somewhat intellectual. It does not ap­ researchers dealing with contemporaneity claim that pear in the reality of the culture of the primeval man, or at least not in this role or in the same manner as in the symbol a l r e a d y does not exist. Following the example of Moszyński, solutions and answers to the the culture of m an belonging to a developed civilisa­ question whether the peasant (or contemporary man) tion. Elsewhere, the symbol in Moszyhski’s work oc­ is capable of thinking symbolically are still sought in curs as a synonym of the sign or in reflections concern­ empirical field research with a foreseeable outcome, ing embellishment. I devoted so much attention and place tobecause if the word “symbol” is not m entioned in the “authentic” statem ent and interpretation (and this is Moszyhski’s deliberations not only to indicate the rather the case) then this means that it is absent. This source of the deep contradiction between what he ob­ is the way in which the chasm between archaic and tained in material descriptions of folk magic-religious contemporary man, the peasant of the past and his beliefs and the conclusions he drew in his book, and present-day counterpart is retained. The whole strat­ not merely to show how certain a priori accepted his­ egy of such contemporary empirical investigations, torical conditions and a limited comprehension of the symbol made it impossible for him to use the term based solely on convictions (beliefs, opinions) ob­ tained in an interview and expressed explicitly, often “symbol” in reference to those beliefs and phenomena loses that dimension of symbolic legacy and compels belonging to the spiritual heritage of folk culture. I re­ to treat it, often a priori, as a moribund Skansen, and called his thoughts also because Moszyhski’s compre­ is ready only to capture that, which is different, origi­ hension of the symbol, despite the fact that I described nal, and individual. It is not surprising, therefore, that it as anachronistic, has left a distinct imprint upon the from this perspective the symbol and symbolic inter­ attitude of ethnography towards the symbol and is pretations - as in the case of Moszyński — still appear continued up to this day in various statements. D e ­ to be something given, abstract, unreal, and literary. spite the m ultifaceted development of contemporary More, this lifeless Skansen is treated as thoroughly ex­ research into the myth and the symbol it is still pos­ amined. The symbol is still - as it was for Moszyński sible to observe in ethnography a dislike and reserva­ (from the perspective of “empirical”, anecdotic eth­ tion towards the symbol and symbolic interpretations. The symbol and symbolism continue to be treated as nography that does not transcend the world of the village of N . and informer X) - something provided a something unreal, abstract, arbitrary, and distant from the world of “authentic” folk culture. The fundam en­ priori by the interpreter. tal premise assumed by Moszyński and discernible This is why the greatest accomplishment of M ircea in his comprehension of the symbol mentioning the Eliade is, in my opinion, the fact that his studies abol­ ish the division between primitive and civilised man, basic difference between the world of the primeval, 9 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY cussed the sui generis ambiguous structure of the sym­ bol (in the strict meaning of the word: "am biguous”); this structure does not possess a single meaning but presents a bundle of assorted m eanings.25 Such a cluster of meanings entails references of one meaning to another and calls for interpretation (...); regardless what word we use to express it, this task is imposed by the very nature of the symbol, which is a tangle of meaning of sorts, composed of meanings enclosed within each other... .26 In Existence and Hermeneutics Ricoeur described four fundam ental figures o f com prehending the sym­ bol via a symbol.27 The first consists of extracting and com paring numerous values of the same symbol. The second figure of com prehension entails understand­ ing a given symbol via another symbol and will thus encom pass an increasingly large range of remaining symbols dem onstrating an affiliation with the given symbol (water, stone, etc.). In the third figure, the given symbol will be com prehended via some sort of ritual and myths, and thus via other symptoms of the sacrum . M oreover, it is possible to dem onstrate - and this is the fourth figure of com prehension - how in the same symbol num erous spheres of experience un­ dergo a process of merging. This perspective shows how the symbol integrates assorted levels - cosmic, theological, anthropological, existential - binding all the levels, but not m elting it into a single unity. Such an understanding of the symbol and such decipher­ ing of symbolic m eanings refer to a type of herm e­ neutics known under various names: “amplifying herm eneutics” (from the Latin: amplificare), which expands the symbol, allowing itself to be lifted by the force of its integration,28 the herm eneutics of a “re­ turn to sources” (Eliade), “a return to things” , “the herm eneutics of listening”29 (Heidegger), and “the herm eneutics of reconstruction” (Gerardus van der Leeuw). Gilbert Durand, a French researcher dealing with symbolic im agination, encom passed this cur­ rent within a single name by including, alongside the above-m entioned authors, also the works of B ach e­ lard, and proposed: “the herm eneutics of remythization” ; remythization m eans the concentration of m eaning gathered in the m anner of grapes during a grape harvest (...).30 Here, D urand referred directly to yet another definition of the sort of herm eneutics that we find in the works of Riceour, who described this type of approach as: “the herm eneutics of recol­ lection” ; according to the m ost expressive m eaning of the word “recollection” m eans both: to recollect oneself, reminisce, as well as: to deliberate, to gath ­ er, in the m eaning used by Heidegger telling us that legein —speech is also: legein - gathering, as in: lese in Weinlese, the grape harvest.31 W orks by M ircea Eliade still constitute a challenge for ethnography and for embarking upon such recollec­ artificially intensified by science, without obliterating the differences between them and indicating that sym­ bolic thinking is both the domain of “primitive, prime­ val m an” , a psychopath, a child, a poet, a member of a village community, a representative of the civilisation of the town, archaic man, and the ultimate contem ­ porary man: It is consubstantial with human existence, it comes before language and discursive reason. The symbol reveals certain aspects of reality— the deepest aspects - that defy any other means of knowledge. Images, symbols and myths are not irresponsible creations of the psyche; they respond to a need and fulfil a function, that of bringing to light the most hidden modalities of being. Consequently, the study of them enables us to reach a better understand­ ing of man - of man as he is ... .” 20 A s we saw, upon the level of empirical material description Eliade’s reflections concur with those of Moszyński. Nonetheless, in the case of Eliade the com­ prehension of the symbol is quite different. In contrast to Moszyński’s version, the symbol is not unreal or abstract and is always enrooted in the concrete. One could describe the work of Eliade and his understanding of the symbol by resorting to words of Boris Pasternak’s Doctor Zhivago: The idea that underlies this is that com­ munion between mortals is immortal, and that the whole of life is symbolic because it is meaningful. 21 Symbolic, hierophanic reality is a reality “par excellence existent” (strong, effective) just as in the case of the hierophany of the rock (in the way it appears in folk beliefs). The symbol is not a synonym of unambiguity. Eliade used the concept of the symbol in a loose, unfettered, and frequently collateral manner with the concept of the image and the myth. Etymologically speaking, imagination/imaginatio is connected with the word: imago, im­ age, emulation, and the word: imitare with: to emulate, to recreate. The imagination, imaginatio imitates m od­ els-images, recreates them, renders them topical, and repeats them endlessly. To be imaginative means to see the world as a whole, since the power and task of im­ ages consist of showing all that evades conceptualisa­ tion. 22 That, which deserved to be stressed in the first place is the polysemantic and multi-strata nature of the symbol: the true image is, therefore, a set of meanings and not one of its numerous references.23 Such an approach to the symbol was further de­ veloped by Paul Ricoeur in one of the chapters of his hermeneutics relating to this essential feature of the symbol: the symbol provides food for thought, he wrote, adding that he would interpret the symbol in the m ost radical sense, in the spirit of Eliade, who re­ garded symbols as analogous, spontaneously shaped and given meanings. This is the case of the meaning of water as a threat, when mention is made of a flood, or as purification, when mention is made of baptism. 24 Ricoeur thus expanded reflection about the multi­ strata nature of the symbol elsewhere, when he dis­ 10 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY 19 20 21 22 23 24 tions. Today, in view of the development of numerous studies on the myth and the symbol, conducted from different points of view— structuralistic, semiotic, and phenomenological 32, as well as in assorted domains, such as humanistic folkloristic 33, in the wake of stud­ ies making the effort of reinterpreting the material, ethnography cannot be protected by hiding its head in empirical sand. “Empirical” ethnography is compelled to acknowledge that there also exist the empiricism of the symbol. 25 26 27 28 *Bibliographic note: This is a slightly altered and brought up to date version of an article opening an issue of “Polska Sztuka Ludowa” on the symbol, prepared as an homage for the oeuvre of Mircea Eliade [cf. “Polska Sztuka Ludowa” no. 3/1988]. Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 29 30 31 32 M. Czerwiński, Symbol dzisiaj, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no.1-4, p. 100. Ibid. Ibid. p. 104. Słownik etnologiczny, terminy ogólne, ed. Zofia Staszczak, Warszawa, Poznań 1987. Ibid., pp. 26-27. Ibid., p. 386. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, selected, prep. and afterword Stanisław Cichowicz, Warszawa 1975, p. 11. S. S. Avierintsev, Simvol, in: Kratkaya litieraturnaya entsiklopediya, Moscow 1971, vol. 7, p. 826; Polish transla­ tion in: “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, pp. 149­ 150. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, transl. Bogusław Żyłko, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, p. 151, based on the original text: Y. Lotman, Simvol v sistieme kulturi, in: Trudy po znakovim sistemam, vol. 21, 1987, pp. 10-21. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. R. R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1989, p. 3. M. Eliade, Traktat o historii religii, transl. Jan WieruszKowalski, Warszawa 1966, p. 19. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. 2, part 1, p. 316. Stanisław Pigoń, Goście z zaświata na Weselu, in: idem, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1985, pp. 442-478. Apart from writing poetry Moszyński also studied at the Cracow Academy of Fine Arts in the studio of Józef Mehoffer; cf. Wiktor Stoczkowski, Uczony - postać faustyczna, in: Szkice i próby etnologiczne, ”Studenckie Zeszyty Naukowe UJ”, Kraków 1985; cf. also. XY, Życiorys II, “Nauka Polska”, vol. 9, 1928. Cf. S. S. Avierintsev, op. cit., p. 830; cf. Osip Mandelstam, Słowo I kultura, Warszawa 1972. K. Moszyński, op. cit., p. 15. 11 Ibid., p. 317. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 33. B. Pasternak, Doctor Zhivago, Paris 1976, p. 44. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 41. Ibid., p. 36. P Ricoeur, Symbol daje do myślenia, in: Egzystencja i her­ meneutyka, op. cit., Warszawa 1975, p. 14. Ibid., p. 78. Ibid. Ibid. This is the sort of hermeneutics, which opposes the “hermeneutics of destruction”, as P Ricoeur described it (op. cit., pp. 77-94; 80). Fundamental division into two types of hermeneutics was mentioned also by Gilbert Durand: generally speaking, there are two types of her­ meneutics, thhe one that reduces the symbol to some­ thing that is (...) only the outcome (...), the symptom, and that which, on the contrary, expands the symbol, making it possible for the power of integration to rise in order to gain access to a certain type of experienced “supra-consciousness”. Cf. G. Durand, Wyobraźnia sym­ boliczna, Warszawa 1986, p. 118. P Ricoeur, op. cit., p. 81. G. Durand, op. cit., p. 119. P Ricoeur, op. cit., p. 80. On structural, semiotic, and phenomenological currents in studies on the myth and the symbol as well as their significance for contemporary Polish ethnography see: Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspi­ racje, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 2 /1980; no. 1/1981; here also an extensive biography of M. Eliade and his works together with a bibliography. In Polish ethnography I have in mind works that embar­ ked upon the effort of such a reinterpretation of ethno­ graphic sources and material, often referring to studies by M. Eliade: Joanna i Ryszard Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1976; and the structuralistic works by Ludwik Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981; idem, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1980; second edition containing selected essays, Łódź 2002; Jerzy Sławomir Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979; idem, Symbolika ruchu obrotowego i rytu­ alnej inwersji, Warszawa 1978, “Etnografia Polska”, vol. XXII, fasc. 1; idem, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. At this stage it is difficult not to express astonishment that L. Stomma's Magia Alkmeny (issued in different publications, cf., i.a. Słońce rodzi się 13 grud­ nia, op. cit., pp. 24-45) - one of the breakthrough works in Polish ethnography as regards interpretations not only of the symbolic of bonds but also a presentation of the function of the myth, integrating assorted domains of human experiences, as well as methodological consequ­ ences and the importance of his study for an interpreta­ tion of folk tradition relating to beliefs about time, space, folk demonology, etc. - has been totally ignored in the above-cited Słownik terminów etnologicznych (cf. op. cit., 1987); these works by Stomma are not mentioned in bibliographies under: Magic, or in the general biblio­ graphy. o n references to publications and reflections by M. Eliade and the application of “the hermeneutics of recollections'” in an interpretation of the symbolic structure of beliefs and folk tradition cf. also later works: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Encyklopedia Kultury Polskiej XX wieku, Studia i materia- �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY ły, Wrocław 1992. On the symbol in ethnography: Zbigniew Benedyktowicz, Stereotyp-obraz-symbol- o możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp, in: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, fasc. 24, 1988, pp. 7-35 and idem, Portrety ’obcego. Od stereotypu dosymbolu, Kraków 2000. See also: Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Benedyktowicz, The Home - the Way of Being. The Home in Folk Tradition, Częstochowa, 2009 33 Works by Jerzy Bartmiński are fundamentally important for the interpretation of the symbol in ethnography. Cf. Słownik stereotypów i symboli ludowych, conception and ed. Jerzy Bartmiński, vice-editor Stanisława Niebrzegowska, vol. 1. Cosmos, [part] 1, Niebo. Światła niebieskie. Ogień. Kamienie, Lublin: Wydaw. UMCS 1996, 439 pp., part 2. Ziemia. Woda. Podziemie, Lublin: Wydaw. UMCS 1999, 481 pp. The authors invariably retained the specific methodology of the description of the entry devised for Słownik..., which reviewers regarded as an original and successful solution. This fact was stressed after the publication of fasc. 1 of Słownik... by Władysław Kupiszewski, Anna Tatarkiewicz, Marian Pilot, Jacek Banaszkiewicz, and Roch Sulima in a discusssion published in: “Regiony” 1997, no. 3, pp. 2-11; Czesław Hernas, Krzysztof Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Roch Sulima, Iwona Smolka, and Piotr Matywiecki in a discusssion published in: “Literatura Ludowa” 1998, no. 6, pp. 51-71; Barbara Boniecka in: “Twórczość Ludowa” 1997, no. 4, pp. 43-45; positive assessments were formulated by foreign researchers: Svetlana M. Tolstaya (in: “Zhivaja Starina”, Moskva 1997, no. 4, pp. 52-53), Alexei Yudin (“Slavynovedeniye” 1998, no. 5, pp. 98-100 and “Narodoznavchi Zoshiti” 1997, no. 6, pp. 400-403) and Kasanovic Bogdan (“Slavistika” IV, Belgrade 2000, pp. 277-278). According to Jerzy Bartmiński: It is based on a conception of “cognitive definition” built of stereotype motifs arranged into uniform and semantically cohesive sets resolving questions about the place of the given entry (object) in the system of inner relations (collections, oppositions), its appearance, origin, application, etc. The principle of building entries in the Lublin Słownik is the division of explication and documentation; in the latter, contexts are grouped according to genres that can be discove­ red also in traditional folklore. The purpose of thus created entries is the reconstruction of particular fragments of the folk image of the world seen by a carrier of traditional folk culture. Work on Słownik... is being continued; starting with issue no.1. 2007, the quarterly “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, published at the Institute of Art at the Polish Academy of Art, proposes successively selected entries prepared for consecutive volumes of Słownik... (cf. Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludowych; Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, [entry] Chaber; as well as Czesław Robotycki, Przeciwko Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego - o Słowniku stereotypów i symboli ludowych, “Konteksty Polska Sztuka Ludowa” no. 1/2007). 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3b1fc25594b91fe5b899a755117117f.pdf 7e069f79f5d6b69dedd8967490b3be4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2955 Title A name given to the resource Symbol w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Benedyktowicz SYMBOL W ETNOGRAFII „Zbędną do jeat sensu słowa rzeczą tłumaczyć, dlaczego porozumienie ' s y m b o l ' może b y ć cenne d l a wszelkich co badań n a d sztuką c z y l i t e r a t u r ą " — pisał n i e d a w n o M a r c i n Czerwiński w s w o i c h r o z w a ż a n i a c h , z a t y t u ł o w a n y c h Symbol badaniem symboli. szym Obrazowo 5 kompendium wiedzy „symbol" powiedziawszy, na temat w t y m najśwież­ terminów etnologicznych r o z s y p a ł się i u k r y ł p o ś r ó d w i e l u haseł s t o p i o n y z e Jakiej­ „ z n a k i e m " . G d y z a ś s p o j r z y się p o d h a s ł o „ z n a k " , t o w ł a ś c i w i e k o l w i e k o d p o w i e d z i n i e udzielilibyśmy n a p y t a n i e : „ c z y p o r o z u ­ t r z e b a b y p o w i e d z i e ć , że z o s t a ł o n t a m w e p c h n i ę t y , c z y ł a g o d n i e j : m i e n i e t a k i e jest w ogóle m o ż l i w e ? " , n i e m n i e j „włożony". się w n a m dzisiaj każda próba r o z u m i e n i u tego, c z y m prezentacji jest dzisiaj. 1 tę n a d symbolem potrzebę precyzacji wciąż n a n o w o i potwierdza samego terminu w pełni „symbol", drążenia sonsu s y m b o l u . I chociaż s t u d i a t e p o d e j m o w a n e są n a r ó ż n y c h p o l a c h b a d a w c z y c h , f o r m u ­ w różnych łowane językach, znaków mina odzwierciedla zarówno j a k i potrzebę ustawicznego wydaje stanowisk symbol. W i e l e studiów powstałych i podejmujących rozważania cenną różnych t o znaleźć można w nich wiele w n i c h wspólnych wów i podobnych problomów. Jeszcze więc moty­ bardziej rzeczą byłoby tłumaczenie p o ż y t k ó w , j a k i e z o b c o w a n i a studiami, mogą antropologii nadal wynieść kultury — przedstawiciele dziedzin, d o badań n a d s y m b o l e m . „Polskiej samym Sztuki Ludowej", pomyślanym naukowej wielkiego wielkiego Mircea znawcy Eliade, Dlatego myśli redakcję, tekstów n a przywołaniu grupę i wspo­ jedynie w ramach szerszej koncepcji człowieka E. często pojmowanego jako a n i m a l s y m b o l i c u m " , t o z 9 s z p a l t hasła p o ś w i ę c o n e g o z n a k o w i , miejsce jakie szpalty. przeznaczono na symbol zajmuje zaledwie W t e n s p o s ó b , możnar p o w i e d z i e ć , s y m b o l 6 został przez pół pochłonięty znak. Tymczasem w i e l u autorów — j a k пр. P. Ricoeur, M . B a c h t i n , S. A w i o r i n c e w i i n . — w charakterystykach symbolu akcentuje właśnie różnice p o m i ę d z y z n a k i e m i s y m b o l e m . R i c o e u r w analizie eidetycznej rozważającej specyfikę symbolu w swej zesta­ etnologii, w i e n i u ze z n a k i e m , a l e g o r i ą , m i t e m : „ S y m b o l e są n i e w ą t p l i w i e znakami wnoszą a t y m twórczości symbolicznej, i moim zgromadzonych c z y t o teologa, czy (...) lecz n i e k a ż d y Awierincew pisząc o znak jest symbolu symbolem" . Podobnie uniwersalnej kategorii 7 jako e s t e t y k i , p o w i a d a , iż n a j l e p i e j d a j e się o n o d s ł o n i ć p r z e z p r z e c i w ­ stawienie z przyległymi doń kategoriami: z jednej z o b r a z e m , z d r u g i e j zaś — ze z n a k i e m . uczony nie powinno, i tekstów czy t o filozofa, symbole" i symbolowi, 1986 r o k u , t y m (poprzestając także zbędną i s y m b o l u , j a k i m b y ł rumuński zmarł w o się t a m : „ Z a s p e c j a l n ą uznać z tymi też w t y m n u m e r z e i wyobraźni zdaniem — obok innych wypowiedzi przez wniosły d l a uczczenia hommage badacza mitu etnografii, tyle poświęconym jako który które także można Cassii-era i S. K . L a n g e r ) , że „ P o j ę c i e s y m b o l u w y s t ę p u j e p u n k t ó w s t y c z n y c h , w i e l e p o d o b n y c h i n t u i c j i , z b i e g a j ą c y c h się linii rozumowań, wiele występujących B o m i m o , że pisze symbolicznych strony A l e c z y w ogóle słownik współczesnej ( c z y w c z o r a j s z e j ) 0 której pisał „usuwanie dania: Marcin Czerwiński, niejasności", znającej „dyskurs spełniający — 8 nastawionej t y l k o jeden wyostrzone nauki, wyłącznie n a sposób wypowia­ kryteria eksplicytyw- s e m i o t y k a — zabraknąć p y t a ń o miejsce, o r o z u m i e n i e s y m b o l u ności", w w stanie przyjąć i pomieścić w sobie t a k n i e p r e c y z y j n e , niejasne 1 niedomknięte z d a n i a i sentencjo j a k t o , które znaleźć możemy etnografii. W p r z y w o ł a n y m t u a r t y k u l e M a r c i n Czerwiński w i e l o k r o t n i e nauki „broniącej na dystans, a nawet n a j l e p i e j m o g ą n a s p r z y b l i ż y ć d o t e g o , co j e s t istotą j e g o : języka prymarnego nauka zachowuje się t y l k o całkowitej (...)" . Pisze też d a l e j : „ R z e c z y w i ś c i e w ciągu w i e k ó w wzrastała 2 nieustannie rola wypowiadania dyskursywuego „Słowo i obraz — p o części j a k przeciwnik, w stosunku do s y m b o l u jest w opozycji w bardzo wielu, miejscu etnograf, jaką j ą dziś widzimy (czy j a k ją widziano jeszcze wczoraj), sytuacja o d początku była t u bardziej dobitnym dziś współczesnym miejscu tego dowodem Słowniku autorzy jest etnologicznym*. odsyłają żyje w n a s " ( J . C h e v a l i e r ) . Czy skomplikowana, nie brak hasła W nas do terminu: Najbardziej „symbol" odpowiednim I „znak". we dlań chociaż najrozmaitszych miejscach, złączeniach, odmianach i kon­ wreszcie, z twórczością ludowej tą s p o t y k a m y „Wcale nie jest doświadczeniem kich jego czasów, odmianach, a —»• z n a k , jest dominującym symbol, oznaczanie, we wszyst­ terminem naszych k o m u n i k o w a n i e się naszym tylko składać częściowo naszego zamieszkiwania to n a próżno szukalibyśmy o d ­ swoje doświadczenia poprzez rozumiemy. procesy pokrewieństwa, Symbolizować s t r u m i e n i a doświadczeń l u b jakiś c i e m n y , to znaczy te cząstki luminiscencję, część K o s m o s u , k ą t podziemny labirynt r o z j a ś n i się. (...) W k a ż d y m b ą d ź r a z i e p i e r w s z ą s y n t a k s ą o k r e ś l o ­ Jak — prymitywnej, i e l e m e n t y , k t ó r e — g d y z j e d n o c z ą się — t w o r z ą nego, wcielonego nauk etnologicznych." sztuki t a k , że t o o n o współpracują czasowe l u b trwałe p r o m i e n i e , w których t e c o n a j m n i e j o d l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . są do ozdabiamy bardziej z przepływającego należą d o naszego obiegowego zasobu i n t e l e k t u a l n e g o . T e r m i n y wprowadzane się w k r ę g u t a k , że z w haśle „ a n t r o p o l o g i a k o m u n i k a c j i " : — szczególnie czy wysokiej): któro ,,(...) D o w o d z i się ( S . K . L a n g e r ) , ż e t e r m i n z n a c z e n i e pomieścić egzystencjalnym wciąż procesów twórczości a r t y s t y c z n e j (bez względu n a t o , c z y t e k s t a c h ( n p . w hasłach „ k u l t u r a s y m b o l i c z n a " , „ m i t " , „ s a c r u m — c z y n i Zofia Sokolewicz 1 0 zdaje się b y ć c z y t e l n y i doniosły, g d y idzie o b a d a n i e n i e j a s n y c h p r o f a n u m " ) , i chociaż a u t o r z y kreślają rolę j a k ą pełni s y m b o l w k u l t u r z e , t a k j a k c h o ć b y t o kiedy 9 p o t w i e r d z i ć m o g ł o b y w i e l u , a k t ó r y c h t o z d a ń sens ale o wielo pod­ mnie, wtedy, słownik współczesnej n a u k i m ó g ł b y symbolami, w t y c h różnych miejscach są s y m b o l i c z n e z d a n i a , których prawdę w s w o i m doświadczeniu s a m o s ł o w o s y m b o l p o j a w i a się w i o l e r a z y n a k a r t a c h t e j k s i ą ż k i w według „ N i e t y l k o m y ż y j e m y w świecie s y m b o l i , ale i świat s y m b o l i 3 odbiegała w zasadzie o d tego ogólnego w z o r c a n a u k i . które, ( l u b p r z e d m i o t — m ó g ł b y dodać w t y m w t r . Z. B.) — n a pierwszy r z u t o k a " (C. G. J u n g ) . symbolicznego" . G d y idzie o etnografię i j e j s t o s u n e k d o s y m b o l u , t o chociaż a jest z a w i e r a się w n i c h c o ś w i ę c e j niż t o , c o d a się w n i c h r o z p o z n a ć jeśli n i e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h ż y c i a s p o ł e c z n e g o . N a u k a t a k a , zakwestionowała powagę w y p o w i a d a n i a symbolu, sensu", u „ O ile wobec badaczy migotaniem z w r a c a u w a g ę n a niechęć ż y w i o n ą w o b e c s y m b o l u p r z e z naukę, antagonizm pomiędzy n i m i : niestrudzonych się p r z e d od ducha jest syntaksa s y m b o l i . " już powiedziałem, początku stosunek etnografii skomplikowany. Z jednej 1 1 do symbolu b y l strony etnografia jako syłacza d o „ s y m b o l u " c z y „ s y m b o l i z m u " , j a k o j e d n e g o z l i c z n y c h n a u k a naśladowała i realizowała ó w ogólny wzorzec n a u k i n a s t a ­ wymienionych wionej przez autorkę kierunków, które zajmują się opozycyjnio wobec symbolu, z drugiej z a ś s t r o n y , ze 145 �względu n a p r z e d m i o t dokumentowała, cywilizacji i obszar swych ale i przyswajała europejskiej „twory pierwotnego świat zainteresowań nie t y l k o jednostronnie myśli i zorientowanej wyobraźni mitycznej, umysłu", język m i t u i s y m b o l u . Odkrywała Absolutnie podobnych ludów etnologii prymitywnego rozpoznając s y m b o l ; wartość poznawczą, bogactwo i głębię. By ten, chciałbym magii rolę życia itd." posłużyć graficznego. Drugi Mircea, E l i a d e g o . sycznym się zestawieniom zaczerpnięty zaś pochodzi z Przez zestawienie tekście dwu obszerniejszych jest z klasycznego Traktatu o dzieła etno­ historii religii t o chcę p o k a z a ć , j a k w etnograficznym jogo autor bliski jest kla­ Elia- który przy tym się u ziemię. jest umysłu nie znam pokazać wyraźniej o w ą złożoność s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u cytatów. Pierwszy Jednym zbywanie przez w z czy plenności, kształt manifestu. Staram niego do pierwszego c y t a t u ujawniając g r a f a i d a l s z y ciąg j e g o w y w o d ó w , b y pokazać j a k zgodnie z p r z y ­ j ę t ą k o n w e n c j ą n a u k o w ą o b r a c a j ą się t e w y w o d y p r z e c i w symbo­ przed chwilą tworów się w n i o s k ó w . Co się Przede w s z y s t k i m m a m y t u do czynienia z p e w n y m anachro­ nicznym już dzisiaj rozumieniem s y m b o l u . Broniąc go d o głębokiej p r z e d zagrażającym j e j niebezpieczeństwom z b y t n i e j teriale a jogo w ma­ interpretacją. przed Etnograf: inwazją m o ż n a d o m y ś l a ć się — nadmierne i literaokośei cliostwa. Moszyński przestrzega etnografii Moszyński b r o n i i zalewom pięknodu- p r z e d pokusą t r a k t o w a n i a t y c h wiorzeń czy, j a k p o w i a d a , t y c h „ t w o r ó w p r y m i t y w n e g o (...), a l e n a w e t jako p e w n y c h p r z e d m i o t ó w (...) bywają metafor, przestrzega przed p o j m o w a n e przez p r y m i t y w n y , niooświecony umysł w t e n sposób, alegorycznych interpretacji i jak gdyby a u t o r Kultury ludowej dzaju c tanowi'y — mówiąc naszym językiem — skondensowanej przedmiotach materii czy lub nawet z nimi energii, coś w r o ­ tkwiącej tożsamej. Dzięki w temu stosowaniem wykładni. pisze Slowiun duchowej dotyczące k u l t u r y każdy o ż y w a j ą c y c h sporów, co d o s y m b o l i c z n e g o niecywilizo­ charakteru powiedzmy, g d y w c i ą ż m n o ż ą się n a j r o z m a i t s z e być i bywa konstrukcji Musimy Stanisława Wesela Wyspiańskiego, t e g o d r a m a t u , i g d y d o ogłoszenia, n i e mającego sobio skondensowaną mocą, niem, lecz funkcją poza twardością, t y m może kłucia; z a m e k t y m , co my nazwalibyśmy odpornością; być niewątpliwie jest streszczoną funkcją z a m y k a n i a ; j a j k o — cierń j e s l cier­ pojawi się o d s y ł a c z też weiąż jeszcze d a l e k o . z a m k i e m , ale jest też cie, ostrością lo m . i n skondensowane życie i n s t a t u nascendi, a podwójny klos l u b orzech i t p . to m . m . jako 1 4 A u t o r o w i Kultury praktykującemu rozmaitsze losy równych, w którym na Weselu, do e t n o g r a f i i i do świata k u l t u r y czy streszczoną poecie , ludowej znane 1 5 i przygody to „symboliczne" interpretacje s t u d i u m S t a n i s ł a w a P i g o n i a Goście z zaświata być że te partie czy „imaginacyjnego" a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y k ł y m k a m i e n i e m o z y k a w a ł k i e m tego mogą jakichś pamiętać, żelaza, ale oprócz umysłu" nich w czasie niesłabnących i coraz u j m o w a n y przez może do ją, a zwłaszcza owych w a n y umysł z d w u l u b n a w e t k i l k u s t r o n . Kamień, taki przedmiot ją poetyzaeji, „ J a k j u ż p o części w i e m y , n i e t y l k o c e c h y ( n p . t w a r d o ś ć , ostrość i f u n k c j e (...) przez s y m b o l i c z n y c h uznać za s y m b o l e ? przed symbolem — zawartą wręcz wniknąć Moszyńskiemu o p i s a n y c h l o w i . J a k k o n w e n c j a t a , przyjęta przez togoż e t n o g r a f a , p r o w a d z i sprzeczności p o m i ę d z y p r a w d ą symbol n a u k i wobec s y m b o l u , przybierającej antysymbolicznego autora-etno- powrócę jajko — N i e w y s t a r c z y poprzestać n a p r z y t o c z e n i u togo jeszcze j e d n e g o przykładu opozycji z a n i m i k r y j e ? Co n i e p o z w a l a nazywa Traktatu poglądu n a d 1 3 w i n t e n c j o t y c h t a k zaskakująco s p r z e c z n y c h autor tworów terminem: kłos g r a w l u d o w e j „hierofanią". t o , co tu się naiwniejszogo podwójny d o w s k i e m u opisowi i r o z u m i e n i u s y m b o l u , j a k na wiele l a t przed opisuje najjaskrawszych omówionych etnologii płodności przykłady niooświeconych posługiwanie głosi, że p o w i e d z m y , symbolu niezliczone wszystkich Eliadem Potem ludowej, wresz­ Słowian musiały być naj­ s y m b o l i z m u n a gruncie poezji, nie w y ł ą c z a j ą c o w e g o s k r a j n e g o w y n a t u r z e n i a j a k i e osiągnął s y m b o ­ s k o n d e n s o w a n y s p ó r , c z y l i m o ż n o ś ć , p l e n n o ś ć (a p r z e z t o i szczęś­ l i z m w p o e z j i r o s y j s k i e j (choćby w twórczości A . Biełego, tooro- cie), l t d . " tyka M. Eliade: tego ruchu, autora pracy 1910). Symwolizm, T a k w i ę c m o ż n a p o d e j r z e w a ć i d o m y ś l a ć się, ż e g d y M o s z y ń s k i „ T a m n a p r z y k ł a d , g d z i e m ó w i się o ' k u l c i e k a m i e n i ' , n i e w s z y s t k i e u ż y w a słowa „ s y m b o l " , t o s y m b o l j e s t t u d l a niego k a m i e n i c u w a ż a się z a ś w i ę t o . Z a w s z e s p o t y k a m y t y l k o p o e t y c k i e j przenośni, m e t a f o r y , m o ż e n a w e t a l e g o r i i . W pewne synonimem każdym k a m i e n i e , k t ó r e c z c i się z r a c j i i c h k s z t a ł t u , wielkości l u b p o w i ą z a ń b ą d ź r a z i e s y m b o l w t e j p e r s p e k t y w i e j a w i się j a k o coś n i e osa­ obrzędowych. Z o b a c z y m y dzonego w e t n o g r a f i c z n y m zresztą, że n i e cłiodzi t u o k u l t k a m i e n i k o n k r e c i e , j a k o coś abstrakcyjnego, i ż e o w e k a m i e n i e są c z c z o n e o t y l e t y l k o , o i l e n i e są j u ż z w y k ł y m i a r b i t r a l n e g o , zależnego wyłącznie o d człowieka, o d t w ó r c y bądź k a m i e n i a m i , l e c z h i o r o f a n i a m i , a w i ę c c z y m ś i n n y m niż z w y k ł y m i interpretatora symbolu bądź ,przedmiotami'. interpretatora powoływanego. (...) Jakiś przedmiot staje się s a k r a l n y m o t y l e o ile w c i e l a o n ( t z n . o b j a w i a ) przedmiotem coś i n n e g o , coś przede i dowolnie Jawi przez tegoż twórcę się w t y m ujęciu w s z y s t k i m j a k o coś o d ś w i a t a k u l t u r y l u d o w e j różnego o d siebie. N a r a z i e o b o j ę t n e j e s t , c z y tę .inność' n a l e ż y c z e n i e o d l e g ł e g o , j a k o coś l i t e r a c k i e g o i w y m y ś l o n e g o , przypisać o r y g i n a l n e m u k s z t a ł t o w i , c z y też skuteczności l u b p o j a k b y zarezerwowanego dla wyrafmowanej prostu (party­ twórczości tego p r z e d m i o t u w jakimś s y m b o l i z m i e , c z y też w y n i k a „symbol", ,mocy', cypacji) c z y toż w y w o d z i się o n a z u c z e s t n i c t w a z obrzędu k o n s e k r a c j i , c z y też d o b r o w o l n e g o umieszczenia l u b niedobrowolnego p r z e d m i o t u w obszarze p r z e p o j o n y m (strefa święta, czas ś w i ę t y , jakiś , p r z y p a d e k ' : Wróćmy można zatem do pierwszego cytatu ludowej fragmentu, Eliadego... ryeznych i zobaczymy wniosków i pokrewnego itp.)" zaczerpniętego bo o n t o bowiem Słowian, t a k bliskiego sakralnością piorun... b y ł o o d r a z u się d o m y ś l e ć ) z K a z i m i e r z a Kultury 1 2 może kultury dla wszystkich ludowej, być t y m , co dością, życie m. my jest a u t o r e m i n statu nascendi, i n . skondensowany t o i szczęście), l t d . 146 (...) a Świadomie powtarzam oddać spór, czyli ale oprócz t e g o m o g ą skondensowaną to podwójny ludów przed i chwilą dla świata przytaczał, l i e b k e i t ) , pośród p r z e d s t a w i c i e l i a k m e i z m u , c z y z jaką s p o t y k a m y żelaza, — przykłady ezji i w estotyee n u r t u „nowej przedmiotowości" (Die neue Sach- w nich kontradykcji. jajko nieoświeconych których togo a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y ­ nazwalibyśmy odpornością terminu empirycznym m o ż e p r z y p o m i n a ć t ę s a m ą niocłięć i b y ć o d w z o r o w a n i e m k r y t y c z ­ się u p o w r a c a j ą c e g o d o a n t y c z n y c h ź r ó d e ł p o j m o w a n i a Osipa Mandelsztaina, który opatrywał kawałkiem do badaniom n e j p o s t a w y w o b e c s y m b o l i z m u j a k a p o j a w i ł a się n a g r u n c i e p o ­ ową czy ku (jak spoiwo z następnym a k a p i t e m mieszczącym w n i o s k i . B y kamieniem więc Moszyńskiogo zwrot i o p i s o w i t y c h pojęć i „ t w o r ó w p s y c h i c z n y c h " , t a k c h a r a k t e r y s ­ tycznych u r y w k i t o g o z n a n e g o już n a m f r a g m e n t u , b y oddać w i e r n i e o w o kłym postulowany wyłącznie przerafinowanej w duchu z tekstom M . prowadzić. Kamień, powiedzmy, umysłowej. Niechęć czy symbol nieskoń­ Moszyńskiego d o j a k i c h zaskakujących i k o n t r a d y k t o - w i e r n i e cały d r a m a t z a w a r t e j 1 w i zachowały zamieszkujących błędów j e n a ПОЛУО, z b i e g i e m c z a s u c o r a z b a r d z i e j w n i k l i w i e i ś w i a d o m i e , ich bezsporne pojęć m.in mocą, t w a r ­ skondensowano kłos l u b o r z e c h i t p . t o możność, p l e n n o ś ć (a p r z e z wręcz niechęć mianem ów literacki i poetycki „lżesyrnbolizmu". do s y m b o l u u Moszyńskiego, postulacie rzeczowego opisu t w o r z y w a 1 6 Być przy symbolu symbolizm możo więc jednoczesnym t y c h p i e r w o t n y c h pojęć, m a t o s a m o źródło i w p r a k t y c e nie t y l e jest p o w o d o w a n a nie­ chęcią w o b e c s y m b o l u w ogóle, i l e niechęcią w o b e c możliwości „Iżo-symbolistycznych" etnografii. interpretacji zagrażających J a k k o l w i e k daleko nie wnikalibyśmy w intencje a u t o r a ludowej Słowian, jakkolwiek nie tłumaczylibyśmy niechęci w o b e c t e r m i n u „ s y m b o l " , f a k t y pozostają sobie Kultury jego f a k t a m i . —- M i m o , że w e w s t ę p n y c h r o z w a ż a n i a c h d o t o m ó w k u l t u r y d u c h o - �wej 1 7 M o s z y ń s k i z wielką o s t r o ż n o ś c i ą i z w i e l o m a z a s t r z e ż e n i a m i p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e , iż n i e m o ż l i w e j e s t m ó w i ć o p o s t ę p i e w r e l i g i i i sztuce (przynajmniej była m o w a w takim w poprzedzającym znaczeniu postępu, o jakim tomie, w odniesieniu do m a t e r i a l n e j ) , t o zza przytoczonego wiedziach kultury po dziś dzień znajduje swe kontynuacje. Nadal, p o m i m o w i e l o s t r o n n e g o r o z w o j u współczesnych badań n a d m i t e m i s y m b o l o m , d a j e się o b s e r w o w a ć w e t n o g r a f i i niechęć i r e z e r w a wobec fragmentu, gdy mowa o sym­ symbolu i symbolicznych interpretacji. Nadal symbol abstrakcyj­ i s y m b o l i z m t r a k t u j e się j a k o coś n i e r z e c z y w i s t e g o , b o l u , j a k i z c a ł e g o o p u s w y r a ź n i e r y s u j e się o s t r y p o d z i a ł n a nego, świat l u d o w e j . P o d s t a w o w e zaś z a ł o ż e n i e p r z y j ę t e p r z e z M o s z y ń s k i e g o człowioka pierwotnego, nieoświeconego, prymitywnego dowolnego i odległego o d świata „ a u t e n t y c z n e j " kultury umysłu i świat człowieka k u l t u r y p i s m a , rozwiniętej c y w i l i z a c j i , i wyzierające zza jego rozumienia: s y m b o l u , mówiące o zasadni­ świat, d o którego czej obu światami należy istnieje też i w s p ó ł c z e s n y b a d a c z . Oczywiście przepaść. Pomiędzy zbędnym p r z y p o m i n a ć , że w t e j k o n c e p c j i ó w p i e r w s z y świat jest myślenia s y m b o l i c z n e g o byłoby pozbawiony i s y m b o l u w t a k i m sensie, w jakim odmienności pomiędzy światem pierwotnego „prymityw­ człowieka a ś w i a t e m c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o nego" badacza), w nieco z m o d y f i k o w a n e j (światem f o r m i e w c i ą ż się u t r z y m u j e . M o d y f i k a c j a t a p o l e g a n a p e w n y m przesunięciu. U Moszyńskiego m o ż e o n w y s t ę p o w a ć i p o j a w i a ć się w ś w i e c i e d r u g i m . W y o s t r z a ­ s y m b o l i s t n i e j e j e d y n i o i wyłącznio w świecie k u l t u r y jąc j e s z c z e b a r d z i e j tę k w e s t i ę i s t a w i a j ą c k a r y k a t u r a l n i e m o ż e bądź b r z m i ą c e p y t a n i e : „ c z y chłop ( c z ł o w i e k z a m i e s z k u j ą c y ó w ś w i a t istnieje pierwotny) niejako może myśleć symbolicznie ?" — znacznej odpowiedzi — Moszyński udziela i w wielu i n n y c h miejscach w t y m fragmencie „nie może". „Nic takiego jedno­ jak symbol w p i e r w o t n y m umyśle nie i s t n i e j e " . fragmentu, odrzucającego interpretacji w etnografii, odsłania o w ą p r z e p a ś ć d z i e l ą c ą ś w i a t p r y m i t y w n e g o , człowieka o d świata człowioka c y w i l i z o w a n e g o , czesnego, pisząc „Nie całkiem chicznych, z jakimi zapoznajemy ścisłe p o j ę c i a . W gdzie władają odmiennego, każdym jasne podświadomości, wierzchołki". człowieka współ­ oddać istotę tworów razie korzenie, a oczom psy­ się w t e j c h w i l i . I c h z u p e ł n i e się u j ą ć w n i e należą one do i pnie naszym nasze świata, sądy i trzeźwe myśli, lecz d o którego mający odbicie koncepcji Levy-Bruhla ukazują myślenia prelogicznego istnieć w świecie jasnego i jednoznacznego umysłu,' z w r a c a pojęciowej, pierwotnego człowieka, zwartego na uwagę n a cechujący zmienność i opisując twory pry­ je b r a k przelewnośó wy­ zawartych w przypisywaniu t y m n y c h ze s o b ą znaczeń, w t o w a r z y s z ą c y c h i m l u d o w y c h i n t e r p r e ­ tacjach. symbol strony jednej jako w r o z u m i e n i u Moszyńskiego coś i oderwanego coś z b l i ż a j ą c e g o abstrakcyjnego, jawi się nierzeczywistego, o d k o n k r e t u , z d r u g i e j zaś s t r o n y j a k o się d o j e d n o z n a c z n o ś c i j a k a c e c h u j e myślowe pojęcia. W o b u p r z y p a d k a c h s y m b o l m a c h a r a k t e r raczej lektualny. Symbol nic pierwotnego, człowieka występuje w a przynajmniej rzeczywistości nie w inte­ kultury i nie takiej roli w t e n s a m sposób j a k w k u l t u r z e człowieka należącego d o r o z ­ winiętej cywilizacji. W innych miejscach dzieła Moszyńskiego s y m b o l w y s t ę p u j e j a k o s y n o n i m z n a k u b ą d ź p o j a w i a się w w a ż a n i a c h dotyczących Poświęciłem skiego nie t y l k o tyle turą dziele reprezentanta współczesnego wymiarze zależności i n n y c h d y s c y p l i n zajmującego człowieka, etnologicznym, toj z Moszyńskiego odwrotnie: jeśli od przy­ się symbol kiedykolwiek czy Kolberga) rozwiązań, rozstrzygnięć w w bądź kul­ swym ogóle istniał, (właśnie w k u l t u r z e człowioka uwagi i miejsca rozważaniom wierzeń dochodzi, a wnioskami, sprzeczności dzy człowiekiem chłopem takich na archaicznym dawnym uzyskanych niach w kultury badań, ekspłieite gubi wyrażonych częstokroć odeń więc różne, indywidualne, oryginalno dziwnego, że interpretacje — jako z ów jo wymiar tej perspektywy symbol i abstrakcyjnego, kiego. Co więcej, ów m a r t w y czenie poznany. Symbol (z p e r s p e k t y w y takiej poza często i jednostkowe. j a k d a w n i e j u Moszyńskiego - coś n a d d a n e g o , chodzącej traktować jedynie przekona­ tego co każe strategia opartych góry — literac­ się j a k o skoń­ j a k d l a Moszyńskiego „empirycznej", świat j a w i ą się n a d a l nierzeczywistego, skansen t r a k t u j e nadal Nic symbohstyczne anegdotycznej, wioski N . i informatora X . , — nie wy­ etnografii) jest czymś p r z y n i e s i o n y m „ z g ó r y " przez i n t e r p r e t a t o r a . D l a t e g o n a j w i ę k s z ą zasługą p r a c M i r c e a E l i a d e g o j e s t , w m o i m naukę nie t o , iż z n o s z ą podział zacierając na Symbol pomiędzy symbole, i różnie, udziałem poety, cywilizacji pogłębiany i wskazują, „człowieka że społeczności człowieka, — „jest mowę ono myślenie pierwotnego", с/Лопка wyprzedza wioskowej archaicznego konsubstancjalne i rozum s t r o n y rzeczywistości — dyskursywny. najgłębsze się w s z e l k i m i n n y m ś r o d k o m p o z n a n i a . m i t y nie są nieodpowiedzialnymi spełniają p e w n ą f u n k c j ę — o b n a ż a n i a 'po prosta człowieka'.,.". — Obrazy, wytworami psy­ najskrytszych mo- dalności b y t u . D l a t e g o właśnie z b a d a n i e i c h p o z w a l a poznać człowieka przez cywilizowanego, miasta, współczesnego: — sztucznie prymitywnego nimi zarówno odsłania p e w n e które opierają one ów człowieka z ludzkim bytem chiki; wypo­ współczesnym, Cała z l u d o w e j . Przywołałem t u rozważania Moszyńskiego także dlatego, wyraźne piętno że jako m a r t w y skansen, nastawiona jedynie n a uchwycenie że p r e z e n t o w a n e przezeń r o z u m i e n i e s y m b o l u , p o m i m o ż e n a z w a ­ n a s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u i nadał w r o z m a i t y c h człowiekiem współczesnym. sądach), dziedzictwa., dziecka dziedzictwa ł e m j e j u ż dziś a n a c h r o n i c z n y m , o d c i s n ę ł o s w o j e wywiadzie psychopaty, owych nie pada) to znaczy, empirycznych (wierzeniach, symbolicznego a chłopem współczesnych, których pozwalają m u użyć t e r m i n u „symbol'* w o d n i e s i e n i u d o wierzeń i z j a w i s k należących d o duchowego a jest nie poszukuje g o t a m n i e m a . W t e n s p o s ó b u t r z y m u j e się o w ą p r z e p a ś ć p o m i ę ­ symboliczne założenie, terenowych — chłop wypowiedzi najbardziej powzięte badań i i n t e r p r e t a c j i słowo s y m b o l (a raczej i z góry czy s k u t k i e m , n o b o jeśli n i e p a d n i e w „ a u t e n t y c z n e j " pewne, z góry przyjęte, historycznie u w a r u n k o w a n o i ograniczone także pytanie wiadomym przedstawiciela a na z ludowych do odpowiedzi ompirycznych i symbolu, i nie t y l k o dlatego Moszyń­ i (rap. człowiek współczesny) może myśleć s y m b o l i c z n i e się na. g r u n c i e b y pokazać j a k rozumienie w co n a j w y ż e j t o miało t o miejsce j e d y n i e w d a w n e j k u l t u r z o l u d o w e j przekonaniu b y wskazać n a źródła głębokiej magiczno-religijmeh swym — stosownym p i s e m d o „ L u d u " , K o l b e r g a , F i s c h e r a i t d . ) , a także często i d l a roz­ zdobnictwa. p o m i ę d z y t y m c o u z y s k a ł 011 w m a t e r i a ł o w y m o p i s i e w (opatrzonych narodził, jeszcze nie ukształtował i n i e występuje; u w i e l u b a d a c z y t w o r o m p r y m i t y w n e g o u m y s ł u n a j r o z m a i t s z y c h , często s p r z e c z ­ z terenowych rogionu czy t e m a t u — nastawionego się i k o ń c z y n a w ł a s ­ tylko wyrafinowanej to z pewnością w n i c h treści, n a l i c z n e n i e k o n s e k w e n c j e dalekiego się w s t a d i u m i świat człowieka c y w i l i z a c j i ) . D l a współ­ współczesności s y m b o l u już n i e m a . N a d a l — za M o s z y ń s k i m prawa Reasumując: badaniach wioski, widzieć z jego podziałem n a świat czło­ etnografa, d l a którego e t n o g r a f i a zaczyna nych a nio t y m podziale p u j e . U M o s z y ń s k i o g o s y m b o l w k u l t u r z e l u d o w e j j e s z c z e się n i e same t e t a k o d m i e n n e i odległe o d świata b a d a c z a razistości w tkwią 1 8 treściowo, m y ś l o w e g o p o j ę c i a . Moszyński, w i e l o k r o t n i e mitywnego (Można wysokioj współczesnej, przeszłości, człowieka a r c h a i c z n e g o , a o b e c n i e już t a k n i e w y s t ę ­ d z i a ł a l n o ś c i u m y s ł u , „ s y m b o l " j a w i się j a k o s y n o n i m , jeśli n i e dalej kulturze ludowej. kultury całkiem rozgałęzienia a m o ż l i w y j e d y n i e w świecie w y s o k i e j k u l t u r y i precyzyjnego, skomplikowanej w i e k a p r y m i t y w n e g o , i n f a n t y l n e g o , znajdującego T y m r a z e m znów, w świetle t y c h słów, o d r z u c o n y p r z e d chwilą, nie w badacza., dokładnie e l e m e n t a r n a , żywiołowa p r o s t o t a nie daje w Moszyński pierwotnego dosłownie: sposób obrębie c z e s n e g o b a . d a c z a , s z c z e g ó l n i e zaś d l a e m p i r y c z n i e Parę wierszy dalej o d cytowanego możliwość s y m b o l i c z n y c h w n a m lepiej 1 9 147 �Jak widzieliśmy, opisu myśl materiałowego W E l i a d o g o z b i e g a się z m y ś l ą M o s z y ń s k i e g o . J e d n a k ż e na poziomic empirycznego, wowe r o z u m i e n i e s y m b o l u jest u E l i a d e g o ciwieństwie do Moszyńskiego całkiem o d m i e n n e . W symbol nie jest czymś wistym, abstrakcyjnym, zakotwiczony O pracach Eliadego wiedzieć słowami Borysa Pasternaka: „U tym symboliczne ponieważ hierofaniczna jest znaczące". 2 0 Rzeczywistość symboliczna, ,,par exellencc istniejącą" (mocną, skuteczną), j a k w p r z y p a d k u hierofanii kamienia (tak j a k pojawia dowych). Symbol posługuje się nie jost pojęciem rzeczywistością się o n w synonimem symbolu jest w wierzeniach l u ­ jednoznaczności. sposób luźny, 2 6 Eliade nieskrępo­ samym coraz większy krąg pozostałych Pierwsza trzeciej mity, więc — samym przez inne przejawy sacrum. Można i t o jest czwarta f i g u r a rozumienia — symbolu Perspektywa ulegają scaleniu taka pokazuje czyzny — kosmiczną, cjalną, scalając liczne doświadczenia. j a k s y m b o l i n t e g r u j e różne teologiczną, wszystkie sfery pokazać jak w tym te antropologiczną, poziomy, ale nie stapiając „Etymologicznie symbolicznych, ze słowem imitare imaginatio — je, biorąc (obraz), — wyobraźnia naśladować, odtwarzać. naśladuje, i m i t u j e w z o r c e — reaktualizuje, powtarza imaginatio bez końca. obrazy — Mieć odtwarza wyobraźnię widzieć świat w j e g o pełni, gdyż m o c i zadanie polega na konceptualizacji". 2 1 ukazywać to wszystko, T o , co zasługuje co t u przede „Prawdziwy nie zaś j e d n o to obrazów wymyka się wszystkim na podkreślenie, t o polisemantyczność i wielowarstwowość — oraz Wyobraźnia, znaczy t y m , aby wiąże wyobrażenie, naśladowanie, różnie łac. jest amplificare: Hermeneutyką rzeczy", To włączając obok remityzacji" 2 2 istotną z do symbolu rozwija rozdziałów cechę symbolu swej — dalej Paul hermeneutyki „Symbol daje Ricoeur, gdy rozważającej do myślenia", tę tak wiązuje typ sensie, j a k E ł i a d e , d l a k t ó r e g o s y m b o l a m i są z n a c z e n i a zarówno giczne, s a m o r z u t n i e u k s z t a ł t o w a n e i d a n e ; t a k się m a r z e c z ze wody j a k o zagrożenia, k i e d y m o w a j a k o oczyszczenia, g d y m o w a Tę myśl o o chrzcie". wielowarstwowości symbolu (w ścisłym oraz 2 3 symbolu rozwija znaczeniu Ricoeur .niejedno­ — 'to (Heidegger), 2 8 jakim — to znaczy Heidegger A skupieniu u Ricoeura, który domaga to się a k t u i n t e r p r e t a c j i (...) jakiego słowa użyjemy b y je i zadanie t o bez względu n a w.yrazić, n a r z u c a n a t u r a s y m b o l u , k t ó r y jest j a k b y kłębkiem sensu się z s e n s ó w z a m k n i ę t y c h j e d n e w d r u g i c h , , . " , nam sama składającym nazywa ten oneself przypomnienie sobie, j a k s k u p i e n i e , zbiórkę w mówi n a m , że legein — —• to reminis­ t y m znaczeniu, mówić to także s k u p i e n i e i z b i ó r k a , j a k t o s a m d o s t r z e g a w lese w n i e ­ m i e c k i m Weinlese, Prace Mircea grafii i wezwanie różnych tycznego, czyli w i n o b r a n i u " . Eliadego 3 0 stanowią wciąż wyzwanie dla etno­ d o podjęcia t a k i c h r e k o l e k c j i . Dziś w punktów widzenia fenomenologicznego , 3 1 — strukturałistycznego, i w różnych obliczu prowadzonych semio- dziedzinach, j a k choćby w humanistycznej folklorystyce, po studiach podejmu­ jących wysiłek grafii chowanie etnografia 2 5 znaczenia Durand na­ sensie w y r a z u , r e k o l e k c j a ' ; z n a c z y z drugiogo 29 r e k o l e k c j i " wiele „ T e n s p l o t sensów, t o odsyłanie j e d n e g o sensu d o Durand d o jeszcze j e d n e g o określenia t e j h e r ­ r o z w o j u l i c z n y c h badań n a d m i t e m i s y m b o l e m , 2 4 nurt, „hermeneutyką z n a c z n y ' ) , która nie m a jednego sensu, która p r z e d s t a w i a w zbitce sensów". to Bachelarda, Gilbert ją 2 7 do „hermeneu­ który prace nazywając „ h e r m e n e u t y k ą recollect (od która „powrotu podczas w i n o b r a n i a (...)". znajdujemy cencję, w s p o m n i e n i e , w „niejednoznacznej wyrazu (Eliade), symbolicznej w najmocniejszym legoin — także n a i n n y m m i e j s c u , g d y m ó w i o swoistej strukturze o potopie, źródeł" słuchania" „Remityzacji, jakie podejścia ,, (...) znaczeniem — wzmacniać), unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i " . mianem, t u bezpośrednio meneutyki, pisze: „ B ę d ę wszakże ujmował s y m b o l w n a j b a r d z i e j r a d y k a l n y m analo­ powiększać, wyobraźni j a k grona która amplifikującą" autorów badacz ich znaczeń hermeneutyki, wspomnianych wspólnym odniesienia". do „hermeneutyką obejmuje licznych planów typu tyką r e k o n s t r u k c j i " (G. v a n der Leeuw). francuski podejście jednym „powrotu symbolu jego togo „Hermeneutyką rozszerzać, j e s t więc o b r a z j a k o t a k i , j a k o zespół znaczeń, z do — poszerza s y m b o l , „pozwalając zbieranego w nawiązuje nazywana: płasz­ egzysten­ w jedno. Takie rozumienie symbolu, j a k i taka lektura rzocz które kamienia). d a n y s y m b o l r o z u m i e ć się b ę d z i e p r z e z j a k i ś o b r z ę d a ponadto ogarniała w a n y i u ż y w a go c z ę s t o k r o ć o b o e z n i e z p o j ę c i e m o b r a z u i m i t u . się ze s ł o w e m i m a g o podsta­ . symboli, wykazują pokrewieństwo z d a n y m s y m b o l e m (wody, i jest symbol" n i u danego s y m b o l u przez jakiś i n n y s y m b o l , będzie W życie przez s y m b o l u . D r u g a f i g u r a r o z u m i e n i a będzie polegała n a r o z u m i e ­ telne, że symbolu polega n a w y d o b y w a n i u i z e s t a w i a n i u w i e l u wartości tego samego p o d s t a w t e g o l e ż y m y ś l , że o b c o w a n i e ś m i e r t e l n y c h j e s t n i e ś m i e r ­ i „rozumienia prze­ jest zawsze w k o n k r e c i e . powieści Ricouer opisuje cztery i hermeneutyce figury nierzeczy­ i jego r o z u m i e n i u s y m b o l u można b y po­ bohatera Egzystencji musi r e i n t e r p r e t a c j i materiałów, głowy w uznać, że empiryczny istnieje nie piasek. również ochroni etno­ „Empiryczna" empiria symbolu. P R Z Y P I S Y M . C z e r w i ń s k i , Symbol dzisiaj, „Polska Sztuka L u d o w a " 1 9 8 7 , n r 1 — 4 , s. 1 0 0 Tamże. T a m ż e , s. 1 0 4 * Słownik etnologiczny, terminy ogólne p o d r e d . Z o f i i S t a s z c z a k , W a r s z a w a — P o z n a ń 1987 T a m ż e , s. 2 6 — 2 7 T a m ż e , s. 3 8 0 P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, wybór, opracowanie i p o s ł o w i e S t a n i s ł a w a C i c h o w i c z a , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 1 1 S. S. A w i e r i n c e w , Simwoł, ( w : ) Kratkaja lilieraturnaja encikłopedija, M o s k w a 1 9 7 1 , t . 7, s. 8 2 6 ; p o r . t ł u m a c z e n i e z a ­ mieszczone obok. C y t . z a : G e r d H e i n z M o h r , Lexilon der Symbole, Biłder und Zeichen der chrisUichen Kunst, Dusseldorf, K o l n 1972, s. 9 Tamże. R . R . N i e b h u r , Harvard, Divinity Bulletin, October- N o v e m b e r 1 9 8 1 , s. 3 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, tłumaczył J a n Wierusz- K o w a l s k i , W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 148 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a 1967 t . 2, c z . 1 , s. 3 1 6 S t a n i s ł a w P i g o ń , Goście z zaświata na Weselu, ( w : ) tenże, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1 9 8 5 , s. 4 4 2 — 4 7 8 Obok u p r a w i a n i a poezji Moszyński studiował również w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i Sztuk Pięknych w p r a c o w n i Mehoffera; p o r . W . S t o e z k o w s k i , Uczony — postać fauMyczna, (w:) Szkice i próby etnołogiczne, Studenckie Zeszyty Naukowe TJJ", Kraków 1 9 8 5 ; p o r . X Y , Ż y c i o r y s I I , N a u k a P o l s k a t , 9, 1 9 2 8 P o r . S. S. A w i e r i n c e w , o p . c i t . , s. 8 3 0 ; p o r . O . M a n d e ł s z t a m , Słowo i k u l t u r a , W a r s z a w a 1972 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 15 T a m ż e , s. 3 1 7 M . E ł i a d e , Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 3 3 B . P a s t e r n a k , Doktor Żiwago, P a r y ż 1 9 7 6 , s. 4 4 T a m ż e , s. 4 1 T a m ż e , s. 3 6 P . R i c o e u r , Symboł daje do myślenia (w:) Egzystencja i hermeneutyka, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 14 * T a m ż e , s . 78 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 �Tamże. Tamże. Chodzi t u o t e n t y p h e r m e n e u t y k i , który przeciwstawia się „ h e r m e n e u t y c e d e s t r u k c j i " j a k n a z w a ł j ą P . P l i c o e u r , o p . c i t . , s. 7 7 — 9 4 , 8 0 . O t y m p o d s t a w o w y m r o z g r a n i c z e n i u n a d w a t y p y h e r m e n e u t y k i pisze też G. D u r a n d : biorąc z g r u b ­ sza, istnieją d w a t y p y h e r m e n e u t y k i t e które redukują s y m b o l d o c z e g o ś c o j e s t (...) t y l k o s k u t k i o m (...) s y m p t o m e m i t e , k t ó r e p r z e c i w n i e p o s z e r z a j ą s y m b o l , p o z w a l a j ą c unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i , ażeby uzyskać dostęp d o p e w n e g o r o d z a j u przeżytej „nadświadomości" — G . D u r a n d , Wyobraźnia symboliczna, W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 1 8 2 5 2 6 2 7 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 1 G . D u r a n d , o p . c i t . , s. 1 1 9 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 0 Na temat kierunków strukturalnego, scmiotycznego i fenomenologicznego w badaniach n a d m i t e m i symbolem por. Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R. X X X I V n r 1, 2 1 9 8 0 , R. X X I V , n r I . 1 9 8 1 , Tamże o m ó w o n a obszernie s y l w e t k a M . E l i a d e i j e g o prace w r a z z bibliografią. 2 8 2 9 3 0 3 1 N a gruncie polskiej e t n o g r a f i i m a m t u n a myśli prace, które podjęły wysiłek t a k i e j r e i n t e r p r e t a c j i e t n o g r a f i c z n y c h źródeł i materiałów, nawiązując zresztą częstokroć d o studiów M . E l i a d e g o , a w i ę c p r a c e t a k i o j a k n p . J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W a r s z a w a 1 9 7 6 ; L. S t o m m a , Słońce rodzi się 13 grudnia, W a r s z a w a 1 9 8 1 , t e g o ż , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.; J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, tegoż, Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, Warszawa 1 9 7 8 , „ E t n o g r a f i a p o l s k a " , t . X X I I , z. 1 . T r u d n o w t y m m i e j s c u n i e w y r a z i ć z d u m i e n i a że j e d n a z p r z e ł o m o w y c h p r a e d l a p o l s k i e j e t n o g r a f i i z a j a k ą u w a ż a m L. S t o m m y Magia Alkmeny (ogłaszana w r ó ż n y c h m i e j s c a c h , p o r . m . i n . Słońce rodzi się 13 grudnia s. 2 4 — 4 5 ) , g d y i d z i e o i n t e r p r e t a c j ę n i e t y l k o s y m b o l i k i w ę z ł ó w ale o u k a z a n i e integrującej różne płaszczyzny doświadczenia l u d z k i e g o f u n k c j i m i t u , a t a k ż e ze w z g l ę d u n a k o n s e k w e n c j e metodologiczne, i wagę tej p r a c y d l a i n t e r p r e t a c j i t r a d y c j i l u ­ dowej dotyczącej wierzeń n . t . czasu, p r z e s t r z e n i , d e m o n o l o g i i i t d . z o s t a ł a z u p e ł n i e p o m i n i ę t a w c y t o w a n y m Słowniku terminów etnologicznych, o t y c h p r a c a c ł i L. S t o m m y n i e w s p o m i n a się w b i b l i o g r a f i a c h a n i p o d h a s ł e m Magia, a n i w b i b l i o g r a f i i ogól­ nej. T Siergiej Awierincew SYMBOL S Y M B O L artystyczny rozpoznawcza) — dająca się o d s ł o n i ć tegorii o b r a z u rąc słowa wziętym znacznością obraz jest, kategoria sobą, można aspekcie obdarzonym całą w to kategoria jakiejś jest sensu występują w strukturze symbolu się p o m y ś l e ć dające o b r a z u swoją jeden możliwość bez jako drugiego kosmicznego v e r s u m . J u ż t o s a m o , żo j a k i ś s y m b o l w o g ó l e m a s e n s s y m b o l i ­ zuje g o t o w ą obecność sensu w świecie. „ O b r a z i e świata, w słowie wielo­ (i wszelki na to, żeby pogrążyć stronie nym" lecz i głęboki 7 (w heglowskim sensie) p r z e z k u l t u r o w y rozwój, napięcie, w którym Przecłiodząc znajduje w sens „przeziera, jako sensowna symbol swojej nieodpowiedniości sensu. Od mitu (niesprostania.) symbol na odziedziczył które względem obraz staje przezeń sensowna się własnego j e g o społeczne funkcje, traci bez tak obraz bez w e d ł u g l i n i i przełamania, kawałki j e d n e j płytki, które składając, nazywały wskazuje etymologia i komunikacyjne nie między sobą drugiego się i s t o t a s y m b o l u . prześwieca" głębia, tworzące wywie­ d z i o n y z t o ż s a m o ś c i z s a m y m sobą i u ś w i a d o m i e n i a s o b i e się u s t a r o ż y t n y c h „swoi". terminu: Greków się j a k o p r z y j a c i e l e . drugiego, cząstkowe o b j a w i e n i u całościow y o b r a z ś w i a t a . N a t y m z a s a d z a się p o k r e ­ ludzie powiązani związkiem dziedzicznej od każde odnieść w ż y w i o l e p o c z ą t k ó w i s t n i e n i a i dać w t y m objawienie (zjawisko) cześnie jeden można b y wieństwo s y m b o l u z m i t e m . S y m b o l jest także i m i t e m „zniesio­ dwa bieguny i m o c o b j a w i a n i a się, a l b o jest Pasternaka jeśli z obrazem, sens ukierunkowana t e słowa B o r y s a samym lecz obraz — s e n s u r o z s y p u j e się n a s w o j e s k ł a d n i k i ) , a l e są t o b i e g u n y j e d n o ­ rozdzielone — i ludzkiego u n i - do s y m b o l i k i każdego wielkiego poety. Sama s t r u k t u r a s y m b o l u własne r a m y , n a (albo d o pełni objawiony" na drugiej i n t y m n i e złączonego świata, znakiem tożsamości z poza i d e i całości on obrazem akcent do obrazem symbolem); obrazu d y m r a z e m o d n o s i się d o t e g o , c o n a j b a r d z i e j i s t o t n e i w a ż n e jest i że j e s t mierze, stawia drugiej. Bio­ symbol przedmiotowej symbolu z n i e będącego z m m tożsamym. P r z e d m i o t o w y sens cecha najlepiej i niewyczerpaną mitu symbol na wychodzeniu jakiegoś żo znakowości, Wszelki obrazu wymaga obecności znak, estetyki z n a k u powiedzieć, organicznością chociażby i strony, swojej obrazu. jego i s t o t y — kategoria w p r z e c i w s t a w i e n i u d o przyległych doń k a ­ z jednej szerzej w (grec. ' s y m b o l o n ' — uniwersalna „symbola", pasujące przyjaźni do siebie, rozpoznawali P o s y m b o l u p o z n a j ą się i r o z u m i e j ą W odróżnieniu o d alegorii, która jeden może być „przeźroczysty"; d e s z y f r o w a n a i p r z e z „ o b c e g o " , w s y m b o l u j e s t ciepło zespalającej dany tajemnicy. będąc dokładnie p e r s p e k t y w a wy­ W epokach podobnych i średniowieczu w r o l i poświęconych klasycznemu antykowi (wtajemniczonych) wystę­ m a g a j ą c a n i e ł a t w e g o w c h o d z e n i a w nią. S e n s s y m b o l u n i e m o ż e p u j ą całe n a r o d y i s z e r z e j — k u l t u r o w o - w y z n a n i o w e s p o ł e c z n o ś c i ; być p r z e c i w n i e , w burżuazyjnej epoce s y m b o l f u n k c j o n u j e w r a m a c h deszyfrowany wysiłkiem samego umysłu, trzeba „ w ż y ć się". Dokładnie n a t y m polega zasadnicza dzy symbolem jakiejś formuły, bądź którą można którą można b y z o b r a z u wyjąć. czącym i oznaczonym w niego a a l e g o r i ą : sens s y m b o l u n i e i s t n i e j e w racjonalnej tożsamości w różnica pomię­ „włożyć" Stosunek jakości w obraz między zna­ jest w s y m b o l u d i a l e k t y c z n y m stosunkiem nietożsimiości: każdy obraz powinien być p o j ę t y j a k o t o , c z y m o n jest, i dzięki t e m u b r a n \ ' jest j a k o t y l k o t o , c o o n o z n a c z a " ' . ( S e h e l l i n g , Filozofia teraz n a l e ż y szukać kategorii sztuki). W także s p e c y f i k i s y m b o l u w t y m miejscu odniesieniu z n a k u . Jeśli d l a c z y s t o u t y l i t a r n e g o s y s t e m u p o l i s e m i a jest t y l k o beztreściowym p o m i e s z a n i e m , które funkcjonowaniu im bardziej jest znaku, to symbol wieloznaczny; w t y m bardziej końcowym jest do znaków elitarnych, adeptom rachunku treść jakiegoś s y m b o l u , p o p r z e z pośrednie s e n s o w n e złączenia, za każ­ się kręgów pośród dając możliwość „jednolitego i swoim zrównanego d u c h o w o tłumu" („rawnodusznoj t o ł p y " ) . Ale i w t y m p r z y p a d k u symbol zachowuje przedmiot i sens, jednoczącą i jednocześnie pokochali i zrozumieli ów zespalającą „łączy" sens. zo naturę: sobą Artystyczna wym" i „szczególnym" przeciwstawia zwycięża, go zgodnie się s p o ł e c z n e m u ze swą wola naturą wyobcowaniu, „łącząc" ludzi, którzy przezwycię­ żenia przepaści m i ę d z y istotą a widzialnością, m i ę d z y szkodzi treściwy, środowiskowych rozpoznawać „całościo­ symbolicznie chociaż n i e p r z e ­ realnie. Sensowna s t r u k t u r a s y m b o l u jest w i e l o w a r s t w o w a i obliczona na aktywną Sens gotowa, wewnętrzną symbolu praco obiektywnie obecność, ale j a k o tego, który go p r z y j m u j e . urzeczywistnia dynamiczna się tendencja: nie (...) jako o n nie jest 149 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f43aedc00adab118bb4091342dbccec0.pdf e1c02911e0c48465e78d00346981744b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2199 Title A name given to the resource Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wprowadzenie Po specjalnym numerze monograficznym, poświeconym teatrowi sięgającemu do źródeł, „teatrowi zarażonemu etnologią", po tekstach koncentrujących się na problematyce antropologii teatru (por. „Pol­ ska Sztuka Ludowa. Konteksty" Nr 3-4/1991) ofiarujemy czytelnikom zeszyt poświęcony tym razem antropologii filmu i fotografii. Wydaje się, że nie trzeba uzasadniać (ani tym bardziej usprawiedliwać wyboru takiego tematu). Antropologia ifilm,antropologia kultury i naukowa, krytyczna, humanistyczna refleksja o filmie spotykają się od lat całkiem naturalnie. Źródeł, powodów i świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele. Wystarczy choćby tu przypomnieć wypowiedź Jurija Łotmana zawartą we wstępie do polskiego wydania Semiotyki filmu, gdzie zestawiając w zaskakujący sposób ateński obrzęd i mit z Nożem w wodzie Romana Polańskiego w lapidarny sposób (a mogłaby to być odpowiedź, uzasadnienie i usprawiedliwienie dla każdego etnografa i antropologa kultury kierującego swą uwagę w stronę filmu) mówi o tym, że nawet najbardziej współczesny film daje się dekodować za pomocą głęboko ukrytego w nim mitu. „Przejawia się tu - pisze Łotman - przede wszystkim, jedna z najbar­ dziej swoistych cech kina, która podnosi je do rangi awangardowej sztuki drugiej połowy X X wieku. Ciążenie ku neomitologizmowi, uaktywnienie głębokich pokładów kultury jest wprawdzie zjawiskiem w ogóle charakterystycznym dla sztuki ostatnich dziesięcioleci. Jed­ nakże nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału - od form krańcowo rodzajowych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarzaniem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu nie stapiają się aż tak organicznie, przezierając przez siebie nawzajem." Dalej, zwraca Łotman uwagę na specyficzną dwoistość filmu: „Tak więc językfilmujednoczy krańcowe szczeble logiczne - od zmysłowego przeżywania realnego widzenia rzeczy (poczucie bezpo­ średniej rzeczywistości świata ekranowego) do krańcowej iluzoryczności. Jednocześnie zachodzi tu zespolenie etapów historycznych - od najbardziej archaicznych form świadomości artystycznej do najbar­ dziej współczesnych. Ale takie jednoczenie bynajmniej nie zaciera krańcowości, wręcz odwrotnie - maksymalnie ją uwypukla." Tej dwoistości filmu odpowiada specyficzna dwubiegunowość spoj­ rzenia antropologicznego nastawionego jednocześnie na archaikę, struktury długiego trwania i na to, co współczesne. Także i tu nie mamy do czynienia z zacieraniem krańcowości i różnic. Bo jak powiada równie lapidarna definicja etnografii „Etnografia jest nauką 0 tym, co dzieli i co łączy ludzi różnych kultur, różnych społeczeństw, różnych epok". Tę dialogiczną perspektywę etnografii odnaleźć możemy również w wyznaniu Levi-Straussa, który określał ją jako „Historię dotykającą swymi dwoma krańcami historii świata i mojej historii, która odsłania zarazem ich wspólną rację, rozważa bowiem różnice i przemiany mające znaczenie dla wszystkich". Nie powinno nas dziwić w tym kontekście podobnie lakoniczne określenie etnografii jako z jednej strony „sposobu docierania do odmiennego świata" z drugiej zaś powiedzenie, że jest ona „przede wszystkiem oddaniem tego co aktualne, wyrażeniem żywotności". W ten sposób zrozumiałe staje się owe naturalne, oczywiste i wielorakie zainteresowanie filmem ze strony antropologii kultury. Film interesuje antropologa przede wszystkim jako mit, jako wyraz współcześnie tworzącej się mitologii 1 jako obszar występowania (częstokroć w sposób ukryty) odwiecz­ nych wątków mitologicznych i głębokich struktur symbolicznych. Film właśnie, jako nośnik mitotwórczy (obszar kontynuacji, prze­ kształcania i „odnawiania znaczeń") i jako zapis współczesności (zarejestrowane w filmie: obyczaj, gest, ruch, wzorce piękna, urody, moda, tendencje tematyczne, struktury mentalne danego czasu itd.,itd.), a także ze względu na utrwalone w nim odbicie odrębności, bądź zmieszania (czy też niwelowania) różnorodności kulturowej - film wychodzi naprzeciw specyficznemu sensorium ukształtowane­ mu w kręgu antropologii kultury. Charakterystyczne jest to, że tezę o ciążeniu współczesnej sztuki ku neomitologizmowi odnaleźć możemy u wielu badaczy kultury. Film nie jest tu osamotniony, towarzyszą mu w tym doświadczenia teatru i literatury - mówi o tym w Próbie labiryntu, w rozmowach z Clau­ de-Henri Rocquetem, Mircea Eliade: „Wiadomo, że literatura - prze­ kazywana ustnie czy pisana - jest córką mitologii i dziedziczy jej funkcje: opowiadać o przygodach, opowiadać o z n a c z ą c y c h rzeczach, które wydarzyły się na świecie. Ale dlaczego takie ważne jest to, co się wydarza, dlaczego chcemy wiedzieć, co spotyka markizę, która o godzinie piątej pije herbatę? Myślę, że wszelka narracja, nawet jeśli opowiada o fakcie najbardziej zwyczajnym, kontynuuje tradycję wielkich historii opowiadanych w mitach i stanowiących wyjaśnienie początków świata i człowieka. Myślę, że zainteresowanie narracją, opowieścią, jest elementem naszej ludzkiej kondycji, naszego bycia w świecie. Chcemy wiedzieć, co się działo, co robili ludzie i do czego są zdolni: ryzyko, przygody, wszelkiego rodzaju próby. Nasze istnienie nie jest istnieniem nieruchomych kamieni, kwiatów czy owadów, których życie toczy się ściśle wyznaczonym torem. Nasze istnienie jest przygodą. Człowiek nigdy nie przestanie słuchać opowieści." Jednakże charakterystyczne jest również i to, że i Eliade gotów jest przyznać specjalne miejsce i znaczenie kinu w jego zdolności przy­ bliżania się do mitu. Na pytanie bowiem swego rozmówcy sugerujące, że awangardowa literatura , odwracając się od opowieści, odeszła od czegoś co wydaje się istotnym elementem człowieczeństwa, i że może mit przetrwał w kinie, udziela zdecydowanej odpowiedzi - „Myślę, że rzeczywiście kino zachowało zdolność do opowiadania mitów, a także wspaniałego kamuflowania ich nie tylko w tym co świeckie, ale również w obszarach degradacji i upadku. Tak, sztukafilmowabardzo dobrze posługuje się symbolem, który chociaż pozostaje niewidoczny, działa przecież na uczucia." Ciążenie ku neomitologizmowi, przybliżanie się do mitu, osiąganie przez kino i film wymiarów i funkcji mitu wydaje się być częścią (równie pasjonującego dla antropologii kultury) szerszego procesu współczesnej remityzacji, o której pisze badacz wobraźni symbolicznej Gilbert Durand, zwracając uwagę na ów paradoks, że ta sama, obrazobórczo, scjentystycznie zorientowana, nasza cywilizacja, która często miesza demistyfikację z demityzacją, jednocześnie „.. .proponuje gigantyczny proceder remityzacji na skalę planetarną, dysponując środkami, jakich aż dotąd żadne społeczeństwo w dziejach rodzaju ludzkiego nie posiadało. Jest wielką zasaługą Andre Malraux, iż jasno wykazał, że szybkie środki komunikacji, masowe rozpowszechnienie arcydzieł kultury przez fotografię, druk, kinematografię, przez książki, kolorowe reprodukcje, płyty, telekomunikację, samą prasę pozwoliło na planetarną konfrontację kultur i na totalne zebranie tematów, dzieł i obrazów w jakimś Muzeum wyobraźni, uogólnionym na wszelkie przejawy życia kulturalnego. W obliczu olbrzymiej aktywności społe­ czeństwa scjentystycznego i obrazoburczego to samo społeczeństwo proponuje nam środki przywracania równowagi." Ciążenie ku neomitologizmowi wydaje się nadal aktualne mimo ogłoszonego (czy rzeczywistego) kryzysu kina jako instytucji, świad­ czyć choćby mogą o tym - ostatnia filmowo-telewizyjna wersja Mahabharaty Brooka, światowe powodzenie Dekalogu Kieślowskie­ go, a we wcześniejszej perspektywie „mitologia Miasta i Świata" zawarta w dziele Felliniego, „mitologia dzieciństwa" z Fanny i Alek­ sandra i całe dzieło Bergmana, twórczość Tarkowskiego, Pasoliniego, Paradżanowa, Herzoga, Kurosawy, Bunuela, Wajdy i wielu innych. Kino odtwarza i odnawia mit. Ale istnieją obszary, na których antropologia kultury ifilmspotykają się w nie mniej naturalny sposób. Trzeba bowiem pamiętać, iż ich początki należą niemal do tej samej epoki (początki naukowej antropologii różnie datowane, rozciągane są od 1851 - wydanie Ligue of the Iroquois Morgana, 1877 tegoż Ancient Society, 1871 - Primitive Culture Tylora, 1895 - założenie L'Anne Sociologique, warto przypomnieć w tym kontekście, że gdy Bronisław Malinowski prowadził swe badania na Trobriandach, w tym samym czasie Robert Flaherty, nazywany twórcą filmu dokumentalnego, realizował swój pierwszy film na dalekiej północy -1917, a jego drugi film Nanuk Eskimos powstaje w tym samym 1922 roku, w którym ukazują się Argonauci Zachodniego Pacyfiku). Ta naturalność związków pomiędzy antropologią i filmem, początkowy wpływ fotografii na kształtowanie się antropologii, a z biegiem czasu i filmu, owocujący dziś w całej odrębnej dziedzinie tzw. Visual Anthropology, rysuje się bardzo wyraźnie w zestawieniu jakiego dokonuje w swej książce The Predicament of Culture, omawiającej etnografię na tle literatury i sztuki X X wieku James Clifford, gdy porównuje on frontospis dzieła ojca Lafiteau o Indianach Ameryki z kartą tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku. - Frontospis dzieła ojca Lafiteau z 1724 roku Moeurs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zadaniu porównania, oraz brodata postać wobrażająca Czas, która wskazuje na tablicę, przed­ stawiającą ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej kobiety przedstawia krawędź chmur, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. 3 1 �Stoją oni po dwu stronach promieniejącego trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrąjsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uro­ czysty Akt obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyj­ nika muszel Trobriandzkiemu wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za mężczyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w konchę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyraźniej skoncent­ rowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyjrzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. I tak oto komentuje dalej to zestawienie Clifford - alegoria Lafiteau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek, kształtuje i tworzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do doświadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafiteau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy badaczami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale także sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywistości. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinowskiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przedstawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego kamerze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współczesnych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam... ponieważ ja tam byłem." Jest jeszcze jedna cecha antropologii, która w szczególny sposób pozwala wiązać ją z filmem. Obok specyficznego sensorium tego, co archaiczne, podstawowe, pierwotne i tego, co współczesne, tym, co łączy antropologię z filmem najsilniej to umiłowanie konkretu. Antropologowi biorącemu kamerę, czy aparat do ręki, antropologowi, w wieloraki sposób zajmującemu się filmem, a i nam, na pytanie: „Dlaczego Antropologia filmu?" mogłaby tu posłużyć doskonale i przyjść z pomocą odpowiedź, jakiej udzielił na pytanie ankiety "Dlaczego Panfilmujei zajmuje sięfilmem?"Wim Wenders, którą to odpowiedź w obszernych framentach pozwalam sobie tu przytoczyć: „Od kiedy mam przed sobą to okropne pytanie przychodzą mi na myśl i dochodzą do głosu rozmaite coraz mocniejsze odpowiedzi. Jedne rano, inne wieczorem, znów inne przy stole montażowym, jeszcze inne, gdy oglądam wcześniej nakręcone zdjęcia, jeszcze znowu inne, gdy rozmawiam z księgową, albo znów inne, gdy myślę 0 ludziach, z którymi od lat pracuję. Wszystkie te odpowiedzi 1 powody, dla których filmuję są ważne i prawdziwe. Ale mówię sobie, że 'za tym' musi kryć się 'coś bardziej prawdziwszego', być może 'obowiązek', albo wręcz nawet 'potrzeba'. Gdy jako dwunastolatek, kręciłem swój pierwszy film ośmiomilimetrową kamerą, ustawiłem się w oknie domu i stamtąd z góry sfilmowałem ulicę, auta i przechod­ niów. Mój ojciec zobaczył mnie i spytał: 'Co robisz tam z tą kamerą'. Odpowiedziałem: 'Filmuję ulicę, widzisz przecież'. 'I po co?' - zapytał. Nie znałem żadnej odpowiedzi. Dziesięć, dwanaście lat później kręciłem swój pierwszy krótki film na szesnastce. Szpula miała trzy minuty długości. Filmowałem skrzyżowanie z szóstego piętra, bez poruszania kamery, tak długo aż się skończyła rolka. Pomysł ażeby zatrzymać kamerę przedtem, nie przyszedł mi do głowy. Potem mogłem sobie przedstawić, że musiało to by być jakimś świętokradzt­ wem. Cóż to za świętokradztwo? Nie mam głowy do teorii. Tylko rzadko przypominam sobie to, co przecztałem. Dlatego nie mogę dokładnie zacytować pewnego zdania Beli Balazsa, które jednak bardzo mnie poruszyło. Mówi on o moż­ liwości (ale także i odpowiedzialności) jakie ma kino: 'Pokazywać rzeczy jakimi są.' I dalej, że kino może 'Ratować egzystencję rzeczy'. Dokładnie tak jest. Albo inne, pochodzące od Cezanne'a zdanie, które mówi, że 'rzeczy znikają. Trzeba śpieszyć się, jeśli chce się coś zobaczyć.' W każdym bądź razie, przeklęte pytanie: Dlaczego filmuję? - Dlatego. Coś dzieje się, widzi się to, co się dzieje,filmujesię, podczas gdy to się dzieje, kamera widzi, zachowuje to i chroni, można to na nowo oglądać, i znów oglądać. Rzecz już nie istnieje tam więcej, ale oglądanie jej jest możliwe, prawda istnienia tej rzeczy, ta nie ginie. Akt filmowania jest heroicznym aktem (nie zawsze, nie często, ale czasami). Na moment, na mgnienie oka, powolny rozpad świata i jego zewnętrz­ nych pojawień się będzie zatrzymany. Kamera jest bronią przeciw biedzie rzeczy, mianowicie przeciw ich znikaniu. Dlaczego filmować. Czy nie znacie mniej niemądrego pytania?" (Die Logik der Bilder). Mit - Literatura - Film - Fotografia oto kardynalne punkty tego zeszytu „Kontekstów". Prezentujemy tu czytelnikom (chociaż po­ wstałe przed dwudziestu laty, to jednak zachowujące swą wagę i wartość) eseje Barthesa o miejscu mitu w kulturze współczesnej i Italo Calvino o odniesieniach pomiędzy mitem i literaturą współczesną. Studium Clifforda zestawiające dwie sylwetki, dwu „polskich azylan­ tów" (mianowanych przez autora ojcami współczesnej refleksji ant­ ropologicznej) przenikających do odmiennego świata, i dających w swym dziele dramatyczne świadectwo z pełnego konfuzji spotkania przedstawicieli cywilizacji europejskiej z kulturą pierwotną - Josepha Conrada(Jądro ciemności) i Bronisława Malinowskiego (Argonauci Zachodniego Pacyfiku) - studium, rozważające problem fałszu i praw­ dy w kulturowym sensie, kwestię „ocalajającego kłamstwa", ochrania­ jącego wartości i spoisty obraz kultury, studium odsłaniające przyliterackość etnografii, tworzącej (nie nieprawdziwe) fikcje kulturowe, studium wskazujące na wielką rolę pierwiastka biograficznego, subiek­ tywnego i wymiaru kreacyjnego obecnego w twórczości naukowej antropologa. Esej Teresy Rutkowskiej o „podróżach" Felliniego analizujący motyw wędrówki i drogi w jego twórczości filmowej, interpretowanej w odniesieniu do głębokich struktur symbolicznych i stylistycznych tradycji baroku,"podróży" dających także świadectwo poczuciu nieciągłości we współczesnym świecie. Rozważania o sym­ bolu i filmie (Dariusz Czaja) poprzedzają cały cykl symbolicznych analiz filmu, tropiących obecność głębokich struktur symbolicznych w filmie, w którym to cyklu zgromadzono obok tłumaczeń (Don Fredericksen; T.Jefferson Kline - znakomity przykład psychoanalityczno-mitograficznej analizy upatrującej w Ostatnim tangu w Paryżu współczesnej wersji mitu o Orfeuszu i Eurydyce) teksty autorów polskich, prezentowane na założonym i prowadzonym przez Prof. Aleksandra Jackiewicza „Seminarium antropologii filmu", kontynuo­ wanym obecnie przez antropologów kultury w Pracowni Filmu Instytutu Sztuki PAN (m.in. esej Wojciecha Michery tropiący obec­ ność i znaczenie symboliki alchemicznej w twórczości Herzoga; eseje 0 motywie Don Kichota w literaturze i filmie, o kulturowo-literacko-filmowym micie Wenecji). Studium Dzieło a „granica sensu" Wiesława Juszczaka, autora polskiego przekładu opowiadania Karen Blixen, otwiera blok analiz poświęconych filmowi Uczta Babette. Janusz Gazda w swym eseju o autorze Cieni zapomnianych przodków rysuje portret artysty ocalającego pamięć bogatych tradycji kulturo­ wych i czerpiącego siłę z ich źródeł. Ryszard Ciarka rozważa istotę poszukiwań i doświadczeń filmowych w odniesieniu do renesansowej idei estetycznej „Res simulacra" obierając za przedmiot analiz Niewin­ nych Czarodziejów Andrzeja Wajdy i Ostatni dzień lata Tadeusza Konwickiego. We wnikliwym studium dociekającym istoty fotografii Sławomira Sikory, Fotografia - pamięć - wyobraźnia, czytelnik odnajdzie m.in. interpretację ostatniego, pisanego tuż przed śmiercią, najbardziej subiektywnego dzieła Barthesa, poświęconego fotografii Le chambre claire. Małgorzata Baranowska omawia zjawisko pocztó­ wki masowej. A Anna Sobolewska interpretuje poprzez kategorie sacrum doświadczenie czasu i przestrzeni w wideo-filmie Orkiestra Zbigniewa Rybczyńskiego. Artykuł Wiesława Szpilki o odrębnym spojrzeniu etnografii na zjawisko kultury masowej podnosi problem sakralności tej kultury, po czym następują teksty, tropiące struktury mityczne i symboliczne w filmowej wersji Batmana. Omawiany jest również problem zapisu kultury z jakim mamy do czynienia we współczesnym filmie ukształtowanym w klimacie postmodernistycznej gry z tekstami kulturowymi. Odrębnym nurtem zaznaczającym się w tym zeszycie są fragmenty autobiografii, wspomnienia, wyimki z dzienników. Zamieszczamy tu fragmenty autobiografii Aleksandra Jackiewicza notujące jego pierw­ sze doświadczenie kina, jego dalszą drogę do literatury i do ant­ ropologii filmu. Fragmenty powstającego od lat Fotodziennika Anny Bohdziewicz. Autobiografię małomiasteczkowego fotografa Józefa Szymańczyka. Na osobnej wkładce zamieszczamy wyjęty z prowadzo­ nego od lat przez Andrzeja Wajdę szkicownika-diariusza rysunek. Tym razem twórca kongenialnej wobec dzieła Wyspiańskiego, ale jakże głęboko autorskiej, pamiętnej,filmowejwersji Wesela ofiarował nam rysunek-notatkę, sporządzoną podczas przedstawienia, niemiec­ kojęzycznej teatralnej wersji tego dzieła, jaka miała miejsce w tym roku na festiwalu w Salzburgu.(Mało kto z młodszych czytelników wie, że Andrzej Wajda nie po raz pierwszy gości na łamach naszego pisma, że jest autorem ocalającej od zapomnienia dokumentacji znikającego świata ekranów fotografów ulicznych. Por. artykuł zamieszczony w nr. 1 z 1956 г.). Numer zawiera również blok tekstów poświęconych filmowi etnograficznemu rozważających problem udziału elementu kreacyjnego, subiektywnego w tworzeniu etnograficznej dokumentacji filmowej i fotograficznej(por. np. rozmowę z Jackiem Olędzkim, autorem wielu badań etnograficnych prowadzonych w Polsce, Azji i Afryce). Wszystkie zgromadzone w tym filmowo-fotograficznym numerze teksty czy to bliższe literaturze, czy to filmowi, czy ant­ ropologii łączą się we wspólnej problematyce i intencjach, które objąć by można przy pomocy Conradowskiej formuły: „Oddać sprawied­ liwość widzialnemu światu". Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1a523bb697061e9f0caf03351a4edc1.pdf b6624cdf302b91506813e7de82eb5605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3021 Title A name given to the resource "Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.185-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz „ G O Ś Ć W D O M , B Ó G W D O M " I OBCY JAKO B O G O W I E W klasycznym już zbiorze stereotypowych wyobrażoń M o s z y ń s k i — fantazja ludowa s n u j ą c podobne w ą t k i , t w o r z y o o b c y c h J.S. B y s t r o n i a przeciwstawienie „ s w ó j - o b c y " p r z y j m u j e obrazy k s z t a ł t w y r a ź n e j opozycji. W t y m jednoznacznym dychotomiez- góralo ruscy z a m i e s z k u j ą c y lasy karpackio u w i e r z c h o w i n Z ł o t e j n y m schemacio p o d k r e ś l a n e s ą jedynie cechy negatywno o b c y c h . B y s t r z y c y , czasami w i d u j ą podobno t a ń c e nawek ( m a j ą to b y ć Obcy demony 1 są dzicy, b a r b a r z y ń s c y , zwiorzęcy, nieczyści. Bystroń p e ł n e p r a w d z i w i e p i o r w o t u e j grozy. T a k , p o w i o d z m y , pozbawiono zupołnio p l e c ó w ) . W z i ą w s z y się za ręco w y b i j a wiec na p l a n pierwszy swojej i n t e r p r e t a c j i takio elementy t a ń c z ą ono koleni, pod granie p i s z c z a ł k i . D o t a ń c a p r z y g r y w a im obrazu obcych j a k i c h c z a r n o ś ć , ś ł o p o t ę , i n n y ( n i o n a t u r a l n y ) czart. (...) O d b y w a ы'<? t a k i taniec raz na r o k ; gdziekolwiek z a ś s p o s ó b urodzenia, dofekty fizyczno, anomalio, p r z y k r y zapach n a w k i raz p r z e t a ń c z ą t a m j u ż t r a w a n i g d y nie p o r o ś n i o . " Obcy s ą n i e m i , głusi „ n i e i n c y , g l u c h o n i e m c y " to okroślonio o b c y c h , przekonanio o t y m , żo o b c y s ą l u d o ż e r c a m i . I n t e r p r e ­ tacja taka rysujo przód nami skrajnie jodnoznaczny obraz 6 i przezwisko o d n o s z ą c e się do r ó ż n y c h grup regionalnych, nazw obcego i jednoznaczny stosunok do obcych. Obcy to w r ó g b ą d ź okolic i i ] ) , „ n a g ł u c h o n i e m c a c l i " j a k o k r e ś l a się obszar P o d g ó r z a zagrożenie. od Zasadniczą obrazowi jost postawa zaś tondoncją towarzyszącą takiomu Owszem, trzoba p r z y z n a ć , żo obcy przedstawiani s ą j a k o nio-ludzio, z w i e r z ę t a , n i e m i , g ł u s i , ś l e p i , c z a r n i , u ł o m n i , g ł u p i , z w i ą z a n i ze ś m i e r c i ą , j u l o w o ś c i ą . T o co l u d o w y s t e i o o t y p ujmuje bardzo dosadnie, Nonti ksierja przysłów... podaje w bardziej oufoministycznej f o r m i e : „ O d z i e Niemiec staje t a m t r a w a nio 2 3 r o ś n i o " ; „ c y g a ń s k i m b i o t e m " n a z y w a się wszystkie n i o u ż y t k i , na których dołów Sanockich po Gorlico, S z y m b a r k i Pilzno; wyraz „ n i e m i o c " u ż y w a n y b y ł w charaktorze pospolitego a p o l a t y w u : ksonofobiczua. Cyganom pozwalano r o z b i j a ć obozy, „cygańskim 4 m i ę s o m " — m i ę s o z d e c h ł y cli z w i e r z ą t . „ J e ż e l i k t o orzo r o l ę k o n i e m , k t ó r y o d w o z i ł k i o d y ż y d o w s k i o g o t r u p a , to c h o c i a ż b y pole b y ł o najurodzajniejsze, nio w y d a ż a d n e g o p l o n u albo bardzo 5 lichy" . niemiec — niomy (mężczyzna), n i e n i k a —• nioma (kobiotą), 7 zanim nazwa ta p r z y l g n ę ł a do zachodnich s ą s i a d ó w S ł o w i a n ) " . Obcy b o ł k o e ą , ich m o w a jest n i e z r o z u m i a ł a . O b c y 9 piszczą , 1 0 gęgają , kwiczą", 12 1 3 świszczą , gwiżdżą , 8 szczokają , 1 4 krzyczą . P r z y c z y n ą b e ł k o t u s ą d ł u g i o j ę z y k i , k t ó r o obcy m u s z ą w gębio 1 5 zawijać , „posklojane" czy rzadkio i „szczerbate" zęby 1 6 ( „ g w i z d " oznacza z r e s z t ą i szczorbę m i ę d z y z ę b a m i , m i ę d z y p a l ­ 17 c a m i u n o g i ) . N i e t r u d n o w i ę c i t u w obrazie o b c y c h , w przed­ stawianiu i podkreślaniu ich u k r y t y c h a n o m a l i i i deformacji f i z y c z n y c h , o d n a l e ź ć paralelo zbliżające; ich do i s t o t demonicz­ n y c h . Z ł ą c z o n e b ł o n ą palco s t ó p , stopy o n i c n o r m a l n o j liczbie p a l c ó w (w k t ó r y c h b r a k jodnego p a l c a ; l u b s t o p y o trzoch czy 1 8 1 9 Gdy j o d n a k s p o j r z y m y na stereotyp obcego i na w c h o d z ą c e sześciu palcach), ptasio, zwierzęco n o g i ; b r a k k c i u k ó w , b r a k w jogo s k ł a d wspomniane w y ż e j elementy w szerszym k o n t e k ś c i e dziurek w nosio, b r a k k r ę g o s ł u p a ; c z a r n e , ż e l a z n e , spiczas­ w i e r z e ń l u d o w y c h , t o zobaczymy, ż e nie t y l k o o k s e n o f o b i ę t u te , rosnące w podwójnych rzędach , zwierzęce chodzi, lecz t a k ż e jeszcze o c o ś z u p e ł n i o innogo. Uderzający 2 0 2 3 21 2 4 2 6 25 l u b rzadkie i szczerbato z ę b y ; obfito o w ł o s i e n i e , s i e r ś ć , d ł u g i o w ł o s y jest t u dla nas p a r a l c l i z m p o m i ę d z y wierzeniami nu temat obcych oto n i e k t ó r o t y l k o z wielu cocli i a t r y b u t ó w a wierzeniami d o t y c z ą c y m i d e m o n ó w . „ N i e k i e d y — demoniczne i s t o t y . pisał K . 2 2 2 7 — charakteryzujących 185 �I I . 2. Trójca Święta, t a l e r z y k na p r o s f o r k ę , pocz. X I V w . , N o w o g r ó d ; i l . 3. Trójca Święta, 1366 г., P o k r o w s k i j S o b ó r w Aleksandrowie pod M o s k w ą Podobnio i w p r z y p a d k u c z a m o ś c i obcych — ,,ślepy M a z u r od ciemnej gwiazdy" 2 8 — ó w szorszy k o n t e k s t wierzoniowy T a k n p . ludzio zamioszkali poza g r a n i c a m i Państwa Środka" zarówno Europojczycy, j a k i najbliżsi sąsiedzi nazywani b y l u p e w n i a nas, żo nie t y l k o o c z a r n o ś ć f i z y c z n ą , b r u d , n i o c z y s t o ś ć „ z a m o r s k i m i d i a b ł a m i " , „ z a m o r s k i m i g o ś ć m i " . Hastings w storootypie o o b c y c h t u chodzi. tlumaczonio tego c h i ń s k i o g o o d p o w i e d n i k a dla greckiego G d y r o d z i się człowiok, na niobie p o j a w i a się gwiazda, palono zostaje w niebie ś w i a t ł o , ś w i e c a , k a ż d y r o d z i się p o d swoją, g w i a z d ą ; g d y umiera gwiazda zostaje s t r ą c o n a , jej zostajo gaśnie, plonvoii świecy człowiek ma wraz urodzeniem z własną solno zdmuchnięty towarzyszącą Opatrzność — gwiazdę, zawiesiła w za­ światło („każdy którą mu 2 9 obłokach..." , 3 4 baros", ł a c i ń s k i e g o „ b a r b a r u s " przoz „ f o r e i g n d e v i l s " . 1 podaje „barU nas, j a k ś w i a d c z y o t y m X V - w i o c z n y zabytek polskiogo p i ś m i e n n i c t w a historycznego, z wyglądu p r z y b i o r a l d i a b o ł p o s t a ć M u r z y n a -— „ s t r a s z n y ma postać najobrzydliwszego 3 5 Etjopa" , według Bohomolca na sabatach czarownic: „ D w ó c h d i a b ł ó w r z ą d z i t y m i 3 6 r e d u t a m i : iedon w i e l k i M u r z y n nazwiskiom L e o n a r d " . Ukazujo „ K a ż d y r o d z ą c y się człowiok ma dla siebie o s o b n ą g w i a z d ę na się u nas niebie, k t ó r a m u świoci pokiela ( d o k ą d ) żyje (...) G d y c z ł o w i e k -hiszpańskim d i a b o ł przode w s z y s t k i m w n i e m i e c k i m , niemiecko- u m i e r a jogo gwiazda spada. T u gdzie gwiazda z m a r ł e g o upadla, t e a t r z y k u jarmarcznego na H a m b u r s k i o j G ó r z e , w swojej glossio stroju. 3 7 H . Hoino, k t ó r y obsorwował spoktaklo ostanie po niej k i e b y p l a m a " . Obcy w i ę c — w ś w i e t l e t y c h do F a u s t a , w k t ó r e j u w z g l ę d n i a szeroko t r a d y c j ę l u d o w ą , p o w i a - w i o r z o ń — u m i e j s c o w i o n y jest j u ż od swego urodzonia w po- da iż na sabacio czarownic m o ż n a z o b a c z y ć m i e s z a n i n ę s t r o j ó w r z ą d k u ś m i e r c i , jego gwiazda jest j a k gwiazda człowioka z m a r ł e g o zo w s z y s t k i c h epok i k r a j ó w . N a j b a r d z i o j a r y s t o k r a t y c z n e i „ p i ę - czarna, w najlepszym p r z y p a d k u jost to p o r z ą d e k ż y c i a jalowogo, no ogoniaste" 3 0 d i a b ł y noszą, „ s t a r o h i s z p a ń s k o - b u r g u n d z k i strój a l b o w i o m i m gwiazda mocniejsza, t y m mocniejszo ż y c i e ' , „ I m albo c a ł k i e m czarny, albo k r z y c z ą c o ezorwony (...) C h o ć p i ę k n i o gwiazda j a ś n i e j s z a , t y m s z c z ę ś l i w s z y człowiek, jeżeli nierzetelna, z b u d o w a n i i p i ę k n i o o d z i a n i ( t a k i m i o k a z u j ą się na pierwsze wej­ 3 : p r z y m g l o n a , ciemnawa, to i ż.yc o takiego c z ł o w i e k a W k o n t e k ś c i e tyeli w i e r z e ń p o d z e w n ę t r z n ą w a r s t w ą ujawnia się w i ę c głębsza symboliczna warstwa 32 rzenie), j e d n a k czogoś i m b r a k , j a k i e g o ś s z c z e g ó ł u , a p r z y b l i ż s z y m stereotypu p r z y j r z e n i u się w y c h o d z i na j a w w i c h caloj istocie pewna dys- bylojakio". wyznaczona o b c y : ś w i a t milczenia, ciszy: c i e m n o ś c i : b r a k ż y c i a : ś m i e r ć (bolkot, w r z a s k ) . T a k i e o l c m o n t y w i z o r u n k u obcych, j a k groza, n i e s a m o w i t o ś ć , z w i e r z ę e o ś ć , c z a r n o ś ć , z a n i m p o z n a m y je w stereotypie o t n i c z n y m j a k o k w a l i f i k a c j o o charaktorzo o t n i c z n y m , i j a k o w y i a z ujemnego w a r t o ś c i o w a n i a i opisu, s ą przodo w s z y s t k i m ś r o d k a m i w y r a z u z n a n y m i i oboonymi w o g ó l n e j s t r u k t u r z e r z e c z y w i s t o ś c i h a r m o n i a o b r a ż a j ą c a oko i u c h o " . i Małgorzacie n a s t ę p u j ą c y m ciągiem skojarzeń: sakralnej 3 8 U Bułhakowa w Mistrzu s p o t k a n y na P a t r i a r s z y c h P r u d a c h d i a b e ł j a w i się pod r ó ż n y m i p o s t a c i a m i : „'Niemiec'... — pomyślał Berlioz. ' A n g l i k ' . . . p o m y ś l a ł B e z d o m n y . — ' T a k i u p a ł a ten siedzi w r ę k a w i c z k a c h ! ' (...) — P r o s z ę m i w y b a c z y ć — z a c z ą ł nieznajomy. M ó w i ł z c u ­ dzoziemskim akcentem, alo s ł ó w nie k a l e c z y ł — że nie b ę d ą c o j a k i e j m ó w i l u d o w a wizja ś w i a t a . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć t u , z n a j o m y m p a n ó w o ś m i e l a m się... ale p r z e d m i o t naukowej że c z a r n y m i s ą p l a n o t n i c y , topielcy, czarownico, i s t o t y demonicz­ k u s j i p a n ó w jest t a k i n t e r e s u j ą c y , i ż . . . 33 ne, że g w i z d jost m o w ą d i a b l a , by dojść do powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c e g o skojarzenia obcyclr z d i a b ł a m i . 186 dys­ T u nieznajomy uprzejmie z d j ą ł beret i pisarzom nie p o z o s t a ł o nic innego, j a k w s t a ć i u k ł o n i ć s i ę . �' N i e to raczej Francuz...' — p o m y ś l a ł B o r ł i o z . „ S t a r z y na on o k w i p a ż p a r s k a l i zo ś m i e c h u , 'Polak...' — p o m y ś l a ł Bezdomny. A c h ł o p i ż e g n a l i się m ó w i ą c że po świccio N a l e ż y o d razu s t w i e r d z i ć , że n a poecie cudzoziomioc o d J o ź d z i w e n o c k i d i a b e ł w niemiockioj k a r e c i e . " 42 pierwszego s ł o w a z r o b i ł o d p y c h a j ą c o w r a ż e n i e , natomiast B o r l i o - Sama z a ś inwazja obcej m o d y skojarzona zostajo t u t a j zo ś m i e r ­ zowi raczej się s p o d o b a ł , a m o ż o nio t y l e się s p o d o b a ł , alo j a k b y telnym t u się w y r a z i ć . . . z a i n t e r e s o w a ł go czy c o . . . " . 35 zagrożeniem, mnszkarada, L a p i d a r n i o j ó w z w i ą z e k diabla z o b c o ś c i ą u j m u j e jednak, zapusty uchwycona zostajo w — post. Rozpoznana k a t a s t r o f y i k o ń c a pewnego języku A c h j a p a m i ę t a m czasy k i e d y do Ojczyzny „ P r z e d e w s z y s t k i m opisywany nio u t y k a ł na ż a d n ą n o g ę , nio b y ł Pierwszy raz z a w i t a ł a m o d a a n i m a ł y , a n i o l b r z y m i , t y l k o po p r o s t u w y s o k i . Co z a ś d o t y c z y G d y r a p t e m p a n i c z y k i m ł o d o z obcych k r a j ó w drogi szary g a r n i t u r i dobrane p o d kolor zagraniczne francuszczyzny! W t a r g n ę l i do nas h o r d ą g o r s z ą od N o g a j ó w ! pantofle. P r z e ś l a d u j ą c w o j c z y ź n i e Boga, p r z o d k ó w w i a r ę , Szary borot dziarsko z a ł a m a ł n a d u c h o m , p o d p a c h ą n i ó s ł l a s k ę P r a w a i obyczaje, nawot suknie staro. z c z a r n ą r ą c z k ą w k s z t a ł c i e g ł o w y p u d l a . L a t na oko m i a ł p o n a d Żałośnie było widzieć wyżółklych czterdzieści. Usta jakgdyby krzywe. Gładko wygolony. Brunet. G a d a j ą c y c h przoz nosy, a c z ę s t o bez n o s ó w , Prawe c k o czarne, Iowo nie wiodzieć czemu ziolono. B r w i czarno, Opatrzonych w broszurki i różno ale j e d n a G ł o s z ą c y c h nowe w i a r y , p r a w a , t o a l e t y . ziemiec". umieszczona wyżoj nad drugą. Słowem znak świata: j a k zapewnia autor, jego najbardziej t r a f n y s p o ś r ó d wielu r y s o p i s : z ę b ó w , to z lowoj b y ł y p l a t y n o w o , a z prawej z ł o t e . Miał na sobie sacrum: zostaje j a k o —• cudzo­ 40 młokosów, gazety, (...) K r z y c z a n o na m o d n i s i ó w , a brano z n i c h w z o r y : Obcy j a k o b a r b a r z y ń c y , nio-ludzie, czarni z w i ą z a n i zo ś w i a t e m c i o m n o ś o i , ś m i o r c i . Obcy j a k o d i a b ł y . . . Zmieniano w i a r ę , m o w ę , p r a w a i u b i o r y . B y ł a to maszkarada, zapustna swawola, To zaledwio jedna t y l k o strena m e d a l u , a w ł a ś c i w i o m o ż n a Po k t ó r o j m i a ł p r z y j ś ć w k r ó t c o w i e l k i p o w i e d z i e ć zaledwie fragment bardziej z ł o ż o n o g o i s k o m p l i k o ­ post — n i o w o l a ! " 4 3 wobec A l e nie t y l k o w tej stereotypowo j , locz r ó w n i e ż i w g ł ę b s z y c h d i a b ł a , j a k w i d a ć , b u d z i się wahanie). P o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d warstwach symbolicznych o d n a l o ź ć m o ż e m y o b e c n o ś ć skojarzenia wanego obrazu obcych i stosunku rozmaitych ksenofanii 41 do o b c y c h (nawot pozwala n a m o w ą z ł o ż o n o ś ć i s k o m p l i ­ kowanie u c h w y c i ć . Bezpioczniej zatem byłoby stwierdzeniu, żo obcy to katogoria sakralna. poprzestać na o b c o ś c i (obcego s t r o j u ) z k r a i n ą ś m i e r c i , podziemia, z a g r o ż e n i a i eschatologicznymi z n a k a m i k o ń c a . Charakterystyczne T a k i o skojarzenie s t r o j u z o b c y m p r z y b y w a j ą c y m z z e w n ą t r z , b o w i o m , że k o n t a k t o m z o b c y m i i t y m co nieznane towarzyszy z zachowanie sonsie da s i ę w y c z y t a ć w (kwestionowanych n i e k i e d y ) interpre­ n i e m a l religijne. Na widok Podczaezyea ubranego po „ n i e m i e c k u " I I , 4. Gościnność Pana Tadeuszowego (franeufcku) Abrahama, zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym tacjach r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j w ł a d c ę k r a i n y u m a r ł y c h Yamę m i n i a t u r a z Ewangeliarza a r m e ń s k i e g o , 1316 г . , E r e w a n 187 �I I . 5. Trójca Święta, p ł y t a przegrody ołtarzowej z cerkwi monasteru w 1012—1030 r. M u z e u m S z t u k i w T i b i l i s i w I n d i a c h : „ W r o k u 1295 W i r a n a r a s i m h a d c w a z d y n a s t i i Hojsa- Szio-Mgwimc, z w ł a ś c i w ą sobie l e k k o ś c i ą i s k ł o n n o ś c i ą do p i k a n t o r i i C. L ó c i - lów k a ż o w swej rozydoncji w z n i o ś ć ś w i ą t y n i ę . B u d o w a n o j ą lat -Strauss. Pisze o n : „(...) k o m i s j a m n i c h ó w zakonu św. H i o r o n i m a p r z e s z ł o 70. Jeden z a n o n i m o w y c h r z o ź b i a r z y , k t ó r e m u polecono jost w z r u s z a j ą c a z a r ó w n o z p o w o d u s k r u p u l a t n o ś c i (...) j a k i dla­ w y k o n a n i e p o s ą g u Y a m y , u h r a l go w europejski p ł a s z c z z k h i p a m i , tego, że rzuca ś w i a t ł o na p o s t a w y u m y s ł o w o e p o k i . W spodnio właściwo europojskioj garderobio o w y c h c z a s ó w i bardzo prawdziwej nioindyjskic n a k r y c i o g ł o w y . Możo w i ę c Y a m a w y r z e ź b i o n y z o s t a ł najbardziej nowoczesnych k a n o n ó w , zadano k o l o n i z a t o r o m p y ­ na k s z t a ł t Marco Polo, k t ó r y do I n d i i z a w i t a ł w r o k u 1288 i nat­ t a n i a z m i e r z a j ą c e do ustalenia, czy ich zdaniem ' I n d i a n i e b y l i b y chnął rzeźbiarza swym w wyglądom". 4 4 ankiety psyehosocjologicznej, zdolni ż y ć samodzielnie na budowanoj poziomie w i e ś n i a k ó w w trybie według Kastylii'. M i t y o pochodzeniu z z a ś w i a t ó w obcego-bialego znajdujemy Wszystkie odpowiedzi b y ł y n e g a t y w n e : ' W o s t a t e c z n o ś c i tradycji w n u k o w i e ; locz t u b y l c y s ą tak w y s t ę p n i , żo m o ż n a w to w ą t p i ć ' afrykańskiej. „Afrykanie piorwotni piorwszy raz icli z e t k n ą w s z y się z człowiokiom b i a ł y m , dojrzeli w n i m g o ś c i a z za­ (...) I j a k o j e d n o m y ś l n y wniosok: 'Jest lopioj dla I n d i a n , światów, Afrykanina stali się n i e w o l n i k a m i , niż pozostali z w i e r z ę t a m i nu w o l n o ś c i ' (...) j a k o n i , k t ó r y przoz ś m i e r ć w ł a s n ą zbielał i po wskrzeszeniu z o s t a ł z e s ł a n y w nieznanej m i s j i na p a d ó ł . J a k a m i a ł a to b y ć misja? N a to p y t a n i e m i t y czarny plomioimo W t y m s a m y m z r o s z t ą czasie na sąsiednioj wyspie (...) I n d i a n i e zajmowali się c h w y t a n i e m b i a ł y c h i t o p i e n i o m i c h ; następnie różnio t y g o d n i a m i stawiali s t r a ż p r z y topiolcach, ż e b y p r z o k o n a ó się, b y w a koncepcja gonozy c z ł o w i e k a czy c i a ł a i c h p o d l e g a j ą g n i c i u . Z tego p o r ó w n a n i a a n k i e t w y n i k a j ą r ó ż n ą d a j ą o d p o w i e d ź — p o l n ą nadziei l u b t r w o g i — w szczegółach formułowana aby b i a ł e g o . A l o w koncepcji tej jodon olemont powszechnie się po­ d w a w n i o s k i : b i a l i p o w o ł y w a l i się na n a u k i s p o ł e c z n o , podczas w t a r z a , gone t y c z n y z w i ą z e k c z ł o w i e k a b i a ł e g o zo ś w i a t o m escha­ gdy tologicznym". Zaledwie Hiszpanio weszli do T o n o c h t i t l a n u , serca i m p e r i u m A z t e k ó w , j u ż ujrzeli w I n d i a n a c h i s t o t y p o z o s t a j ą c e diabla. 46 I n d i a n i e m i e l i raczoj zaufanie do n a u k przyrodniczych; i g d y b i a l i głosili, żo I n d i a n i o s ą z w i e r z ę t a m i , c i o s t a t n i ograni­ 45 w mocy P r z y b y c i o Corteza i H i s z p a n ó w zaś skojarzono zo spol- nioniom p r o r o c t w o powrocie Boga Quotzalkoatla. „ I c h b i a ł a j a k w a p n o s k ó r a , w ą s k i o szpady, a r m a t y , p l y w a j ą c o d o m y , konie, czali się do podejrzenia, żo b i a l i s ą b o g a m i . B i o r ą c p o d uwagę jednakową pewno niewiedzę, bardziej godno l u d z i " . postępowanie Indian było na 4 8 * z b r o j e , t a przebogata tajemnicza a p r z e r a ż a j ą c a c a ł o ś ć — u ś w i ę ­ c o n y ś w i a t — m u s i a ł a z o s t a ć wpisana do S a c r u m " . 4 1 Nacisk j a k i k ł a d z i o n o w interpretacjach na takio e l e m e n t y Drastyczne testowanie obcego, j a k i e n a s t ą p i ł o w z e t k n i ę c i u w i z e r u n k ó w obcych, j a k cechy zwiorzęce czy demoniozne oraz na się B i a ł y c h z I n d i a n a m i w p o c z ą t k a c h X V I w. opisuje i k o m e n t u j e z w i ą z a n e z t y m reakcje obrzydzonia, w s t r ę t u , l ę k u , u n i k a n i a , 188 �do r a k t e r , c h c i e l i b y ś m y w l a ś n i o zwrócić t u u w a g ę . M o ż n a b o w i e m obcych, gdzie pozostawali o n i k i m ś z z e w n ą t r z , albo b y w a l i u t o ż ­ p o w i e d z i e ć za O t t e m , żo owo piorwotne n u m i n o t y c z n o d o ś w i a d ­ u s u w a ł z pola widzenia d r u g i biegun z ł o ż o n e g o stosunku s a m i a n i z i s t o t a m i b o s k i m i , i s t o t a m i boskiogo pochodzonia l u b czenie świętości (sacrum) ściśle z w i ą z a n e jest z d o ś w i a d c z o n i e m zwiastunami bogów. o b c o ś c i — (obcość znajdujo się w s a m y m c e n t r u m d o ś w i a d c z e n i a Ludzie z plemionia Orang-Ot z Borneo s p o t y k a j ą c się z o b c y m i tego, co ś w i ę t o : „ r o l i g i j n a t a j e m n i c z o ś ć , p r a w d z i w o m i r u m , jest o d w r a c a j ą się do nicli plecami, k u c a j ą na ziemi i z a s ł a n i a j ą sobie — b y m o ż l i w i e n a j t r a f n i e j w y r a z i ć — czymh i n n y m , twarze. T ł u m a c z ą to zachowanio przez powiedzenio, żo w z r o k a n j a d , a l i e n u m , a l i u d valde, c z y m ś o b c y m i d z i w n y m , obcych powodujo u n i c h z a w r ó t g ł o w y i atakuje ich oczy, j a k co w ogóle w y p a d a z z a s i ę g u rzeczy z w y k ł y c h , światło słoneczne. thateron, czymś, zrozumiałych 52 i znanych, a więc s w o j s k i c h . . . " ) . 4 9 Stosunok do obcych p r z y p o m i n a stosunek do sacrum. Prze­ Obcy m a charakter sakralny. Najlepszym potwierdzeniem ciwstawienie swoi-obcy uzyskujo t u r o z w i n i ę c i e w relacji „ l u d z i e i najbardziej l a p i d a n r y m uchwyceniem tego z w i ą z k u m o ż o )>3'ó —- p r o r o c y , zwiastunowie b o g ó w — bogowie". Podana t u p r z y k ł a ­ znane u nas p r z y s ł o w i e : „ G o ś ć w d o m , B ó g w d o m " . dowo reakcja na o b c y c h , z j a k ą s p o t k a l i ś m y się w k u l t u r z o p ł o m i e n i a Orang-Ot, p r z y p o m i n a opisy m ó w i ą c e o z e t k n i ę c i u się l u d z i z Bogiom, z jego z w i a s t u n a m i i p r o r o k a m i . T w a r z M o j ż e s z a z s t ę p u j ą c e g o z t a b l i c a m i p r z y k a z a ń z G ó r y Synaj po rozmowio z Bogiom promioniojo t a k niobezpiccznie dla oczu w i e r n y c h , że m u s i j ą s k r y w a ć za z a s ł o n ą : ,,(...) a oto lśniła się s k ó r a t w a r z y D b a ł a zazwyczaj w ustalaniu i o d n o t o w y w a n i u a n t y c z n y c h i b i b l i j n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h p r z y s ł ó w Nowa księga, przysłów polskich poprzestaje t u t y l k o na wspomnieniu o staropolskiej g o ś c i n n o ś c i . N i e c h ż e w i ę c dalsza część t y c h r o z w a ż a l i b ę d z i e t a k ż e p r z y p o m n i e n i e m i r o z b u d o w a n i e m m i t o k gieznego i b i b l i j ­ nego t ł a k r y j ą c e g o się za t y m p r z y s ł o w i e m . 5 3 jego, i b a l i się p r z y s t ą p i ć do niego (...) A p ó k i Mojżesz m ó w i ł z n i m i , m i e w a ł na t w a r z y swojej z a s ł o n ę " (Exodus 34, 29—35). N a ikonach z p r a c o w n i Toofana Greka, czy R u b l o w a przed­ s t a w i a j ą c y c h Przemienienie Pańskie — „ J e g o twarz zajaśniała j a k s ł o ń c e , odzienie z a ś s t a ł o się b i a ł e j a k ś w i a t ł o " (Mat. 17, 2) —• znajdujemy niomal te same gesty: A p o s t o ł o w i e o d w r a c a j ą się p r z y k u e n i ę c i do ziemi, c h r o n i ą swe oczy i g ł o w y przed a t a k u j ą ­ c y m ich blaskiem. bóstwa w sztuce p i e r w o t n e j , z w r a c a ł uwagę Stanisław I g n a c y W i t k i e w i c z , gdy p i s a ł : „ C i e k a w o jest — f a k t , k t ó r y zaob­ serwowałem w muzeach australijskich, n i e p o r ó w n a n y c h bogactwo etnograficznego stosunkowo jako m a t e r i a ł u — że u dzikich o w i ę k s z e j kulturze, wyobrażających w drzewio i k a m i e n i u swoje b ó s t w a , twarze t y c h ostatnich s t a n o w i ą z u p e ł n e przeci­ w i e ń s t w o t y p u posiadanego przez ich t w ó r c ó w " . 5 0 bowiem obcy w y o b r a ż a n i s ą j a k o bogowie, ale i sam B ó g objawia wobec obcych u j a w n i a j ą się Boga A b r a h a m o w i w osobach trzech a n i o ł ó w - p o s ł a ń c ó w (por. Geacsis, IS). I c h o c i a ż ta o p o w i o ś ć , k t ó r a s t a ł a się ź r ó d ł e m ikono­ graficznego t e m a t u Trójcy nialszym jego Świętej przetworzeniem z n a j s ł y n n i e j s z y m i najwspa­ w ikonie A . R u b l o w a , zatem przoplatanio się poczucia jest wcale b ł ę d o m a n i p o m y ł k ą t ł u m a c z k i , czy a u t o r a 0 Trójcy rozważań R u b l o w a ( M . A ł p a t o w a ) , g d y p i s z ą : „ W b i b l i j n e j opo­ lęku, ziemcy, k t ó r y c h s ę d z i w y p a t r i a r c h a wraz z ż o n ą s w o j ą , że zjawił się u niego sam B ó g " . W p o d o b n y m k i o r u n k u z o d p y c h a n i e m . P o d t y m w z g l ę d e m stosunek do o b c y c h p r z y p o ­ interpretacja m i n a stosunek do świętości (sacrum) i wykazuje rosłej w k r ę g u Aggady elementów doświadczenia W t o k u prowadzonej wydobycia na jaw podobioństwo numinotyeznego, którego 5 1 Sarą p o d e j m o w a ł p o d d ę b e m w dolinie M a m r o , d o m y ś l a j ą c się w d u c h u , a nawot grozy z f a s c y n a c j ą i d ą ż e n i e m do z b l i ż e n i a , p r z y c i ą g a n i a struktinę badał Rudolf Otto. mówi 5 4 o „ t r z e c h l u d z k i c h postaciach", „ t r z e c h m ę ż a c h " , to jodnak nio wieści jost m o w a o t y m , j a k do A b r a h a m a z a w i t a l i trzej cudzo­ Opisywano przez e t n o l o g ó w w y o b r a ż e n i a o obcych i reakcje do w i e l u naj­ lepiej t a m , gdzie ksonofania ł ą c z y się z e p i f a n i ą Boga. N i o t y l k o się pod p o s t a c i ą obcych, j a k opowiada o t y m historia objawienia N a w y s t ę p o w a n i e tego co obco, inne, nieznane w w y o b r a ż e ­ niach Ó w ścisły z w i ą z o k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i o m obcości a d o ś ­ wiadczeniom sacrum, p o m i ę d z y o b c o ś c i ą a sacrum w i d a ć 5 5 jaką znajdujomy w tradycji biegnie rabinistycznej wy­ ( , , I nie m ó w c i e m i , żo A b r a h a m w i e d z i a ł , żo jego goście s ą a n i o l a m i - p o s l a ń c a m i . O n m i a ł ieh za p r o s t y c h 5 6 arabskich w ę d r o w c ó w p u s t y n i " ) . To u ż y c i e s ł o w a „ i n o s t r a n c y " przoz O t t a analizy, z m i e r z a j ą c e j pierwotnych znaczeń pojęcia do „świętość" (por. „mostrannyj", „strannyj") na określenie przybyszów z nieznanej, obcej, innej s t r o n y , z innego ś w i a t a nio jest zatem i tego co ś w i ę t e , o d p a d a j ą kolejno moralno-otyczne orzeczniki w t y m miejscu b ł ę d e m . P o d o b n ą i r r a c j o n a l n ą kojarzone z p o j ę o i o m „ ś w i ę t y " . Ś w i ę t y to nie t y l k o i nio t y l e , nadwyżką co d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y (z c z y m m a m y do czynienia n p . obcych, o d z n a c z a j ą się analogiczne s ł o w a w i n n y c h j ę z y k a c h — w racjonalnym uschomatyzowaniu i w praktyce potocznej m o w y , gdy m ó w i m y n p . „ ś w i ę t y c z ł o w i e k " ) , ilo przede w s z y s t k i m znaczeniową podkreślającą franc. „ L ' E t r a n g e r " , ang, „ S t r a n g e r " (numinotyezną) dziwność, tajemniczość ( w y w o d z ą c e się o d ł a c . e x t r a n e u m ) , czy w m n i e j s z y m s t o p n i u ang. „ F o r e i g n e r " , staro- n i e z w y k ł y , d z i w n y , n a p a w a j ą c y ł ę k i e m , niesamowity, i n n y . N a -franc. „ f o r a i n " (od p ó ź n o - ł a c . „ f o r a n o u s " i „ f o r a s " , gdzie wszyst- p l a n pierwszy w y s u w a się t u clomont i r r a c j o n a l n y kio ź r ó d l o s l o w y ł a c i ń s k i e z n a c z ą : „ p o z a " , „ n a z e w n ą t r z " , świętości, b ó s t w a , n u m i n o s u m . E l e m e n t grozy (tremondum), m o c y (gniew b o ż y , „ o r g o t h o u " , „ i r a d e o r u m " ) , olemont wszechmocy jostas), wobec elomont k t ó r e j człowiek tajemnicy czujo się „ p r o c h o m (mystorium) — którym (mu- i pyłem", towarzysza,: lęk, „poza drzwiami"). -przybyszów zostało użyto „właściwie", m ó g ł b y świadczyć równioż 1 f a k t , że na gruncie a p o k r y f i c z n y m , w sztuce i grozy M o t y w epifanii t u wciąż ambiwalcncję: towarzyszy fascynacja (element uczuciom strachu fascinans); po­ czarnoksięskiej w z y w a się a n i o ł y i demony j a k o „ n o m i n a b a r b a r i i " . poczucie b o j a ź n i i t r w o g i . Otto podkrośla np. Ż e słowo inostrancy na o k r e ś l e n i e a n i o l ó w - 5 7 Boga j a k o obcego p o j a w i a się szczególnio w y r a ź n i e we w s p ó ł c z e s n e j filozofii ( E . Lcvinas — Epifania kiej 8 twarzy)' , ludz­ poezji (T.S. E l i o t —- „ k t o jest ten trzeci, k t ó r y 5 9 60 czucie n i e z w y k ł o ś c i (element m i r u m ) , c u d o w n o ś c i ; wzniosłości, idzie o b o k . . . " ) , t e o l o g i i . wzniosłości odczuwanio w i n n o t o d z i w i ć , ś w i a d c z y ł o b y t o jedynie o chrystocentryzmio obserwując tej teologii. K t ó ż b o w i e m , j a k nie Chrystus jost w i e l k i m O b c y m wzajemne ich relacjo i odcienie, p r z y d a j ą c i m nazwy O t t o stale w E w a n g e l i i . J u ż sam f a k t , żo jest Galilejczykiem — p o c h o d z ą c y m numinosum wobec niogo szacunku (elomont a u g u s t um), i czci. Ś l e d z ą c to elementy, W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u nie po­ zmiorza do w y k a z a n i a i p o d k r e ś l e n i a , że n u m i n o s u m (przedmiot z nieczystej, przemieszanej etnicznie „Galilei p o g a n " („galil ling religijnego d o ś w i a d c z e n i a ) dany jest w p r z e ż y c i u j a k o tajemnica g o j i r n " — dzielnicy p o g a n ) , j u k o odpychająca na drodze do Emaus... (Łuk. i pociągająca t r e m o n d u m ot zarazem. fascinosu Żo jest m у s t er iu m m . N a ten wlaśnio n u m i n o - 61 0)103- (niozmiji m y ) pojawia się 24, 13). „ R y l e m W w i ę z i e n i u , a nie p i z y s z l i ś c i e do m n i e " — m ó w i o sobio. — „ B y ł e m g ł o d n y , a nie 62 t y c z n y i a m b i w a l o n t n y eharaktor stosunku do obcych, w y n i k a ­ daliście m i j e ś ć " , „ B y ł e m przybyszem ( g o ś c i e m ) , a nie p r z y j ę - j ą c y z zasygnalizowanych t u w najbardziej o g ó l n y s p o s ó b w y o b r a ­ liśeio m n i o " (Mat. żeń o obcych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h i c l i j u ż to w postaci a swoi go nie p r z y j ę l i " (Jan, diabłów, j u ż to j a k o b o g ó w , b ą d ź a k c e n t u j ą c y c h ich demoniczno-boski cha­ 25, 46). „ D o swojej własności 1, 11). W Apokalipsie, przyszedł, gdzie pier­ wiastek t r e m o n d u m dochodzi do głosu z n a j w i ę k s z ą chyba m o c ą , 289 �p r a w d a w o l n y c h , alo nie c i e s z ą c y c h się p o l n i ą praW o b y w a t e l s k i c h , Księga Powtórzonego Prawa przyrównywała do w d ó w i sierot i na r ó w n i z n i m i b r a ł a ich w o p i e k ę : „ N i o b ę d z i e s z ł a m a ł p r a w a obcokrajowca i sieroty a n i nie w e ź m i e s z w zastaw o d z i e ż y od w d o w y . P a m i ę t a j żeś b y ł n i e w o l n i k i e m w Egipcie i w y b a w i ł cię s t a m t ą d t w ó j B ó g J a h w e ; dlatego to ja ci n a k a z u j ę z a c h o w a ć to p r a w o " (Deuteronomium. wiązywało 24, 17). D r u d z y cieszyli się czcią i obo­ wobec n i c h sakralne r o z t a c z a ł o powszechno p r a w o g o ś c i n n o ś c i . także opiekę nad zbiegłymi Prawo niewolnikami („nio wydasz p a n u niowolnika, k t ó r y się schroni do ciobie od swego w ł a ś c i c i e l a . Z t o b ą b ę d z i o p i z o b y w a ł w t w y m k r a j u , w miejscu, k t ó r e sobio w y b i e r z e " — Deut. 23, 16). O g ó l n ą z a s a d ę stosunku do o b c y c h f o r m u ł o w a ł a Księga Kapłańska: „Będzie li przychodzień m i e s z k a ł w ziemi waszej, a b ę d z i o p r z o b y w a ł m i ę d z y w a m i , nio u r ą g a j c i e m u , alo niech b ę d z i o m i ę d z y w a m i j a k o syn ziemi waszej; i b ę d z i e c i e go m i ł o w a ć j a k o sami siobio, boście i w y b y l i p r z y c h o d n i a m i w ziemi o g i p s k i o i " (Leviticus, 19, 33). W z w i ą z k u z t y m i n a k a z a m i f o r m o w a ł się zwyczaj pozostawiania w n a r o ż n i ­ k a c h p ó l części n i o z ż ę t e g o z b o ż a i p l o n ó w z w i n n i c y dla o b c y c h : „ K i o d y ż ą ć b ę d z i e c i e zbożo ziemi waszej, nio b ę d z i e s z żął aż do samego skraju pola i nie b ę d z i e s z z b i e r a ł k ł o s ó w p o z o s t a ł y c h na p o l u . Nio b ę d z i e s z o g o ł a c a ł w i n n i c y i nie będziosz z b i o r a ł togo, co s p a d ł o na z i e m i ę w w i n n i c y . Zostawisz t o dla ubogiego i dla p r z y b y s z a " (Lev. 19, 9); „ J e ż e l i b ę d z i o s z ż ą l we ż n i w a na swoim p o l u i zapomnisz snopka na r o l i , nio w r ó c i s z aby go z a b r a ć , locz zostanie dla w d o w y , sieroty i obcego, aby c i b ł o g o s ł a w i ł t w ó j B ó g , J a h w e , we w s z y s t k i m , co c z y n i ć b ę d ą t w e r ę c o . J o ś l i będziosz z b i o r a ł o l i w k i , nio b ę d z i e s z d r u g i raz g a ł ę z i ; niech zostanie coś dla trząsł obcego, sioroty i w d o w y . będziosz z b i e r a ł w i n o g r o n a , nio szukaj p o w t ó r n i e Gdy pozostałych w i n o g r o n ; nioch z o s t a n ą dla obcego, sioroty i w d o w y " (Deut. 24, 19—22). I I . 6. Przemienienie pańskie, W zwyczajach pozostawiania ofiary dla o b c y c h w X V I w., Jarosław pola spostrzegano źródła, p ó ź n i e j s z e j gielnogo, przywiązywania symboliki szczególnej wartości narożniku kamienia do wę- kamienia ł ą c z ą c e g o węgiel — n a r o ż n i k b u d o w l i (Chrystus jest „ k a m i e n i e m m ó w i o sobio: „ O t o s t o j ę u d r z w i i k o ł a c z ę " (Ар. •">, 20). A l e r ó w ­ n i e ż i w k u l t u r z e ludowoj — nio t y l k o w k a n t y c z k a c h i k o l ę d a c h ż y w y m " , „ k a m i e n i e m węgielnym, którego odrzucono" — 1 list Ap. Piotra, 2, por. i—9). ( „ N i e b y ł o miejsca w gospodzie...") — znajdujemy ten m o t y w , W r e l i g i i s t a r o ż y t n e g o R z y m u i s t n i a ł y dwie kategorio b ó s t w Chrystusa j a k o obcego. Zwraca n a ń u w a g ę c y k l r y s u n k ó w W ł a ­ — „ b o g o w i e k r a j o w i " (di indigotes) i bogowio obcy, „ b o g o w i e dysława p r z y b y s z e " (di n o v e n s i d e s ) , a s t a r o ż y t n o ś ć grecka z n a ł a i czciła Chajca, stale j a k refren Chrystusa — gdzio w o b j a ś n i a j ą c y cli podkreślenie podpisach powraca o b c o ś c i , t w o r z ą c swoisty obraz „obcego-nic-nieposiadającogo": 69 Zeusa z p r z y d o m k i e m „ K s e n i o s " , pod jego o p i e k ą się obcy, wędrowcy, żebracy, „Odyseja" przybysze. —• „ W s z a k znajdowali Wspomina dziećmi Kronida o nim są tu- „ C h r y s t u s się u r o d z i ł w stajence niesfojej (1) wielokrotnie W j a s t do Jeruzalem na o s i o ł k u w y p o ż y c z o n e m niona sfojom (2) t u l a c z e " , „ o d Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy o b c y (goście) i ż e ­ 70 7 1 Chrystus jedzie ł o d z i o m z J u d e j i do K a p c r n a u m n a u c z a ć l u d z i bracy". Ł u ć w y p o ż y c z a n a nie na sfojoj m o ż o w ogóle s t a n o w i ć dla naszego t o m a t u swoisty rodzaj ency­ (3) Homerowa opowieść o losach „boskiego tułacza" Chrystus czyli syn ozłowioczy nio m a gdzie g ł o w y s c h r o n i ć (4) k l o p e d i i , ezy t o ż w r ę c z ksenoopopoi, z a w i e r a j ą c e j najrozmaitszo Chrystus oczymujo szaty na odziesz o t p o b o ż n y c h Niewiast (5) w ą t k i i obrazy o d z w i e r c i e d l a j ą c e z ł o ż o n y stosunek do obcych. Chrystus p o c h o w a n y nie (w) w ł a s n y m Grobio t y l k o darowany Chrystus nie p o s i a d a ł nic. (fi)" Ze kategoria „ o b c y " s t a n o w i k a t e g o r i ę s a k r a l n ą , świadczyć m o ż o stosunek do n i e w o l n i k ó w , toj bezsprzecznie najpodlojszej k l a s y „ n i e - l u d z i " s t a r o ż y t n o ś c i . 1'odczaa gdy o ich n a t u r ę uczeni m ę ż o w i e i filozofowie obejmowało tych toczyli swój obcych świata Znajdujemy w niej w i ę c , w y r a ż o n y na różny sposób, motyw związku bogów z obcymi, jak choćby w przekonaniu o niezwykłej 6 3 spór 6 4 — prawo sakralno starożytnego swą ochroną. cnocie c z a r n y c h E t i o p ó w ż y j ą c y c h n a n a j d a l s z y m k r ę g u ś w i a t a nad Okoanosem r z e k ą o k r ą ż a j ą c ą dysk ziemi na p o ł u d n i u , cnocie, k t ó r a sprawia, żo g o s z c z ą u nich bogowie. To do nich udaje się prześladujący Odysa Posejdon — „Szczęściom bóg ten byl odszodl a ż na E t y j o p y / z a m i e s z k u j ą e o ziemi r u b i e ż e o s t a t n i e " . 72 zbiegli O w p o g l ą d o n i e z w y k ł y m , n a d l u d z k i m charakterze E t i o p ó w spo­ n i e w o l n i c y b y ł a ś w i ą t y n i a D i a n y w Efezie, nawet k w e s t o r o w i t y k a m y jeszezo i u H e r o d o t a , o p i s u j ą c e g o ich j a k o n a j r o ś l o j s z y c h rzymskiemu i n a j p i ę k n i e j s z y c h zo wszystkich l u d z i . Takim miejscem a':yiu, do k t ó r e g o m o g l i się s c h r o n i ć odmówiono do niej s c h r o n i ł . 6 5 wydania jego n i e w o l n i k a , który się Religia L a r ó w i s t n i a ł a dla n i e w o l n i k a t a k samo, j a k dla jego pana. Prawo sakralno z e z w a l a ł o na uczestniczenie 6 6 w n a b o ż e ń s t w i e , z w a l n i a ł o go w te d n i od p r a c y i w y s i ł k u , 7 3 M a m y t u też K i m m o r y j - e z y k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h na k r a ń c a c h ś w i a t a w n a j b l i ż s z y m są­ siedztwie wojścia do Hadesu, k t ó r z y ż y j ą w wiecznej c i e m n o ś c i —• 7 4 „ Z a w s z e t e ż l u d ten n ę d z n y w grubej nocy b r o d z i " . A o ta­ u z n a w a ł o jego ś l u b , p r z y s i ę g ę , oraz <Vi, Mones, a jego g r ó b u w a ż a ł o j e m n i c z y c h m i e s z k a ń c a c h obcej ziemi, do k t ó r o j u d a ć się m a Odys p o s w y m powrocie do I t a k i i k r w a w e j rozprawie z zalot­ za „ ł o c u s r e l i g i o s u s " . n i k a m i , o c z y m m ó w i przepowiednia Tojrosjasza, p o w i a d a się W t r a d y c j i p r a w a sakralnego Starego Toe l a m e n t u r o z r ó ż ­ 67 niano dwie kategorio obcych — „ g e r " i „ n o k r i " . zamieszkujących wśród Izraela i drugich 6 8 Pierwszych przybyszów. Tych pierwszych, p o z b a w i o n y c h czci, e z ę s t o i ś r o d k ó w do ż y c i a , co 190 I że „ r ę k a 7 5 ich soli przenigdy do s t r a w y nie s y p i e " . (Pośród licznycłi i n t e r p r e t a c j i toj przepowiedni znane s ą i takio, k t ó r e wskazywały na konieczność o d b y c i a przez Odysa wędrówki �okspiacyjnej za okaloczonio P o l y f o m a , co zgodnie z r y t u a ł o m oczy.szczonia w y m a g a ł o opuszczenia k r a j u i udania się w obce, odlegle strony, by złożyć ofiary przoblagalno za popełnione 7 6 przestępstwo ). A l o nie na opisy k o l e j n y c h obcych ludów napotykanych przoz Odysa — K i k o n ó w , L o t o f a g ó w , K y k l o p ó w , Lajstrygonów i i n n y c h , o k t ó r y c h się t y l k o zdawkowo opowiada w Odysoi — o p i s y , p o d n o s z ą c o te same sygnalizowano j u ż t u olementy obrazu o b c y c h ( o b c y - o l b r z y m i , l u d o ż e r c y , polni grozy, dzicy, nieokrze­ sani), a n i t o ż na uczucio l ę k u i t r w o g i p o ł ą c z o n o z zaciekawieniem i f a s c y n a c j ą t o w a r z y s z ą c ą t y m s p o t k a n i o m , na w c i ą ż powraca j ą e o p y t a n i e p r z y w k r a c z a n i u do obcego k r a j u i coraz to p o w t a ­ r z a j ą c e s i ę badanie „ k t o t a k i siedzi w n i c h : czy dzicz j a k a , j a k i e h t i j d a m a k i / d r a p i e ż n e , z p r a w ś w i ę t o ś c i ą w wiocznoj n i e p r z y j a ź n i . / Czy l u d g o ś c i n n y , w bożoj ż y j ą c y b o j a ź n i " 7 7 — chciolibyśmy t u z w r ó c i ć u w a g ę . N i e na t y m polega i nie w t y m wyczerpuje się ź r ó d ł o w a w a r t o ś ć H o m e r o w e j ksenoopopoi. T y m , co w y s u w a się t u na czoło, jost powszechnie znane w świccio s t a r o ż y t n y m prawo g o ś c i n n o ś c i — „ p h i l o - k s e n i a " . 7 8 N i e m a a n i jednej p i e ś n i w „ O d y s e i " , k t ó r a b y nio w s p o m i n a ł a o n i m , w niejednej z a ś stajo się ono z a s a d n i c z ą osią, w o k ó ł k t ó r e j r o z g r y w a j ą się dra­ matyczno w y p a d k i . 7 9 8 0 Obcy p r z y j m o w a n i s ą z r a d o ś c i ą , c z c i ą , 8 1 82 jako niosący błogosławieństwo b o ż o , jak bogowie , przysłu­ guje i m centrulno miojsco u ogniska d o m o w e g o 83 - - „ w popiele", są p o d o p i e k ą b ó s t w d o m o w y c h , ofiarowuje się i m zaszczytne 8 1 miojsca o b o k k r ó l ó w , sadza na tronie " , synowie, c ó r k i w ł a d c ó w i najznamienitsi z ich otoczenia nacierają jego 8 5 ciało o l i w ą , u s ł u g u j ą p r z y ablueji gościa, ubierają w ofiarowano gościom 81 najlopszo szaty, obcy s ą o b d a r o w y w a n i c e n n y m i p o d a r k a m i . ' Nad związkioin między gościem -Ksemos ( G o ś c i n n y ) , z w i ą z e k jak i gospodarzem czuwa Zens- t a k i staje się nawet dziedziczny, ś w i a d c z y o t y m „ T l l i a d a " w o p o w i e ś c i o Gluukosio T r o - j a ń c z y k u i Diomedosio Greku p r z e r y w a j ą c y c h w a l k ę , g d y prze­ k o n a l i się. że ł ą c z y ich dziedziczna g o ś c i n n o ś ć . prawo g o ś c i n n o ś c i przostrzogano 87 Owo powszochne I I . 7. Przemienienie Pańskie, X V I w., Jarosław jost i przoz o b c y c h . K o r z y s t a z niego c z ę s t o i obficie Odys, p r z y b i e r a j ą c niejednokrotnie celowo 8 8 („używając fortelu") postać ż e b r a k a , by wprowadzić w błąd p r z e c i w n i k ó w . J a k wielkie jest zaufanio do owego prawa ś w i a d ­ czy c h o c i a ż b y t o , że nawet w obliczu grozy i n i e b e z p i o c z o ń s t w a w spotkaniu z K y k l o p o m przeważa ciokawość, i c h ę ć bycia p r z y j ę t y m zaintorosowanio j a k g o ś ć — „ C z e m u ż nio s ł u c h a ł e m , chciało m i się go p o z n a ć , b y ć j a k gość p o d j ę t y m , Lopicj się n i g d y nie s p o t k a ć z p r z o k ł ę t y m " . było Z w y k ł e b o w i o m w w i d o m e j postaci się j a w i ą , Z a s i a d a j ą wraz z n a m i , j e d z ą , p i j ą , bawią, Z w ł a s z c z a jeśli i c h s u t y m uczcimy p r a ż n i k i o m , L u b t e ż z s z e d ł s z y się w drodze z s a m o t n y m pątnikiem, B i o r ą k s z t a ł t l u d z k i , c h ę t n i e k u m a j ą się z n a m i ( . . . ) " 8 9 9 5 M o ż n a b y t u jeszczo w s p o m n i e ć o p o w i e ś ć o Filemonie i Baucis, home- do k t ó r y c h p r z y b y l i Zeus i Hermes p o d p o s t a c i ą d w ó c h w ę d r o w ­ r y c k i b y ł d a l e k i od p o g l ą d u , żo zawszo i w s z ę d z i e 'homo h o m i n i J a k zwraca na to u w a g ę P a r a n d o w s k i — „ C z ł o w i e k c ó w i k t ó r y m n i k t o p r ć o z tej p a r y s t a r u s z k ó w nio c h c i a ł u d z i e l i ć lupus', g o ś c i n y , o p o w i e ś ć o p r z y j ę c i u a p o s t o ł ó w P a w ł a i B a r n a b y uzna­ co pierwszy w y p o w i e d z i a ł Płautus w k i l k a s o t ł a t po Homerze, a co z t a k ą s w a d ą r o z w i n ę l i f ilozofowio Bacon i Hobbos w t y s i ą c kilkasot lat po Plaucie. W y g n a n i e c , t u ł a c z , ż o b r a k nie 9 6 n y c h za Zeusa i Hcrmosa (Dzieje Ap. 14). Obcy p r z y j m o w a n i s ą j a k o bogowie ( i woboc k t ó r y c h istnieje b y ł skazany na z a g ł a d ę . W y r a z , k t ó r y m o k r e ś l a n o w s z y s t k i c h zawsze podejrzenio, że m o g ą b y ć bogami). Bogowie o b c y c h : 'ksenos', n i i a l w y s o k i ł a d u n e k życzliwości. Obcy, czy p o s t a ć obcych, c u d z o z i e m c ó w . przyjmują w ś w i e t n y m s t r o j u , czy w ł a c h m a n a c h , b y ł gościom, n a l e ż a ł o m u Alo nie t y l k o — rzecz jost bardziej s k o m p l i k o w a n a — A t e n a się najlopszo p r z y j ę c i o . Zachowanio się z a l o t n i k ó w wobec Odysa ukazujo się Telomacliowi j a k o „ t a f i j s k i k s i ą ż ę " , ale t e ż i p o d w ż e b r a c z y m przebraniu ś w i a d c z y o i c h w y s t ę p n o j dzikości". 9 7 9 0 O b c y p o d e j m o w a n i s ą najlepszym j a d l o m , w y d a j e się na ich 9 1 p o s t a c i ą najbliższogo m u opiekuna Mentora, a Nausykai cześć u c z t y , ofiarowuje się i m nawot r ę k ę k r ó l o w s k i o j c ó r k i , j a k „ c ó r k i Dymasa ż e g l a r z a " . O d y s o w i w y r z u c o n e m u przoz n a j b l i ż s i przyjaciele, k r o w n i a c y . N i o m a t u m o w y o morzo na brzeg k r a j u Foaków: jako joj r ó w i e ś n i c z k a , j e j n a j b l i ż s z a p r z y j a c i ó ł k a i d r u h n a , p o d p o s t a c i ą 9 8 Bogowie u k a z u j ą się więc j a k o swoi, żadnym „ O b y ż za s p r a w ą Zousa, A t o n y i Foba / M ą ż j a k t y , i jakiego przeciwstawieniu w ł a ś n i e n a m potrzeba, / Trafił się dla mej d z i e w k i , a dla m n i e i opozycja. Rzecz polega w ł a ś n i e na t y m , żo bogowie s ą „ s w o i m i " za z i ę c i a ! / Z o s t a ł b y ś zawszo z n a m i . R ę k a j e j do wzięcia, / W i a n o sute, d o m , w ł o ś c i — wszystko w z i ą ł b y ś po n i e j " . razem obcy p r z y b y w a j ą c y 9 2 I n n y m znów podczas wesela, zaproszeni na nie 9 3 „ s w o i - o b c y " , nie jest to ż a d n a dychotomia i „ o b c y m i " jednocześnie, „swoimi-obcymi" nalożaloby wyma­ w i a ć j e d n y m tchem. O t o j a m b i w a l o n c j i , niejasnych i podejrzeniach uczuciach ż y w i o n y c h wobec swoich n a j b l i ż s z y c h i obcych s t a j ą się jego o z d o b ą , wszak icli p r z y b y c i o i o b e c n o ś ć podczas p i s a ł najlepiej T . M a n n : „ T a k ą uroczystości odczuwali ludzie, do k t ó r y c h w postaci w ę d r o w c a albo ż e b r a k a czytywana jest znakiem błogosławieństwa za o b o c n o ś ć samych bogów, bądź bogów zjawiających p o s t a c i ą obcych, p o d r ó ż n y c h , w ę d r o w c ó w 9 4 po­ się p o i ł (wspomniana opo­ przyjemność l o b j a k i e g o ś k r e w n i a k a czy znajomka — mawiano — p r z y ł ą c z y ł się b ó g , by z n i m p o r o z m a w i a ć . Po t y m — m ó w i o n o — poznawali go albo wieść o B o g u w gościnie u A b r a h a m a w w y r a ź n y s p o s ó b nawiazujo raczej p o d e j m o w a l i s z c z ę s n y d o m y s ł . P r a w d z i w a do powszechnie znanych opowiości i w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z fiło- j a k a ich p r z e n i k a ł a , b y ł a dla t y c h l u d z i oznako, ż e ton, k t ó r y ksonią): z n i m i r o z m a w i a ł , b y ł w p r a w d z i e w ę d r o w c e m albo ż o b r a k i e m , „ T o znak, żo b o g i m a j ą j a k i ś cel oddzielny. przyjemność, l u b t y m a t y m znajomkiem czy k r e w n i a k i e m , i że n a l e ż y z c h ł o p - 191 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z dzikim krzykiem, wrzaskiem, g w i z d o m , h a ł a s e m , b ą d ź m i l c z ą c y c h i n i e m y c h — j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przodstawioniacli — t y l k o na m i g i . Znamienna rozmawiających 1 0 1 jost t u ambiwalencja tego co obce, zarówno Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż o n i e ż y c i a , kojarzeni s ą z j a ł o w o ś c i ą , ś m i e r c i ą , a j e d n o c z e ś n i e życio, k o j a r z e n i s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d postaci p o j a w i a j ą c y c h dają charakterystycznych się w o b r z ę d z i o weselnym, Cygan, Ż y d , baba, d z i a d — n a z y w a n y niemcem, przebrano obce postacie s ą z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i dla m ł o d e j p a r y . W y r a ź n a jest r ó w n i o ż plodnościowo-wegetacyjna w obchodach symbolika kolędniczych, w tych postaci „Horodach", „obcych" „Mikołajkach", chodzoniu z k o z ą , t u r o n i e m . I s t o t n ą dla zrozumionia tej a m b i w a l e n c j i o b c y c h w y d a j e się b y ć t u uwaga R . Caillois'a: „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a sarcum, m a t o n d o n c j ę do rozszczepiania s i ę ; j e j p i e r w o t n a w i e l o z n a c z n o ś ć r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i dopołniające się, w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia po­ w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , jakio b u d z i z g r u n t u wielo­ znaczny charaktor sacrum. Lecz, g d y siła rozszczepiwszy się, w y ł o n i owo bioguny, k a ż d y z nich w ł a ś n i e dla togo, ż e m a charakter sakralny, zaczyna b u d z i ć te samo ambiwalentne reakcjo, które w ł a ś n i e s p o w o d o w a ł y ich oddzielenie się o d siebie. P o d z i a ł sacrum p o w o ł u j e do istnionia zło i dobre d u c h y , k a p ł a n a i czarownika. (...) Boga i diabla, ido postawa w i e r n y c h woboc k a ż d e j z t y c l i c z ą s t k o w y c h postaw sacrum w y k a z u j e t ą s a m ą j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jogo p r z e j a w ó w ambiwałencję, całościowych". Wspomniano na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d o m o n y N a w k i k r ą ż ą c o w s w y m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m I I . 8. Przemienienie РнААч'г, 1 0 2 — „gdziekolwiek raz p r z o t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y nio p o r o ś n i o " — w o d ł u g o p i n i i Muzoum K r e m l ludowej s ą „ c u d n i e piękno". 1 0 3 Pozostaje w i ę c na koniec p y t a n i o : czy w k r ę g u k u l t u r y l u ­ dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej l u d o w ą , p i o r w o t n ą , n a i w n ą , s z t u k ą s k i m r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się do tej r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio z a c h o w a ć , alo —• w l a ś n i o b i o r ą c p o d u w a g ę o w ą przyjemność — uwzględnić jednoczośnio wszelkie zaskakującą możliwości w y k r a c z a j ą c o poza n i ą . J e d n o c z c s n o ś ć jest n a t u r ą i f o r m ą bytu wszechrzeczy, tym rzeczywistość wydaje się poprzebiorana, I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla n i c h n u m i n a l n ą w r a ż l i w o ś c i ą , j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h W Elegiach duinejskich R . M . Rilke pisał: p r z e r a ż e n i a p o c z ą t k i e m (...) 9 9 straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " Stefan Czarnowski p i s a ł o specyficznym oswajaniu w religijności i k u l t u r z e l u d o w e j . S, „(...) A l b o w i o m p i ę k n o jest t y l k o niomniej ż e b r a k jest ż o b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż o j a k i ś b ó g p r z y b i e r a jego p o s t a ć " . s z t u k i wysokiej przoz wiolkie czy ł ą c z y jo t o samo d o ś w i a d c z o n i e 1 1 0 0 sacrum O oswajaniu sacrum w k u l ­ turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż nio jest r ó w n i e charak­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista ogzotyzaeja ? O t o B ó g w ob­ w i e d z ą c y o was. G d z i e ż s ą d n i Tobiasza, chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł u p r o s t y c h w r ó t d o m u , pojawiają się w a s y ś c i e diabla, ś m i e r c i , p r z e r a ż a j ą c y c h istot demonicznych, w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nio b u d z ą c y g r o z y . . . " 1 0 4 P R Z Y P I S Y 1 J.,4. B y s t r o ń , Megalomania, narodowa, Warszawa 1936; część tego z b i o r u t a k ż o [ w . ] J.S. B y s t r o ń , Temidy, które mi odra­ dzano, pisma etnograficzne rozproszone. Wybrał i opracował L . S t o m m a , Warszawa 1980 Nowa księga, przysłów polskich w oparciu o dzido Samuela Adalberga, p o d red. J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1969, t . I I , я. 603. D o s a d n i c j s z ą w e r s j ę podaje s ł o w n i k B . Lindego w h a s ł o „ N i e m i e c " , k t ó r ą z n a l e ź ć m o ż n a również [ w : ] . . W i s ł a " t . X I I I , 1894, s. 792 Nowa księga..., t . 11, s. 344 t a m ż e , s. 345 W . K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie], „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno i E t n o g r a f i c z n e " t . V I I , 1904, s. 30 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , oz. 1, s'. 640 K . M o s z y ń s k i . Kultura ludowa..., t . I I , oz. 2, s. 834—835 „ S z c z e k a ć po n i e m i e c k u " — zapis z b a d a ń terenowych a u t o r a , W a r p o c h y . Podlasie 1976 M . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897, t . I , s. 232 O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 27, s. 383 A . Bruckner' zwraca u w a g ę na z w i ą z e k „ g ę g a n i a " z j ą k a n i e m , b e ł k o t e m , n i e m o t ą : „ g ę g a ć " — u nas p r z e w a ż n i o o glosie g ę s i , 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 192 d ź w i ę k o n a ś ł a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; alo cerk. „ g ą g n i w y j " , rus. „ h u h n i w y j " (o p a p i e ż u psoudo-Piotrzo, w d o g m a t y c z n y c h sporach z ł a o i n n i k a i n i , o d s t ę p c ą o d prawdziwego P i o t r a , m i a ­ n o w a n y m o d X ] w . ) nie od „ g ę g a n i a " gęsiego, locz od „ b e ł k o t u " , w i ę c n i b y „ j ą k a ł a " , albo „ m ó w i ą c y przoz nos, z t r u d e m " , nawet 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w y r a z y s ą i p o i n n y c h j ę z y k a c h , l i t . „ k a g o n t i " , gr. „ g o n g y d y . o " — „ m r u c z ę " , pers. „ g u n g " —• , , n i o m y " ( ? ) (...), s ł o w i e ń . „ g o n g n j a m " — „ j ą k a m s i ę " , czes. „ h u h n i a t i " , „ h u h l a t i " - - „ m ó w i ć przez n o s " (por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 139). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 7, s. 25 „ W ę g r z y ś w i s c o m " — w e d ł u g zapisu z bad. t o r . ze S p i s z ą ( w : L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., W a r ­ szawa 1980, s. 34). G w i z d jest d n b l o t o m do ś w i s t u , por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., s. 165: „ g w i z d a n i e , " t o ż co „ ś w i s t a n i o " , lecz 1 „ g w i z d " t o ż co „ c h w i s t " (o „ p r z o b r a n y c h " i „ p r z e b i e r a n i u s i ę " , bo m a s k a jest pusta, w i a t r w niej świszezo — gwizda). Obok t y c h d ź w i ę k o n a ś l a d o w c z y c h , zwierzę- yeh cech m o w y obcych o d s ł a n i a się w i ę c t u i demoniczny j o j charakter. Cochą d e m o n ó w jost ich pustka, w y d r ą ż e n i e , „ l a r w o w a t o ś ć " — por. o demonicznym charakterze m a s k i : P. Flororiski, Ikonostats, Warszawa 1974, s. 73 1 1 1 2 1 3 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z d z i k i m krzykieh. 1-» 0 z w i ą z k a c h „ k w i c z e n i a " — „ k r z y k u " — „ w r z a s k u " — w r z a s k i e m , gwizdem, h a ł a s e m , hądi m i l c z ą c y c h i n i e m v h f i k a n i a " — p o r . A , B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., e. 275, j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przedstawieniach — rozmawia" , j л ntto'ooiooia fctiltuTw wsi tylko na m i g i . " " "УЧоуЦ 2^0 H O l-'raueuzacli, p o r . b . n t o m i , ' ^ f e L u [ polskie]-, s. 3*. W a r t o p i z j p o n . lZnamienna jost t u ambiwalencja tego jeeyk" № tez ^ e c h ą (Ипша ^ ^ • Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż ę ^ f. j sztuce gotyckie), u a . 73 grach. i T a m z o , o Mazurach. W \ \ęeei życia, kojarzeni s ą z jałowośtią, śmiercią, a jednocześnie d » J s. 105 życio. kojarzeni s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d ' c h a r a k t e r y * -cz 17 д . B r u c k n e r , W W ' t , Г '••'"»»r i 'fc I I cz 1 618, i * K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowo Słowian, t . i r , <^z. J , postaci p o j a w i a j ą c y c h się w o b r z ę d z i e weselnym, Cygan" baba, dziad — • n a z y w a n y niemeem, przebrano obco postaci | 9 H . F a p r z y c a , Poglądy religijne przodków naszych, 2 kronik А t i K o r n e i d m l l g l w po ie b в 2 1 z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i d l a m ł o d e j p a r y W y r a ź n a "osT płodnośoiowo-wegetttDyjnu w obchodach symbolika kolędniczych," w chodzeniu z k o z ą , t u r o n i e m . łych post c' „ H e r o d a c h " ^ Д['к ' "' ' l^k 0 4 J ^ I s t o t n ą d l a zrozumienia tej ambiWalencji obcych wydaje i e № t l n 4 1 .t.-ii i dyplomatów przed w. XVI, „ W i s ł a " 1902, t X V I , s ulti top. F l e r e ń s k i , Ikonostas, c y t . w y d . , 8. U : „ i a r o w n o nie niieckio lcgeiKly, j a k i rosyjskie b a j k i u z n a j ą silę m ę c z y ł a - y d r ą ż o n ą w ś r o d k u , p r a y p o m i n a j ą c ą k o r y t o , czy I"?' vrogoslupa. owego podstawowego umocnienia с и п а , a ' ' „jeurtociala, a co za t y m idzie za pseudo-byty. iNatomiąsi, ь L c z ą t k u r e a l n o ś c i i szczęśliwości, Ozyrysa, w y o w a z a n o V ™ Unrnawalowo К Szajnocha ł ą c z y ł z p o s t a c i ą okrutnego r o ż y t n y m Egipcie za p o ś r e d n i c t w e m s y m b o l u uzi-aj , w i jr 1 • Г шюйстоШо] w s i Wenecja zwanego „ k r w u w y m d o p a t r z e ć się m o ż n a b y ł o schematycznie przeustawioji. и, ч wiaseicicia w i i ^ , . ą z a l je melupa O z y r y s a " . O motywie „ b i a k u pN-v.ow _ „ ^ l i i J t o J i a n s k m i f i g u r k ą s z k l a n ą ( c z ę s t o w postaci plecach" istot demonicznych w s p o m i n a M O . Z . M K \z nurkiem K*U > ' w y p e ł n i o n y m w o d ą i m c z y i n u szklądiabeiKaj, po и ч popularny jako zabawka wyrubnuia ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, к. ). s' К . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa btowvin..., •• _ ' ś w i a d c z y ż e zabawki t a k i e z d a w n a sprze w W onocji. w » • . ^ bramarzo. J . K r z y ż a г м - a m ż e ; M . Federowski, Lud badorusku t . 1, ^ • n a w a l i po wsiaci a t' . i a r y z o w a l a s i ę u nas nuzwu p o z n a j ą po t y m d u c h y nieczyste, k r ą ż ą c - j i o . i ' „.> в. 216 — „jidc p r z y ś n i s i ę , ze ząl> wypaur «>«<J ^ "Ti ' / i T ńldUble weneckie" i wl-szla do p o e m a t u . P o r (tiabet I U D р о ш ш ш . Waiszawa K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, s. *Л ' 1 - )' mioiscu o d n o t o w a ć w s p ó ł c z e s n e zna = tamże 19Ы1, s. 6 i , w a r t e w ш * j • terenowych w G w o ź 25 tamże ,- •• , czeiue z jalam się spotttaien l o • ^ p o d r ó ż y ' n a Ś l ą s k , na + . , т / , - n o r Y a n der T.oeuw, Fenomenologia, religii, narш о у ; mlormatoTKa, o p o w a a ą \ ^ roczek" (pierwsza lo-S* к Я*! • W e d ł u g ludowych wierzeń współczesnoj uroczystość rottemną uo ' ; £ ,], cJ;ie stroje" n ldi-o roz" t i i w i m o z ę h v u t r u d n i a j ą u t r z y m a n i e Muszy ; i-ocznica chrzcui), u ż y ł a p a r o k r o t n i e v.i i . u c i n a „ w e n e e * \ ' . l - " m i i - V ' V takie z ę b y żvj« k r ó t k o . Zarazem jednak ula_ n o d k r e ś l e n i a i c l i uroczystego, o d ś w i ę t n e g o c h a r a k t o i u Г 4 ono (iostep substancji' duszv, totoż e z ł o w i c k o t a k i c h i p o d n i o s ł e j o p r a w y tego obchodu ( „ d z i e c i iniaty weneckie stroje ) \ X m a n a t u r ę erotyczna. J u ż H o m e r w i e d z i a ł , ż o z ę b y _ zapis t o r . , G w o ź n i c a 1980 t w i a <hcrl-os odouton' — j a k m ó w i Hassling". A M i c k i e w i c z , F u n Tadeusz, k s . I , w . 415 i n " л ь ^ у п ч к ! Kidfttm ii.doirrr Słowian, s. 612 M К B y r s k i , Upadek Wiśmawilry, [ w : ] Obrazy шшШ =8 L ' G o ł ę b i o w s k i Lwi polski, jego zwyczaje г zabobony, białych, p o d r e d . A . Z a j ą c z k o w s k i e g o , W a r s z a w a 1973 s. li W i i - z w i 1830 s 58 G o ł ę b i o w s k i n o t u j e jedynie to p r z y ś l e wio « \ V . L e o p o l d , A . Z a j ą c z k o w s k i , Czarm patrzą, [ w : | ra*y , *, ' I pi-'obV i n t c r i n e f i v . j i , p o w o ł u j e się nft m a t e r i a l z „roz¬ świata -iA. K t Coi .l łbbeorw zamieszcza w yjaśnienie Grap иш białych, u m v j , ^ , s. ». 138 — „ ,, , Warszawa 1972. s K: rawv .-l-oi.kur-.owej". O g zamieszcza wyjaśnieni* por. F . B e m t z , I n a i a n w z I U C M - J L U , , ł ^ i ^ « 1 SO J nerta" (studia n a d j w d a n i a m i , PMioieka Warszawska a z l u "> " O K o l b e r g DXVOK, t . 7, s. 212, ur 51 38 H . Heme, Faust, poemat taneczny wraz г osoWiu^' ^ , czarownicach, tudzież « sztuce poetyckiej diabłach, (1851), p r z e k ł a d p o l s k i | w : ] H . H e m o , boce. florensk-te, przoi A. Szczerbowski, Warszawa 1951, a. 130 M . B u ł h a k o w , Mistrz i Małgorzata, t ł u m . i . Lowai.ao ь • W . D ą b r o w s k i , Warszawa 1983, a. U , " T a m ż e , s. 12—13 ^ , P o d p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m wszelkie zrociia. swiau • . d o t y c z ą c e s t o s u n k u do o b c y c h i f a k t ó w , w k t ó r y c h u j a w n i a ыг co objawia obcose. A j Saaw wiiąąz u j ę rt u uo v.„„t..ni« c o ś . co obcość. X onofania ^ - cos, p o j ę c i a Eliade'go „ h i e r o f a n,iA". i a " p o r . M . b l i a d e , lraklat o msi, religii, W a r s z a w a 1966 " i A Mickiew.cz Pan Tadeusz, к э . I , w . 415—452. W y r a ; żonie wenecki d i a b e ł różnie bvlo wyjaśniane — por. przypi' 'l w 4 i f i w oDracowimiu S t a n i s ł a w a T i g o n i a , [ w : ] A . M i c k i e w i c z : IP Vadeus" B i b l i o t e k a N a r o d o w a , W r o c l a w 1982, а. 46, t a m ż e wH' orZ"Pierwszy k o m e n t a t o r p o e m a t u E . Breza w i ą z a ł Dioiiogra • e p o p u l a r y z o w a n y m i przez weneckie uliczno w 4 n ' J b y ć t u u w a g a R . Cailloia'a; „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a а а г с ц ^ Ш ma t e n d e n c j ę do rozszczepiania s i ę ; jej p i e r w o t n a wieloznaczność J r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i d o p e ł n i a j ą c e s' w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia 2' M 0 a s o h B k i m w w ь w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , ' j a k i e budzi z g r u n t u wioto з д flu znaczny charakter sacrum. Lecz, g d v siła 1 c w y ł o n i owe b i e g u n y , k a ż d y z nich w l a ś n i o dlatego! ż e r n a c h a m k t e i s a k r c l n y , zaczyna b u d z i ć to .4i ьп1г> ttmljiw^ lontu fi г в л к с * Ir tA ' h w s ( > 1 ) l o p c y l u 4 1 w a ś n i e spowodowa'y .ch oddzielenie się o d siebie. P o d z i o b с ^ i а 1 о г с Г 4 p o w o ł u j e do istnionia złe i dobre d u c h y n k a p ł a n a i c z a r ó w ika I 7 У Н ń v (•••) Hoge, i diabla, a ł e postawa w i e r n y c h к < П 1 c z ą s t k o w y c h j m s t a w sacrum w s k a z u j e t ą s a m ą a m b i w a L i c t w( j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jego p r z e j a w ó w c a ł o ś c i o w y c h " ' ' i ' ' Wspomniane na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d e m o n y N a w k i k r ą ż ą c e w n v v m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m Tl. S. Przvmicienir Гч&яШ. Muzeum K r e m l raz p r z e t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y n i e p o r o ś n i o " ludowej s ą „ с u d n i e przyjemno^ w l a ś n i o b i o r ą c ] i o d irvvagQ owij. ки^кн]ц)?11<?а ^ - uwzględnić: j<*[jio*z^jm> w y k r a c z a j ą c e po?.a n i ą . J e d n o c z e s m o ś ć wszechrzeczy, rzeczywistość 0 wydajo W Elegiach niemniej ż e b r a k jest ż e b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż e •. k i ; tby 'm przybiera jego p o s t a ć " . " " ' ' J" °& л т p i ę kno".'°J о duinejskich R . M . Rilkc pisał: prsorazv-ша p o c z ą t k i e m (...)' straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " sacrum w religijności i k u ł turz* ludowej. '«<> 0 oswajaniu sacrum w k u l ­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż n i e jest r ó w n i e charak­ z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista egzotyzacja ? Oto B ó g w ob­ chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł i i p r o s t y c h w r ó t domu się w a s y ś c i e d i a b ł a , ś m i e r c i , przerażających istot demonicznych w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nie b u d z ą c y g r o z y . . . ' " ° * ( U 1 U 4fi w%.. . w-, TP Kurtlt.i? 4 6 linieć - 99) w e d ł u g k t ó r e g o „ w y r a ż e n i e ś l e p o t y M a z u r a p o ­ wstało za c z a s ó w W ł a d y s ł a w a H e r m a n a , k i e d y Mazowsze t r w a ł o ic-zcze ' w b a ł w o c h w a l s t w i e . U r o d z o n y c h w b a ł w o c h w a l s t w i e do czasu p r z y j ę c i a c h r z t u ś w i ę t e g o , k r o n i k i t a k ż e ś l e p y m i z o w i ą (O K o l b e r g i UWOK, t . 24, я. 38). O c z y w i ś c i e t a k i e historyczno W i a ś n i m i k : m e u c h y l a wcale f a k t u , *e n i a m y do c z y n i e n i a z p e w n ą s t r u k t u r ą m i t y c z n ą w c h ł o n i ę t ą przez h i s t o r i ę i u ż y w a n ą ptzez a u t o r ó w k r o n i k . **0, K o l b e r g , D I I ' O K , t . 17, s. 71 0 . K o l ł i e r g , t , 7, s. 31 ludowa Slowia Słowian, s. 463- -464 ,j. .- , i - Kultura • Шока 4 1 . K o l b e r g , A M I f f t . t . . , . świadczy 3* 0 . K o l b e r g , i > l ( O / i , t . i , a. .il • ' Ż o g w i z d jest r o d z a j e m „ d e m o n i c z n a ™o У ' ^ c h o ć b y лт1еггоше m o w . ą c e , zo „ a t j j i l i a o i 'л przyjdzie s t a n ą ć na k r z y ż o w y c h d r o g a c h , a s t o r o t> ^ ' ' K lehw.sniK t r z y k r o t n i e to c z o i t n K W W K i ^.^ . n , w , k i , Lnd bad„,asl,i,_t. l, s. " ' ' J ; ^..^ ™i anift 7. t y m c h y b a pozostaje, 1 r j | ( M ' , . 7, w Н i t оi iшu иu ;; O . . u i a i i l c g w i z t i K u , I • • o' J t ц 1 0 | м M m в z d Г R ZY p I s Y Q S , ' - B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa ezęse tego zbioru t a k ż e | w : ] J.S. B y s t r o i i Tematu kuWe Lt„ durno, pisma ctnaejrujiczne rozpros-onc t\Vl.r,,'l " i . « , i L , S t o m m a , Warszawa 1980 ' ' ' opracowuj d z w i ę k o n a ś l a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; ale ccrlc „gągniwyj" гия. „ I n i h n i w y j " (o paj.ieżu pseudo-Piotrze w r l o ™ a w i . V ń w b sporach z l a c i n i i i k a u u , o d s t ę p e n od prawdziwego P i o t m Ч n o w a n y m o d X I w . ) nic | „ g ę g a . i i u " gęsiego' lecz o d b ^ b t » Nowa księga przysłów polskiej, w oparciu o ,1-i-h, komuch, w i ę c n i b y „ j ą k a l e " . a i l , „ „ m ó w i ą c y przez no* z t r u d o m " n a w e t Adalberga. p o d red. . 1 . K r z y ż a n o w . - k i o g o , Warszawa I W ) t TT 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w v l a z v s ą i po innych i e ż y k n e h s. « 0 3 . IJosiidniejszrj wersję podaje słownik В 1 indoco w |,',T«' h t . „ k a g e n t ; " , gr. . . p > , d z „ " - - - m r u c z ę " p e r i„„„-. 1 j ^ ' n i e c ^ ^ k t o i a z n a l e ź ć m o ż n a również f w ] , , W i s ] ' ' 1, \ ш „ n i e m y ' {?) (.,.). s!,.wień. . . g m i g n j . t m " — i ą k a m sie" ozes Л'..-«-« księga.... t . 11, ДТ4 „ h u h n i a t i " , „ I m h U t j " - . . m ó w i ć p rzez nos" "(nor A B ' i c k n n r " t a m ż e , s. 345 Slowmk etymologiczny jeżyka polskiego, W a r s z a w a ' 1974 T t l O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t. 7, s. 25 ' ' ' W K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie, MatorinTv „ W ę g r z y ś w i s c o m " _ w e d ł u g zapisu z b u d t e r ze, ЯЫяул Antropologiczno-Arclieulogiczno i Etnograficzne'- t V I ! 1!Ю4 Ы: L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi vohkiei'xi r Tszuwa BISU, я. 34). ' paisKiej Л1Л u., \Var* * « * r " * k i . Kultura lodowa Słmria riffii, Warszawa HH)7 t. TI, cz. 1. s. fi4fl Gwizd jest dubletom do ś w i s t u , p o r .Д , B r i i c k n c r „ g i i z d a n i e " t o ż co ś w i s t a n i e " locz K. -Moszyński. Kultura lądowa..., t . 1Г, cz. -> 844- -Ч"1" etymologiczny..., «. Ц ; 1 „ g w i z d ' t o ż eo „ c h w i s ! " (o „ p r z e b r a n y c h " i przebieraniu , i " „Szczekać j w u ś m i e c h u " , 'j [ ', ' "laska jest p u s t a , w u i t r w mej świszczę - - c w i z d a l r i l ^ t » ? . » ' a u t o r a , W a r p e c ł i y . Podlasie )97(i t'-r« i w w w . h d ź w i ę k o n a ś l w b w c z y c l i , z w . c r ^ ę ych <-,„-l, , „ , 1 „ , , , ; , , ' M I . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897 t I s się Więc t u i demoniczny iej charakter fV.-hn Л« ' ' '* " O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła ws-ystkie t W s ' ЗКЧ pustka, wydrążeń..iwow-itość" _ W ™ * ™ J«et i c h A. B r u c k n e r zwi-лсл u w a g ę związek a ę g m i a " z " iakaniem ' ' ' ' charakterze m , w k i • p " К1«,гм'«и' 'n ' , , ° domoniemym bełkotem, niemotą: „gęgać" --. „ „ zerw,M»m o glosie g ę s i ' . ' ' ^ H«>«»^>. U a r s z a w a 1974, 2 o : b С ( J t l c v it s " » T Hastings .1. Hastings boillgll 4, lO . « t ^ KeUginn and ethics. E d i n • ustnie. J G a w l i k o w s k i , U' p<iń*»«'« 69—133 ^ iy , Fuieyvlnwl™ л , у j 1.1-0, s. ( • V a r a K a W f t 7 3 j , , (ków c v tc. ywt y. dza: -, * 3s i«o»»»«"<"* v V'^>7o i«f Historka t tmezych..., V I s. 589, II. P a p i z y c a , r o i ( V ^ „patowi Cystersów *• .-'! , ' u c ^ . ' . ' i u n z o ' r n w m i o z o polów,,aniu demonów w Wąchocku w 1 ( Uomwent; Połoninę Ui*t»ricu, l W u i ) n e mt0( 3 s d i u b e ч 4 2 t o 1 3 7 Г ) : ч T f t И lS afl п л J k s pr m K 192 , l i l i n. 4 7 tamże C. Levi-Strausa, Smutek H a s t i n g s , Encyclopaedia 4 8 4 9 tropików Warszawa 1964. cyt oj Religion ..Stranger", в. 784 so т и W tkiewicz Znaczenie, l . b . VVitKiewicz. i ^ ^ w i f > ( U l (< m 1 |o k T o n i k I i u l r z L : i w l s t w t ) r n H e e f f I C ( т 1 l O i i ' nr 'a 7 4 1 ° s n o r k ' o t t o ^'wiffość, Warszawa 1008 !-? \ ЧВ - t a m ż e , a. J O _ a c z e n i a tl /.» «1t t * ss• „ T ,r z yj sludzkie ł o „ G o postacie" ś ć " , Nowa księgat ł u m przystaw ',c nleem r 33„ t r z e j m ę ż o w i e " — w g tliimaczeiiia B i b " p * ^ t e ż w g p r z e k ł a d u rosyjskiego Biblii w y d . przez , >i.v , j . , . - . 'Towarzystwo B i b l i j n e ( „ t r i m u z a " ) O p o w i e ś ć t a m o / e .. p r z y k ł a d e m p r z e n i k a n i a się k u l t u r y ludowej popularne i z a o k ą " : „ U r y w e k m a l o w n i c z o , w rysach l u d z k i c h , u w \ t , . . t i . - j a . z a ż y ł o ś ć p a t r i a r c h y A b r a h a m a z B o y e m . l a j o m n i c z > •-••м t o Jahwe i dwaj a n i o ł o w i e . K a n w ą c a ł e g o o p o w i a d a n i a n . . ^ , b y ć o p o w i e ś ć g m i n n a mies-лка cow n a d Morzom Л1Л - j odpowiednio dostosowana de pojec o Bogu , e r t y n y m i « \>* • A b r a h a m i e " — k o m e n t u j e 1Шш Tysiącleom twg ж c y t o w a n y c h dalej f r a g m e n t ó w ) . ^ ^ = 1 > o r i a sk 4 s i M . Alpatow, Ruhlow, tłum. J- Guzo, Wars-.aw,. l "ir ''R-II-S-I' \ V liczbie c u d ó w Św. Jacka jest jeden , .Vi i ' L kob'ictv i u i bhskiei ś m i e r c i (szlachetnej T o •/. L U m v u i u i i . i l , * Z d z i s ł a w a ) od ' d w u d e m o n ó w , j a k b y m..,l.„v.\. zony • ją drogach śliskich r . t j o p o w . Kto iż., ł • < - J ' Kadlublci „ w y s t ę p u j ą ' "' ' > " - . ; , , . e ń w . e do ś w i a t ł a i j . w n o ś c i ; ' I gwiaady j n z c i Ы-jopi 1 p a l c a m i E t Jopów nic z c z e m i e j ą " i.aj,-zaiiiicjsz\n i _ najbliższe p o r ó w n a n i e o p ę t a n e g o (-iij—.oij. „ c h e ł m s k i e m u : ' E t j o p s k ó r y swej nie nastięcza s ę I ^ ^ zioz> t u ifc - , . ^ , c v t . za: O. K o l b e r g , y j l I Y J K t ° 7 « -'źli - В Gustawie*, 0 ł u d : ^ podhalańskim w ogól„'j .„ ^-~„„-ćh w s-cugółuOM-i, „ L u d ' ' 1900, t. V I , a. 30 — ' I P a b l i w y o b r a ż a j ą sobie w postaci m u r z y n a z rogami i z ogonem, 'zicj-K-ego o<nucm z g ę b v " r A. «9 , , „ „ . „ ; , „ , и- ro-woiu *ро mu yu ишит u la.uvjo ^ „Litci-ttuu-a Lmk.wa !1 3 K a 4 4 ? w i e d z ą c y o was. Gdzież s ą d n i Tobiasza, pojawiają l 4 i ,.(...) A l b o w i e m p i ę k n o jost t y l k o 1 H Stefan Czarnowski pisał o spocyficznym oswajaniu И d K Pozostaje wiec i m koniec p y t a n i e : czy i v k r ę g u k u l t u r y 1ц dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej ( u d o w ą , p i e r w o t n ą n a i w n ą sztuka I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla nieb n u m i n a i n ą w r a ż l i w i ś e i a j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h s z t u k i wysokiej przez wielkie s' czy ł ą e / y j o | doświadczenie? ' ' skim r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się .io toj r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio a a c l i o w a ó , alo — „gdziekolwiek e ) 0 ., 4 0 E " icAj e _ „ . W f »* '' " »»*'^ *" '^ . XenXon ,md den Quelte.n ncuerzahU una n. y_J 1 0 t ( ,-,., /. . ,.„ t Jiikub a usaM a W J P«- l tochmeih, H e r d e r , !• ^ » Л •' ^ . „ . 187 = Van der Leouw, tenominowjia ' " 5в E . Levinas, Humanism* de I Autre Ытпте, Ł t t r ^ i i Morgana, M o n t p e l l i e r 1972; t e g o ż , То(и(*(е ef łn,/tn-i, м . . M j n y n o m ó w i e n i e filozofii M . Lovmaea i w s p o m n i a i » b , o t La Haye шуь1еп m o t y w u epifanii l u d z k i e j t w a r z y | w : j JJ.. 1 lfaCiinor. 1982, s.s. 1,0—180 według wartości, K r a k ó w 1982, 4» T.S. E l i o t , Z i e m i a V«tott-«, f w : j t e g o ż . Pw^sjti wybrane. c y t w v d s 7 ? Warszawa I960, s. 109 «M. i n Michel de Cocteau, КEtranger ou ' ' * ^ { ™ ° difference, Deselee de Bronwer, 19u<J — t r a g m e u t } ^ • 4[w 1 Znak - K r a k ó w p u b l i k o w a n y b y l w t ł u m p o l p t . , Obc\ 1971 er -37 u d 193 �Reprodukcje p o d i o d z ą z k s i ą ż e k - г - ; Moskw, m o , л J - t e n ż e , TAecphanee d ^ Z u ^ l ^ ^ T l АаШ °*Ч*> Moskwa 1981 i l 1 4 T i i a c o \ \ . CJmjea z kolokej. L . Z i m ę тега, �6 1 Р о г . Т . Z i e l i ń s k i , Hellenizm a Judaizm, Warszawa 1927, oraz X . L e o n — D u f o u r SJ, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1981, s. 267 — „ N a z y w a się t a k ż o ' G a l i l e ą p o g a n ' dla u p a m i ę t ­ nienia n a j a z d ó w asyryjskiego i chaldejskiego, w s k u t e k k t ó r y c h doszło do wielkiego przemieszania l u d n o ś c i i do osiedlania się t a m w rezultacie w i e l u p o g a n " . W g t ł u m a c z e n i a Bibłii Gdańskiej. R y s . w y k o n a n y na jednej kartce, n r w nawiasaoh ozr.aczyloin p o s z c z e g ó l n e jego k w a t e r y , s t a r a j ą c się z a c h o w a ć o r y g i ­ n a l n ą p i s o w n i ę a r t y s t y . R y s . znajduje się w k o l e k c j i L . Z i m m o r e r a w Warszawie, sygn. Chajec n r 57, r y s u n k i osobne 1978. D z i ę ­ k u j ę P a n i K a r i n i e Z i m e r e r za u m o ż l i w i e n i o w y k o n a n i a z d j ę ć r y s u n k u i r z e ź b y W . Chajca. B . Bolz, Niewolnicy w pismach Cycerona, P o z n a ń 1963, P o z n a ń s k i e Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W y d z i a ł Filozofii i F i l o l o g i i . Prace K o m i s j i Filologicznej, t . X X I , z. 4 t a m ż e , s. 66 t a m ż e , s. 16, 67 р о г . T . Z i e l i ń s k i , Religia Rzeczypospolitej rzymskiej, t. I , Warszawa 1933, s. 341 — „ W dzielnicy R z y m u , zwanej Vehib r u m , z n a j d o w a ł o się miejsce, gdzie k a p ł a n i s k ł a d a l i o f i a r y d u ­ szom n i e w o l n i k ó w (dis M a n i b u s s o r v i l i b u s ) " . Por. Hastings, Encyclopaedia of the Bible, Edinbourgh 1908, t . I I I . T . Z i e l i ń s k i stosuje t r a n s l i t o r a c j ę „ n o c h r i " — p o r . t e g o ż , Hellenizm a Judaizm, c y t . w y d . , t . I I , p a r a g r a f 42 Gor i n o c h r i 55—60, obie transliteracje u p r a w n i o n o . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę w t y m miojscu, że B u ł h a k o w s k i Chrystus w „ M i s t r z u i M a ł g o r z a c i e " n a z y w a n y jost w ł a ś n i e „ H a - N o k r i " . Por. T . Z i e l i ń s k i , Religia rzeczypospolitej rzymskiej, cz. I , Warszawa 1933, s. 238—239 i n „ gdzie a u t o r podaje f o r m u ł y e w o k a c j i skierowane do „ b o g ó w n o w o o s i a d ł y c h " . Por. t a k ż e t e g o ż : Rzym i jego religia, [ w : ] Szkice antyczne, K r a k ó w 1971, s. 75 i n . ; t a m ż e o r o l i j a k ą o d e g r a ł a idea „ b ó s t w p r z y b y s z ó w " w hellonizacji i o r i e n t a l i z a c j i r e l i g i i r z y m s k i e j . H o m e r , Odyseja, p r z e k ł a d L . S i e m i e ń s k i , B i b l i o t e k a N a r o ­ dowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k — Ł ó d ź 1981, s. 116, P i e ś ń V I , w . 208—209; w dalszym c i ą g u c y t a t y z Odysei podaję w t y m przekładzie. 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 f > 8 6 9 7 0 7 1 t a m ż o t e n sam werset j a k w y ż e j w p r z e k ł a d z i e f i l o l o ­ g i c z n y m — p o r . o b j a ś n i e n i a : „ w o r y g . 'od Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy obcy (gościo) i ż o b r a c y ' w y g l ą d a na p r z y s ł o w i o w e sfor­ m u ł o w a n i e ś w i ę t e j dla G r e k ó w zasady g o ś c i n n o ś c i " . 7 2 H o m e r , Odyseja, H e r o d o t Dzieje H o m e r , Odyseja, H o m e r , Odyseja, Por. k o m e n t a r z w y d . , s. X X I X H o m e r , Odyseja, 7 3 7 4 7 5 1 6 7 7 c y t . w y d . , I , 26—27 c y t . w y d . I I I , 19—22, s. 211 c y t . w y d . , X I , 14—19 X I , w przekładzie J. Wittlina. do p i e ś n i X I w : H o m e r , Odyseja, cyt. c y t . w y d . , I X , 181—186 7 8 Gr. philo-ksenia: „ m i ł o ś ć tego co o b c e " ; o p o w s z e c h n o ś c i tego p r a w a g o ś c i n n o ś c i w świecie s t a r o ż y t n y m , p r z y j ę c i u go przez S t a r y Testament i r o z w i n i ę c i u w N o w y m p o r . m . i n . : X . L e o n - D u f o u r , Słownik Nowego Testamentu, c y t . w y d . , s. 279; J . Hastings, The Dictionary of the Bible, c y t . w y d . , h a s ł a „ F o reigner", „ G u e s t " ( t . I I ) , „ S t r a n g e r " ( t . I V ) , t a m ż e a u t o r z y h a s e ł z a m i e s z c z a j ą sporo m a t e r i a ł u etnograficznego, X I X -wiecznogo i w s p ó ł c z e s n e g o i m , d o t y c z ą c e g o p r a w a i z w y c z a j ó w g o ś c i n n o ś c i p o ś r ó d k o c z u j ą c y c h p l e m i o n arabskich, m a t e r i a ł u s ł u ż ą c e g o do r e k o n s t r u k c j i z w y c z a j ó w s t a r o ż y t n y c h . G o ś c i n n o ś ć u A r a b ó w jost m i a r ą r e p u t a c j i . „ C z ł o w i e k m n ó s t w a p o p i o ł u " ( „ A m a n o f m u o h ashes") jest p e ł n y m p o d z i w u i z a z d r o ś c i o k r e ś ­ leniem. W i e l k o ś ć s t e r t y p o p i o ł u , z n a j d u j ą c e j się o b o k jego na­ m i o t u , wskazuje n a s t o p i e ń jego g o ś c i n n o ś c i i ilości p r z y g o t o ­ w y w a n y c h p o s i ł k ó w , k t ó r y m i podejmuje gości. Podobnie i „ C z ł o ­ wiek, k t ó r e g o pies szczeka g ł o ś n o " — ze w z g l ę d u na t o , żo w ę ­ d r o w c y m o g ą iść za g ł o s e m tego psa i z n a l e ź ć nocleg, g o ś c i n ę . N a m i o t szejka s t a ł zazwyczaj w obozie w miejscu p o ł o ż o n y m n a j b l i ż e j drogi, b y o f i a r o w a ć j a k o pierwszy g o ś c i n ę i j a k o p i e r w ­ szy p o d e j m o w a ć p r z e c h o d z ą c y c h t r a k t o m p o d r ó ż n y c h i w ę ­ drowców. 79 O prawie g o ś c i n n o ś c i , r y t u a l e i zwyczajach recepcyjnych p o r . H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , I , 115—160; I I I , 30—75, 415 i п . ; I V , 45 i п . , 560—565; V , 75—89; V I , 190 i п . ; V I I , 180 i п . ; V I I I , 10—25, 366—405, 518—630; I X , 95—96, 277 i п . ; 500— 503; X , 110—115, 460 i п . ; X I , 189—190, 317—350; X I I , 16 i п . ; X I I I , 205 i п . ; X I V , 36—57, 76, 265—290, 410—420, 470 i п . ; X V , 65 i п . , 106 i п . , 230—250, 619—620; X V I , 46, 83—86, 400—407; X V I I , 338 i п . , 393 i п . ; X V I I I , 210 i п . , 397—398; X I X , 40 i п . , 251 i п . ; X X , 175 i п . ; X X I , 341 i n . H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I I , 390 tamże H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , I V , 27—28; V I , 149 i п . , 280 H o m o r , Odyseja, c y t . W y d . , V I I , 151—152 t a m ż o , 160—161 t a m ż e , I V , 60 t a m ż e , I V , 560—566; X V , 106 i п . ; X V I , 83 i n . 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 H o m e r , Illiada, V I , 119 (w t ł u m a c z e n i u K . J e ż e w s k i e j , Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , s. 131). H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , X V I I , 330 t a m ż e , I X , 238—240 J . P a r a n d o w s k i , Homer, [ w ] H o m e r , Odyseja, W a r s z a w a 1965, s. 23 H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I , 186 i u . t a m ż e , V I I , 309—313 tamżo, I V O s z c z e g ó l n y m znaczeniu pojawienia się obcego, p r z y ­ b y w a j ą c e g o z daleka podczas u r o c z y s t o ś c i p o r . zdarzenie opisane przez J.S. Wasilowskiego podczas jego b a d a ń p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M o n g o l i i (J.S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować, „ T e k s t y " 1979, n r 3, s. 113). H o m o r , Odyseja, V I I , 200—205 Owidiusz, Przemiany, w . 670—724. Sporo u w a g i m o t y w o w i „boga-gościa" w średniowiecznych tradycjach dynastycznych i w p o d a n i u o P i a ś c i e poświęcił ostatnio J . Banaszkiewicz, p r z y ­ w o ł u j ą c wzorco b i b l i j n e , t a k i o j a k n p . g o ś c i n n e p o d j ę c i e w So­ domie w y s ł a n n i k ó w B o g a — a n i o ł ó w przez L o t a , p o m i j a j e d n a k autor c e n t r a l n y wzorzec b o g a - g o ś c i a , o b j a w i a j ą c o g o s:ę p o d po­ stacią p r z y b y s z ó w , j a k i znajdujemy w opowieści o Abrahamio i B o g u w gościnie u A b r a h a m a — p o r . J . Banaszkiowicz, Podanie o Piaście i Popielu, studium porównawcze nad wczesnośrednio­ wiecznymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa 1986 H o m o r , Odyseja, I , 115 t a m ż e , V I , 22 T . M a n n , Józef i jego bracia, Warszawa 1967, t . 2, s. 207 8 8 8 9 0 0 9 1 9 2 4 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu polskiego, [ w : ] Dzieła, Warszawa 1966, t . I , s. 88—107. W t e j swojskiej i oswo­ jonej w i z j i sacrum, o k t ó r e j pisze Czarnowski — ( M a t k a B o s k a , j a k p a n i e n k a ze d w o r u w s t a w i a j ą c a się za s w y m i p o d d a n y m i , P i ł a t u b r a n y w p o l s k i s t r ó j , w delii i w f u t r z a n y m k o ł p a k u , P a n Jezus c h o d z ą c y z P i e t r o p a w l o m po wioskach b y d o r a ź n i e prosto­ w a ć k r z y w d y ) — nie b r a k i n a poziomie i n t e r p r e t a c j i „ e g z o t y c z nogo skojarzonia", g d y uczony dla o p o w i e ś c i o w ę d r ó w k a c h Pana Jezusa z P i e t r e m p a w l e m odnajduje a n a l o g i ę w o p o w i e ś c i a c h 0 kalifie H a r u n i e a l Raszydzie, k t ó r y w t o w a r z y s t w i e swogo jednego, jodynego w e z y r a d o g l ą d a czy n a m i e s t n i c y i w y k o n a w c y w o l i k a l i f a nie n a d u ż y w a j ą swej w ł a d z y — t a m ż e , s. 94 1 0 1 p o r . J . Czajkowski, Jedlińskie kusaki, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1963, n r 3, s. 132—140; t a m ż e : s. 133 — „ D i a b ł o m nie w o l n o r o z m a w i a ć a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o mruczeniem l u b na m i g i . " ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Obrzędy ludowe w konkur­ sowych pokazach i w terenie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1969, n r 2, s. 125—129. A u t o r k a w s p o m i n a m . i n . o w p r o w a d z a n i u n o w y c h postaci egzotycznych, n p . i n d i a n i n a w p i ó r o p u s z u do o b c h o d ó w k o l ę d n i c z y c h ; s z c z e g ó l n ą u w a g ę e l e m e n t o m grozy, h a ł a s u , d z i ­ k o ś c i p o ś w i ę c i ł w s w y c h pracach o obchodach Mikołajów J. K u r e k . Por. m . i n . t e g o ż : Próby ustalenia genezy obrzędów dorocz­ nych Mikolai, Szlachciców, Dziadów występujących współcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 3, s. 149—158; t e g o ż , Mikołaje — obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 4, s. 199—207; p o r . t a m ż e J . Spyra, Mikołaje z Ł ą k i , s. 2 0 7 — 2 1 1 ; p o r . B . B a z i e l i c h , S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady widowiska ludowe, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X I I I , 1959 n r 1/2, s. 20—40; O płodnościowo-wegetacyjnej symbolice postaci z obchodów kolędniczych por. J . Domanska- K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „ P o ł s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 R . Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 66 1 0 2 1 0 3 W e d ł u g tego samogo zapisu j a k i z n a j d u j e m y u M o s z y ń ­ skiego, por. p r z y p i s 6. F r a g m e n t o d d a j ą c y najlepiej pomioszanie grozy i fascynacji b r z m i : „ . . . m a j ą to z a ś b y ć d e m o n y 'cudnie p i ę k n e ' , ale pozbawiono z u p e ł n i e p l e c ó w . W z i ą w s z y się za r ę c e t a ń c z ą one k o ł e m p o d granie p i s z c z a ł k i t a k szybko, żo samych ich nie w i d a ć wcale, t y l k o przed o c z y m a p a t r z ą c e g o czerwieni się ( t z n . k r w a w i ) ooś na o w y m miejscu, g d y ż o d s t r o n y p l e c ó w m a j ą wszystko o t w a r t e " . N a g ł ę b o k i z w i ą z e k p o m i ę d z y t y m co obce, dziwne, cudowne w s k a z u j ą a n a l i z y etymologiczne. Obcy w przekazach l u d o w y c h częściej w y r a ż a n y jest za p o m o c ą s ł o w a „ c u d z y " (cudak, c u d a c k i , i t p . ) : „ c u d , dawniej cudo o d c z u ć , c u d n y , cudak, c u d a c k i : ' t o co w p a d a w czucie ( s ł u c h ' , j a k dziw ' t o co w p a d a w o k o ' pierwiastek s k j u (p. c z u ć " ; „ c u d z y , w z ł o ­ ż e n i a c h cudzoziemiec, (...) c u d z y s ł ó w , czes. c i z i , rus. c z u ż o j , cerk. c z u ż d ' , t u ż d ' , s z t u ż d T a o d m i e n n o ś ć n a g ł o s o w a d o w o d z i , że n a g ł o s b r z m i a ł p i o r w o t n i e s k j u d : s t ą d te r ó ż n i c e ; i t o m o ż n a b y w i ę c o d p n i a S k j u (p. c z u ć ) w y w o d z i ć : „ o b c e " i „ c u d e m " b y w a . " ( p o d k r . Z B ) —• A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, c y t . w y d . , s. 67. P o r . t a k ż e p r z e g l ą d r ó ż n y c h stanowisk w : E . Decaux, De la parentć etymologique de mots „CUD" et „CUDNY", Prace Filologiczne, t . X V I I I , cz. 4, Warszawa 1905. 1 0 4 R . M . R i l k e , Poezje, p r z e k ł a d M . J a s t r u n , K r a k ó w 1 i I I , elegia, s. 2 0 1 , 207 1974, 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08f00711caa6c601efc6a304c6f1b0f6.pdf 5632bcd4d303287c1f36dea611b2916d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6033 Title A name given to the resource Zagadka człowieka - antropologia teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW G urdżijew zmarł stosunkowo niedawno, w roku 1950 w wieku około siedemdziesięciu lat (do­ kładny jego wiek nie jest znany). Mniej więcej czterdzieści lat poświęcił na wykładanie swego «syste­ mu» uczniom. Nasze wiadomości o samym Gurdżijewie są raczej skąpe; wiemy że był to Grek z Kaukazu, głoszący swą naukę przede wszystkim w Moskwie i Pe­ tersburgu, a później w Europie Zachodniej i w Am e­ ryce. Zostawił po sobie obszerne dzieło Wszyscy i wszystko, w którym wyłożył szczegółowo swój system, ale jedynie pierwsza część tego dzieła została świeżo ogłoszona drukiem w Anglii; liczy ona ponad tysiąc dwieście stron, lecz mamy chyba prawo wobec autora stwierdzić, że jest niemal nieczytelna; mamy prawo to stwierdzić, gdyż jak się zdaje, sam autor postawił so­ bie poniekąd za cel zabezpieczyć się przed tym, by ja­ kikolwiek dyletant mógł zagłębić się w tę książkę, a następnie utrzymywać, że ‘rozumie Gurdżijewa’; usi­ łowania autora zmierzające w tym kierunku osiągnęły taki efekt, że pierwszy tom jego dzieła jest chyba jesz­ cze mniej zrozumiały niż Finnegan’s Wake.” - tak pisał Colin Wilson w swej słynnej, „kultowej”, jak się to dziś mówi (jeśli jeszcze się tak mówi), książce z lat sześćdziesiątych Outsider h Czy tamta diagnoza, cha­ rakterystyka dzieła i «systemu» Gurdżijewa dana przez Wilsona pozostaje dziś aktualna? Czy da się utrzymać? Skoro Finnegan’s Wake doczekał się wielu interpretacji, wnikliwych odczytań i nie musi już dziś straszyć przede wszystkim swą niezrozumiałością i nie­ dostępnością, to czy i w przypadku Gurdżijewa sytu­ acja nie uległa zmianie? Ale też można i zapytać czy Gurdżijew wpisany w rozważaniach Wilsona w kontekst doświadczeń fi­ lozofii egzystencjalnej - „System Gurdżijewa można uważać za pełny, idealny system Existenzphilospophie.”2 - nie podzieli losu bohaterów Sartre’a, od których rozpoczyna swe studium outsiderów Wilson. Czy nie podzieli wręcz losów tego swoistego epizodu, tej „du­ chowej przygody” jaką była filozofia egzystencjalna lat pięćdziesiątych. Czy, wreszcie, jak sam autor Mdłości i jego dzieło nie okaże się dzisiaj już nieco za­ kurzonym historycznym eksponatem i przykładem z muzeum myśli i wyobraźni, z którego to, co pozosta­ je interesującego, to jedynie literacka, anegdotyczna warstwa, przyczynek nie tylko do historii poszukiwań duchowych XX wieku, ile do uchwycenia kulturowej aury, kulturowego fenomenu i procesu wyzwalania się człowieka rozpoznającego się w całym swoim zniewoleniu, jakim był w przypadku Sartre’a groma­ dzący się wokół swego mistrza, ruch egzystencjalistów w pierwszej połowie minionego wieku. Innymi słowy czy z «systemu», wizji, poszukiwań, działań i dzieła Gurdżijewa ostanie się, zostanie coś ważniej­ szego i istotniejszego aniżeli, jak w przypadku uczniów, słuchaczy i naśladowców francuskiego filo­ zofa: wspomnienie czarnych golfów, niezliczonych ilości wypalonych papierosów w zadymionych ka- BENEDYKTOWICZ Zagadka człowieka - antropologia teatru wiarniach Paryża przez wyzwalających się ludzi. W książce Wilsona, która jest w gruncie rzeczy książ­ ką na temat humanizmu i postawy religijnej („Czło­ wiek indywidualny zaczyna tę mozolną drogę jako outsider; może ją zakończyć jako święty” - tak brzmi ostatnie jej zdanie3) Gurdżijew ze swoim systemem wyzwolenia i przebudzenia pojawia się pod koniec w rozdziale Przerwanie kręgu, niemal jak deus ex ma­ china, jako zapowiedź, jako jedyna niemal ostatnia deska ratunku (bo tak przecież doskonale współbrz­ miący i współczesny z egzystencjalizmem, i jego mo­ tywami, rozważanymi przez Wilsona), droga wyba­ wienia z zaklętego kręgu egzystencjalnych proble­ mów, nicości istnienia. Czy i ta diagnoza, i to rozpo­ znanie Gurdżijewa jakie zawarł w swym studium 0 outsiderze Colin Wilson dają się dziś, w pół wieku od śmierci Gurdżijewa, nadal utrzymać? N a te i inne, podobne, nasuwające się pytania czy­ telnik może sobie wyrobić własny pogląd, uzyskać czę­ ściową odpowiedź w zamieszczonym tu zbiorze tek­ stów poświęconych Gurdżijewowi. Piszę: częściową, bo prezentowany blok tekstów o Gurdżijewie składa się przede wszystkim z wypowiedzi z sympozjum W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew — od­ działywanie i znaczenie, jest dokumentacją międzyna­ rodowej konferencji przygotowanej przez Jarosława Freta i Grzegorza Ziółkowskiego w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu w 2001 roku, wzbogaconą o wybrane i pieczołowicie przygotowane 1 zredagowane przez Grzegorza Ziółkowskiego teksty z kręgu sympatyków tradycji i nauczania Gurdżijewa. Otrzymujemy więc, niejako portret Gurdżijewa po­ wstający i pisany od wewnątrz. Zbiór tekstów niemal kanoniczny, miejscami mających charakter wyznawczy. Być może właściwszym byłoby - powie ktoś - dla równowagi zamieścić teksty zapewniające spojrzenie od zewnątrz, bardziej krytyczne. Świadomie jednak postanowiliśmy zachować autonomię tych wypowie­ dzi i całego bloku tekstów, licząc na to, ze sprowoku­ ją dyskusję, do której w przyszłości warto będzie po­ wrócić, i do której, wszystkich chętnych wzięcia 3 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU w niej udziału, już teraz serdecznie zapraszamy. Po prostu, od czegoś trzeba było zacząć. Najpierw ustalić pewien punkt odniesienia. Taka, pokrótce można by powiedzieć, była intencja redakcji w budowaniu i komponowaniu tego numeru, taka była wspólnie podjęta decyzja z kolegami z Ośrodka Grotowskiego, we współpracy, z którym ten numer powstał, i którym w tym miejscu za tę owocną współpracę składamy ser­ deczne podziękowania. Ale nawet i z tego jednostronnego spojrzenia, ma­ jącego charakter przede wszystkim dokumentacji, świadectwa, wyznania wyłania się cała lista proble­ mów wartych tu choćby zasygnalizowania. Najpierw wyłania się kwestia swoistego mitu Gurdżijewa (ktoś nieuprzedzony powie: tajemnicy Gurdżijewa), nieja­ sny, zagmatwany (ktoś bardziej krytyczny albo złośliwy powiedziałby: ciemny, mętny) obraz „współczesnego ekscentrycznego guru”4. „Człowiek zagadka” - jak pi­ sze James Moore, [por. tu s.14] autor książki Gurdżijew. Anatomia mitu - „Kiedy (...) książka ukazała się w styczniu 1992 roku, kilku krytyków literackich z miejsca zarzuciło mi ślepe uwielbienie, podczas gdy parę osób ze ‘starszyzny’ gurdżijewowskiej oskarżyło mnie o obrazę majestatu. Cokolwiek bym zrobił, za­ wsze byłoby nie tak.” Biogram Gurdżijewa przełożony tu dalej [por. s. 61] zamieszcza Encyklopedia Religii pod red. Mircei Eliadego. Encyklopedia PWN Religia przedstawia go jako „ormiańskiego mistyka i pisarza duchowego”5, wiąże się go z tradycją wschodniego ko­ ścioła6, a w związku z jego trwającymi 20 lat podróża­ mi i poszukiwaniami duchowymi próbującymi dotrzeć do serca starożytnych tradycji, prowadzonymi w Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie, z religiami Wscho­ du i sufizmem. Powiada się, że „System Gurdżijewa do­ tyczy doskonalenia człowieka i jest rodzajem ezote­ rycznego chrześcijaństwa połączonego z praktyką jogi, często zwany ‘czwartą drogą’. Gurdżijew uważał, że człowiek powinien równocześnie pracować nad swoim ciałem, emocjami i umysłem, znajdując dla siebie wła­ sną drogę, będącą wypadkową dróg fakira, mnicha i jogina.”7 Natomiast w świeżo co wydanym studium Jacka Sieradzana na temat „boskiego szaleństwa” i „szalonej mądrości”: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam na próżno szukalibyśmy Gur­ dżijewa. Wymieniony raz obok innych wspomnianych przez autora współczesnych ekscentrycznych guru, po­ dobnie jak oni został świadomie pominięty („W niniej­ szej pracy ci ostatni[...] zostali pominięci, ponieważ nie należą do żadnej z omawianych religii.”8). Zaiste zadziwiająca, paradoksalna postać. Jakże przypomina­ jąca bohaterów Blaise’a Cendrarsa, niczym wzięta z kart jego prozy: Kolei Transsyberyjskiej czy Od portu do portu, zresztą nie wiem (za słabo znam obu, a nie ma czasu tego sprawdzić) czy się spotkali? Czy się znali? Wszak Gurdżijew przedostał się, emigrował do Francji, gdzie od 1922 rozwijał swój Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka. Zadziwiająca, jakże szczególnie dla antropologa kultury, postać: „Gurdżijew żył w oto­ czeniu Kurdów i Persów, Turków i Ormian, muzułma­ nów i żydów, chrześcijan i zoroastrian. Była to niezwy­ kła mieszanka wrażeń, które - jak można przypuszczać - wchłonął jak gąbka; wchłonął języki, zwyczaje, tra­ dycje i sposób życia otaczających go ludzi, oraz z pew­ nością ich muzykę. Owe wrażenia muzyczne towarzy­ szyły mu przez długie lata podróży i poszukiwań. Pie­ śni, melodie, harmonie i rytmy, z którymi zetknął się w odległych miejscach, świątyniach i klasztorach, jak również te, które usłyszał z ust prostych chłopów, wszystko z nim zostało, tworząc ukryte źródło tego, co pewnego dnia wyłoniło się jako jego własna muzyka.” [por. dalej s.18]. Kim więc był Gurdżijew? Modelowym, niemal jak z Cliffordowskich Kłopotów z kulturą przykładem emigranta o zmieszanej tożsamości? Przykładem na kulturowy, religijny synkretyzm? Zapowiedzią czło­ wieka nowego wieku? Specjalistą od wszystkiego? Specjalistą od sacrum, wiedzy o sacrum? Nową współ­ czesną formą lux ex Oriente dla Zachodniej Europy i Ameryki? Szamanem, szarlatanem, tricksterem, manipulatorem? Człowiekiem w teatrze codziennego życia (nieustannie zmieniającym maski)? Trzeba przyznać, że zebrane tu świadectwa i próbki tekstów (sama wreszcie postać i mnożące się w związku z nią pytania) mogą stanowić niezły test dla antropologa na jego cierpliwość w przenikaniu do Innego. A ezo­ teryczny, przesłonięty mitologiczno-alegoryczną szatą język nie musi wcale w tym pomagać. (Choćby jeden przykład, nawet biorąc pod uwagę zamierzoną grę i zabawę językową mistrza, to jednak zanotowany ze śmiertelną powagą przez ucznia, projekt hajda jogi: „Teraz zapewne lepiej możemy zrozumieć, dlaczego pan Gurdżijew nazwał swoją jogę hajda jogą. W języ­ ku rosyjskim słowo ‘hajda’ wyraża stanowcze wezwa­ nie, wypowiadane w sytuacji, gdy ktoś coś nakazuje i chce, aby jego rozkaz wykonano jak najszybciej. Hajda joga to zatem ‘szybka joga’, która daje ucznio­ wi możliwość nauczenia się w krótkim czasie jak najwięcej.” [por. s.22], przykład jakże muszący razić ucho i wywoływać uśmiech nie tylko konserwa­ tywnego antropologa). Byłby że, więc, Gurdżijew za­ powiedzią nowego człowieka religii internetowej, gdzie na rozmaitych stronach możemy mieć szybki dostęp nie tylko do najrozmaitszych tradycji religijno duchowych i jak najszybciej się ich nauczyć, ale i jak proponują to niektóre już strony natychmiastowy kontakt z wybranym bóstwem? Byłby że, więc, ten re­ ligijny, autosoteryczny, (para-religijny?) projekt sa­ modoskonalenia się i wiedzy o sacrum jakąś skróconą współczesną formą XX wiecznej gnozy? Gurdżijew a tradycja gnozy? Gurdżijew a New Age? Gurdżijew a globalizacja? Z tych trudnych, kłopotliwych pytań o tożsamość, z tej listy problemów zasygnalizowanych tu w przejaskrawionym, telegraficznym skrócie, 4 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU Mówione słowo —Pieśń Człowiek zniknie, a pozostanie po nim światło, cień — ruch w nieosobowym medium —i cisza."[s.78] Teatr jest polem życia powiada Brook. Teatr jest także polem spotkania wiedzy i sztuki, nauki i sztuki. Stąd może trzeba by powiedzieć, że najbardziej żywa dzisiaj dziedzina i pole na jakim uprawiana jest antro­ pologia kultury to właśnie antropologia teatru: teatr powracający do źródeł, zmierzający do źródeł, do rytu­ ału. Teatr przekraczający granice kulturowe i religijne. Teatr oparty na doświadczeniu wielokulturowości, uprawiający antropologię kultury zarówno w swoich spektaklach, jak i w poszukiwaniach, studiach, se­ sjach, wyprawach. Dobrym tego przykładem może być Międzynarodowa Szkoła Antropologii Teatru prowa­ dzona pod kierunkiem Eugenio Barby i dokumentacja XIV jej sesji, która miała miejsce we Wrocławiu i Krzyżowej w kwietniu 2005 roku, którą to dokumen­ tację zamieszczamy w drugiej części tego zeszytu oraz na płycie CD przygotowanej przez Ośrodek Grotow­ skiego załączonej do tego numeru. Teatr zmierzający do głębokich, religijnych źródeł, do rytuału, teatr zmierzający ku transcendencji, teatr jako pole poszukiwań duchowych, wykraczających poza teatr, teatr wymagający od swych adeptów, akto­ rów, niezwykłego poświęcenia, jak w przypadku te­ atralnych poszukiwań Grotowskiego zmierzający ku teatrowi totalnemu (akt całkowity) i doświadczeniu osiągającemu wymiar para-teatralny, para-religijny, jakiś laicki, świecki rodzaj świętości, połączenie na­ uki, wiedzy i religii (teatr jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka, teatr jako laboratorium duszy) to jeden maksymalistyczny wymiar teatru, tańczącego swój święty taniec z wilkami i na przekór innym ryt­ mom historii, dramatyczny wyraz tęsknoty duchowej w przeklętym XX wieku - jak ktoś powiedział - któ­ rego nie było... N a tle tego maksymalistycznego obrazu teatru wy­ powiedź Eugenio Barby w zadziwiający sposób brzmi nieco sceptycznie, skromnie i z dystansem. Pytany o swój teatr Odin Teatret, założoną przy nim Między­ narodową Szkołę Antropologii Teatru i doświadczenie wielokulturowości wpisane w historię tych poczynań odpowiada: „Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o róż­ nym pochodzeniu albo przynajmniej o różnych trady­ cjach kulturowych i teatralnych? Nie wydaje mi się to takie ważne. Interesuje mnie coś innego: możliwość, że kontakt z innymi światami staje się sposobem do­ tarcia do samego siebie, do własnych korzeni, do świa­ ta, do którego się przynależy. Żeby dać początek cze­ muś innemu.” [Zdobywanie różnicy s. 133]. I nieco da­ lej dodaje: „Pytania Iana Watsona skłoniły mnie do zapytania siebie samego: jeżeli moje wybory nie wyni­ kały z pragnienia i dążenia do poszerzenia granic mo­ jego obszaru kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem tak zawzięcie przez tyle lat? (...) Nie jest sam a wartych podjęcia w ewentualnej przyszłej dyskusji wyłania się i przychodzi z pomocą właściwy, drugi bo­ hater naszego numeru: Teatr (i antropologia teatru). - Od „Człowieka zagadki” przechodzimy do zagad­ ki Człowieka. Pewne światło, także i na poszukiwania Gurdżijewa, rzuca esej Henryka Jurkowskiego Craig w świecie idei. Biorąc już jak najpoważniej poszukiwania Gurdżijewa, zmierzanie do głębokich religijnych źródeł, jego „Święte tańce”, studia Ruchu, rytm, muzykę odniesio­ ne do rytmu natury, kosmosu, myśl o nowym człowie­ ku - czyż nie te same intuicje znajdujemy w myślach Craiga o „teatrze nowej religii, zmierzającym ku trans­ cendencji”. Czy nie są to, dające się znaleźć i u innych, w ogóle wspólne, na różny sposób dochodzące i wyra­ żane, intuicje i tendencje epoki końca XIX i począt­ ków XX wieku? (W przypadku Craiga Jurkowski wska­ zuje tropy: Ruskin, oraz Nietzsche z jego Narodzinami tragedii z ducha muzyki, koncepcją nadczłowieka, i od­ powiednio u Craiga nad-aktora, nadmarionety,). Jur­ kowski zwraca naszą uwagę na esej Craiga pt. Motion (Ruch), „którego powstanie miało w pewnym sensie źródło w obserwacji tańca Isadory Duncan, ale właści­ wie było rezultatem wcześniejszych intuicji na temat roli ruchu i rytmu w teatrze. Ale czy tylko w teatrze? Craig pisał bowiem: Początek... Narodziny... jesteśmy w Ciemnościach... wszystko przed nami... I z tej Nicości wyłoni się duch... Zycie... doskonałe i zrównoważone życie... godne nazwy Piękno... Nieśmier­ telne Piękno w Różnorodności Wiekuistego. Prosta i surowa forma zstępuje z wytrwałą cierpliwo­ ścią niczym przebudzenie myśli we śnie. Wydaje się, że coś się rozkłada i coś się składa. Powo­ li... złożenie po złożeniu rozluźnia się i spina aż nieużytecz­ ne formy uzyskają kształty. I teraz ze Wschodu na Zachód jeden łańcuch życia porusza się przed nami jak morze... Nie mając Architektury nie mielibyśmy Boskiego Miej­ sca do modlitwy. Bez muzyki Boskiego Głosu do jej wyra­ żania. Bez Ruchu nie mielibyśmy Boskiego Działania by przedstawiać na scenie. Craig publikował kilkakrotnie ten nieco mistyczny tekst, odwołujący się do boskich darów natury, a sta­ nowiący swoistą egzegezę teatralnych działań człowie­ ka. Widzimy w nim wpływy poglądów Johna Ruskina, dziewiętnastowiecznego teoretyka i „prawodawcy” sztuki, który w hierarchii sztuk stawiał najwyżej utwo­ ry podejmujące tematy eschatologiczne. Esej ten jest godny osobnej analizy, ponieważ był pierwszym pu­ blicznie ujawnionym tropem myśli Craiga o teatrze nowej religii, zmierzającym ku transcendencji. Wkrót­ ce zrezygnował z tego nurtu rozważań w materiałach publikowanych. Nie znaczy to jednak, że przestał on istnieć, odnajdujemy go w jego intymnych notatkach, z roku 1908: Ludzka twarz i forma —Maski... Sztuka —Ceremonia 5 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU jak i do grup ludzi, narodów, całych cywilizacji, czy wreszcie świata w ogóle. Ale czy można skonstruować takie zwierciadło, w którym mogłyby się przeglądać całe narody, całe cywilizacje, czy wreszcie cały świat? (...) Bowiem takim zwierciadłem świata jest teatr. Tu natychmiast pojawia się kolejne pytanie: dlaczego to właśnie teatr miałby szczególne zasługi na miano zwierciadła? Jak pamiętamy, na to samo miano zasłu­ żyła gra aktorska i literatura. Może więc to sztuka w ogóle jest zwierciadłem ludzkiego świata. Niewątpli­ wie tak, choć również nie ma wątpliwości, ze teatr spełnia tę rolę w najbardziej zupełny sposób.” 10 w sobie odkrywczy fakt, że osoby wywodzące się z róż­ nych tradycji jednoczą się. Interesujące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wydaje mi się, że mo­ gą istnieć dwa powody, całkowicie przeciwstawne: al­ bo dzieje się tak dlatego, że ich różne kulturowe tożsa­ mości jakoś się uzupełniają, w formie różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału i organizacji pracy. Albo ze względu na potrzebę oddalenia się od swojej własnej pierwotnej perspektywy, potrzebę ucieczki od własnej ziemi, własnych korzeni, żeby stworzyć nowy Heimat, dom sztuki, inny świat. Mały świat: mikroko­ smos i mikrospołeczność.” [s. 134, 135] Zasygnalizowane tu pytania, wątki, motywy, pro­ blemy towarzyszące temu teatralnemu numerowi (który w całości dopisany mógłby być do bibliograficz­ nego opisu, listy dotychczasowych numerów „Kontek­ stów” poświęconych teatrowi i antropologii teatru, ja­ ką zamieściliśmy w poprzednim numerze) każą wresz­ cie na koniec postawić i to pytanie: Co sprawia, że nie tylko metafora Teatru jest tak silna, nośna, owocna w humanistyce, socjologii (Goffmanowski „człowiek w teatrze codziennego życia”) antropologii, sztuce, li­ teraturze (od Szekspirowskiego Teatru Świata, Wiel­ kiego Teatru Świata Calderona, Theatrum Mundi po Wielki Teatr Świata Oklahomy „w którym spotkamy się dziś wieczorem wszyscy” z Ameryki Kafki), co sprawia, że nie tylko teatr sięgający do głębokich, religijnych źródeł, ale każdy teatr, Teatr w ogóle, ma tak wielkie znaczenie. N a pytanie to czytelnik znaleźć może odpo­ wiedź w znakomitym wykładzie Marii Krzysztofa Byrskiego Teatr jako zwierciadło natury świata9, w któ­ rym autor zawarł analizę koncepcji „Teatru zwiercia­ dła” w indyjskiej tradycji (indyjskim traktacie o te­ atrze z XII w. Natjadarpana /Zwierciadło teatru/), z któ­ rego to wykładu, na koniec, i dla zachęty do przeczy­ tania go w całości przepisuję te słowa: „To «prawo zwierciadła» zdaje się mieć zastosowa­ nie w tej samej mierze do indywidualnego człowieka, 4 6 10 Colin Wilson, Outsider, [Wydanie pierwsze: Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1959]. Wydanie drugie: tłum. Maria Traczewska, przedmowę i posłowie tłumaczyli Beata Moderska i Tade­ usz Zysk, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1992, s. 309 Tamże Tamże s. 328 Używam tu określenia Jacka Sieradzana por. w: Jacek Siera­ dzan: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, inter esse Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005 s. 19 Religia Encyklopedia PWN t.4 zamieszcza hasło autorstwa H en­ ryka Paprockiego. Gurdżijew był synem Greka i Ormianki patrz hasło z Encyklopedii Religii pod red. Eliadego autorstwa Michela de Salzmanna przetłumaczone w tym numerze s. 61 „Jako wybitnie zdolny chłopiec cieszył się względami nauczycie­ li z kościoła prawosławnego i bardzo wcześnie zaczęto go kształ­ cić na kapłana i lekarza.” por. s. 61 Religia Encyklopedia PWN t. 4 Jacek Sieradzan: Szaleństwo w religiach świata, dz. cyt. s. 19. A u­ tor w przypisie sygnalizuje przygotowywaną do druku swoją książkę Ekscentryzm i szaleństwo w religiach XX wieku. Maria Krzysztof Byrski, Teatr jako zwierciadło natury świata, w: Wielki Teatr Świata, cz. II Wykłady otwarte na scenie przy Wierz­ bowej. Teatr Narodowy, Warszawa 2005; por. M.K. Byrski, Theatre —A Miror of Nature of The World, [w:] Modern Theatre in Different Cultures, Ed. By E. Udalska, Warszawa 1997, Wyd. Energeia ss. 189-201 tamże s. 8 Komedia dell’Arte w Wenecji. Fot. Joanna Benedyktowicz 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239a6f45ee66e998a504c2750104c55e.pdf 9b1f8882c98584e32ac9a1fa576d9166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2694 Title A name given to the resource Karnawał. Zycie i literatura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowkz • KARNAWAŁ. ŻYCIE I LITERATURA W karnawałowym przepychu kolorów i wzorów zalśnij jak egzotyczny ptak. Pysznią się bogactwem złoto, koronki, a egzotyka brata się z kratką i tiulem. Do tej szalonej mieszanki stylów idealnie pasuje orientalna biżu­ teria. - tak zachęca i zapewnia swe czytelniczki, w bogato ilu­ strowanym dziale mody, tuż przed sylwestrem na przełomie 2002 i 2003 roku współczesne pismo kobiece, choć ścisłości tego ostatniego określenia nie można być zbyt pewnym, bo w końcu podtytuł tego pisma brzmi: „Co tydzień bliżej gwiazd" (Maskarada, w: „Gala" 30 grudnia 2002 s. 46-49). To, co na pierwszy rzut oka w proponowanych „szalonych" strojach pięknych modelek (poza oczywiście urodą dziew­ czyn) uderza nie tylko antropologa, i co dochodzi do głosu w podpisach, to przede wszystkim tak istotna dla karnawału - bez czego nie byłby sobą - e g z o t y k a . Czy też swoiste, z pomieszanej materii, na miarę współczesnej kultury i tego gatunku pisma szyte, „współczesne" wyobrażenie egzotyki: „Wdzianko z piór ozdobione wstążkami, wełniany wzorzysty płaszczyk, atłasowe spodnie w chińskie motywy i pełen fan­ tazji kapelusz z tiulu - tej nocy możesz pozwolić sobie na ty­ le, na ile podpowie ci fantazja." (s. 46) „Głęboki dekolt wy­ pełnia olbrzymi naszyjnik iskrzący się sztrasem. Całość przy­ wodzi na myśl kreację z Baśni tysiąca i jednej nocy" (s. 48) „Fragmenty materiałów, z których uszyta jest patchworkowa suknia mają jeden wspólny mianownik - cekiny." Zaś „Krót­ kie wdzianko z tybetańskim rodowodem i zwoje indyjskich naszyjników, oto modny Orient w zwariowanym ale bardzo efektownym wydaniu."(tamże). „Konteksty", jak wiadomo, nigdy przesadnie nie goniły ani nie ścigały się za aktualnością. Gdzież zresztą kwartalni­ kowi, wydawanemu czasem w podwójnych - jak ten - pół­ rocznych, a niekiedy, jak już bywało w poczwórnych, roczni­ kowych numerach, do tygodnika czy miesięcznika. To pismo z natury rzeczy, czy przedmiotu i obszarów, którymi się zajmu­ je (o czym z kolei mowa w jego podtytule) - powiedziałby ktoś - raczej konserwatywne, zwrócone ku temu co dawniej­ sze, rządzące się własnymi prawami i kryteriami aktualności, przyczyniające się do specyficznego (antropologicznego) ro­ zumienia i kształtowania tego, co aktualne (mam nadzieję, że także i w antropologii). Tymczasem za sprawą Wojciecha Du­ dzika, prowadzącego od trzech lat w Instytucie Kultury Pol­ skiej konwersatorium na temat karnawału, autora wyboru tekstów poświęconych karnawałom w kulturze, które stano­ wią wiodący temat w tym numerze, a także za sprawą lekkie­ go poślizgu poligraficznego mamy oto okazję wstrzelić się w sam środek czasu karnawałowego i stać się w tym praso­ wym wymiarze pismem aktualnym, jak najbardziej na czasie. I chociaż dążenie do ukazania tego, co aktualne jest znaczą­ cym elementem w strukturze tego numeru i w istotny sposób przyczyniło się do jego budowania, to przecież, a zwłaszcza w odniesieniu do tych najnowszych porad karnawałowych „Gali" i lansowanego w niej modnego „Orientu", obrazów „Orientu", można by zadać pytanie - czymże w ogóle jest ta „aktualność"?! Na czym miałaby ona polegać? - „Myślenie zawczasu o strojach to przyjemna rozrywka dla pięknych dam. - pisał Adam Słomczyński w swoim zbiorze esejów War­ szawskie to i owo (1978), rekonstruując z ogłoszeń, doniesień i wiadomości prasowych obrazy życia miasta (w tym i karna­ wału) 'mniej więcej z połowy XIX wieku' - Oto Pani Maria Pajer (Krakowskie Przedmieście 409) ma honor polecać nie tylko nieodzowne różnej formy gorsety, lecz i «wielki wybór ubiorów i galanterii na bale i teatra, których gust nowy, uży3 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Karnawał Zycie i literatura czany odaliskom Wschodu, wcisnął się z zupełnym powodze­ niem w najwykwintniejsze miasta Еигору.» (...) Zamówić czy wynająć było można, i to w wielkim wyborze, zawsze w naj­ nowszym guście, u Kracińskiego na Krakowskim Przedmie­ ściu kostiumy karnawałowe, domina aksamitne, atłasowe lub mantynowe. Podobnie polecali się F. Car i S. Dziechciński. Krakowskie zaś wielce ozdobne kierezje znajdowały się u Ele­ onory Jasińskiej czy A. Berendy. (...) Zacznijmy od maskarad (...) Odbywały się one tradycyjnie w soboty, w Salach Redu­ towych wzniesionego przez Corraziego gmachu teatrów Roz­ maitości i Wielkiego, z którymi - dzięki odpowiednim przej­ ściom - miały one wygodne połączenie. Uczestnicy maska­ rad, opłaciwszy bilet w cenie jednego rubla, mogli tamtędy przechodzić dla oglądania odbywających się tam przedsta­ wień. Na maskarady przybywało zwykle wiele osób. Prócz wielu różnokolorowych domin było wśród nich sporo pomy­ słowych przebierańców, jak na przykład świętoszek modlący się z wielkiej księgi, diabeł wyglądający mu z kołnierza lub Diogenes szukający z latarką człowieka. Można też tam było spotkać przybysza z Berlina z mizernym węzełkiem, w lichym kaftaniku, nankinowych pluderkach, w sandałach i z fają w zębach. Towarzyszyła mu figura przedstawiająca tegoż, już jednak wyjeżdżającego berlińczyka, ze szkiełkiem w oku, we fraku z szapoklakiem, ze zwisającymi z wypukłego brzuszka, opiętego wytworną kamizelką, brzęczącymi łańcuszkami i grubą złotą dewizką od zegarka itp. modnymi, dorobkiewiczowskimi utensyliami.(...) Licznie grasowali wśród udominowanych gości straszliwi bandyci budzący swymi zaczepka­ mi piski zamaskowanych dam, węgierscy husarzy o sztywno wyszwarcowanych wąsach, cyganie, druciarze górale i krako­ wiacy. Złośliwy jakiś reporter zanotował kiedyś: «Bawiono się doskonale, deptano się wybornie, popychano cudownie. Bu­ fety były przepełnione, szampan pukał, papierosy wygryzały oczy... słowem niczego nie brakowało»". Można by drążyć ten wątek aktualności i w innym wymia­ rze. Można by pytać o aktualność samego tematu karnawału w odniesieniu do współczesnej kultury. I wtedy rodzą się wąt­ pliwości. Mianowicie - czy ten solenny zbiór tekstów o karna­ wale, opatrzonych wprowadzeniem Wojciecha Dudzika, pre­ zentujących karnawał z wielu stron i punktów widzenia w jego poważnych sakralnych ramach, i analizowany w świetle rozma­ itych teorii, i w rozmaitych kontekstach kulturowych in concre­ te, jakby zgodnie z myślą powiedzenia Igbów -Nie stoi się w jed­ nym miejscu, aby obserwować maskaradę, w odniesieniu do kul­ tury współczesnej nie wyda się już czymś anachronicznym. A nasza początkowa, związana z tym radość bycia na czasie i en vogue, nie okaże się przedwczesna i nie mniej wątpliwa? Bo skoro przyjąć tezy i diagnozy o współczesnej kulturze jako na­ cechowanej swoistym hedonizmem i spektakularnością, nasy­ conej pogonią za „szaleństwem", luzem, maskaradą, ustawicz­ ną grą i zabawą, przekraczaniem, norm reguł i zakazów, odwra- �Zbigniew Benedyktowicz • KARNAWAŁ. ZYCIE I LITERATURA caniem ról i hierarchii, kulturze, która wydaje się być nieustan­ nym spektaklem, „show" odgrywanym na publicznym rynku i poddanym prawom rynku, co najlepiej widać w mass mediach, gdzie - jak pisze Umberto Eco (Komizm -„wolność" - karnawał) „preferuje się przede wszystkim to, co zabawne, co inaczej śmieszne, a zatem nieustanną karnawalizację życia - i gdzie Nic nie wspiera świata biznesu lepiej niż show biznes." W kul­ turze i współczesności, w której wystarczy wyjrzeć za okno, czy włączyć telewizor, by zobaczyć (co raczej ze smutkiem trzeba przyznać: także w wymiarach życia społecznego i politycznego) nieustannie trwający festiwal i nieustanne „Święto głupców", gdzie wszystko niemal wydaje się Karnawałem: „światem na opak", pełnym karykatury, chaosu, groteski i maskarady, nie wyłączając manifestacji tzw. „dołu" ludowego. Skoro wszystko na co dzień i bez żadnych ram i ograniczeń czasowych, każde­ go dnia wydaje się, i może być (rozciągniętym na cały rok) kar­ nawałem, to czy sens jest jeszcze o nim mówić. Inaczej jeszcze rzecz ujmując i trawestując pamiętną refleksję i sentencję Lesz­ ka Kołakowskiego z jego eseju o odwecie sacrum we współcze­ snej kulturze - „jeżeli, wszystko może być lub jest sacrum, to już nie ma nic świętego, nic nie jest święte." - czyż nie jest tak i w naszej sytuacji: jeśli powiedzieć, że wszystko jest karnawa­ łem, to już nic nie jest karnawałem. Jeśli nie różni się on od co­ dziennego życia i jego głównego tonu, to czy można mówić o karnawale? Nie ma już karnawału. Oto pytania, właściwe zdawałoby się na dzisiaj: czy w ogóle, i jak możliwy jest karna­ wał karnawału? (Dokładniej por. Odwet sacrum w kulturze świeckiej - gdzie autor tak pisze: „Otóż zuniwersalizować sa­ crum, to je unicestwić. Powiedzieć, że wszystko jest sakrałne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne, jako że obie te ja­ kości sacrum i profanum - zrozumiale są tylko w przeciwstawie­ niu wzajemnym, i każdą z nich można uchwycić tylko w opo­ zycji do drugiej (...) Kiedy sens sakralny ulatuje z kultury, sens tout court ulatuje także.). O tym także dają do myślenia i mó­ wią zgromadzone tu teksty o karnawale. może nadużywanej) formuły, zachęty, zaklęć innych autorów kolegów w antropologicznym fachu - wzywających do postawy antropologicznego zdziwienia, sam sobie pozycję taką na wstę­ pie rezerwuje: „Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że nie jedyna to droga - [idzie tu o stanowi­ sko (m. in. semiotyki kultury), w którym powiada się, że „Ro­ zumieć zjawisko kultury, to zrekonstruować (...) reguły nada­ wania sensu rzeczywistości." - przypomnienie moje ZB; por s. 6]. - zajmowania się światem ludzkich znaczeń..." Gdzie, jak gdzie, ale na tych łamach Dariusz Czaja, od lat przecież współ­ tworzący kształt tego pisma nie powinien takich rzeczy pisać, nie zająknąwszy się nawet ani jednym słowem, (Panie Darku, choćby jedno słowo, jeden przypis!), że kwestie owej nie jedy­ nej to drogi zajmowania się światem ludzkich znaczeń, i że pro­ blematyka styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki od z górą dziesięciu lat znajdują się w centrum zagadnień tego pi­ sma. Naprawdę nie wypada udawać zagubionego dziecka we mgle. Sam, przyznaję, miałbym z tym trudności, co i w jakiej kolejności tu wymieniać: czy Mit - literatura - antropologia kul­ tury (Nr 3-4/1995), a może: Antropologia poza antropologią: to jest wasze życie (Nrl/1995), lub biedne przedmioty „ostentacyj­ nie wyjęte z codzienności, najlepiej, z życia ludzi ubogich i lek­ ceważonych", z teatru Kantora (Nr 1-2/1999), podróże pod­ miejską kolejką do Otwocka: Świetlica. Rzecz o dwóch króle­ stwach; czy Pekaesem do Ostnwca i z powrotem; Nieistniejący film, nieistniejące miasto. Propedeutyka wędrówki poza słownik; Krzesb szkic do portretu; Podróż.: Pod osłoną nieba; (tamże), Taj­ na historia przedmiotów; Rower, narty, buty; Ten, który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu rzecz o walkmenie (Nr 3-4/1998); Tajemnica butów, czyli po­ chwala muzeum (Nr 1/1993), O symbolicznym dotykaniu rzeczy­ wistości (1-2/1994), Kamień przeznaczenia (Nr 1-2/1997), czy numer filmowy: Moje życie w kinie; Pocztówka masowa i fotogra­ fia uczuć; Film i prawdziwy obraz rzeczy; Dzieło a „granica sensu"; Konstrukcja istnienia; ociekające zdjęcia..."; Przeżyć fikcję-^ An­ tropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek (Nr3-4/1992). Świa­ Drugim wiodącym tematem w tym numerze - tym razem domie pomijam tu ostatnie, najbliższe i środkowe roczniki te­ za sprawą tekstu Dariusza Czai (Zycie czyli nieprzejrzystość. Po­ go dziesięciolecia, a przecież można by cofać się jeszcze bardziej za antropologię kultury) - jest życie. I tu także architektem po­ w głąb, wspomnieć o tekstach o Pałacu Kultury, Wieży Eiffeła niekąd i po trosze tej części numeru stalą się reguła i potrzeba i Łuku Triumfalnym - o Widrrde środka świata... i o Urodzie aktualności. Ten z zamierzenia prowokujący tekst - w pewnym ludzkiej pomyłki (Nr 1/1991), nie mówiąc już o portretach-biomiejscu autor wręcz pisze i ujawnia całkowicie swój zamiar: grafiach artystów i twórców sztuki naiwnej, kreślonych ręką „prowokacji nigdy za mało" - domaga się reakcji i odzewu. Aleksandra Jackowskiego, (por. Sylwetka dziewięćdziesiąta dru­ Szkoda by było, by ewentualne uwagi, wypowiedzi, polemiki a taki jest rytm życia naszego kwartalnika, wydawanego, czę­ ga - Nr 3-4/1995), by choćby idąc „po łebkach", w ten pobież­ ny, wielce skrótowy sposób wykazać, że wspomniany problem stokroć w postaci pól-rocznika, czy rocznika - miały się dopie­ styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki był i jest tu ro ukazać najwcześniej za pól roku. Powołaliśmy zatem siły stale obecny. Nie wspominając już o tajemnicy. Inaczej: czy szybkiego reagowania - w końcu sprawa to nie bagatelna, gdy trzeba by spisywać cale roczniki, żeby dostrzec to wreszcie wy­ o życie chodzi - by rozmowę wokół tego tekstu i zawartych raźnie, że „Konteksty" to przecież w końcu - kawał w nim kwestii rozpocząć, już teraz w tym numerze, nie odkła­ ż у с i a (o które tak upomina się Czaja) i to życia nie pozba­ dać na później. Sięgając do tej metody i praktyki znanej i sto­ wionego tajemnicy. Czyż trzeba na dowód przytaczać znów, sowanej w wielu, w tym i znaczących antropologicznych, pi­ brzmiące już niemal jak mantra, słowa, na które wskazywali­ smach, zapraszamy tym samym wszystkich chętnych do wzię­ śmy nieraz na tych lamach, zmagając się i borykając z tym sa­ cia w niej udziału w następnych numerach. Grunt został przy­ mym problemem przez lata, o którym tak wyraziście pisał Gegotowany. Jeśli będą i inne głosy sam z chęcią dołączyłbym do niej, sygnalizując tu zaledwie, na ile miejsce pozwala, niektóre ertz: „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących, w realnych czasach, w real­ punkty takiej wypowiedzi. - Autor zachowując się anachro­ nicznie - przywołując ją za Diltheyem - stawia oto w centrum nych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśłi ma być nadal intelektualną silą swych rozważań i przed naszymi oczami zapoznaną (?) katego­ rię życia, odsyłając nas do literackiego wzorca (książki Pereca), we współczesnej kulturze." I dalej: 'Problemem nadal pozosta­ który ukazać ma nam, czym mogłaby być prawdziwa antropo­ je to samo: - «jak słowa przystają do tego świata, opisy do do­ świadczenia, książki do życia?» (por. Nr 3-4/1995 s. 4). Być logia. I tu pierwszy punkt niezgody. Ba, - rozgoryczenia. Autor Życia, czyli nieprzejrzystości... pokpiwając z (przyznać trzeba, może autor nie wspominając o tym wciąż obecnym na tych ła4 �Zbigniew Benedyktowie? • KARNAWAŁ. ŻYCIE I L I T E R A T U R A szowi Czai, który z przenikliwością, odwagą i w bezkompromi­ sowy sposób stawia ten problem przed nami. I dobrze się stało, że te dwa wątki podnoszące na różny sposób tajemnicę życia - pierwszy, starający się odrzucić gorset nauki i uciec od kategorii kultury, drugi pozostający w jej krę­ gu i nie rezygnując z niej wcale - wątki Życia i Karnawału mo­ gły spotkać się w tym numerze. Skonfrontować się ze sobą, ujawnić cokolwiek z pełnego tajemnicy - życia. Pośród innych aktualności w stosownym dziale poświę­ camy uwagę dwu wydarzeniom z jesieni: wystawie Jacka Sempolińskiego A me stesso w warszawskiej galerii „Zachęta" i ukazaniu się nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Rozpoczynamy druk (chętnie nazwałbym to etnograficzno - antropologiczną prozą, gdyby autor nie mial nic przeciw­ ko temu) fragmentów prozy Antoniego Kroha Starorzecze. I tu w zadziwiający sposób dochodzi do głosu znowu ży­ cie. Zadziwiające jest to, jak w wielu zgromadzonych tu tek­ stach, na różny sposób się o nim myśli i jak dochodzi ono do głosu. „Zycie jest gdzie indziej" mówi antropolog (Czaja) w ucieczce od nauki i kategorii kultury w kierunku życia i li­ teratury. W książce Jackowskiego, która stroni od surowości naukowego kanonu autor wprowadza do tekstu swej mono­ grafii fragment z prozy Tadeusza Różewicza Matka odchodzi. U etnologa w podróży (Jerzego. S. Wasilewskiego) widzimy zwrot ku zwykłym ludziom, obok takich określeń, jak „ludzie tajgi", „ludzie rena" ważni są tu po prostu ludzie (just people). Dla artysty malarza - Jacka Sempolińskiego ważniejsze jest życie niż sztuka. W rozmowie na początek wieku wyzna­ je: „... teraz wiem: życie stoi wyżej niż sztuka." Wsłuchajmy się na koniec w fragmet tej rozmowy: - Gdzie bije źródło twórczości, gdzie w naszym życiu jest to miejsce pierwotne i czy artysta, aby tworzyć musi się w nim zanurzyć? - Ludzie młodzi mają w sobie świeżą pamięć tego źródła, jeszcze ich potoczne życie od niego nie oddaliło. Stąd ich na­ turalne emocje i naturalne skłonności. Są blisko tego źródła, a to, co najdawniejsze i to, co najważniejsze - to przecież jedno i to samo. - Więc wystarczy zanurzyć się w życiu? Ale mimo tego nieznośnie małostkowego - przyznaję! - Wystarczy. Nie jest to łatwe, bo dojrzałość i kultura są si­ zaprawionego jadem goryczy upominania się w kółko o swo­ lami, które nas od życia oddzielają. Kultura może być jednak je - o przypis, które w gruncie rzeczy jest przecież upomina­ źródłem nie zatrutym, jeśli podchodzimy do niej z odczuciem, niem się i o innych (wymienione powyżej pobieżnie teksty, że coś poza nią istnieje, a ona jest tylko odblaskiem. Są dzieła to zaledwie czubek góry lodowej), o rozmowę, o dialog, któ­ kultury, w których jest obecne echo pierwotnej nicości, chaosu ry byłby uprawiany przez każdego z nas nie tylko z samym so­ i wtedy owo praźródło z nich emanuje. Dlatego napisałem tekst bą (dlatego niezwykle bliska mi jest wypowiedź w tej sprawie pt. Zwątpierńe dla „Tygodnika Powszechnego". Wątpię w możli­ Wiesława Szpilki), nadal uważam tekst Dariusza Czai za nie­ wość rozwiązania tego zagadnienia. Poszczególni artyści przybli­ zwykle ważny, cenny, potrzebny, wartościowy i inspirujący. żają się do węzła sprzeczności: między źródłem życia a kulturą, Jak widać jest to temat ważny, niepokojący także dla same­ źródłem życia i twórczością, źródłem życia i sztuką. Wchodzimy go autora, i pojawia się u niego nie po raz pierwszy - pamię­ tu w splot sprzeczności nie do rozwiązania. I dlatego od zawsze tamy choćby odkrywanie przed nami antropologicznych wy­ mówiono, że uprawianie sztuki jest katorgą. Mówi się tak nie miarów w prezentacji prozy Zapisków z nocnych dyżurów Jac­ dlatego, że trudno jest dobrze narysować rękę lub twarz - tego ka Baczaka, gdzie na życie spogląda się w kontekście ciała, się można nauczyć. Ale nie można wejść w środek tych sprzecz­ ciała umierającego, śmierci (i gdzie wspomina się zapisy do­ ności i je rozwiązać, aczkolwiek wielu miało odwagę ażeby się świadczenia życia, jakie pojawiają się w prozie Małgorzaty do nich zbliżyć i uchylić rąbka tajemnicy."* Baranowskiej, Jolanty Brach-Czainy, Anny Nasiłowskiej por. Twarze, twarze, twarze... Nr 1-2/1996) mach wątku i „życiowym" wymiarze „Kontekstów", uznał go po prostu za oczywisty i ułożył swój tekst i swoją wypowiedź, jak ów ksiądz z góralskiej anegdoty, który zwykł był po każdym swoim kazaniu dodawać: „Mówię to oczywiście nie do Was, którzy tu jesteście, ale do tych, których tu nie ma." Ale nawet i w takim wypadku jego diagnoza o stanie naszej współczesnej antropologii kultury, jej możliwościach i osiągnięciach nie wy­ daje mi się do końca trafna, zwłaszcza osąd jej dokonań jest zbyt surowy. Absolutnie nie mogę również zgodzić się, co do takich sformułowań, jak to: ,W kulturze bowiem nie ma miej­ sca na tajemnicę...", ani co do oceny późno wychodzącego z objęć sejentyzmu, semiotycznego Łotmana. To przecież, o pa­ radoksie, właśnie na gruncie semiotyki stworzył on niezwykle głęboka, dynamiczną, otwartą, niedomkniętą, pełną „nieja­ sności" (to znaczy: subtelności) koncepcję rozumienia symbo­ lu. Dialogiczną, „definicję symbolu". Jakże bliską rozumieniu symbolu u innych hermeneutów: w którym „Treść jedynie mi­ goce przez wyrażenie, a wyrażenie jedynie aluzyjne wskazuje na treść."(Na innym miejscu pisze Łotman, iż „treść irracjonalnie migoce poprzez wyrażenie i odgrywa rolę jak gdyby mostu ze świata racjonalnego do świata mistycznego"; „symbol przyby­ wa do pamięci pisarza z głębin pamięci kultury i ożywa w no­ wym tekście jak ziarno, które trafiło do nowej gleby [por. Nr 3/1988 s. 151-154]) i jakże bliskie jest to rozumienie symbolu, z tym, które znajdujemy u Borysa Pasternaka, gdzie „... prawda objaśniana jest światłem codzienności. U podstawy tego leży myśl, że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne, ponieważ jest znaczące." [por. Nr 3-4/1992 s. 81]. A, że Łotman nazywa ów symbol „kondensatorem pamię­ ci kulturowej"; „kondensatorem wszystkich zasad znakowości, który zarazem wykracza poza ramy znakowości" - to, być mo­ że ze względu na moją ubogą wiedzę techniczną: nigdy mi to nie przeszkadzało (nigdy nie widziałem kondensatora, i nie wiem jak to wygląda) zawsze rozumiałem to metaforycznie, właśnie jak, owo ziarno, w którym skondensowana jest pamięć kultury, padające na nową glebę. Wszystko okazuje się, zależy od naszej wiedzy, wyobraźni i słuchu. U Dariusza Czai budzą niechęć i odrazę „semiotyczne szczypczyki", nie przeszkadza mu natomiast, u Pereca, wycinanie puzzli z dykty (brr) laubze­ gą. (No cóż, trzeba będzie przeczytać dokładnie tego Pereca). Jest więc coś na rzeczy i na czasie z wywołanym przez Da­ riusza Czaję problemem życia. Widzimy - piszę o tym dalej jak jego głębokie studium zbiega się z głosami, intuicjami, do­ świadczeniami innych. Dlatego możemy być wdzięczni Dariu­ * [Katarzyna Janowska i Piotr Mucharski - Z Jackiem Sempolińskim o źródłach twórczości rozmawiają [w:] Tychże, Rozmowy na nowy wiek, Kra­ ków 2001, cytuję za: Jacek Sempoliński, Władztwo i służba. Wybór, opraco­ wanie, wprowadzenie Małgorzata Kitowska - Łysiak, Lublin 2001] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff3ea9e188c55fb4b6f8b4d02669127e.pdf 311141b5f16794623f68ecff662eca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4898 Title A name given to the resource Mapa pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.14-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text słodawcę tego tem atu - dr Dariusza Czaję, któremu należą się specjalne podziękowania za szczególny wkład pracy jaką włożył w budowanie tego numeru. Drugi zaś zespół tekstów pochodził z sesji naukowej antropologów kultury, kolejnej edycji spotkań Colloquia Ethnologica1 jakie odbywają się w M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie k. Wielunia, zatytuło­ wanej Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, zor­ ganizowanej przez dr Jarosław a Eichstaedta i dr Krzysztofa Piątkowskiego. Dalej już kiedy wiadomość 0 wiodącym temacie pamięci „w następnym numerze” pojawiła się na okładce poprzedniego numeru i upo­ wszechniła, nowe pomysły, propozycje i teksty zaczęły napływać lawinowo. N um er zaczął pączkować i rozra­ stać się. M ając już kilka wierszy postanowiliśmy się zwrócić się z zaproszeniem do poetów - to znamienne jak w wielu innych zgromadzonych tu tekstach ich au­ torzy w kontekście swoich naukowych rozważań o pa­ m ięci odsyłają nas na naukę do poezji (por. m.in. Poprzęcka, Steiner, Ricoeur, Yerushalami). - Obok wierszy Bohdana Kosa, Piotra Sommera, M arcina Swietlickiego zamieszczamy wiersze poetki, dla której tem at pamięci jest tem atem szczególnym w jej twór­ czości. - Julia Hartwig wybrała i ofiarowała nam dwa, powstałe w odległym od siebie odstępie czasu wiersze. Jan Gondowicz zaproponował swoje tłumaczenie wier­ sza M ikołaja Gumilowa Pamięć, którym otwieramy ze­ szyt drugi. Zaproszenie do rozmowy o pam ięci i jej współczesnych zagrożeniach przyjął Ryszard Kapuścinski, który znalazł dla nas czas na tę rozmowę, mimo obłożenia pracą nad swoją ostatnią książką Podróże z Herodotem. N a nasze zaproszenie M aria Janion od­ powiedziała artykułem Niesamowita Słowiańszczyzna podejmującym wątek pamięci (tradycji) zadeptanej, zniszczonej, wypartej. Małgorzata Dziewulska nade­ słała zapis rozmowy z Piotrem Kłoczowskim, który od­ twarza z pamięci swoje zetknięcie się i spotkania z au­ torami, artystami z kręgu paryskiej „Kultury”, spotka­ nia z ludźmi, osobami pewnego szczególnego formatu 1 Formacji, należącymi do pokolenia, które odchodzi, pokolenia o niezwykłej sile oddziaływania i charakte­ rze, o których pamięć szczególnie dzisiaj we współcze­ snym znijaczeniu się upomina. Dr Ewa Dom ańska ZB I GNI EW B E N E D Y K T O W I C Z Mapa pamięci K olejny tematyczny, monograficzny, poświęcony pam ięci i zapomnieniu numer „Kontekstów” wymaga jeśli nie wstępu, to choćby kilku słów odredakcyjnego objaśnienia i kom entarza. Ściślej rzecz ujm ując ten monograficzny numer dom aga się przede wszystkim komentarza poligraficznego. Temat pam ięci okazał się tak żywy, aktualny, pojemny, że ze­ brane teksty wypełniły i osiągnęły objętość całego rocznika. Znów stanęliśmy przed ulubionym przez nas dylematem: wydać jeden, ciężki opasły tom, rocznik zawierający numery 1-4, czy jakoś to podzielić? Co lepsze: czy zachować całość w jednej okładce, czy roz­ łożyć ciężar na dwie ręce w trosce o Czytelnika? Zda­ nia w tej kwestii były podzielone. Ostatecznie zwycię­ żyła frakcja i pogląd podziału, choć może nie całkiem do końca. - Postanowiliśmy wydać rzecz o pamięci w dwu półrocznikowych zeszytach (Nr1-2 i N r 3-4) starając się dopilnować by ukazały się, jeśli nie jedno­ cześnie, to w możliwie najkrótszym od siebie odstępie, jeden obok drugiego, tak by zachowały tę pierwotną ideę i myśl o jedności i całości, z jaką powstawały wo­ kół tego samego, wspólnego tem atu - pozyskiwane i zgromadzone w nich teksty. Tę ideę całości i jedności oddają zamieszczone spisy treści w obu zeszytach, od­ syłające jeden do drugiego. Kłopoty z nadmiarem wydają się być - mógłby p o­ wiedzieć ktoś złośliwie - niemal już naszym znakiem firmowym, swoistą naszą słabością, piętą Achillesową naszego pisma. Chociaż z drugiej strony można by to dążenie do, w miarę oczywiście, w granicach rozsądku, pełnego i gęstego opisu danego zagadnienia czy zjawi­ ska, nazwać właśnie jego m ocną stroną. Jak ujął to zgrabnie jeden z naszych stałych autorów: „Znów bę­ dzie co poczytać przez następne pół roku”. W żadnym jednak wypadku nie da się powiedzieć, żeby tem at p a­ mięci nas, czy związane z nim nasze zamierzenia i ocze­ kiwania - przerósł. Jedynym naprawdę głównym pro­ blemem jaki pozostawał ciągle przed nami był ten wła­ śnie: „Jak to podzielić”? Stąd wynika potrzeba dania Czytelnikowi choćby jakiegoś zarysu, jakiegoś rodzaju przewodnika, mapy drogowej ułatwiającej swobodne poruszanie się pośród zebranych tu tekstów o pamięci. M apy pamięci zapisanej w zgromadzonych tu tek­ stach. M apy pamięci, która odzwierciedlałaby i obja­ śniała także choćby w najbardziej ogólnych zarysach przyjęte przez nas zasady podziału. Początkowo na numer składały się dwa główne zbiory tekstów. Jeden zebrany przez inicjatora i pomy­ 1 Cykl spotkań pod tym tytułem rozpoczęto w 1999 r. sesją Smak Biesiady, referaty zebrano w tomie: (red.) J. Eichstaedt, Smak biesia­ dy. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Towa­ rzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2000, ss. 176. N astępne sesje to Historia kultury, historia zmysłów (2000) artykuły ukazały się w „Literaturze ludowej”. Sesja Zwyczaj­ ność niezwyczajność. Różnicowanie kultury (2000) była pretekstem do prezentacji kategorii kanoniczności i apokryficzności, jako kategorii opisujących kulturę, publikacja tekstów: [w:] (red.) J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kultu­ rze, Colloquia Ethnologica, T. I, Towarzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2003, ss. 256. Artykuły z ostatniego spotkania. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza (2002) publikujemy w drugim zeszycie („Konteksty 3-4/2003) 14 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI zwróciła naszą uwagę na teksty Franklina Ankersmita o Szlachetnym odłączaniu się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest i Kerwina Lee Kleina 0 pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. M aria Poprzęcka podarowała nam Obraz pod powieka­ mi tekst o doświadczeniu obrazu w pracy historyka sztuki, obrazach noszonych w osobistej pamięci, prze­ nikających się, nakładających jedne na drugie, łączą­ cych się we wzajemnych związkach, tworzących swo­ iste muzeum wyobraźni, wewnętrzne imaginarium. Tekst o pamięci obrazu, która nas czasem zwodzi i za­ wodzi, a mimo tych swych „omyłek”, przekształceń, a ponadto ustawicznych zmian jakim ulega obraz, gdy do niego wracamy, jest zapisanym doświadczeniem 1 przeżyciem obrazu, jego równie prawdziwym sposo­ bem istnienia, który znajduje się niejednokrotnie jeśli nie w opozycji do tego, to poza tym, czy obok tego, do czego przyzwyczaiła nas zawodowa, naukowa tradycja opisu obrazu, tradycja głównie ukształtowana przez pozytywistyczne, obiektywizujące „spojrzenie ze­ wnętrzne” . Tekst o pamięci obrazu i ustawicznej po­ dróży do obrazu, podejmowanej żeby go zweryfikować. Tekst o pam ięci i podróży, który „każe postawić funda­ mentalne pytania: co właściwie widzimy? A przede wszystkim: co z tego pamiętamy?”. Jeśli wymieniam tu jednym tchem wszystkie te tek­ sty, to nie tylko dlatego by raz jeszcze złożyć podzięko­ wania ich autorom, te przecież należą się wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego numeru, (cho­ ciaż tak się akurat składa, że wymienieni tu są, albo nieczęstymi gośćmi na tych łamach, albo pojawiają tu po raz pierwszy) ale przede wszystkim dlatego by poka­ zać, jak tem at pam ięci okazał się żywym i aktualnym, jak z żywym spotkał się odzewem. Trzecim wreszcie zespołem tekstów są te, które zgromadziliśmy w związku ze spotkaniem jakie miało miejsce w Instytucie Sztuki i rozmową wokół książki Wiesława Juszczaka Pani na Żurawiach. Realność Bogów. O bok rozmowy redakcyjnej o Realności Bogów, (jest to pierwszy tom z zamierzonego przez autora tryptyku), zamieszczamy zapis wypowiedzi z analogicznego spo­ tkania, jakie odbyło się w Krakowskim „Bunkrze Sztu­ ki” wokół tej niezwykłej książki, o której w jednej z re­ cenzji możemy przeczytać taką jej charakterystykę: „Realność Bogów wymyka się standardom gatunkowym. Jest to jakby rozbudowana medytacja, która «sytuuje się w pobliżu filozofii wolnej od pozytywistycznych ograniczeń [...], zbliża się raczej do poezji i sztuki w ogólności.«” . Obie rozmowy wokół Realności Bogów, książki „poszukującej pierwotnego kształtu religijnego (a w istocie mistycznego) doświadczenia”, jak przedsta­ wia ją autorka wyżej wspomnianej recenzji - Elżbieta Wolicka - przyciągnęły za sobą kolejne teksty, które weszły w skład tego zbioru, a któremu nadaliśmy tytuł „Pamięć Grecji”. - Zamieszczamy w nim polski prze­ kład klasycznego już dziś tekstu Vernanta Mityczne aspekty pamięci oraz tekst o nostalgii Davida Lachter- mana «Noos« i «Nostos«: Odyseja i początki greckiej filo­ zofii. Co więcej, udało nam się pozyskać od autora Re­ alności Bogów tekst Wprowadzenia do następnego tomu jego tryptyku Pani na Żurawiach, który ukazuje się tu pod tytułem Język mitu, w którym autor prezentuje i omawia rozumienie mitu ukształtowane w kręgu szko­ ły Oxfordzkiej, w kręgu grupy filologów z Oxfordu (tzw. „Inklingów” - „The Inklings”), w dziełach i roz­ ważaniach, należącego do tej grupy Tolkiena, oraz w Poetic Diction [Poetyckim wysłowieniu] Barfielda. Wiesław Juszczak ponadto jest autorem przekładu tek­ stu Stephanie West Aristeas u Herodota, wykładu z ja ­ kim autorka wystąpiła w tym roku na Uniwersytecie Warszawskim, i który, jak nam wiadomo, właśnie w wersji polskiej ukazuje się tu jako pierwodruk, po­ przedzając planowaną publikację w języku angielskim, w którym był wygłoszony. Składamy w tym miejscu ser­ deczne podziękowania autorce, pani Stephanie West za podjęcie takiej, zaszczytnej dla nas decyzji, W iesła­ wowi Juszczakowi, oraz Włodzimierzowi Lengauerowi, który tekst tłumaczenia przejrzał i obok ofiarnej pom o­ cy i pracy redakcyjnej wniósł znaczący udział do tego greckiego rozdziału w numerze o pamięci. Już z tego skrótowego przeglądu i opisu trzech ze­ społów tekstów, trzech filarów, trzech współrzędnych tego numeru dałoby się z nich wysnuwać i budować „siatkę geograficzną” wspomnianej, zawartej w tych tekstach mapy pamięci, układać linie równoleżników i południków: pam ięć i obraz, pam ięć i tożsamość, p a­ mięć i poezja, pam ięć zapisana w języku (Steiner Gramatyki tworzenia), pamięć i podróż, pam ięć i wy­ obraźnia, pam ięć i religia, pam ięć i historia, pamięć i polityka, pam ięć i literatura, pam ięć i mit. Pamięć ży­ dowska, pam ięć grecka, pam ięć polska, pamięć sło­ wiańska, pam ięć chrześcijańska, pam ięć hinduska, p a­ mięć europejska. Pamięć południa i pam ięć północy (Wenecja - Petersburg, patrz: Wenecja Josifa Brodskie­ go), pam ięć i krajobraz, pam ięć i miasto (patrz np. Pa­ ryż: Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowia­ dać). A gdyby rozwijać linie i mnożyć oka tej siatki np. „pamięć i obraz”: pam ięć i fotografia, pamięć i pocz­ tówka, pam ięć i film; „pamięć i język” : pam ięć i słowo, pamięć retoryczna i pamięć somatyczna, pamięć gestu, pamięć zmysłowa, pamięć zapachu, smaku, pamięć i magia pożywienia (patrz np. Kogel mogel -«polską magdalenką«? Magia pokarmów i gesty mnemoniczne), pamięć i magia, pam ięć i rytuał, pam ięć i teatr, pamięć wschodów i zachodów słońca. M agia pamięci... p a­ mięć rzeczy, pam ięć zapisana w przedmiotach (Staro­ rzecze: Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisania; Szuflandia; Skrzynia; Pamiętać). Cóż to za mapa? - zapyta ktoś - i słusznie - Tylko trzy współ­ rzędne? Im dalej w las tym bardziej zagmatwana, przy­ pom inać musi nieporadne starożytne i średniowieczne kartografie. Jak przy pomocy tego można się swobod­ nie poruszać? I jaka w końcu jest tu zasada podziału? Gdzie ta podziałka?! 15 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A PA M IĘCI Spróbujmy więc zacząć jeszcze raz od początku... Najogólniej rzecz biorąc, ów podział można by i tak opisać: Starając się zachować integralność tych trzech, wspomnianych zespołów tekstów, ich naturalne środo­ wisko w jakim powstawały i były pozyskiwane i zgroma­ dzone, rozłożyliśmy je tak, że w zeszycie pierwszym (Nr 1-2) zdają się przeważać teksty skupione wokół w ąt­ ków: „pamięć i literatura” , “pamięć i poezja” (to tu zgromadziliśmy większość wierszy, prozę Antoniego Kroha i Hanny Baltyn; opis eksperymentu teatralnego: - (Egzekucje i ekspozycje pamięci; Kozetka Bargelda czyli, jak się pisze widza). Wystarczy spojrzeć na bohaterów niektórych tekstów, (że wymienię tyko kilku, ze wzglę­ du na brak miejsca) - Flaubert (Pałac pamięci), Brod­ ski, Konstanty A . Jeleński, Gombrowicz - żeby móc tak określić jego główny ton. O to dochodzi tu do gło­ su i przeważa pamięć, praca pamięci uchwycona in statu nascendi, in concreto, pamięć subiektywna (choć to chyba nie najbardziej trafne słowo) lepiej by powie­ dzieć: pamięć osobista. Dalej droga zdawałby się już prosta - w zeszycie drugim żegnamy się z poezją wier­ szem Gumilowa, od literatury przechodzimy bardziej do refleksji nad pamięcią, refleksji naukowej tropiącej tem at pamięci („pamięć i historia” - Ankersmt, Klein), do antropologicznych Colloquia Ethnologica, i etnogra­ ficznych tekstów, żeby, zatoczywszy koło, dotrzeć do „Pamięci Grecji” i jej głównych motywów - rozdziałów: „pamięć i religia”, „pamięć i mit”... „pamięć i poezja”. O d razu widać na pierwszy rzut oka jak uboga, uproszczona, niedoskonała to mapa. Jak wiele punk­ tów na niej pominięto, jak wiele rzeczy się w niej nie zgadza. Bo przecież w zeszycie pierwszym nie brak i na­ ukowej, antropologicznej refleksji nad pamięcią, uka­ zywania jej religijnych fundamentów, a w drugim w ca­ le nie pożegnaliśmy się z poezją. Antropologiczne Col­ loquia Ethnologica ciążą ku literaturze, obrazowi (film, fotografia). W zeszycie drugim nie brak tonów pam ię­ ci subiektywnej, osobistej. Pracy pam ięci uchwyconej także in concreto, in statu nascendi... To zaledwie zarys zarysu. Może trzeba by wprost po­ wiedzieć: nie umiemy narysować mapy pamięci. Nie m a mapy pamięci. Można by sobie wyobrazić zupełnie inny układ tekstów, wyrywając je z ich naturalnego śro­ dowiska, w jakim były zbierane i układać inaczej, jedne obok drugich, ulegać pokusie Lineusza, systematyzo­ wać zupełnie inaczej. Film, obok filmu i fotografii, fo­ tografia obok pocztówki itd. Albo np. Obraz pod powie­ kami obok Zdjęć odzyskanych; Pamięć dzieciństwa obok Starorzecza i Szuflandii. Albo jeszcze jeden przykład: pomniki z pomnikami, można by umieścić tekst A lek­ sandry Melbechowskiej Luty Pomniki «figury« zwodni­ czej pamięci obok Żywiołów sprzężonych - tekstu Eweli­ ny Pawlus o pomnikach Hasiora. To dobry przykład ucieczki przed zmorą monograficznych monotematycz­ nych, „usystematyzowanych” numerów: postanowili­ śmy umieścić przed pierwszym wspomnianym tu tek­ stem o pomnikach wiersz Piotra Sommera Latem - za­ pisaną ulotną pamięć chwili, pamięć ulotnej chwili. By chociaż tak zachować w strukturze tego numeru i ten znamienny rys żywej pamięci w jakiej zwykła się poja­ wiać: pamięć r o z p r o s z o n ą . Gdzie rzeczy pozornie błahe i poważne są obok siebie, sąsiadują ze sobą. By chociaż w ten sposób, rozdzielając od siebie i oddalając teksty, nie tylko uniknąć monograficznej monotonii, ale zbliżyć się także i do tej tajemnicy pamięci, o której mówi poezja, do jej p o l i f o n i i : „Nie Pamięć nie jest jedna Jej siostry są liczne i do siebie niepodobne Wszystkie pracowite i nie znające odpoczynku”... (Julia Hartwig, Piękne siostry) pamięć taka sieć lekka pamięć takie drzwi ciężkie zamknięte czarnooka nasza otchłań (Bohdan Kos, * * * ) Byłby więc jakiś pożytek z tego poligraficznego ko­ mentarza, podejmowanego trudu rysowania mapy pa­ mięci, której nie m a (?), której nie sposób wyrysować, jak nie ten, że w poezji, w rozproszonych tu wierszach znaleźliśmy czwarty „rozdział” tego numeru, i dla jego mapy czwartą współrzędną. Pamięć jest jak labirynt. Pamięć jest tu jak labirynt. Byłaby to nić Ariadny dla Czytelnika? Tak, pod warunkiem, że przeczyta oba wiersze i oba zeszyty do końca. 16 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI 17 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bca42c6980cf76d51e2e89921652c54.pdf 99a5267f7182af0606eae5c802d7326c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3438 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3223 Title A name given to the resource Recenzje: Leopold Schmidt, "Volskunst in Osterreich" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz R E C E N Z J E Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m Wien-Hannover 1966 P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia „sztuka ludowa" — Praca piszo i L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u , ludoznawstwu i historii sztuki ludowej der ósterreichischen manischen in in iiber gerates in der Stand der Alten der Erforschung aus 1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a Erwerbungen W roder Weit. Material zwierzęcy: Belrach- (skarbiec Arbeits- Formy Osterreich. Neuer bole, prototypy, w i e l u katalogów oraz Kraj i jego Ścianę ischen B d I . Wien Świadomość, zur europą- Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks- Maskenforschung, kundo i n Wien, Beitrage iż wewnątrz. młody termin łóżka, i wozy). Następnie i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i bardzo i tkanie, dla ozytelnika i roboty u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą perspektywę przojawy stopniowego do istotnych przybliżenia elomentów się p o p r z e z sztuki ludowej. wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a zjawisk o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m o j e j szczególnym uroku. To jakby mijalności ludowej autora Pierniki, także Znaki i dom. Sień domowe dalej: zegary). przedstawia skór, sprzęty Sprzęt i naczynia i Tekstylia Maski, Sztukę religijną, omawia Tarcze strzelnicze, ludowa Czym jest zatem Wiemy, braci przydać dziale „Bajki dziecięce i bracia Grimm. domowe" dałoby nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej żartu, anegdoty, dowcipu, które znalazły po się Podaniami, ludowej, prze- obrzędowe, Sztukę b y uchwycić pisma, anonimo­ niejako w rozdziale jej Sztuka ludowy. Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m . badań Podobnie rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m — j a kpo­ etnograficzno-ludoznawczego systematyczny, Austrii. encyklopedyczny Jednakże niemal przogląd d w a wspomniane wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej schematu, teoretyczno-formalnych sztuki wyżej do bajki, j a k i punkty dziodzictwo studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego sagi, się w t y m dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h nad sztuce tradycyjnego ludowej u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o legendy, w który przebiega o d ogólnych zagadnień że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez Grimm i artysta wrażenie rozumienie i zakres, j a k n a g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą " rozważań Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać bajka — p y t a m y dalej. Możnaby sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne bajce dzianie maglowaniem Pieczywo ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y przy skórzany, poświęca uwagę zwyczaju) i sanie (przędzenie z praniem, wości i a u t o r s t w a (literatury)". (narzędzia przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h zwyczajowej lawę ule, strój i haft plecenie Sufit, stół, naczynia, jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o do czynienia szyldy). i piec. i skrzynie, na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem n a gruncie Opowiadania podcienia. (emblematy, Palenisko związane sym­ ukształto­ i szafy (kufry, i b y w d r u g i e j części: i kopie), tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także rozpatrywanej ludzkie), znaki b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i Grafikę, elementy material zwierzęce, kuchenno-domowe, zdobienie sztuki Zwornik podstawowe i zawartość, Podwórze n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka Właśnie t a konstytutywne sprzęty na drutach, i prasowaniem), konkretno sztuki haft, roślinne, omawiając kołyski, o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u schyłku X I X w i e k u , n i o Formy wzorcowe Mebłe pracy, l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed plecionka, metale), formy Sztuki jak włókno, i bramę. chłopskiej Kategorie kamień, kulturowego. Izbę, części zagadnionia poprowadzić czytelnika przez: ludowa i wykładzinę. i siedliska, „sztuka konstrukcją stopniowego rośliny, form, wyobrażenia sztuka takie symboliczne, (zasady i mur. Drzwi pułap t e n stosunkowo glina, formy krajobrazu Dom 1955). rogi; form, przejrzystą o.vą z a s a d ę z wielu stron. kolejno (korzenie, kości, i znaczenia (Masken У olkskundliche się d w u zasadniczych funkcji, wanie Mittcle-uropa. z autor omawia specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e in piorwszoj Ludowej Volksmobel des bauerlichen 1 9 5 5 ; Votivbilder Osterreich, Hislorisierung 1 9 6 3 ; Farbige Problem, 1 9 6 4 : Bauernwerk Niedcrósterreich, der odznacza zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j (Gescliichte Volkskultur 1 9 6 4 ; Die Osterreich, ais museologisches lungcn 1 9 5 1 ; Die Yolkskunde, Epochc Volkskunde w t y mkraju Schmidta układem treści, odzwierciedlających Verlag], europejskiego tła p r z y sprawiają, ż e m a m y stronną prezentacją pomnienie jącego omawianych przez autora t u do czynienia z bardzo sztuki ludowej kwostiach oryginalną, wiolo- w ogóle. Służy t e m u przy­ już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a istotę tego t y p u s z t u k i , a także określa­ narzucającego pewien w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a . Haberlandt t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio rozpoczął gromadzić p r z e d z górą siedemdziesięciu Chodzi l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e myśleć zostało poszczególnych w regionalnych muzeach 0 prezentację s z t u k i l u d o w e j całego kraju, to gdy w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest idzie całko­ w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t tego, o precyzyjnych artystycznej form ustaleniach przodmiotów, czasowo-przestrzeimyeh różnych obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ; t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej wykluczyć i n i e jost t u t a j zabiegiem czysto technicznym, który w spadku badawczej pominąć 1 w tych niczego" i muzealnej zawiera budzących t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o się głęboka może gatunkową formach z marginesu, z pogranicza świadomość, także stanowi o i c h istocie sposobie istnienia. P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m zredukować patrywane do i c h wartości estetycznych. t y l k o j a k o ekspresje artystyczne N i e mogą być lecz p r z e d e zjawiskach, k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych, n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k , się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o , j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą . niach), takie pozwala n a stawianie autor pozostawia które zresztą Podejście częstokroć o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie mów, któro prowokują 112 pytań, do dalszych badań. roz­ wszyst­ Sztuki kryjo wątpliwość innych zjawisk że ich i c h zmionności, e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy przojp.wów proble­ należy odczytywać jo nie jako teksty j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h ale przedsta­ w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f ) s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach korze­ artystyczne jakie modlitownych, �II. 1. Ołtarzyk domowy, T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835. się z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga­ w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t krzyż, bosko-ludzkich znajduje malarstwie n a szkle, malarstwie zdobiącym związków miłości, małżeństwa, ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e wane na nasadkach traktować łóżek, tylko jako na jako Odbija macierzyństwa u wezgłowia, malo­ baldachimach pozostałość skiego malarza m e b l i . Trzeba meble. byłoby umiejętności błędem i talentu spojrzeć n a n i e przede wiej­ wszystkim n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e podczas zrobiony się Strassengel słowo z w w korzenia, centrum pochodzący z pielgrzymkowego ok. 1225 r . kultu S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym ciemnej, niejasnej, ludowej etymologii. słowem Oto jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem, przedsta­ w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o ­ ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o nie tylko która zasadniczą w jedność cząstkowych obrazów w z o r c o w y c h , sztuki formułach jest w jej funkcji realizacją, sakralnej, odtworzeniem a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości jest rozważając ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u uchwycić który maryjnego z Regensburga, a n i legendy osobie biskupa o n i m , ani lokalna tradycja i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą czci żadnego mitycznej p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie ( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i ­ z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery Baudouin codzien­ de Courtenay (wyprowadzenie z patronów ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o ­ świętych i n a z w z n i m i skojarzonych — nowanie o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y „Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda da Vinci w dawnym imion n p . św. J a k u b c h r o n i opiekuje r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie­ się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o go — patron ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j jako o d zboża i siewu („Gleb siejajet chleb") zajmuje o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o ­ orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W wa. mowie Przedstawiając w kolejne elementy i Austrii autor omawia i c h zanurzenie zwyczaju, obrzędowości. Często działy w przedmiot sztuki ludowej folklorze, tradycji, przedstawiony t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia, jest przysłowia, to skrócone zdrobniała imię św. E r h a r t a b r z m i E r t l , nazwa ostrego półokrągłego a Ertl nożyka się potocznej — Ortl (das Ort) u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e ściśle o k r e ś l o n e miejsce w kalendarzu świątecznym rządzących z m i a n a m i p o g o d y . i regułach Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y fragmentu tak tradycji czy literatury jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a ludowej, jak i literatury pięknej — zobrazowania i czyni to zapewne — temat pisanego gdy np. dla w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a magicz- n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a . bowiem zjawiskiem, ludowej zasadę odzwierciedlającym przypisywania w występowanie (Nierzadkim sztuce m u atrybutu Jego święto — obchodzone owego jest ostrego przy pomocy szewskiego nożyka. Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i kulturze l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości magiczno-sakralnych wartości n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej i funkcjonowanie tradycji ludowej szeregu — przy­ 8 stycznia. i różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej pobożności — jak powiada autor — nej k u l t u r y duchowej słynących też f e n o m e n o l o g i c z n e łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały rozumienia kultury. dorocz­ pojmowa­ realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego 113 I �И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e , Praca S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j kultury ludowej. Pokazuje co w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a 1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a . związanej z kołyską. Przedstawiając historię tej ikonografii S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e nie tylko s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h „ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co cech powszechnie tego typu kultury. Jest to strukturalizm żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j jej nie obciążony raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j , kultury od l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ; p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas­ klasycznej, poetyc­ k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a całości poprzez jej elementarne zwykle się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i nawiązujący terminologii, wolny nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m " wskazuje cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u Goe- n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne uformowanie się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h , którego rozwój, rozprzestrzenianie się zanik, dają się ująć w są t u r a c z e j c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a zagadnienia j a k znak, symbol, obraz wzorcowy •— takie praobraz, k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy i t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a sakralizacja dziecięcego m e b l a , następująca używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu swoje źródło w środowisku z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda, katolicyzmu. O kołysce j a k i i n t u i c y j n i e spotykający pośród się z i n n y m trochę n u r t e m rozu­ m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k tych „Idea np. w wiecznego sztuce powrotu" ludowej — „drzewa Adama i zasada realizowana form skomplikowanych historycznie i ma­ teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h rodziców jako przetrwanie prostych, odwiecznych symbolicznych w bardziej rzeczywistości", (także rozwinięciach), symbole „rajskiej życia", wyobrażenia „piorwszej Ewy", symbolika „świata pary odwróconego". A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m z n a k o m i t y opowiadacz, specjalista i znawca swego p r z e d m i o t u , k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą wrażliwością, doświadczeniami wiedzą, z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów, jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o ­ w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u ( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej). Jego opowieść wyjaśniania, szewski w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h wykładu, nożyk nauczania. biskupa Ertla Wspomniany pojawia się w schematów co trakcie dopiero ogólnych teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y , zaś w r o z d z i a l e poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów konstrukcyjno-technicznych tu do 114 znów niezbędnego i minimum typologicznych, mamy zredukowanych omówienio ikonografii Znane Rzymie świętych tradycji Nieznana świadectwa relikwii jest kultu używania m a miejsce do obrazu historii środkowej w świeckiego i północnej Europy. zwyczaju kołysania dziecka do świeckiej jak jakie niemiecko- Analizuje i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e się żłobu. świętej, n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze -języcznym „kołyski" kołyski też świę­ rozwijającego Chrystusowego W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e tradycji prze­ wieku ma ludowej t r a d y c j i średniowiecznego są j e d y n i e kultu w X I I I franciszkańskiej, milczy Ewangelia. najrozmaitszych relikwii. w l a t a m i 1300—1900, temat przeniesienie tradycji mówiącoj 0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności 1 zwyczajów związanych z obchodami Bożego Narodzenia. W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością pochodzącej ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y E b n o r , j a k togo s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o dziś w zbiorach Bawarskiego Muzeum Narodowego. w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą Bożego Narodzenia kołyskę z rozwojem do pieśni Ujawnia obrzędowości — kołysanki, kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d ­ nego z najbardziej znaczących w X I V w . liryków — Mnicha z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i - �d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i " p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a , pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o- krajów alpejskich, widowiska powstałego w V i l l a c h , c z y też rozwijających sposoby życie M a r i i P a n n y . najprawdopodobniej się w ś r o d o w i s k u s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u — wiających znanego n a terenie franciszkań­ tzw. mirakli, Omawiając przedsta­ różne t y p y kołysek, ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem kołyski r z у w e m- Gromadzi przy tym Schmidt szereg wspomnianej związanych zasady magicznej z mocy przygotowaniem materiału w „stołeczków na czarownice", Łucji, M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a , rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e zwanego później P i ę k n y m leżności i Małgorzaty z wymalowaną „Zachowaj w miarę Zaskoczenie języku we jest Austriackiej. Znajduje Sztuki i Historii w Brukseli niemieckim dewizą Maxymiliana jednym od klącząc różnic podczas regionalnych różnych gatunków drzewa) — z w n o c Św. nabożeństwa dziewięciu, w lub dwunastu z a s t a n a w i a się, zwracając z głównych olementów tej cze i kształtować bardziej rozwinięto „wyższe" formy i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m drzewa: „leitmotywem" — porównaniem s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u zastosowaną strukturą porządkującą rozległo z tych świetle n a j b a r d z i e j oryginalnego sztuki ludowej. Widać to dobrzo, spostrzeżeń i refleksji zbudowanych banalne informacje etnograficzne wyrazu. O t o omawiając związany nabierają z różnymi ro­ k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece, f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów dziale czeń i wartości. N i e i d z i e t u tylko o — okroślonych zupołnie z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy — zna­ poświęconym zrozumiale ukazuje obowiązu­ najwyżej ścisły technik miotów z kolei kobiety odpowiedniego, określonego materiału, ale obróbce g l i n y , g d y podział — je zdobią, j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d ­ wymaga z lepienia gliny — mężczyźni drugiej z jednej łepią i wyłącznie zajmują p o t r a f i t o spleść w taką choćby „Dzban demoniczne l u b cudowne akcentując, tę jakże wrażliwość właściwości charakterystyczną na materiału. również magiczne: uroku, c z a r u i szczególnej mocy, a co w Schmidt swoje materiału omówienie od i chleb nie takim dlatego o kamieniu: „Kamień jest tajemnicze, w k a m i e n i u n i e wyraża się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a rzeczywistości przywołując b a j k i do zdaniu, w którym mocarstwa" — od razu zarysowuje zdaniu — się p r o b l e m , g d y tworzywem dogmacie, siły (mocy, którego mowa potęgi), obowiązującej — m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o rozpoczyna b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u ­ tradycje i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i . Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y Dzban poetyki (Stoffheiligkeit) korzoni, zawsze r a z o m . To s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału zasadę świętości i m o c y występują dla świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e , pełne i chleb się formułę: d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w szczególną co powinowactwo -symbolicznych, ową roz­ autor garnki, kobiety zaś w s p ó l n o t ę i ciasta, którym w strony właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o o jest w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k , n a świat pracy gatunków intarsjowanie, fornir. Wielo składających się uwagę, iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez konsekwentnie kościele się j e w z a ­ t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni­ wszystkim". więc których działanie zwyczajach „ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e na mniej ciekawych spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m że opowieści S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u " je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y dalszych rozważań, mających wykazać do p u n k t wyjścia jokiogo do stopnia z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e ­ konanie. 115 I �Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k charakterystyczne dla poetyki świata bajki i sztuki ludowej, czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk — kiedy o m a w i a znaczenia i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i symbolikę przypisywaną l i c z b o m Sięga S c h m i d t także w p r o s t zwyczaje lepienia np. z ciasta omawiając obdarowy­ świąt d o r o c z n y c h i ro­ obyczaj ludowy, folklor „Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby i w odpowiednich zwyczajna — — t r o p a c h języka polskiego: zwyczajowa, służąca użytkowa — się znaleźć sztuka zwykła użytkowania — — uży­ życiu. Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e pierniki, figurek zwierząt i l u d z i , w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h — teczna i kolorom. do bajki, n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj, omówienie p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury" (żeby d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja, z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) — w śledzi k o n i u n k t u r y obchodach Bożego Narodzenia, w weselach). Przywołuje i jednej nocy, w a n i a się o b r a z u schwytanego przez terenie niezwykle wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz emira: mianowicie fragment przedstawiający „Kim jest 642-ej poganina twój Bóg?" o p o w i e ś c i z Tysiąca Dżamarkana, odpowiada: „Szlachetny Panie, i zdarzenia, ciekawym „południa", protestantyzmem od wschodu kontaktami śledzi k o m p l i k o w a n i e f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e średniowiecza, szyderstwo i pogaństwem wciąż dałoby a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m świąt najbardziej monoteistycznych obchodom religii. J a k w towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u się tradycjach Dżamarkany, kompliko­ n a terenie pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u , nad ludowej sztuka w z się królewska i katolicyzmem, obszarami obrazu którym częstokroć Słowiańszczyzny. sztuki i kultury zwyczaj „północy" długotrwałymi wiojski, mieszają się sztuka ze (Reformacji) XX. przez Kiedy Barok (Kontrreformację), odsłania p r z e d Kiedy ludowej od chłopska sobą, społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d wiek Austrii, ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro­ modlę a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n monoteizmu wymiar historyczny sztuki i kultury poprzez Odrodzenia Oświecenie n a m i proeos z r z u c a n i a po starej w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m , skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o obecnym. m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j , Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie związki łączące p r z e d m i o t y wykonane z nietrwałych przemija­ jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi jedynie szlachetnością i trwałością tworzywa, pokazuje ich jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w stanu, władzy. W opowieści S c h m i d t a j a k w bajce obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny Zielonych izbie po używaną w uroczystościach się — królewny z obchodów Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j n i c z k i , z koroną w spotyka coromonii dworskiej; dożynkowych k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i wieniec księż­ zawieszony z ofiarnymi we wczesnym z kwia­ t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich, n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e do pierwot­ form. poziomie funkcji symbolicznych: wiońca, korony weselnej, k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana k o r o n y ofiarnej — ostatecznie r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a Matki Boskiej „wieńczanja" z w odległej liturgii antycznej przeszłości, bizantyjskiej kościoła prawosławnego, w czy zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o ­ którym zachowanej do obrazów bądź rytuału w tradycji dziś n a d parą biorącą ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m , żenie domu, wspólnoty Schmidta rysuje dającej tak wnikliwie się jeszcze j e d n o można w równoległym staroniemieckiego ilości, chrześcijań­ jeszcze nikłym występowaniu imion przy s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza, po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele i tureckich z n i c h ocalało. Wśród s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i i Zachariaszami spotkać jeszcze można starych niemieckich R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań­ s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u . Z t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o jednak zasygnalizować bardzo ciekawą interpretację ludowego m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz­ w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o zmian h a n d l u domokrążnego wnętrza izby w X I X wieku, pogranicza, wcześniejszych chłopskiej, w p r o w a d z e n i a glazurowanych p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a i wzmocnienia konsekwencją efektów tego m a l a r s t w a , ale przode kontrreformacji. Schmidt nazywa wszystkim malarstwo na s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i ­ c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego tynatu, rozkwitem centrów pątniczych k a m i słynących, oraz i kultem Pala- obrazów sztuką b a r o k u hiszpańskiego i łas­ włoskiego katolicyzmu. W rozważaniach historycznych Schmidt stosuje bardzo wyposa­ p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego przez k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia przedstawionej oblicze obserwować początkowym ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a językowym p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej rozwoju A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty na na gruncie procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i średnio­ w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e n y c h roślinnych co średniowiecza n a s k u t e k R e f o r ­ sztuki ludowej, się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j nie grupy zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego steriami i obrzędami odgrywanymi poddający I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę tymności, życia rodzinnego, r e d u k c j i obszar prywatności, i n ­ d o m o w e g o , w najgłębszej warstwie karnawałową pokazaną terenach legionów rzymskich socjologicznej na związane z m i ­ środowisku społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o się stacjonujących w naddunajskioj n a t l e karnawałowych t y l k o o kontynuację pewnej w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym Schmidt pokazuje sztukę l u d z k i e g o Tu na — t r a d y c j i badawczej „Hauskultur": coś w i ę c e j . Sztukę życia i p r a c y marginesie na jeszcze zainteresowanej „kultury i kulturę domowej". ludową, refleksja: być umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim z tradycją, mitem, wierzeniem, obrzędem, Książka obchodów zawiera mapę „Fastnaeht", muzeów może ta zespoleniu obyczajem Ilustraoje reprodukowane zamkniętego „Fasching" (ostatki). i zbiorów s z t u k i ludowej znajdujących się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a ­ tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i ludowej. wynika n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz­ 116 obszaru w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów ziemi. jedna uwzględnieniem jako z krajów alpejskich, kategorią się tradycji w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e szczególną tradycji wywodzących granicy z recenzowanej Zbigniew książki. F o t . J . Świderski Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99f4b41b419dfc0c69dbb1a6408764bd.pdf 6ff74e6de9e991c28dfe0998b308eba6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6143 Title A name given to the resource Tango - a Dance of Universal Alienation / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.370-377 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Tango - a Dance of Universal Alienation T hese comments and reflections (preceded by a screening of two short films by Zbigniew Ryb­ czyński: Wdech-wydech /Inhale-Exhale/ reali­ sed jointly with Bogdan Dziworski1 and Tango, the Oscar-winner from 19832) originated upon the mar­ gin of a book on Rybczyński’s oeuvre prepared by the Film Workshop in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences3. I would like to present them as a contribution to the theme: “Ethnology and contem­ poraneity”. Today, the very fact that contemporary ethnology deals with film as a cultural text is no longer exceptional, rare, strange or isolated as testified by the development of a separate domain, namely, the an­ thropology of film perceived either as a sub-discipline of ethnology or as a specific interpretation approach intent on analysis. Emphasis is placed on joint expe­ riences shared by photography, film, ethnography, and anthropology4. A new type of “writing” or rather cre­ ating anthropology is progressing with the assistance of photography, the film camera, and video; this socalled visual anthropology contains anthropological reflection on contemporary and past phenomena of visual culture. My remarks, therefore, can be a con­ tribution or justification of the legitimacy, need, and purposefulness of the application of such an anthro­ pological perception of film, its examination from an anthropological perspective, and the discovery of the anthropological coefficient contained therein. Briefly and simply, such a contribution could be entitled: On the Need and Sensibility of Writing an Anthropological Commentary on a Film that No One Will Write Apart from an Anthropologist. A direct reason for my comments is the review by Charles Solomon published in “The Los Angeles Times“ soon after the titular film received an Oscar, and titled (in a way captivating not only the anthro­ pologist): Tango —A Polish Dance of Alienation. Solo­ mon wrote: Tango is an almost hypnotically complex work that requires several viewings to grasp completely. To the accompaniment of an old and rusty tango the viewers see an empty anonymous room. A ball falls inside followed by a boy climbing through the window. The film seems to be based on live action, but its structure remains curious - the motions performed by the boy are repeated with astonishing precision. When he appears in the room once again, there enters woman holding a baby, to de­ part a moment later. The action develops to the moment when there are 26 actors and actresses present and the room becomes more crowded than the ship cabin in the Marx Brothers movie: A Night at the Opera. The crowd slowly disperses and the room empties. Importantly, these people do not cooperate, each continues his activ­ ity isolated, totally indifferent, and without reacting to the surrounding chaos - a comment on cramped flats in Polish towns and the painful alienation produced by this state of things, Solomon concluded.5 In contrast to the highly promising title this unam­ biguous and authoritative, seriously sounding hous­ ing-cultural interpretation features startling simplicity and is the reason why it becomes so difficult to refrain from smiling. But an equal feeling of dissatisfaction is produced by other explanations proposed in studies consistently developing the motif of the Polish hous­ ing problem. Characteristically, they all concentrate on workshop and strictly technical issues, as a rule stressing the banal nature and insignificance of the story. More, they caution against seeking in the film deeper philosophical contents. This primacy of tech­ nical questions is accompanied predominantly by re­ flections stressing that Rybczyński made the transition from the cinema to a new formula while abandoning the film for for the sake of another. Such deliberations focus on the fact that he had discovered a novel form of depiction made possible by the video technique. Here are some samples. In the article Comme un Polonais Jean Paul Fargier wrote: Zbigniew Rybczyński fait de la Vidéo depuis tou­ jours. Même quand il tournait en Pologne des films expé­ rimentaux, il faisait de la Vidéo. Tango, (...) c’est indis­ cutablement de la Vidéo, même si son support est du film et que tous ses trucages sont de classiques caches/contrecaches cinématographiques. The time and spatial strategy, Fargier went on to say, which organises this ingenious work is part of a video approach. Its intention was to create the possi­ bility of simultaneously watching about thirty actions taking place at the same time in a very small room (with a window, three doors, a wardrobe, a table, and a bed). Initially, the room is empty, but then a ball drops in through the window, followed by a boy climb­ ing into the interior to throw the ball out and leave. The ball, however immediately, returns and so does the child. Note: this is a loop, followed by another, with a man entering and taking (stealing?) a suitcase lying on the wardrobe. Another twenty or even thirty actions will occur in the cramped space. A man sit­ ting at the table eats soup brought by a woman and 370 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION departs once he finishes. The moment he leaves the table, another man enters the room, stands on the ta­ ble to change a light bulb and, departing, leaves space for a woman, already appearing with a plate of soup ... Each particle of space is put to maximum use. The bed is used for changing a baby’s diaper, for waiting for death, for making love. The overall effect is nine and half of Nowa książka (New Book, Rybczyński’s previ­ ous experimental film - Z.B.) multiplied by three or four6. Further on the French critic posed a symptomatic question, asking whether we are dealing with a hous­ ing crisis or a crisis of the cinema? When he first watched Tango he thought about the housing crisis in Poland and other socialist countries. Watching it for a second time he noticed a crisis of film (in a country of widely disseminated TV). Tango is cinema itself (with its doors and windows, entries and exits, banal and well-used scenarios), revealed at a time of the direct. Everything is visible in the foreground: tragedy and burlesque are expressed with finesse but gain density. There is no reason to mourn. Film represented a cer­ tain dramatic and comic force and, at times, enormous emotions. Video, on the other hand, opens up to a new world of emotion, laughter, and drama.7 Time to turn to analyses conducted from the inside and let the Polish authors speak. Marcin Giżycki: A ball falls through a window into an empty ensuite room. A boy enters in the same way. He takes the ball and jumps out of the window. The ball immediately falls inside. The cycle is repeated, like a stuck gramophone record. Other figures enter from different directions. They behave as if they were alone in the room. All perform strictly defined activities and depart, to immediately reappear and repeat exactly the same motions. Despite the fact that the number of people continues to grow their paths miraculously cross in such a way that they never collide. This is Rybczynski’s sui generis masterpiece, capable of coordinating all those activities in time with the precision of a fraction of a second, so that they overlap in the manner of a clockwork mechanism. An ordinary enactment by actors would be simply impossible, and even if they were to succeed to a certain extent they would still not attain that mechanical character of the plot, which, after all, comprises the very essence of the film. During the culmination, the room con­ tains more than thirty persons, a number that we simply have to accept since we got lost counting already much earlier. Subsequently, the interior starts to gradually empty in the same way as it became full of people —now, after his/her successive departure a given character no longer returns and does not renew the cycle. The contents of the film, therefore, are motion and variable spatial relations between the protagonists —motion increases up to a certain moment and then is followed by an utmost complication of all the gathered figures and a decline of motion, until all 371 action ceases. The dramaturgy of Tango is constructed by means of a densification, in the literal meaning of the word, of the situation. Each entry of a new resident inten­ sifies the tension: “How will he manage to cross the room"? People keep arriving. Every surprising ending would topple the logic of the premise, although the author took the liberty of a slight deviation by allowing himself in the finale to slightly change the activity of the departing persons, which we could disapprove if it were to point the message of the film to a completely new direction. Since nothing of the sort takes place, the accepted solution is treated as a natural musical cadenza justified also in the title. Familiarity with Rybczyński almost guarantees that Tango interested him predominantly as a technical prob­ lem. He simply had an idea and knew how to realise it. Hence the need to be rather careful while seeking some sort of more profound philosophical intentions (and such attempts have been made). Nonetheless, while differenti­ ating the characters as regards their makeup and costume (on the margin, the man in a red coat from Nowa książka resurfaces) and designing the sets the author created a specifically Polish panopticon. Everything takes place in a cramped ensuite room, that symbol of Polish housing dif­ ficulties but also of the democratisation of Polish society (after all, it is in such a room that the Polish post-war intelligentsia queued up to the bathroom together with members of the working class, as documented by Leonard Buczkowski in his celebrated comedy Skarb / Treasure/). A gallery of average Poles appearing in the apartment rep­ resents a full range of fulfilled functions —from intercourse to death. Copulation, eating, dressing, cleaning, and even (presumably, since they take place beyond the frame, be­ hind the bathroom door) washing and defecation. These may be secondary contents but they still produce numerous and various associations 8. Finally, the opinion of Daniel Szczechura: The re­ alisation of Nowa książka, Tango and other films is based on a mammoth music score containing the movements of particular characters. This is the reason for the absence of photos in Rybczyński’s films. It was impossible to ob­ tain a photo from Nowa książka, since the final effect was but a product of the author’s imagination and laboratory processing. (...) Assorted figures appear in an empty room as if on stage and perform simple daily activities. In time, their number grows, new people arrive, and each does the same. A boy leans through a window and picks up a ball that had fallen into the room, a woman changes a baby’s nappies, a girl does her homework, a granny dies, etc. The culmination scene resembles a ballet or a pantomime of sorts, in which 26 characters take part. The action then slows down and once again we are left with an empty room. Everything takes place to the accompaniment of a tango. This film, simple and applying limited means, makes a great impression. After the screening there invariably emerges the question: how was this done? True, something like this has never been seen before 9. �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION Daniel Szczechura, himself an accomplished au­ thor and craftsman in this particular cinematic do­ main, reveals the secrets of filmmaking. His extremely meticulous and professional technical description re­ constructs the production of Tango step by step. Why then do the analyses, as I have mentioned, seem to be insufficient? The reason lies in the fact that even when concentrated on the film and attempt to provide a detailed and thorough description they remain as if imprisoned within it and are doomed to repetition. In a manner of speaking, they evade attempts at answer­ ing the question: ’’What does Tango mean?” and even the much less penetrating: "Can Tango actually mean something?”. It is here that I perceive the place and role of an anthropologist who could propose a com­ mentary. Initially, it might appear that such an ap­ proach of an expert on the cinema to the dilemma in question: a technical (material) description or a quest for meaning, appears to be closer to the intentions of the author, who himself voices his opinion (I cite only a fragment of his statement, to which I shall return at the end of the text): The most important is technology. One can speak about the beauty of the pyramid, but the way in which it was built is more essential. The same holds true for the Eiffel Tower. The construction of this enor­ mous steel structure gave rise to protests. It was claimed that it was ugly. Now it has become the sentimental symbol of Paris. First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance10. There exists, however, another extreme and dif­ ferent point of view declaring that we should not trust artists all the way. Or else, we may trust them but nev­ er believe what they say nor succumb to them. In an interview published in “Konteksty” Janusz Bogucki drew attention to this issue by declaring: An artist concentrates on that, which emerges in his mind and gradually changes into an object. Later, he works on this object and becomes totally immersed in its inner world. But then the object starts to pursue a life of its own, just as genuine as its original life in the artist’s head and studio. Acting in this way the author does not really know what he is doing and is only partly aware of his conduct. A true artist is unaware of what he is doing and remains an in­ strument, a source of energy that becomes transferred into some sort of matter somewhat according to the principle of intentions but, predominantly, premonitions —true, the intellect wields control, professional skills are available, but how is all this possible considering that it is not a question of planning and execution? If the later is the case then the aesthetic object remains empty inside, but if we are dealing with a creative act then in a certain sense it remains inde­ pendent of the author11. Opting for such a stand and convinced that Tango is not an empty aesthetic object (as evidenced by the views of the afore-mentioned authors: “a hypnotic, complex work”, “a brilliant work”, “a masterpiece”, “the film makes an enormous impression”) let us sum up the opinions of experts on the cinema. The number of extra-film references is scarce. Their interpretation takes place mainly within the range of the discussed work (the way it was made) and in reference to a sin­ gle context (that of the film), consigning us either to local history of the film (Giżycki - Skarb) or its world counterpart - depending on the way in which we per­ ceive it (Solomon - the Marx Brothers in A Night at the Opera; Szczechura, following the example of many others, cites Melies as his point of reference). Mean­ while, the questions: “can Tango mean something?” and “does Tango mean something?” still remain im­ portant and continue to disturb us. They recur persist­ ently and call for an answer. Take the question ad­ dressed to the author by a journalist conducting an interview for Andy Warhol’s “Interview Magazine” wondering whether after he had won an Oscar the director can explain the meaning of Tango. Already forewarned that artists are not to be trusted we can calmly react to the negative response. What can we do? What is going to happen to our cultural commentary in the wake of the author’s dic­ tum? We simply have to start at the beginning... Now is the time to go back to Solomon. Against such a back­ drop, his rather ridiculous and flat statement, which we immediately rejected and read without the quota­ tion marks: Tango —a Polish dance of alienation, still re­ main captivating and appears to lead us onto a correct course. Something does seem to be right. The tango in Kantor’s theatre of death, the tango in Rybczynski’s film, the tango in Mrożek’s theatre of the absurd (this similarity of the title with Mrożek’s drama was even keenly noted by Daniel Luliński, the official corre­ spondent of the dailies “Trybuna Ludu” and “Zycie Warszawy” as well as the Polish Press Agency, who concentrated only describing the scandal caused by the Oscar winner. Behaving assertively, Rybczyński tried to shout something about “Solidarity” into the mi­ crophone, thus disturbing the solemnity of the event. Then, after he went outside and was prohibited from re-entering by security guards, he started a fight)12. Following the example of the interpretation pro­ posed by Solomon: Tango —A Polish Dance of Aliena­ tion we come to a problem central for anthropology and anthropological-cultural questions, namely, what are the local and universal qualities of culture and the absorption of the universal by the local and vice versa? Here, we are dealing with cultural translation. Are we capable of recreating this path? Admittedly, the rather difficult and perilous task resembles the situ­ ation from the motto that Jan Kott once gave to his analysis of Mrożek’s Tango: No one will leave until we find an idea. Edek, don’t let anyone out 13. In the most general outline this path could be described as follows: 372 �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION the local (an exotic Argentinian dance) becomes the universal by turning into the European and the global, and permeates local culture, where it is subjected to artistic, theatrical, literary and film processing in or­ der to come back to universal world culture in a new local costume. This is the manner in which the local and the exotic are restored to the universal. By chang­ ing into a Polish speciality the tango as a Polish dance of alienation becomes universal. How does this take place, and how is it possible? Let us start with the local stratum while attempt­ ing, at the same time, not to lose any of the traces con­ tained in descriptions made by heretofore film studies. Not by accident did we begin these comments with a comparison of two very different dance films, i.e. Tango and Wdech-wydech (Dziworski and Rybczyński); nota bene, the French critic was wrong when he wrote that Tango was the last film made in Poland - actually, it was the documentary realised together with Dziworski (1981). This is a register and an image of a no longer extant world that appears to have vanished, and here and there is becoming the object of social nostalgia. A world of free-of-charge vacations and sanatoria. Wdech-wydech is a documentary record of a People’s Poland-era holiday (in contrast to the strongly accen­ tuated simple daily life in Tango) or actually a training conference carnival attended by cultural-educational instructors of the Polish- Soviet Friendship Society re­ alising a specific programme of “indoor recreation”. A portrait of entertainment and competitions (including a contest testing knowledge about the USSR). Two very different films! Wdech-wydech consists of natural interiors and natural music (a ballroom orches­ tra and music from a croaking loudspeaker), “golden oldies”, a dance competition (to the strains of the song: Moscow Evenings - Podmoskovniye vechera) or an exotic costume contest, an artistic performance, openair recreation, pirouettes on ice-skates, an ice-rink surrounded by a mountain landscape; these are living people filmed with precision, attention, and acuteness but also tenderness. Something that does not possess a film reference but can be situated only “between” and “above”, something between and above homo ludens, homo sovieticus and homo PeReLus (PRL: People’s Po­ land), and something that could be rather ineptly de­ scribed as “between” films and socialist documentaries about hairdressing competitions, Rejs (The Cruise) by Marek Piwowski and the Czech film school with Loves of a Blonde and The Fireman’s Ball. Not by accident did we start with two dance-music films since they allow us to recall one more essential component in the oeuvre of the author of Tango, to draw attention to the ever-present stratum of visual anthropology in Rybczyński’s films, and to mention a brief ethnographic-anthropological treatise: Święto (Holiday, 1975). Its recorded images come straight out 373 of a study by Roch Sulima (then recently published) about the syrenka automobile14. Święto features the “queen of the roadside”, the “stationary automobile”, a determinant of social prestige, a hybrid located be­ tween the “civilisation of timber” and the “civilisation of technology”, and subjected to ceremonious wash­ ing. The ritual of a festive family gathering, together with gestures, greetings and farewells, embraces, first­ name ceremonies and toasts, a visit to a cemetery, re­ membrance of the deceased by “lighting lamps for All Souls”, and a baby crying in the background - brought to the cemetery, it grows aggravated in the baby car­ riage. Finally, there is the holiday ritual of the whole family watching TV. Hurried lovemaking (in the bushes of an allotment) - Eros and Thanatos (as in other films by Rybczyński) are close by. This is the way a foreign critic sees it: a petite woman in a suburban yard chops off the head of a chicken - a symbolic ritual of blood and the sacrifice of life inaugurating a calm, orderly, traditional family ceremony. A man drives out of a garage in a white car leaving behind a trail of green exhaust fumes. There now begins the ceremony of washing the car with yellowish water. A family of eight, together with a baby in a carriage, arrives at the home of an elderly married couple and preforms a sui generis ritual welcome dance. Next, they eat dinner the slaughtered chicken together with delectable bev­ erages. Afterwards, bored and unwilling to converse, they all watch television and their silence contrasts with a wild chase on the TV screen. Finally, a farewell ritual. These cosy scenes from family liturgy are inter­ rupted with takes showing a couple secretly fleeing the dinner and making love behind the house; the awk­ ward ballet performed by their arms and legs renders them similar to insects devouring each other. The man washing the car ends his task, immediately drives the beloved status symbol back into the garage, and closes the door. The elderly couple, now alone, re­ mains in the room, with granddad soaking his feet and granny in bed, watching the same TV programme 15. Rybczyński’s camera, both in Święto and in such experi­ ments as an image divided into nine fragments (Nowa książka) or a frenzied chase in: Oj, nie mogę się zatrzymać (Oh, I Can’t Stop!), records and “renders indelible” cus­ toms, gestures, banal life, ugly townscapes and suburbs, registering the - what would be the best way of putting it? - ethnography of a small town, brief histories, old crumbling architecture and old-new housing-block so­ cialist architecture, ”reality neither urban nor rural” de­ scribed by Piotr Szczepanik in the song: Tango for half a zloty. Outstanding artists are supposed to be the crea­ tors of a single work, revived in numerous forms; this is the opinion about Fellini and Bergman. Tango (and its sui generis visual anthropology, the experience of Polish films) is a structure of impor- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION tance for Rybczyński’s oeuvre, continued in his other works; sometimes, we may even find its small elements (such as the gestures and twirling motion performed in Wdech-Wydech by a man dancing to the accompani­ ment of Podmoskovniye vechera, the energetic spins of magnificent American girls speeding across Manhat­ tan on roller skates in the music video for The Original Wrapper by Lou Reed) A drawing-note at the very beginning of a mono­ graph about Rybczyński - probably a sketch to an experimental H DTV film for Imagine (three ensuite rooms, with the same figure of a man standing behind closed doors) - features at the bottom: - is he all alone? - like the other figures - repetition and addition - like in Tango? - continuum of a certain story - one - several? - what sort of a construction of the whole? The protagonists of Rybczynski’s film are not only “motion and spatial relations between the protago­ nists”, studies in space and time, bipacking, a repro­ jector, masks, and high definition but also cultural relations and motion. In an excellent study about the symbols and art that nurture this sort of creativity Małgorzata Bar­ anowska, the author of “symbolic realism” - a conceit crucial for the creativity and art pursued by Rybczyński and a term with which she attempted to encompass and interpret his last films - indicated also a particular cultural stratum. Here, we once again come across the afore-mentioned incessant game, motion, and relations between the local and the universal: Manhattan is a vi­ sion of a poetic entity composed of a huge number of sepa­ rate cultures with their colours, costumes, melodies, dances, artists, New Yorkers suffering from insomnia, somewhat comical policemen and felons outwitting them, the home­ less as well as inept politicians performing ritual gestures and oblivious of everything else. A characteristic feature of Rybczynski’s films is their sense of humour. Both he and Michał Urbaniak did everything possible so that successive sequences would startle with changes but also at times with amusing sound and image. Probably the boldest scenes in Manhattan involve a fiery tango danced by Argentinians; the scenes are divided according to the popular rhythms of particular nationalities comprising the enormous ethnic mixture of New York. The middle parts of the bodies of the dancing couple have been replaced by large bellows, similar to an accordion squeezebox, stretching and folding to the rhythm of the music and rendering the dancers either giants or dwarfs. The overall effect is that of an image -sound play on words. Rap music danced in the air is equally funny —rhythm inseparably connected with stamping feet is sud­ denly suspended above a street16. The anthropological dimension is to be discovered in both films about genius loci - as they were described by Małgorzata Baranowska who amassed in an abbre­ viated form the themes contained therein: Films about 374 genius loci amazingly link Rybczynski’s uninterrupted studies on time and space with a vision of highly differ­ ent towns. Here, the landscape retains its static character and people performing symbolic activities in an incredible dance of relativity define the character of the place. In great abridgement and simplification: Manhattan represents a great musician, a homeless artist, a child, a policeman, a kaleidoscope of worlds and various peoples, life, youth, love, home, and contemporaneity. Washington D. C. embodies a civil servant, a discoverer, a hunter, an assail­ ant, a disappearance of old cultures, a soldier, a carnival, possession, money, love and betrayal, the passage of time, history 17. Now, time to return to Poland. We are well aware of the differences between the tango in the case of Mrożek (1964), Kantor, and Rybczyński, and this is not the place to delve into the subject. The tango (La Cumparsita) in Mrożek’s play is a dance of submission to which we are invited by a power-wielding brute (an offer you can’t refuse); is it some sort of a vision of our impotence or an echo and transposition of the dance of the Straw Man from the arch-drama Wesele (The Wedding)?18. Jan Kott derived the protagonists - the Mrożek Family 19 - from Kurka wodna (The Water Hen) by Witkacy. Jan Błoński wrote: In Tango suicide is committed by the idea of rebellion; it turns into its own opposite because freedom announced by avantgarde art is perishing in the grotto of Edek the caveman, to which it guided us 20. Different features belong to the room of reminis­ cences, the room of the dead mechanically repeating elementary motions. In Kantor’s theatre the tango appears rather late: first in a dive in: Nigdy już tu nie powrócę (I Shall Never Return, 1988) as a sign of time and place: The first part, an All Souls Day in a mysteri­ ous dive, is conducted by the Argentinian tango Tempos viejos (a replica of sorts of Waltz François from Umarła klasa /The Dead Class/) 21, and then in Cicha Noc (SiIent Night): Figures slowly begin to emerge from un­ ravelled shrouds. They successively describe their comical and tragic personal catastrophes. A whole gallery ensues. All are already strongly enrooted in the iconography of the Cricot 2 Theatre —a young Hassidic Jew in an overcoat and a skullcap; a dancing priest holding a wooden cross; a girl sleepwalking; a bigot wearing a rosary around his neck; a demonic streetwalker; a sensually dancing woman in mourning; a man merged with a broom, and another with a black umbrella; a World War I soldier and the “uninvited" in dark spectacles and a roll of paper hanging around his neck. The stage resounds with a tango. Every one dances in eccentrically joined couples. 22. The anonymous room in Rybczynski’s Tango is far from the intelligentsia-intellectual “Warsaw salon” just as its protagonists are far from Kantor’s phantoms; from the structural point of view they are closer to anony­ mous plain people from Pieszo (On Foot) by Mrożek; despite the video film animation technique these are �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION living people (filmed in the live action technique). One of the interpretations suggests that perhaps Rybczyński shot the room’s memory of its (living? - Z. B.) resi­ dents 23. Since reference had been made to the “en­ suite room” then both for Kantor and Rybczyński the background would certainly include the room-flat from Kartoteka (The Card Index) by Różewicz (although in Rybczyński’s case without the threnody of Romantic protagonists or the wartime past). Tango is situated as closely as possible to the universal/local roots of the tango due to its anonymous and commonplace protagonists (the screenplay mentions that they are people busy doing something: 1. Boy with a ball, 2. Nursing mother, 3. Infant, 4. Thief, 5. Man with a parcel, 6. Girl doing her homework, 7. Woman carrying soup, 8. Man eating soup, 9. Young man doing exercises, 10. Woman with shopping, 11. Man chang­ ing a light bulb, 12. Woman cleaning a fish, 13. Girl dressing herself, 14, Man taking out the litter, 15. Man in a uniform, 16. Woman cleaning, 17. Slightly intoxi­ cated man, 8, 19. Man and woman - guests, 20, 21. Kissing couple, 22. Mother changing a baby’s nappies, 23. Crawling infant, 24. Man with a newspaper, 25. Older man with a dog, 26. Old woman)24. Time to finally seek the opinion of an expert, an anthropologist of culture, and evoke cultural refer­ ences. This task is made easy by the fact that such a function can be fulfilled by a writer. I have in mind not just any man of letters but Ernesto Sabato, au­ thor of an essay about the tango. In doing so I used two sources25 (and thus hope that certain repetitions and reoccurrences in the text will be forgiven). I also preceded “’information” about the tango with an ex­ cerpt of Sabato’s ethnographic reflections about the subculture of the suburbs, important also for our topic: ethnology and contemporaneity. Here we shall find the periphery and the centre, the eternal question about cultural peripheries, Can anything good come out of Nazareth? (here: from the culture and art of Poland and Argentina, aside from the tango), a question in which one might find echoes of Gombrowicz’s enquiry about the merit of the cultural peripheries, immatu­ rity, local qualities, and “imperfection”, which at times can prove to be a higher value: Subculture of the suburbs26 The rightist nationalists densely populating sterile and pure Argentine want us to write constantly about (non­ existent) gauchos. Lefist nationalists, on the other hand, maintain that metaphysical problems are suitable for the old European civilisation.... According to this curious doctrine, only the residents of Paris or Prague can suffer "metaphysical pain”, and if one is aware that the cause of this pain is man’s finity then it should be recognised that in the opinion of those madmen people die only in Europe but here they live on immortal. This is not the case, because if 375 metaphysical anxiety is nourished by passage of time, then we, being more temporary, have more reasons to experi­ ence it than on the Old Continent 27. Tango - a song of Rio de la Plata28 I HYBRIDAGE (...) Millions of immigrants who came to this coun­ try in not quite a hundred years not only installed two attributes of the contemporary Argentinian, namely, disillusionment and sadness, but also prepared ground for the origin of the most original phenomenon of the del Plata region, which is the tango. This dance has been successively condemned and praised, satirised and analysed. Finally, its greatest author, Enrique Santos Discépolo, gave its most apt definition: it is a sad thing that one dances (...) II D ISSA T IS F A C T IO N (...) All this is the reason why the tango is an introvertive or even introspective dance, a sad thing that one dances, in contrast to what takes place in other folk danc­ es, which are extrovertive and erotic. Only a gringo would make a clown of himself by taking advantage of a tango for chat or amusement. The tango is a totally astonishing phenomenon from the viewpoint of the genre of folk dance in general. Some maintain that the tango is not always dra­ matic and that upon occasions it displays humour. In doing so they seem to be suggesting that the tango can be light-hearted. This appears to me to be quite in­ correct since we are actually dealing with concealed satire. The humour of the tango has something of A r­ gentinian contrariness, and its epigrams are angry and grim. Hard work all day And on a Saturday evening you’re a lord. The face of the Argentinian displays a caricature irony of sorts. When a Neapolitan dances the taran­ tella he does so for fun; when a porteño dances the tango he ponders his plight, as a rule personified by his partner, or tries to resolve and delve into the general structure of human existence. A German, drunk on beer and skipping to the rhythm of Tyrolean music, laughs and innocently enjoys himself; a porteño does not laugh or have fun, and if sometimes he unthink­ ingly and furtively smiles his grotesque grimace differs from the laughter of the German just like a pessimistic hunchback differs from a gym teacher. (...) III S E X (...) Assorted Argentinian thinkers identified the tango with sex or, as in the case of Juan Pablo Echagüe, simply described it as lascivious. I believe that we are dealing with quite the opposite. True, the tango came into being in dives, but already this fact should pro­ duce suspicion that this is a case of some sort of a re- �Zbigniew Benedyktowicz • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION verse, because artistic creativity is almost always an antagonist act, an attempted escape or rebellion. The imagination thus creates something that is absent, an object of our longing and hope, something which will magically make it possible for us to free ourselves from our harsh daily reality. (...) IV (...) The body of another person is a mere object and contact with its matter does not entitle to cross the boundaries of loneliness. The sexual act is thus doubly sad, since it not only leaves man amidst his previous loneliness, but intensifies it and the frustra­ tion of the effort. This is one of the mechanisms that could explain the sadness of the tango, so full of de­ spair, anger, threats, and sarcasm. (...) V BA NDONEO N (...) From the brothels and the dives the tango set out to conquer the city centre together with a bar­ rel organ and a parrot, which innocently and blatantly proclaimed: I would like to become a scoundrel, So as to possess a girl. And with invincible force, that characteristic fea­ ture of authentic expression, the tango took the world. (...) VI METAPHYSICS (...) In this country of oppositionists each time when someone plans or creates something (a budget, a symphony or a housing project) there immediately emerge thousands of critics who with sadistic scrupu­ lousness destroy everything. (...) (...) The mentioned critics find metaphysics only in volumes by German professors, while, as Nietzsche said, it lies in the streets, in the entrails of the ordinary man. (...) Inevitable frustration, nostalgia for a distant homeland, the hostile attitude of the indigenous pop­ ulation towards the invasion, uncertainty and frailness in a rapidly changing world, the incapability to ensure a living, and the absence of absolute hierarchies - all this is expressed in metaphysical tango-istics. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood - my birthplace. Progress, forcefully introduced by the leaders of new Argentina, did not leave a stone unturned; more, it did not leave a brick unturned since technically that material is less durable. A fact that is even more de­ pressing. There is nothing permanent in this ghost town. A folk poet describes his nostalgia for the old Cafe de los Angelitos: I evoke you, lost in life and suffused in clouds of smoke. 376 In turn, the humbler, suburban Manrique asks: What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The porteño, as no European can, experiences the passage of time and the fact that the frustration of all his dreams and ultimate death are an unavoidable epilogue of all efforts. Muddied, leaning on a mar­ ble table-top amidst glasses of “semillon”* * and the smoke of “negros” cigarettes, he asks in the throes of friendly meditation: Brother, do you remember those beautiful times? And concludes with cynical bitterness: Life flows, departs, and never returns, It is thus best to enjoy it, and may all cares Go to the devil. (...) The man of the tango is, therefore, a creature who meditates about the passage of time and that which it brings: unrelenting death. * porteño - a resident of Buenos Aires * * cheap popular wine. Time for putting things in order: Wdech-wydech is enclosed in the poetic of the extravertic tango. Tango is by the very nature of things introvertic. We are well aware of the differences between the phantom quali­ ties of Buenos, Łódź, Warsaw... Once we had already become acquainted with the structure of the tango we can return to the whole of Rybczyński’s statement (previously cut short and de­ prived of the last sentence): (...) First there comes construction and technology, and only later do they become surrounded with meanings and produce an ambiance. TH E C O N T E N T IS ETER­ N A L A N D CO M M ON FOR A LL PEOPLE. In one swoop the concrete destroyed The old neighbourhood —my birthplace.... What dreams did they pursue? On what stars do they wander? Those voices that came yesterday and passed and fell silent. Where are they today? Along which streets will they return? The sad thought dancing in Kantor’s play, in Mrozek’s drama, and in Rybczynski’s film is different. The same is true for the sad thought dancing in Tango, Wdech-wydech, Orchestra, Manhattan, and Washington. THE CO N TEN T IS ETERNAL A N D COM M ON FOR A LL PEOPLE. �Zbigniew B e n e d y k to w i • T A N G O - A DANCE OF UNIVERSAL ALIENATION 12 E n d n o te s 1 Wdech-wydech B ogdan D z iw o rsk i a n d Z b ig n ie w 13 S e M a F o r (fo r P o lish T e le v isio n ). Tango (1 9 8 0 ) , d ir e c tio n : Z b ig n ie w R y b czyń sk i, c o o p e r a ­ Ja n in a A n d rzej T e o d o rc z y k , M ie c z y sła w Ja n ik , e d itin g : B a r b a r a S a r n o c iń sk a , p r o d u ­ Ign acy G o n cerz, p r o d u c tio n : Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości, ed. C f., i.a . m y in tr o d u c tio n t o a n issu e o f “ K o n te k s ty ” (n o. 3 /4 1 9 9 2 i o n th e a n th r o p o lo g y o f film a n d c o n ta in in g p e r tin en t te x ts . C f. al so: el w h o le 21 issu e Sztuka ng wysokos'oi Ibid . 8 M arcF n G iż y c k i, Ja n B ł o ń sk i, Wesele, “ Te a t r ” n o . 4 /1 9 9 4 . Drugie dąsie czyli powtórka poczwórki, K rzysztoC P la śn ia ro w ic z , M a g d a le n a S m ę d / r , Pokói”i 23 Jak Polak, tra n sl. T e r e sa R u tk o w sk a , 24 25 Teesr Śmierci Tadeusza Kantora. “Betlejem. Golyole, Bastylia i Biedny “ K o n i / k s t y ” n o . 3 - 4 /1 9 9 1 , p. t 2 3 . R j/ z a r d C ia r k a . Zbigniaw Rybceyński podróżnik..., o p . c it., Ib id ., g r a p h ic in se rt. Pisare i oego amory, E r n e s to S a b a t o , pwsenka r^op^a^eińika, Wizja i kalkulacja, ib id ., p p . 2 8 -2 9 . S z c z e c h u r a , Tango, czyli nowe spoareenie rut kiso, c o ll., tran el. a n d Statem en t m ad e 1 9 7 5 , p. 11. I w o u ld lik e t o t h a r k M r. R a jm u n d K a lic k i d u r in g a p r e ss c o n fe r e n c e b u t w ith ou p p e r tin e n t b ib lio g r a p h ic d a la . in lire In s titu te o f A r t a t th e P o lish A c a d e m y o f S c ie n c e s , s u b ­ s e q u e n tly r e p e a te d in in te rv ie w s a n d th e p re ss. Ja n u s z B o g u c k i in a c o n v e r s a tio n : malo wolności?, Tango “ L iie r e t u r a ” 12, n o . 12, 2 0 M a r c h fo r h is k in d h e lp in lo c a t in g th is essay , w h ic h I r e c a lle d ib id ., p p . 3 4 T 5 . 11 in J a n K o tt, of). cit. a fte r w o rd R a jm u n d K a lic k i, K ru k ó w 1 9 8 8 ; id e m , 7 10 Przyczynek do semiotyki śmieci, “K o n te k sty ” p. 169. Je a n - b a u l Fareiee, D a n ie l n o . 4 /1 9 6 5 , pp . V e r b c /C h o to m ó w 1 9 9 0 , p. 114. 22 oczu. Film i antropologia W arozaw a 1 9 9 1 . C h a r le s S o lo m o n , “Tango” - polski tygiec alienacji, tra n sl. Teresie R u tk o w sk a , in : Zbigniew Rybczyński podróżnik..., ib id ., p p . 4 4 - 4 5 . 9 “D ia lo g ” “ D ia lo g ” n o . 5 / 1 6 8 , p. 7 0 e o p . c it., p. 3 7 . 6 R o c h S u lim a , g r e a t im p te ssio n o n h im wae 19 20 R y sz ard C ia r k a , W a rsz a w a 1 ° 9 ° . 5 Rodzina Mrożka, w h ic h rh e a u th o r a d m itte d th a t th e first paay t o m a k e a Z b ig n ie w B e n e d y k to w ic z , c o o p e r a t io n T e r e sa R u tk o w sk a , 4 K o tt, 15 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., o p . c it., p. 6 7 . 16 Ib id ., p p . 1 8 9 -1 9 0 . 17 Ib id ., ^ 2 0 0 . 18 C f. an in te rv i ew w ith M rożek : h e ld b y Je rzy J aro ck i, SeM aF o r. 3 Ja n n o . 1 /1 9 9 3 , a . 3 3 . S t r ą k . Ja n u s z O lsz e w sk i, Z y g m u n t S m y c z e k , W ie sła w R y sz a rd O k u ń s k i, 14 A n d rzej N o w a k , H a lin a K ra je w sk a , m u sic : Ja n u s z H a jd u n , so u n d : c e r: o p . c it., 6 8-73. tio n : D y c h to , Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., pp. 8 4 -8 5 . R y b czy ń sk i, m u sic : Ja n u s z H a jd u n , p r o d u c e r R y sz ard O k u ń s k i, p r o d u c tio n 2 C f. a n a c c o u n t o f a n in te rv ie w g iv e n in “ In te rv ie w M a g a z in e ” , in: (1 9 8 1 ) , s c e n a rio , p h o to g rap h y , d ire c tio n : Emaus za dużo czy za “ K o n tp k sty ” n o . 1/1 9 9 2 , p. 2 9 . 26 27 28 E r n e s to S a b a t o , Pisarz i jego zmory, I in tr o d u c e d c a p tio n n u m b e r s d u e t o a n e w a r r a n g e m e n t o f th e fr a g m e n ts. Zbigniew Rybczyński, drawing to Tango 377 p. 6 8 . Uriel. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55337971a8ade4255e9e3450167341fa.pdf 94eb44afb91bf1a39220f55105ad0811 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2127 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (CZ. W poprzedniej części skupiliśmy naszą uwagę głównie na obrzędowości wigilijnej, lecz kreacyjna symbolika domu, domu- młoda rzuca garście chleba na dach „dla p t a s k ó w " . 12 -pola, domu-gospodarstwa, domu-świata ustawicznie stwarza­ Podczas tych wszystkich uroczystości dom jawi się z jednej strony jako przestrzeń zamknięta, wyizolowana, odgrodzona od światach dorocznych i obrzędach rodzinnych. Zmieniają się reszty świata, skupiona na sobie, ograniczona do kręgu rodziny. jedynie symboliczne atrybuty jakie towarzyszą tym obrzędom, Z drugiej zaś strony wszystko co dzieje się w domu ma swoje otwierające przed nami coraz to nowe warstwy i wiązki znaczeń. konsekwencje i odnosi się do tego, co dzieje się na zewnątrz, Symbolika domu jawi się tu jako koncentrycznie nakładające się w ogrodzie, gospodarstwie, na polu, w świecie. Tak jest np. na siebie kręgi, przypominające nieco schemat jaki przedstawia podczas Wigilii, Bożego Narodzenia, gdy nie pożycza się z domu nego, Małgorzata Maj. 1 Autorka ta w centrum omawianych obrzędowych miejsc („loci") umieszcza stół, wokół którego koncentruje się przebieg zasadniczych wydarzeń wesela, dalej zaś kolejne kręgi i przestrzenie w y z n a c z o n e granicami sieni, progu domu, wrót zagrody, „bram", aż po granice w s i . Na wszystkich tych granicach ma miejsce obrządowa wymiana darów. Odpowiednio dla naszej rekonstrukcji można by w y ­ znaczyć analogiczne, koncentrycznie nakładające się na siebie kręgi i przestrzenie symboliczne domu, jak dom-stół (uczta), dom-ogród, dom-pole, dom-świat, dom-kosmos. Idea odtwa­ rzania, odnawiania domu-całości świata, mimo zmienności s y m ­ boli wyznaczonej zmianą pór roku (cykl doroczny) czy rytmem zmian życia ludzkiego, pozostaje wciąż ta sama. Uderzające są tu ciągłość, paralelizm i powtarzalność działań, zwyczajów ujaw­ niających ten sam sens symboliki domu. W e ź m y dla przykładu „Na Wielkanoc po Rezurekcji każdy czemprędzej udaje się do domu, bo kto pierwszy do domu dojedzie ten będzie miał największy u r o d z a j . " ognia ani niczego (podobnie na Wielkanoc, w pierwszy dzień 13 siewu i podczas pierwszego wypędu bydła z z a g r o d y ) , gdy obowiązuje zakaz odwiedzania się: „Owszem, każdy się stara jak najuroczyściej obchodzić te święta i pierwszy dzień Bożego Narodzenia ludzie wracają z kościoła wcześniej niż kiedy indziej. Nikt nie staje na gawędkę, nikt nie wstępuje do karczmy po drodze, bo się nie godzi i każdy w największym skupieniu spędza resztą tego ważnego dnia u siebie, w kółku rodzinnem, śpiewając pobożne kolędy. Nawet najbliżsi sąsiedzi, mieszkający chałupa koło chałupy, nie o d ­ wiedzają się nawzajem, nikomu z młodych nie w o l n o wyjść z domu i w całej wsi panuje jakaś uroczysta c i s z a . " ( S . U l a n o w s ka, „Wisła" t. II, s. 106) Jednocześnie dom nieustannie wykracza tu wciąż poza s w o j e granice, gdy otwierając jego drzwi i okna zaprasza się wszystkich: „pobratrymych i rozpobratymych", dusze zmarłych, nawet i w i l ­ ka. 14 Wykraczając poza s w e granice dom staje się obrazem ogrodu, gospodarstwa, pola, świata, kosmosu. wątek symboliki domu-pola: 2 Drugim zasadniczym symbolicznym wątkiem D o m u - K o s m o s u , jaki ujawnia się podczas wigilii w zwyczajach związanych z zawieszaniem podłaźniczek, z choinką, to obraz D O M U - D R Z E WA. 3 Na Wielkanoc skrapiano święconą w o d ą ściany d o m u , toczo­ 4 no święcone jajo przez c h a t ę , skorupy jaj poświęconych rzuca­ no na dachy, w s a d z a n o pod węgieł. W niedzielę Palmową ob­ chodzono z oświeconą wiązką trzy razy dom naokoło uderzając po trzykroć o każdy węgieł i omiatając nią kąty i węgły, po­ święconą palmą uderzano po trzykroć bydło, zawieszano ją w stajni nad żłobem, w izbie za tragarzem i za obrazem, wtykano • w strzechę, zatykano na polach, palono bagnięta na ognisku pod ; stole, rozdzielony jest pod koniec między u b o g i c h " , a panna nego, odtwarzanego i w z n o s z o n e g o pojawia się w e wszystkich w swej pracy, dotyczącej struktury i przebiegu obrzędu w e s e l ­ j II) kominem, gdyż dym z nich ma odpędzić chmury; święcone uroczyście w n o s z o n o do chaty i stawiano na stole. O b c h o d z o n o z nim zabudowania gospodarcze, w y c h o d z o n o z nim także nawet 5 ; na dach chaty i trzymano nad każdym rogiem d a c h u . Kości ze ' święconego wkładano w dziury d o m u , za krokiew chaty, miało e i to chronić ją przed piorunem'. O b c h o d z o n o też potem pole j oziminą zasiane, po czym na samej granicy rozkładano obrusy i i spożywano na nich resztki święconego. Po biesiadzie, aby grad J nie uszkodził wśród lata plonów, wszystkie kosteczki, okruszyny * pozostałe z uczty zakopywano na samej granicy uprzednio I pokropiwszy dołek w o d ą święconą. 8 j Zmieniają się więc atrybury, lecz idea stwarzania domu za i każdym razem pozostaje ta sama. Czy będzie to obchodzenie I domu z chlebem, z resztkami ze stołu wigilijnego, czy z palmą, I jajkiem - pisanką, świąconem - z a w s z e idzie tu o tę samą myśl. J Obchodzenie (ołtarza), stołu, domu, pola, w o z u przy obrzędach i chrztu, wesela, pogrzebu mają ten sam kreacyjny i zapobiegaw­ czy, skierowany przeciw C h a o s o w i charakter. Za każdym razem mamy też przy tych ważnych obrzędach do czynienia z ucztą, a także dzieleniem się z ubogimi, żebrakami, duszami zmarłych. Tak jest podczas Wigilii, gdy zastawia się "akrycie i pozostawia w o l n e miejsce dla obcego, przybysza, tak jest podczas Wielkanocy, gdy m ó w i się, iż należy się podzielić 10 jajkiem „ze w s z y s t k i m i " t a k jest i podczas chrztu i p o g r z e b u , ' Podczas wesela, kiedy to chleb, który leżał przez cały czas na Drzewo, w którym, jak zwracał na to uwagę Eliade, znajduje symboliczny wyraz misterium niewyczerpanego pojawiania się 15 życia związanego z rytmiczną odnową K o s m o s u , pojawia się zresztą w związku z domem nieustannie podczas innych o b ­ c h o d ó w (jako poświęcona palma, wierzba - na Wielkanoc, jako bylica i roślinność, którą przystrajano domy na Św. J a n a i na Zielone Święta itd.). Oddajmy w tym miejscu głos Józefowi Rostafińskiemu, który w syntetyczny sposób tak o tym pisał: „Wszystkie te uroczystości pozostają w związku zawsze z zielenią (z walką pierwiastków świetlanych ze złymi i ciemnymi, w chwili porównania dnia z nocą - w marcu i wrześniu, oraz z momentami górowania lub odradzania się słońca - w c z e r w c u i grudniu), przypomnę: że z wiosną dziewczęta w Poznańskiem obnoszą gałąź jedliny jako 'nowe latko', że w lecie 'mają się chaty' na zielone święta, że w Sobótkę bylica i tajemnicza paproć grają ważną rolę, że na dożynki wieńczy się płody słońca, że na kolędą również się mai, ale wnątrze chaty, czego ślad pozostał dziś w choince wigilijnej, czyli jak się tu w Krakowie m ó w i w 'sadku'. I za każdym razem ta zieleń jest 'drzewem żywota' rosnącym już w raju, symbolem widomym owej życiodajnej siły słońca, która na ziemi wszystko do wzrostu i życia pobudza. W grudniowej uroczystości tym symbolem drzewa żywota jest zazwyczaj gałąź jakiejś rośliny iglastej, dlatego że i zimą z a c h o w u j e zieloność, ale i bywa dla tej przyczyny nią właśnie i gałąź ostrokrzewu (ilex), lub jemioły." („Wisła" t. II, s. 8 9 ) Na wątek symboliki domu-drzewa (domu-ogrodu, domu-raju) składają się więc wspomniane już zwyczaje wigilijne, motyw drzewa pojawiający się obok rajskich m o t y w ó w jakie występują w bożonarodzeniowych kolędach, szczególnie zaś w kolędach śpiewanych do gospodyni lub do córek tejże, kolędach wróżą­ cych temu domowi rychłe wesele, w których m o w a jest o jabłoneczce 18 czy jaworze, jak w tej zapisanej przez Zegotę Paulego: „ N a śród dworu jawor stoi - hej Leluja! / Na jaworze złota rzęsa - hej Leluja! / I przylecieli rajskie ptaszęta - hej Leluja! / I obtrzęśli złote, złote rzęsy - hej Leluja! / I wybiegła nadobna dziewczyna - hej Leluja! / I rozpuściła swój biały fartuszek - hej Leluja! �/ I pozbierała złote, złote rzęsy - hej Lelujal / I skoczyła d o złotniczeńka - hej Leluja! / 'Złotniczeńku, rzemieśniczeńku. - hej Lelujal / Ulij że mi złoty kubek' - hej Lelujal / - Któż ci się będzie z niego napijał?' - hej Lelujal / S a m Pan J e z u s z Aniołami - hej Leluja! / I Maryja z dziewicami - hej Lelujal / Nadobna dziew­ czyna z kawalerami - hej Leluja?" (Żegota Pauli - Pieśni ludu polskiego, s . 5 ) Do symboliki domu-drzewa należą też takie zwyczaje, jak zawieszanie u sufitu gałązek jemioły, w której, ze względu na przypisywaną jej szczególną moc i własności płodnościowe, widzieć można figurę „drzewa generacji wiadomości dobrego i złego" " ; występujący na wigilię Trzech Króli zwyczaj rysowania drzew kredą na oknach i drzwiach. „Rysują krzyże a także brzozę i konia z człowiekiem - znaczenia brzozy wyjaśnić nie umieją, koń i człowiek mają przedstawiać odjeżdżającą 'koladę'. (...) W tym dniu święcą też chaty, rysują także drzewa, konie, ludzi i wozy." (K. Moszyński, Polesie... s . 219) Do kręgu tej symboliki należą też wspomniane już zwyczaje związane z palmą (poświęconą wierzbą) na Wielkanoc, zwyczaje zielonoświąteczne: „ N a Zielone Święta przed domem stawiało się wtedy zielone drzewa, w i s e m wysypywało się drogi, żeby było uroczyściej. W domu natomiast po wszystkich obrazach zatykało się wis, żeby dom uchronić od złego. Na te święta w kątach domu stawia się tatarak, a także ten tatarak lub młode gałązki drzewek wtyka się za obrazy... T e zielone drzewka to szczęście domowi przynieść mają." ( B a d . terenowe, Józefów 1 9 8 0 r.) „ N a Zielone Święta niosą do cerkwi klon do poświęcenia. Porząsają chatę i podwórzec tatarakiem i zatykają za święte obrazy oraz w e wrota gałązki klonu albo lipy. Dawniej do majenia używano wyłącznie klonu, dziś obok klonu i brzózki stawiają w chacie święte obrazy i wrota mają gałązkami tych drzew, a podłogę wysypują trawą. O ile klonu nie ma w pobliżu w o l n o go zastąpić lipą lub jarzębiną." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 9 ) „ N a św. J a n a skrapiają zabudowania, zatykają w zagony pól, drzwi obór, gałązkę osiny (przeciw czarownikom, żeby nie odbierali 'sporu' i mleka)." (tamże, s. 2 2 1 ) Analogiczny do zwyczajów uderzania ludzi, domu, w ę g ł ó w poświęconą palmą, wierzbą - zwyczaj uderzania rózgą dzieci znajdujemy i przy zakładzinach domu: „ Dawniej kiedy stawiano nowy dom, zbierano gwałtem dzieci po w s i a c h bito je rózgami przy zakładaniu fundamentów, później hojnie częstowano, aby pamiętały czas założenia chałupy." ( Z W D A K t. III, s . 2 4 ) wianka mającego okryć głowę w koło, któren zawsze bywa z barwinku zdobny w czosnek i j e d w a b (...) Równocześnie wnosi starosta drzewko czyli d e r e w c e (najpożądańszą do tego jest gałąź krzaczasta na łokieć przeszło wysoka, drzewa szpilkowego, np. świerku, jodły itd. jako długo w zimie zielona), i oddając je kobietom prosi o przygotowanie 'fajne by miał z czym do ludzi pójść'. Kobiety odbierają od starosty drzewko, kładą pod nie bochenek chleba wraz z kołaczem (na chlebie), i w środek tego pieczywa wtykają o w e drzewko, aby w niem mogło stać. Poczem drzewko to (na drugiem końcu stołu) obwieszają (krewne a potem inne kobiety) jagodami kaliny, kłosami zboża, pojedyńczemi piórkami ptasiemi, pachnącem zielem (bazylek, wasilek), barwinkiem i gwoździkami (zwozdejke), a ubierając je śpiewają: A daj Boże dobryj czas, jak u ludej tak u nas taj sczesływu hodynu meże naszu rodynu." ( D W O K , t. 2 9 , Pokucie, s. 229) Po ślubie w cerkwi, po przybyciu pod dom panny młodej starostowie: „Witając się uderzają jedno derewce o drugie; wkrótce jednak starosta jej wydziera drzewce z rąk przybyłego starosty (przy czym się oba niby derewcami biją) i uderzając w ścianę trzonkami tychże, które tkwiły w chlebie, zatyka on oba derewce w słomianą strzechę nad drzwiami." (tamże, s. 2 3 9 ) By dopełnić tego obrazu domu-drzewa, wspomnijmy jeszcze o zwyczajach związanych z wkładaniem pod d a c h „gałązek dębiny, świerku, brzeziny odłamanych z drzew, którymi po 20 ulicach na procesję Bożego Ciała ołtarze przystrojone b y ł y " , 0 zwyczaju wkładania w węgły podwalin w i a n k ó w święconych w oktawę Bożego Ciała, o zatykaniu w i e c h y na dachu, zwanej niekiedy i p a l m ą . 21 „Od podwalin wznieść się do dachu, to myśl przewodnia budowy. D a c h chroni z góry i z boków. Po to jest stromy, aby wyrywał sią wiatrom, otrząsał się łatwo z deszczu, zrzucał z siebie grad i śnieg. Ale ma także ogarniać i grzać i po to załamuje swe linie, wygina je nawet kilkakrotnie. Otula chatę jak suknia, jak ciężka manta lub gugla weselna, najbardziej podobny zbroi pancernej, bo jakby z łusek składa się z deszczułek z drzewa wydartych, dranicami z w a n y c h , złotych gdy nowe, srebrnych, gdy postoją. Czasem, gdy rozszerzające się skrzydła chaty poczer­ nieją już i łuski scalą się, widać dobrze, że to skrzydła ptaka, co zapobiegliwie ochrania s w e gniazdo przed wrogim nalotem. J e d n a k już w c i ą g u budowy, gdy chata rodzi się dopiero, pieści ją dach jakby ducha c o bierze na się ciało, jak matka dziecko, jak oblubieniec żonę w tańcu weselnym. Dlatego gdy podczas budowania dociera się do d a c h u , stroi się go w choinkę weselną obwieszoną jaskrawymi włóczkami, wstążkami i papierkami." (Vincenz, op. cit., s. 60) Związek domu i drzewa widoczny jest także w stosunku do drzew znajdujących się w ogrodzie: Antropokosmiczna „Boże drzewko raz zasadzone w ogródku, starannie przez domo­ w e dziewczęta powinno być hodowane, albowiem, gdy przez zaniedbanie wśród lata uschnie - śmierć wróży komuś w tym domu." ( D W O K t. 17, lubelskie, s. 154) „Bez, jeżeli gdzie rośnie w ogrodzie lub sadzie, nie można go w y k o p y w a ć ani wycinać bez narażenia domu, do którego należy, na wielkie nieszczęścia, dolegliwości a nawet śmierć." (tamże, s . 155) Do wątku symboliki domu-drzewa należą także zwyczaje przystrajania chat na wesela, a także rajskie i kosmiczne motywy symboliki korowaju, weselnych kołaczy przystrajanych roślin­ nością i gałązkami barwinku, w n o s z o n y c h uroczyście do domu i stawianych na stole; wianka, rózgi weselnej znajdujących się zawsze w obrzędowym centrum i bądących również figurami „drzewa życia" i „osi świata" „Gdzie dziewczyna jest na wydaniu tam chata jest umalowana na pstro lub umajona łopianem i bylicą, na chałupie i na płocie powieszone są białe płatki, lub wystawione jest na czterech żerdziach koło, a nawet wprost zawieszony na żerdzi wianek." (M. Żmigrodzki, op. cit., s. 2 6 ) Spośród wielu opisów w e s e l n y c h kołaczy, wianka, rózgi w e s e ­ lnej, w których zawarta jest o w a głęboka symbolika drzewa, rózgi weselnej nazywanej także „drzewkiem, jabłonką lub świerkiem symbolika domu. antropokosmos i antropomorfizacja J a k podają słowniki b i b l i j n e 22 Dom jako domu słowo D O M - (gr. oikos, oikia; hebr. bayt) w większości języków, tak samo i w Biblii oznacza zarówno materialną budowlę, jak i rodzinę. W języku hebrajskim analogia ta opiera się na fakcie, że ten sam rdzeń „ b a n a " wyraża ideę budowania domu i zakładania rodziny. „Lecz domu trwałego nie dla snu tylko, nie dla schronu po­ trzebuje dopiero człowiek z żoną. (...) Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu." (Vincenz, op. cit., s . 58) Dom nie tylko jest obrazem kosmosu. Z wątkami kosmo-teologicznej symboliki domu, ( d o m u - k o s m o s u , domu-mieszkania Boga, domu-świata, domu-ogrodu, domu-pola itd.) spla­ tają się tu wątki „antropologiczne" i antropomorficzne; obrazy 1 symbole podnoszące związek D O M U i CZŁOWIEKA. Dom towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, jest o w ą sceną, na której toczy się życie człowieka od narodzin do śmierci, i tak jak już powiedziano o drzwiach - „wejść i wyjść" - tak dom jest symbolem i skrótem losu ludzkiego. Ó w związek domu z życiem człowieka i człowiekiem podnoszą w e s e l n y m " , przytoczmy tu opis „ D e r e w c ó w " przygotowywa­ niektóre etymologie już w samej nazwie: chałupa - koliba (B'- nych dla obojga państwa młodych na Pokuciu, gdzie spotykają kalibe - chata, namiot, altana) - k o l e b k a . się ze sobą kreacyjno-kosmiczna symbolika chleba i drzewa: „ciało" odnaleźć możemy rewers tych skojarzeń: 19 „Tegoż wieczora zaczynają się schodzić goście proszeni do jednej i drugiej weselnej chaty, osobliwie kobiety. G d y mężczyźni pozostali w sieni, kobiety zaproszone wchodzą do chaty i za stół, a zgrabniejsze biorą się na jednym końcu stołu do splatania 4 „ciało (...) 23 Ale także i w słowie Prasłowo; p o w s z e c h n e , ale w cerkiewnym 'telo o znaczeniu różnorakiem - 'obraz' nawet 'słup' i 'namiot'". W bogatej symbolice obrzędowości rodzinnej odnaleźć może­ my wszystkie zasygnalizowane już w poprzednich podrozdzia- �łach wątki symboliczne, dlatego nie zawsze i już nie z taką Charakterystycznym jej rysem jest z jednej strony ustawiczne skrupulatnością będziemy śledzić ich obecność i kontynuacje, dążenie do izolacji (obecne zresztą, jak widzieliśmy, i przy innych starając się przede wszystkim zwrócić uwagę na n o w e , podkreś­ obchodach, w świętach, jak np. w wigilię; szerzej w czasach lając ó w związek i paralelizm pomiędzy domem i człowiekiem. i punktach krytycznych dla świata, dla społeczności, dla jedno­ Jednakże dla pełni obrazu powinniśmy o nich pamiętać i nie stki; gdy świat niejako znajduje się w kryzysie i jest zagrożony, tracić ich z pola widzenia. Oto na przykład w zwyczaju kładzenia sięga sią do powtórzenia i odnowienia twórczego gestu i działa­ dziecka zaraz po urodzeniu na stole (na ziemi, pod stołem) mamy do czynienia z uniwersalną symboliką „humi p o s i t i o " . M nia stwarzającego na n o w o świat). Z jednej więc strony widzimy Sym­ dążenie do izolacji domu, zamknięcia się w jego kręgu, z drugiej której ujawnia się symbolizm centrum i jej plan zaś - dążenie do maksymalnego otwarcia się w tym stwarzającym kosmiczny: złożenie nowonarodzonego na ziemi, czy kładzenie działaniu na cały świat, dążenie polegające na ustawicznym boliką, w rodzącej na ziemi dla ułatwienia porodu, naśladuje kosmiczny przekraczaniu ciasnych granic domu i otwierania g o na ó w wzorzec aktu poczęcia i narodzin jakiego dokonuje ziemia; mamy wymiar idealny, kosmiczny. Ó w charakterystyczny rys obrzędo­ tu do czynienia z paralelizmem obrazów d o m : matka: ziemia. wości towarzyszącej narodzinom komplikuje się tym bardziej gdy Ponadto, gdy podkreślamy ó w związek pomiędzy człowiekiem zważymy, że na jej obraz nawarstwiają się wierzenia i zwyczaje a domem, gdy sięgamy do przykładu kładzenia nowonarodzone­ izolacyjne dotyczące kobiety ciężarnej - jej izolacja w obrębie go dziecka na stole, pamiętać powinniśmy o zasygnalizowanych domu, społeczności, wioski. Mimo to jednak, mimo tych wszyst­ już wątkach. O sakralnej (stół-ołtarz), wigilijnej, bożonarodze­ kich komplikacji i pomimo niowej, społecznej (stół - centrum wspólnoty rodzinnej), g o s ­ przesądów, zwyczajów towarzyszących obrzędom narodzino­ podarczej (stół-pole) s y m b o l i c e s t o ł u . Podobnie, pamięta­ w y m i recepcyjnym, odnaleźć możemy w nich ciągłość i k o n ­ jąc i o innych wątkach (dom-chleb, d o m - s ł o w o itd.), o tej tynuację tej samej symboliki kreacyjnej i omówionych już wcześ­ szczególnej mieszaniny wierzeń, związanej i wieloznacznej mowie symbolu, gdy przywoływane niej jej w ą t k ó w . Ciągłość ta ujawnia głębokie związki pomiędzy będą dalsze przykłady z bogatej symboliki zwyczajów i obrzędów człowiekiem i domem i pozwala mówić o paralelizmie i n a ­ rodzinnych zwracać będziemy kładaniu się obrazów domu i człowieka w tradycji ludowej. uwagę przede wszystkim na związek dom-człowiek. Tak jak przy obrzędowości dorocznej podkreślaliśmy, że wszystko c o dzieje się w domu ma s w o j e odbicie i konsekwencje na zewnątrz ( w ogrodzie, na polu, w świecie, kosmosie), tak samo można powiedzieć, że wszystko, co dzieje się symbolicznie w domu i z domem, ma swoje wewnętrzne odniesienie, ma s w o j e konsekwencje w życiu przy­ chodzących na świat i mieszkających w tym domu ludzi. J a k w micie początku, w apokryficznej historii stworzenia, tak samo i w domu splatają się ze sobą kosmogonia i antropogonia. Doświadczenie domu w tradycji ludowej obejmuje te dwa wymiary. Dom jest tu antropokosmosem. Najwyraźniej ó w związek domu i człowieka widać w takich wątkach i paralelizmach jak: dom-ciało, dom-mieszkanie duszy człowieka - i w antropomorfizacjach domu. Do w ą t k ó w tych powrócimy jeszcze pod koniec, w tym miejscu wystarczy przy po: mnieć ó w antropomorficzny charakter domu, o którym w s p o m i - I nał Stanisław Vincenz: ' „Chata naśladuje poprzeczny przekrój ciała człowieka. J e j front i tył są o wiele szersze od boków, ma przekrój prostokątny, nigdy kwadratowy. Z przodu, czasem z boków są jej o c z y - o k n a , tył jest bezwzględnie ciemny (...) Toteż wszystkie chaty stoją plecami do . wiatru." (Vincenz, op. cit., s . 6 1 ) | Tak jak budowanie chaty jest naśladowaniem stwarzania | świata, tak i narodzinom człowieka i obrządom recepcyjnym ' - przyjęcia nowonarodzonego w obręb domu (rodziny) - t o w a • rzyszą te same atrybuty i działania symboliczne. Pojawiają się tu te * same symbole kreacyjne - chleb, w o d a , w o d a święcona, kropid; ło, gałązki palmy, drzew, święcone wianki. W zwyczajach, i wierzeniach, obrzędach towarzyszących narodzinom atrybuty te 1 w większości zapisów materiałowych interpretowane są przede I wszystkim jako apotropeiony, środki chroniące przed złem. i Rozpoznanie w nich przez nas przede wszystkim symboli kreacyjI nych nie kłóci się z tą p o w s z e c h n i e występującą w zapisach i interpretacją. Idzie tu o stworzenie bezpiecznego świata, takiego I jakim był na początku w s w y m stanie idealnym. Dom towarzyszy I człowiekowi od początku podczas narodzin użyczając mu s w y c h wszelkich kosmicznych mocy, przywiązując człowieka do siebie • określając jego przyszły los i przeznaczenie. W obrzędowości tej §. iw działaniach symbolicznych rysuje się ó w dynamiczny, niejed- ( noznaczny, ambiwalentny obraz domu. Domu jako przestrzeni gromadzącej wokół siebie i w sobie niebezpieczne, zagrażające W o w i e k o w i demoniczne moce. Wątek ten świadomie pomijaliś­ „Zasiadając na swyt-wieczir (święty wieczór) do obiadu, czyli do swytoj weczeri należy mocno pozamykać wszystkie drzwi, szpary i zatkać kachłę u pieca aby nijakie złe do chaty nie wijszło." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie III, s. 155) „ W dzień s i e w u , gdy gospodarz wyjdzie w pole z ziarnem nie wydają nic nikomu z chaty. Tak samo gdy się urodzi źrebię, cielę, jagnię bo: ne bude do domu prychodyty i wid mamy budę si lysziety (bo nie będzie do domu przychodzić i od matki będzie się oddzielać)." (tamże, s. 153) „Przez pierwszych sześć tygodni nie pożyczają nic nikomu z domu (aż do w y w o d u ) , podobnie postępują, gdy się krowa ocieli." ( D W O K , t. 15, Poznańskie, VIII, s. 123, 125) „ M i ę d z y narodzeniem a chrzcinami niczego z domu nie pożycza­ ją, aby dziecko nie było rozrzutne." („Wisła" IV, s . 7 5 9 ) „Kolebki próżnej huśtać nie należy (...) innego dziecięcia w tejże nie usypiać, ognia z domu nie użyczać, nawet zapalonej świecy boby dziecko nie spało." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 1 4 7 ) „Nikomu nie dają ognia 'watry z pecza' gdy małe dziecko jest w domu, a także i w dniu, w którym urodzi się cielę lub jagnię niczego z domu nie wydają." (Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, s. 3 9 ) „Przy porodzie zasłaniają okno, wieszają w niem wianki święcone z różnych ziół na Boże Ciało jako to: mięty, melissy, cząbru, rozchodniku, piołunu, wrotyczu, krwawniku, bożego drzewka, balsamki w o n n e j , barwinku, drosiczki, macierzanki i innych. Stawiają palmy przy porodzie w kwietną niedzielę poświęcane - s ą to wiązki z wierzby pąpiącej i w i e c h y tatarakowej uschłej, a to wszystko by wieszczyca dziecięcia nie uszkodziła." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 147) „Gdy kobieta nie może urodzić, to dla ułatwienia porodu używają różnych sposobów. I tak kładą na środku izby spodnie męża, albo ożóg i łopatę do chleba i każą położnicy przez to przeskoczyć; albo każą przeskoczyć przez kilka progów (...) kładą ją na ławce, na progu, na stępie i wałkują nią; - kładą d w a snopy słomy na ziemi a pomiędzy niemi stawiają płożnicę na głowie; - wieszają ją pod pachy na powrozie u sostronia t.j. belki pod sufitem. Rozwiązują i rozpinają na położnicy wszystko, więc koszulę pod szyją, chusteczkę jeżeli ma na głowie, rozplatają włosy (...) Także każą mężowi wziąć w o d y do ust potrzymać chwilkę, potem trzy razy wpuścić żonie do ust (...) ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 6 ) „Gdy się zbliża czas rozwiązania i narodzenia dziecka, wtedy gazda biegnie po akuszerkę. Baba ta przybywszy, napomina zaraz położnicę, aby trzy razy obeszła stół dookoła, i aby wszystko w izbie 'poruntała' (pouprzątała, pootwierała): ławy, półki, szafę by nic nie było związanem ani zamkniętem (nawet skrzynia), inaczej poród będzie ciężki. Poczem baba bierze święcone wianeczki ziół, trzyma je nad ogniem, podkurza dymem z nich położnicę i kładzie je takowe na łóżko. Gdyby mimo to poród był ciężki, wtedy biegnie baba do cerkwi i prosi diaka, aby jej wydał do użytku pasek, którym sią ksiądz opasuje idąc na służbę Bożą, i paskiem tym opasuje położnicę, a wtedy z wielką łatwością przyjdzie dziecko na świat." ( D W O K , t. 29, Pokucie I, s. 2 1 1 ) my w dotychczasowej rekonstrukcji i ekspozycji poszczególnych Porodowi towarzyszy otwieranie wszystkich zamków w domu, - ^ o t y w ó w , zostawiając go do omówienia na koniec. Przy oma- kufrów, szaf, składów *; oprowadzanie rodzącej dookoła stołu fSrianiu wierzeń, zwyczajów oraz obrzędowości, które towarzyszą „na krzyż", zatrzymywanie się na chwilę przy każdym rogu I narodzinom, nie sposób jednak pozostawiać go dłużej w cieniu, s t o ł u ; trzykrotnie przelewa się w o d ę przez szparę w miejscu, sposób istotny rządzi on dramatyzmem tej obrzędowości. gdzie dwie ławy dotykają się wzajemnie w kącie, z m y w a się tą 2 27 �samą w o d ą kolejno cztery rogi stołu, cztery rogi obrazu (najlepiej „Najświętszej Matki"), potem cały obraz, a następnie podaje się tę w o d ę do wypicia rodzącej, także w o d ę , po zmyciu nóg figury Pana J e z u s a ukrzyżowanego. G d y kobieta czuje pierwsze bóle, rozbierają ją, rozpinają, rozplatają warkocze, proszą o otwarcie rajskich wrót w cerkwi, otwarcie kościoła i wystawienie Przenajś­ więtszego Sakramentu, oraz otworzenie puszki z komunikan­ tami. a Z rozplątywaniem warkoczy rodzącej łączyła się wiara, że Matka Boska z rozpuszczonymi włosami śpieszy na pomoc rodzącej. 38 W środowisku Ż y d ó w polskich przy zbliżaniu się rozwiązania otwierano szafy i szuflady, jeśli to .nie pomagało, wybijano o k n o . 3 0 „Kładą dziecku różaniec z obawy, by go krośnięta nie przemieniły, kreślą też krzyż na drzwiach." ( J . St. Bystroń, Słowiańskie... s . 4 9 ) „Kładą dziecku pod głowę kropidło, kłódkę, klucze od wszystkich zamków w tym d o m u " (aby sprawić mu sen spokojny). ( D W O K t . 7, Krakowskie, s . 1 4 1 ) „Koło łóżka położnicy znajduje się na stołku w o d a święcona, ilekroć matka wstaje z łóżka, kropi nią dziecko i siebie." ( J . S . Bystroń, Słowiańskie..., s . 4 9 ) „Żydzi polscy wkładają położnicy pod głowę książki do nabożeń­ s t w a , przybijają wszędzie na drzwiach, oknach, nad łóżkiem położnicy kratki o c h r o n n e - a m u l e t y (z wypisanymi m.in. imiona­ mi patryiarchów, fragmentami psalmu), mają one strzec nowona­ rodzonego od złowrogich, demonicznych mocy Lilith (nocnicy, zmory)." ( M A A E , t. 7, s. 1 4 6 ) U ewangelików wkłada się matce lub dziecku pod poduszkę „Poród o d b y w a się w chałupie, babka u s u w a wszystkich z izby, zawiesza okna. Wyjmuje z włosów szpilki, agrafki, rozplata włosy. Przy ciążkim porodzie prosi, aby ją oprowadziła wokół stołu. B y w a i tak, że stawią położnicę na podłodze w pobliżu pieca. Z chwilą narodzin babka czyni znak krzyża na dziecku, a następnie kładzie na ławie przy piecu 'aby nigdzie nie latało'. Chodzi tu zwłaszcza o dziewczynę 'aby sią trzymała pieca'. Gdzie indziej babka kładzie pod piecem, aby był z niego dobry gospodarz albo gospodyni. Wyjmując dziecko z wody, unosi je babka do góry trzykrotnie mówiąc: 'synek do góry, a święta w o d a do ziemi'. W o d ę z pierwszej kąpieli w y l e w a się do świń w 'gniazdo', aby dziecko spokojnie spało, pod płot gdzie nikt nie chodzi, czasami pod wierzbę lub gruszę. Niekiedy położnicy przed piciem w ó d k i dają do zjedzenia odrobinę ciasta z dzieży z sadzą i gliną z pieca, i z miodem, aby była zdrowa." ( S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne, s. 2 8 ) Po urodzeniu dziecka zakopywano łożysko „gdziekolwiek w ziemię, ale koniecznie pod dachem, a więc np. w izbie pod piecem, w stodole itd." ( M A A E , t. 1, s. 1 2 4 ) „Po obmyciu babka obnosi dziecko po izbie i daje je całować braciom i siostrom (...) łożysko zawija do czystej szmatki, kładzie kawałeczek święconego chleba lub soli święconej i zakopuje pod progiem w izbie, ma to nowonarodzonemu dziecku, jeżeli jest dziewczynką zapewniać szczęście do kawalerów, a jeżeli chło­ piec dawać powodzenie u dziewcząt (...) rodzice chrzestni przed wyjazdem do chrztu zasiadają do stołu, ażeby zakąsić, a wtedy muszą siedzieć najbliżej jeden drugiego, bo inaczej dziecko miałoby rzadkie zęby." ( Z W D A K , t. 15, s . 2 0 7 ) biblię albo kancjonał. ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 9 ) „Dziecko kiedy się urodzi i nim zostanie ochrzczone ogień powinien się palić przez całą n o c , żeby zły duch nie odmienił dziecka. Kiedy dziecko się urodzi sypią mak na okna, nie będzie bać się krzykliwców." (Nowosielski, Lud Ukraiński, t. II, s . 161) „Zapalają trzeciego i siódmego dnia po urodzeniu świecę albo kaganiec dla odpędzenia d u c h ó w " . ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 55, „Wisła" t. 12., s . 2 7 9 ) „Jak zawieszają kolebkę, to nim dziecię położą, podkurzają ją święconym zielem. Również zioła poświęcone kładą mu pod główkę, a na sznurach kołyski zawieszają szkaplerze, medaliki, a niekiedy różańce." (Federowski, op. cit., s. 3 0 1 ) „Przy chrzcie kładą dziecku kawałek chleba i soli pod nóżkę." ( D W O K . t. 27 Mazowsze, s. 1 4 8 ) „Babka wyjeżdżającym kumom do chrztu za pazuchę wkłada kawałek chleba, czosnku i soli. Dziecku zaś wtyka go między pieluchy. Na wyjezdnym kum, trzymając chleb, obchodzi trzy­ krotnie naokoło stołu, za nim kuma niosąc dziecię. Kuma niosąca dziecko i kum obchodzą trzy razy za słonkiem naokoło stołu." (M. Federowski, op. cit., s . 3 0 2 ) ,,Biorąc dziecko do chrztu kładą przy nim zawinięty w węzełku chleb, pieniądz i czosnek; przed wyjściem do chrztu matka zatyka dziecięciu kawałek chleba za pasek 'kab oczy lichyje nie szkodzi­ li'; idąc z dzieckiem w gościnę zawiązuje do koszuli trochę chleba, soli i ziółek święconych, aby ustrzedzje od uroku." ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 8 - 4 9 ) Po urodzeniu dziecka, zasłaniano okna chaty kładąc tam zarazem kawałek chleba i sól. Razem z kawałkiem chleba i soli Ten głęboki związek pomiędzy domem a człowiekiem (związek d a w a n o też kobiecie idącej do chrztu, lub wkładano dziecku do i para lei izm pomiędzy domem a ciałem; łożyskiem a podwaliną) koszuli węgiel i trochę gliny z pieca. Kładąc dziecko po raz widać najlepiej w zwyczajach związanych z z a c h o w y w a n i e m pierwszy do kolebki, wrzucano garść ż y t a . pępowiny, łożyska w obrębie domu. Obrzędowi chrztu towarzyszyły dokonywane w domu ceremo­ Pępowinę przecinano nożem położywszy ją na toporzysku (u chłopaka) lub na wrzecionie (u dziewczynki), kładziono ją także na książce. 31 Przechowywano pępowinę w szczelinie ściany, wkładano także w belkę w izbie, lub k r o k i e w . 32 Łożysko po obmyciu w o d ą czym prędzej zakopywano wewnątrz chaty na M pokuciu ; zakopywano je w obrębie domu mieszkalnego, „aby dziecko domu się trzymało, a nie poszło za światem; zakopywano je w izbie pod progiem drzwi wejściowych, „tam gdzie najwięcej chodzą, deptają - aby zdrowe było". Jeśli urodził się s y n , zakopywano je w kącie „zastolnym, że to będzie z niego gospodarz", jeśli zaś córka, w którymkolwiek kącie izby lub przy progu, „aby była na w y l o c i e " . 34 37 W łożysko przed zakopaniem wkładano kawałeczek chleba święconego, soli święconej; jeżeli dzieckiem była dziewczynka wkładano haftkę, gdy chłopiec - wrzucano w nie monetę. * Czasami zawinięte w czystą szmatkę łożysko, z dodaniem chleba święconego, zakopywano na stry­ c h u , „aby dziecko z czasem zostało wywyższone na kupca czy 3 księdza." * nie z m y w a ń , „zlewin", „zmywania o w s e m " położnicy. „Baba kropi kropidłem z ziół święconych położnicę i zebranych, a następnie obsypuje wszystkich zbożem po trosze, ojca i kuma po całej garści. Kropidło to kładzie się dziecku później do kąpieli." ( Z W D A K , t. 11, s. 1 3 1 ) „Gdy goście za stołem zasiędą, kuma obdziela ich tym chlebem, który miała przy sobie w cerkwi. Poczem baba przystępuje do tak z w a n y c h 'zlewin', które odbywają sią w następujący sposób: jeżeli nowonarodzonym jest chłopak, to matka staje na tej siekierze, na której ucięto dziecku pępowinę po urodzeniu (jeżeli nowonarodzoną jest dziewczynka, matka staje na wrzecionie i na tym grzebieniu do przędzenia, który podkładano dziecku pod pępowinę przy jej obcinaniu); baba posypuje jej ręce zbożem i zlewa je w o d ą święconą mówiąc: 'oczyszczam twoją duszę od grzechu twojego'. Nawzajem położnica czyni toż samo babie, mówiąc: 'oczyszczam twoje ręce od brudu mojego'." (tamże) „Babka po chrzcie przed ucztą 'zmywa o w s e m ' położnicę (.») a następnie wyciera też o w s e m i dziecko, c o ma chronić ojj uroków; potem usiłuje napakować o w s e m usta kuma i innycn mężczyzn o b e c n y c h . " ( J . S . Bystroń, op. cit., s. 1 3 9 ) W niektórych okolicach obrzędowi chrztu towarzyszyło zmyw»* W tych przykładach zawiązywania się głębokiego związku pomiędzy domem i człowiekiem od początku, od jego narodzin, owej więzi mającej w p ł y w na późniejszy charakter nowonaro­ dzonego, jego zajęcia, status społeczny, jego przyszłe przywiąza­ nie do domu i otwarcie na świat, widzimy pojawianie się znanych już nam symboli kreacyjnych. Tak jak budowanie domu, tak i przyjmowanie dziecka na świat nawiązuje do czasu początku, jest stwarzaniem świata. Towarzyszą temu te same symbole: nie chaty: „(...) o d b y w a się z n ó w ceremonia mycia nie ludzi, lecz ChatYjlJJ trzeci dzień chrzcin baba z dziećmi z m y w a mur, żeby di^JW zawsze czyste; zwie się to 'zmywanie muru', 'skrywanie'." (мяв* s. 6 9 ; por. M. Federowski, op. cit., s . 3 0 3 ) Przed wyjściem do w y w o d u , chrztu, kładziono pod Ф^?^ lub na progu ziele święcone w Matkę Boską Zielną, w -jeśli urodził się chłopiec, w malowance, tj. w płótnie druko**" wkładane przy zakładzinach domu w podwaliny - chleb, sól, nym w deseń - jeśli dziewczyna, oraz siekierę. Babę p r z e s t ą p * ^ * święcona w o d a , święcone wianki, święte przedmioty. z dzieckiem przez próg i położoną na nim siekierę skrapiano~^*"' Można wręcz mówić o nakładaniu się na siebie obrazów budowania święconą. domu i przyjmowania doń człowieka. wrzeciono, kosę, siekierę, płótno i nici. * 6 Kładziono również na progu chleb, sól, 3 �P o w s z e c h n y m zwyczajem było wkładanie pieniędzy w pod­ uszkę dziecka niesionego do chrztu; zawiązywano mu pieniądze w rogu pieluszki. „ P o chrzcie wiąże kumoter wstążeczką w róg poduszki talarka i fenika, jako więzarek dla n i e g o . " Związek pomiędzy domem i człowiekiem widzimy i w innych elementach recepcyjnych obrządów rodzinnych. Podobnie jak wprowadzana w dom przy obrzędach weselnych żona musi dotknąć się ogniska domowego, podobnie jak człowiek zbiegły przez dotknięcie się ogniska zyskiwał prawo azylu, tak też i dziecko, które wprowadzano w dom było zbliżane obrzędowo do ogniska, pieca czy s t o ł u . 39 40 „ P o chrzcie kładą dziecko na stół z tą poduszką w którą jest owinięte, a każdy z o b e c n y c h przystąpi d o ń i przypatrzy mu się dobrze robiąc znak krzyża." ( D W O K , t. 11, Poznańskie, s . 5 1 ) „Kładzie babka noworodka pod pripiczok i bije głową o prytułę (deskę do zatykania pieca), żeby było tak twarde." ( Z W D A K , t. 13, s. 1 1 7 ) Na Pokuciu „Babka po urodzeniu dziecka i zawiązaniu pępka bierze je i trzymając na dół głową bije po trzykroć stopami 0 swołok ( s o s r ę b ) " . ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 1 7 5 ) P o w s z e c h n y m również był zwyczaj uderzania dzieci po p o ­ wrocie ze chrztu gałązką, rózgą. „Ojciec kładąc dziecko u progu na ziemi i bijąc lekko rózgą po poduszkach, m ó w i : 'a nie chodź po w s i , a słuchaj się ojca, matki, a jedz groch z kapustą, będziesz dobry gospodarz." ( J . S . Bystroń, op. c i t , s. 1 0 4 ) Po chrzcie, gdy przyniosą dziecko na powrót d o domu, kładą je na klepisku i uderzając lekko rózgą mówią: „Nie płacz, bądź dobre 1 posłuszne, śpij dobrze i pociesaj rodziców". ( D W O K , t. 2 0 Radomskie, s . 1 3 2 ) „Ojciec chrzestny po powrocie ze chrztu uderza poduszkę, niby s w e g o chrzestnika, gałęzią wierzbową, uciętą podczas s w e g o powrotu z kościoła, a następnie bije te dzieci, które się mu nawiną, żeby pamiętały chrzciny, wreszcie rózgę tę w y n o s i w pole i osadza na najbliższym płocie." ( J . Świętek, Lud nadrabski, Kraków 1 8 9 3 , s . 1 2 9 ) 41 Uderzano też dziecko rózgą z tarniny, aby było posłuszne. Tarniną tą „ w innej okolicy, palono ogień pod kościołem rano przed mszą w Wielką Sobotę. Węgle wrzucano do wody, którą wtedy święcą. W o d ą tą skrapiają siebie i zabudowania, aby szatan nie miał do nich przystępu. Niedopalone gałązki tarniny wtykano pod strzechę". Gdzie indziej powiada się, „że rózga ta ma być I odłamana z wiśni" . Wkładano też jemiołę głogową albo z drzeI wa jabłoni dzieciom pod głowę do kolebki, aby na nie strachy i straszliwe marzenia nie przychodziły. Powszechnym też było, że do pierwszej kąpieli dziecka wrzuca : no pieniądze. Wrzucano też żyto, chleb ; wkładano liście z gałąI zki leszczynowej "; kąpano w ciepłej wodzie zaprawionej mlej kiem i masłem, smarowano usta dziecka miodem. ' I Gdy dziecko kończyło pierwszy rok życia sadzano je na stole, I kładziono koło niego książkę, pieniądz, chleb i nóż, „z tego, po c o I dziecko sięgnie wróżą do czego będzie zdatne". " I Od początku, od narodzin i na dalszych etapach jego życia. I określając jego charakter, temperament, wpływając na jego I przyszły los, dom towarzyszy człowiekowi i symbolicznie „uczes­ tniczy" w e wszystkich ważniejszych wydarzeniach. W obrzędo­ wości weselnej odnajdujemy wszystkie wcześniej zasygnalizo! Wane wątki kosmoteologicznej, kosmicznej symboliki domu [ (dom-świątynia; dom-chleb; dom-raj, dom-ogród; dom-gospof darstwo; dom-pole; dom-świat; dom-drzewo itd.), dlatego ograf nłczymy się tu tylko do kilku przykładów oddających ó w dynami* * n y charakter i sposób w jaki znana nam już symbolika domu t dochodzi szczególnie podczas wesela do głosu. Oto dramatyczny P P » fragmentu wesela na Litwie zanotowany przez Łukasza geołębiowskiego: 42 M 44 w 4 4 4 » ( • - ) dwaj przyjaciele pana młodego porywają oblubienicę • f r domu rodzicielskiego; przywiódłszy, oprowadzają trzykroć HJtofo domu, nogi jej myją, kropią tą w o d ą sprzęty, łóżko Bjałżeńskie i wszystkich obecnych, miód w usta jej kładą, dla g t a z a n i a zapewne, jak powinna być słodką i łagodną dla męża, g f t e m okrywszy jej oczy, prowadzą do każdych drzwi domu, " • J w z a w nie prawą nogą, drzwi się otwierają, i wtenczas ją Bjsypują pomięszanem ziarnem: pszenicy, żyta, o w s a , jęczniegrochu, bobu i maku. Sypiący je tak przemawia do niej: 'będzieszli wierną mężowi i dobrą gospodynią, nie uczujesz niedostatku i obfitości doznasz'. Zdejmują wtenczas zasłonę, i za stołem, na którym już uczta zastawiona, sadzają." ( L . Gołębiow­ ski, Lud polski..., s . 2 4 3 ) Szczególnym motywem, jaki pojawia się w obrzędowości weselnej, jest motyw D O M U - M A R Z E Ń , domu ojakim się marzy. Motyw ten pojawia się w pieśniach zalotnych i w e s e l n y c h , składając się na swoistą ludową estetykę bogactwa. Zwracał nań uwagę w s w y c h studiach nad artyzmem pieśni ludowej Bystroń, ' a współczesny krytyk literacki, który tropi obecność tego charak­ terystycznego dla ludowej wyobraźni motywu w e współczesnej literaturze nurtu chłopskiego, tak o tej estetyce, i o o w y m obrazie domu-marzeń pisze: „ L u d o w o ś ć - j a k wiemy - potraf iła stworzyć własną estetykę bogactwa. Była ona wyobraźniowym spełnie­ niem tego, czego nie starczało w realności. J a n Stanisław Bystroń zwraca uwagę (...), że pieśni chłopskie rzadko ukazują codzienne bytowanie ludu. Raczej są to pieśni o świecie wymarzonym, świecie pańskiego dobrobytu, który, dlaczegóż by w to wątpić, naprawdę był bogactwem, gdy realizował się poprzez p i e ś ń . " I na d o w ó d , autor c y t o w a n y c h słów, przytacza tekst śpiewu zamieszczony w zbiorze Zoriana Dołęgi C h o d a k o w s k i e g o : 4 50 51 „Oj, leluja, Kasieńko kochanie, / masz piękne mieszkanie, zamek marmurowy, / wierzch z kości słoniowej. Pojrzawszy dokoła, / o w a pięknie zgoła: wrota jaworowe, / odrzwia dębowe, okna kryształowe, / balasy cisowe, stoły jaworowe, / przyławki lipowe. Stoi w okieneczku, / w e złotym wianeczku, czoło jej się łyska, / parobeczek ją ściska." Zarówno w tej pieśni, jak i w jej wariantych, w analogicznych pieśniach zalotnych i weselnych: „(...) Otwierajcie pacholicy / seroko wrota ażeby mój kochanecek / nie otar(l) złota zakładajcie pacholicy / kobierzec pod próg ażeby mi kochanecek / nie zwalał nóg Zastawiajcie pacholicy / marmurowy stół na tym stole marmurowym / cukier, marcypon." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 8 7 ) nie tylko mamy do czynienia z o w y m „marzeniem o pańskości". W o w y m bogactwie domu (zbudowanego z kości słoniowej, 0 kryształowych oknach, marmurowych i j a w o r o w y c h stołach etc.) rozpoznać możemy również odbicie obrazu domu-pałacu niebieskiego, dworu niebieskiego. A także i motyw domu-raju, gdy przypomnimy sobie kolędę o tworzeniu świata, gdzie poja­ wia się obraz drzewa życia - jaworu, jabłonki, złotego kamienia 12 1 gołąbków radzących o tym, jak mają zasiać świat. Charakterys­ tycznym jest tutaj splot kosmiczno-sakralnej symboliki, jaką znajdujemy w oracjach i zaproszeniach na wesele, w których nawiązuje się do stworzenia świata i Raju. I w których wzorcem czasu początku jest także czas Bożego Narodzenia. W oracjach tych zapraszający swatowie i drużbowie pojawiają się jako przedstawiciele o w e g o rajskiego, niebiańskiego świata, są po­ słańcami Boga: „(Drużbowie zapraszając na wesele:) Scęśliwa była godzina, jak się Bóg narodził, I ta scęśliwa - c o ja w a s nawidzil. Mamy affekt z przyjścia s w e g o Do domu wasecinego; J e s c e z więksym affektem Od Boga w Trójca święty jedynego, Prosi pan ojciec, pani matka, Pan młody, panna młoda Na to wesele, C o sie znacy (zapowiada) przez trzy niedziele Chcąc my tyz to stadło przyozdobić J a k o Bóg przyozdobił niebo Słonkiem, miesiącem, gwiazdami, Wodami, rybami, Liściami, kwiatami I cały świat trawnikami." (Ż. Pauli, op. cit., s. 3 4 i n.) Charakterystyczny również tak dla tych oracji jak i dla o b ­ rzędowości weselnej jest tu splot symboliki sakralno-kosmicznej �z symboliką erotyczną. Przytoczmy więc jeszcze d w a teksty i jak pieczenie chleba akt prokreacji. T e n ciąg skojarzeń: kobieta formuł zaproszeniowych do „Odprowadzenia od stanu małżeńs­ - piec, pieczenie - prokreacja, chleb - ciało, chleb - życie, chleb kiego do domu w e s e l n e g o " , w których, w pierwszym z nich - płodność, narodziny, będący stale w tle obrzędowości rodzinnej widzimy współwystępowanie symboliki erotycznej z nawiąza­ i stanowiący warstwę symboli, przenikających się z symboliką niem do czasu początków, do raju, w drugim zaś, gdzie o z a ­ sakralną pieca jako miejsca świętego i centrum życia rodzinnego, proszeniu na „Doprowadzenie do Majestatu B o s k i e g o " i gdzie tłumaczy wiele elementów tej obrzędowości i towarzyszących jej dom chłopski stanowi swoiste odbicie i transformację obrazu wierzeń i zwyczajów. Tak więc np. dla wzmocnienia zdrowia i sił domu-pałacu niebieskiego. położnicy podawano jej, obok innych środków, także w o d ę „ D o tego domu wstępujemy dnia dzisiejszego czwartkowego Nie za mnie się poceno Nie za mnie się skońcy; za Adama świętego c o nie słuchał przykazania Boskiego J e d n a gołębica se po niebie latała, rozmaitego ziółka szuka; tak też i pan młody szukał panny młodej do siebie podobnej." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 5 5 ) gonia spotyka się tu z antropogonią. „Było prastare podanie pogańskie, że ludzie pierwsi byli ulepieni z c i a s t a . " * * Dom uczestniczy w narodzinach człowieka, na sposób ludzki na­ śladuje kosmiczny wymiar stworzenia. Znamienna jest tu antropomorfizacja tych wyobrażeń. Tak więc np. przeciw poronieniu d a w a n o położnicy, jak podają to opisy: „Glinę („Doprowadzenie do Majestatu Boskiego") „ P a n - m ł o d y z panną-młodą do stołu siada dobry wiecór rozpowiada, d o nóżek upada Winsujemy, winsować będziemy scęśliwie ten dom nawiedzony. My drużbowie jezdeśmy zesłani od Pana B o g a i od Matki Najświętszy I od pana ojca i od pani matki. Prosiemy na stoły lipowe, na łyżki klonowe, na obruchy ć w i k ł o w e . " i chleb z dodatkiem gliny wydrapanej z pieca. Widzimy więc tu te same motywy i symbole obecne przy stworzeniu świata. Kosmo- przepaloną, z 'padniabienia' (sklepienia) w piecu wziętą, proszkują, mieszają z w o d ą i podają chorej." ( M A A E , t. 1, s . 122) „Sadze z komina lub z trzeciego bierwiona od góry nad progiem wzięte podają z w o d ą (...) Czasem też dodają gliny ze sklepienia pieca (...) Każą zjeść jaje surowe z mąką pszenną, lub też 'zamieraczki' z kilku jaj mieszają z mąką pszenną i podają chorej, aby zjadła to siedząc na progu, a potem drugi raz taką samą mieszaninę - trzymając się za zrąb drewniany w izbie, na którym s p o c z y w a piec. (...) W końcu podają chleb lub zboże chorej kobiecie lub bydlęciu." (tamże) (tamże s . 5 9 ) Po urodzeniu dziecka okrywano je „kominiuchem", tj. szmatą, Zarówno podczas obrzędowości towarzyszącej narodzinom, którą się komin zatyka.' Rodzice chrzestni przynosili na chrzciny 7 jak i w obrzędowości weselnej ujawnia się erotyczny wymiar po bochenku chleba. Babka oddawała dziecko matce chrzestnej symboliki d o m u . Ponieważ istnieje wiele prac na gruncie badań mówiąc: „Daję w a m sokoła, przynieście nam anioła". Potem folklorystycznych poświąconych symbolice ludowego erotyzmu, przykładano po trzykroć bochenek do twarzy dziecka, mówiąc: świadomie nie podejmujemy tego w ą t k u , poprzestając jedynie na „ O d chlebaśmy wzięli, do chlebaśmy przynieśli".** Ta złożona jego zasygnalizowaniu, i odesłaniu do wciąż symbolika i kojarzenie pieca z kobietą wyznaczały też miejsce powstających studiów folklorystycznych badających i rekonstruujących słow­ nik symboliki erotycznej w tradycji l u d o w e j . M Poprzestajemy tu obrządowych oracji. Podczas wizyty s w a t ó w panna (jałówka) chowała się za piecem, pan młody „zostawał gdzie za węgłem na odnotowaniu wzajemnego przenikania się symboliki erotycz­ stodoły i obory".** W nej i jej współwystępowanie z symbolami należącymi do sakral- obrzędu panna młoda stawała przy piecu i stamtąd od pieca czasie ważniejszych akcji weselnego no-kosmicznego wzorca stworzenia świata - jak np. drzewo życia wygłaszała - rózga weselna z jej płodnościowo-falliczną symboliką. Wystar­ podczas gdy pan młody zajmował miejsce jak najbliżej stołu (lub ktoś w jej imieniu) ważniejsze przemowy, czy więc przypomnieć o zdobiących rózgę, choinkę symbolach i stamtąd przemawiał. Do pieca przyprowadzano pannę młodą po miłości, o jabłkach, o orzechach, wiśniach, j a g o d a c h , oznaczają­ wprowadzeniu d o n o w e g o domu; kładziono też na nim nowo­ c y c h też w pieśniach żeński żywioł uosobiony w drzewie życia **, narodzone dziecko. Przy zawiadomieniu o narodzinach zaprasza­ 0 kojarzeniu żywiołu żeńskiego z drzewami tegoż rodzaju (kalina, jący na chrzciny zawiadamiał, że „żonka z peczy upała", na co rodzaju pytano - „ a szczo B o h d a w syna albo doczki ? (A c o Bóg dał syna męskiego (jawor, chmiel, d ą b ) , o erotycznej konotacji pola, roli, czy córkę)".* Na wieść o urodzinach m ó w i o n o też, że „piec się ziemi jako elementu biernego, żeńskiego i męskiej symbolice rozwalił".* W tym ostatnim przykładzie widać wyraźnie parale- pługa, radła, o erotycznej symbolice zasiewania, jak widać to lizm d o m - człowiek. D o m niemal w antropomorficzny sposób choćby w zwyczajach wigilijnych wróżb, gdzie wyciągnięcie nie uczestniczy w narodzinach człowieka. W świetle tych przykładów leszczyna - dziewczyna) i męskiej symboliki drzew 0 1 tylko „kukiełki" z ciasta, spod obrusa wigilijnego stołu przez ujawnia się również antropokosmiczny wymiar domu i sens kobietę, ale nawet i znalezienie przez nią ziarenka zwiastowało znanych już nam życzeń towarzyszących podczas wigilijnego syna lub córkę. Wystarczy przypomnieć o w e żartobliwe życzenia obrzucania pułapu, czy wylewania w ó d k i podczas weselnego podczas zasiewania izby ziarnem: „ W każdym kątku po dzieciąt­ toastu na ścianę - kiedy to życzono domownikom „tyle byc- ku, a na piecu dwoje". ków...". „Ciekawy był zwyczaj podkładania w siano maleńkich lalek, zrobionych ze szmat. Czasem te lalki były zróżnicowane na męskie i żeńskie. Małżonkom wyciągnięta lalka wróżyła syna lub córkę, chłopcom ożenek, dziewczętom zaś 'kawalera w kar­ nawale', najczęściej zaś 'bachura' czyli nieślubne dziecko, c o oczywista chłopcy wykorzystywali, żartując: o wejl bachura m a s ' . " ( S . Dworakowski, Kultura społeczna..., s . 3 8 ) Pamiętać też trzeba o erotycznej symbolice przestrzeni domu podczas obrzędu weselnego - (komory, alkierza), wrót, bram, T a bogata i złożona symbolika pieca sprawiała, iż był on symbolem życia osiadłego i rodzinnego. Do takiej chaty z piecem, jak pisze Stanisław Vincenz, wiodły wszystkie doświadczalne próby ze spaniem przy ognisku na miejscu przyszłego domu, zmierzały doń wszystkie mieszkania „tymczasowe, półstałe, do­ świadczalne", które były jedynie przygotowaniem do „chaty ne przyszłość", „chaty z 'hrubą', to jest z piecem na pół izby, n * którym spać może kilka osób". ( S . Vincenz, op. cit., s . 56) progu, ganku, przy których spotykali się młodzi - granic pozos­ Dom uczestniczy w życiu człowieka ewokując i odsłaniając tających w ścisłym związku z obrzędami przejścia (z przemianą coraz to n o w e znaczenia ze swej bogatej symboliki w zależności panny w mężatkę i kobietę, kawalera w mężczyznę i gospodarza). od kontekstu i sytuacji. Omawiając świętość ogniska domowego, Wystarczy wreszcie i na koniec wspomnieć o mtstyczno-erotycz- dom jako miejsce święte, siedzibę i mieszkanie B o g a , van d*L nej symbolice pieca, na którą zwracał uwagę i o której pisał L e e u w przytacza opowieść pewnego starego chłopa, opowieść Antoni Nowosielski.** Pieca, który podobnie jak stół, stanowił sięgającą do czasu dzieciństwa: „ G d y kocioł zdejmowano z og­ miejsce najświętsze w domu, był jego centrum kultowym i o b ­ nia, kołysaliśmy czasami hak, na którym był umieszczony. Nie rzędowym (ognisko d o m o w e ) , a który jednocześnie kojarzony w o l n o tego robić - powiadał nasz J a n - bo pan Bóg dostanie bełtt- był z kobietą, pieczeniem chleba, udzielaniem życia, narodzinami, głowy. W y d a w a ł o się nam to żartem. Nie wiedzieliśmy jednak, ze 1 który symbolizował żeński organ (tak jak łopata i ożóg - męski). 'haol' (hak) 8 od pradawnych czasów jest świętym miejscem �I w d o m u , w o k ó ł którego oprowadzano narzeczoną i który c h w y ­ tano, by wziąć dom w posiadanie." 4 2 Podobnie i w naszej tradycji ludowej w odpowiednim czasie i sytuacji ujawniają się te same warstwy symboliczne domu i pieca jako miejsca świętego. J e d n o z wierzeń m ó w i , iż „ w Wielki Czwartek nie godzi się wycierać kominów, bo kto wyciera ten Panu J e z u s o w i sadzy w oczy natrzepie."* 3 W symbolice domu, który towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, w symbolice, w której ujawniają się coraz to n o w e treści (sakralne, społeczne, gospodarcze itd.), zapisany jest nie tylko obraz świata i życia rodzinnego z charakterystycznym dla kultury chłopskiej podziałem ról na męskie i żeńskie. Dom jest obrazem syntetycznym, makrokosmos przenika się tu z mikrokosmosem. Symbolika ta, w której widzimy głęboki izomorfizm czy paralelizm domu i człowieka, nieraz kryje w sobie i wyłania z siebie ó w obraz świata, taki jakim był u początków, w chwili stworzenia. Tak jak podczas pieczenia chleba anioł siedzi po jednej stronie chałupy, a diabeł po drugiej, tak i podczas konania człowieka anioł i diabeł stają po obu stronach umierającego. „ P o obu stronach umierającego stoją: anioł i diabeł. Jeżeli człowiek żył dobrze, anioł stoi blisko łoża umierającego; jeżeli źle spogląda tylko z daleka, a koło łóżka wija się diabeł i macha z radości ogonem." ( S . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 142) „Opowiadają, że między aniołem i diabłem rozgrywa się walka 0 duszę człowieka. Anioł gada: moja dusa, a djabuł: moja i tak się spierają do uząb (do ostateczności). Anioł pokazuje spisane w księdze wszystkie dobre uczynki, a djabuł mu podtyka pod nos dokument, gdzie stojo wypisane wszystkie złe uczynki. I tak się spierajo, az który którego przepomoze, ten zabierze duse." (tamże) „Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła Stróża, który walczy z diab­ łem o duszę człowieka. Szczególnie ostra jest walka w chwili śmierci człowieka. Anioł bije diabła różańcem, polewa w o d ą święconą, rysuje kółko kredą święconą. Anioły bronią człowieka przed diabłem, ale z nim nie walczą. Diabeł gdy zobaczy anioła to ucieka." (Badania ter., J ó z e f ó w 1 9 8 0 , s . 14) „Głównie Anioł Stróż walczy z Diabłem o duszę człowieka. Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła, który siedzi za prawym uchem 1 s w o j e g o Diabła siedzącego za uchem lewym. J a k w uchu dzwoni to znaczy, że diabeł w a l c z y z aniołem - jak w prawym to Anioł w y g r y w a , jak w lewym to Diabeł." (tamże s. 8 ) „Anioł Stróż jest dany człowiekowi od kolebki i opiekuje się nim przez całe życie. Ostrzega przed pokusami, walczy z diabłem." (tamże, s . 15) „Każdy człowiek ma s w o j e g o diabła, który siedzi na nim konno, na biodrach z tyłu, więc widzieć go nie może. G d y człowiek mocno przyciśnie się plecami do ściany, wtedy słyszy pukanie. T o djabeł kopytkami stuka w ścianę, aby się oddaliła." („Wisła", t. 13, s . 3 9 5 ) „Djabły kręcą się wszędzie i wojują z aniołem przez całe życie człowieka o jego duszę. Z a w s z e z jednej strony człowieka stoi anioł stróż, z drugiej djabeł i jeżeli człowiek rano pozdrowi Pana J e z u s a , podziękuje za zdrowie Matce Świętej, to tego dnia będzie się nim opiekował anioł, w przeciwnym razie szatan bierze go w swoje posiadanie na cały dzień. G d y przez całe życie człowiek był więcej pod w p ł y w e m anioła niż szatana, to po śmierci będzie umiał czytać i pisać, chociażby za życia nie miał o tym pojęcia." („Wisła", t. 4, s . 8 5 ) g o święconą w o d ą i nakrywają obrusem. G d y umrze uważają, aby łzy płaczących, krewnych nie padały na trupa, bo musiałby na tamtym świecie moknąć." (K. Moszyński, Polesie..., s . 208) „Aby ulżyć skonu (...) rozsuwają deski w powale - 'prabiwajuć strop czyli stoł'." ( M A A E , t. 1, s . 2 2 0 ) „Jak trudny zgon, więc żeby łatwiej skonał, kładą go na słomie za piecem. Potem kładą go na ławie na tej słomie, przykrytej płótnem. Uważają aby źdźbła słomy nie zabrać z nim z ławki (umarły wziąłby urodzaj). Wynosząc trumnę na każdym progu trzy razy uderzają (że niby nieboszczyk żegna się)." „Ciało kładą na ławie, g ł o w ą w stronę zachodu słońca, pod nim słoma i płótno. Przed wyniesieniem trumny kładą na trumnę bochenek chleba owinięty w przędziwo (aby nieboszczyk nie wyniósł z sobą urodzaju konopii), na który nasypano szczyptę soli, a po wyniesieniu trumny zdejmują g o i wnoszą d o chyży, gdzie po powrocie z pogrzebu pokroją i zjedzą." „ N a oknie stawiają szklankę w o d y i kromkę chleba, bo wierzą, że dusza nieboszczyka w nocy tej w o d y się napije i ukąsi chleba." „Gdy ciało leży na ławie, nad g ł o w ą stawiają garnek przewrócony dnem do góry, na którym jest lampa. G d y wyniosą trumnę, to niosą za nią garnek (który rozbijają przed cerkwią) i śmiecie wymiecione zaraz po wyniesieniu ciała, a i to i czerepy z garnka wyrzucają na uboczu, tak aby nikt przez to nie przechodził." „Gdy wrócą d o domu, wywracają do góry kołami w ó z , którym wieziono umarłego na cmentarz i pozostawiają aż do następnego dnia. Słomę spod umarłego wyrzucają na drogę. (...)" „Babki kościelne, które ciała pilnowały zamiatają czym prędzej chatę i śmiecie wyrzucają za bramę; światło palą do dnia następnego, bo wierzą, że dusza krąży koło domu całą dobę." ( D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s . 531 i n.) „ W wypadku długiego konania wszystkie stoły i stołki w chacie, szybki w oknach wycierają pierwszą lepszą szmatą, jak pod rękę wpadnie." ( M . Federowski, op. cit., s . 3 1 8 ) „Wszędzie u ludu naszego jest w e z w y c z a j u , że konającego ściągają z łóżka i kładą na ziemi na słomie żytniej, kulowej, ażeby miał lepsze konanie." ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 8 ) „Zmarłą wieśniaczkę układano na ławie, między 'polem' (rodzaj podwyższonej podłogi, deski biegnącej od pieca do ściany) a pokuciem. Zmarłego gospodarza układano na pokuciu w ten sposób w jaki żywy zawsze spoczywał na ławie, tj. głową 'ku obrazom'. (...) Nad zmarłym trzykrotnie zakreślają koło dymiącym woskiem. Stawiają też na oknie albo przy głowie w o d ę dla duszy. Dusza opłukuje się w niej, dlatego pić tej w o d y nie należy, trzeba wylać ją na pokuć. Wracają do chaty nie rozmawiając. W chacie myją ręce i wycierają je o piec, poczem myją ławki, zamiatają izbę." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 0 8 - 2 0 9 ) Pod g ł o w ę zmarłego, do trumny wkładano poduszkę z sianem, 64 chmiel, miętę, rumianek, wianki i poświęcone b a z i e , pod nogi d a w a n o nieco siana, trumnę skrapiano świąconą w o d ą i przy­ strajano różnobarwnymi kwiatami czerwonym.* 5 oraz papierem, koniecznie Robiono też poduszeczkę z gliny pod głowę.** Gospodarzowi wkładano do trumny czapkę, gospodynię ubiera­ no w to ubranie, które miała na sobie podczas oczepin, „dziewkę ubierają tak jak do ślubu z wiankiem barwinkowym, parobka młodego ubierają tak jak gazdę, tylko mu dają wianek barwin7 kowy na kapelusz" * . Podczas wyprowadzenia zwłok następowało pożegnanie zma rłego z domem, trumną uderzano trzykrotnie o ten s a m próg, gdzie zakopywano łożysko, uderzano trumną o drzwi. Kiedy w y n o s z o ­ no trumnę, kładziono siekierę pod próg, „aby nie wlazło do izby Dom uczestniczy w śmierci człowieka. I tu widzimy także te nieszczęście"**; gdzie indziej z n ó w zmarłemu obcinano paznok­ same, znane nam już symbole kreacyjne, c o w zakładzinach domu cie u rąk i nóg i zawinięte zawieszano pod siestrzanem, „aby i narodzinach człowieka. Charakterystyczny jest tu paralelizm z umarłym szczęścia domu nie utracono", albo „aby umarły nie obrzędowych działań towarzyszących narodzinom i śmierci; pociągnął za sobą żywych członków rodziny".** Przy pożegnaniu Wyprowadzeniu zwłok towarzyszy otwieranie domu: „Kiedy umarłego wynoszą z d o m u , otwierają wszystkie drzwi (jak np. drzwi izby, komory, stodoły, stajni itd.), otworzą skrzynię, odkryją dzieżkę, odsuną szufladę itp., ażeby dusza nieboszczyka wyszła za ciałem, a nie straszyła." ( D W O K , t. 16, Lubelskie, s . 134) domu jeden z gospodarzy mówił w Umierającego „dla ulżenia skonu kładziono na ziemi, okadzano święconymi ziołami, kropiono w o d ą święconą", do trumny kładziono trochę ziół święconych, chleba, soli, w ó d k i , przy­ imieniu zebranych, że „Wstąpili w ten dom odwiedzić ciało martwe bez d u c h a z o ­ stające, zarazem wyprowadzić je z domu doczesnego i z a ­ prowadzić do domu i n k s z e g o . " 70 Ci co nieśli trumnę mówili w imieniu zmarłego w chwili uderzenia trumną o próg: „Dziękuję progom i sąsiadom i r o d z i n i e ! " 71 Wraz ze śmiercią człowieka zamierał dom. „Nieboszczyka krywano oczy nieboszczyka pieniędzmi. Wkładano pod g ł o w ę kładziono w pokoju z twarzą zwróconą ku drzwiom. G d y ktoś zmarłego święconą bylicę i piołun. Przykrywano trumną zielem umarł, zaraz należało otworzyć okna, aby dusza wyszła. G d y kto > wiankami święconymi. W ręce zmarłego wkładano obrazek umrze, usuwają z domu zwierzęta. Nie w o l n o zamiatać pokoju, święty, krzyż, książkę do nabożeństwa otwartą na modlitwie za w którym leży ciało zmarłego. Po śmierci domownika nie bielą . zmarłych, w głowie trumny pisano imię J e z u s . '.Umierającemu dają do ręki świecę w o s k o w ą , podczas konania milczą, aby umierający się nie męczył. O ile konanie przeciąga się nazbyt długo, to zdzierają w izbie powałę; obmywają umierające­ ścian przez m i e s i ą c . " 72 Gdy ktoś umarł, zatrzymywano zegar w biegu, zasłaniano lustra. W domu zalegało milczenie, a d o ­ świadczana w nim śmierć miała też swój wymiar kosmiczny, przyłożywszy uchu do progu można było usłyszeć tylko krzyk 9 �zmarłego: „ G d y człowiek umrze, zaraz go kładą na ziemi, na słomie, aby odcierpiał karę za grzechy, słoma ta kłuje zmarłego, jakby igły, i wtedy krzyk jego rozlega się od jednego krańca świata do drugiego. Kto wówczas przyłoży ucho do progu pokoju, w którym leży zmarły, ten usłyszy krzyk ó w ale zaraz u m r z e " . " „Natychmiast po zgonie gospodarza, najstarsza z rodzeństwa zachodzi po kolei do stajenki, obory, chlewików, a nawet i do ptactwa d o m o w e g o , a stanąwszy w e drzwiach m ó w i 'Nie ma już (wołki, koniaki, krówki itp.) w a s z e g o hospodara'." (M. Federow­ ski, op. cit., s . 3 1 9 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę, uderzają ją trzy razy o próg na pożegnanie, 'co on więcy tędy nie będzie chodziuł'. J a k wynoszą 'grób' uderzają nim trzy razy w próg przy obu uszakach. W tym czasie przewracają w chacie stołki, na których stała trumna, 'żeby się nie boić nieboscyka." ( S . Dworakowski, Zwy­ czaje..., s. 153) „Wynosząc trumnę z domu na marach obchodzą w koło p o ­ dwórze i przystawają przed stajnią, oborą i c h l e w e m . Wtedy przy każdym przystanku jeden z tragarzy trzy razy stuknie trumną 0 mary mówiąc: 'Wasz pan w a s żegna bydełko nie smućcie się, nie zamorzycie się, bo będzie inny', - gdy drugi wszedłszy do obory, c h l e w a trzy razy poruszy i stuknie korytem, na znak że bydło zrozumiało, i w odpowiedzi żegna wzajem s w e g o opieku­ na. Toż samo przy ulach: 'nie smućcie się, pszczółki, pan w a s pożegnał." ( D W O K , t. 10, Poznańskie, s. 2 1 7 ) T e n antropokosmiczny wymiar domu, głęboki związek pomię­ dzy domem i człowiekiem, izomorfizm i paralelizm: dom-człowiek, jaki ujawnia się w tradycji ludowej w obrzędowości rodzinnej, znalazł swój szczególny wyraz w tradycji biblijnej. Tradycja ludowa nie jest tu tak odległa od praobrazu obej­ mującego w sobie związek kosmosu-domu-człowieka, jaki znaj­ duje się w księdze Eklezjastesa, gdzie starość i śmierć człowieka jest przedstawiona jako zamieranie i rozpadanie się domu (gos­ podarstwa), zamieranie świata. Ten antropokosmiczny wątek paralelizmu pomiędzy domem i człowiekiem podnosiły interp­ retacje, widzące w poszczególnych obrazach zawartych w tym t e k ś c i e - o p i s starości i umierania człowieka, gdzie „stróże d o m u " - to ramiona, „silni mężowie" - nogi, „mielące" - zęby, „patrzące w o k n a c h " - oczy, „ d r z w i " - uszy lub u s t a . 74 „Pamiętaj tedy na Stworzyciela s w e g o w e dni młodości twojej dopóki nie nastaną lata, o których rzeczesz - nie podobają mi się. Zanim się zaćmi słońce i miesiąc, i gwiazdy, a nawrócą sią obłoki po dżdżu. W dzień, którego się poruszą stróże domu i zachwieją się mężowie silni i ustaną mielący, przeto, że ich mało będzie, 1 zaćmią się wyglądający oknami, i zawrą się drzwi z dworu ze słabym odgłosem mielenia. I powstanie na głos ptaszy i ustaną wszystkie córki śpiewające i wysokiego miejsca bać się będą. I będą się lękać na drodze, gdy zakwitnie migdałowe drzewo, także i szarańcza będzie mu ciężka i żądza go omienie, bo człowiek idzie do domu wiecznego, a płaczący po ulicach chodzić bądą. Pierwej niż się zerwie sznur srebrny, i niż się stłucze czasza złota, a rozsypie się wiadro nad zdrojem, a skruszy się koło nad studnią. I wróci się proch do ziemi, jako przedtem byl, a duch wróci się do Boga, który go dał." W tradycji i wyobraźni ludowej natrafiamy na te same motywy i obrazy podkreślające głębokie związki pomiędzy domem i czło­ wiekiem, ich izomorfizm. Do wyróżnionych więc już m o t y w ó w możemy dopisać rozwinięcia obrazu i paralelizmu dom-człowiek (dom-ciało, d o m - d u s z a ) . Ten paralelizm widać szczególnie w li­ cznych wierzeniach związanych z medycyną ludową: „Ból w krzyżach leczą wyrębując o wschodzie słońca trzy krzyże na 7 trzech belkach podtrzymujących p o w a ł ę " " , „ W każdej chacie znajduje się za obrazami świątymi lub w skrzyni gromnica poświącona 2.II, świecę tę starają się donieść do domu i tu kopcącym płomieniem robią znak krzyża na powale, odwiecznym miejscu sakralnym, przesuwają także płomień kilkakrotnie pod 7 szyją, ażeby sią uchronić od bólu gardła." * Tradycja i wyobraźnia ludowa, gdy idzie o paralelizm i s y m ­ boliczną analogię dom-człowiek, nie odbiega tu od wyobrażeń należących do sztuki, literatury i kultury wysokiej, znajdujemy w niej obrazy przylegające do starożytnego toposu, wskazujące­ go na związek oka i okna mówiącego, iż oko jest oknem duszy. J a k widzieliśmy, tradycja ludowa na swój sposób rozwija związek okna i Chrystusa, okna i Matki Boskiej, symbol i motyw znany 7 w sztuce średniowiecznej i w twórczości Durera. " G d y idzie o związek dom-człowiek, znamienna dla tradycji 10 ludowej jest antropomorfizacja domu, odnajdujemy ją w boga­ tym materiale dotyczącym zagadek ludowych: „Jedno prosi o noc, drugie o dzień. A trzecie powiada: J a k we dnie tak i w nocy, zawsze musze mieć wyblescone (zawdy wytrzeszczam o c z y ) . " - odp. D R Z W I , Ł Ó Ż K O , O K N O . C o więcej, znajdujemy tu ten sam typ obrazowania, ó w cytowany antropokosmiczny wątek, jaki widzieliśmy w obrazie starości znanym z Eklezjastesa: „Pyt.: W górach śnieg, w dołach w o d a , przyjacieli w domu ni ma, jeść kcę Odp.: Starość: włosy siwe, w oczach łzy, zębów nie m a . " 7 9 T a antropomorfizacja domu w tradycji ludowej wyraża się' w tym, że dom nie tylko uczestniczy w narodzinach i śmierci człowieka, ale sam niemal jak człowiek 'czuje', 'gada' - trzeszczy, skrzypi, szepcze, przeczuwa i wieszczy. Wszystko, co się dzieje w domu i z domem ma s w e głębokie znaczenie i konsekwencje dla jego d o m o w n i k ó w . „ D a w n i e j wierzono, że spośród belek powały szczególne znacze­ nie ma 'tram'. W każdym domu tram powinien być choć w jednej izbie. Gdyby tram wyrżnąć i usunąć z izby, wkrótce wymarliby w s z y s c y domownicy". ( S . Dworakowski, kultura społeczna, s. 217) „Jeżeli stół pacząc się trzaska, niezawodna to wróżba śmierci." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s . 177) „Chata w której pęka lub trzeszczy pułap albo dzieża chlebowa, wkrótce mieć bądzie trupa." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s. 200) „ G d y się łuczywo pali a mała szczepeczka paląca się odpada i wbija drugim końcem do ławy albo do ziemi, ma to być znakiem że pewna dusza świecy potrzebuje. (...) Jeżeli kieliszek z wódką przewróci się na stole mówią: niechaj to będzie dla dusz, wszak i one potrzebują (...) Cichy głos kołatania podobny do zegarka ma wieczorem być głosem śmierci wzywającym jednego z domo­ w n i k ó w . " ( D W O K , t. 53, Litwa, s. 3 9 3 , 4 1 1 ) „Jeśli w wigilię kto zajrzy z pola do okna a domowi ludzie na niego spojrzą, w ó w c z a s mówi się, że to zajrzała głowa czarow­ nika albo guślarza. Jeżeli zaś ten guślarz ujrzy ich także i sięgnąw­ szy ręką pod strzechę choćby ździebełko poszycia wyciągnie to ich przez cały rok będą bolały głowy." ( D W O K , t. 5, Krakowskie, s. 195) „Jeżeli ściany trzeszczą lub piec się zapada to w tym domu ktoś umrze." ( Z W D A K , t. 15, s. 4 9 ) „Jak chleb przewrócony znaczy się, że gospodarstwo się roz­ pada. Solniczki nie wywracać, lustra nie bić - bo kłótnia. Jeżeli stół stoi na trzech nogach a czwartą nie dotyka ziemi tylko się chwieje będą kłótnie w domu." ( D W O K , t. 4 2 , Mazowsze, s . 407) „Gdy przy wejściu obcego wieczorem do izby drzwi skrzypną to szczęście wróży. G d y się drzwi same otworzą, gdy ogień w piecu praska, to gość do domu przyjdzie. G d y łyżka lub nóż spadnie to nadejdzie głodny". „Niezwykłe odgłosy w mieszkaniu, zapowiadają śmierć członka rodziny. J a k zakołacze coś w kominie, a w domu jest chory - umrze on na pewno. Śmierć człowieka zapowiada pękanie ścian i sprzętów. J a k ma być w domu nieboszczyk to pęka ława, albo stół pękać będzie po kątach". ( Z W D A K , t. 10, s . 91) „Grażda była gniazdem rodu. Była także gniazdem szeptów i tak ją zwano. Wiadomo, że są d w a rodzaje szeptów. Takie co trzymają się miejsca, budzą się czasem i szastają się jak d o m o w e węże. I inne, co wędrują skądś z daleka w sieć jak zwierzyna. Czasem szept taki rozgwarzy się długo, że trudno za nim nadążyć, a czasem tylko uroni po słowie: 'po co tak?' 'zostaw to', 'śmiało'. 0 tych pierwszych d o m o w y c h szeptach m ó w i się, że nie umierają, bo trzymają się rodu. Kto wie dlaczego? Bezpiecznie nic nie twierdzić na pewno, lepiej zaczekać. Któż nie rozumie tęsknienia? Ale nie godzi się ani w z y w a ć szeptów zaklęciami i zmuszać je, aby się odkryły, a jeszcze gorzej, bezbożnie nawet, byłoby odżeg­ nywać się, przepądzać je, tak jak byś je miotłą wymiatał. Któż tak obchodzi się z umarłymi? Nie trzeba ani ich przywoływać ani płoszyć. Ale wzdychać wolno. Stamtąd z kątów szept - a stąd od człowieka westchnienie, cóż można więcej? Ludzie mądrzy, a najwięcej ci co delikatni, uczą nas, że dusza nie umiera. Nie nam to rozstrzygać, bo Bóg i tak sobie z nami poradzi, jak zechce. Jeśli jest taki, jak nas uczą, to na p e w n o łaskawy, nawet grzeczny. A jeśli straszny, zechce karać, męczyć czy tylko straszyć, to i tak nic nie pomoże, choćbyś umarł na amen, a śmierć cię twardo zaklepała jak gwóźdź w ścianie. Zbudził cię raz do życia, to 1 jeszcze raz potrafi. Tylko to jedno warto wiedzieć, choć trudno: czy jeśli ród rozdzieli się, gdy rozejdzie się po świecie daleko, słowem, gdy rozsypie się, czy w ó w c z a s i szepty także rozsypią się, czy może zwołują się? A może nie mogą się dopędzić? Ale przecie i na to jest rada, bo wędrujące z daleka szepty nieraz wpadają w sieci. W górze grażdy, u szczytu dachów, c o siedziały okrakiem jeden na drugim, zbierały się szepty jak w pudle muzykalnym. Byle c o mogło je zbudzić i rozegrać". ( S . Vincenz, op. cit., s . 67) �W tym ostatnim przykładzie, obrazie domu jako „ d o m u szep­ t ó w " , zbliżamy się do końcowego punktu naszej rekonstrukcji, w którym to punkcie dom jawi się jako przestrzeń „zaduszna", zamieszkała przez duchy zmarłych, a także jako przestrzeń niebez­ pieczna, pełna mocy demonicznych, jako niepewna, budząca trwogę i lęk przestrzeń c h a o s u . już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i śklanice, pijali tu pijanice już Bóg zapłać. Już Bóg zapłać i ty dzbanie co tu wisisz na tej ścianie już Bóg zapłać!" (tamże, s. 7 8 ) Warto jeszcze przedtem zwrócić uwagę na d w a inne charak­ terystyczne motywy dochodzące od głosu szczególnie silnie w związku z obrzędowością rodzinną. W obrzędowości weselnej możemy widzieć dobrą ilustrację Heideggerowskiej tezy, m ó w i ą ­ cej, iż zamieszkiwanie jest nie tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi, ale także jest „pobytem przy rzeczach". Widzimy to w zwyczaju żegnania się z domem panny młodej: " (Drużba i druhny śpiewają: Siadaj bo już konie s t o j ą . ) panna młoda: - A jakże ja będę siadała kiedym się z matką nie pożegnała, itd. (z ojcem, siostrą, bratem) A jakże ja będę siadała, kiedym się z progiem nie pożegnała. J a w a s żegnam miłe progi, bywały tu moje nogi, teraz nie będą A jakże ja będę siadała, kiedym się z ławą nie pożegnała. Już w a s żegnam miłe ławy, bywały tu moje sprawy, teraz nie będą." ( D W O K , t. 22 Łęczyckie, " (Panna młoda): Ostajcie z Bogiem i okna. Nie jedna tu suknia mokła teraz nie będzie Ostajcie z Bogiem i ławy siadały tu różne damy, teraz nie będą Ostajcie z Bogiem i kąty, ostaj i ty piecu piąty. Któż cię teraz lepić będzie Kiedy mnie już tu nie będzie twojej M a r y s i ? " (tamże, s. 7 9 ) W obrzędowości weselnej dochodzi również do głosu motyw Domu Matki, o którym tak piszą autorzy Słownika ludowych stereotypów językowych: s. 4 8 ) " ( P o oczepinach s w a c h a śpiewa ojcu o posagu) Już Bóg zapłać panie ojcze, teraz szafuj krowy, wólce Już Bóg zapłaci (...) Już Bóg zapłać ściany, ławy komineczku malowany już Bóg zapłaci Już Bóg zapłać i police (półki z garnkami) ścierały je moje ręce. Już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i talirze, jadali i kawalirze „ D o m , chata stanowi z matką jedność wtedy gdy odpowiada następującemu połączeniu: d o m - m a t k a - r o d z i n a . Najlepiej wyraża to zjawisko pieśniowego sieroctwa, ponieważ nie chodzi tylko o brak matki ale przede wszystkim brak domu-matki. Dom bowiem powstaje wraz z matką i z jej śmiercią rozpada się. Dom macochy nie jest dla sieroty domem rodzinnym ('Gdzie chatka tam pani matka' - Nowa Księga Przysłów Polskich, 'chata' 8 'Droga to chatka gdzie mieszka matka' - 'chata' 7 Oj siroty sie żyniom, o ji, pierścionki w sieni, a wesele w stodole. ( B . Krzyżoniak, K. Pawlak, J . Lisakowski, Kujawy, cz. 1, Teksty, Kraków 1 9 7 4 ) . ) Dom jako dwojnik matki dopełnia ją w społeczno-prawnej sferze w y c h o w a w s t w a i opiekuństwa. O n i matka są nosicielami praw rodzinnej suwerenności i wewnętrznego ładu. Oboje chronią s w o i c h podopiecznych. Pośredniczą między nimi a światem zewnętrznym. (...) (Zapłakały okna, zapłakały ściany. Jeśli im też uciekł Ptaszek malowany. Choć im jeden uciekł. Drugi się maluje, Jużci się matusia zięciowi raduje. - Pieśń śląska) T o dom udostępnia obcym - albo nie udostępnia - matki próg, a s w o i m pozwala - (albo nie) - odejść od matki węgieł. Każde 11 �samowolne przekroczenie jego granic narusza prawa, którym to miejsce się rządzi. (Ostańcież tu zdrowe mojej matki progi, bo już tu nie bedom chodzić moje nogi. - J . Sadownik, Pieśni Podhala, Kraków 1971 nr 1 1 3 8 Węder Marysu węder, od matulinych węgieł. Połóż klucze na stole, już tu rządy nie twoje. - D W O K , t. 16, Lubelskie, nr 3 6 9 ) Dom jako rzecz jest zamknięty i ta właściwość pozwala mu uzupełniać matkę w y c h o w a w c z y n i ę i opiekunkę. Zamknięta komora, okienko, wrota, drzwi, ogródek, s a d , ogrodzenie, płot odgradzają matczyny świat od obcego. (Nie otworzę ja ci bo się boję matki. - F . Kotula, Hej leluja, Kraków 1974) Nie wyjdę... Bo się boję matki. - Kotula, Hej... Obrócę ja się w siwą zezulę i przylecę do ciebie: padnę ja, padnę na okieneczko moja matko u ciebie. J a k ty mnie będziesz moja mateńko zganiała z okienka będę ja ci też, moja mateńko, będę wymawiała. J . Przyboś, Jabłoneczka. Antologia polskiej pieśni ludowej, W-wa 1957". nie wie, c o taki grób kosztuje. Prawie tyle, c o dom. Choć grób, mówią, też dom, tylko, że na tamto życie. B o wieczność nie wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć. (...) Bo praw­ dziwy gospodarz powinien mieć i grób swój. Dom pień, a grób korzenie, i dopiero dom i grób całe drzewo." Ó w wątek znajdujemy również i u Stanisława Vincenza: 8 2 „Choćby w y g n a ń c o m wytępili całe ich rody, gdy pozostanie mąż z żoną - to początek nowej ludzkości. Wystarczą sobie. Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu. Na pociechę nazywają u nas trumnę domo­ w i n a , a kto zbudował chatę na śladach J e z u s o w y c h i żył tak jak potrzeba na tych śladach, ten ma nadzieję, że po śmierci nie tułactwo go czeka, nie wygnanie, lecz dom. ( S . Vincenz, op. cit., s. 5 6 ) Dom jako siedziba dusz zmarłych. Dom jako prze­ 8 0 strzeń demoniczna. Dom Chaos W obrzędowości rodzinnej ujawnia się jeszcze jeden znamien­ ny motyw. Charakterystyczny jest tu paralelizm pomiędzy z w y ­ czajem żegnania domu Ustawiczne stwarzanie, odtwarzanie i odnawianie świata, młodą stwarzanie domu, który jest obrazem świata, może być najlep­ a pożegnaniem domu podczas zwyczajów pogrzebowych. Obok szym świadectwem tego, iż dom w doświadczeniu zapisanym motywu przez ludową tradycję i wyobraźnię ustawicznie jawi się jako Domu-Kolebki podczas wesela przez pannę widzimy w obrządowości rodzinnej i motyw D o m u - G r o b u . M ó w i o nim pożegnalna pieśń żałobna przestrzeń niebezpieczna, groźna, pełna mocy demonicznych, Żegnaj mój świecie wciąż już to niepokojących człowieka, już to wręcz mu za­ wesoły, w której grób jawi się domem: „Żegnam w a s mitry i korony Czekajcież s w e g o rządcy trony. już w progi grobowe muszę zniżać głowę bije piąta godzina (...) Żegnam w a s przepyszne pokoje, już teraz z w a s nie wyjdę podwoje, już czas mej żałobie dał gabinet w grobie, bije siódma godzina" ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 4 2 ) O tym skojarzeniu świadczą też i inne zapisy: „ N i e wiadomo dlaczego, gdy człowiek umrze, mówią że odnowi) chałupę („Wisła", t. 18, s. 3 4 5 ) „O trumnie m ó w i się jak o domu - 'Zbudowali mu w i e c z n y dom'. 'Ze starego w y s e d dali mu nowy dom'. Piosenka weselna m ó w i 0 zmarłym ojcu, który leży za czterema zamkami: z tych 'cwarty zamecek (trumna, grób) - wiecny domecek'." ( J . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 147) „Starcy też mówią często haspoda' zamiast chata (...) używanie wyrazu 'gospoda' w znaczeniu 'chata' jest s p o w o d o w a n e z w y ­ czajem nazywania trumny (właściwie: damawina) 'chatą'. Jeżeli np. ktoś jest ciężko chory albo naraża się na niebezpieczeństwo, mówią: 'Ot budzie jemu chata'." (K. Moszyński, Polesie..., s . 112) „ D o m jest prasłowo; tak samo u wszystkich Słowian; domowina jednym ojczyzna, drugim trumna." (Bruckner, Słownik etymolo­ giczny, s. 92) „Jeśli przyśni się dom - nowy, to mówią, że to grób; - jeśli stary to gospoda." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 158) „ M a j ą zwyczaj kłaść na mogiły kłody s o s n o w e lub d ę b o w e (...) Wznoszą też na mogiłach drewniane, niskie, podłużne chatki." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 0 ) Występujący w tradycji ludowej motyw domu-grobu znany był 1 rozwijany w sepulkralnej sztuce wysokiej. Osobne studium bogatej symbolice Drzwi symbol grobowy śmierci 81 i jego tradycja) (Drzwi śmierci: Antyczny - poświęcił J a n Białostocki, omawiając w nim m.in. symbolikę grobowca rodziny C i e s z k o w s ­ kich, dzieła Teofila Lenartowicza, na którym rzeźbiarz i poeta umieścił następujący wiersz: „Jeśli z miłością wiarą i nadzieją Zmarły opuszczał ten padół żałoby, Na krotko anioł zawiera go w groby; Zza wrot grobowych, kędy go posieją, Po drugiej stronie tej żałosnej bramy, J a k dzieckiem przyszedł po przeciwną dolę, Tak z n ó w dzieciątkiem inny, a ten samy, Wybiega w niebo, anielskie pacholę. L e d w i e mu zmysły anioł pozasłania, Już go w y w o d z i drugi... Zmartwychwstania, Z błogą radością, że śmierć jest nam progiem Pomiędzy światem doświadczeń a Bogiem." Skojarzenie domu i grobu znajdujemy również w e współczes­ nej powieści Kamień na kamieniu, u autora, którego proza zaliczana jest do nurtu powieści chłopskiej: „ W y b u d o w a ć grób. T o się tylko tak m ó w i . A kto nie budował, ten 12 grażających. To właśnie na przekór tym mocom i zagrożeniom dom jest nieustannie stwarzany. W tym sensie doświadczenie domu w tradycji i wyobraźni ludowej bliskie jest znaczenia słowa „doświadczenie", na jakie zwraca uwagę autor studium Prze­ strzeń i miejsce: - „Doświadczanie to przezwyciężanie niebez­ pieczeństw. Angielskie słowo 'doświadczenie' - experience - m a wspólny rdzeń ze słowami e x p e r i m e n t , e x p e r t i p e r i ­ l o u s (ang. 'niebezpieczny')." 8 3 Ó w wątek domu - siedziby dusz zmarłych, a także domu - przestrzeni pełnej mocy demonicznych towarzyszy prawie wszystkim do tej pory wymienionym przez nas motywom. Dla jasności obrazu w dotychczasowej rekonstrukcji unikaliśmy świadomie jego rozwijania, zostawiając go do ogól­ nego omówienia na końcu. J e s t to bowiem wątek tak pojemny i obszerny, jak obszerna może być tylko ludowa demonologia. Zasygnalizowanie go na końcu oddać powinno najlepiej w s p o ­ mnianą już dialektykę i dynamiczny wymiar symboliki domu. Doświadczenie domu jako siedziby dusz zmarłych i przestrzeni demonicznej towarzyszy człowiekowi niemal na każdym kroku. Dom jako obraz kosmosu i świata przylega tu ściśle i odzwiercied­ la ogólne doświadczenie świata w tradycji i kulturze ludowej: „Jeżeli idąc drogą przypadkowo się stryknie (uderzy) nogą w kamień, to należy odmówić pacierz za dusze zmarłych. Dusze te bowiem pokutują pod kamieniami, w jaskiniach, studniach, stawach, kolejach dróg, w skrzyżowaniach dróg, pod mostami, P O D P R O G A M I D O M Ó W , NA G Ó R A C H , strychach chałup. (...) Jeżeli po śmierci czyjejś straszy, to wówczas dla odpędzenia tego strachu należy, aby gospodarze domu sprawili obiad dla D Z I A D ­ KÓW (żebraków), a ci powinni dom ten pokropić w o d ą święco­ ną." ( Z W D A K , t. 9, s. 3 4 i n.) „Powszechnie panuje wiara, że dusza zmarłego zaraz po po­ grzebie wraca do domu wskutek przywiązania do dawnej siedzi­ by. Stąd pochodzi zwyczaj stawiania w nocy, zazwyczaj na oknie, osobnych ofiar z jadła i napoju dla zmarłych. Tam gdzie leży umarły, należy zasłonić wszystkie zwierciadła, gdy kto zmarłego w zwierciadle zobaczy, nieboszczyk co nów po­ wróci do domu straszyć i dopóty robić to będzie dopóki siedem mszy za niego nie odprawią. Jeśli zmarły zostanie w tych samych butach w których skonał, trzy razy wróci z grobu. W górach c h o r w a c k i c h stół na którym leżał trup, przewracają do góry nogami, skoro tylko zwłoki wyniesione będą, w przeciwnym razie dusza co noc powraca hałasować i budzić ludzi. (...) Umarły co noc w r a c a do s w y c h krewnych i daje znać hałasem lub szczególnym pukaniem w stół." („Wisła", t. 4, s. 6 5 7 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę uderzają nią trzy razy o próg. W tym czasie przewracają w chacie stołki na których leżał nieboszczyk 'żeby się nie boić'. ' D u s a pokutuje tu na ziemi tylko my jej nie widziem'. 'Nie kozda równo gdzie której popadnie. J e d n a w domu (izbie) druga na górze (strychu) inna w piecu abo na polu'. Dusze mogą chodzić w dzień. Gdy drzwi same nagle się otworzą mówią że dusza wchodzi do izby. Gdy w o d a w garnku się gotuje lub drzewo paląc się w piecu 'piszczy' - dusza pokutuje tłumaczą dzieciom. Jeśli w domu 'coś się sprzeciwi' proszą księdza aby odprawił nabożeństwo i wyświęcił dom". ( S . Dwora­ kowski, Zwyczaje..., s. 147 i n.) �Wątek: Dom jako siedziba dusz zmarłych widać wyraźnie w bogatej obrzędowości zadusznej. Odnaleźć możemy w nim również znany nam już motyw domu łączącego niebo-ziemię- podziemia, motyw domu-piekła, jak w poniższym opisie: „ W dniu przed Dziadami czyli wieczerzą dla umarłych, gospodyni oczyszcza starannie cały swój dom i sprzęty, rozmieszcza po kątach wszystkie narzędzia gospodarskie, aby nie zawadzały w izbie mającym zejść się d u c h o m na biesiadę. Idą na mogiły. Wróciwszy do domu, krzątają się koło wieczerzy zadusznej. Wieczorem nakrywają stół białym obrusem na jego środku zapalają w ó d k ę dla przypomnienia płomieni piekielnych: rzucają sól na węgle rozżarzone, aby usłyszeć m o w ę tajemniczego jej trzasku. Oświeciwszy stół świecą w o s k o w ą , zastawiają go kaszą z bobu, grochu przyprawioną z miodową sytą. Wśród potraw umieszczają na stole bułkę chleba, i chlebem krajanym lub małymi bułeczkami stół dookoła okładają, tak aby trzy bułeczki były w szeregu obok siebie, na pierwszym miejscu stołu. - Na pokuciu zawieszają szabelkę z drzewa wyrobioną i przy niej ożóg. Tak przygotowawszy wieczerzę, otwierają okna i drzwi: starsi z rodzi­ ny obchodzą dom naokoło, modlą się, spoglądają na mogiły, zapraszają zmarłych. Powróciwszy do izby, zasiadają w cichości zdała od stołu i przypatrują się domniemanej biesiadzie d u c h ó w . " (A. Nowosielski, Lud ukraiński) „Gdy jedzą kucję niech jeden wyjdzie za drzwi i spojrzy przez szczelinę lub klucz w e drzwiach a obaczy nieboszczyka siedzące­ go za stołem który kiedyś umarł w tym domu." ( D W O K , t. 53, Litwa, s . 3 9 0 ) „Robak gdy w drewnie wierci lub kołata, także mówią, że jest to dusza na pokucie. Kołatanie takie częstokroć w ścianie słyszeć się daje." Oba przesądy zręcznie użył Mickiewicz w Dziadach: dusza pokutująca „Czyli dotkliwszej kary w surowym w s z c z e p i o n a drewnie gdy ją w piecu gryzą żary i piszczy i płacze rzewnie" „Za to i teraz po śmierci, nim słuszną karę odbierze w piekle, słyszycie jak gryzie wściekle, jak świdruje i jak wierci... Przecie, jeżeli łaska czyja, mówcie trzy Zdrowaś Maryja I" (por. D W O K , t. 17, Lubelskie, s. 124) Obraz domu jako siedziby dusz zmarłych widzimy niemal obecnych w nich zwyczajów i obrzędowości zadusznej. Także wnice. Przez komin, piec wiodła droga, którą dostawały się do i letnią porą, gdy dom podczas muzykowania „przenosił się" domu. „Pieca piekarniczego nie godzi się zostawiać pustym: po wyjęciu zeń chleba, każda gospodyni wrzuca polano drzewa, aby Śmierć mogła po niem uciekać gdy wraca sobie do pieklą, po nawiedze­ niu chałupy. (...) Gdy stary piec rozwalają, starają się aby przepalone cegły i żużle piecowe na drogę były wyrzucone. Ogień na kominie trzeba co wieczór czystym popiołem przygarnąć i z uszanowaniem przeże­ gnać. I wtedy także, gdy paląc się ogień na kominie zahuczy, należy go przeżegi.ać. by zlo które w nim siedzi, odpędzie. ( D W O K t. 33, Chełmskie, s. 7 4 - 7 5 ) „Bieda - istota płci żeńskiej, w postaci chudej wysokiej, jej ulubione miejsce na piecu." ( Z W D A K , t. 9, s. 52) „Co czwartek po nowiu czarownice gromadzą się na Łysą górę (...) Droga ich zwykła przez komin." (Ł. Gołębiowski, Lud Polski, s. 149) „A skoro pierwszy kur zapieje, wracają czarownice do d o m ó w i kominem wsuwają się do izby. (...) Diabeł mial postać czarnego kota, siedział na strychu kolo komina, a gospodyni dawała mu niesolone mleko." ( „ L u d " , t. 3, s 152) zaczynała swą grę orkiestra złożona ze skrzypiec, klarnetu i akor­ deonu: ; * \ i 1 \ „Te trzy instrumenty przez całe moje dzieciństwo przygrywały drewnianej, żywicznej duszy domu. Zdarzało się przed wojną, że do skrzypiec i do klarnetu dołączały się drugie i trzecie skrzypce cygańskiej lub żydowskiej kapeli mieszkającej w sąsiednim miasteczku. Bywało, że w majowe i letnie wieczory wszystkie te instrumenty wynosiły się z domu na błonia pod wierzbami lub pod kwitnący s a d . I grywały od pierwszych wybijających się na niebiosa gwiazd do zorzy porannej, Wtedy wystarczyło przy­ mknąć oczy, aby widzieć wszystkich moich przodków schodzących po drabince ze strychu, wychodzących z szop dusznych od koniczu i słodkiego siana, z dziupli jabłonek i grusz, w których w e dnie mieszkały zazwyczaj szpaki i wróble, a czasem łasica. Po takim całonocnym graniu w y d a w a ł o się, że jeszcze bujniej kwitną stare jabłonie i grusze, że spieszniej ścina się mleczne białko w kłos nabity ziarnem, krowy obficiej się doją, a koniowi na czole wybija się prawdziwa j u t r z e n k a . Wprawdzie od tego grania nie przybywało w domu chleba, ale często wyżej od niego ceniliśmy sobie rozluźnienie radosne wewnątrz siebie, uciszenie duszne i d o m o w e O n o sprawiało, że przynajmniej przez tydzień po całonocnym graniu wybiegaliśmy jak na sprężynach w żniwne pola, w łąki podbite po kolana rosą. (...) Ojca, chociaż przez trzy dni miał palce spuchnięte od przyciskania strun, przestawała boleć głowa, a matka zapominała się do tego stopnia, że śpiewane od świtania godzinki, próbowała łapać jak śmigające ze zbóż przepiórki."* \ Również i przestrzeń domu jako przestrzeń demoniczna to 1 l ' Dom zamieszkały jest także przez diabła: „ W każdej chacie jest Boh i czort. Boh włada jedną połową domu a czort drugą." ( M . Federowski) „ W nocy djabeł wchodzi do chaty przez komin od pieca." (Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 2 0 2 ) Szczególnym miejscem upodobanym przez moce demoniczne był piec. Wokół tej osi kosmicznej łączącej niebo, ziemię, p o d ­ ziemia, wokół ogniska domowego gromadziły się duchy, demo­ ny, za piecem miał też swoje mieszkanie czart. „Budziły też kominy strach. W wielu bajkach występowały diabły, duchy, strachy. Wchodziły do d o m ó w przeważnie przez komin. Na osmalonych sadzą strychach harcowały d u c h y . " ( F . Kotula, Piece. „Pol. Szt. L u d . " , 1979, n. 3) w każdym ważniejszym święcie i obrzędzie pośród elementów w prozie-wspomnieniu, zapisanym przez Tadeusza Nowaka, gdy , O demoniczności, niebezpieczeństwach zagrażających czło­ wiekowi w domu świadczą też praktyki wprowadzania do nowego domu zwierząt lub o b c y c h mających przyjąć na siebie pierwsze uderzenie tych złowrogich dla mieszkańców sił, a także liczne praktyki ofiarnicze przy zakładaniu domu. „Wieś Zóraw gdy chałupa jest gotowa, wpuszczają do niej najpierw koguta z kurą i kota, aby klęska przewidywana w tym domu spadła na te zwierzęta. Dopiero petem wchodzi gospodarz z żoną i dziećmi i siadają na chwilę koło stołu. Gdy w nowej chałupie, po pierwszej wieczerzy kładą się spać, zasypiają ostro­ żnie bo kto pierwej zaśnie pierwej umrze. Wprowadzają się tylko pod pełnią księżyca, w innym czasie choćby mieli przez cały miesiąc siedzieć pod gołym niebem, nie w p r o w a d z ą się." ( „ W i s ­ ła", t. 16, s . 3 8 0 ) „ W Wielką środę kropią w o d ą oświeconą pola, by wszystko dobrze się rodziło, trzy kąty w domu tylko, gdyż w czwartym siedzi diabeł a tego wygnać nie można." ( M A A i E, t. 13, s. 2 3 1 ) „ O b y d w ó c h końców łuczywa palić nie wolno, a opalone wrzucić w piec aby zupełnie zgorzało, bo diabli takie zbierają i zanoszą d o piekła dla przepalenia łańcucha na którym Lucyper przykuty." ( D W O K , t. 53, Litwa. s. 3 9 3 ) „Znając czarownicę, która od krów mleko odbiera, gdy idzie biorą z jej stopy ziemię, kładą na piec. wtedy ona będzie usychać jak ta ziemia na piecu. Nowonarodzone cielę gdy wnoszą pierwszy raz do chaty zamy­ kają piec aby nie beczało." (tamże) Oprócz diabłów, z piecem związane były Bieda, śmierć, czaro­ i rozszerzał na ogród, jak widzimy to w obrazie zapisanym , ' : „Gdy chłop zakładać miał chyże nową, to poszedł do worożeli, i ta mu kazała zbudować nad w o d ą (na tyle a tyle piędzi od w o d y ) . Wróż zawsze przy budowaniu chaty obiera miejsce do budowy, bo on wie które miejsce jest dobre, a które złe." ( D W O K , t. 51 s 56, 5 9 ) 4 j fnotyw i obraz niezwykle cząsto pojawiający się w tradycji *i 'udowej. J a k pamiętamy, świadczą o tym już same zwyczaje ; zakladzinowe. P o w s z e c h n y m zwyczajem przy zakładzinach d o 1 niu było korzystanie z rad i działań wróża, znachora. O w ą wrażliwość na demoniczną przestrzeń domu oddaje naj­ lepiej następująca wypowiedź. „ U nas, panoczku inaczej się dzieje. Każde źdźbło z pola, każda trzaska ze śmietniska marnie zgubiona karę na dom zsyła i dlatego to chłop na wszystko ma baczne oko i ani jednego biesowego figla drzemiąc nie przepuści. Ażebyście panowie wiedzieli jak na każdym kroku chłop biesa się wystrzega i sidła nań zastawia. (...) Nigdy nie stawiają izby w miejscu gdzie przechodziła droga, bo po niej chodzą czarty i^lady s w e zostawiają. Drzewa zwalonego przez burzę nie godzi się Maść na ścianę, zamieć i burza pochodzą od czarta, a zwalone drzewo mogło przycisnąć czarta i przeniknąć jego siłą, a położone potem w domu mogłoby stać się siedliskiem czarta. Wszelkie w domu nieszczęścia pochodzą od siły biesowej i by jej zapobiec do nowo w y b u d o w a n e g o domu przede wszyst­ kim wprowadzają koguta i kurę a na następną noc gęś, na trzecią prosiątka na czwartą o w c ę na piątą krowę na szóstą konia. Kiedy 13 �wszystko to przenocowało szczęśliwie proszą księdza o po­ święcenie poczym na siódmą noc przenosi się cała rodzina. Gdzieniegdzie ograniczają się tylko do koguta, jeżeli w p u s z c z o n y do izby zapieje - dobry znak, jeśli nie - zły. Kogut nie przypominał by swej godziny gdyby do izby nie zajrzał czart, który przestraszył koguta i do milczenia zmusił. Czarta z domu wyganiają w e d w o j e lub troje potem poświęcają w o d ą święconą, jeśli wszystko to nie pomoże zwracają się do rozumu znachora." ( D W O K , t. 5 2 , Białoruś, s . 4 4 2 - 3 ) Pośród istot demonicznych związanych z piecem i domem był „Diabeł przez kominek od łucznika do chaty nie wchodzi, gdyż pod nim wieszają łucznik, ze sztabek spleciony, a to mu przypomi­ na krzyż. Wystrzega się również i okna, bo rama też jest przekrzyżowana; tę ostatnią wybiera tylko w razie wielkiej konie­ czności, o czem nawet przysłowie m ó w i : 'Zaczyni czortu dźwiery, to jon w akno' (Zaczyn - zamknij diabłu drzwi, to on o k n e m ) " (Cz. Pietkiewicz, op. cit. s. 2 0 2 ) Najlepszym świadectwem demoniczności przestrzeni domu mo­ gą być teksty codziennie odmawianych przed zaśnięciem m o d ­ litw, zanoszone prośby, „by rajskie wrota się otwierały a piekielne znany, mniej szkodliwy od innych diabeł d o m o w y ( d o m o w i k ) • * , zamykały". który czasem okazywał się dla domu i jego mieszkańców przy­ „Idę ja spać nie mam sobie c o posłać, peścielę sobie świętą Anielę (tzn. Ewangelię) świątym się krzyżem odzieję, Ciebie się czarcie nie boję, pódę pod bożą mękę, wezmę sekwię w rękę. (sekwię - relikwię) Tyś moja obrona z ciężkiego kamienia. Ustąpcie w s z y s c y źli z czterech kątów, piąte drzwi; będzie tu Najświątsza Panna nocowała z anielami, dziewicami. Otworzył się nowy grób wejrzał na mnie sam miły Bóg: 'Czegóż pożądasz grzeszny człowiecze?' - 'Pożądam lekkiego skonania, a po śmierci dusznego zbawienia'. Przybądź na ratunek święty Antoni Kto tę modlitwę będzie mówił w piątek do kośnicy, w niedzielę do rannej mszy, nie będzie ten w piekle gorzał, ani w wodzie tonął. A m e n (...) Ty Aniele Stróżu mój, a Ty zawsze przy mnie stój! (...) Nie dajże mi Złego widzieć (...) Daj mi widzieć świętą Annę c o porodziła Najświętszą Pannę. Najświętsza Panna S y n a Bożego, c o jest przybity do krzyża świętego. Zażegają się anielskie świece kiej idzie dusza w kapłańskie ręce. Otwórz Panie usta moje, zakryj Panie ciało moje, Gdyż ja godna nieprzodka (nie w przód) na T w e ciało patrzeć. Stoi róższczka kwitnąca przed Panem J e z u s e m o w o c rodząca, Duszo moja raduj się, duchu mój wesel się. S a m Pan J e z u s w e drzwi w c h o d z i , Najświętsza Panna za stolikiem siedzi przelewa swoją krew od kielicha do kielicha. Kto z tego kielicha zażywać będzie, od nagłej śmierci nie ginąć będzie. W wodzie nie utonie, w ogniu nie zgorzeje Kto tę modlitwę d w a razy dnia mawiać bądzie. Najświętsza panna zachować go będzie. - Idąc spać: Święty krzyż pod się ścielę. Pana J e z u s a na się biorę świętą Ewangeliją się przyodzieję." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 1 8 0 - 1 ) „Kto tę modlitwę będzie trzy razy na tydzień mawiał, w czwartek po wieczerzy, a w piątek d o posniku (postu), a w niedzielę przy msy święty, to mu się rajskie wrota otwierają a piekielne zawiera­ ją. - Rzek do Ojca Świętego. Ojce Święty Jabrahamie: będą nas rodzice prosić, jak od szczątku tak do szczątku, posed do Betleem, wzion dzieciątko z nowego grobu. Obezrzał się miły Bó(j. Występujcie w s z y s c y źli z ćtyrek kątów z piętych drzwi'. ( Z W D A K , t. 9, s . 51) chylny. Płatał tylko drobne figle nie przynoszące zbytniej szkody, za jego sprawą rozrywała się przędza na warsztacie tkackim, nitka do uszka igły trudno się zawlekała (jak plątał nitkę to należało ją pomazać woskiem, który skąpał ze świeczki, która paliła się w c e r k w i ) , przez domowika ginęły drobne przedmioty spod ręki etc. „ D o m o w y d u c h mieszka zwykle w kleci ( w komorze, a w e d ł u g niektórych danych pod piecem) i wychodzi stamtąd tylko na 'dziady' aby wziąć udział w ogólnej wieczerzy. Przy tym bardzo go honorują i okazują wielkie poważanie: drogę od komory do stołu zaściela się białym płótnem. Podczas uczt zadusznych lud roz­ ściela ręcznik od okna do stołu lub w y w i e s z a za okno traktując g o jako drogę dla dusz zmarłych." (K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. II, cz. 1) O wykorzystaniu tego watka wierzeniowego, związanego z elementarnym duchem domu w Weselu Stanisława Wyspiańs­ kiego, tak pisał Stanisław Pigoń w swej interpretacji zjaw i zaproszonego na wesele chochoła: „ N a z y w a się go w Polsce rozmaicie: ubożem, dziadem, a w nie­ których stronach (na Białorusi) także chochlikiem, a nawet wprost chochołem. J e s t to duch życzliwy, dba o pomyślność gospodarczą rodu, w szczególności o dobry urodzaj, i jako taki odbiera ofiary: resztki potraw po wieczerzy czy ostatnie kłosy po żniwach. Czci się go zwłaszcza przy zakładzinach n o w e g o domu i zaprasza na wesela. W niektórych stronach Polski drużbowie robią jego wyobrażenie ze słomy w postaci bałwana czy c h o c h o ­ ła, wprowadzają go do izby weselnej po oczepinach, tańczą z nim, po czym go umocowują na dachu. Przypadkowo obrażony i rozgniewany na gospodarza bóg d o m o w y wyrządza rozmaite psoty, straszy d o m o w n i k ó w , ukazując się im w różnych po­ staciach. Cześć okazywana temu d u c h o w i wiąże się z dawnymi wierzeniami w duchy przodków, które i po śmierci nie opuszczają domostw, stają się jakby chtonicznymi bóstwami opiekuńczy­ mi."** W przypadku bardziej zagrażających i niebezpiecznych mocy demonicznych podejmowano wszelkie środki ostrożności, z w a ­ żano na wszystko, by nie rozpętać drzemiących w przestrzeni domu demonicznych sił. „Ażeby dusze nieboszczykowe nie przychodziły do izby, trzeba okna i próg chaty smołą posmarować, albo też wieczorem utkwić nóż w progu, a dusza nie mogąc przezeń przejść bezpiecznie, zawróci się ode drzwi." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s . 156) „Jeśli w jakim domu częste pogrzeby, w oborze upadek na bydło - ten dom jest oczarowany; trzeba tedy wziąć w o d y święconej z siedmiu kościołów i tą w o d ą w czasie rezurekcji na Wielkanoc pokropić dom, oborę, gumno i inne zabudownia, a odtąd lepiej już się powiedzie. Przyniósłszy skąd psa lub kota w worku okręcają trzy razy dookoła słupa (co przy piecu) kawałek chleba i dają zjeść onemu, a będzie domu pilnował. (...) Przybijają p o d k o w ę na progu (...) Na progu witać się nie w o l n o bo to nieszczęście sprowadza. Na progu jeść nie wolno bo nie wyjdziesz z długów. (...) Podawać komu napój przez próg nie godzi się, pić trzeba przed albo za progiem, kto c h c e B o g u służyć. Nie można w o d y wylewać przez okno ani przez próg, bo tym sposobem o b l e w a się anioła stojącego na straży. Jeśli na stole w y w r ó c i się solnica kłótnia będzie w domu. Kto ma zwyczaj kłaść czapkę na stole, ten nigdy z długu nie wyjdzie. G d y kobieta chleb sadzi do pieca nie można wtedy przełazić pod łopatą, bo wyłysieje." ( D W O K , t. 5 3 , Litwa. s . 3 9 2 ) „Noża świeconego trzy razy z paska czart niezmiernie się boi. Na noc żegnają nim drzwi, okna i piec, koło prawego oddzwierka wtykają g o w ziemię, a djabeł nie ma już wstępu d o tej chaty (...)" (A. Nowosielki, Lud Ukraiński, s . 1 5 1 ) 14 J a k zwracaliśmy już na to uwagę, znamienne dla doświad­ czenia domu w tradycji ludowej jest z jednej strony dążenie do pełnej izolacji, do zamknięcia domu przed wszelkimi mocami zewnętrznymi ( w tym demonicznymi), z drugiej zaś pełne otwar­ cie na świat i zapraszanie nawet niebezpiecznych, zagrażających człowiekowi mocy, tak jak to ma miejsce podczas Świętego Wieczoru, podczas wigilii. �Z jednej strony jak podczas zakładzin wypędza się duchy złe i nieczyste: „Gdy się już ustawi podwaliny, siadają w s z y s c y : rodzina, sąsiedzi i pomocnicy. I słuchają, wysłuchują, jaki znak, jaka wróżba, przepowiednia c o do szczęścia i przeznaczenia chaty, choćby z daleka się objawi. Gdy słychać głosy piękne i łagodne, gdy konie zarżą, bydło zaryczy lub wiatr łagodny i cichy powieje, wróży to szczęście i błogosławieństwo. Ale niedobrze, gdy dolatują głosy niemiłe, ostre, dudnienie i świst wichru, grzmoty, pisk i krzyk jastrzębia lub szczekanie psa. Wtedy proszą gazdowie przemównika lub wiesz czuna, aby odwrócił zamiary wrogich sił. A on spełnia przemowę, 'mówiąc w czas dogodny a milcząc w czas lichy'. I w z y w a , wyklina, odwołuje niebezpieczne prądy i napaście: 'Aby szły sobie za morza, bawiły się w piaskach złotych, kołacze jadły i w i n o piły, bylice-niebylice prawiły, ale woli niebios się nie przeciwiły i przed nią, nie przed ludzkim zachceniem ustąpiły." (Vincenz, op. cit., s. 5 8 ) Z drugiej zaś jak podczas Wigilii otwiera się dom, wychodzi się do zwierząt, przemawia do świata: „Nie ma c o ganić bez potrzeby. Sporo jest takich pasterzy, którzy mają sumienie przez cały rok, choć, jak to b y w a , niejeden coś zapomni albo przeoczy. Ale prawdę mówiąc, jest wielu takich, c o dopiero na święta się rozsumienią i coś sobie przypomną. I wtedy dopiero gorliwie zaczynają rozmawiać ze zwierzątami i zabiegać 0 nie. A czemu ? Bo dobrze wiadomo, że na Święty Wieczór skądś z połonin powieje i sam J e z u s Chodzi nocą pomiędzy śpiące zwierzęta i sprawdza: 'Maleństwa moje, a czy w a s kto nie krzywdzi? A może cierpicie z pragnienia, bo w a s na czas nie napoją? A może z zimna, bo w a m nie pościelą i nie ogarną? A może z kolek, bo w a s nikt nie natrze? Na każdy wypadek przeto nawet człowiek twardy i bez serca pomyśli sobie: w ten jeden wieczór lepiej być dobrym z chudobą, bo chudoba niepamiętliwa, c o dobre pamięta, wszystko co złe zapomni, nie naskarży. Ugaszczanie chudoby to dopiero początek. Na Święty Wieczór gościnność tak się rozlewa jak rzeka górska, c o rozbija zapory 1 porywa wszystko, c o po drodze. Zaledwie pasterz skończył ugaszczać chudobę, otwiera na oścież wrota, a także drzwi swojej chaty, choćby nie wiadomo jaki mróz trzaskał. W z y w a i zaprasza takich gości, których przez cały rok nikt nie widuje, na p e w n o nikt ich nie zaprasza. Naprzód wszelaką żywocinę po lasach, po przepaściach leśnych, po skrytkach, po zakątkach, po ścieżkach, ścieżynach. Pasterz pozdrawia wszystkich głośno i tak się to zaczyna: 'Na wszystkich płajach, na wszystkich płaiczkach, na wodach-zdroiczkach, na zakrątach, na przeskoczkach - Boża Dziecino, rączką zorniczną błogosław im wszystkimi Czy z nie­ dźwiedziego rodu czy z wilczego rodu, czy z jeleniego rodu, z sarniego czy z zajęczego, ze skały czy z brodu, z lasu czy z płaju, chodźcie do nas, nie bójcie się, skorzystajcie, poliżcie, skosztuj­ cie, napijcie się, nasyćcie'. i Czy cicho w lesie, czy trzaśnie gdzieś chrust, czy słychać kroki w śniegu, pasterz nie boi się. Czeka, powtarza trzy razy z a ­ proszenie dla wszelkiego dychania, dla wszelkiej żywociny. . Zaproszenia sięgają coraz dalej, coraz bardziej ważkie, coraz . bardziej 'warkie' - ryzykowne. Pasterz w z y w a dusze zmarłych swoich i obcych. Te, które błądzą po lesie w wietrze, a nigdzie nie mogą trafić. Dusze tych, c o zabici piorunami i kłodami leśnymi, tych, co zbłądzili i przepadli po puszczach, tych, c o potonęli na ? spławach wśród powodzi. Te, za które nikt się nie modli, które nie i mają dokąd pójść na Święty Wieczór. i 'Ojcowie, albo nieojcowie, bracia albo niebracia, pobratymi albo rozpobratymi, przybywajcie, lećcie tu do światła, do chat, bądźcie i łaskawi, odpocznijcie, pokrzepcie się, ucieszcie się. My w a m i radzi, dla w a s rzucamy miód z pszenicą i z makiem'. (...) I W końcu przychodzi najważniejsze zaproszenie. Z a p e w n e nie f każdy pasterz albo nie każdy jednakowo, bo nie każdy wie, o c o \ chodzi, w z y w a i zaprasza Cesarza Gromowego ze skalnego j Państwa, aby go odwiedził wraz ze s w y m i bojarami gromowymi, I г drużyną skalną gromową: 'Przyjdź, cesarzu godny, na Wieczór 1 Święty! Ponad nas jest większe światło, Dzieciątko Boże, przyjdź Je uczcić! ! Ale c o robi wówczas cesarz g r o m o w y ? Zawiera się w zamczys! toch skalnych, w komnatach gromowych, głuchy na słowa łwiąte, w przemoc dufny, w moc pioruna i w harmaty gromowe. J Czyż jeszcze nie wiecie, kto t o ? T o główny poprzecznik Boga. O d , Cieków czekają nań słowa uprzejme i drzwi chaty otwarte. A on nie ruszy się nigdy, ani nie mruknie. Milczy. I dalej zapraszają go (tosterze ku c h w a l e Dzieciątka zrodzonego z gwiazd, w J e g o 'mieniu i na cześć Narodzenia świątego. A może? Wieczerzy, ani biesiady tajnej nikt nigdy nie nakazał i dlatego nie może zakazać i nikt jej nigdy nie zakaże. Choćby na każdym drzewie były tablice państwowe i zakazy kościelne przeciw zabobonom, nikt nigdy nie upilnuje pasterzy." (tamże, s . 125-127) W tym raz do roku wszechogarniającym zaproszeniu wigilijnym znajduje s w e odbicie także znamienny dla tradycji ludowej stosunek do bezdomnych, ubogich, dziadów, żebraków, o b c y c h , przybyszów, gości szczególnie podejmowanych i o b d a r o w y w a ­ nych podczas wszystkich ważniejszych świąt i wydarzeń. Znaj­ duje s w e odbicie tradycja gościnności. „Gościa sadzają za stół na pierwszym miejscu i ugaszczają 'czym chata bohata, tym rada'." ( D W O K , t. 52, Białoruś, s. 5 7 ) Obdarowywanie dziadów, ubogich, bezdomnych, żebraków, dzieci, obcych przybyszów widzimy podczas chrztu, wesela, pogrzebu. „Dziecię nowonarodzone dziadek ubogi po chrzcie kładzie na chwilę pod ławą i pacierz o d m a w i a " . ( D W O K , t. 24, Mazowsze, s. 215) „ N a ławie na miejscu, gdzie leżało ciało kładzie kucharka b o c h e ­ nek chleba, który leży tam dopóki nie zabierze go jaki żebrak lub ubogi". ( D W O K , t. 29, Pokucie, s . 2 1 6 ) O b d a r o w y w a n y c h żebraków widzimy i podczas wesela. W o b ­ rzędzie weselnym pojawia się również i dziad: „jest zwyczaj, iż na drugi dzień ślubu robią b a ł w a n a z e s ł o m y przyodziewają go w stare łachmany, przyprawiają mu brodę z konopii, na głowę kładą kapelusz, lub czapkę i tak przybranego zaraz z rana przywłóczą przed skrzypka do domu, tu wśród poweselnego śmiechu drużbowie tańczą z o w y m bał­ wanem, a potem jeden z o b e c n y c h gospodarzy lub gospod'yni doń przemawiają: 'Jestem dziadek z dalekiej krainy, już to siedem lat jakem z tego pieca chleb jadł... dawniej byłem bogaty miałem g o t ó w k ę dwa grosze za cholewą grosz w rogu czapy pół grosza w nosie skończyło się' Po tej przemowie wynoszą drużbowie 'Dziada' na dach domu, przywiązują go powrósłami słomianymi do komina (...)" ( Z W D A K t. 9, s. 56) „Od kolebki do mogiły dziad i baba są potrzebni naszemu ludowi. Baba nowonarodzonemu dziecięciu przynosi czarodziejskie leki i zaklęcia, aby było szczęśliwe, starca po śmierci ubiera żebrak i kładzie go do trumny, wreszcie c z u w a nad ciałem i śpiewa pieśni" - pisała J . Piątkowska omawiając szczególny, pełen obawy, dystansu trwogi, ale I fascynacji stosunek ludu do ż e b r a k ó w " ( w tym także fascynację ludzi osiadłych, ludzi domu ludźmi drogi). Tradycja ludowa zna także opowieść o ,,Panu, 88 który jadał obiad z żebrakami i za to został wzięty do n i e b a " . Jeśli przypomnimy, że i Bóg chodził po świecie jako żebrak, o w a zasada gościnności, szacunku dla żebraków, dziadów, ubogich, przybyszów, w ę d r o w c ó w stanie się jeszcze bardziej zrozumiała, a dla nas tym bardziej znacząca, że wiąże się ona także z mityczną historią ludzkiego domu, z opowiadaniem, jak Bóg-żebrak zbu­ dował ludziom okna. Dla nas jest to opowieść tym bardziej znacząca, że widzieć w niej można symbol, od którego lepiej nic już nie może wyrazić i określić doświadczenia domu i bezdomno­ ści zapisanego w tradycji ludowej. „Jak Bóg wpuścił słonko do chaty. J a k świat powstał ludzie nie wiedzieli jak chaty budować, wreszcie postawili jakąś chatę, ale nie wiedzieli c o zrobić aby widno w niej było. Szedł drogą biedny człowiek, to był s a m Bóg, który zapytał: c o mi dacie jak w a m wpuszczę słonko do c h a t y ? co chcesz to damy. A Bóg powiedział niczego od w a s nie chcę jedno tylko, że każdego tygodnia przyjmiecie żebrzącego człowieka jakiegokolwiek, pokarmicie i pozwolicie przenocować. Ludzie zgodzili się na to, wtedy w chacie". Bóg im zrobił okna i jasno było 88 15 �PRZYPISY 1 Por. M. Maj. Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocfaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1986, s . 4 2 Badania terenowe, materiały z badań d o problemu w ę z ­ ł o w e g o 11.1 pod kier. L. Stommy, „Pobożność l u d o w a " , Józe­ f ó w n. Wisłą 1 9 8 0 г., s . 5 i n. Tamże. Federowski, op. cit., p. 1514, p. 1516 * Z w y c z a j e wielkanocne w sanockiem zebrał J . Sulisz, „ L u d " , t. XII, s . 3 1 0 i n. * Materiały z badań terenowych, op. cit., s . 6 S . Dworakowski, op. cit., s . 8 0 * M. Federowski, op. cit., p. 2 1 5 0 * S . D w o r a k o w s k i , op. cit., s . 8 6 H. Biegeleisen, U kolebki..., passim; M. Żmigrodzki, op. cit., passim. H. Biegeleisen, op. c i t , s . 127; M. Żmigrodzki, op. c i t , passim. Tamże, passim. Por. пр. K. Moszyński, Polesie, s . 5 2 5 ; St. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne, Kraków 1 9 0 3 S . Udziela, Krakowiacy, s . 3 5 M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 1 5 6 '* Żegota Pauli, Pieśni ludu polskiego..., s . 3 " „Wisła", t II, s . 9 0 H. S z e w c z y k , Rózga wasalna. Poszukiwanie formuły interp­ retacyjnej. „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1-2, s . 91 H. S z e w c z y k , op. c i t , il. 1, s . 8 8 Siarkowski, Z W D A K , t. III, s . 2 4 Tamże. L. Dufour, Słownik Nowego Testmentu, Poznań 1 9 8 1 ; Hastings, The Dictionary of the Bible. Edinborough 1 9 4 2 ; tenże, Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinborough 1 9 2 0 Por. Z. Gloger, „Chałupa" (w:) Encyklopedia Staropolska, W a r s z a w a 1 9 7 8 , t. I, s . 231 A . Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego. War­ s z a w a 1974, s . 6 0 Por. J . St. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1 9 1 6 , s . 96; M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 151 * Bystroń, Słowiańkie obrzędy..., s . 2 0 F. Wereńko, Przyczynek do lecznictwa ludowego, M A A i E , t. I, s . 1 2 5 Tamże, por. K. Moszyński, Polesie..., s . 177; J . St. Bystroń, Słowiańskie obrządy..., s . 2 0 F. Wereńko, M A A i E , t I, s . 1 2 2 » „Wisła", t. 14, s . 3 1 9 F. Wereńko, M A A i E , t. I, s . 1 2 3 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 4 4 M. Federowski, op. cit., s . 3 0 0 , p. 1 6 3 4 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 2 9 * M. Federowski, op. cit., p. 1 6 3 5 * S . U l a n o w s k a , Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 4 8 - 4 9 . , s . 139 * J . St. Bystroń. Słowiańskie..., s . 7 1 - 7 2 » Tamże, s . 86; D W O K , 1.10, Poznańskie II, s . 216; D W O K , t. I I , Poznańskie III, s . 51; M A A i E , t. 12, s . 4 0 ; D W O K , t 6, Krakowskie II, s . 5; D W O K , Mazowsze V, s . 1 1 8 M. Żmigrodzki, op. cit., passim; S . C i s z e w s k i , Ognisko; J . St. Bystroń, op. cit., passim; H. Biegeleisen, Nad kolebką..., passim. Lud Lubartowski, „ L u d " , t. 2 9 Zwyczaje wielkanocne, „ L u d " , 1 . 1 2 , s . 3 1 0 i n. Z W D A K , t. 14, s . 8 0 D W O K , t 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 J . St. Bystroń, op. cit., s . 1 0 6 - 1 0 7 D W O K , t. 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 2 3 4 7 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 8 1 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 1 1 2 8 2 8 3 1 3 1 3 3 3 4 3 7 4 0 41 42 4 3 4 4 4 6 4 8 16 4 7 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 1 0 7 - 1 0 8 D W O K , t. 11, Poznańskie III, s . 1 6 2 J . St. Bystroń, Artyzm pieśni ludowej, Poznań 1921 "° Por. K. Nowosielski, Ryzyko obecności, doświadczenie biograficzne i powieść chłopska. W a r s z a w a 1 9 8 3 , s . 206 * Z. Dołęga-Chodakowski, Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane. Warszawa 1 9 7 3 , s . 1 8 5 Por. kolądy w zbiorze Nowosielskiego, Lud Ukraiński, s. 1 0 2 - 1 0 5 i pieśni weselne tamże, s . 1 9 0 - 1 9 1 wraz z interpreta­ cjami tegoż. Por. cytowane prace H. S z e w c z y k , a także: H. S z e w c z y k , Klasyfikacja tekstów pieśni ludowych - problem semiotyczny, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1984, nr 1-2, tamże bibliografia; tejże. Wesele kurpiowskie 1940-1956. Desemiotyzacja tradycyjnych struktur obrzędowych, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1 - 2 ; J . Bartmiński, Jaś koniki poił. Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty", 1974, nr 2 H. S z e w c z y k , Klasyfikacja..., s . 119 A. Nowosielski, Lud Ukraiński, s . 1 6 7 Tamże. J . St. Bystroń, op. c i t , s . 8 4 " I. K. Kubiakowie, Chleb w tradycji ludowej, s . 6 3 » D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 5 5 " J . Kopernicki, Z W D A K , t. 1 1 , s . 1 3 2 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne... G . van der L e e u w , op. c i t , s . 4 4 2 M. Federowski, op. cit. M. Federowski, op. c i t , s . 3 2 0 , p. 1 7 9 6 K. Moszyński, Polesie..., s. 2 0 9 " D W O K , t. 4 9 , Sanockie - Krośnieńskie, s . 5 2 9 Tamże. D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 7 8 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, s . 7 4 D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 2 1 9 D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s. 537 „Wisła", t. XVII, s . 107 " Tamże. Por. Biblia, Kohelet 1 2 , 1 - 7 ; Księgi pięciu Megilot - tłum. z hebr. C z . Miłosz; por. komentarz w: Pismo Święte Starego Testamentu, K U L , t. VIII - 2 - Księga Koheleta, Warszawa 1980, s. 190-191 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, 1 9 2 7 , s . 2 3 Tamże. Por. J . Białostocki, ОЛто i okno (w:) tegoż. Symbole i obrazy, W - w a , 1 9 8 2 , s . 6 9 - 8 5 , szczególnie s . 8 4 - 6 5 Por. tamże. J . Kasjan, Polska zagadka ludowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1 9 8 3 , s . 133 Słownik ludowych stereotypów językowych, W y d . Uniwer­ sytetu Wrocławskiego 1 9 8 0 , s . 166 J . Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s. 1 5 8 - 1 8 6 W. Myśliwski, Kamień na kamieniu. W a r s z a w a 1984, s. 6,32 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, s . 2 0 T. Nowak, Księga domu naszego (maszynopis), s . 3 - 4 S . Cercha, Przeżytki starożytnego światopoglądu u Biało­ rusinów, „ L u d " , t. 2, s . 213; C z . Pietkiewicz, op. cit., s . 2 0 2 S . Pigoń, Goście z zaświata na weselu (w:) tegoż, op. c i t , s. 456; tamże referencje do literatury etnograficznej: A . Fischer, Bóg domowy. Ze studiów nad demonologią słowiańską, „Ponowa", 1922, nr 4 J . Piątkowska, „Wisła" VIII, s . 7 8 4 M. Federowski, op. c i t , p. 1 0 9 2 Tamże, p. 2 3 4 8 4 8 1 1 2 8 3 5 4 8 8 8 8 5 7 4 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 7 8 8 8 8 7 0 7 1 7 2 7 4 7 8 7 8 7 7 7 8 7 8 80 8 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 8 8 7 8 8 8 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44cf6620345977b4e46651c601f433a7.pdf d32e6aec4026d4a7a73e9418c9a9f00c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6329 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia i literatura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5904 Title A name given to the resource Antropologia i literatura/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B en ed y k to w ic z B ARTŁOMIEJ W a lc z a k t r e ś c i Antropologia i Literatura................................................. Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera ................................................................. A g n ie sz k a K arpo w icz J ACEK L e o c ia k PAWEŁ S t a n g r e t 5 Doświadczenie kolażu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego ............................ 17 Antygona współczesna.................................................... 41 Krótka historia awangardy w Lekcjach mediolańskich Tadeusza Kantora............................................................ A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty 2 55 Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego............................................. 65 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i Jerzy Jarnuszkiewicz —szkic do portretu....................... 71 W OJCIECH B a ł u s Gotyk bez korzeni .......................................................... 99 A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz ............................................... 105 B ERND S t IEGHORST Tłum i jednostka ............................................................ 110 T ERESA R yf E sb e r t Magdalena Abakanowicz .............................................. 111 J o a n n a M. S o s n o w sk a Stara artystka maluje ..................................................... 112 W OJCIECH B a ł u s Dan Brown, jego macho i problem prawdy................... 121 A RTUR R u m pel Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim.................. 123 1 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM C ZESŁAW R o b o t y c k i Przeciw Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego. O polskim słowniku stereotypów i symboli ludowych .... 129 J ERZY B a r t m i ŃSKI Słownik stereotypów i symboli ludowych ...................... 135 D o r o t a Piek a rczy k , Jo a n n a S zadura Chaber.............................................................................. 136 A l e k sa n d e r J a c k o w sk i N a skróty. Posłowie......................................................... 148 M a re k N o w a k o w sk i W kawiarni..................................................................... 160 M a re k N o w a k o w sk i W ogródku...................................................................... 162 J o a n n a Piet r u sz k a O tych, co zostali. Starość na ukraińskiej wsi .............. 164 J u s t y n a C h m ielew ska Stara historia Nowej ]erozolimy. Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach Muraszkowcach ............... 171 W iesław S zpilka K rzysztof B iela w ski Nie tak dawno ................................................................ 183 Artysta w kompocie. Odpowiedź Maciejowi Rychłemu.................................. 186 Noty o autorach................................................................. 188 Summary............................................................................ 190 Contents............................................................................ 195 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ tor). Począwszy od owego słynnego zdania Geertza, za­ wierającego pytanie i odpowiedź: „Co robi etnograf? on pisze” , poprzez odsłanianie i podkreślanie przy-literackiego, quasi-literackiego charakteru antropologii, antropologii podszytej literaturą, czy też doświadcze­ niem tworzenia „gęstego opisu”, aż po wizję antropologii/etnografii jako nauki interpretatywnej, czy wręcz sztuki interpretacji - motyw związków antropologii i li­ teratury na trwałe zagościł we współczesnej refleksji antropologicznej. Problem niebezpiecznych - ale jakże czasem i owocnych, ożywczych, trzeba by od razu do­ dać - związków antropologii i literatury nieraz pojawiał się i powracał na naszych łamach. Poświęciliśmy temu i odrębny numer (Mit- literatura-antropologia kultury „Konteksty” nr 3-4/1995). A także odrębny rozdział Zycie i literatura („Konteksty” nr 3-4/2002). „Konteksty” mają 60 lat. Czy można by wymyślić lepszy temat na rozpoczęcie 61 rocznika, jak ten, któ­ ry złożył się dzięki autorom niejako sam: Antropologia Antropologia i literatura N ikt chyba bardziej dobitnie i wyraźnie nie zwró­ cił uwagi na związki, które łączą antropologię kultury z literaturą jak James Clifford (Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztu­ ka) i Clifford Geertz (Dzieło i życie. Antropolog jako au­ 2 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA i literatura, antropologia i sztuka? Zamiast spoglądać wstecz, patrzeć jak zmieniała się etnografia na tych łamach począwszy od pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej” z 1947 poprzez lata 70., 80. i 90. od kiedy uzupełnił się, rozszerzył i utrwalił nie tylko jej dzisiejszy tytuł: KO NTEKSTY, ale i obszar zaintere­ sowań, zamiast patrzeć wstecz, jak zmienił się nie tyl­ ko świat, który zwykli byli badać antropologowie kul­ tury, ale również świat zakładów naukowych, z któ­ rych pochodzą ci badacze, jak zmieniła się sama an­ tropologia - od razu możemy wejść w sam środek rze­ czy. To przecież właśnie dzięki tym zmianom jakim ulegała i ulega antropologia pod wpływem własnej antropologicznej autorefleksji znacznie swobodniej możemy sięgać do tematów, „które - by użyć Bystroniowskiej formuły - nam odradzano”, możemy znacz­ nie swobodniej ją uprawiać. Świadomość hybrydycznej istoty jaką jest antropologia („między nauką a sztuką”), świadomość tego że „opisywanie”, „pisanie kultury”, tworzenie „gęstego opisu” jest wytworem (także wyobraźni, wrażliwości antropologa), że „pisa­ nie kultury” to także (w gruncie rzeczy) w doświad­ czeniu etnograficznym: „dokumentacja”, „spisywanie”„zapisywanie” tego, co mówią Inni,, a więc etno­ graficzne zapiski, notatki, zapisy biograficzne, biogra­ fie (a także własne autobiografie, autorskie sygnatury, w mniej czy bardziej ukryty sposób wpisane w dzieła antropologiczne) - wszystkie te „Geertzowskie” mo­ tywy i myśli sprawiają, że żaden ze współczesnych an­ tropologów nie musi się obawiać i lękać pytania, pa­ dającego zazwyczaj ze strony stróżów dbających o czy­ stość dyscypliny (etnografii): Dlaczego zajmuje się tym a nie innym tematem (np. dziełem sztuki, fil­ mem, miastem, wierszem, pocztówką, tramwajem, sklepikiem, targiem, bazarem, supermarketem, zarzą­ dzaniem, rzeczami wielkimi i małymi, dzieciństwem, starością, chowaniem zmarłych, itd.). Świadomość i przekonanie o tym, że etnografia nie jest nauką „twardą”, że jest interpretacją, że cechuje ją mikro­ skala, to także powód dlaczego warto przywołać w tym miejscu jeszcze kilka cytatów z Geertza zawie­ rających charakterystykę pisarstwa etnograficznego z jego książki Interpretacja kultur, której polski prze­ kład niedawno się ukazał1: „To właśnie z tego między innymi powodu esej, nie­ ważne, czy trzydziesto- czy też trzystustronicowy, wyda­ je się formą optymalną do prezentowania kulturowych interpretacji, jak również wspierających je teorii (...)” „Antropolodzy nie zawsze mieli jednak dostatecz­ ną świadomość faktu, że choć kultura istnieje w skle­ piku handlarza, w położonym na wzgórzu forcie czy na pastwisku dla owiec, antropologia zawiera się w książ­ ce, w artykule, w wykładzie, w muzealnej wystawie, czy też jak się to dzisiaj czasem zdarza w filmie. Uświa­ domienie sobie tego oznacza zrozumienie faktu, iż gra­ nica pomiędzy sposobem przedstawiania a konkretną treścią jest równie niemożliwa do wytyczenia w anali­ zie kulturowej, co w malarstwie.” „Tak więc istnieją trzy cechy etnograficznego opi­ su: jest to opis interpretatywny; przedmiotem jego in­ terpretacji jest strumień dyskursu społecznego; zaś bę­ dące jego treścią interpretowanie polega na próbie ocalenia tego, co w owym dyskursie zostało »powie­ dziane« przed zaginięciem wraz z ulotnością okolicz­ ności, w których do niego dochodzi i utrwalenia go w umożliwiającej dalsze studia formie. System Kula przeminął, albo się przekształcił, lecz Argonauci Za­ chodniego Pacyfiku pozostali, na dobre i na złe. Istnieje jeszcze jednak czwarta cecha tego rodzaju opisu, przy­ najmniej w tej jego formie, którą ja sam uprawiam: to jego mikroskopijna skala.”. Z tej perspektywy spoglądając wstecz, zaglądając w stare zeszyty „Kontekstów”, można by wręcz dojść do zaskakującego, paradoksalnego wniosku i powiedzieć, że nic się nie zmieniło, jeśli tylko spełniony został jesz­ cze jeden warunek, taki sam i ten sam, obowiązujący nas i dzisiaj, niezależnie od tematów jakie byśmy nie podejmowali, czy będzie to, jak w przypadku tego ze­ szytu, twórczość wielkich artystów: Leopolda Bucz­ kowskiego, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewi­ cza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz, twórczość późnego wieku Olgi Boznańskiej (por. stu­ dium Joanny Sosnowskiej Stara artystka maluje), czy ja­ kikolwiek inny temat. Warunek, o którym tak, w od­ niesieniu do antropologicznego pisarstwa, pisał Geertz: „Skoro interpretacja antropologiczna jest konstru­ owaniem odczytania tego, co się dzieje, to odcięcie jej od tego, co się dzieje, od tego, co w danym czasie i da­ nym miejscu mówią konkretni ludzie, tego, co owi lu­ dzie robią, od ich losów, od całego bezmiaru spraw te­ go świata - równa się odcięciu od jej zastosowania i uczynienia jej pustym tworem. Dobra interpretacja czegokolwiek - wiersza, osoby, historii, rytuału, insty­ tucji, społeczeństwa - ukazuje nam samo sedno, tego, co jest jej przedmiotem.” Zaczynamy więc ten zeszyt, od omówienia projektu eidetycznej etnografii, książki Paula Stollera, zawierają­ cej postulat uprawiania „smakowitej etnografii” [taste­ ful etnography], wedle którego „badacz powinien nie tyl­ ko analizować struktury pokrewieństwa, wymiany czy symbolikę, lecz także opisywać z literalną obrazowością zapachy, smaki i charakter ziemi, ludzi i jedzenia”. Ta smakowita etnografia jest „deskryptywna, nie-teoretyczna i wpadająca w ucho. Piszący ją mieszają zbierani­ nę składników: dialogi, opisy, metafory, metonimie, synekdochy, ironię, zapachy, widoki i dźwięki, by stwo­ rzyć narrację, która będzie trącić światem Innego.” (Bartłomiej Walczak, Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera). By zaraz przejść do fascynują­ cego projektu „literackiego”, a właściwie literacko-muzyczno-plastycznego, idei realizowanej w prozie i twór­ czości Leopolda Buczkowskiego zmierzającego nie tylko 3 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA do udokumentowania, zachowania, ale i wydobycia to­ nu melodii umarłego języka: „Dźwiękowy świat podol­ skiej Nakwaszy koło Brodów, gdzie urodził się i wycho­ wywał Buczkowski przetrwał także w pamięci jako me­ lodia umarłego języka. Słowa polsko-ukraińsko-żydowskiego melanżu językowego są opisywane w kategoriach muzycznych, tak jakby ich ‘synkopowość’ i ‘fortakty’ wciąż dźwięczały w pamięci autora. Żywe, ‘rusińskie’ słowo-dźwięk jest dla Buczkowskiego nierozerwalnie związane z postawą życiową, światopoglądem, sposo­ bem myślenia. (...) Próby chwilowego wskrzeszenia te­ go języka, w którym zwykła przeklinać babka Buczkow­ skiego znajdujemy rozsiane w zapisach magnetofono­ wych seansów ‘prozy żywej’, kiedy autor opowiada po ‘polsko-rusińsku’ liczne facecje, anegdoty albo daje próbkę szesnastostronicowej historii mówionej po ‘chłopsko-rusińsku’. Część z nich ocalała w pamięci au­ tora, który w latach młodości poszukiwał, spisywał i ko­ lekcjonował wiejskie ‘bajki o diabłach, czortach i didkach’, podróżując po wsiach ‘konno, bryczką, gigiem, fejełonem, z bałaługą, kandybą, broniakiem, rowerem, per pedes’. W ten językowy tygiel wkracza także mowa podolskich Żydów. Nagrywane na magnetofon Inno-hit (Buczkowski zwykł go nazywać „trzecim twórcą”) opo­ wieści autora Wertepów (1947), chociaż pozornie spra­ wiają wrażenie autokomentarza do własnej twórczości są próbą stworzenia nowej gatunkowo formy prozator­ skiej, dramatu teoriopoznawczego, w którym medium wyznacza formę. (...) Utwory te wynikają z potrzeby stworzenia ‘prozy ożywionej na różne sposoby, bo ona sama z siebie taką nie jest. Trzeba wpompować w nią krew życia’.” (Agnieszka Karpowicz Doświadczenie kola­ żu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego). Jakże bliskie by­ wają idee Antropologii i Literatury. Można by powiedzieć, że bohaterami tego antropologiczno - literackiego zeszytu, którego tematem jest opis i interpretacja, są słowa, owe „słowa-dźwięki” Buczkowskiego, słowa dokumentów opisujących do­ świadczenie inferno (Jacek Leociak Antygona współcze­ sna), słowa wielojęzycznych napisów pobożnych i na­ grobnych (Artur Rumpel, Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim), słowa symboli i stereotypów ludowych (Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludo­ wych, Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, Chaber), „słowo-obrazy” - słowa literatury, (Marek Nowakow­ ski, W kawiarni, W ogródku, słowa autobiografii (Alek­ sander Jackowski N a skróty. Posłowie). Ale przecież i rzeźba, i obrazy. Twórczość. Leopolda Buczkowskie­ go, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewicza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz. To, co ich łączy, tak różnych (oprócz tego, ze też doskonale piszą) to doświadczenie wojny. Czas ich twórczości po woj­ nie, to ten sam czas, gdy powstawało nasze pismo. Ich postacie, osobne losy, poszukiwania, zgromadzone tu­ taj nieprzypadkowo, jakże wiele mogą powiedzieć ich twórczością o tamtym czasie. Co więc łączy te wszystkie tak różne zgromadzone tu teksty. Co wynika z tego spotkania antropologii/etnografii z literaturą, sztuką. Z pewnością nie uwolni nas ono od ustawicznego zadawania sobie pytania „Czym jest antropologia/etnografia?”. Wiesław Szpilka, które­ mu to pytanie (tak jak wielu innym etnografom) nie da­ je spokoju i wciąż chciałby do niego wracać, odwołuje się do Kantora. Świat etnografa to „rzeczywistość bied­ na” i przywołując Józefa Czapskiego tak pisze: „Jest i inna przesłanka dla której wspominać nie tylko można ale wręcz należy. Tak ją wykłada J. Czap­ ski: ‘Wszyscy mamy za sobą Atlantydy, o wojnach, ka­ tastrofach spisano już tomy historii, ale chodzi o ura­ towanie z niepamięci wypadków tak jak się przełamy­ wały w oczach jednostek tym wypadkom współcze­ snych. Te wspomnienia osobiste to bunt przeciwko znijaczeniu przeszłości, naszej przeszłości, która już przez historyków rozmieszczona w odpowiednich szu­ fladach, pożarta statystykami, milionowymi cyframi, staje się abstrakcyjna, prawie obojętna dla następnego pokolenia.’ Może uroda etnografii i w tym, że po stronie biedy się lokuje a czyniąc tak przywraca do godnego istnie­ nia światy zapoznane, nieusprawiedliwione, źle obec­ ne. Gdyby tak było to wobec skali wykluczenia i mar­ ginalizacji, której jesteśmy współcześnie świadkami miałaby nasza nauka wielką pracę do wykonania. Bycie po stronie wolności, pamięci, biedy, to two­ rzenie klasycznej etnografii.” (Wiesław Szpilka, Nie tak dawno). Czym więc jest antropologia? Gdyby nie było to poczytane za uzurpację, odpowie­ dzi może powinniśmy szukać w trawestacji słynnego wiersza (mógłby stać się wręcz mottem tego zeszytu): Czym jest antropologia, która nie ocala narodów i ludzi... Przypis: 1 Clifford Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przekład Maria M. Piechaczek, Kraków 2005 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb0ea628c38e010cd38b58b42083c4fa.pdf d39949c74335624ea2e8c15510565ef7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource śmierć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6108 Title A name given to the resource Antropologia życia. Antropologia śmierci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A ZBIGNIEW ntropologia życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Za- gęszczanie życia - to trzy tematy wyłaniające BENEDYKTOWICZ się z tekstów tego n u m e r u . Pierwszy z n i c h d o ­ chodzi do głosu za sprawą „antropologicznego", „transkulturowego" teatru Petera Brooka. W pierwszej Antropologia życia* Antropologia śmierci* Zagęszczanie życia części zgromadziliśmy bowiem teksty, laudacje i wypo­ wiedzi z uroczystości nadania d o k t o r a t u honoris causa Peterowi Brookowi przez Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, zapisy ze spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i we Wrocławiu, teksty związa­ ne z prezentacją jego sztuki Tiemo Bokar w Teatrze Polskim we Wrocławiu. Właśnie ze względu na t e n an­ tropologiczny rys wszechstronnej, wielorakiej twórczo­ ści Brooka (teatr, f i l m , opera, pisarstwo) w pełni świa­ domie, wiedząc, że część t y c h tekstów ukaże się także na łamach innych, fachowych teatrologicznych czaso­ wyznaje B r o o k - „Chyba nigdy nie wierzyłem w to, że pism postanowiliśmy je t u zamieścić. Uznaliśmy, że nie teatr miałby w sobie c o k o l w i e k interesującego, gdyby tylko ze względu na wcześniejszą o b e c n o ś ć autora, je­ nie był nierozłączny o d życia. Ciągle powtarzam, że nie go dokonań o m a w i a n y c h na t y c h ł a m a c h w n u m e r a c h lubię t e a t r u . Przyciąga m n i e praca z i n n y m i ludźmi, teatralnych, szczególnie praca umożliwiająca pójście dalej, niż jest to możliwe predestynowanym by raz jeszcze je t u t a j zgromadzić w c o d z i e n n y m życiu. Interesują m n i e i poruszają w y ­ i przywołać . Teatr Brooka, to nie tylko „teatr podszy­ darzenia teatralne, w których to, co zostaje pokazane, ty antropologią" ale wypływający z samego sedna an­ głęboko m n i e dotyczy. N i e interesuje m n i e chodzenie 1 „Konteksty" są miejscem 2 tropologicznego doświadczenia. Doświadczenia „po­ do t e a t r u dla samego t e a t r u . Zawsze wolałem f i l m al­ między", jak ujęła to autorka promocyjnej laudacji bo kolację z przyjaciółmi. Teatr jest p o l e m życia". prof. Dobrochna Ratajczakowa śledząc i drążąc różne Zagęszczanie życia - (jakże przypominające a n t r o ­ wymiary owego pomiędzy, począwszy o d topografii pologiczną tęsknotę miejsca działań Petera Brooka i założonego przezeń z laudacji prof. Georgesa B a n u , który upatruje w t y m Międzynarodowego Ośrodka Poszukiwań Teatralnych, istotę i siłę t e a t r u Brooka: „Starał się zawsze «zagęsz- teatru Bouffes d u N o r d , położonego pomiędzy d w o r ­ czać» życie - to według niego definicja teatru - aby za „gęstym opisem") to cytat cami W s c h o d n i m i Północnym (Gare d u N o r d i Gare zintensyfikować, doprowadzić je podczas przedstawie­ de 1'Est) „w dzielnicy o c i e m n y m kolorze skóry", „znaj­ nia do drugiego poziomu, bardziej stężonego i i n n e g o . " dującym się zatem pomiędzy miastem świateł (Paryż) Sytuacja jaką niesie współczesne „życie" (współczesny, a dalekim o d rozświetlenia życiem emigrantów" aż po pełen „życia" teatr „krytyczny", „sztuka krytyczna" - istotę tych poszukiwań: „«Pomiędzy» współczesnego żeby użyć t u naszych l o k a l n y c h określeń) wydaje się teatru nie ogranicza się tak, jak dawniej, do egzysten­ być bardziej s k o m p l i k o w a n a . Bo przecież B r o o k nie cji między widownią a sceną, między sztukami a t w o ­ opuścił t e a t r u , uprawia go nadal, na przekór m o d o m rzywami, życiem prawdziwym a teatralną fikcją. Dziś i współczesnym t r e n d o m w ustawicznym dialogu z tra­ terytorium «pomiędzy» jest rozległe. O b e j m u j e czasy dycją, n a d a l używając środków teatralnych. Mistrzow­ i przestrzenie - egzystencjalne, społeczne, k u l t u r o w e , ski obserwator życia, twórca niezapomnianego f i l m o ­ które stabilizują różne znaki i i c h różne znaczenia wego Moderato - cantabile w swym o s t a t n i m spektaklu sięga po miasta, narody i kraje." O b o k podobieństwa Tiemo wspólnie dzielonego z antropologią swoją t e a t r a l n ą opowieść, doświadczenia Bokar n i e m a l ostentacyjnie buduje swój teatr, n i c z y m tradycjonalista, „pomiędzy", z m o t y w a m i podróży, spotkania, i n t e r e t - „anachronicznie" w mistrzowski sposób operując tra­ nicznego, i n t e r - i transkulturowego dialogu, tak cha­ d y c y j n y m i prostymi środkami (światło, nastrój, r y t m , rakterystycznymi dla poszukiwań, działań i twórczości muzyka, gest, pauza, milczenie) buduje teatr ascetycz­ Brooka jeszcze j e d n o doświadczenie wydaje się być po­ ny, czysty, poruszający, który przemawia ciszą i milcze­ dobne, znaczące i istotne. D y l e m a t i tęsknota nieobca n i e m . Teatr który ożywia tajemnicę godności życia a n t r o p o l o g o m (także zaznaczająca się już i na t y c h ła­ ludzkiego. Ostentacyjny i prowokacyjny n i e m a l jest t u m a c h ) : uprawiać swoją dziedzinę poza swoją dziedzi­ wybór samego t e m a t u : historia życia świętego męża Is­ ną, wychodząc poza jej zwyczajową, uznaną dyscypli­ l a m u , przedstawiciela, mistrza duchowego tradycji su- nę, poza jej skostnieniem, ograniczeniem, uprawiać fickiej, jego poszukiwań religijnych, drogi do Boga, „antropologię te­ drogi do Prawdy, k o n t e m p l a c j i obecności Boga w życiu a t r e m " . Zwrócenie się k u życiu. Przekonanie, że jak człowieka. Wszystkie te tematy idą p o d prąd i na prze­ poza antropologią", „teatr poza prawdziwe życie jest „gdzie indziej", tak prawdziwa an­ kór powszechnym, potocznym t e n d e n c j o m i stereoty­ tropologia jest „poza antropologią", prawdziwy teatr p o m współczesnego życia - już samo sięgnięcie do tra­ „poza teatrem". „Całe życie chciałem opuścić t e a t r " - dycji I s l a m u , wydobycie jego głębi duchowej przeczyć 3 �Zbigniew Benedyktowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA może m o d n y m i skrajnym tezom o nieprzejednanej ków wielkości, rozłożenia świateł i c i e n i , objawia m u przepaści i w o j n i e światów - Chrześcijańtwo (Zachód) się jakaś i n n a tajemnica? i Islam. „Czy może pochodzić coś dobrego z Islamu?" Najbardziej przejmujące doświadczenie t o d o k o n u ­ stawia przed n a m i swoje pytanie B r o o k , w którym m o ­ jący się dosłownie na oczach rozpad m a t e r i i . K w i a t y żemy słyszeć echo chrześcijańskiego, ewangelicznego więdną, mięso się psuje, draperia wiotczeje i płowieje, pytania „Czy może pochodzić coś dobrego z G a l i l e i " . kości pokrywają W Tierno Brooka chrześcijaństwo przeglądać w p r o c h . Bywa, że ów rozpad d o k o n u j e się niejako tak­ się może w zwierciadle islamu. Tak samo pytania że w procesie patrzenia. O t o oko nawykłe d o zagłębia­ o prawdę we współczesnym p o s t m o d e r n i s t y c z n y m nia się w szczególe, a p o t e m w szczególe szczegółu tra­ świecie „wielu p r a w d " , relatywizmu i zwątpienia w ist­ c i ogląd całości, gubi dystans, niejako «babra» się nienie prawdy, pytania o znaczenie i wagę doświadcze­ w mięsie m a t e r i i . N a o s t a t n i c h obrazach holender­ nia religijnego w życiu człowieka stawiane t y m spekta­ skiego malarza D i c k a Keta (1902-1940) przedmioty klem zdają się rozsypywać, rozpadać, zamieniać w popiół Bokarze współczesnemu a r e l i g i j n e m u światu, pytania się pleśnią a skrzydła i truchła, powracając jakby do stanu materia 0 przemoc, otwartość i tolerancję, o doświadczenie rozpadają prima. obecności pierwiastka boskiego w prostocie życia reli­ Rozsmakowaniu w m a t e r i i towarzyszy doświadcze­ gijnego - wszystko to wydaje się być ostentacyjną pro­ nie jej n i e u c h r o n n e g o rozpadu, kruchości a zarazem wokacją. Także i p o d względem t e a t r a l n y m Tierno przekorna i n a i w n a c h ę ć ocalenia. N a niezliczonych kar Brooka, mający w sobie coś z Mędrca Bo- obrazach z m o t y w e m Vanitas przestroga Eklezjasty 'va­ Nathana, et omnia vanitas' wydaje się raczej czu­ 1 gdy idzie o nastrój coś z Czechowa, grany na jednej nitas vanitatum strunie, wydaje się być anachroniczny, idzie także p o d łą skargą, c i c h y m opłakiwaniem śmiertelności prąd współczesnych t e n d e n c j i w teatrze, nie t y l k o , że świata. Malarze sławią k r u c h e piękno t y m m o c n i e j , że tego nie stosuje żadnych efektów specjalnych, i chociaż po­ za chwilę nastąpi upadek, rozkład, rozsypywanie się wiedziało się już, że operuje t r a d y c y j n y m i środkami, to w proch. trzeba by powiedzieć, że jest w gruncie rzeczy ateatral- O c a l i ć , ocalić choćby szczątki, zamknąć je w obra­ ny. Teatr Brooka w Tierno Bokarze ostentacyjnie prze­ zie niby w p r y w a t n y m relikwiarzu, gdzie jakieś resztki, mawia ściszonym głosem. Działania tego mistrza ciszy strzępy m a t e r i i podniesione do szczególnej godności i milczenia w dochodzeniu, podchodzeniu do życia, zaspokajają „zagęszczaniu życia", ożywiania w teatrze tajemnicy ży­ zmysłowego k o n t a k t u ze świętością. W Santa M a r i a cia mogłyby stanowić metodologiczny wzór dla a n t r o ­ delia Scala w Sienie przechowywany jest misterny ba­ pologii j a k k o l w i e k by jej nie nazwaliśmy: społecznej, r o k o w y relikwiarz chroniący 'fragment płaszcza M a t k i zaangażowanej, czy tej skierowanej i zwracającej się k u Bożej' z dziurą pośrodku. M a t e r i i t a m t y l k o tyle by życiu. Wystarczyłoby zamienić słowo teatr na słowo opowiedzieć raczej o nieobecności i b r a k u . Pochylanie ludzką potrzebę patrzenia, d o t y k a n i a , antropologia w wypowiedzi Brooka, by uzyskać c h o ć się n a d rzeczami, k o n t e m p l o w a n i e i c h materialności, cząstkę tego wzoru: bezwładu, dziwnego t r w a n i a ('...gdy rzeczy trwają, „Teatr istnieje, by poddawać my w wątpliwość wszystkie przyjęte przekonania. Dyspo­ szukamy trwania - jak powiada R . M . R i l k e ) rzeczywi­ nuje najlepszymi sposobami atakowania tabu i przeła­ ście chyba bardziej niż malowanie i n n y c h motywów m y w a n i a barier. Należą do n i c h skandal, przemoc przykuwa malarza do m a t e r i i . Przemawiające z nisko- i d r w i n a . A l e nie dziś. Już nie. 'Szokujące efekty' już ści rzeczy snują swą opowieść o przemijaniu, ale także nas nie szokują - tak bardzo zbliżyły się do codzienne­ 0 powabie zmysłów." go życia, że zmieniły się w coś całkiem zwyczajnego. Zamieszczamy Dziś nasza pilna potrzeba polega na czymś i n n y m - na również fragmenty książki Jeana Claira De Immundo: t y m , by uchwycić u l o t n y obraz tego, co utraciliśmy O plugastwie w sztuce dzisiejszej, jak nazwaliśmy tę część rozważań autora na temat w naszym własnym życiu. Teatr może n a m dostarczyć sztuki współczesnej: „Wydaje się, że współczesna twór­ ulotnego smaku d a w n o zapomnianych jakości." czość artystyczna gra w całkiem i n n y m rejestrze. N i e ­ W drugiej części n u m e r u d o c h o d z i do głosu d r u g i smak zastąpił smak. Wystawianie na pokaz i bezczesz­ temat: antropologia śmierci za sprawą tekstów Tade­ czenie ludzkiego ciała, poniżanie jego f u n k c j i i wyglą­ usza K a n t o r a na temat „teatru biednego", „teatru d u , morphings i deformacje, okaleczenia i samookale­ śmierci", zapisu n i e p u b l i k o w a n y c h rozmów z K a n t o ­ czenia, fascynacja krwią i wydzielinami ciała z ekskre­ r e m N i n y Kiraly, a u t o r k i tekstu A r s Poetka Tadeusza m e n t a m i włącznie, koprofilia i koprofagia - (...) sztu­ oraz tekstów Jacka Leociaka Spotkanie z tru­ ka oddaje się dziwacznym obrzędom, a plugastwo A l d o n y M i c k i e w i c z , podejmującej 1 ohyda piszą nieoczekiwany rozdział w h i s t o r i i zmy­ temat Vanitas, przemijania, z którym ma do czynienia słów ( . . . ) . N i g d y dotąd twórczość artystyczna nie była artysta malarz: „Czy malarz wpatrujący się przez wiele równie cyniczna i nie ocierała się do tego stopnia miesięcy w ułożone przez siebie przedmioty-modele o skatologię, nieczystość i brudy. N i g d y też - co jesz­ uzyskuje jakąś szczególną o n i c h wiedzę? Czy w i e - w i - cze bardziej zbija z t r o p u - nie była tak ceniona przez dzi więcej niż posługujący się n i m i na co dzień ludzie? instytucje, zupełnie jak w d a w n y c h pięknych czasach Czy poza zrozumieniem relacji przestrzennych, stosun­ sztuki oficjalnej. Bardziej niepokojąca o d fabrykacji Kantora, pem: sekcja zwłok, 4 �Zbigniew Benedyhowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA tych obiektów jest bowiem i c h recepcja. D y r e k t o r z y muzeów, organizatorzy wielkich wystaw międzynaro­ Tylko t r u p pije ze zdroju, dowych, krytycy, cały establishment smaku zdaje się który t u każdy z nas słyszy, przyklaskiwać owej sztuce upodlenia. Wszystko dzieje G d y Bóg zmarłemu milcząc skinie ręką swoją się tak, jakby wystawienie na pokaz budzących grozę cial było niezbędne i n n e m u , społecznemu ciału, dla N a p o w i e r z c h n i t y l k o wrzawa jest nasza. którego jest może nawet koniecznym w a r u n k i e m spój­ I baranek swój dzwoneczek wyprasza ności. Zdawać by się mogło, że jedność socius, u i n s t y n k t u , który jest cichszy. którą niegdyś zapewniały religia i polityka, a której nie da się już utrzymać ani w porządku religijnym, a n i w p o l i ­ W bieżącym numerze zamieszczamy również roz­ tycznym, znajduje obecnie oparcie w p u b l i c z n y m m a ­ dział fotograficzny (Prażmowski, Gierałtowski), k o n t y ­ nifestowaniu akceptowanej i celebrowanej skatologii". n u u j e m y d r u k n i e p u b l i k o w a n y c h zapisków, listów Ja­ Rozważania Claira wynikają z idącego na przekór m o ­ na Strzeleckiego. dzie prostego pytania: „dlaczego konsekracja nagiej f i ­ między antropologią a filologią i historią. Tak się zło­ Zamieszczamy teksty o relacjach zjologii odbywa się z błogosławieństwem ludzi, którzy żyło, że wiele inspiracji do tego czym jest, czym m o ­ kierują wielkimi instytucjami k u l t u r a l n y m i w Kassel, głaby być antropologia możemy czerpać z tekstów licz­ Londynie, N o w y m Jorku czy Paryżu?" nie zgromadzonych t u artystów (teatr, malarstwo, fo­ tografia) . Antropologia życia i antropologia śmierci jawią się tu w tym numerze jak dwie nierozłączne strony meda­ Doświadczenia, poszukiwania, w n i k a n i a w istotę lu: „Zaglądamy w twarz śmierci, aby wyrwać jej tajem­ rzeczy, jakie są udziałem artystów, którzy opierają się nicę życia."0acek Leociak, Spotkanie z trupem: na s w o i m instynkcie mogłyby być jakże c e n n ą wska­ sekcja zwłok.). zówką dla tego czym mogłaby być antropologia k u l t u ­ N a tle wrzawy współczesnej sztuki i współczesnej ry. Cóż mogłoby być jej zadaniem naczelnym, ważniej­ kultury ostentacyjny, ateatralny cichy głos spektaklu szym, tak niezbędnym dzisiaj jak to - powtórzmy za Brooka, teatru milczenia ma swoją szczególną w y m o ­ niezwykłym artystą t e a t r u i i n n y m i : - ocalanie znika­ wę. Zdaję sobie sprawę z ryzyka lokalności mego o d ­ jącego (?!) świata jakości. Świata wartości. bioru i łatwego zarzutu, na j a k i się t u narażam, że rzecz sprowadzam do perspektywy polskiej, ale nie cofnę się i przed t y m wyznaniem, któremu zresztą dawałem w y ­ 1 Por. bibliograficzny spis zawartości numerów „Kontekstów" raz w rozmowach zaraz po przedstawieniu: tak się zło­ poświęconych teatrowi i antropologii, jaki zamieszczamy na końcu żyło, że prezentowany w m a r c u wrocławski spektakl tego numeru islamskiego Tiemo Bokara 2 Petera Brooka zbiegł się A u t o r o m tekstów, oraz Pani Prof. Dobrochnie Ratajczakowej i Dr Grzegorzowi Ziółkowskiemu redakcja składa serdeczne podzię­ z pierwszymi k o m u n i k a t a m i o utracie głosu papieża. kowania za zgodę na druk i za współpracę w przygotowaniu publika­ N i k t z nas nie przypuszczał wtedy, że wkrótce będzie­ cji tych materiałów. Prezentowane tu teksty wygłoszone na uroczy­ my świadkami j a k wielką wymowę i moc może m i e ć stości nadania doktoratu honoris causa Peterowi Brookowi, tłuma­ we współczesnym świecie milczenie, i że będziemy czone na żywo przez Jacka Dobrowolskiego, publikujemy w przekła­ świadkami globalnego Misterium mortis. Najlepiej więc dach, które powstały z wersji autoryzowanych, jakie otrzymaliśmy wymowę tego spektaklu, j a k i późniejszych doświad­ od organizatorów tej uroczystości i spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i Wrocławiu. Szczególnie zaś pragniemy podziękować za czeń i wydarzeń t a k odcinających się o d doświadczeń współpracę Wydawnictwu Naukowemu Uniwersytetu i m . Adama współczesnego świata, współczesnej sztuki i k u l t u r y Mickiewicza w Poznaniu, które przygotowało pierwotne wydanie dałoby się odnaleźć i streścić w słowach X V I Sonetu do tekstów laudacji i opinii [Peter Brook. Doctor Honoris Causa Unwe- Orfeusza (część I I ) Rainera M a r i i Rilkego: ristatis Studiorum Mickiewiczianae Posnanknsis, Poznań 2005]. Tytu­ ły laudacji oraz tekstów Petera Brooka i zapisów ze spotkań z arty­ stą pochodzą od redakcji. Wszystkim serdecznie dziękujemy! Wciąż na n o w o o d nas odrywany jest Bóg, miejsce, które leczy. Cierpcy, bo chcemy mieć wiedzę rzeczy, lecz o n pogodny jest i rozdawany N a w e t ofiarę czystą, uświęconą nie inaczej przyjmuje w swój świat: przeciwstawia d o b r o w o l n y m zgonom swój n i e r u c h o m y ład. 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d303094be7e54a8159ac2ac10ad61ab1.pdf 22a2993dcea81628db8bcf2afbe7387c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3178 Title A name given to the resource Studencka sesja naukowa p.t. "Moja etnografia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STUDENCKA SESJA NAUKOWA „MOJA ETNOGRAFIA" W dniach od 7 do 9 m a j a 1982 z inicjatywy s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o zor­ którą uprawiam. Autor p o r u s z y ł t u c z ę s t o p o w r a c a j ą c ą k w e s t i ę wyboru s p o m i ę d z y r ó ż n y c h tradycji i modeli uprawiania nauki ganizowana z o s t a ł a sesja naukowa pod h a s ł e m „ M o j a etnografia". (strukturalnej, Spotkanie to m i a ł o miejsce w Skawicy k. Suchej i uczestniczyli ich wartość i p r z y d a t n o ś ć w badaniach etnograficznych, o p t u j ą c w nim obok s t u d e n t ó w z K r a k o w a i W a r s z a w y t a k ż e pracownicy za t r a d y c j ą s e m i o t y c z n ą . naukowi obu o ś r o d k ó w —• mgr Zbigniew F i j a k ( U J ) , dr Czesław Robotyoki ( U J ) , dr J e r z y S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , dyskusjom w o k ó ł w y g ł o s z o n y c h referatów p r z e w o d n i c z y ł c z ł o n e k naszej re­ dakcji mgr Zbigniew Benedyktowicz ( I S P A N ) . g ł o s y p a d a j ą c e podczas spotkania m o ż n a przyjąć jako k o n t y n u a c j ę czy t e ż przyczynek do odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " : Etnografia logia kultury —. Łudoznawstwo Otwierający zatytułowany —. Etnologia —• Antropo­ — czym są? dokąd zmierzają? ( P S L N r 2/81). Wypowiedzi s f o r m u ł o w a n e t y m razem przez stu­ d e n t ó w o d z n a c z a j ą się wielką p a s j ą , żarliwością, osobistym tonem; w z b u d z i ł y zaciekłe, wielogodzinne dyskusje, ujawniające c z ę s t o ­ kroć różne wizje nauki p i e l ę g n o w a n e j , uprawianej, czy t e ż o k t ó ­ rej s i ę „ m y ś l i i m a r z y " poza sformalizowanymi programami realizowanymi i znaczonymi kolejnymi „ z a l i c z e n i a m i " i wpisami fenomenologicznej) rozważając sesję referat W i k t o r a Stoczkowskiego Prawda naukowa o ludzkie wartości (UW) wychodząc od blake'owskiej wizji upadku c z ł o w i e k a p r z e d s t a w i a j ą c e j od­ dzielenie Aczkolwiek nie b y ł o to z a ł o ż o n e w programie sympozjum — semiotycznej, się od pierwotnej, harmonijnej jedności (Tharmas — ciało, Urthona — wyobraźnia człowieka p o ł ą c z o n a z pod­ ś w i a d o m o ś c i ą , L u v a h — u o z u c i o w o ś ć , z w i ą z a n a z sercem, Urizen —rozum m i e s z k a j ą c y w g ł o w i e ) Urizena —- rozumu i zyskiwania p r z e z e ń panowania nad p o z o s t a ł y m i ^częściami, panowania od­ znaczającego dotykał się bezcielesnością, brakiem u c z u ć i wyobraźni, m.in. takich kwestii j a k : prawda naukowa, prawda jako cel nauki i jako w a r t o ś ć ż y c i a , zagadnienie „dysonansu poznawczego" w y n i k a j ą c e g o z konfliktu tyoh dwu wartości na p r z y k ł a d z i e n i e k t ó r y c h tez wypracowanych przez w s p ó ł c z e s n ą n a u k ę (teoria altruizmu W . Hamiltona), jawnej i ukrytej obec­ ności w a r t o ś c i w m y ś l e n i u naukowym. w indeksach podczas s t u d i ó w . T e n ż a r l i w y , polemiczny, k r y t y c z n y i osobisty ton wypo­ S ł a w o m i r Sikora ( U W ) w referacie Miłość a poznanie przy­ wiedzi spowodowany b y ł nie tylko „ p r a w e m m ł o d o ś c i " , ś w i a d o ­ p o m n i a ł g ł ó w n e tradycje filozoficzne rozważające z w i ą z k i po­ mie otwartym h a s ł e m tego spotkania d o p u s z o z a j ą c y m tego ro­ m i ę d z y miłością a poznaniem w tradycji kultury europejskiej dzaju osobiste refleksje nad u p r a w i a n ą n a u k ą , ale t a k ż e i chwilą, (filozofia p l a t o ń s k a , chrześcijańska, w s p ó ł c z e s n a filozofia z k r ę g u w której doszło do tego spotkania. Znamienne jest to, że w i ę k ­ fenomenologii i egzystencjalizmu —- Max Scheler i Gabriel Marcel). s z o ś ć wypowiedzi, t e m a t ó w referatów, k t ó r y c h nikomu nie „ o d ­ W i e s ł a w Szpilka ( U J ) w referacie Postawa etnografa repre­ radzano", ani nie narzucano (poza o g ó l n y m jedynie s f o r m u ł o w a ­ z e n t o w a ł w i z j ę swojej etnografii, w której rozważając niem h a s ł a tej sesji „ M o j a etnografia") g r a w i t o w a ł o w kierunku elementy struktury poznania w triadzie: spotkanie-dialog-rozu­ m y ś l e n i a skierowanego k u w a r t o ś c i o m , reflektującego s e n s o w n o ś ć , mienie n a w i ą z a ł do d o ś w i a d c z e ń i inspiracji p ł y n ą c y c h z refleksji w a r t o ś ć i m o ż l i w o ś c i poznawcze takiego a nie innego sposobu wypracowanych uprawiania nauki. fenomenologicznej". D o m i n o w a ł a w i ę c w t y c h w y s t ą p i e n i a c h tendencja ficzna i etyozna rozważająca wartość naukowego frontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą i w a r t o ś c i a m i ludzkiego ż y c i a . J a k ­ kolwiek nie o c e n i a l i b y ś m y pojawienia s i ę takiej tendencji i nie zastanawiali „ c o to m a w s p ó l n e g o z e t n o l o g i ą czy e t n o g r a f i ą " , po prostu o d n o t o w a ć kręgu ,.krakowskiej szkoły rekonstrukcji ludowej nych elementów zwrócił u w a g ę n a s z c z e g ó l n ą rolę dynamicz­ symboliki kosmologicznej w tradycyjnych w y o b r a ż e n i a c h ludowych. Monika Sznajdermann i M a ł g o r z a t a Majewska ( U W ) przed­ s t a w i ł y w s t ę p n e r o z w a ż a n i a nad z w i ą z k a m i symboliki religijnej d o m o ś c i , u j a w n i a j ą c y się w m y ś l e n i u o naszej dyscyplinie p o ś r ó d z narodowym mitem polskim d o k o n u j ą c p r z e g l ą d u rozmaitych naszych „głodu stanowisk w kwestii tych z w i ą z k ó w — Czarnowski, Brzozowski, Miłosz, Gombrowicz — r o z w a ż a n i a b ę d ą c e w s t ę p e m do zamie­ filozoficznego i kolegów. myślenia jakie t o w a r z y s z y ł o Być może skierowanego próbom ten stan M i r o s ł a w Mąka ( U J ) w referacie Próba kosmogonii Słowian świa­ najmłodszych i zarejestrować i teraz" w filozo­ poznania z a ł o ż o n e g o w r ó ż n y c h modelach i tradycjach naukowych w kon­ należy ,,tu kolejne zjawisko w stronę wartości", sformułowania swego stanowiska w kwestiach poruszanych przez n a s z ą a n k i e t ę , jest symptomem ś w i a d o m o ś c i i p r z e ż y w a n i a k r y z y s u uprawianej dyscypliny (co rzadko m i a ł o miejsce w odpowiedziach n a d e s ł a n y c h na n a s z ą a n k i e t ę ) . K r y z y s u widzianego n a znacznie szerszym tle: zmu­ s z a j ą c y m do zastanowienia się czy nie m a m y czasem do czy­ nienia z kryzysem, zaniedbaniami i z a g r o ż e n i a m i tego, co n a j ­ ogólniej i „ n i e n a u k o w o " określa s i ę mianem humanistyki i „ m y ś ­ lenia humanistycznego". wypowiedzi o i Nie trzeba chyba d o d a w a ć , ż e wiele wygłoszonych kryzysie i z a g r o ż e n i a c h , referatów świadczyło nie lecz przede wszystkim stanowiło wyraz afirmacji dla takiego szerokiego, humanistycznego tyle spoj­ rzenia. Poniżej publikujemy W sprawie niedokończonego referat Adama Czyżewskiego przypisu w k t ó r y m s p l o t ł y się w j a k i ś (UJ) s p o s ó b zasygnalizowane t u w ą t k i przewijające s i ę podczas tego spotkania: w ą t e k filozoficzny, z a s t a n a w i a j ą c y się nad wyborem drogi poznawania, j a k i stricte „materiałowo-etnograficzny". Wreszcie i dlatego że wydaje się on b y ć reprezentatywny dla podsumowania sesji, które tak w y r a z i ł autor referatu rozpoczy­ n a j ą c e g o spotkanie: „ R e f e r a t m ó j na t y m się k o ń c z y ł , ale teraz gdy g ° s p i s u j ę , po w y s ł u c h a n i u wszystkich w y s t ą p i e ń na sesji, c h c i a ł b y m d o d a ć jeszcze jeden cytat, w ł a ś c i w i e jego parafrazę, dobrze o d d a j ą c ą , j a k s ą d z ę , p o w ó d dla którego c h c i a ł e m zasta­ n o w i ć s i ę n a d s p r a w ą n a u k i i w a r t o ś c i . P ó ź n i e j o k a z a ł o s i ę , że Warto również z a z n a c z y ć , że obok wspomnianej „ t e n d e n c j i filozoficznej" m i e l i ś m y do czynienia z referatami, które z p u n k t u widzenia tradycyjnie pojmowanej ortodoksji zagadnienia metodologiczne czy stricte w t y m miejscu z b i e g ł y się intencje co najmniej k i l k u jeszcze osób, które zabierały głos. etnograficznej m o ż n a by n a z w a ć referatami bardziej akademickimi, podejmu­ jącymi rzonych b a d a ń n a d s y m b o l i k ą G r o b ó w Wielkanocnych. etnograficzne. Do t y c h należała m.in. z a m y k a j ą c a sesję w y p o w i e d ź Zbigniewa Parafrazując jest nie samo Senekę, który napisał: „Albowiem ż y c i e , leoz piękno ż y c i e " , m o ż n a dobrem powiedzieć: „ a l b o w i e m dobrem jest nie sama nauka, lecz p i ę k n a nauka". F i j a k a ( U J ) , n a w i ą z u j ą c a w swym tytulo do ankiety przeprowa­ dzonej w ś r ó d filozofów przez m i e s i ę c z n i k „ Z n a k " — 74 Etnografia, Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04bdaeff1b006cc264712d99307c9253.pdf 85386f23720199f0620ff837be39599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2140 Title A name given to the resource Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz W I D M O Ś R O D K A ŚWIATA. PRZYCZYNEK DO A N T R O P O L O G I I WSPÓŁCZESNOŚCI „ Z rogu Racławickiej i M i ł o b ę d z k i e j ( m i e s z k a m w pobliżu) c o dzień jeśli mi sił starcza o g l ą d a m Pałac Kultury... 4 i socjologów kultury , czy niezwykły sukces książki-bestsellera (na amerykańskim, kanadyjskim i anglojęzycznym obszarze), autorstwa Witolda Rybczyńskiego - Home. A Short History of an /ctea .Ten kanadyjski architekt polskiego pochodzenia w swym studium na temat Domu, w swej krótkiej historii idei domu, szczególną uwagę poświęca takim pojęciom jak „intymności", „prywatności", „domowości", śledząc historyczne ich kształ­ towanie się aż po dzień dzisiejszy. Rybczyński, wychodząc od obrazów domu pojawiających się we współczesnym filmie, lansowanych przez współczesną modę, reklamę, fotografię w magazynach poświęconych projektowaniu architektury wnętrz, odnotowując obecne w poszczególnych fazach mody ostatnich lat, zjawisko specyficznej nostalgii, tęsknoty za prze­ szłością i towarzyszące temu zjawisko wykreowanej na użytek współczesności, wynajdowanej (wymyślonej) „tradycji", scho­ dzi coraz bardziej w głąb historii. Jest to w gruncie rzeczy książka nie tyle z zakresu historii architektury - co sugerować mógłby tytuł, jak i osoba autora - ile z zakresu historii kultury, pisana z szerokim antropologicznym oddechem. Przemiany i kształ­ towania się owych pojęć „domowości", „intymności", „prywat­ ności" omawiane są tu w odniesieniu do języka, kultury, mental­ ności i do przemian w nich zachodzących w poszczególnych epokach, czasach i miejscach. Książce tej patronuje zasada przywołana na wstępie przez autora, zawierająca się w sentencji Milana Kundery, iż zadaniem pisarza i pisania nie jest ogłaszanie prawdy, lecz jej odkrywanie. O sile tej książki stanowi również fakt, iż zgromadzone w niej refleksje i przemyślenia inspirowane były własnym doświadczeniem autora, że ściśle splatały się z niezwykłą przygodą budowania i kształtowania własnego domu. Pomimo jednak tego szerokiego, antropologicznego spojrzenia, pomimo częstego odwoływania się do przykładów zaczerpniętych z rozmaitych, odległych, częstokroć egzotycz­ nych sytuacji kulturowych, książka Rybczyńskiego, skoncent­ rowana głównie na kulturze amerykańskiej, anglosaskiej, charak­ teryzuje się wyraźnie okcydentalistycznym nastawieniem. Doty­ czy w przeważającej mierze doświadczeń zapisanych czy to w historii kultury Zachodniej Europy, czy to należących do jej współczesności. Jest krótką historią idei domu pisaną z zachod­ niego punktu widzenia. 5 Architektura j e g o nie jest w a ż n a W a ż n a jest architektura mojej w y o b r a ź n i Architektura mojej krwi i serca życia i śmierci słońca i m g ł y . " (...) ( E u g e n i u s z Żytomirski, Pałac Kultury, Stolicy", Stolica, 15.V.1963). w : „Liryczne okienko „ W perspektywie c h w i l i w i d a ć raczej miniony dzień niż m i n i o n e tysiąclecia." ( S t a n i s ł a w C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, P S L nr 1, 1 9 9 0 ) O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie napisano wiele. Setki reportaży, artykułów. Poświęcano mu wiersze, śpiewano o nim pieśni, stał się tematem poezji i prozy. Jego obraz wszedł na trwałe do literatury współczesnej, in­ trygował i inspirował ludzi filmu. Pojawiał się w subkulturze młodzieżowej, w ulotnych drukach zespołów rockowych - fanzinach, w tekstach Rastafiaranów, widzieć możemy go także, jako motyw graffiti na murach warszawskich domów. Pisali o nim dziennikarze, publicyści, ludzie nauki, architekci, historycy, his­ torycy architektury, historycy sztuki, pisarze. 1 2 3 O Pałacu Kultury pisali: Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyrmand, Jerzy Kosiński, i najprzedniejszy jego bard - Tadeusz Konwicki. Sumienniejsza kwerenda (może nie bez poczucia zaskoczenia) musi nas prowadzić do stwierdzenia, że Pałac Kultury należy do, może niespójnej i rozproszonej, czasami może zakrytej, czy (wstydliwie?) skrywanej, wyobraźni zbiorowej ostatnich dziesię­ cioleci, i że jest tej wyobraźni ważną częścią. O Pałacu Kultury nie pisali natomiast etnografowie. Powodów dla podjęcia tego tematu i motywów, które mną kierowały jest więcej, poprzestanę na wymienieniu kilku najistotniejszych. Zacznę od najmniej ważnego. Artykuł ten miał się ukazać w monograficznym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" poświę­ conym symbolizmowi centrum. W nawiązaniu do tej, opisanej przez Eliadego kategorii, numer ten miał objąć rozważania dotyczące symboliki domu, domu jako przestrzeni mitycznej, mitologii miejsca, w charakterystycznej dla symboliki centrum sekwencji: dom - wioska - miasto; rozważania dotyczące małej (lokalnej) ojczyzny, mitologii miasta. Szkic o Pałacu Kultury miał znaleźć się obok artykułu przywołującego obrazy ojczyzny poja­ wiające się we wspomnieniach Wieniawy-Długoszowskiego, w wierszach poetów emigracyjnych, obrazów „małej ojczyzny" zapisanych w poezji ludowej; obok obrazów-planów Surowiaka; obok rozważań na temat świata ogródków działkowych, miał sąsiadować wreszcie z esejem Ludwika Stommy, tropiącym znaczenia Łuku Tryumfalnego i Wieży Eiffla - miejsc mitycznych Paryża. Na zasadzie kontrapunktu miał znaleźć się obok tych różnorodnych rozważań na temat symbolicznej i mitycznej struk­ tury domu, jako jeszcze jeden jej współczesny przejaw, jeszcze jeden wariant i swoista ekstensja symboliki centrum. Temu pomysłowi towarzyszyło dające się zaobserwować ożywienie zainteresowań kategorią domu na gruncie humanistycznej reflek­ sji nad kulturą, czego wyrazem mogły być równolegle prowadzo­ ne i u nas badania nad pojęciem domu przez socjologów 16 6 Mógłby zatem ów planowany monograficzny „ d o m o w y " nu­ mer „Polskiej Sztuki Ludowej" wraz z głosem o Pałacu Kultury być przyczynkiem z tej części świata, z jej nieco innym skom­ plikowaniem, z tej części „innej Europy", przyczynkiem do tak żywo pojawiającego się i dyskutowanego dziś tematu domu we współczesnej humanistyce, tematu budzącego zainteresowanie najrozmaitszych środowisk. Ów pierwotny zamysł został jednak po części udaremniony. Numer rozsypał się na kilka zeszytów. Ale problem pozostał. Od wielu lat na gruncie etnografii, antropologii kultury pisze się o „zanikaniu tradycyjnego przedmiotu" tych dziedzin. Najdobit­ niej wspomina o tym ostatnio Clifford Geertz w eseju Być tam, pisać tu: „Świat, który w większości badają antropolodzy, niegdyś nazywany pierwotnym, plemiennym, tradycyjnym lub ludowym, a obecnie wyłaniającym się, modernizującym, pery­ feryjnym lub jeszcze zakrytym, ogromnie się zmienił, podobnie zresztą jak i świat zakładów naukowych, z którego pochodzą ci badacze." W podobnym kierunku biegną myśli Jamesa Cliffor­ da, który w swych rozważaniach koncentruje się na problematyczności opisu kultury, problematyczności ukazanej na tle związ7 �ków etnografii ze sztuką i literaturą XX wieku (The Predicament of culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art)." Obserwując zmiany, jakim podlegała i podlega etnografia, Clif­ ford podkreśla najbardziej tę jaka dokonała się w doświadczeniu podróży i zamieszkiwania. Zmianę i przesunięcia sensu i znaczeń takich pojęć jak „centrum" („Metropolia") i „Peryferie". Jeśli zadaniem etnografii jest poszukiwanie sposobu rozumienia i do­ chodzenia do odmiennego świata, który od XVI wieku został kartograficznie zunifikowany, a jedną z zasadniczych jej funkcji jest „orientacja" (termin pozostały po czasach, gdy Europa podróżowała i odkrywała się w stosunku do fantastycznie zunifi­ kowanego „Wschodu") - to o XX-wiecznej etnografii, reflek­ tującej „nową przestrzenną praktykę", nowe formy zamiesz­ kiwania i krążenia, można by powiedzieć, że towarzyszy jej swoiste doświadczenie „dezorientacji". Gdy spojrzymy na nasz wiek przez pryzmat drastycznej ekspansji ruchliwości - wliczając w to turystykę, migrację zarobkową, imigrację, rzesze poliglotycznych uciekinierów, emigrantów i azylantów, gdy weźmiemy pod uwagę miejskie rozproszenie i mieszanie się obcych populacji w miastach sześciu kontynentów, sam fakt wreszcie, że „zamiesz­ kiwanie" odbywa się przy pomocy masowego transportu, samo­ chodów, samolotów - wszystko to sprawia, że we współczesnym świecie oba doświadczenia i „zamieszkiwania", i „podróżowa­ nia" coraz trudniej dają się odróżnić. Wydaje się, że nie ma tak odległego miejsca na planecie, na którym obecność nowoczes­ nych produktów, środków masowego przekazu i ich władzy nie mogłaby być odczuwana. Stara topografia jest wyczerpana - konkluduje Clifford. Nikt już więcej (a tym bardziej zda się etnograf) nie opuszcza domu w ufności znalezienia czegoś radykalnie odmiennego, nowego, innego. Poczucie swojskości odnaleźć można na krańcach świata. Jednocześnie różnice, odmienność kulturowa, inność, obcość stają się częścią najbliż­ szego otoczenia. Oczekiwanie autentyczności w kulturze i sztuce poddane jest w wątpliwość. Stara topografia jest wyczerpana - pisze James Clifford. Po co jechać na Trobriandy™ - wtórują mu jakby socjolożki znad Wisły - gdy zamknięty świat izolacji świadomościowej znaleźć możemy we współczesnej wiosce położonej 200 km od Warszawy. W tym kontekście Pałac Kultury i Nauki jawić się może jako niezwykle pociągający, intrygujący dla etnografa obiekt. Jako przykład takiej swoistej (zadomowio­ nej?) egzotyki, pozostającej w zasięgu ręki, stawia mu swe pytania. Kusi, wzywa wręcz do podjęcia próby opisu i ryzyka interpretacji. I aż dziwnym może się wydawać, że tak wrażliwi na dziwność otaczającego świata i zjawisk kultury, i akcentujący znaczenie dziwienia się w doświadczeniu poznawczym wpisa­ nym w antropologię, etnografowie nie poświęcili mu dotąd należytej uwagi, że nie powstało ani jedno jego studium, że po prostu o nim nie pisali. A tymczasem Pałac Kultury umożliwia wykroczyć poza tę niejasno rysującą się we współczesnym świecie tradycyjną sytuację i kondycję etnografa („Być tam, pisać t u " ) , pozwala „Być tu i pisać t u " , a więc tym samym realizować istotę zadania jakie niesie antropologia dzisiaj, tak jak ujmuje ją Geertz. Starając się więc umieścić ten przyczynek w jej nurcie, mówiąc o antropologii współczesności, jej rozumienie przyjmuję za amerykańskim antropologiem, który tak o niej pisał: „Takie ryzyko warto podjąć, gdyż prowadzi do gruntownej rewizji naszego rozumienia tego, co otwiera (nieco) świadomość jednej grupy ludzi na sposób życia innej, a przez to także ich własnego. Zadanie (w którym nie można uczynić nic więcej niż całkiem nie zawieść) polega na tym, by opisać teraźniejszość, za pomocą słów ująć ' j a k i e t o j e s t ' to specyficzne ' c o ś ' w nurcie życia świata: t u , jak brzmi słynne powiedzenie Pascala, zamiast t a m , teraz raczej niż p o t e m . Czymkolwiek więc byłaby etnografia - poszukiwaniem przeżyć u Malinowskiego, manią porządku u Levi-Straussa, kulturową ironią u Benedict czy kulturowym zapewnieniem u Evans-Pritcharda - jest ona przede wszystkim oddaniem tego, co aktualne, wyrażeniem żywotności". Byłbym nie całkiem w zgodzie z prawdą, gdybym upierał się, że o Pałacu Kultury nie pisali etnografowie. Oto pojawia się on w formie polemicznej w Przyczynku do powinności przemyśleń 9 11 perypatetycznych" Jacka Olędzkiego. Przypomnijmy istotę sporu. Rzecz dotyczyła gry w klasy, a ściślej nieśmiałej, opat­ rzonej znakami zapytania interpretacji tej gry, odnoszącej ją do archaicznego wierzeniowo-rytualnego wątku „wędrówki w za­ światy", jaką zamieścił w swej książce (Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979) Jerzy Sławomir Wasilewski. „Aby nie być gołosłownym - pisze Wasilewski - przytoczmy ryzykowny, lecz kuszący ze względu na symbolikę wędrówki w zaświaty przykład: gra w klasy. Czy skakanie pomiędzy 'piekłem' a 'niebem' nie jest pogłosem jakiejś ob­ rzędowej podróży w te regiony? Zważmy, że skakanie na jednej nodze (podobnie jak kulawość) kojarzone jest powszechnie zdiabelskością, ze sferami podziemi. Czy zresztą kreślona tu kredą schematyczna figura 'luda' nie przypomina choćby uchwytu szamańskiego bębna, o kształcie człowieka z monstrualną głową, albo malowanego na jego powierzchni antropomorficznego drzewa kosmiczne?" Odrzucając tę interpretację Olędzki pisze: „ W ten sposób możemy wszystko wyjaśnić i objaśniać, nie wykluczając sensu chociażby pierwszych drapacza chmur i tych ostatnich, najnow­ szych, wysmukłych, ponad czterystumetrowych. Wszak są to po prostu, nieantropomorficzne drzewa kosmiczne, 'osie łączące górę i dół' (czy również drzewa życia, jak obsesyjnie tym terminem posługuje się wielu badaczy?). N i e w i e m c z y Pałac K u l t u r y i N a u k i należy z a l i c z y ć do d r z e w k o s m i c z n y c h (podkreślenie moje - Z.В.), na pewno jednak pierwszy, najwyższy dom w Polsce (obecnie hotel 'Warszawa'). Nie bez powodu - zauważmy - nazywał się 'Prudential'." Ironizując i pokpiwając Olędzki namawia nas do Rozsądku (wszak nie bez powodu pierwszy warszawski wieżowiec należą­ cy do Towarzystwa Asekuracyjnego nazywał się „Roztropny"). Odrzucając tę mającą w tle archaiczne wierzeniowo-rytualne zaplecze interpretację, Olędzki proponuje własną zdroworozsąd­ kową wykładnię gry w klasy, Stosując perypatetyczną analizę uszczegółowioną stara się (mimo stwierdzonych dotkliwych braków w dokumentacji - znów etnografowie nie zadbali) osadzić grę w klasy w historii, wiążąc ją z rozwijającą się na świecie od drugiej połowy XIX w. ideą powszechnej edukacji, wprowadzeniem płyt chodnikowych, środowiskiem miejskim, ściśle z pewnym staroświeckim modelem edukacji podstawowej. Gra w klasy zawierać ma „ideę trudu, czy wprost mozołu przechodzenia z klasy do klasy, od najtrudniejszej, czy najgorzej wspominanej, pierwszej - PIEKŁA, po ostatnią - NIEBA". Nie wchodząc już więcej w szczegóły tej unilinearnej, historycznej interpretacji i nie spierając się o nie, bo nie miejsce tu na to, powróćmy do Pałacu Kultury. Nie wiem czy poniższy szkic będzie w stanie pomóc Jackowi Olędzkiemu i innym czytelnikom w rozwiązaniu wątpliwości (gdyby mieli podobne), w pozbyciu się niepewności i znalezieniu odpowiedzi na pytanie „czy Pałac Kultury należy zaliczyć do drzew kosmicznych". (Myślę, że raczej nie pomoże, nie takie są tej pracy intencje, i nie jest to chyba możliwe, niepewność i wątpliwości, jak pokaże zebrany materiał, należą do urody Pałacu, stanowią jedną z jego cech konstytutyw­ nych). Jednakże, gdy o Pałac chodzi wbrew sugestiom Olędz­ kiego proponuję obrać ową odrzuconą przez niego nierozsądną drogę interpretacji. Podeprę się tu cytowanym już Geertzem: „Zalecany krytycyzm - to musisz zrobić, tego ci nie wolno - jest tak samo absurdalny w antropologii, jak i w innych, nie opartych na dogmatach przedsięwzięciach intelektualnych". Z dwu za­ tem sposobów interpretacji - nazwijmy je tu umownie ~ „daleko­ wzrocznej", mającej za horyzont archaiczno-wierzeniowo-rytuaIne zaplecze (Wasilewski) i „krótkowzrocznej" - historyczno-genetycznej, perypatetycznie pochylonej nad szczegółem dnia codziennego najbliższej współczesności (Olędzki) ... już chciałem napisać: wybieram ten pierwszy, bliższy mi jest ten pierwszy. Ale czy rzeczywiście jest tu konieczny wybór? W przy­ padku Pałacu Kultury jesteśmy w tym szczęśliwym (?!) położe­ niu, że nie musimy dociekać, czy dominiemywać jego historycz­ nej genezy (Józef Wissarionowicz), dysponujemy bogatą i ob­ szerną dokumentacją od pojawienia się pomysłu, by wybudować 13 14 17 �go w Warszawie, poprzez położenie pierwszych funadmentów, poszczególne jego fazy wzrostu i rozwoju aż po chwilę obecną. W przypadku Pałacu Kultury oba spojrzenia mogą istnieć obok siebie jednocześnie, jedno nie wyklucza drugiego (tzn. w naszym umownym podziale: drugie pierwszego). Pałac Kultury ofiaro­ wuje nam tę cudowną możliwość bycia dalekowidzem i krótko­ widzem zarazem. Jakże to niedoskonały podział zresztą, ukazuje nam także wywołany tu przypadek gry w klasy. Oto pod koniec swego artykułu Olędzki, z pieczołowitością i pietyzmem rekon­ struując po drodze scenariusz „obrzędu-teatru" towarzyszącego grze w klasy, powraca do „pochopnie krytykowanej" tezy Wasi­ lewskiego o istnieniu archaicznego zaplecza za tą dziecięcą grą. Także i tu jedna interpretacja nie musi wykluczać wcale drugiej. Powiem więcej, zarówno ta z końca artykułu Olędzkiego, jak i dana przezeń na początku „szkolna" wykładnia gry w klasy nie podważają tropu podjętego przez Wasilewskiego. Zarówno „peł­ ne trudu i mozołu przechodzenie z klasy do klasy", jak i „nastrój potęgowania poczucia trudności i demonizowania zadania" obecne w tej grze pozostają w aurze rytuału inicjacji, do którego to tła i jego archaicznego zaplecza nawiązywał Wasilewski. Dopowiedzmy rzecz do końca: różnica pomiędzy tymi obu podejściami polega na tym, że interpretacja Wasilewskiego jest interpretacją „rozumiejącą" i nie miała w moim odczuciu ambicji „wyjaśniania" w takim znaczeniu, jak „objaśniania i wyjaśnianie" rozumie Olędzki, i którego historyczno-genetyczną interpretację można by nazwać właśnie „wyjaśniającą". Muszę przy tym wyznać, że to, co urzekało mnie i pociągało zawsze w etnologii i w etnografii, to nie tylko umiłowanie konkretu (w tak mistrzowski sposób prezentowane w tekstach Jacka Olędzkiego), ale i to, że odległe nieraz zjawiska kulturowe rozpatrywane są nie w izolacji, że dla pełniejszego ich rozumienia (bez zacierania różnic i ich swoistych konturów) bywają ze­ stawiane w bardziej uniwersalnej skali, na której sąsiadować mogą obok siebie - (tak, jak w Wasilewskiego) objęte jednym spojrzeniem archaiczne szamańskie obrzędowe scenariusze „ w ę ­ drówki w zaświaty", rytuał inicjacyjny, współczesna gra w klasy, w piekło-niebo. Jak malarstwo naskalne w Lascaux rozpatrywać możemy w jego paleolitycznym horyzoncie czasowym i kulturowym, i oddzielnie widzieć dzieło współczesnego artysty powstałe na wyschniętym jeziorze Big Salt Lake w Utah - t a k również możliwe jest ich wspólne zobaczenie. Pisał o tym ostatnio na tych łamach Stanisław Cichowicz i myśl tę można również odnieść do innych zjawisk kultury, tak do kreślonych na chodniku kredą dziecięcych rysunków do gry w klasy, jak i do zajmującego nas tu przypadku Pałacu Kultury: „ M a sztuka swój przestwór, który ustanawia gest artysty z siebie i dla siebie, ma swoją czasowość, którą rządzi tajemnica istnienia ludzkości. W nim i w niej trzeba zestawiać dokumenty artystyczne, jakie pozostawiły na ścianach europejs­ kich pieczar kultura paleolityczna i na wyschniętym dnie jeziora amerykańskiego współczesna kultura; jest na tej podwójnej skali, zwłaszcza na czasowej, sąsiedztwo to dla człowieka niepojęte. Znajomość dziejów z autopsji jest żywa, to pewna, lecz przed retrospekcją historyczną wznosi barierę pamięci; w perspektywie chwili widać raczej minfony dzień niż minione tysiąclecia." Zdaję więc sobie sprawę, że istnieje wiele możliwości różno­ rakich interpretacji Pałacu Kultury-architektoniczna, historyczna (historiozoficzna), ideologiczno-polityczna, interpretacja odno­ sząca Pałac do świata zjawisk i języka propagandy i wiele, wiele innych. Tym jednak, co interesuje mnie tutaj najbardziej to Pałac Kultury jako rzeczywistość niezwykła, niecodzienna, rzeczywis­ tość „mocna", „istniejąca par excellence" - czyli, używając tu określeń M. Eliadego-jako: rzeczywistość sakralna, jako element współczesnego - jeśli kto woli - świeckiego sacrum. W obliczu Pałacu Kultury stajemy wobec podobnego pytania jakie Claude- Henri Rocquet stawiał Eliademu o mauzoleum Lenina - czy jest ono obiektem sakralnym? Jak dalece profanum może stać się sacrum? Chodzi więc tu i o rozpoznanie ekspresji i struktur sacrum w świecie, który sam przedstawia siebie i stanowczo, jako profanum. Pałac Kultury interesuje mnie zatem jako element 15 16 17 18 wyobraźni symbolicznej, jako struktura długiego trwania. Dlate­ go chcę spojrzeć właśnie na Pałac Kultury w odniesieniu do kompleksu i cyklu symbolicznego „centrum", do symboliki środka świata , z należącymi doń takimi obrazami jak: „święta góra", „góra kosmiczna", oś świata-Axis Mundi i paralelnych do nich obrazów „Kolumny Universalis", „kolumny świata pod­ trzymującej prawie wszystko co jest", kolumny niebios, słupa, drabiny, „schodów sięgających do nieba", drzewa, „drzewa świata", „drzewa życia". Tych charakterystycznych dla archaicz­ nych koncepcji i systemów religijnych obrazów chcę szukać we współczesnych świadectwach o Pałacu Kultury, pozwalających widzieć wspólnotę (i różnicę) w doświadczeniu przestrzeni i miejsca przez człowieka współczesnego i człowieka społe­ czeństw pierwotnych, prawspółczesnych. Doświadczenia, o któ­ rym tak pisał Eliade: „Człowiek społeczeństw prawspółczesnych stara się żyć jak najbliżej środka świata. Wie, że jego kraj znajduje się faktycznie pośrodku ziemi, że jego miasto stanowi pępek świata, a nade wszystko świątynia, bądź pałac są prawdziwymi środkami świata." Interesować mnie tu będzie także Pałac Kultury jako rzeczywis­ tość pełna znaczeń, gromadząca w sobie różnorodne, często sprzeczne emocje. Krótko mówiąc: współczesny mit Pałacu Kultury i Pałac jako mit. Jako symbol. Symbol skupiający w sobie zarówno treści nawiązujące do archaicznej symboliki świata, jak i podkreślające - tu uprzedzam nieco analizę - jego widmowy, nierzeczywisty charakter. Mówiąc tu o Pałacu Kultury jako symbolu i o symbolu, o jego polifoniczności, i polisemantycznoś c i nawiązuję bezpośrednio do tego rozumienia i pojmowania symbolu, o jakim mówi Jurij Łotman , podkreślając jego „niejas­ ny", „aluzyjny" charakter, gdzie: „ T r e ś ć j e d y n i e m i g o c e poprzezwyrażenie, a wyrażeniejedyniealuzyjnie w s k a z u j e na t r e ś ć " . Na przykładzie Pałacu Kultury dają się bowiem prześledzić wszystkie istotne cechy symbolu jako kon­ densatora pamięci kulturowej, o których pisał Łotman: 1. „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura potrzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki." 2. „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwi­ niętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." 3. „Symbol nigdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicz­ nego przekroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość. Pamięć symbolu jest zawsze starsza, niż pamięć jego niesymbolicznego tekstowego otoczenia." 4. „Będąc ważnym mechanizmem pamięci kultury, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i inne twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej." 5. Symbol występuje „jako coś niejednolitego w stosunku do otaczającej go przestrzeni tekstowej, jako posłaniec innych epok kulturowych (= innych kultur), jako przypomnienie o prastarych (= 'wiecznych') podstawach kultury. Z drugiej strony, symbol aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." 6. I co najistotniejsze w przypadku naszego „tekstu wyraże­ nia", jakim jest Pałac Kultury: „najbardziej aktywne historyczne symbole cechuje pewna nieokreśloność w relacji pomiędzy tekstem-wyrazeniem a tekstem-treścią. Ostatni zaws*e należy do bardziej wielowymiarowej przestrzeni znaczeniowej. Dlatego wyrażenie nie w pełni pokrywa treść, lecz jedynie jak gdyby czyni aluzję do niej. W danym wypadku jest obojętne, czym to jest wywołane: tym, że wyrażenie jest jedynie krótkim mnemonicznym znakiem rozmytego tekstu-treści, czy tym, że pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej, tajemnej (...)" Źródła, na których opieram swoją analizę, wymagają również słowa komentarza. Są one różne co do jakości i pochodzenia. Korzystałem tu z notatek prasowych zamieszczanych w „Trybu­ nie Ludu", „Expressie Wieczornym", „Życiu Warszawy", „Stoli­ cy", rzadziej sięgając do innych dzienników i tygodników pozawarszawskich, korzystałem także z Kroniki Pałacu i materiałów ją uzupełniających , okolicznościowej poezji, dzieł literackich, 18 19 20 21 22 �dzienników i wspomnień. To co uderza w relacjach prasowych na pierwszy rzut oka, to uroczysta, „podniosła", świąteczna stylis­ tyka, a także to, że informacje przekazywane są w pewnych schematach i szablonach języka propagandy, powielanych i po­ wtarzanych za prasą centralną, co sprawia, że pierwsze teksty 0 Pałacu Kultury tworzą swoisty zespół tekstów kanonicznych. Już więc na poziomie języka w jakim się pisze o Pałacu 1 tworzeniu jego tradycji obserwować możemy swoistego rodzaju sakralizację. Już na poziomie źródeł także, centralny problem etnograficznego opisu, stojący dziś zdaniem Geertza przed ant­ ropologią i wymagający od niej rozstrzygnięcia: - „Nie całkiem wiadomo, w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi, żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje" - znalazł się tu już poza naszym zasięgiem i został z góry, bez naszego większego udziału rozstrzygnięty. ' Można przy tym odnotować i uprzedzić czytelnika, że w nie­ których cytowanych tekstach podniosłemu nastrojowi towarzy­ szy swoistego rodzaju infantylizacja, będąca częstokroć wyni­ kiem pedagogicznych funkcji tekstu, gdy przeznaczony on jest dla najmłodszych (dzieci, młodzieży), owo zmieszanie nastroju podniosłego z infantylnym nieobce jest jednak i tekstom oficjal­ nym, kierowanym do dorosłych. Należy ono do charakterystycz­ nych cech stylistycznych kanonu i aury tamtych lat. W swojej analizie staram się, o ile to możliwe, utrzymać sekwencję chrono­ logiczną, pozwalającą lepiej obserwować nawarstwianie się znaczeń, wątków i motywów symbolicznych. Nie mogę nato­ miast zapewnić czytelnika, że potrafię zachować należyty dystans badawczy i oddalić własne emocje. Pałac Kultury umożliwia nie tylko zstępowanie w głąb archaicznego zaplecza symbolicznego i kulturowej pamięci. Dla mieszkańca związanego z tym miastem od urodzenia - jakim jestem, i noszącego Pałac w swoich oczach od dziecka, jest to też podróż do tej części własnej, osobniczej przeszłości, której nie obejmuję ani żywą pamięcią, ani jej świadomością. Oddajmy zatem głos świadkom tego minionego dziś już świata. 2 3 2 K w i a t kamienny We wspomniany nastrój n i e z w y k ł o ś c i Pałacu, podkreś­ lany przez wszystkie teksty, niech wprowadzi nas relacja repor­ tera. Zarysowują się w niej także i inne wątki rozwijane w pozos­ tałych świadectwach - element mocy (stal), splendoru, blasku, wysokości, Pałacu jako stałego punktu orientacji: „Autor niniejszej książeczki jest reporterem, takim zatem człowie­ kiem, który co dojrzy to zanotuje, a co zanotuje to przekaże i opowie innym. Innym czyli Wam. A wy jesteście wycieczką, wycieczką tak przedziwną, że nie ruszając się ze swych domów, nie opuszczając Stalinogrodu, Gdańska, Szczecina czy Łodzi, miasteczek czy wsi, zwiedzicie w Warszawie Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina. Reporter widział Pałac od lat trzech, od dni jego narodzin, kiedy to w dół pod fundamenty spłynął pierwszy strumień betonu (...) Był 21 lipca wigilia naszego święta narodowego, na pomoście stanęli członkowie rządu PRL. Nadeszła uroczysta chwila: Pre­ mier Józef Cyrankiewicz przechylił się przez barierkę i rzucił złotówkę, a robotnicy zerwawszy czapki z głów i wysoko je podrzucając wołali: 'Na szczastie! Na szczęście!' (...) Tak rósł stalowy kolos. Właśnie stalowy. Bo choć dziś w Pałacu po­ dziwiamy lśniące parkiety, wspaniałe marmury, kunsztowne obicia nie należy zapominać, że Pałac Kultury to przede wszyst­ kim stal. Każde z 32 pięter to stal. Kopuła Sali Kongresowej to stal. Trzon niebotycznej iglicy - to stal. (...) Ludzie w tym dniu przystawali na ulicach i wysoko zadzierali głowy: zdążą czy nie zdążą? Kula iglicy dziś tak jasno lśni.Złociś­ cie świeci w słońcu pokryta zasłoną 1400 kolorowymi złocistej barwy szkiełkami. I odtąd w którejkolwiek stanęlibyśmy dzielnicy Warszawy - na Woli, Bielanach, Mokotowie zewsząd ujrzymy płonącą iglicę Pałacu." (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, Warszawa 1955 TWP). Na niezwykłość Pałacu i niecodzienność tego daru, jakim był Pałac dla Warszawy zwraca naszą uwagę inny tekst. Niezwykłość Pałacu polega na tym, i dałaby się streścić w formule: „że zanim powstał już był"; że „jeszcze go nie było a już był". Pojawia się tu również motyw oniryczny: „Przerzucamy stronice gazet: luty, marzec, kwiecień, o jest! Wszędzie na pierwszych stronach wielkie nagłówki: 'Wielki dar Związku Radzieckiego dla Warszawy', 'Najwspanialszy gmach Warszawy Pałac Kultury i Nauki'. Tak to było przecież 5.IV.1952. A więc rok t e m u n i k o m u z nas nie ś n i ł o się o Pałacu Przyjaźni. Raczej niejednemu, który czytał gazety 6.IV. w y d a ­ w a ć się m o g ł o , że ś n i . Bo też historia nie przyzwyczaiła nas do takich podarunków. A już Warszawy szczególnie. Łupił nasze miasto kto żyw w Europie i Szwed, i Sas, Siedmiogrodzki Rakoczy i Petersburska Katarzyna, austriacki 'najeźdźca' i napoleński 'sojusznik'. Łupiły ją całe pokolenia pruskich żołdaków od Fryderyka po Hitlera. Nie przyzwyczaiła nas historia do takich podarunków jak Pałac przyjaźni. Rok temu jeszcze się nam w Warszawie o nim nie śniło. A dzisiaj? Dzisiaj jest to chyba j e d y n y w W a r s z a w i e g m a c h , k t ó r e g o jeszcze nie m a . a k t ó r y dobrze znamy, k o c h a m y , p o d z i w i a m y . * Jeżeli Plac Konstytucji dokonał tej sztuki, że zrósł się z Warszawą natych­ miast po zbudowaniu, to Pałac Kultury i Nauki pod tym względem pobił M D M - stał się nierozerwalną częścią Warszawy jeszcze przed swym wzniesieniem. Czyż nie jest nam znajoma i bliska sylweta Warszawy, z której nad zarysami Nowego Światu i Krako­ wskim Przedmieściem, nad Kolumną Zygmunta i kopułą Pałacu Staszica i nad masywem domu partii i kanciastym pudłem 'Prudentialu' wystrzela wieżyca największego Pałacu już dziś tak bardzo warszawskiego. "(Karol Małcużyński, Nasza Stolica, „Trybuna Ludu" 17.1.1953) O niezwykłości tego przedsięwzięcia jakim była budowa Pała­ cu mówi Aleksander Zacharowicz Antonów - budowniczy Pała­ cu Przyjaźni: „Gdy przeczytałem umowę naszych rządów o darze dla Polski Ludowej, ogarnęło mnie uczucie dumy, za kraj mój, za rząd, za Stalina. Jeszcze czegoś takiego nikt, nigdy i nigdzie nie budował, i aby mury były z przyjaźni. To wielki zaszczyt uczestniczyć w tym pięknym dziele." (tamże) W wierszu o tym jak rósł Pałac Kultury dostrzec możemy również epifanię techniki. Pojawia się tu również klasyczny obraz kratofanii („Mocny jak skała"). Pałac łączy bowiem w sobie przeciwieństwa, stanowi bowiem szczególnego rodzaju „coincidentia opositorum" uchwyconą w oksymoronicznej formule („kwiat kamienny"): Jadą do Polski deski i szyny, wapno i cement, szkło i maszyny. Auta i dźwigi, brązy, marmury by stanął piękny Pałac Kultury Już długi pociąg do Polski jedzie, wielkie koparki na samym przedzie. Jadą radzieccy dzielni kopacze, jadą szoferzy, jadą spawacze. Już przyjechało stu inżynierów, majstrów, murarzy, cieśli, monterów. Już się w Warszawie praca zaczęła. Już się zabrali śmiało do dzieła. By wywieźć ziemię nie trzeba taczek: wszystko ułatwi praca kopaczek. A te kopaczki to istne smoki: biorą od razu rozmach szeroki. (...) Przy takiej pracy małe kłopoty: już ukończono ziemne roboty! Już fundamenty całkiem gotowe, już rozpoczęto wielką budowę! Już rosną w górę potężne mury: dźwiga się z posad Pałac Kultury! Dźwiga się śmiało i szybko wzrasta jak k w i a t k a m i e n n y na klombie miasta! Coraz to wyżej i wyżej rośnie. Oczom przyjemnie! Sercu radośnie! Spójrz, już niedługo dogoni chmury wielopiętrowy Pałac Kultury! Piękny jak uśmiech! M o c n y j a k skała! Wielki jak wieża! Wieczny jak chwała! Wspaniały pomnik radzieckiej sławy: symbol przyjaźni w sercu Warszawy! (R. Pisarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultry) Obok obrazów podkreślających moc, trwałość, wieczno-trwałość obrazów i symboli znanych w historii idei religijnych od czasów cywilizacji megalitycznych, które rozwijały złożoną symTo i następne podkreślenia moje - Z.B. 19 �I bolikę lityczną i religijną waloryzację skał i kamieni: ,,Skała, kamienna płyta, granitowy blok okazują się nieskończenie trwałe, stałe, odporne na zniszczenia, ostatecznie i s t n i e j ą w sposób niezależny od stawania się w czasie." (por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1 988,1.1, rozdz. V, s. 82 i п.), obok obrazów wieży („Wielki jak wieża"), pośród obrazów wznoszenia się, wzrastania, wstępowania w niebo - gdzie widzimy znów znaczącą coincidentia opositorum, jednoczenie przeciwieństw: statyki, trwałości z dynamicznym stawaniem, się, ruchem („dogoni chmury"), przezwyciężeniem ciężaru, moty­ wem lotu („Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury") - a więc pośród obrazów z pola symbolicznego axis mundi , pojawia się w opisach Pałacu również znamienny dla symbolizmu centrum obraz G ó r y . Nie jest to oczywiście czysty obraz „Góry kosmicznej" łączącej niebo i ziemię (chociaż znaj­ duje się w centrum: „ W sercu Polski widoczny z daleka"). Pojawiający się obraz góry jest tu skontaminowany z innym archaicznym wątkiem należącym do folkloru ludowego i wyobra­ źni ludowej, wpleciony w baśniową konwencję i stylistykę, w której powraca sygnalizowany już oniryczny nastrój: 25 Góra szczytem strzelała w obłoki Stał na górze tej zamek wysoki Była w zamku dziewczyna zamknięta... Baśń tę każdy na pewno pamięta. To co bajarz ludowy napisał To co lud w wyobraźni kołysał Wkrótce wszyscy ujrzymy na jawie! Pałac z baśni powstaje w Warszawie. Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Tak jak w baśni nasz Pałac Kultury. 0 czym niegdyś nasz lud tylko marzył Tym go naród przyjaciel obdarzył. Jest już wolna więziona dziewczyna 1 minionych złych lat nie wspomina. Cała mieni się w czerwonych wstążkach; Ta dziewczyna to po prostu - książka Z niej wypływa i mądrość i wiedza Która pochód kultury poprzedza. Będzie piął się wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Dar przyjaźni nasz Pałac Kultury. W sercu Polski widoczny z daleka Będzie trwał jak wiara w człowieka, Będzie trwał jak miłość dla dziecka. Będzie trwał jak przyjaźń radziecka. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) Ów baśniowy wątek, wraz z motywami wstępowania w niebo, wzrastania, wysokości („zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem"), rozwijany jest i w innych tekstach: Już wyjrzały spod ziemi pierwsze fundamenty. Strzeliły w górę przęsła stalowych rusztowań, Coraz wyżej się wspina Pałacu osnowa, Piękniejszego, niż pałac królewny zaklętej. Tam w górze, gdzie ten obłok, błyśnie szczyt iglicy, Zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem. I rozjarzy się Pałac tysiącami okien I nigdy nie gasnącym będzie płonął zniczem. Jako symbol przyjaźni szczerej i głębokiej. Najwspanialszy ornament wspaniałej Stolicy. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Motyw mocy, blasku, epifania światła i świetlistości, wzrastania w górę należy tu do najczęstszych: (...) Jadą ze Związku pociągi z głazem. Lokomotywa jak serce pała. Z walki o wolność, podjętej razem, Z dziejów przyjaźni wyrasta pałac! 20 Patrz, jak koronką wysokość zdobi I jak smukleje, jak pnie się w górę! Żeby od dołu zwycięstwo robót Sprzęgło murarza z natchnionym piórem! Żeby świadectwem był pałac w walce 0 szczęście ludu, o trud i pokój. Żeby na książki kładli tu palce Synowie fabryk i dzieci chłopów. (Grzegorz Timofiejew, Na budowę Pałacu Kultury i Nauki w War­ szawie) W dialogu chmury z chmurką dochodzi do głosu kosmiczna symbolika Pałacu, obraz kolumny niebios (wieża oparta o gwiaz­ dy): (...) Odpowiada chmura mama: A ja się nie śmieję, Bo słyszałam przecie sama - Boria, „żmi bystrieje". A jak „żmi bystrieje" Boria To ładna historia. Znam ich, każdy uśmiechnięty Lecz zawzięty każdy. Wzniosą wieże, postumenty 1 oprą o gwiazdy. Tak mówiła chmura-mama, cała zapłakana: - Uciekajmy córko-chmurko nie chcę być drapana. Odpłynęły więc niemrawo Daleko za Wisłę Nad Warszawą, nad Warszawą Niebo jasne, czyste. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) Kosmiczną symbolikę spotykamy również w wierszu o błysz­ czącej z daleka „kryształowej kuli" wieńczącej iglicę Pałacu, nad którą pochylają się i Słońce i Księżyc, gdzie dochodzi do głosu i możliwa jest komunikacja, nawiązanie kontaktu pomiędzy niebem a ziemią. Obraz rozwijany w magicznym (kula magiczna, wróżka, wróżbita), mantycznym, baśniowym nastroju. Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w słońcu wysoko błyszczy kryształowa kula. I dzień - niby wróżbita - ręce do niej tuli, wypowiada zaklęcia i czyta coś w kuli. Powiedz, promieniu słońca, powiedz ze swej łaski, co tam widzisz w magicznej tej kuli warszawskiej? Widzę Pałac gotowy, M D M - jak rośnie, każda się w niej budowa przegląda radośnie! Widzę ludzi, pojazdy, ogrody, ulice, Wisłę, mosty, bulwary - calutką stolicę! I widzę, jaka będzie ta przyszła, jutrzejsza: coraz większa, ludniejsza i jeszcze piękniejsza! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w księżycu jasno błyszczy kryształowa kula. I noc - najlepsza wróżka - wznosi nad nią dłonie, gwiaździste rzuca czary i wzrokiem w niej tonie. Powiedz, światło księżyca śliczne, romantyczne, co tam widzisz w warszawskiej tej kuli magicznej? Widzę, jak ona górą lśni, iskrzy się w gwiazdach i w dole jak odbija gwiazdozbiory miasta. Czuję oddech Warszawy pogrążonej we śnie i słyszę, jak do pracy spieszy rano wcześnie. W niej piękno w krąg zamieszka, radość się rozgości i będzie jej wciąż z wiekiem przybywać młodości! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, wróży szczęście Warszawie kryształowa kula. Wszystkie blaski stolicy niechaj w niej migocą! Wierzymy tym wróżbitom: naszym dniom i nocom. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) W poetyckich obrazach i przeżyciach Pałacu Kultury zbiegają się motywy tak charakterystyczne dla symboliki centrum (stały, mocny, trwały punkt orientacji umożliwiający przejście pomiędzy różnymi poziomami rzeczywistości kosmosu: niebem - ziemią - podziemiami; (elementy te i płaszczyzny siedzieć będziemy jeszcze w dalszej części analizy), jak i symboliki d o m u , z jego wartością środka umożliwiającego przejście pomiędzy różnymi wymiarami czasowymi (cofanie się i zstępowanie w przeszłość; wychodzenie i wstępowanie w przyszłość). „Dom dostarcza �obrazu przeszłości. Co więcej w sensie idealnym dom leży pośrodku ludzkiego życia, a środek (jak widzieliśmy) oznacza punkt wyjścia i początek" (por. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Warszawa 1987, s. 164). Odnajdujemy również w obrazach Pałacu Kultury związane z mitycznym wartościowaniem prze­ strzeni i miejsca - częściowo już pojawiające się w dotych­ czasowych tekstach - symbole „wnętrza kraju", „źródła", „środ­ ka", „serca"-symbole mistyki poznania, które wszystkie pokazu­ ją ideę czasu przeszłego (por. Yi-Fu Tuan, tamże, s. 161). W przypadku Pałacu Kultury, jeśli jednak nie mówić o swoistej inwersji znaczeń (poza ideowym założeniem projektu architek­ tonicznego) to z pewnością mamy do czynienia ze znacznie silniejszym akcentowaniem przyszłości, a wspomniane obrazy i symbole (domu, środka, serca) związane są z ideą czasu przyszłego, nowego, innego, wychylone są i zorientowane prze­ de wszystkim ku przyszłości. Nawet w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego, który uruchamia romantyczny Mic­ kiewiczowski topos „rzeki domowej", wpisując w ten sposób Pałac w tradycję i zwracając się ku przeszłości, jawi się on jako coś nowego wraz ze swą kosmiczną „naturalno-religijną" sym­ boliką (Dom - jak Kościelec ogromny). Wisło, rzeko domowa, czyś ty kiedy widziała takie tu domy? Żeby wieża nad miastem do księżyca sięgała Żeby dom był jak Kościelec ogromny. (Stanisław Ryszard Dobrowolski, ..Express Wieczorny", 22.VII. 1954) Owo wychylenie w przyszłość, wraz z Pałacem jako punktem orientacyjnym - znów z epifanią światła - znajdujemy w wierszu podporucznika Mieczysława Michalaka: Z dróg warszawskich ta jedna najbardziej jest znana, która wiedzie do miejsca, gdzie Pałac wyrasta, gdzie jak jasna pochodnia płonie biała ściana i oczami żarówek świeci duma miasta. Dłonie dźwigów nam kreślą powitania miłe i mowę zrozumiałą niosą w ludzkie serca dźwig żelazny, lecz żywy, przemawia swą siłą, jak człowiek do przyszłości wyciągając ręce. Patrząc na ludzi, na mury - dar uczuć braterskich na płycie marmurowej czuję najwyraźniej ciepłą dłoń robotnika - to dotyk Przyjaźni Więc przesyłam ci, Moskwo, mój salut żołnierski. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) Pałac Kultury jawi się również jako źródło prawdy (Pałac praw­ dy), ze swą mocą ożywczą i odmładzającą. Przypędzono stalowe żyrafy, rozciągnięto stalowe ramiona, rosną w górę konstrukcje stalowe, rosną piętra w stalowych dłoniach. Metrów dwieście! Metrów dwieście! Rośnie pałac, w górę pnie się! Ponad miastem metrów dwieście! To przyjaźń wyciąga ramiona, to przyjaźń wieńczy śródmieście! Wyżej, wyżej! Jak radość! Jak ptak! Rosną piętra, jak przyjaźń urosła! Rośnie pałac, jak przyjaźń wzrastała robotnicza, żołnierska, najprostsza! Tu robotnik i chłop się spotkają, Tutaj prawda jak żyto jest prosta. Tu swą młodość wciąż młodą i piękno przekazuje Warszawie - Moskwa. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) W wierszu węgierskiego poety, Ferenca Pakozdy'ego, Pałac Kultury jest nie tylko ożywczym źródłem, obok sygnalizowanych już symboli i motywów, jawi się jako niemal miejsce święte, cudowne („Oto nowy cud życia"). Epifania blasku, świetlistości, światła, mistyka światła osiąga tu swą kulminację. Wiersz jest świadectwem przeżycia mistycznego doznawanego w kręgu Pałacu, gdzie następuje ekstatyczna przemiana (podmiotu lirycz­ nego) autora w światło („Dziś duszę moją kąpię w blasku" (...) „I sam się w blask iskrzący zmieniam"). Pałac Kultury i Nauki, Już jadąc patrzyłem na niego. Oto pnie się nad Warszawą stalą. Zapowiedź! Symbol! Szturmuje niebo. Jeszcze w koło gruzy i zwaliska, Jeszcze stopą o przeszłość potrącasz, A już nad wszystkim przyjaźń goreje Dumnie potężniejąca. Patrzę w dzieje rosnącej budowli, Pielgrzymuję codziennie w jej stronę. Nieustannie dudni tu pracą: Serce miasta roztętnione. Na podwyższeniu - mnóstwo widzów. W oczach dostrzegam żar i zadumę. Padają słowa w zamyśleniu: To stalinowski, drogi podarunek! Tak mnie raduje ten piękny pałac, Jak gdyby dla mnie go budowali. Pokój stąd bije, serca zapala: Proletariacki internacjonalizm. Tutaj wyczuwasz w każdym odruchu Radziecką rękę, myśl i tempo; Tu się roztacza wizja świata: Komunistycznej epoki piękno. Słynne budowle komunizmu... Pojęcie o nich zawdzięczam książkom; Dziś duszę moją kąpią w blasku I w teraźniejszość blask przyszłości sączą. A gdy wieczorem nad konstrukcjami Niebo od iskier się rozpłomienia. Pieśń wzbiera we mnie i upojenie. I sam się w blask iskrzący zmieniam. Pałac Kultury i Nauki... Witam go roniąc łzy radosne. Szczęśliwy jestem. Oto nowy cud życia: Klucz do przyszłości. Czuję, że rosnę. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, przełożył z węgierskiego Tadeusz Fangrat) W wierszu Pakozdy'ego w najbardziej dobitny sposób dochodzi też do głosu agresywny obraz Pałacu, Pałac jako wyzwanie rzucone niebu, w którym to obrazie rozpoznać możemy mityczny motyw w i e ż y B a b e l ( - „ S y m b o l szturmuje niebo"). Obraz ten nawiązuje do zinterpretowanej przez marksistowsko-komunistyczną ideologię, biblijnej opowieści o wieży Babel. Motyw ten jako przykład transformacji symbolu rozpatruje Łotman, pokazując przy jego pomocy istotę symbolu jako obszer­ nego tekstu „ w zwiniętej postaci" przenoszącego pamięć kultury. - „Już w formule Marksa - która była (...) niezmiernie popularna - 'proletariusze szturmują niebo' - zawierało się odwołanie do mitu o wieży Babel poddanego podwójnej inwersji: po pierwsze zmieniały się miejscami oceny nieba i atakującej go ziemi i, po drugie, mit o rozdzieleniu narodów był zastępowany wyob­ rażeniem o ich połączeniu czyli międzynarodówce." (por. J. Łotman, Symbol'w systemie kultury', op.cit.,s. 154). Warto w tym miejscu wspomnieć o innej interpretacji opowieści o wieży Babel, widzącej w „karze" pomieszania języków - błogosławieństwo, broniące przed pokusą totalitaryzmu (jeden język, „będziemy jak bogowie"): uniemożliwienie zbudowania wieży i pomieszanie języków widziane tu jest jako zachowanie różnorodności, od­ mienności pluralizmu tożsamości, a w tym wolności ofiarowanej człowiekowi. Tym co nieodmiennie podkreślane jest we wszystkich tekstach i świadectwach przeżyć związanych z Pałacem, to jego w y s o ­ k o ś ć , podniebność, strzelistość. Niezwykłość i moc Pałacu streszcza się w jego wysokości i ogromie. Wysokość Pałacu fascynuje, przyciąga, magnetyzuje. Tak jest od samego początku, od chwili ogłoszenia wiadomości o darze: „Na największym placu stolicy przy ulicy Marszałkowskiej wznie­ siony zostanie gigantyczny obiekt budowlany wysokości 28-30 pięter (...) polska myśl twórcza będzie stąd promieniować na cały 21 �kraj." Reakcja ludzi na tę wiadomość przywodzić może na myśl skojarzenia z masowymi przeżyciami o charakterze mirakularnym. „Całą Warszawę natychmiast obiegła wieść o wspaniałym przyja­ cielskim darze, jaki otrzymała stolica Polski Ludowej od Związku Radzieckiego, którym będzie najwyższy w Polsce gmach - Pałac Kultury i Nauki. Mieszkańcy Stolicy ciągnęli na wyznaczone pod budowę tereny, między Marszałkowską a Al. Jerozolimskimi, Sosnową i Świętokrzyską, omawiali na żywo przypuszczalny wygląd kolosa, jego przeznaczenie..." (...) „Radosna wiadomość elektryzuje dziś wyobraźnię wszystkich mieszkańców Stolicy i całej Polski - mówi pisarz Leon Kruczkow­ ski. - Ten szlachetny dar narodu dla narodu będzie nie tylko trwałym pomnikiem naszej wieczystej przyjaźni. Już sam proces jego budowy będzie na nas wspaniale promieniował dzień po dniu mocniej niż jakiekolwiek słowo (...)" (,, Express Wieczorny", 7.IV.1952) Tak też jest i po zakończeniu robót, gdy „Życie Warszawy" od stycznia 1955 r. publikuje głosy w dyskusji nad projektem zabudowania Placu Stalina: „Trzeba tu postawić gmachy, które jako piękna oprawa stanowić mają jednolitą całość z p o d n i e b n y m p a ł a c e m . " „Gmach biały i smukły stoi w całej swej okazałości. Strzelista jego sylweta, tak nierozłącznie i już na zawsze złączona z obrazem Warszawy widoczna z odległości dziesiątek kilometrów, góruje nad miastem, ściągając codzień spojrzenia tysięcy i tysięcy mieszkańców Warszawy." („Express Wieczorny", 21.1.1954) „Z tarasu na wysokości 132 m Ogród Saski wygląda jak listek sałaty - donosi reporter „Expressu" (Jerzy Ciszewski, 28/29.VII.1954, nr 205). Ileż to razy przechodząc ulicami War­ szawy, zwracacie swój wzrok ku niebotycznej sylwetce PKiN. Hen wysoko błyszczy w słońcu iglica ... bieleją już też olbrzymie kamienne kolumny wejściowych portali. Piękny jest nasz Pałac - mówią wtedy z dumą mieszkańca stolicy. Przystają wtedy na chwilę w codziennej wędrówce, aby nacieszyć tym widokiem oczy. Jak drogocenna perła w oprawie, tak błyszczy biały pałac w obramowaniu zielonych rozległych trawników." Szczególne znaczenie owego wertykalnego wymiaru Pałacu, otwierającego wzrok ku górze podkreślał jeszcze na etapie dyskusji nad projektem architekt Rożniew. „Na wielką bryłę należy spoglądać z punktu widzenia wzrostu człowieka i wzniesionej głowy. Ludzie gdy idą do pracy są pochyleni, gdy zaś wolni idą z głową wzniesioną ku górze. Taki gmach pracuje w życiu - trzeba powiązać bazę z człowiekiem." (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, opr. M. Kledź, „Stolica", nr 23, 9.06.1985) Fascynacja wysokością udzieliła się także polskim architektom podczas prób określenia proporcji Pałacu w stosunku do sylwetki miasta: „Architektom przyszli z pomocą lotnicy. Aby wyznaczyć w prze­ strzeni najwyższe punkty przyszłego pałacu, polecono lotnikowi wznieść się nad Warszawą i zrobić szereg okrążeń na wysokości 160 i 220 metrów. Architekci polscy i radzieccy, rozstawieni w różnych punktach miasta oraz na praskim brzegu Wisły, obserwowali samolot i w ten sposób ustalili wysokość gmachu z uwzględnieniem ogólnej sylwetki zabudowy stolicy. Następnie stojąc na dachach domów sąsiadujących z miejscem przyszłej budowy dokonali potrzebnych pomiarów i wreszcie doszli do zgodnego wniosku, że najodpowiedniejszy będzie gmach o wy­ sokości około 220 metrów." (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, s. 7-8) Wspomina architekt J. Sigalin: „Architekci radzieccy, zwłaszcza Rudniew: 'Starczy; tak będzie dobrze dla sylwety Warszawy: 100-120 metrów. Nas jednak (...) warszawiaków ogarnął niepojęty amok wysokości, po każdym nawrocie samolotu dyspozycja: 'Wyżej'! (wieże boczne 60 m jak Hotel Warszawa, może mniej lub więcej świadomie chodziło o stworzenie znacznie większej skali nowej Warszawy niż ta którą wyznaczały przed wojną Prudential czy Cedergren." (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, War­ szawa 1 986, t. 2, s. 429) O sakralnej (quasi-sakralnej?) rzeczywistości Pałacu świad­ czyć może nie tylko irracjonalny, a często mistyczny charakter przeżyć związanych z Pałacem, ale również język architektury, którym do nas przemawia. Wojciech Włodarczyk, autor interesu­ jącego studium o socrealizmie (w którym niestety Pałac Kultury został potraktowany dość fragmentarycznie i marginalnie - omó­ wiony tylko portal wejścia głównego, autor skupił swą uwagę na kandelabrach Placu Konstytucji), wiele miejsca poświąca mis­ tycznemu wymiarowi tej architektury (por. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sztuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paryż 22 1986, zwłaszcza zaś rozdz. 3-Mistycyzm architektury, s. 39-53). Zauważając, iż obok terminologii militarnej architektoniczne słownictwo stanowi główny materiał przemówień, Włodarczyk zwraca uwagę, że powinności ideowe jakie nakładano na ar­ chitekturę i architektura socrealistyczna sama tworzyły rodzaj mistycznej komunikacji pomiędzy widzami a nią samą. Architek­ tura ta miała być pretekstem dla widzów, dzięki któremu mieli odczuć wielkość epoki. Tezy Włodarczyka o mistycznym do­ świadczeniu jakie niosła ze sobą architektura socrealizmu, prze­ mawiająca językiem tak charakterystycznym dla tego rodzaju doświadczenia - wyrażającym się w „coincidentia opositorum" - w jednoczeniu i łączeniu przeciwieństw, znajdują swe szczegól­ ne potwierdzenie na przykładzie Pałacu Kultury. Można powie­ dzieć, że Pałac Kultury jest jedną wielką „coincidentia oposito­ rum". W różnych wymiarach i na różnych poziomach jednoczy w sobie przeciwieństwa i sprzeczności. Jest połączeniem sztuki i tradycji wysokiej z niską ludową, mocy z lekkością, ciężaru z ulotnością, dźwięku i ciszy, połączeniem starego z nowym, lokalnego ze światowym, obcości ze swojskością. Czegóż to nie widziano w Pałacu Kultury. I śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej, i Nike z paryskiego Luwru, porównywano go oczywiście do wieży Eiffla, nazywając go „warszawską wieżą Eiffla". Pałac - co zobaczymy dalej - łączy w sobie często sprzeczne nastroje fascynacji i grozy, dla jednych jest przykładem ładu i harmonii, dla innych chaosu; jest już to zapowiedzią wolności: W mieście sercu najbliższym wolny człowiek godny, ujrzę wież wysmukłość. Latarnię, która świeci Redutę, której tylko pięknem i nauką. (T. Kubiak, Na budowę Pałacu Ku/tury i Nauki) już to przykładem bezczelnego zniewolenia. Wszystkie te n i e j e d n o z n a c z n e nastroje i znaczenia jakie gromadzi w sobie Pałac pokazują najlepiej jakże w i e l o z n a c z ­ n y m jest on symbolem. I jak w różnych wymiarach i na różnych poziomach - (czy to w pozytywnej, czy w negatywnej części pałacowego mitu) - realizuje podstawową funkcję symbolu, jaką jest próba „wyrażenia niewyrażalnego". Niech świadectwem tego mistycznego doświadczenia jakie niesie Pałac, tego jednoczenia przeciwieństw, będzie tu garść wybranych wypowiedzi: Akademik Rudniew:,,(...) projekt ten musi mieć na celu stworze­ nie jednolitego obrazu piękna, który by się łączył w jedną całość architektoniczną ze starą Warszawą (...) Gmach ten w swej szczytowej części jakby rozpływa się w powietrzu, tak jak śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej z ciszy przechodzi do najwyższych, krystalicznych dźwięków, tak i tutaj, my też w budowie tego gmachu musimy dążyć do wytworzenia lekkości formy, wspania­ łości form budowanego gmachu, przy przejściu z monumental­ nych części dolnych..." (J. Sigalin, Warszawa ...op. c i t , t.2, s. 435) „Pałac Kultury i Nauki, jako dzieło radzieckiej szkoły architek­ tonicznej, jest wyjątkowo utiafiony w swym usytuowaniu, wy­ miarach rozczłonkowaniu bryły. (...) Gmach ten odczuwa się jako zgrabny, radosny i swojski budynek nieomal juz istniejący w War­ szawie." (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, „Architektura" 1952 nr 7-8) Na spotkaniu architektów Helena Syrkusowa zabierając głos w dyskusji mówiła: „Pałac Kultury i Nauki stał się częścią Warszawy. Obawiano się, że on może być w Warszawie obcy. Stał się kamertonem nowej Warszawy." (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., t. 3, s. 83). O syntezie tradycji wysokiej i niskiej (ludowej) pisano: „Ale Pałac Kultury i Nauki ma być nie tylko wielki. Ma być piękny. Jako centralny budynek Warszawy, socjalistycznej stolicy Polski, musi mieć charakterystyczne cechy polskiej architektury, powi­ nien posiadać elementy zaczerpnięte ze skarbnicy polskiej kultury architektonicznej. Udali się więc radzieccy projektanci Pałacu w podróż po Polsce. Odwiedzili wiele miast, w których przetrwały najwspanialsze pomniki polskiego budownictwa. Oglądali zaby­ tki Krakowa i gmachy Zamościa, budowane w przepięknym stylu Odrodzenia. W szkicownikach ich utrwaliły się kolejno fragmenty pereł budownictwa z Kazimierza, Chełmna, Kielc i Torunia. Dostrzegli i zanotowali wszystkie odrębności naszego budow­ nictwa, wszystkie najpiękniejsze fragmenty budynków, pozos­ tałych z epoki największego rozkwitu tej sztuki w naszym kraju. Wreszcie odjechali. I znowu w pracowniach Moskwy zawrzała gorączkowa praca. Wykonano projekt gmachu. O tej pracy, której wynikiem były narodziny projektu Pałacu, tak mówi Lew Rud­ niew, członek rzeczywisty Akademii Architektury ZSRR. 26 �'Długo badaliśmy cechy szczególne narodowej architektury pol­ skiej, zanim zatrzymaliśmy się na danym wariancie projektu i definitywnie ustaliliśmy architekturę gmachu. Sięgnęliśmy do polskiej sztuki l u d o w e j , jeździliśmy po polskich miastach, obserwowaliśmy dźwigającą się z ruin Warszawę, naradzaliśmy się z polskimi architektami. Znaleźliśmy wspólny język z polską architekturą - i to zadecydo­ wało o powodzeniu naszego projektu. Styl Pałacu zsynchronizo­ wany jest z najpiękniejszymi budowlami architektury polskiej, a jednocześnie jest nowy. Trzeba podkreślić, że architektura polska w podstawie swej - jeśli wyeliminować z niej obce naleciałości - związana jest z ludem, z życiem. Jest ona lekka i jasna, nie przytłacza człowieka, lecz podnosi go'. (...) Podobne założenia, jakie przyświecały budowniczym wysoko­ ściowców moskiewskich, leżą u podstaw koncepcji warszaws­ kiego Pałacu Kultury. I do niego - jak widzieliśmy - doskonale dadzą się zastosować słowa uchwały dotyczącej wysokościow­ ców moskiewskich, które mają być 'oryginalne w swej architektoniczno-artystycznej kompozycji i związane z historyczną ar­ chitekturą miasta'. Tak samo jak tamte, warszawski Pałac Kultury nie powinien być i nie będzie 'powtórzeniem znanych zagranicą wzorów wielopiętrowych budynków'." (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Bibl. TWP, Warszawa 1953, s. 7-8 i 25-26) „ C a ł y t e n o l b r z y m i g m a c h z b u d o w a n y będzie w d u c h u p o l s k i c h a r c y d z i e ł a r c h i t e k t u r y . (...) w Pałacu Kultury i Nauki widzmy charakterystyczny dla polskich wzorów architektonicz­ nych dynamizm: z masywu głównego budynku śmiało wystrzela znacznie węższa wieża. A r c h i t e k t o n i c z n e r o z w i ą z a n i e czę­ ści niższych Pałacu p r z y p o m i n a nieco k r a k o w s k i e S u ­ k i e n n i c e , sala k o n g r e s o w a zaś, o w a p ó ł r o t u n d a , z a w i e r a e l e m e n t y b a r b a k a n u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla p o l ­ skiego b u d o w n i c t w a . Wybitne wartości artystyczne gmachu podkreślali zgodnie polscy architekci, kiedy wezwano ich do oceny projektu. Stwierdzili oni, że gmach jest zharmonizowany z całością zabudowy Warszawy i doskonale skomponowany w jej panoramie." (J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit., s. 9-10) Pisano również o tym, że Pałac Kultury jest „połączeniem krakowskiego renesansu i warszawskiego klasycyzmu". „Inż. arch. Skibniewski stwierdził, że w stylizacji gmachu archite­ kci radzieccy sięgnęli do wzorów najpięknieszych dzieł krakows­ kiego renesansu. Również architektura warszawska - spokojny klasycyzm - znalazła swe odbicie w gmachu. Prof. Biegański zwrócił uwagę na pewne cechy architektonicznego podobieńst­ wa Pałacu do polskiego budownictwa historycznego. (...) Inz. arch. Stępiński omawiając h a r m o n i j n e połączenie ele­ mentów architektonicznych k r a k o w s k i e g o renesansu i w a r ­ s z a w s k i e g o k l a s y c y z m u s t w i e r d z i ł , że w ł a ś n i e t o p o ł ą ­ czenie nadaje P a ł a c o w i cechy s p o k o j u . (...) Akademik Rudniew omawiając wytyczne pracy architektów radzieckich przy planowaniu gmachu podkreślił, że 'dążyli oni do stworzenia atmosfery ciepła, miłości i poszanowania człowieka, aby każdy, zarówno dziecko, jak i dorosły, chciał tu przyjść i wypocząć'." (J. Dąbrowski, Podniebny... op. cit., s. 10-12) W i d m o w y środek świata Ostatnie przytoczone teksty ukazujące Pałac Kultu ryjako jedność przeciwieństw zarysowują kolejny wątek naszych rozważań. Prowadzą nas nieuchronnie do kwestii symbolizmu centrum. Do pytań o to w jakim stopniu jest on punktem s t a ł y m , trwałym, umożliwiającym orientację w świecie. W jakim stopniu gromadzi w sobie echa i jest pogłosem tradycyjnych, archaicznych koncep­ cji „środka świata" opisanych przez Eliadego (por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, rozdz. II: Elementy rzeczy­ wistości mitycznej). Na ile jest on nie tylko owym stałym „absolutnym" punktem oparcia umożliwiającym orientację, ale i środkiem, który ustanawia „nasz świat", „Kosmos" z jego ładem przeciwstawionym „chaosowi", owym „środkiem świata" - jak każda świątynia i pałac - streszczającym w sobie świat, będącym obrazem świata. Wiążą się z tym bezpośrednio pytania i o to w jaki sposób Pałac Kultury zachowuje i przenosi w sobie strukturę i charakter miejsca świętego. W odpowiedzi na te pytania, dające się sprowadzić do jednego: jak zapisany jest symbolizm centrum w Pałacu Kultury?, musimy zachować jednak podwójną ostrożność. Po pierwsze, musimy pamiętać o „ramie" Pałacu, o tym specyficznym mieście w jakim został usytuowany. Marta Zielińs­ ka w Studium o Placu Defilad napisała: „W północnym i południowym krańcu placu, tak mniej więcej na wysokości Poznańskiej, leżą wmurowane w chodnik dwie tablice pamiątkowe. Istniała jeszcze i trzecia, ale już jej nie znalazłam, zniknęła za płotem wykopków. Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie upamiętniają one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżowania. Na jednej napis z brązu głosi 'Tu było skrzyżowanie ulic Chmielnej i Wielkiej'. Było. Teraz są duchy skrzyżowań. Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie przemówił duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco solidnej i niezmiennej podstawy materialnej-szu­ ka schronienia w bytach idealnych, czyli w słowych, w lite­ rach." Na inny sposób mówi o tym bohater filmu Tadeusza Konwickiego - Jak daleko stąd, jak blisko, wyruszający w przeszłość, czy w przyszłość (ma wyraźne trudności z określeniem kierunku) spod Głównego wejścia Pałacu Kultury - na przekór, pod prąd jakiejś zapóźnionej wycieczki wbiegającej do środka Pałacu, wyruszający w swoją podróż w kierunku domu. Bohater filmu, w którym niemałą rolę odgrywa Pałac ukazując się raz i po raz i będąc tez sceną wadarzeń dziejących się podczas tej wędrówki -„Strzelista sylweta Pałacu Kultury przesłania zachodzące słoń­ ce". A nad nią w i d z i m y - w pamiętnej scenie rozpoczynającej film - postać Żyda, chasyda (Wiecznego Tułacza?) lecącego pośród chmur - obraz potępionej duszy strącanej w otchłań piekła, czy unoszonej w niebo, nad Pałacem, i skrzyżowaniem Alei Jerozoli­ mskich i Marszałkowskiej. Bohater tego filmu zwraca się do widma (ducha) swego przyjaciela samobójcy: „Widzisz Maks, to jest całe nasze miasto. Wielokrotnie okupowane przez obcych, torturowane, równane z ziemią. Nasze miasto. Czasem w środku Europy, kiedy indziej wschodnio-europejskie." Musimy zatem pamiętać o tym specyficznym, niejasnym, widmowym, niepew­ nym charakterze i statusie tego miasta, i o tej specyficznej ruchomości „środka" i „serca" Polski. 27 28 29 30 Po drugie, musimy pamiętać o owej zasadzie towarzyszącej symbolom, że - tak samo jak w dotychczas poruszonych moty­ wach i wątkach symbolicznych związanych z Pałacem-tak i tutaj gdy mówimy o Pałacu i symbolizmie środka „treść jedynie migoce przez wyrażenie, zaś wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazu­ je na treść". Tę zjawiskowość i iluzoryczność Pałacu, jego widmowość podkreśla wiele tekstów: „Było to o wiośnie, bodaj czy nie w maju, wczesnym rankiem o wschodzie - pisał Gustaw Morcinek. - Wychyliłem się z pocią­ gu dojeżdżającego do Warszawy i oto ujrzałem strzelisty, biały zarys Pałacu Kultury we wschodzącym słońcu. Niebo było ogr.omnie błękitne i głębokie, i w owym głębokim błękicie nurzała się biała sylweta Pałacu Kultury. Była podobna do zjawy, a przede wszystkim zdała mi się podobna do Nike z paryskiego Luwru. Czarowała mnie swym porzedziwnie smukłym i strzelistym, ulatującym pod niebo, kształtem i podobnie jak tamta Nike, prawiła mi o zwycięstwie i wierze w człowieka." („Trybuna Robotnicza", 12.IV.1972) Na tę zjawiskowość i odmaterializowanie socrealistycznej architektury zwraca również uwagę Włodarczyk, gdzie skłonność do nakładania na architekturę powinności i obowiązków ideo­ wych „występowała równolegle z tendencją do 'dematerializo­ wania' budynku, budowania go na sposób malarski, ukrywania jego geometrii i tektoniki pod płaszczem rozbudowanych or­ namentów." (por. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., s. 41) Gdy mowa o idei środka świata, to nie sposób nie przywołać w tym miejscu wiersza Tadeusza Kubiaka, gdzie obok motywów domowych (gniazdo, jaskółka u belki) spotykamy się wręcz ze swoistą inwersją tej idei. O ile bowiem w tradycyjnych wersjach „środek" jest punktem orientacji, wyznacza cztery kierunki świa­ ta, o tyle tu w Pałacu, w jego pięknie „znika różność stron świata". Jego szczyt natomiast kieruje nasz wzrok - (zgodnie z pierwotnym znaczeniem słowa) -jedynie na Wschód: ujrzeć zeń można Don, Wołgę i zarys Uralu: Tylko miłość przedmiotów tak codziennie prostych jak dłuto, albo młotek do kamienia, albo kielnia i wiara w dzieła, co z rąk ludzkich wzrosły mogą przykuć do siebie w godzinę upalną nawet - nawet w ulewie szumiącej wśród liści 23 �nie dadzą zejść z rusztowań skrywających mury. A wiersz ten mi się sprawdzał, gdy niedawno szliśmy, przyjacielu, przez piętra Pałacu Kultury. Ja nieraz już widziałem trud i mozół wielki, powszednią pracowitość jaskółki, gdy w dziobie przenosi g r u d ę ziemi na gniazdo u b e l k i , lub jak skrzydła jaskółcze - ważące się obie dłonie ludzkie nad dziełem, miłowaniem - którym wypełnia się swe serce. Przyjacielu wspomnij 0 tym mówiłem z tobą - gdy Pałac Kultury stanął nam przed oczami, jak gniazdo. Jak p o m n i k . Wiem ile trzeba serca, by w mieście o nazwie tak różnej od imienia rodzinnego miasta budować jak dla siebie. Gdy noc gasi gwiazdę 1 dzień zapala słońce - w ognia sztucznych gwiazdach zanurzać się jak nurek w skafandrze z palnikiem w stalowy pion konstrukcji, to piąć się do góry ścianą stromą jak przepaść. Przyjacielu, zniknie różność s t r o n ś w i a t a w pięknie Pałacu K u l t u r y . Nie obca mi tęsknota do tej chwili pięknej, gdy dłonie się opiera na dziele skończonym. Ci z piętra najwyższego, przykładając rękę do czoła - może ujrzą burzany nad Donem i zieleń brzóz nad Wołgą i zarys Uralu, gdy ja będę wstępował w warszawskie marmury. Przyjacielu, tak każdy dzień nas łączy z dalą, a z sobą - każda cegła Pałacu Kultury. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kultury w War­ szawie wiosną 1953 roku, z cyklu: Miłość prawdziwa). Pałac Kultury jest także nietypowym środkiem ze względu na to, iż leży... na uboczu. Tę ekscentryczność Pałacu podkreślano wielokrotnie: „ W Warszawie wszystkie wielkie ulice prowadzą do nieba. Żadna nie kończy się jakimś architektonicznym akcentem - poza nie­ szczęsnymi kandelabrami na Placu Konstytucji. Postawienie Pałacu Kultury i Nauki ekscentryczne wobec skrzyżowania naj­ większych arteryj miejskich jest jeszcze jednym dowodem, że architekci nie boją się przeciągów, że lubują się w bezgranicznych perspektywach ulic. (...) Nie zamyka on żadnej z wielkich arterii stołecznych. Jego sylwetkę widzimy wyraźnie z okolic Służewca czy Starej Miłosnej, ale na skrzyżowaniu Nowego Światu z Aleja­ mi czy Marszałkowskiej ze Wspólną znika on przesłonięty byle jakimi czynszowymi kamienicami." (Jerzy Putrament, O 'elewactwie' i innych sprawach warszawskich, „Życie Warszawa" 15.1.1955) Ów dziwny środek, bardziej dostrzegalny na peryferiach i krawę­ dziach miasta - czemu dawała wyraz poetycka intuicja Adama Nowaka - „najwspanialszy ornament wspaniałej stolicy" - za­ przątał uwagę i napawał niepokojem poważnych architektów, którzy W dyskusjach nad rozwiązaniem Placu Stalina (Defilad) centrum i ściany wschodniej podnosili tę niekonsekwencję Pałacu, „który ma już swoje miesjce w sylwecie Warszawy (...) ale to centralne położenie Pałacu Kultury jest jednocześnie mało dostępne." (por. J. Sigalin, Warszawa op. cit., t. 3, s. 77). Powoływano się przy tym na wzorcowe przykłady najwspanial­ szych rozwiązań jak Plac Zgody w Paryżu, gdzie arterie wiążą ten centralny plac z całym miastem, przywoływano rue Rapalle, aleję Madellaine i to wszystko, co sprawia, „że człowiek, jeżeli jest w Paryżu, to nie może nie przechodzić przez plac Zgody i nie może nie widzieć tego obelisku, który został przywieziony przez Napo­ leona I z Luksoru"; podczas gdy „my obserwujemy Pałac Kultury, ale widzimy go rzadko i jego sytuacja właśnie w centrum Warszawy, jest to pewnego rodzaju paradoks." (J. Sigalin, op. cit., tamże). By temu zaradzić przywoływano inne paryskie wzorce, kojarzono Pałac Kultury z wieżą Eiffla: „Staraliśmy się w pracowni z kolegami wrysować sylwetę Pałacu Kultury w syl­ wetę wieży Eiffla, bo jest pewne pokrewieństwo między tymi pomnikami." (tamże). Proponowano również sięgnięcie do „dziedzictwa pozostawionego przez La Notre'a, do esplanady wspaniałego rozwiązania parku wersalskiego przy Pałacu", (tam­ że, s. 85). Jak widać więc w Pałacu Kultury łączą się i przeciwieństwa i rozmaite wątki, składające się na jego „niejasność" i ambiwalencję. Łączy on w sobie zarówno wątki: południa i północy (krakowski renesans i warszawski klasycyzm), wschodu i za­ chodu (burzany nad Donem i zarys Uralu; Wieża Eiffla i ogrody 24 Wersalu), odbijając w sobie ową zasadę miasta: „czasem w środ­ ku Europy, kiedy indziej wschodnioeuropejskie". Jawi się już to jako niezintegrowana z nim cząstka, już to przez syntezę cech architektury narodowej, a według wszelkich reguł Barthes'owskiej zasady rządzącej mitem, jego „naturalnym centrum" („Bada­ nie narodowych cech architektury polskiej... pozwoliło wreszcie stworzyć projekt, który będzie czymś zupełnie nowym dla miasta, złączy się z nim organicznie, tworząc naturalne centrum Stolicy." -por. J. Dąbrowski, Paląc..., op. cit., s. 9). W paradoksalny sposób Pałac Kultury łączy w sobie także i ład „Kosmosu" z „Chaosem". Te dwa konkurujące ze sobą doświadczenia: Chaosu i Ładu, domowego „Kosmosu" odnajdujemy w cytowanym już studium Marty Zielińskiej. Najpierw gdy pisze: „Dziś plac coraz bardziej podupada. Chaos tego miejsca zdumie­ wający, jak na centrum europejskiej przecież stolicy - jaskrawo przeczy nazwie niegdyś mu nadanej. Nieliczni niknący w rozległej przestrzeni przechodnie, przemykają tamtędy po jakichś niewido­ cznych szlakach, zastępujących ulice; równie bezładnie krążą samochody, a także parkują wielkie kontenery i autobusy. Ód strony Alei widać płoty i wykopki, od Świętokrzyskiej resztki kiermaszowych budek z paroma przygodnymi handlarzami, a wszystko obrośnięte po brzegach niestarymi jeszcze a już niszczejącymi drzewami. Ostatnio pojawił się tu - chyba dla dopełnienia rozgardiaszu - zapeklowany wieloryb." Tekst chyba powstał parę lat temu, dziś chaos postąpił jeszcze dalej, do rozgardiaszu jeszcze chyba większego przyczynia się międzynarodowy, „wolnorynkowy" bazar, jeden z pierwszych „sex-shopów"; żeby było zachodnio zlokalizowany dla równo­ wagi - w budce typu campingowo-mazowiecko-podhalańskiego, a także nagłaśniany cierpiętniczymi porykiwaniami zwie­ rząt pozostawionych bez wody na noc w stojących na parkingu kontenerach - o czym donosiła ostatnio prasa i radio. Opisując Placu Defilad Zielińska, zauważa jak: „dziwnie i symbolicznie nawet odzwierciedla on los Warszawy, całe jej pokrętne dzieje ostatnich stukilkudziesięciu lat. Niedługa Historia (...) zatoczyła koło: był kiedyś polem chaotycznie zabu­ dowanym drewnianymi przeważnie domkami i obsadzony drze­ wami, teraz zaś - wbrew wszelkim planom architektów - znów zbliża się do tej postaci. Owszem stoi, także Pałac, ale trzeba podnieść wzrok, by go dojrzeć, bo normalnie z perspektywy przechodnia widać tylko w oddali poszczególne jego skrzydła oderwane od siebie, nie układające się w sensowną całość. Jest za duży do ogarnięcia, więc rozpadł się na kawałki: osobno góra, osobno dół, a dół jeszcze na oddzielne części. Ten kto znajdzie się pod samym Pałacem, ogląda głównie pustą przestrzeń z trzech stron świata." Obok tego kubistycznego doświadczenia Pałacu, wzmagającego związane z nim poczucie chaosu, znajdujemy nieco dalej zupełnie innego rodzaju wyznanie. Autorka, będąca rówieśniczką Pałacu, tak pisze: „ W Pałacu doceniałam jego wysokość, zawartość mnie nie interesowała. Kiedy wracałam do Warszawy z wakacji, zawsze czekałam na chwilę, w której ukaże się nagle z dala maciupeńki Pałac Kultury. O 'Pałac' - wołało sią i miało się miłe poczucie pewności, że dom już bisko. Czyli był to jakby efekt morskiej latarni. Nie mogę powiedzieć,żebym nieczuła wówczassympatii, zwłaszcza do Pałacu oglądanego z odległości, na przykład z brzegu Wisły w Świdrze. Dopóki znajdowałam się w jego zasięgu, wiedziałam, że się nie zgubię, że w razie czego trafię - i nawet próbowałam pokonywać tę drogę w dziecinnych wyobrażeniach." (s. 124) Odnotowawszy te wszystkie paradoksy i swoistego rodzaju rozdwojenie w postrzeganiu Pałacu, cofnijmy się "jeszcze do pierwotnego założenia ideowego, leżącego u jego podstaw i poświęćmy chwilę uwagi zapisanemu w nim symbolizmowi centrum. Warto przy tym wspomnieć o istotnym novum jakie stanowił Pałac w planie miasta. Sytuując się na dawnym uboczu, w miejscu dawnego chaosu. Pałac wraz z ciągiem Marszałkows­ kiej od M D M - u , planowanym centrum (dziś ścianą wschodnią) - Placem Stalina (Defilad) utworzył równoległy, a zarazem konkurencyjny ciąg wobec Traktu Starej Warszawy, Traktu Króle­ wskiego biegnącego od Starego Miasta, Zamku Królewskiego, przez Krakowskie, Nowy Świat, Al. Ujazdowskie, „przez" Ła­ zienki, Belweder-aż po Wilanów-ciągu naznaczonego historią, bogactwem symboliki związanej z historią miasta i kraju. War­ szawa jest właśnie takim specyficznym miastem, którego „cent- �rum" najbardziej nasycone historyczną symboliką rozciągnięte jest równolegle do Wisty właśnie na Trakcie Królewskim, na osi północ-południe. Usytuowanie Pałacu Kultury nie tylko tworzyło konkurencyjne nowe, równoległe centrum biegnące po tej samej osi, ale akcentowało tak mało, poza osią Saską, Stanisławowską, Ujazdowską, znaczący kierunek Wschód-Zachód. Ileż to razy architekci i obserwatorzy narzekali, że miasto „ucieka od Wisły", że nie schodzi ku rzece i nie wiąże się mocniej z jego prawobrzeżną częścią, jakby nie widząc w tym pewnej logiki, w takim właśnie zaakcentowaniu osi pd-pn, będącej odbiciem biegu Wisły, łączącej Kraków, Warszawę i Gdańsk, bo jak powiada Piotr Skrzynecki za Wiesławem Dymnym „z trzech stron mamy przyjaciół, ale tylko z jednej strony morze"; to przecież tu na Wiśle Talko-Hryncewicz, w oparciu o badania i pomiary antropologiczne ustalał etnograficzną granicę pomiędzy Azją a Europą, Wschodem i Zachodem. Usytuowanie Pałacu Kultury w zachodniej części miasta, nie tylko akcentowało ów kierunek, do którego miasto odwracało się plecami, realizowało również regułę orientacji świątynnej, sakral­ nej. Swymi bocznymi - mniej znaczącymi ścianami Pałac roz­ ciągał się pomiędzy Południem a Północą, zaś swoją częścią „ołtarzową", obrzędową - jeśli tak można nazwać Trybunę, z której odbierać miano pochody i manifestacje, pomnikami przed frontonem i portalem Głównego Wejścia, skierowany był na Wschód. (To tu, na ścianie wschodniej umieścić Ftłtano przenie­ siony „ratusz" i urzędy administracji, troszcząc się w dyskusjach nad rozwiązaniem nowego centrum, w jaki sposób najbardziej wyeksponować Pałac - czy stawiać łuki, kolumnady, czy zo­ stawić szerszy prześwit). Dla zobrazowania tej nowej waloryzacji w mitycznej geografii miasta, niech posłuży plan pozwalający lepiej prześledzić jego symboliczno-centryczną treść: Ы 4. Wojiij, cjTojbe Z.. Trybu xix S', TA ouŁik.' ć W 1 9 5 3 r. nadano Pałacowi Kultury i Nauki imię Józefa Stalina ( „ A kiedy w dalekiej Moskwie na Kremlu przestało bić wielkie serce przyjaciela ludu polskiego, wodza mas pracujących całego świata, tow. Stalina, Rząd Polski Ludowej powziął uchwałę..." - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit.). Postanowiono również wznieść przed wejściem głównym pomnik (o konkursie na pomnik por. wspomnienie Henryka Urbanowicza: „najbardziej ekscentryczny był pomnik Stalina, dłuta Xawerego Dunikows­ kiego - Mistrz proponował pomnik z granitu, z wielkich bloków .niała się składać cała postać, łącznie z głową. Bezpośrednia ingerencja artysty została ograniczona do minimum. Wielkie "•budowane z bloków nogi-buty deptały ziemię, postać która przedstawiana jest w wydechu, tym razem nabrała pełną pierś powietrza, wydęła lekko policzki i obojętna, groźna - pluła, pluła na cały świat" - „Stolica", 14.11.1988; por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, „Res Publica", 1990 nr 3) Do realizacji tego projektu nie doszło, jednakże o wadze tego przedsięwzięcia może świadczyć dyskusja rzeźbiarzy i architek­ tów, rozważająca, czy pozostałe postaci, rzeźby z frontonu powinny siedzieć, czy stać. „ M o g ę sobie wyobrazić postać Mickiewicza, żeby siedział. Ale żeby Kościuszko siedział?" - w ś r ó d postaci mieli być ludzie nauki, sztuki, bojownicy o wol­ ność, bohaterowie. Postaci tego panteonu to: Chopin, Curie-Skłodowska, Kopernik, Mickiewicz, Lelewel, Matejko, „pary": Bogusławski - Staszic, Kołłątaj - Śniadecki, postaci: Kościuszko - Świerczewski lub Marchlewski-Waryński, Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, Jan z Kolna - w przypadku trzech ostatnich wnoszono wątpliwości - „brak jest fotografii" (por. Większego wyboru pozycji nie ma - stenogram z dyskusji opr. Jacek Królak, „Res Publica", 1990 n r 3 , s. 34—40). Z tych projektów pozostały jedynie zrealizowane dwie rzeźby (siedzące) u głównego wejścia po obu bokach: Adama Mickiewicza (dłuta Ludwiki Nitschowej) i Kopernika (dłuta Stanisława Horno-Popławskiego). Obok więc syntezy i kwintesencji arcydzieł architektury polskiej („Pokazaliś­ my im wszystkie zabytki Warszawy, Krakowa, Torunia, Kaźmierza n. Wisłą, Puław, Płocka, Czerwińska, Nieborowa, Kielc - foto­ grafowali, fotografowali... Poznali Tatry, Żelazową Wolę, Nie­ szawę (...) Daliśmy im albumy Krasiczyna, Baranowa, San­ domierza, Gdańska. Podziwiali obrazy Canaletta" - por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 430), do elementów symbolizmu centrum i obrazu świata zawartego w założeniach ideowych Pałacu i placu należą: 1. Wspomniani siedzący Kopernik, Mickiewicz, dookoła zaś murów Pałacu „dwadzieścia osiem rzeźb. Stoją w półkolistych niszach pałacowych ścian, przedstawiając postaci z całego globu ziemskiego" (por. Jerzy Janicki, op. cit., s. 28). 2. Trybuna rządowa z orłem (godłem PRL); pierwotnie zamierza­ no umieścić orła nad trybuną obok m.in. wpółleżących postaci uosabiających Wisłę i Odrę (por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, maszynopis, s. 71). 3. Granitowy obelisk (na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkows­ kiej, obecnie od czasu przebudowy przejścia podziemnego, budowy metra zdemontowany) wskazujący kierunki i odległości do wszystkich stolic europejskich i ważniejszych miast polskich - „użyteczność dla kierowców pojazdów znikoma ale jaka symbolika! Rzecz przecież w odległościach do Warszawy, do jej centrum, do centralnego placu. A z niego - okno na świat!" (por. Sigalin, op. cit., t. 3, s. 147), ów słynny słupśmiechu wspomniany przez L. Stommę we fragmencie dotyczącym mitycznego wymia­ ru geografii (w: Z zapisków etnologa. List Ludwika Stommy wysłany z Paryża do Redakcji, a opatrzony tytułem: Słoń a sprawa etnologii, „Polska Sztuka Ludowa", 1982, nr 1-4). „Budowa tego drogowskazu nawiązuje historycznie do pol­ skiego znakownictwa drogowego - istniejącego do dzisiejszego dnia drogowskazu granitowego w Koninie z 11 51 r.odmierzającego dokładną odległość między Koninem a Kruszwicą." („Życie Warszawy" 18.VII.1955) 4. „Dwie kolorowe ściany wodne oddzielą Plac Defilad od Alei Jerozolimskich i Świętorzyskiej. Na 9 metrów wysokie strumienie wodne wyrzucać będą fontanny symbolizujące Wisłę i Odrę." (..Express Wieczorny", 20/21 VII.1955) (A więc Wisła i Odra zostały umieszczone na osi Wschód - Zachód, sic! - Z.B.) 5. „Zegar słoneczny bez wskazówek na którym promień słonecz­ ny wymierzać będzie ziemski czas człowieka" (Jerzy Janicki, op. cit.). A właściwie dwa, jeden lemniskatowy w rejonie Pawilonów Dworca Śródmieście, drugi analematyczny w parku przy Święto­ krzyskiej. A właściwie... pełne wyjaśnienie daje Mistrz. Doc. Przypkowski w związku ze zniszczeniami spowodowanymi przez wandali: „ W 1954 r. obliczałem, a w rok później wykreśliłem 3 zegarów słonecznych przy Pałacu Kultury. Jeden duży, analematyczny, 25 �gdzie człowiek sam jest wskazówką (by jej już nie skradli) oraz 7 lemniskatowych, które od świtu dozmierzchu miały wskazywać godzinę. Jest to jeden z nielicznych na świecie zegarów słonecz­ nych wskazujących czas użytkowy. Niestety, wykonano tarcze na wątłym trzpieniu. W rezultacie uzupełniano je już kilkakrotnie i w sumie przez tych 15 lat zegar może 'chodził' pół roku. Służę dokumentacją w czynie społecznym" (..Express Wieczorny", 30/31 .V.1970) 6. Ogród 3,6 ha. Drzewa i krzewy sprowadzono z całej Polski. „Piękne dęby ofiarował Szczecin, klony - Śrem, świerki, rodo­ dendrony z Wrocławia, lipy - woj. lubelskie, cała Polska złożyła się na urządzenie Parku Pałacowego." (Jerzy Janicki, op. cit.) Sprowadzono z całej Polski: 20.000 sztuk drzew wedle specjalnie dobranych gatunków: lipy, graby, buki czerwonolistne, platany, jarzębiny, topole, jabłonie, brzozy, świerki, jodły, dęby błotne i piramidalne, wiśnie japońskie, cisy, ok. 10.000 sztuk krzewów i bylin w 60 gatunkach, w tym rododendrony i azalie (por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 146) 7. „Sala Kongresowa - W tej sali odbywać się będą przyszłe kongresy pokoju, będą padały słowa o pokoju we wszystkich językach świata (skierowane w zachodnim kierunku - Z.В.). Pałac ma stać się ogniskiem nauki i kultury, miejscem z którego promieniować będzie to wszystko, co w naszym narodzie mądre i piękne." (Jerzy Janicki, op. cit.) 8. Jeden z największych placów w Europie, „na którym będą mogły odbywać się 700-tysięczne manifestacje" (..Express Wie­ czorny", 18.1.1954); dwa obeliski pionowe (patrz wyjaśnienie dalej) 9. Tablice z mosiężnymi literami: „Tu stała wieża zegarowa Dworca Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej", „ulica Pańska", „ulica Złota", „ulica Wielka", „ulica Śliska", „ulica Chmielna". Ze względu na symbolikę centrum (obok aluzyjnie pojawiają­ cych się tu tradycyjnych elementów: skały, góry, wieży, wody, drzewa-ogrodu, kolumny - charakterystycznych dla struktury miejsca świętego) nie mniej ważne są tu obliczenia statystyków tworzących swoistą tradycję środkowości Pałacu, gdzie punktem odniesienia są z jednej strony Władywostok, z drugiej zaś Madryt: „Ułożone jedna obok drugiej cegły użyte do budowy PKiN zajęłyby przestrzeń od Warszawy do Władywostoku." („Express Wieczorny", 5.IV.1955) „Przewody elektryczne, wodociągowe, klimatyzacyjne-rozciągnięte długość ich 2500 tys. m = 2 tys. 500 km czyli mniej więcej tyle ile wynosi odległość od Warszawy do Madrytu." (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdybyśmy ze wszystkich pomieszczeń zdjęli podłogi i ułożyli na płaskim terenie, powstałby kwadratowy plac o bokach po 400 m = 160 tys. m , na takim placu w Warszawie, którego nie ma, zmieściłyby się cztery Parki Ujazdowskie, mogłyby się tam odbywać olbrzymie manifestacje z udziałem kilkuset tysięcy ludzi" (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdyby się urodziło dziecko i nie opuszczając pałacu spało co noc (w innym pokoju) opuściłoby pałac w wieku 22 lat" (tamże). „Trzeba sześć dni aby obejść cały pałac zatrzymując się tylko 1 minutę w każdym pomieszczeniu" („Express Wieczorny", 5.IV.1955). Pierwsza manifestacja Majowa przed Pałacem odbyła się 1 maja 1 955 r. Obok rysunków i zdjęć Pałacu ukazał się wówczas okolicznościowy wiersz na 1 maja, dobrze oddający nastrój i leżący w klimacie Centralnego Placu: 2 Północ, Południe Zachód i W s c h ó d Biegun i równik Sioło i gród Maleńka chata i drapacz chmur Francuski port i chiński mur Robotnik chłop nasz druh i brat I cały glob I cały świat Świętują święto majowe W Hiszpanii wyjdą na harce prowokatorzy ze szpiclami Wypełni się karcer Politycznymi więźniami Ale c z e r w o n y skrawek z w i s a Nawet z najgrubszych krat 26 Na świeżym grobie Belojanisa Ktoś złożył c z e r w o n y kwiat O j c o w i e , matki S y n o w i e , córki żołnierze sześciolatki W czwórki A l b o lepiej w dziesiątki! Szerzej, szerzej, szerzej Łódzkie prządki Gdańscy dokerzy A jeszcze lepiej setkami Więcej, więcej. Więcej! Chłopi z robotnikami po sto tysięcy! W ten dzień czerwienią flag, socjalistycznych unerwień Braterski znak podaje świat: Pokój-Zwycięstwo-Czerwień Okręt, samolot, samochód Z nami! Z nami! Żołnierze pokoju - w pochód Milionami! Skończymy z wszelką kanalią, Hydrom się łby oberwie. Azją, Europą, Ameryką (Prutkowski, Niesiemy czerwień Czerwień czerwoni - czarni murzyni czerwoni - żółci chińczycy czerwoni - brązowi hindusi Sztandar wznoszą Rosjanie Czerwień w każdej krainie Czerwień upiększa ulice Czerwień zwyciężyć musi czarną reakcją złamie! 1 Maja, ..Express Wieczorny", 1.V.1955) W związku z pojawieniem się Pałacu Kultury i postępem robót zbliżających się do końca, gazety ogłaszały, że „Za 10 lat Warszawa będzie najpiękniejszym miastem na świecie." („Express Wieczorny", 21/22.VII.1954). A Gustaw Morcinek w liście ze Śląska już w 1955 г., zobaczywszy Warszawę w kinie, M D M , Marszałkowską, Starówkę, pisał: „...a gdy zobaczyłem Pałac Kultury, to pomyślałem - Farona Kandego! Terozki już Warszawa jest najpiękniejszym miastem na świecie" („Życie Warszawy", 15.1.1955). Uroczyste otwarcie Pałacu miało miejsce 22 lipca 1955 r. w związku z obchodami święta państwowego PRL. „Trzy lata temu staliśmy z radzieckimi przyjaciółmi budowniczymi (...) na tym oto placu (...) wspólnie z radzieckimi towarzyszami rzucaliśmy jeszcze do rozmiękłej masy betonowej kopiejki i gro­ szaki - budowlanym zwyczajem na szczęście ludzkiej pracy." (Z przemówienia premiera Cyrankiewicza, Kronika Pałacu, 1955). W sierpniu 1 955 roku miał miejsce w Warszawie V-ty Światowy Festiwal Młodzieży, w specyficzny sposób wnosząc swój wkład w żywe doświadczenie symboliki centrum związanej z Pałacem, pod którym odbywały się liczne imprezy, festyny i końcowa defilada-manifestacja. Ówczesna prasa obok informacji, iż w Fes­ tiwalu wzięli udział przedstawiciele prawie wszystkich narodów świata, donosiła również o symbolicznych akcentach, jak m i n . 0 umieszczeniu obok zegara „na środku dużego koła o średnicy 5,4 m róży wiatrów usytuowanej w / g kierunków świata" („Express Wieczorny", 11 .VI1.1955), na maszcie zaś na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej, w pobliżu granitowego słupa kierunkowskazu zawieszono proporczyki wszystkich narodów (..Express Wieczorny", 31 .VI1/1 VIII.1955). Pałac Kultury stał się istotnym emblematem tego festiwalu, widzieć to możemy na okolicznościowym plakacie przedstawiającym kulę ziemską, a na niej, na mapie Europy, w jej środku, wyrastający „przestrzennie" Pałac Kultury, nad globem unosi się biały gołąbek pokoju, pod kulą umieszczono napisy „Pax, Pokój, Frieden", pod napisami zaś trzy głowy: białoskóra o rysach „europejskich", żółta skośnooka, 1 czarna (por. „Express Wieczorny", 31 .VII/1 .VIII.1955). Pałac Kultury jawi się jako miejsce szczególne, niezwykłe, wzbudza podziw i fascynację. W jego opisach i świadectwach 0 nim wyraźnie zaznacza się element mirum (cudowności). Uroczysty nastrój wzniosłości tkwił już w założeniach ideowych tej budowli, kreując ją na swoistego rodzaju miejsce święte: „Zbliżanie się gwarnej masy obywateli mających wejść do gmachu Pałacu Kultury i Nauki wymaga demokratycznej otwar­ tości form, jego partii wejściowych, czemu zadośćuczynić mogą portyki i portale, w swej artystycznej wymowie wprowadzające wchodzących w podniosły nastrój przeczuwania tych ważnych 1 treściowych przeżyć, które oczekują ich wewnątrz." (Jan Minorski, op. cit.). Odwiedzający Pałac są pod jego wielkim wrażeniem, stają wobec Niego pełni podziwu i fascynacji: „ W naszej wędrówce nie sposób wszędzie zajrzeć. Już i tak kręci sią nam w głowie od nadmiaru wrażeń. Oglądaliśmy ogromne sale Muzeum Techniki, gdzie można już suknami polerować piękną posadzkę. Wędrowaliśmy po schodach z dębowego drzewa, dotykaliśmy przepięknie profilowanych klamek odlewa­ nych z brązu, bezszelestnie zamykaliśmy za sobą dziesiątki wspaniałych drzwi. Mijaliśmy brygady sztukatorów, stolarzy, instalatorów. Zda się, że ci ludzie pieszczą każdy fragment." (Jerzy Ciszewski, Z tarasu Express Wieczorny", 28/29.VII.1954) „Nad klimatem czuwa niewidzialny dozorca chroniący wnętrza przed napływem chłodnego powietrza. Przez specjalne filtry rozpływa się po całym gmachu rześkie górskie powietrze, bez pyłu i kurzu." (..Express Wieczorny", 1.1.1954) �Przeżycia fascynacji nie zacierają się z upływem czasu, a wręcz się potęgują. O bezradnym podziwie, jaki wywołuje w nim Pałac, pisze Kazimierz Koźniewski, nazywając Pałac symbolem naszych czasów: „Kiedy byłem przed półtorarokiem w środku nie tak wielkie wrażenie przestrzeni. Teraz ogrom użytkowy przytłacza: Stoję wobec tej masy 'pokojowej' pełen bezradnego podziwu. Mam wrażenie, że nikt więcej niż raz w swym życiu, nie obejdzie całego Pałacu." (Symbol naszego czasu, „Zycie Warszawy", 2.V.1955) Pałac przy tym jest: „symbolem nowych stosunków między wolnymi narodami." (tamże). Ów symboliczny i sakralny charakter leżący w intencjach twórców Pałacu i pałacowych dekoracji wyrażony zostaje często zupełnie wprost: „(Dyr. Motyka): Powiedziałem inżynierowi Sigalinowi, że moje zastrzeżenia odnoszą się do formy alegorii, że bardziej od­ powiadałyby tu symbole. Czy mają one być przedstawione przy pomocy aniołów, muz to wszystko jedno. Dla mnie to są rzeźby. Przyjaźń Polsko- Radziecką możemy przedstawić w formie anioła, który temu błogosławi itd. itd. (...) Trzeba pomyśleć nad tym, czy rzeczywiście pewnych zjawisk abstrakcyjnych nie można wyrazić inaczej, jak tylko według konwenansu, baroku, czy renesansu. Wszystkich uderzyło, że te rzeźby są starowieczne, a Pałac jest na wskroś nowoczesny. (Kol. Wiśniewski): Rzeźby muszą być uświęcone, to muszą być postacie nadzwyczajne. Pałac Kultury to nie jest zwyczajny dom mieszkalny, a tu się chce postawić zwyczajnych ludzi. To muszą być postacie metaforycznie uświęcone. (Dyr. Motyka): Zrobiliście rzeźbę 'Granica Pokoju'. Dziewczyna w zwyczajnej sukni, a nikt z nas nie uważa, że to jest tylko robotnica. To jest symbol. Jest syntezą klasy przekonań pewnych ludzi. To musi być synteza naszych czasów, a równocześnie uświęcona. Inaczej musielibyśmy wyciągnąć wniosek, że nie jesteśmy zdolni do stworzenia nowej formy, dla uświęcenia nowych czasów." (Większego wyboru pozycji nie ma, „Res Publica", 1990 nr 3). Również w przeżyciach związanych z Pałacem, jego wnętrzem i symboliką dochodzi do głosu jego sakralny wymiar. Tradycja pałacowa zna liczne przypadki zachowywania się odwiedzają­ cych jak w kościele, reakcji adoracyjnych, jak ta o której pisała Hanna Krall: „ ( m ó w i kierownik służby porządkowych p. Kleina): A do osób klękających, jak w kościele, przed płaskorzeźbą, która sym­ bolizuje pokój i dobrobyt, wzywa się lekarza, moim zdaniem zupełnie niesłusznie zresztą. Jest to rzeźba ogromna, pełna z ł o c e ń , z k o b i e t ą s y m b o l i z u j ą c ą ojczyzną, g o ł ę b i e m ( p o ­ kój), snopem (urodzaj), dzieckiem (macierzyństwo), fan­ f a r a m i ( z w y c i ę s t w o ) i wieloma innymi symbolami jeszcze, i na dobrą sprawę, jak mówi pałacowy architekt, mgr inż. Adam­ kiewicz, nikt dobrze nie wie, co właściwie przedstawia, bo budowniczowie nie zostawili w tej sprawie żadnych instrukcji. A kiedy poza nią, w głębi, otwierają się drzwi i widać rzęsiście oświetloną salę to robi się tak podniośle i tak wspaniale, że każdy ma ochotę przyklęknąć, po co więc lekarz zaraz." („Polityka", 19.VII.1975) Iglica Pałacu ściąga nie tylko wzrok mieszkańców, przyciąga i fascynuje, naładowana jest swoistą magnetyczną mocą. Świa­ dectwem tego magnetyzmu i sakralnego wymiaru Pałacu, jego szczególnej m o c y może być... teczka „korespondencji nietypo­ w e j " znajdująca się u prowadzącej kronikę Pałacu p. Hanny Szczubełek. W teczce tej znajdują się listy napływające do Pałacu w najrozmaitszych sprawach. Pałac jest upersonifikowany, pisze się doń „Kochany Pałacu", zwraca się z najrozmaitszymi pro­ śbami. Wiara w tę moc rozstrzygającą, mogącą zaradzić po­ trzebom miesza się tu ze swoistym symbolizmem centrum - w Pa­ łacu umieszczany jest rząd, mieszkają I sekretarze (chyba na skutek skojarzeń z Salą Kongresową). Zbiegają sią tu sprawy lokalne i światowe tak jak w tej korespondencji stanowiącej swoisty corpus wotywny. W listach tych pełno oczywiście patologii (także w tym głębszym znaczeniu słowa: cierpienia) i szaleństwa tak często sytuującego się w pobliżu sacrum. Pałac, zda się, jak każde sacrum przyciąga i szaleństwo. Korespondencja ta pochodzi z różnych lat; na uwagę zasługuje tu fakt, iż ostatni list pochodzi z 1989 r. Tam gdzie było to możliwe daty podaję w nawiasie. 1. Najlepszym przykładem sakralności może być przekonanie, że w Pałacu Kultury mieszka Św. Mikołaj; pisze Ania z Sokółki: „Św. Mikołaju wiem, że mieszkasz w Warszawie w Pałacu Kultury na ostatnim piętrze. Odwiedź mnie na świata Bożego Narodzenia i przynieś mi materac do pływania na wodzie." 2. Do Pałacu zwracano się o pomoc w rozstrzygnięciu sporu 0 miedzę: „Kochany Pałacu, pomóż sąsiad zajął mi miedzę". 3. Z omnipotencją Pałacu Kultury łączy się i przekonanie, że znajduje się w nim jakieś specjalne archiwum, tezaurus infor­ macji, wskazuje na to choćby adres jednego z l i s t ó w - „ W a r o w ­ ne A r c h i w u m w Pałacu K u l t u r y " - którego autor, posiadacz starego typu radia marki „Sonatina" poszukuje niedostępnego drucika do żaróweczki. 4. Przekonanie o demonicznej mocy Pałacu odbija list adreso­ wany: „ P a ń s t w o w y Pałac K u l t u r y Do działu z a t r u d n i e ń 1 w y n i s z c z e ń " „proszę wyniszczyć jedną (...) z trojgiem dzieci, a nazywają się (...) Są to ludzie niepotrzebne skarani na zagłady, Zagłódź ich w tej ostatniej chwili jak najprędzej." 5. Wśród tych listów są i oferty. Oto jeden z piszących z Piły proponuje. (1980 r.) - „ D o Dyrektora Pałacu Kultury Ja wyżej wymieniony komunikuję, iż mam do sprzedania rzeczy w wyso­ kiej wartości na ok. pół min. złotych. Jak rzeczy p a ł a c o w e , kościelne lub m u z e a l n e . " (list zawiera prośbę o transport, bo do osobowego samochodu się nie zmieszczą). 6. Do Pałacu Kultury zwraca się artysta pragnący założyć jedyne w Polsce Muzeum Sztuki Zapałczanej, „legitymujący się licznymi nagrodami i osiągnięciami, w tym oczywiście międzynarodowy­ mi. Chciałby usilnie ustanowić rekord świata w konstrukcjach pionowych...", proponuje wykonanie modelu PKiN. 7. Zgłasza się do pracy Wanda TL: „ 1 . goniec osobisty Sekretarza Generalnego. 2. pracownik ryczał­ towy. 3. Cheff of Security Service of Poland. 4. współpracownik TVP (goniec samodzielny) oferuję prace: ochrona elektroniczna placówek dyplomatycznych akredytowanych w Polsce i ich rezydencji, ochrona elektroniczna gości zagranicznych w randze głów państwa, ochrona kongresów i spotkań międzynarodowych na tak zwanych antypodach." 8. Z prośbą o adres do ONZ zwraca się autor listu z Ząbkowic Śląskich w związku z brakiem odpowiedzi na poprzedni list (w tej samej sprawie), „który dostał się w ręce jakiegoś psychicznie chorego referenta. Nie dziwi mnie, że Wy takich psychicznie chorych referentów utrzymujecie. Cała wasza socjalistyczna młodzież jest chora psychicznie." 9. Jeden z listów adresowany jest: „ I sekretarz Towarzysz Edward Gierek - Sala Kongresowa" (zawiera zaproszenie na tegoroczne targi poznańskie 1978 г.). 10. Na uzdrawiającą moc Pałacu bądź jego szczególne właś­ ciwości klimatyczne wskazuje (1982 r.) Prośba o tymczasowe zakwaterowanie. Jadący do Szczyrku do FWP zapytuje czy mógłby ze wzlędów zdrowotnych dostać zakwaterowanie na parę lat. „Byłem w Pałacu Stalina chyba z dziesięć razy ostatnio, ale nie mogłem się dowiedzieć, ponieważ wszyscy stali po żywność w kolejce, a 'Trojka' była nieczynna, a wszyscy poruszali się głodno, tzn. źle i pili cherbatę gotowaną o tropik ciepłocie - nie do przyjęcia. Zmuszony więc byłem z poczty Pałacu wysłać list do swego syna 'co to w ogóle w Pałacu się dzieje'." 11. Pałac jawi się także jako centrum władzy, mówi o tym list adresowany: „ P r e z y d e n t I d e o w y W K P B - P R L w Polskiej R z e c z y p o s p o l i t e j " (1989 г.). „ W przededniu trzeciej pięciola­ tki z centralnym PRON na delegacji zleconej przez Rząd, między innymi jako oficjalne służby ekonomiczne i w trakcie wykorzys­ tywania zawodowych fakultetów habilitacyjnych zawiadamiam kraj, Polskiej Apteki, że należy uruchomić geografię przemysłu obuwniczego, pończoszniczego, bieliźniarskiego nie tylko dla k o b i e t - z pończochami i pasami z włókna elastycznego - jakem powodowała produkcję i handel z pomocą WPHW nie tylko nici z lnu! - oprócz rzepaku i konopii na tkaniny z łyka. Zarządzam przetarg na produkcję i wymianę towarową między województ­ wami wg starych map na krainy polskie." 12. W listach tych dochodzi również do głosu wymiar i nastrój eschatologiczny: „ D o U p r z e j m e g o Rządu Pałacu K u l t u r y " „Ja Leon Syn Stwórcy Pierszego Piszę do Was do Rządu Prawdziwego Wielki mąciciel całą kulę ziemską przewróci bo już nastały czasy w pełni, Żebyście mnie część moich należności przysłali przez listonosza (...)". 13. Znajdujemy tu też pełną troski skargę adresowaną do ,,CRZZ Sala K o n g r e s o w a " (1974 r.) - „że młodzież chodzi bez palt", postulującą „stworzenie 5% Funduszu bezrobocia dla obywateli od 16 do 70 lat. Odmowna odpowiedź spowoduje wojnę lub bomby półatomowe spadną na Warszawę, przeciwko czemu - jak podpisane - protestują 'Mieszkańcy Warszawy'". 14. W teczce znajdujemy również i prośby i listy bezinteresowne; w sprawie badań naukowych zwraca się profesor emerytowany z Gdańska, prowadzący badania naukowe na pograniczu fizyki i elektrodynamiki, „zwłaszcza nad piorunem i elektrodynamiką elektronu": „Chciałbym rozpocząć rejestrację piorunów na Pała­ cu Kultury i Nauki. Proszę więc o zezwolenie zainstalowania na 31 27 �iglicy Pałacu ostrza odizolowanego, od którego będzie odchodzić kabel koncentryczny do aparatu pomiarowego na najwyższym piętrze Pałacu. Przy tym obserwatorium byłoby potrzebne miesz­ kanie ze względu na prace nocne i dwa etaty." Autorka listu adresowanego: „ P a ł a c K u l t u r y Indyjski G r o ­ b o w i e c u zbiegu ulic Zielna, W i e l k a , Z ł o t a , C h m i e l ą , Śliska, A l e j i J e r o z o l i m s k i c h " (1976 r.) przesyła „wiersz na melodię murzyńską, piosenkę zadedykowaną na miesiąc War­ szawy": „Od samej Warszawy do samej Szprotawy Jedno serce bije o naszej Warszawie Warszawa jest piękna ze swoim widokiem! Gdyż Wisła przepływa malowniczym krokiem. I Pałac Kultury Trzydziestopiętrowy My się radujemy jest naszym symbolem". W liście z 1971 r. znajdujemy również wiersz o Leninie dla Pałacu Kultury z uporczywie powtarzającym się refrenem: „Chociaż jestem Polką A właśnie dla tego czczę i miłuję Lenina Wielkiego". Przytoczone teksty i świadectwa składają się w przeważającej mierze na pozytywny mit Pałacu Kultury. W cieniu pozostawiliś­ my dotąd antytetyczne nastroje i przeżycia związane z Pałacem, które tworzą jego swoisty antymit. Nie jest jednak tak, by dającym się wywieść z dotychczasowych tekstów elementom i treściom pozytywnego mitu, na zasadzie prostej gry opozycji binarnych odpowiadały po stronie negatywnej same antytezy. Gdybyśmy więc ułożyli listę wartości kojarzonych z Pałacem i zawartych po stronie pozytywnego mitu, takich jak: moc, potęga, siła, trwałość, jasność, blask, światło, prawda, swojskość, harmonia, życiodajność, przyjaźń, miłość, młodość, wolność, życie itp., nie dałoby się z niej wydedukować i ułożyć na zasadzie odwrotności odpowiedniej antylisty, składającej się z odpowiednich antytez. Tak samo bowiem i po stronie antymitu Pałacu, gdzie dominują­ cym przeżyciem jest przeżycie grozy, znajdziemy swego rodzaju fascynację. Dopiero po uwzględnieniu obu części tradycji widać, jak Pałac głęboko łączy w sobie owe dwa nierozdzielne i charak­ terystyczne dla struktury pierwotnego przeżycia sacrum, przeciw­ stawne sobie uczucia grozy i fascynacji. Jak głęboką stanowi on, jeszcze jedną, jedność przeciwieństw: „coincidentia tremendum et fascinosum". Wspomniane wyżej „jasne" wartości Pałacu ściśle złączone są z ideologiczno-propagandową, oficjalną jego wymową, i na tym poziomie dopiero obserwować możemy grę owych prostych odwróceń i antytez. Piękno Pałacu, jego wysokość są tu przeciw­ stawione brzydocie „starej czynszówki" bądź ohydzie kapitalis­ tycznych wieżowców i drapaczy chmur. Z braku miejsca, tego ideologicznego wątku nie będę rozwijał poprzestając tylko na paru zaledwie syntetycznych przykładach. W tej propagandowo-ideologicznej wykładni budowa Pałacu wyznacza i ustanawia nowy czas, nową epokę, przeciwstawioną starej. Jak pisał w swoim wierszu Leszek Mech - „Kiedyś dzieje łączyły narodo­ wy, / Dat wachlarzem na łunach rozpiętym, / Albo w sercach pokoju spragnionych budził miłość anemiczny święty. / Dziś nie dzieje, nie skrzydlaci święci (...) Dziś lud ludowi / Dumnie wznosi (...) wywalczonej przyjaźni budowę./" Ten sam motyw nowych czasów i nowych jakości jakie niósł ze sobą Pałac znajdujemy w wierszu Adama Ważyka: Nie nasze były mury naszej architektury krwią zlepione pałace, te ubogiego prace, gotyk naszego trudu, renesans dzieło ludu, panom stawiany barok, pokraczny dom czynszowy, kupieckiej demokracji i obliczany na rok dom - widmo spekulacji, i styl wasz nieczłowieczy. z niezdarzonej przygody, bez serca i urody. A inaczej ze zwalisk rośnie, by wróść w socjalizm, dla świetlic i bibliotek nasz staromiejski gotyk, nasz renesans i barok, nasz monument surowy, nasz fronton koronkowy, jak spod igły hafciarek, inaczej nad nim błyska dachówka sercu bliska... Przeciwstawiano budowę i rośniecie nowego socjalistycznego Pałacu nie tylko zniszczeniom wojny, ale i upadkowi do jakiego prowadził kapitalizm. Trzeba pamiętać, podkreślał Edmund Goldzamt, że: 28 „Budowa PKiN rozpoczęła się w czasie, gdy narody Europy Zachodniej doświadczyły na sobie wszystkich 'dobrodziejstw' tzw. pomocy amerykańskiej, gdy po pięciu latach realizacji planu Marshalla, znają już wyniki tej pomocy: likwidację całych gałęzi przemysłu, dalszy i gwałtowny wzrost bezrobocia, pauperyzację mas, stagnację i marazm w budownictwie, likwidację niezależno­ ści gospodarczej i politycznej ich krajów." (por. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1 953) Socjalistyczny, związany z „pokojowym budownictwem", po­ kojem, wolnością, życiem Pałac przeciwstawiony był kapitaliz­ mowi, imperializmowi, faszyzmowi, wojnie, zniszczeniom i śmie­ rci. Niech więc na koniec tego punktu wolno mi będzie przyto­ czyć jeszcze jeden wiersz Tadeusza Kubiaka, w którym znaj­ dujemy nie tylko ów wątek, ale chyba najtrafniejszą charakterys­ tykę Pałacu, wzbogacającą tak ubogie hierofanie roślinne i alu­ zyjne nawiązania do symbolicznego motywu drzewa życia w tra­ dycji związanej z Pałacem. To socjalizm buduje wbrew śmierci i zbrodni. To naród narodowi, człowiek człowiekowi daje to, co sam zdobył w noc październikową. Ogrodnik pracowity tak wręcza synowi wyhodowany po miczurinowsku owoc. Po stronie antymitu. Narośl..., i zgodziłbym się zapomnieć S u w o r o w a Przechodząc do świadectw i dokumentów składających się na negatywny mit Pałacu, nie sposób nie przywołać zapisków z dziennika Leopolda Tyrmanda. Ten pierwszy antagonista i zde­ cydowany opozycjonista, outsider tak wrażliwy i czuły na rytm życia społecznego Warszawy 1 lutego 1954 r. notuje: „Mróz bezlitosny i ludzie wędrują po Warszawie pocieszni i okutani, nawet najforemniejsza kobieta jest jak tobół. Mar­ tyrologia oczekiwania na środki komunikacji: podejrzewam, że zbrojne wystąpienie przeciw reżymowi, o ile kiedykolwiek na­ stąpi, zacznie się na tramwajowych przystankach w taką pogodę. (...) Prasa ocieka łojem służalstwa pisząc o wspaniałym 'darze Związku Radzieckiego dla Warszawy', nikomu niepotrzebnym drapaczu chmur. Gdyby chcieli naprawdę coś darować, przysłali­ by kilkaset wagonów tramwajowych. Lecz ich celem jest za­ znaczać się, nie obdarzać, w tym celu drapacz chmur jest jak ulał." Dziennik 1954, Warszawa 1989, s. 167) W chłodnej, architektonicznej interpretacji Tyrmanda jeszcze raz uwypuklają się nastroje grozy i fascynacji jakie łączy Pałac: „Jedni widzą w nim ruską pięść, inni jąkają się z zachwytu"; autor notuje także ludową próbę oswojenia (ośmieszenia) tego budzą­ cego grozę daru: „13 lutego Kolejny pokaz projektów na rozwiązanie urbanistyczne i architek­ toniczne placu Stalina, centrum przyszłej stolicy. Pośrodku wie­ żowiec, Pałac Kultury i Nauki - tak się wabi - dar Rosji dla Warszawy. Jedni w i d z ą w n i m ruską pięść, inni jąkają się z z a c h w y t u . Lud ochrzcił go 'Pekinem' - poza anagramem jest w tym podtekst: tak nazywano z uszczypliwym lekceważeniem wielką czynszówkę w przedwojennej Warszawie, na rogu Złotej i Żelaznej, siedlisko pokątnych domów rozpusty. Jak można się domyślać, od chwili, gdy ogłoszono jego budowę, należałem do najzaciętszych wrogów. Jako niedoszły fachowiec plwałem umiejętnie na gabaryt, anty warszawską skalę, pompierstwo stylu. Ale... (...) Dość z tym, że sowiecki drapacz chmur, wyciągnięty w stalowej konstrukcji, był jeszcze całkiem-całkiem, kawał bryły, gdyby go tak zostawiono i pokryto szkłem, mielibyśmy pociechę i zgodziłbym się zapomnieć Suworowa. Gdy później otrzymał okładzinę prefabrykowaną, w kolorze beżowego piasku, nie byłem zachwycony, ale całość elewacji, barwa i faktura, wy­ glądały dobrze, można było na nią przystać. Potem zaczęto doklejać: pseudo renesansowy hełm wieżowy, naszpikowany iglicą, ciastkowe attyki i zwieńczenia, motywy z Kazimierza nad Wisłą, portale, nasady. Groza s o c r e a l i z m u z m a t e r i a l i z o w a ł a się w s a m y m ś r o d k u miasta jak kwitnąca narośl na nosie pijaka. A teraz wokół ruskiego architektonicznego rozpasania projektuje się polski jarmark socrealistycznej wyobraźni." (tamże, s. 210) Nawet więc u tak chłodnego obserwatora i zdecydowanego krytyka, jakim jest autor Dziennika i Złego, dochodzą do głosu ambiwalentne, konkurujące ze sobą odczucia, wątpliwości, jakie niesie ze sobą Pałac. Mimo zdecydowanego sądu: �„ A gdzie narodowość tej architektury, dlaczego ma być ona właśnie polska, skoro jej elementy są równie na miejscu w Kadyksie co Helsinkach." (tamże, s. 215) - Mimo przekonania o szaleństwie pomysłu: „Myśl przewodnia socrealizmu w architekturze - że to, co się dziś buduje, ma dla dobra człowieka wyglądać tak jak to, co budowało się wczoraj, przedwczoraj i cztery wieki temu - nosi w sobie coś z niczym nie maskowanego obłędu." (tamże, s. 211) - nieobce są Tyrmandowi wahania czy Pałac nie wrośnie w tra­ dycję miasta: „Miasto to kumulacja. To, co się w nim prawidłowo starzeje, starzeje się ładnie. Brzydkie budynki po wiekach służby stają się nieodzownie piękne, zagęszcza się coś wokół, co zwykliśmy nazywać atmosferą, klimatem, nastrojem, stylem; gromadzą one warstwy zdarzeń i przeżyć, indywidualnych i zbiorowych, które z czasem mieszają wystrój i detal fasady z treściami istnienia w jedyne i niepowtarzalne pomniki i symbole. (...) Zaś stworzenie nowego, które ma wyglądać jak stare, skazane jest z góry na parodię i kicz (...) Być może, że za sto lat komunistyczna gigantomania, 'bliski każdemu człowiekowi' - jak oni to mówią - patos, blichtr fałszywego zdobnictwa, pstrokacizna wystroju, a zatem nowobogackość i trywialna rozrzutność spatynują się z czasem jak pseudogotyckie drapacze chmur z fin de siecle'owego Manhattanu. Na to będzie trzeba długo czekać, a po­ nadto wynik jest niepewny." (tamże, s. 212) Tym notatkom w Dzienniku, towarzyszy obraz Pałacu zawarty w Złym, gdzie Tyrmand, na przekór „ n o w e m u " centrum - „Dla­ czego cokół i ciężkość mają stać się emblematem i nastrojem Warszawy?" (Dziennik, s. 215) - podejmuje próbę remityzacji tej przestrzeni miasta, w której z chaosu zgliszcz i pobojowiska placu budowy nowego wieżowca powstaje największy plac w Europie. Nowy Pałac ożywia i pobudza żywą pamięć minionego miasta. Remityzacji tej poświęca uwagę cytowane już studium Marty Zielińskiej, dlatego poprzestańmy jedynie na odnotowaniu tej domowej, ewokującej przeszłość funkcji nowego, nie domowego Pałacu i jeszcze jedną jego ironiczną nazwę jaką umieścić można w onomastyce Pałacu, obok już znanego nam „kamertonu" -„paluszek". „Chodzić nie można po tym mieście. Kamieniołomy robiąze Stolicy. (...) Ale pole! Nie mówiąc już o tym paluszku (...) - potrzebne komu takie duże domy?" (L. Tyrmand, Zty, Warszawa 1965, s. 165; por. M. Zielińska, op. cit.) Igrzysko Szatana Pałac Kultury pojawia się nieraz w powieściach Kisielewskiego (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie - gdzie w wydaniu Iskier z 1989 r. widzimy go nawet na okładce, z czerwoną flagą przymalowaną doń jak do masztu), ale najpełniejszą jego interp­ retację znajdujemy w Cieniach w pieczarze. Pałac i rozciągający się wokół „olbrzymi, dziwaczny Plac Defilad", będący tu miejs­ cem spotkań pary kochanków, głównego bohatera Romana, pamiętającego miasto i świat sprzed zagłady, i Bluzeczki - należą­ cej już do nowej epoki, miejscem, gdzie („i to akurat, u stóp olbrzymiego trzydziestopiętrowego gmachu") „miłość przeszła w nienawiść", porównany jest do drzewa: „każda strona tego placu jest inna, bo pochodząca z innej warszawskiej epoki; Roman czytał w tej różnorodności historię, jak dzieje drzewa odczytuje się z przekroju jego narastających słojów, dla Bluzeczki lektura taka zgoła była niedostępna." (s. 123). Lecz obok tej mikrokosmicznej skali. Pałacu wpisanego w historię miłości, obok lokalnej historii miasta, Pałac i Plac odbijają w sobie jednocześnie i makrohistorię tego „skrawka ziemi niczyjej, gdzie granice, jeśli w ogóle jakieś były, to przesuwały się w tę lub w tamtą stronę, rozciągały się i kurczyły jakby je zrobiono z gumy. 'Ani tu Zachód ani Wschód'." (s. 134). Kisielewski jak nikt inny podejmuje historiozoficzną interpretację Pałacu. Dla budujących i kształtujących charakter tego miejsca nastrojów nieokreśloności i chaotyczności poszukuje swoistej logiki Chaosu: „ I tutaj właśnie ów pałac, mieszanina stylów, monstrum naiwnej monumentalności i niesmacznego w swej pozbawionej instynktu przesadzie zdobnictwa, zupełnie się dobrze sam bronił, ba! urastał do znaczenia i rangi symbolu. Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu spotkanie wszystkie szaleństwa a także zwykłe bziki Wschodu i Zachodu, jeśli życie stało się ponad wszelką miarę dziwaczne i zamierza w tej dziwaczności trwać, coraz mocniej się w niej pod każdym względem gruntując, to czemuż na wyburzonym we wszystkie strony kilometrowym przestrzennym placu nie ma pośrodku panoszyć się właśnie NIE WIEDZIEĆ CO, symbol dziwactwa tak osobliwie zaczepionego o różne światy psychicz­ ne i chronologiczne, że nie sposób wyłożyć tego w słowach krótkich ani długich." (s. 181) Dla Romana jeszcze w większym stopniu niżdla bohaterów Z/ego Plac wokół Pałacu ewokuje pamięć miasta które uległo zagładzie, pobudza i prowadzi do coraz głębszych introspekcji: „Miejsce to, które znał co bądź od lat pięćdziesięciu, też odezwało się doń nagle dlatego, bo stało się azylem jego ukradkowych spacerów z Bluzeczką. (...) nie sposób dociec, kiedy to mówiła dawność, kiedy współczesność, i w ogóle która dawność, bo dawności było tu wiele, właśnie nawarstwionych i zgromadzo­ nych, poziomo i pionowo, wklęsło i wypukłe, w głąb i wzwyż, w czasie i w przestrzeni, gdyż Plac Defilad to zarazem rupieciarnia i synteza, nowe i stare, mieszanka przeszłości różnych rodzajów i dziwacznych propozycji teraźniejszości. Plątanina śladów i szyf­ rów a także podniebnej pustki po wyburzonych dzielnicach. Osobliwe to miejsce, ów największy plac w Europie, przy tym wcale nie docenione!" (s. 177) „Każda strona placu była inna, a inność ta narastała przez dziesięciolecia, zawierała w sobie dziwaczną i jedyną w swoim rodzaju historię miasta." (s. 208) W historiozoficznej perspektywie Kisiela Warszawa to miasto szczególne, niedoceniony środek świata, prawdziwe centrum. To w tej nieznanej (prowincjonalnej) Warszawie „Zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików historii (...) świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu właśnie w War­ szawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej wiedzy w porę nie skorzystał. A i teraz odbywała się tutaj historyczna komedia totalizmu, świat zaś brał ją na serio, myśląc, że to jakaś ludowa rewolucja. (...)." Dzięki omyłkom „własnym czy cudzym, świato­ wym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała defiladę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano najwięszą w historii ilość Żydów, tu bowiem stworzyli Niemcy straszliwie stłoczone, 600-tysięczne getto, tu jesienią 1944 walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś w pierś zaś z przygłupimi, bijącymi się o swą pełniejszą klęskę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wyszli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim pożarom." (s. 209) „Cały nasz plac, jezdnie, chodniki - pisał Józef Sigalin - wszystko to jest zbudowane na 'płycie nagrobnej' ułożonej na fundamen­ tach dawnych piwnic, dawnych domów, zamieszkałych przez tysiące ludzi. To jest ta prawda, o której zapomnieć nam - star­ szym - nie sposób." (J. Sigalin, op. cit., s. 146) Ale świadomość tej prawdy nieobca jest i młodszym pokoleniom. Oto w ulotce-fanzinie współczesnej grupy rockowej z 1981 roku, ulotce opatrzonej graficznym motywem Pałacu, pisanej po an­ gielsku czytamy: „Wszyscy oni mieszkają w Warszawie, mieście lunatycznego surrealizmu, imperialnej wschodniej architektury, w umarłym mieście, w mieście - cmentarzu, w mieście zbudowanym na nowo, ale które nigdy nie powróciło do życia." Dla bohatera Cieni w pieczarze Pałac i ów dziwny Plac „ta czarnoksięska retorta", w której „szaleńczą sztuką historii zmie­ szano przeszłość, teraźniejszość i dawność" ożywiał pamięć i sprawiał, że „na tym dziwnym placu to co stare odzyskiwało młodość, za to nowe obnażało swą beznadziejną, nie twórczą starość". Pałac, który przegnał na drugą stronę Marszałkowskiej świat marzeń, i Plac, który wywiał zeń na zawsze świat starych kin, „Apollo" i „Stylowy", prawdziwych iluzjonów, z ich azylem międzynarodowych snów, sąsiadują tu właśnie w pamięci i wnęt­ rzu bohatera z obrazami Mae West, Joan Harlow, Franchot Tone, czy Gary Coopera, którzy „przebywali i grali dla wszystkich dostępni do oglądania za jedne pięćdziesiąt czy osiemdziesiąt groszy, jako dowód, że w ich świecie marzenia nie są ani kontrolowane ani reglamentowane". Pałac sąsiaduje i miesza się z obrazami niepozornych żydowskich sklepów, choć brudnych to bogatych w towar, z obrazem Soboru prawosławnego na Placu Saskim i zapamiętaną z dzieciństwa sceną jego burzenia - („gdy rozbierano, roztapiano ową lodową górę (...) grupa kilkudziesię­ ciu ludzi targała linę (...) zarzuconą na jedną z kopuł (...) Biedna 29 �cebula-tak słabo tkwiła w swoim siedzisku-czego nie można by rzec o dzisiejszej, marksistowskiej cerkwi Warszawy: ta jest nienaruszalna, nierozbieralna, stać będzie po wiek wieków i góro­ wać nad miastem" (- ów Pałac i Plac sąsiadują z bryłą kościoła Wszystkich Świętych na Grzybowie, kościoła który w czasie wojny znalazł się w zamkniętym murami getcie, z obrazami otchłannych bram i piwnicznych sklepów, gdzie „na podwórkach i drewnianych schodach, czai się, drzemie echo dawnych głosów, oddech pomordowanych, zapomnianych Żydów." Ów dziwny Plac staje się teraz dla bohatera „Krainą Błądzącej Miłości" („tak jak Hiszpania, która w imaginacji Don Kichota jawiła się jako kraina błędnych czy błądzących rycerzy") a z czasem, przyjmując nazwę od tytułu starego przedwojennego filmu. Karuzelą Udrę­ czeń. Nie ma drugiej takiej książki - chyba poza Małą Apokalipsą - w której nagromadzonoby tyle epitetów, inwektyw i szyder­ czych mocnych słów pod adresem Pałacu. W Cieniach w piecza­ rze Pałac Kultury jawi się jako „cukierniczo-biały, poszczerbiony stalaktytami ornamentów (...) wyrosły sztucznie, znikąd, poza życiem, poza ewolucją, rozwojem, normalnością", takież są dwa nic nie znaczące bezsensowne „pretensjonalne obeliski", które „sterczą" przed Pałacem „na cześć niewiadomego zwycięstwa", „całość ogromnie droga a mało użyteczna", „nowoczesność mniemana, czyli cud zbędny", „każda kolumna odznaczała się iście słoniową grubością", „po prostu 'ruska Grecja'", „straszny sen cukiernika, jak powszechnie kpiono w Warszawie", „świecą­ ca petersburska czyli leningradzka iglica" „Całość biała jak masło", „istne szaleństwo w dodatku bezpłatne dla wszystkich", „fontanny - przypominające feudalną igraszkę imitowaną przez północnych carów", „socjalistyczne opium dla ludu", „marksis­ towski kościół (cerkiew) Warszawy", „gigantyczna brzydota", „ N o w y Sobór", „Bezduszny moloch pożerający miasto, zasłania­ jący sobą pół nieba", „trzystumetrowy ratusz, jaskrawo po­ zbawiony stylu", „symbol wielkiej awantury", „rozmyślnie obo­ jętny, który przez wieki będzie krzyczeć z tego największego placu w Europie swym prostackim pomieszaniem, swą olbrzymią beztreściowością", „otoczony niszami z rzeźbami przedstawiającymi bohaterów pracy - (rzeczywiście trzeba być bohaterem, żeby tu pracować, mawiał pewien reakcjonista)", „rodyjski kolos na­ szych czasów", „czarodziejska budowla wzniesiona przez ma­ gów ze Wschodu, pomiędzy której szklanymi, więc na pozór niewidocznymi ścianami Polacy starzy i nowi obijać się będą po wiek wieków". W tych wykrzyknikach, mocnych słowach tak, jak w przekleństwach, czyż nie odbija się niejasno pole sacrum, a zarazem próba profanizacji, desakralizacji dla oswojenia przera­ żającego niewysłowionego elementu tremendum, próba prze­ ciwstawiająca się (ale i w ten sposób ujawnionej) jego demoni­ cznej mocy. Na drugim biegunie to oswajanie spotykało się z ośmieszaniem, z kwitnącą spontanicznie tradycją bardziej czy mniej szyderczych kawałów o Pałacu Kultury: „Mały ale gustow­ ny"; - „Dawny dworzec kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w stanie erekcji" (por. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, „Pol. Szt. Lud." nr 2/1990); „architektura mało-polska", „Gdzie jest naj­ piękniejsze miejsce w Warszawie? - Na 30 piętrze Pałacu Kultury - Dlaczego? - Bo nie widać z niego Pałacu Kultury". Śpiewano też na melodię hymnu narodowego „Co nam obca przemoc dała, nocą rozbierzemy". Charakterystyczne przy tym, że u tak krytycznie nastawionego autora znajdujemy i przeciwne świadectwa pozytywnych prze­ żyć, ba, nawet swoistego piękna, osłaniającego ambiwalencję Pałacu i nagromadzonych w nim nastrojów; świadectwa oswaja­ nia Pałacu, jego wrastania w miasto: „nikogo już nie razi, wycieczki go lubią, panorama z najwyższego piętra jest przepięk­ na, parterowe sale przestrzenne i reprezentacyjnie wygodne (...) o ile na wyższych piętrach wszystko było źle pomyślane i byle jakie, to parterowe sale odznaczały się reprezentatywnym maje­ statem i znakomitą akustyką", okazuje się zresztą, że „ogromna naiwność samego pomysłu odbiera mu na pozór wszelką demoniczność, pozwala się z nim spoufalić na co dzień". To w końcu tu bohaterowie znajdują swój azyl, Pałac otaczają „zielone idyllicz­ 30 ne aleje (...) czemuż by więc Roman nie miał pijać piwa w kiosku na ulubionej, przewianej wiatrem i wygrzanej słońcem Zachod­ niej Stronie" - „co jest częścią pejzażu - nie może być brzydkie, musi odnaleźć swe utajone piękno", - „Takim oto zabiegiem psychicznym łączącym rozsądek z wyobraźnią usuwał sobie Roman z Placu Defilad ów nieszczęsny pałac, z którego schodów, balustrad, wykuszów i kolumnowych pawilonów przyjemnie zresztą acz bezinteresownie korzystał." Znajdujemy więc u Kisie­ lewskiego potwierdzenie znanego nam już zjawiska, charakterys­ tycznej dla wielu Warszawiaków praktyki „mrużenia oczu", niezauważenia Pałacu - „Jakżesz inaczej było z bliska - plac bez pałacu pozostawał oto osobliwie piękny (...) plac realny ale i zmieniony przez pracę wyobraźni". To samo zjawisko niezauwa­ żenia Pałacu odnotowuje skrupulatnie, cytowana tu wielokrotnie Marta Zielińska, która naliczyła tylko sześć razy odnotowany Pałac u pisarza tak mocno związanego z Warszawą, u Mirona Białoszewskiego „(...) we wszystkich pisanych prozą książkach Białoszewskiego Pałac wraz z placem pojawiają się sześciokrotnie. W tym trzy razy mimochodem: przy okazji zaćmienia słońca, przy wsiadaniu do autobusu z placu i przy opisie nieba, które akurat w stronie Pałacu przybrało interesujący kolor. Trzy razy natomiast są to wzmianki ale znaczące. W zasadzie wszystko w nich jest, cała kwintesencja Pałacu. Po raz pierwszy trafiamy nań przy opisie soboty na Marszałkowskiej '(...) pan Bóg odpoczywa na niebie, Matka Boska suszy pieluchy na Pałacu Kultury...'."-„Niby nic a ile treści - komentuje Zielińska - Zwykłe białe chmurki w pobliżu iglicy a kojarzą się na domowo, wprawdzie dom przyduży, pasuje dla Matki Boskiej." ( M . Zielińska op. cit., s. 126) (Dwa pozostałe znaczące obrazy to Pałac we śnie - „Tadzio tam lata wokół iglicy z Anią i jeszcze kimś", oraz w zmiance o pożarach w Warszawie - „Cedet, most. Co następne? „Pałac Kultury"!) Oto więc jeszcze raz Pałac rozpatrywany na tle symbolizmu środka jawi się w sposób szczególny, mocny, trwały, zaznaczają­ cy się - trudno go nie widzieć, ale i niezauważany, ów dziwny środek wokół którego tworzy się nie Ład i Kosmos, ale Chaos, czy mówiąc ściślej Ład i Kosmos, który jest Chaosem: „bo stanowił przecież organiczny składnik miasta, owej War­ szawy tranzytowej dla wojsk czerwonych między Moskwą a Ber­ linem. Żyje się tu na wulkanie, w przejściu, w przededniu, nie można istnieć poza historią, Plac Defilad był tego Dowodem, zawiły bezstylowy, przemieszany wygwizdów, otwarty na cztery strony świata, nie osłonięty od huku pociągów i ciężarówek, od owego ruchu groźnie chaotycznego, na pozór miejskiego, lecz mającego w sobie coś przyrodniczego, żywiołowego (...) A może zaakcentowana tak dobitnie obcość placu jest rezultatem chaotycznego zlepienia tutaj przez kogoś (czy raczej przez nikogo, przez zbieg przypadków 'losowych', jak mówiono w pra­ cowniczej Warszawie), owocem bezstylowego, sklejenia tu na chybił, trafił różnych elementów przeszłości i teraźniejszości, stającego się dziwacznie monumentalnym punktem odniesienia dla zbiorowych przeczuć, hipotez i lęków na temat przyszłości? " (S. Kisielewski, Cienie w pieczarze, s. 221, 223) Axis Mundi, Dolina Jozefata, Golgota „Tak jak nie ma Wyspiańskiego bez Wawelu, tak nie ma Konwic­ kiego bez Pałacu Kultury - pisała Marta Fik [por. J. Lerska ( M . Fik), Bardzo mala apokalipsa, „Kultura niezależna", kwiecień 1 990, nr 60, s. 53]. „Jest także pisarz, którego Pałac hipnotyzuje niczym bazyliszek" - to też o Tadeuszu Konwickim (por. M. Zielińska op. cit, s. 126). Pałac Kultury pojawia się w ostatnim filmie Konwickiego - w Lawie, która jest przeniesieniem Mic­ kiewiczowskich Dziadów na ekran. Pałac widać z celi Konrada, pojawia się także za plecami Anioła (Grażyna Szapołowska), który idzie pośród tłumu przechodniów głównym pasażem koło domów towarowych Centrum, po „drugiej" stronie Marszałkow­ skiej. Zdaję sobie sprawę, że wobec istnienia rozmaitych perspektyw interpretacyjnych zarysowanych przez licznych badaczy pisarst­ wa Konwickiego - takich choćby jak Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubelski, Marta Zielińska, Anna Sobolewska-mówienie 0 Pałacu Kultury, tak samo jak o każdym innym wątku tej twórczości, bez możliwości bardziej wnikliwego uwzględniania jego wewnątrztekstowych odniesień i jego miejsca w całokształ­ cie tej twórczości musi siłą rzeczy prowadzić do niepełnego obrazu. Ale nawet w tym niepełnym obrazie i ograniczonym ujęciu do interesującej nas tu problematyki symbolizmu centrum. Pałac nadal mieni się wielością znaczeń. Pośród ich zmienności 1 ewolucji, jaką możemy śledzić od Wniebowstąpienia począw­ szy, poprzez Jak daleko stąd, jak blisko. Małą Apokalipsę aż po �Rzekę podziemną, podziemne ptaki, w sposób najbardziej wyraź­ ny i ewidentny dochodzą do głosu u Konwickiego właśnie klasyczne struktury tejże symboliki środka. Wielokrotnie podkreś­ lano oniryczny czy wręcz magiczny wymiar i nastrój pisarstwa Konwickiego i jego jednoczesne zanurzenie w konkrecie współ­ czesnej codzienności, jego wrażliwość na ów konkret i słuch absolutny wyczuwający puls i rytm dnia powszedniego. Twór­ czość autora Sennika współczesnego, która łączy w sobie i splata dwa nurty i dwa wymiary pisania: absolutny realizm z oniryzmem i magicznością, sprawia, że możemy widzieć w niej wręcz przykład i odbicie owej Łotmanowskiej zasady rządzącej niekiedy napięciem pomiędzy planem wyrażenia a planem treści w sym­ bolu, owej sytuacji gdy „pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej tajemnej" (por. J. Łotman, Symbol... op. cit., s. 1 52). Świecka, profaniczna, powszednia codzienność realistycznie odmalowanej współczesności podszyta u Konwickiego w prze­ dziwny sposób sacrum, nic nie traci ze swego sakralnego i kosmicznego wymiaru. Nie inaczej jest w przypadku Pałacu Kultury. Wspomniana dwoistość tak wielokrotnie odnotowywa­ na przez interpretatorów i egzegetów Konwickiego stanowi wciąż o trudnościach z „klasyfikacją" tej twórczości. Pisarz ubolewał częstokroć nad redukowaniem jej do czysto politycz­ nego wymiaru: „Nie można patrzeć na literaturę wyłącznie przez pryzmat chwili politycznej. Uważam, że w moich książkach można odnaleźć bardziej trwałe, uniwersalniejsze warstwy", (por. M. Fik, op. cit., s. 53; por. także, Stanisław Nowicki, Pól wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Konwickim, Londyn 1986). Z drugiej zaś strony dystansował się zdecydowanie wobec prób zamknięcia jego twórczości w formule „magicznego realiz­ m u " - [„To mi pachnie Marquezem i Południową Ameryką, której nie rozumiem, której nie trawię i która jest mi obca. Jestem ,katolickim protestantem' i wszystko jest dla mnie prawdziwe i namacalne." - por. S. Nowicki, op. cit., s. 101]. Dlatego śledząc obecność struktur symboliki centrum powin­ niśmy pamiętać wciąż o tym wymykającym się klasyfikacjom charakterze tej literatury, o janusowym niemal obliczu. A jedno­ cześnie pamiętać i o tym oryginalnym świadectwie czasu, świa­ dectwie współczesności jaką zawiera twórczość Konwickiego - (myślę tu o wspomnianych utworach od Wniebowstąpienia po Rzekę podziemną) - którą by można nazwać, analogicznie do swoistości, przed chwilą odrzuconego, „magicznego realizmu", jakimś specyficznym realizmem - H i p e r P R L r e a l i z m e m , a ściś­ lej, nie tylko dla łatwiejszej wymowy, ale i dla uchwycenia sensu opisywanej rzeczywistości PRL - H i p e r P R L s u r r e a l i z m e m . We wszystkich tych utworach Pałac pojawia się w otoczce święta, w czasie niezwykłym, w czasie szczególnego napięcia, czasie o eschatologicznym wymiarze i nastroju, który dla wszyst­ kich bohaterów jest jednocześnie czasem - obrzędem przejścia. We Wniebowstąpieniujesttozdesakralizowaneświęto (oficjalne Dożynki) i czas niepokoju wywołanego nowym kryzysem świa­ towym - „ w sklepach towaru zabrakło już po południu", wojsko postawione jest w stan gotowości bojowej - „coś wisi w powiet­ rzu", „może już baleron z atomem spuścili"; przez miasto przeta­ czają się korowody przebranych w ludowe stroje „fałszywych chłopów" - „Wielka grupa Krakowiaków i Kaszubów ciągnęła główną aleją, w chrapliwych glissandach harmonii. Wielu z nich miało utyte, blade twarze miejskich gryzipiórków. Dziwiło mnie trochę, że nie wstydzą się tej maskarady." (T. Konwicki, Wniebo­ wstąpienie, Warszawa 1967, s. 13, dalej podaję strony wg. tego wydania). Główny bohater budzący się pod mostem z krwawiącą dziurą w głowie, znajduje się w stanie amnezji, utracił pamięć, nawet nie pamięta swego imienia, później nazwany zostanie przez swych przygodnie poznanych przyjaciół Charonem, pierw­ sze co widzi to „ d w u Kurpiów albo Rybaków" plujących w dół ponad zardzewiałą balustradą. Pałac Kultury jest punktem orien­ tacyjnym, miejscem, przy którym bohater umawia się z nie­ znajomą dziewczyną, przebraną za Łowiczankę - Opoczniankę?, miejscem wokół którego toczy się cała akcja, niemal głównym bohaterem tej opowieści. We Wniebowstąpieniu - (co literalnie oddaje tytuł niemieckiego przekładu - „Auf der Spitze des Kulturpalastes") Pałac Kultury jest punktem centralnym, osią świata, środkiem świata umożliwiającym łączność i przejście pomiędzy trzema poziomami rzeczywistości: podziemia - ziemia - niebo; „Nad nimi wisiała konstelacja krwawych świateł z wieży pałacu. Jeszcze wyżej były już tylko gwiazdy, otchłań zimnych ogni, blask nieznanego, wiecznego obozowiska." (s. 54). Góru­ jąca nad miastem „piramida", czy widoczna z daleka - niczym kosmiczne drzewo-„czerwona choinka Pałacu Kultury" jest osią wokół której krążą duchy i zmarli. Skarżył się pisarz, że oprócz tkanki politycznej „jakoś nikt nie zauważył, że akcja tego utworu dzieje się pośród nieboszczyków" (por. S. Nowicki, op. cit., s. 101). Tu przy tej osi, w tym środku świata znajduje się przejście i wejście w głąb podziemnego interna. Tu rozpoczyna się podróż do piekieł, owych niejasnych co do statusu ontologicznego, bohaterów (widm, duchów, zmarłych, wampirów, jak ów główny bohater spośród wielu swych życiorysów potencjalny pisarz? żywiący się krwią cudzego życia, wysysający z rzeczywistości co się tylko da): „Za nami rósł potworny dygot ścian i wyglądało to jak trzęsienie ziemi. Pan Lilek szarpnął coś, co odezwało się niczym żeliwna pokrywa grobowca. Ruszyliśmy w duszną ciem­ ność..." (s. 40). Wejście do tych labiryntowych podziemi Pałacu jest podobne do niszy grobowej w klasztornych podziemiach. Podróży w zaświaty, w krainę śmierci, zstępowaniu do podziemi, i wstępowaniu w niebo po tej osi wertykalnej Pałacu Kultury towarzyszy wędrówka jaką bohaterowie odbywają w płaszczyź­ nie horyzontalnej miasta po wspomnianej osi wschód-zachód, zstąpienie w inferno warszawskich knajp, podróż za Wisłę wyznaczona trasą: Most Poniatowskiego - cmentarz św. Win­ centego na Bródnie - Most dwupoziomowy - z powrotem przez Krakowskie Przedmieście do Pałacu Kultury, towarzyszą temu czuwanie przy trumnie zmarłego, pobyt w melinie, noc w komisa­ riacie. Z rozbudowywanym przez Konwickiego we Wniebo­ wstąpieniu wątkiem labiryntowym ściśle spleciony jest wątek zaduszny, sepulkralny. Schodzący w podziemia Pałacu, brnący w ciemnościach bohater szuka punktu oparcia, wyciąga rąkę chcąc dotknąć ściany: „Szkoda fatygi. - powiedział - Idziemy w takiej wielkiej rurze. - Co to za rura? - Bóg raczy wiedzieć. Nawet ci, co budowali, nie mieli pojęcia. Wiesz, Misiu, jak to jest. Jedni wykopali rów, drudzy przywieźli budulec, inni wybetono­ wali i przykryli ziemią, a projektant gdzieś zniknął, przepadł jak kamień w wodzie, czyli jak indywidualna jednostka w masie zbiorowości. Tylko sam nieboszczyk pewnie coś wiedział i koja­ rzył. - Jaki nieboszczyk? W tej ogromnej ciszy odezwało się coś daleko jak stłumione wichurą dzwony. - No, Józef Wissarionowicz. Z jego czasów to przejście. Wszyscy już zapomnieli, bo na planach miejskich nie ma tego szczegółu." (s. 40). Konwicki wpisuje we Wniebowstąpieniu (rozbudowywany potem w Malej Apokalipsie i Rzece podziemnej) żywy w folklorze i tradycji powojennej Warszawy wątek o podziemnych korytarzach i połą­ czeniach pomiędzy gmachem Komitetu Centralnego a Pałacem Kultury, systemie schronów atomowych. (Jak dalece osadzony w rzeczywistości to wątek a nie jedynie temat folklorystycznej tradycji legend i opowieści należących do tła symbolizmu środka świata, pokazały dramatyczne wydarzenia rumuńskie związane z rewolucją 89 roku odsłaniające istnienie w śródmieściu Bukare­ sztu całego systemu podziemnego miasta. Także i u nas o ist­ nieniu podziemnych pomieszczeń pod Trybuną Rządową na Placu Defilad zaczęto pisać dopiero w 89 roku, proponując założenie tam kawiarni, do tego czasu temat ten był objęty ścisłą tajemnicą i zapisem cenzury. „Przerwę Panu, bo chciałbym powiedzieć - wyznawał pisarz - że moją tragedią jest fakt, że jestem po prostu realistą. Po ukazaniu się Malej Apokalipsy przez osiem miesięcy poprawiano przejście z „ M e l o d i i " (przedtem „Paradis") do КС. Wszystko było rozkopane. Kiedy zaś wy­ drukowano Wniebowstąpienie, zadzwonił do mnie jakiś człowiek - podejrzewam, że z władz bezpieczeństwa, i podszywając się pod polonistę chciał się dowiedzieć, czy posiadam plan podziemi Pałacu Kultury. A zatem w moim emocjonaliźmie jest jakieś racjonalne jądro. (...) W tym, co piszę jest coś realnego i praw­ dziwego. Opisuję Warszawę taką jaka jest w rzeczywistości. Jest to miasto ulic donikąd, miasto-kaleka, pełne nor, przejść i melin, w których siedzą pijacy i narkomani. Pod moim domem znajduje się piętnaście pięter atomowego schronu. A Pan powiada, że to abstrakcyjna wizja labiryntu." por. S. Nowicki, op. cit., s. 142). Brnący w ciemności pałacowych podziemi bohaterowie dociera­ ją do pomieszczeń ni to sanktuarium, ni to rupieciarni od­ chodzącej w niepamięć epoki i czasu opisywanego w dzien­ nikach Tyrmanda: „Znaleźliśmy się w pomieszczeniu wysokim niczym kościół i pozbawionym okien. Stały tu stare drabiny, wiadry, połamane transparenty, jakieś płótna rozpięte na blejtramach odwróconych do ścian. Lilek otworzył białe drzwi i zoba­ czyłem ogromny, wspaniały ustęp. (...) Ustęp, pełen wymyślnych kolumn i prawie barokowych sztukaterii, był zapuszczony. Na misie umywalki zobaczyłem grubą warstwę czarnego kurzu." (s. 41). W końcowej sekwencji Wniebowstąpienia, bohater po wszystkich przejściach i przygodach, po pracy w chłodni, przypo­ minającej kostnicę, gdzie dźwigał ogromne połcie mięsa; po wizycie w kościele z paczką otrzymanych za pracę bydlęcych serc; po niemal rytualnej oczyszczającej kąpieli w fontannie obok Pałacu, tuż przed świtem, wjeżdża na ostatnie piętro, gdzie zgromadziły się już wszystkie duchy, widma i zmarli spotkani tej nocy. Pałac znów odsłania swój ukryty, niejasny, sakralny chara­ kter i nastrój: „Misiu odchodzisz przez czyściec. Jutro zobaczysz Boga... Nie wiem dlaczego poszedłem do hallu, gdzie stały ogromne postaci z kamienia (...) Trzy jasne kabiny wind szyb­ kobieżnych zapraszały jak katedralne konfesjonały." (s. 233, 235). Rozciągająca się przestrzeń wokół tej osi kosmicznej Pałacu, wokół tego niejasnego środka świata, postarzałego i zniszczonego upływem czasu obelisku - „na którym czerniły się mosiężne nazwy odległych stolic. Wielu liter brakowało. Tylko liczby kilometrów dzielących nas od tych miast, zostały nie naruszone. Zbieracze uszanowali spiżowe cyfry." - jest miejscem rozrachunku i Sądu Ostatecznego. - „Plac przypominał dolinę 31 �Jozefata. Dziwne światło bardzo gęste i bursztynowego koloru, oblewało cokół pałacu." Zarysowana we Wniebowstąpieniu struktura Pałacu jako środ­ ka świata, rozwijana jest w kolejnych powieściach i zbliżeniach Konwickiego. Pałac zmienia się, jego obraz jest dynamiczny, ale zasadniczy trzon tej struktury pozostaje niezmienny. Zadziwiająca budowla, ileż budząca skojarzeń, Charon, duchy poszukujące przejścia na tamtą stronę: „Musimy wrócić. - Dokąd wrócić. - Jak to: dokąd wrócić. Wrócić tam czy tam?" Marta Zielińska od­ czytuje ją w tradycji romantycznej: „Krąży wokół niej duch przed odlotem w nieznane, to jest stacja pomiędzy tym i tamtym światem, jakby karykatura kaplicy, gdzie Guślarz odprawiał swoje rytuały. I chciałyby się te duchy stamtąd wyrwać i nie mogą. Pałac występuje tu w roli zupełnie nieprzewidzianej przez jego budow­ niczych: skrzyżowanie potwora ludojada z nawiedzonym gotyc­ kim zamczyskiem." Odczytywany w świetle rytuału inicjacyjnego przez Annę Sobolewską Pałac - owa „groteskowa oś świata" jawi się jako miejsce wtajemniczenia w śmierć i cierpienie, miejsce niepełnej inicjacji, gdzie „transcendencja jest tandetna, dziurawa jak cała rzeczywistość PRL-u. Ta rzeczywistość nie daje się zbawić w żaden sposób" (W. Sobolewska, Współczesna powieść inic­ jacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, „Twór­ czość" 1991 w druku). Ale nawet w tym odczytaniu i w tej rzeczywistości jak pisze Anna Sobolewska „Obrazy z kręgu profanum w tajemniczy sposób ocierają się o sacrum, zdradzają ukrytą moc oczyszczającą." W Malej Apokalipsie sypiący się Pałac mało powiedzieć zdesakralzowany, lżony na każdej niemal stronie: „pomnik pychy, statua niewolności, kamienny tort prze­ strogi, budząca niegdyś strach, nienawiść i magiczną zgrozę, ów kosmiczny barak, postawiony na sztorc, zżarty przez grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowo-europejskim rozdrożu, straszny kurhan, uroczysko," staje sią ołtarzem ofiarnym, miejs­ cem samospalenia: „Przede mną szli tą samą ścieżką na stos buddyjscy mnisi, pewien Czech, jacyś Litwini. Przede mną szli tą rozżarzoną stecką ludzie różnych ras, religii." - Staje się Golgotą: - „ M a m ochotę, straszną chętkę, żeby skusić los. Aż mi jakieś ciarki idą po plecach. I potem zaraz się spotkamy, dobrze? Będę czekał na pana jakieś pięćdziesiąt kilometrów dokładnie ponad szpicem Pałacu Kultury, tam, gdzie kończy się definitywnie nasza atmosfera, nasza miła ziemskość. Ale pan tego nie zrobi, bo dwa tysiące lat temu pewien Aramejczyk powiedział do swoich okrutnych współczesnych: .Miast zabijać na ofiarę jagnię, sąsiada albo swojego brata, złóż ofiarę z samego siebie'. We mnie jest siedem atomów Antychrysta ale w panu co najmniej siedem­ dziesiąt siedem." - Wyjął z mojej ręki cegłę, zważył ją na dłoni. - Zabiorę sobie na pamiątkę (...) Może pan głodny, mam dwie kostki cukru. - Co ty bredzisz? - Powinienem otrzeć chustą pana twarz. Ale nie mam chusty. - To była ostatnia stacja naszej męki? -Tak, przed nami ołtarz ofiarny- Pokazał ręką bielejący w zadym­ ce wysoki do nieba ikonostas Pałacu." W Rzece podziemnej obraz Pałacu-Golgoty pojawia się na krótko przed samobójstwem jakie „przy pomocy naturalnej śmierci" popełni Siódmy: „Wielki Plac otworzył się przed nim. W środku stał ten sławny Pałac, pamiątka po Józefie Wissarionowiczu. Stał prawie do połowy zanurzony w chmurach, a właściwie w jednej wielkiej chmurze... Siódmy poczuł nagle bezsensowną ulgę. Ta ogromna ilość powietrza, wolnej przestrzeni, szarego nieba, które przed wieczorem pęknie nad horyzontem, pokazując czerwoną łunę i czarne strzępiaste obłoki zatrzymane w dzikim pędzie, jakie stały wtedy nad horyzontem, gdy krzyżowano Chrystusa. PRZYPISY 1 Ze w z g l ę d u na brak miejsca nie zamieszczam pełnej bibliografii, którą udało mi się ustalić podczas kwerend, umieszczam informacje biblio­ graficzne w y k o r z y s t a n y c h źródeł w tekście. W tym miejscu chciałbym bardzo serdecznie podziękować p. Hannie Szczubełek, która udostępniła mi materiały znajdujące się w Dyrekcji Administracyjnej Pałacu i umoż­ liwiła kilkudniową pracę w jej biurze. Korzystając z Kroniki prowadzonej przez Panią Hannę Szczubełek mogłem dotrzeć podczas dalszych kwerend do mniej z n a n y c h źródeł, (por. przypis. 2 2 ) W y m i e n i ć tu trzeba przede wszystkim film Tadeusza K o n w i c k i e g o - Jak daleko stąd, jak blisko. Pałac pojawia się też w Lawie; niemałą rolę odgrywa w Wielkiej majówce, reż. Krzysztofa Rogulskiego (por. Bożena S y c ó w n a , Raj odnaleziony, (w:) Film i kontekst, W a r s z a w a 1 9 8 8 s . 5 5 - 8 3 ) ; por. także film Labirynt reż. Andrzej S . Kałuszko ( „ F i l m o w y S e r w i s P r a s o w y " 1-31 X I I . 1 9 8 8 ) ; w filmie Piotra Łazarkiewicza Soc powstałym na marginesie w y s t a w y sztuki socrealistycznej, znajduje się s c e n a z z a ­ s t o s o w a n i e m efektów specjalnych przedstawiająca w y s a d z a n i e Pałacu Kultury w powietrze - „Wielka radość dla o c z u " - jak pisał Tadeusz S z y m a (por. „Tygodnik P o w s z e c h n y " nr 2 2 , 2 8 . 0 5 . 8 9 г.). Por. np. m a l o w a n e spray'em przy użyciu szablonu graffiti przed­ stawiające nogę obutą w duży „ p u n k o w s k i " but, kopiącą Pałac Kultury, które dostrzegłem na murach kina „ I l u z j o n " w październiku 1 9 9 0 г., i jako emblemat oraz motyw graficzny na fanzinie zespołu „Brygada Kryzys" Nr 0, W a r s z a w a , sierpień 1981 - tę ostatnią informację zawdzięczam panu Ryszardowi Ciarce. Por. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, pod red. Andrzeja Sicińskiego i Piotra Łukasiewicza, (w druku) - jest to o w o c długoletniego programu badań i konwersatorium, p r o w a d z o n y c h przez wyż. w y m . w Instytucie Filozofii i Socjologii P A N , praca zawiera m.in. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; A n n a Zadrożyńska, Ludzie i przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologiischronienia; J a n Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta M a r k o w s k a , Dom - twierdza tożsamości; por. także materiały z I międzynarodowej Konferencji „ H o m e : Its Contemporary Material, Social and Value A s p e c t s " , Z a b o r ó w , Poland 1 1 - 1 3 , October 1 9 9 0 zorganizowanej przez A. Sicińskiego i P. Łukasiewicza, znajdujące się w Zakładzie Badań nad Stylami Życia IFiS P A N . 2 3 4 s Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., N e w York 1 9 8 6 . Początkowo Rybczyński zamierzał w y b u d o w a ć jedynie hangar na łódź, potem, żeby móc na tym miejscu pracy zanocować, trzeba było zrobić jakieś legowisko, postawić łóżko, potem zaaranżować kuchnię, pomiesz­ czenie do pracy itd. w ten sposób zamiast hangaru w y b u d o w a ł dom, ten proces s t o p n i o w e g o przyrastania i w z n o s z e n i a domu stał się źródłem medytacji, refleksji a potem podjętych studiów nad ideą d o m u . 6 7 Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, „Ameryka ", Zima 1 9 8 9 , s. 6 0 " J a m e s Clifford, The Predicament of Culture. Twentieh-Century Eth­ nography, Literature and Art. Harvard University Press, Cambridge, Mass. and L o n d o n 1 9 8 8 Tamże, s . 9, 1 3 - 1 4 J a d w i g a Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 9 nr 3, s s . 1 7 7 - 1 8 1 Clifford Geertz, op. cit. s. 6 2 J a c e k Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 7 nr 1-4, s s . 1 4 2 - 1 4 9 9 1 0 1 1 1 2 32 1 3 Tamże s. 1 4 2 Clifford Geertz, op. cit. s . 6 3 O tym w y w o d z ą c y m się od Dilthay'a rozróżnieniu pomiędzy rozumie­ niem a wyjaśnianiem por. J a m e s Clifford, op. cit. s . 2 2 , s . 36 i п., gdzie autor przyjmując ogólne s t a n o w i s k o , że etnografia jest sztuką interpretacji, „procesem interpretacji a nie wyjaśnieniem", przedstawia toczącą się w e współczesnej antropologii dyskusję nad tym zagadnieniem; por. także o tym rozróżnieniu w : Gerardus van der L e e u w , Sacred and profane Beauty. The Holy in Art., L o n d o n 1 9 6 3 s s . 5 - 6 ; tegoż. Fenomenologia religii. W a r s z a w a 1 9 7 8 , s s . 7 1 7 - 7 1 9 ; por. także uwagi J . Łotmana o symbolizującej i desymbolizującej lekturze tekstów: „pierwsza pozwala czytać jako symbole teksty bądź odłamki tekstów, które w s w o i m natural­ nym kontekście nie były obliczone na tego rodzaju odbiór. Druga prze­ kształca symbole w zwykłe komunikaty." J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s . 1 5 2 Stanisław C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 9 0 nr 1, s. 50 Por. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 Por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tegoż Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 6 6 , s s . 3 6 1 - 3 7 9 M. Eliade, Sacrum... op. cit. s . 7 8 O polisemantyczności i wielowymiarowości symbolu por. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, tamże bogata literatura. J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 s s . 151-1 54 Obok kwerendy prasowej, korzystałem z Kroniki Pałacu opracowanej przez Panią Hannę Szczubełek i stanowiących aneks d o Kroniki, zbioru korespondencji nietypowej i zbioru wierszy, nie w e wszystkich przypad­ kach udało się ustalić lokalizację w y d a n i a poszczególnych u t w o r ó w . T a m gdzie brak ściślejszego oprać, bibliograficznego oznacza to, że pochodzą właśnie z tych zbiorów. Clifford Geertz, op. cit. s . 6 2 Sytuację jeszcze bardziej komplikuje ostatnia filozoficzna w y p o w i e d ź byłego premiera P R L , na bankiecie w hotelu „Hollyday I n n " z okazji promocji książki byłego I sekretarza P Z P R Edwarda Gierka. Cytuję za przekazem TV: „Czasem rzeczywistość staje się fikcją, a fikcja rzeczywis­ tością". O polu symboliki axis mundi por. M. Eliade, Brancusiimitologia, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s s . 1 8 1 - 2 W porównaniu tym odzwierciedlać się może europejskość i większa wrażliwość R u d n i e w a odbiegająca od pozostałych członków radzieckiego zespołu: „... ci ludzie pierwszy raz byli na Zachodzie! J e d y n i e stary R u d n i e w był już w młodości w W a r s z a w i e , w 1 9 1 3 roku. Wspominał to." (por. J . Sigalin, W a r s z a w a . . . op. cit. t. 2 s . 4 2 8 ) . Marta Zielińska, Największy Plac w Europie. „Kronika W a r s z a w y " , nr 4 / 1 9 8 9 O znaczeniu tego obrazu w twórczości filmowej T. Konwickiego, szczegółowszą analizę filmu, na tle motywu domu w filmie polskim przedstawiam na innym miejscu (por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci w. Film i kontekst. W a r s z a w a 1 9 8 8 s s . 1 5 1 - 2 0 3 ) Por. scenariusz Jak daleko stąd jak blisko w : T. Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. W a r s z a w a 1 9 7 3 : „ N i e w i e m dlaczego zapamiętałem po raz pierwszy w życiu, takie właśnie zapamiętanie czło­ wieka u n o s z o n e g o d o piekła. Ale teraz myślę, że mógł on przecież powoli w s t ę p o w a ć w niebo". T. K o n w i c k i , Ostatni... op. cit., s. 2 5 0 Podczas kwerendy nie natrafiłem na ten zapis, podaję w i ę c go za: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, „ N a Przełaj", 1 0 . 0 9 . 1 9 8 9 1 4 1 5 , б 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 6 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b17400830ebcc77359f034f0cf9c7e.pdf 1a217105203a16c15bb41e5a6486e675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3156 Title A name given to the resource Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.163-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz SYMBOLICZNE I KULTUROWE ASPEKTY MONASTYCYZMU WSCHODNIEGO SACRUM I PROFANUM W KULTURZE MONASTYCZNEJ I W KULTURZE TRADYCYJNEJ „Z czasem jednak k o n i e c z n o ś ć z a m i e n i ł na d o b r o w o l n ą chęć i powoli szedł coraz da­ lej, niekiedy z a t r z y m y w a ł się, aż wreszcie częs­ to to czyniąc, znalazł górę s k a l i s t ą , a u jej stóp w i e l k ą p i e c z a r ę , k t ó r ą z a m y k a ł k a m i e ń . Po jego u s u n i ę c i u , a ludzie m a j ą chęć p o z n a ć to, co u k r y t e , t y m silniej b a d a j ą c u j r z a ł w e w ­ n ą t r z w i e l k i e p o d w ó r z e . Na n i m pod o t w a r t y m niebem r o z w i j a ł a swe gałęzie stara palma, o s ł a ­ n i a j ą c strumyczek j a k najczystszej wody. Za­ ledwie w y p ł y n ą ł przez m a l e ń k i o t w ó r , a zie­ mia z k t ó r e j się w y d o s t a w a ł z p o w r o t e m w siebie go w c h ł a n i a ł a . Upodobawszy sobie to miejsce, j a k b y przez Boga m u ofiarowane, spędził tam całe życie na m o d l i t w i e i samot­ ności". Hieronim, Żywot Pawła Pustelnika Zainteresowanie monastycyzmem ze strony a n t r o ­ pologii k u l t u r y jest c a ł k i e m z r o z u m i a ł e . I s t n i e j ą co najmniej dwa jasne motywy tego zainteresowania. Po pierwsze: w p i e r w o t n y c h formach monastycyzmu antro­ polog k u l t u r y spotyka się z problemem „ucieczki od k u l t u r y " , od ś w i a t a , z p r ó b ą zbudowania k o n t r - k u l t u r y . Po drugie: r o z w a ż a j ą c w p ł y w y i o d d z i a ł y w a n i a danej formacji wyznaniowej na k s z t a ł t k u l t u r y , w przypadku tradycji wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , gdzie monastycyzm k u l t y w u j e duch owych pierwotnych wzorców ucieczki od ś w i a t a , życia anachoretycznego i ascezy nie sposób przejść obok tego zjawiska o b o j ę t n i e . Rolę wyznania, jako czynnika m a j ą c e g o p o w a ż n y w p ł y w na k u l t u r ę danej społeczncści i t e r y t o r i u m pod­ noszono wielokrotnie. Wystarczy w s p o m n i e ć na w s t ę ­ pie refleksje Czarnowskiego , który charakteryzując k u l t u r ę religijną ludu polskiego p r z e c i w s t a w i a ł sensuaiistycznej religijności wiejskiego katolicyzmu w i ę k ­ szą skłonność do mistycyzmu na obszarach p r a w o s ł a ­ wia. R ó w n i e ż B y s t r o ń a n a l i z u j ą c rolę Kościoła, jako autorytetu w kulturze ludowej, zwracał u w a g ę na k s z t a ł t o w a n i e się odmiennych relacji duchowieństwo- s p o ł e c z n o ś ć wioski w w y n i k u r ó ż n y c h tradycji w y z ­ naniowych p r a w o s ł a w i a i katolicyzmu. Różnice te o d z w i e r c i e d l a ł y się t a k ż e w o b r z ę d o w o ­ ści dorocznej — na ściślejszy z w i ą z e k jej kalendarza na obszarach wyznaczonych z a s i ę g i e m p r a w o s ł a w i a z t r a d y c j ą g r e c k ą w s k a z y w a ł W. K l i n g e r . Podobnie jeśli idzie o l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą d o t y c z ą c ą obrzędów r o d z i n n y c h , spotykamy r o z w a ż a n i a dotyczące różnego sposobu asymilacji do l i t u r g i i kościelnej elementów p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , różnego stopnia tolerancji wobec p o g a ń s k i c h zwyczajów, różnego stopnia zachowania i przetrwania ich w kulturze ludowej. Jako konsekwen­ cję o d d z i a ł y w a n i a tradycji Kościoła wschodniego w k u l ­ turach grup w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i c h u p a t r y w a ł M o s z y ń ­ ski rozwój muzyki wokalnej i brak r o z w i n i ę t e j muzyki instrumentalnej, brak w y s t ę p o w a n i a rzeźby ludowej . O ile więc problem w p ł y w u r ó ż n y c h tradycji wyz­ naniowych nie jest obcy etnograficznym analizom, o tyle jego r o z w i ą z a n i e ogranicza się do dość zdawko­ 1 2 3 4 5 wych konstatacji. S e n s o w n o ś ć k o n t y n u a c j i s t u d i ó w nad t y m zagadnieniem staje się dla etnografa niezaprze­ czalna, gdy zamierza on podjąć badania nad k u l t u r ą tych grup etnicznych, w k t ó r y c h k r y t e r i u m wyznania było zasadniczym czynnikiem poczucia o d r ę b n o ś c i , i n ­ ności od grup s ą s i a d u j ą c y c h , k r y t e r i u m , w o k ó ł k t ó r e g o k s z t a ł t o w a ł o się poczucie swojskości, a identyfikacja ze swoją k u l t u r ą , g r u p ą b y ł a w y r a ż a n a przez i d e n t y f i k a c j ę z wyznaniem. T a k ą sytację spotykamy we wschodnich regionach Polski, w w o j e w ó d z t w i e białostockim, gdzie, jak pisze P a w l u c z u k : „ u k s z - a ł t o w a ł a się na bazie od­ r ę b n o ś c i wyznaniowej grupa etniczna. Jest to w i ę c g r u ­ pa w y o d r ę b n i a j ą c a się w y r a ź n y m poczuciem więzi g r u ­ powej, i s t n i e j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i jej c z ł o n k ó w jako tradycyjne przeciwstawienie „swoi — obcy". Granice tej grupy w ś r o d o w i s k a c h wiejskich wyznacza wyznanie p r a w o s ł a w n e . . . " . Praca Pawluczuka d o t y c z ą c a zagad­ n i e ń ś w i a t o p o g l ą d u jednostki w w a r u n k a c h rozpadu społeczności tradycyjnej porusza zagadnienie systemu w a r t o ś c i charakterystycznycn dla k u l t u r y tradycyjnej. Wyżej wspomniany autor jako pierwszy wprowadza do l i t e r a t u r y socjologicznej dotyczącej p r a w o s ł a w n o - k a t o lickiego pogranicza na Białostocczyźnie zestawienie cech p r a w o s ł a w i a , k t ó r e m a j ą w p ł y w na charakter k s z t a ł ­ t u j ą c y c h się w jego zasięgu grup etnicznych. I tak za E v d o k i m o v e m zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla p r a w o s ł a w i a n i e c h ę ć do kodyfikowania zasad w i a r y : . P r a w o s ł a w i e uznaje jedynie dogmaty pierwszych sied­ m i u soborów powszechnych. P r a w o s ł a w i e nie s f o r m u ł o ­ wało też w i e l k i c h s y s t e m ó w teologiczno-filozoficznych na k s z t a ł t augustynizmu czy tomizmu. Spekulacje f i l o ­ zoficzne na temat istoty Boga, traktowanie Boga jako przedmiotu wiedzy u w a ż a n o tu za rzecz z d r o ż n ą . Bóg miał o l ś n i e w a ć w i e r n y c h w ł a ś n i e swoją t a j e m n i c z o ś c i ą i n i e p o z n a w a l n o ś c i ą . Nie przejawiano w p r a w o s ł a w i u ż a d n e g o d ą ż e n i a ani do kanonicznego s f o r m u ł o w a n i a c a ł o k s z t a ł t u z a g a d n i e ń , ani do logicznej systematyki poglądów. Logiczne uzasadnienie p r a w d w i a r y dopuszcza się jedynie w literaturze polemicznej, gdy z m u s z a j ą do tego teologów przeciwnicy Kościoła. S t ą d — j a k pisze e 7 8 163 I �Evdokimov — „ p r a w o s ł a w i e przejawia najmniej nor­ matywną formę c h r z e ś c i j a ń s t w a i w najmniejszym stopniu daje się w y r a z i ć w p o j ę c i a c h " . Zestawienie dokonane przez Pawluczuka pomija jeden bardzo w a ż ­ ny element, w ł a ś n i e monastycyzm. Evdokimov pisze, iż „ n a j l e p s z y m sposobem poznania p r a w o s ł a w n e j d u ­ chowości jest w e j ś c i e do niej poprzez życie mnisze, k t ó r e o d e g r a ł o p i e r w s z o p l a n o w ą rolę przy jej formo­ w a n i u s i ę " . Powiedzmy w i ę c e j , monastycyzm jest t y m ogniwem, w k t ó r y m n a j p e ł n i e j w i d a ć , j a k dany spe­ cyficzny system w a r t o ś c i (resp. system r e l i g i j n y — wschodnie c h r z e ś c i j a ń s t w o ) może w p ł y w a ć na charak­ ter k u l t u r y z n a j d u j ą c e j się w jego zasięgu, d o s t a r c z a j ą c o k r e ś l o n y c h w z o r ó w świętości i k s z t a ł t u j ą c ludzkie po­ stawy wobec sfery sacrum. Monastycyzm jest jedno­ cześnie t a k i m ogniwem, w k t ó r y m d a d z ą się śledzić strukturalne z w i ą z k i łączące go z k u l t u r ą l u d o w ą . D o ­ piero głębsza analiza owych z w i ą z k ó w i relacji p o m i ę ­ dzy k u l t u r ą m o n a s t y c z n ą a k u l t u r ą t r a d y c y j n ą pozwoli nam o k r e ś l i ć dalsze k i e r u n k i b a d a ń nad w p ł y w a m i , jakie może w y w i e r a ć monaster p r a w o s ł a w n y na spo­ łeczność w i e j s k ą , a t a k ż e u j a w n i ć źródła i t r w a ł o ś ć pewnych w y o b r a ż e ń i p r z e ż y ć d o t y c z ą c y c h sfery sac­ r u m , k t ó r e w y s t ę p u j ą w t r a d y c j i ludowej i funkcjo­ n u j ą po dziś dzień w społeczności wiejskiej. 9 1 0 Opracowania dotyczące monastycyzmu m o ż n a podzie­ lić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym z nich jest literatura socjologiczna, r o z p a t r u j ą c a ruch monastycz­ ny od strony społecznego b ą d ź ekonomicznego charak­ teru . D r u g i m zasadniczym l y p e m o p r a c o w a ń są prace historyczne. M a j ą one dla nas o wiele w i ę k s z e zna­ czenie ze w z g l ę d u na swoje w a r t o ś c i heurystyczne. W skład naszych ź r ó d e ł wchodzą zarówno niektóre pisma ascetyczne, opisy życia m n i c h ó w dokonane przez w s p ó ł c z e s n y c h i m pisarzy i h i s t o r y k ó w , teksty poe­ tyckie, hagiografia p r z e s i ą k n i ę t a l u d o w ą mitologią. u 1 2 Nasze wymagania wobec m c h są nieco odmienne od w y m a g a ń , jakie stawia h i s t o r y k sensu stricto. W y ­ nika to z o d m i e n n o ś c i stawianych p y t a ń . Do pewnego stopnia nie interesuje nas t u geneza, wcześniejszość czy późniejszość poszczególnych f o r m życia mniszego, lecz przede w s z y s t k i m to, j a k u j a w n i a j ą one p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k u j a w n i a j ą p o s t a w ę c z ł o w i e k a wobec sacrum. To znaczy interesuje nas t u ich hierofaniczny charakter. Ze w z g l ę d u na to że „każdy do­ kument m o ż n a u w a ż a ć za h i e r o i a n i ę , o tyle, O' ile w y ­ r a ż a on p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k i ś odcinek jego historii, tzn. j a k i e ś jedno orzeżycie sacrum spośród jego niezliczonych w a r i a n t ó w " u w z g l ę d n i a m y w na­ szej analizie nie tylko teksty i relacje p o w s t a ł e w k r ę ­ gu r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , alo r ó w n i e ż teksty staroindyjskie. 13 Obok relacji h i s t o r y k ó w i. pisarzy c h r z e ś c i j a ń s k i c h , obok poezji Grzegorza z N a z j a n u równie wartościo­ we są dla nas hymny o ascecie z n a j d u j ą c e się w p i e ś ­ niach Rigwedy, czy b u d d y j s k i zbiór poezji ascetycz­ nej — Dhamma p a d a m , dlatego, że p o z w a l a j ą n a m lepiej i p e ł n i e j p o z n a ć zwarty system odmian sakralności monastycznej, s t w i e r d z i ć , że język tych hierof o n i i wykazuje zasadnicze p o d o b i e ń s t w a z a r ó w n o co do treści, j a k i ze w z g l ę d u na swój w y r a z z e w n ę t r z n y . Co do r z e t e l n o ś c i n i e k t ó r y c n źródeł nasze wymagania nie są takie same j a k wymagania historyka. P o s ł u ż ę się t u dwoma p r z y k ł a d a m i . Z a p o c z ą t k o w a n i e r u c h u monastycznego w c h r z e ś c i j a ń s t w i e większość o p r a c o w a ń historycznych w i ą ż e z p o s t a c i ą ś w . Antoniego , pustel­ nika egipskiego. W w y m i e n i o n v c h j u ż Żywotach mni­ chów H i e r o n i m a znajdujemy ż y w o t P a w ł a s p o r z ą d z o n y w latach 375—378", a więc w około d w a d z i e ś c i a lat 14 po ś m i e r c i Antoniego. W e d ł u g u s t a l e ń p a t r o l o g ó w Hie­ r o n i m n a p i s a ł go „(...) po części, aby zrobić k o n k u r e n ­ cję ż y w o t o w i Antoniego, napisanemu przez Anastazego, a po części d a j ą c upust w ł a s n y m marzeniom o życiu pustelniczym. Z P a w ł a chciał H i e r o n i m zrobić p i e r w ­ szego pustelnika. W y n i k a to z ogólnej koncepcji pisma, jak i z n i e k t ó r y c h szczegółów. P a w e ł jest starszy od Antoniego, udziela mu rad i w s k a z ó w e k . D r u g i przy­ k ł a d to Żywot Barlaama i Jozafata . Jest to anoni­ mowy u t w ó r l i t e r a c k i p o w s t a ł y około V I I w i e k u . Jego autorstwo przypisuje się Janowi D a m a s c e ń s k i e m u , m n i c h o w i klasztoru ś w . Saby pod J e r o z o l i m ą . 1 8 19 8 9 2 1 T r e ś c i ą opowieści jest historia p o g a ń s k i e g o k r ó l a Abennera i jego syna Jozafata, o k t ó r y m w r ó ż b i c i za­ powiedzieli, że przejdzie na w i a r ę c h r z e ś c i j a ń s k ą . Ojciec, k t ó r y p o s t a n o w i ł to u d a r e m n i ć , z a m k n ą ł syna w pa­ łacu, nie p r z e s z k o d z i ł o to jednak temu, że s p o t k a ł go Barlaam pustelnik, k t ó r y z a p r z y j a ź n i w s z y się z Joza­ fatem prowadzi z n i m długie dysputy o d s ł a n i a j ą c przed n i m obraz życia ascetycznego. Jozafat pod w p ł y w e m Barlaama rezygnuje z korony, opuszcza pałac i udaje się na p u s t y n i ę , gdzie prowadzi życie mnicha i gdzie umiera jako pustelnik. O p o w i e ś ć tę p r z e ł o ż o n o w X I stuleciu z j ę z y k a greckiego na łaciński, „(...) stąd zaś poszły potem ł a c i ń s k i e s k r ó t y l j b p r z e r ó b k i , a wreszcie też p r z e k ł a d y lub parafrazy na j ę z y k i ludowe, (...) obu uznano za osoby historyczne i zaliczono w poczet ś w i ę ­ tych w M a r t y r o l o g i i Romanum, p o ś w i ę c a j ą c i m dzień 27 listopada (...)". L i b r e c h t s t w i e r d z i ł , że ani Jozafat ani ojciec jego Abanner nigdy nie istnieli, faktem r e a l ­ n y m b y ł a tylko historia S i t h a r t y syna k r ó l a K a p i l a wastu, Suddhodany, k t ó r y jako założyciel buddyzmu z a s ł y n ą ł n a s t ę p n i e pod i m i e n i e m Buddhy. Z w i ą z e k h i ­ storyczny z ż y w o t e m Buddhy jest rzeczą z u p e ł n i e pew­ ną, dowód zaś, że wersja c h r z e ś c i j a ń s k a z a l e ż n a jest od buddyjskiej nie zaś przeciwnie, r o z w i n ą ł C o s q u i n " . 22 Nieistotny jest t u dla nas problem h i s t o r y c z n o ś c i postaci P a w ł a czy Barlaama i Jozafata. Zestawienie t e k s t ó w buddyjskich i c h r z e ś c i j a ń s k i c h nie ma też na celu wyprowadzenia j a k i c h k o l w i e k konsekwencji ge­ netycznych w odniesieniu do obu s y s t e m ó w religijnych, k t ó r y c h głębokich różnic n a t u r y filozoficznej (autosoteryczna wizja zbawienia w buddyzmie, inne rozumie­ nie niż w c h r z e ś c i j a ń s t w i e takich z a g a d n i e ń j a k nie­ ś m i e r t e l n o ś ć , życie wieczne i t p ) m a j ą c y c h swe odbicie w koncepcjach monastycznych obu r e l i g i i bynajmniej nie zamierzamy k w e s t i o n o w a ć . R e a s u m u j ą c , źródła, na k t ó r y c h opieramy n a s z ą a n a l i z ę są r ó w n i e rzetelne i w a r t o ś c i o w e ze w z g l ę d u na swój charakter hierofaniczny. R ó ż n o r o d n o ś ć ich pod w z g l ę d e m pochodzenia, czy tego, że jedne są relacjami historycznymi, inne zaś poezją, m i t e m , wierzeniami, p r z e s ą d a m i , symbolami, nie jest t u dla nas ż a d n ą p r z e s z k o d ą , a w r ę c z przeciwnie, pomaga nam w wyzna­ czeniu możliwie n a j p e ł n i e j s z e g o systemu odmian sak r a l n o ś c i monastycznej. 15 l e 164 Kultura monastyczna i kultura tradycyjna P o s ł u g u j ą c się t e r m i n a m i k u l t u r a monastyczna, k u l ­ tura tradycyjna, z p o j ę c i e m k u l t u r a wiążę trojakie r o ­ zumienie. Pierwsze jest takie samo, w j a k i m przeszło do antropologii za s p r a w ą Cycerona, k t ó r y w Rozpra­ wach Tuskulańskich nazywa filozofię u p r a w ą ducha (łac. cultura — uprawa). Dla nas jest to o tyle warte zaznaczenia, że skupia n a s z ą u w a g ę na t y m , ż e z po­ j ę c i e m k u l t u r y monastycznej w i ą ż e się pewna wizja ś w i a t a o r g a n i z u j ą c a tę k u l t u r ę . Odwzorowaniem tej w i z j i są d z i a ł a n i a ludzi ją u p r a w i a j ą c y c h . Drugie rozu23 �mienie p o k r y w a się z t y m , jakie mamy u Bystronia, przez k u l t u r ę rozumiemy „ p e w i e n historycznie w y t w o ­ rzony zespół treści k u l t u r o w y c h . " Podobnie jak u Bystronia, k t ó r y m ó w i ą c o kulturze ludowej, szlachec­ k i e j , zastrzega, że treści nie są same w sobie ani ludo­ we, ani szlacheckie, że m o g ł y p o w s t a ć w innych zespo­ łach, w innej kulturze, że m o g ł y p r z e n i k a ć z jednego zespołu do drugiego, tak samo w naszym przypadku k u l t u r y monastycznej n i e k t ó r e jej treści m o g ł y p o w s t a ć zupełnie n i e z a l e ż n i e w innych zespołach lub p r z e n i k a ć do innych zespołów. T a k ą t r e ś c i ą może być asceza. Na p r z y k ł a d z u p e ł n i e n i e z a l e ż n i e w y s t ę p u j ą c a u neopitag o r e j c z y k ó w , gdzie p o l e g a ł a na u p r a w i a n i u filozofii, „ k t ó r a uwalnia od b ł ę d u i n a m i ę t n o ś c i , na w s t r z y m y ­ w a n i u się od pewnych p o k a r m ó w , na milczeniu, na ra­ chunkach sumienia, na rezygnacji w czasie p r ó b ż y c i o ­ wych." 24 2 5 Trzecie rozumienie k u l t u r y przyjmujemy za K r o e berem: „ K u l t u r a jest to p r z y j ę t y zwyczajowo sposób d z i a ł a n i a , odczuwania ii m y ś l e n i a , w y b r a n y spośród n i e s k o ń c z o n e j liczby i r ó ż n o r o d n o ś c i m o ż l i w y c h poten­ cjalnie sposobów bycia. K o n k r e t n e p r z y j ę t e r o z w i ą z a ­ nie jest w dużej mierze zdeterminowane przez w c z e ś ­ niejsze sposoby życia, o r g a n i z a c j ę czy systemy k u l t u ­ ry." 2 0 Sacrum i profanum w kulturze monastycznej i w kulturze tradycyjnej Monastycyzm, jak k a ż d e zjawisko religijne, ujaw­ nia nam dwoisty charakter rzeczywistości, w k t ó r e j przebiega życie i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a s p r o w a d z a j ą c je do d w u przeciwstawnych w y m i a r ó w : sacrum i p r o ­ fanum, tego co ś w i ę t e , n i e z w y k ł e , niecodzienne i tego co z w y k ł e , powszechne i świeckie. Jak k a ż d a postawa religijna, a może nawet w i ę c e j , bo czyni to explicite, jest aktem w y b o r u i waloryzacji pewnego obszaru, gdzie życie i d z i a ł a n i e ludzkie przebiega w sposób p e ł ­ ny, harmonijny, powiedzlielibyśmy sensowny i w a r t o ś ­ ciowy. „Dla człowieka religijnego p r z e s t r z e ń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, p ę k n i ę c i a , są fragmen­ t y przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n e od innych. „Nie p r z y ­ stępuj t u — rzecze Pan do Mojżesza — zżuj obuwie z n ó g twoich, miejsce bowiem, na k t ó r y m stoisz, ziemią ś w i ę t ą jest" (ks. wyjścia 3,5). Jest więc obszar święty, a więc 'mocny', w a ż n y i są inne obszary, nie u ś w i ę c o n e , a więc pozbawione s t r u k t u r y i k o n s y s t e n c j i " . D o ś ­ wiadczenie sacrum i z w i ą z a n e z n i m w y b ó r i w a l o r y ­ zacja przestrzeni p o s i a d a j ą r ó ż n e artykulacje w r ó ż ­ nych zespołach k u l t u r o w y c h . Zobaczmy, co ma do po­ wiedzenia pod t y m w z g l ę d e m symbolika monastyczna. 27 P r z e s t r z e n i ą , w k t ó r e j realizuje się życie mnisze jest pustynia. U p o c z ą t k ó w monastycyzmu c h r z e ś c i j a ń ­ skiego jest to pustynia N i t r i a i Sketa w E g i p c i e , gdzie p r z e b y w a ł A n t o n i i d o k ą d p r z y b y w a l i n a ś l a d o w ­ cy, gdzie ruch ten p r z y b r a ł takie rozmiary, że miasta opustoszały, a wsie i pustynie zaroiły się od a s c e t ó w . Pustynie S y r i i , Palestyny, jak np. „ p u s t y n i a Mojma, k t ó r a się r o z c i ą g a w z d ł u ż morza o osiem m i l od han­ dlowego p o r t u Gazy", na k t ó r ą udaje się H i l a r i o n , n i e d o s t ę p n e obszary Rusi, gdzie p o w s t a j ą skupiska ży­ cia ascetycznego dając p o c z ą t e k i „ r e g u ł ę " powstawa­ n i u k l a s z t o r ó w p r a w o s ł a w n y c h . Do pustyni skierowa­ ne są h y m n y X l X - w i e c z n e j sekty b i e g u n ó w . Ale nie chodzi t u t y l k o o k o n k r e t n y obszar znany pod taką" czy i n n ą n a z w ą geograficzną. 28 2 9 3 0 3 1 3 2 Pustynia to obszar n i e z a m i e s z k a ł y , amorficzny. M o ­ że się z n a j d o w a ć w s z ę d z i e : „Przy chacie, we w s i czy w ś r ó d lasu, na oceanie czy na lądzie, gdziekolwiek Die Ąsketćn Makańus Agypticus. Oniiphriu* und Petrus \oi. A\hoK. Novgoroder lkone. um 1500. Novgorod. Sinatlichc Kunsthistorisches Museum I I . 1. Asceci Makariusz Egipski, Onufry i Piotr z Atos, Ikona nowogrodzka, ok. 1500 r. 33 b ę d ą d o s k o n a l i " — p o w i a d a buddyjski h y m n ascetycz­ ny. D o s k o n a ł o ś ć mnisza r e a l i z u j ą c a się na pustyniach Egiptu, S y r i i i Palestyny przybiera najrozmaitsze for­ my. Historia i c h r z e ś c i j a ń s k a hagiografia m ó w i ą o subdywalach, k t ó r z y żyli wprost pod g o ł y m n i e b e m za dnia grzani od u p a ł u , a w nocy d r ę t w i e j ą c y od z i m n a , o dendrytach z a m i e s z k u j ą c y c h na drzewach i w dziup­ lach drzew, o s ł u p n i k a c h z n a j s ł a w n i e j s z y m spośród sy­ ryjskich s t y l i t ó w Symeonem, o p r z y k u t y c h do jednego miejsca ł a ń c u c h a m i k a t e n a t a c h . I n n i mieszkali w w y s c h n i ę t y c h c y s t e r n a c h , w jaskiniach, grotach, w grobach j a k A n t o n i , nawet prowizoryczna c h a ł u p a zbudowana z trzciny i z sitowia — k t ó r e j opis zamiesz­ cza H i e r o n i m — znacznie niższa od wzrostu mnicha „była raczej podobna do grobowca niż do d o m u " . Poprzez w y r a ź n i e zaznaczający się pierwiastek t a n at o s — n i e z a m i e s z k a ł a , pozbawiona życia i wegetacji pustynia, sytuowanie cel pod ziemią (grota, jaskinia, w y s c h n i ę t a studnia, grób) — ujawnia się opozycyjny charakter w a r t o ś c i , j a k i e w i ą ż e z p r z e s t r z e n i ą k u l t u r a monastyczna w stosunku do analogicznych w a r t o ś c i w y ­ s t ę p u j ą c y c h w kulturach tradycyjnych. 34 36 3 0 37 38 3 9 40 „Rzeczą z n a m i e n n ą dla s p o ł e c z e ń s t w tradycyjnych jest r o z r ó ż n i e n i e , j a k i m p r z e c i w s t a w i a j ą swe zasiedlone terytorium obszarowi nieznanemu i n i e o k r e ś l o n e m u , k t ó r y je otacza: ich okolica to „świiat" (ściślej rzecz b i o r ą c „nasz świat"), Kosmos; reszta — to już nie Kosmos, to coś w rodzaju „ z a ś w i a t u " , obszar obcy, b e z ł a d n y , z a m i e s z k a ł y przez poczwary, demony, „ o b ­ cych" ( u t o ż s a m i a n y c h z r e s z t ą z demonami i upiorami). Na pierwszy rzut oka to rozdarcie przestrzeni w i ą ż e 165 I �się z przeciwstawieniem t e r y t o r i u m zaludnionego i za­ gospodarowanego, a więc „ u r z ą d z o n e g o j a k ś w i a t " , nie­ znanej przestrzeni, k t ó r a r o z c i ą g a sią poza jego g r a n i ­ cami. Z jednej strony ma się do czynienia z Kosmosem, z drugiej — z Chaosem . P r z e s t r z e ń w k t ó r e j r e a l i ­ zuje się życie mnisze, to w ł a ś n i e ów „ C h a o s " . O d z w i e r ­ ciedlenie jego znajdujemy w ż y w o t a c h m n i c h ó w , w opi­ sach ich z m a g a ń z demonami z a m i e s z k u j ą c y m i pusty­ n i ę . W ę d r u j ą c e m u przez p u s t y n i ę A n t o n i e m u z a b i e g a j ą d r o g ę p o t w o r y : „Na t y m u r w a ł , bo ujrzał potwora, pół człowieka, pół konia... Nie w i e m czy szatan, aby go p r z e s t r a s z y ć t a k ą p r z y b r a ł p o s t a ć , czy też pustynia, j a k z w y k ł a to czynić, p ł o d n a w tak potworne z w i e r z ę t a i takie rodzi z w i e r z ę t a " . W ten sposób wyjście w ob­ szar n i e z a m i e s z k a ł y , przez m o n a s t y c z n ą u c i e c z k ę od ś w i a t a , odgrywa rolę „ o t w i e r a n i e przestrzeni", jest ob­ razem otwarcia. Przeistacza d o t y c h c z a s o w ą c h a o t y c z n ą , a m o r f i c z n ą i ś m i e r c i o n o ś n ą p u s t y n i ę w obszar c e c h u j ą ­ cy się szczególną m o c ą ż y c i o w ą i ż y c i o d a j n ą . 41 42 N i e z w y k ł a moc m n i c h ó w p r z e c h o d z ą c y c h p r ó b ę na p u s t y n i p r z y c i ą g a coraz liczniejsze rzesze ludzi, a w a l k a z demonami pustyni przechodzi w w y p ę d z e n i e demo­ n ó w z ludzi ii z w i e r z ą t . T a m gdzie zatrzymuje się mnich, w y r a s t a j ą drzewa ofiarowane przez B o g a , p t a k i p r z y n o s z ą c h l e b . W sakralizacji pustyni, ob­ szaru n i e d o s t ę p n e g o , w przemienianiu dotychczasowego „ C h a o s u " w „ K o s m o s " w y r a ź n i e zaznacza się s y m b o ­ l i z m ś r o d k a . M o ż n a by t u za Eliadem p o w t ó r z y ć , ż e : „ w d a r c i e się sacrum ustanawia t u nie t y l k o p u n k t stały p o ś r o d k u b e z k s z t a ł t n e j p ł y n n o ś c i ś w i e c k i e j prze­ strzeni, „ ś r o d e k " w ś r ó d „ c h a o s u " , dokonuje ono t a k ż e przeskoku m i ę d z y poziomami kosmicznymi (ziemia i niebo) oraz przejścia typu ontologicznego z jednej mo­ dyfikacji b y t u do innej. Takie przerwanie heterogeniczności przestrzeni ś w i e c k i e j stwarza „ ś r o d e k " u m o ż l i w i a j ą c y łączność z „ t r a n s c e n d e n c j ą " , a t y m samym ustanawia „świat", jako że ś r o d e k u m o ż l i w i a o r i e n t a c j ę . W naszym przypad­ k u , w przypadku symboliki monastycznej ł a t w o da się śledzić elementy w y z n a c z a j ą c e kierunek g ó r a - d ó ł , niebo-ziemia: są to — z jednej strony symbole: drzewo- s ł u p ( w s t ę p o w a n i e w górę), oraz jaskinia-grota-wyschn i ę t a s t u d n i a - g r ó b ( w s t ą p i e n i e pod ziemię). 4 3 J1 45 4 8 4 7 Tanatyczna symbolika wyjścia w p u s t y n i ę w s k a ­ zuje n a m na to, że akt sakralizacji przestrzeni odbywa się t u na tej samej zasadzie, na k t ó r e j oparte są ob­ r z ę d y przejścia i n i c j a c j i : z m i a n ę „modalności bytu" o s i ą g a się przez ś m i e r ć , n o w y stan egzystencji, nowe życie o s i ą g a się przez ś m i e r ć . Drzewo, słup, a nawet j a k m ó w i explicite Ewagriusz o kosturze m n i s z y m są przedstawieniem drzewa życia. 4 8 1 P e ł n y obraz miejsca świętego , w k t ó r y m przebywa mnich, miejsca, k t ó r e ustanawia ś w i a t p o ś r ó d chaosu d a j ą jedynie późniejsze hagiografie — jest to obraz zazwyczaj p o k r y w a j ą c y się z t y m j a k i znajdujemy we fragmencie, k t ó r y posłużył nam za motto: grota, drze­ wo, źródło (Por. Boscha Kuszenie św. Antoniego). Ele­ menty te j e d n a k ż e rzadko w y s t ę p u j ą razem. Z w ł a s z c z a w ó w c z a s gdy mamy do> czynienia albo z dendrytami, albo p r z y k u t y m i do jednego p u n k t u , albo z ż y j ą c y m i w grobie czy wprost pod g o ł y m niebem. Zachodzi więc pytanie, co jest symbolem ewego „ p u n k t u stałego", „środka"? Istnieje jedyna odpowiedź — s y m b o l e m środ­ k a j e s t s a m m n i c h — c z ł o w i e k : „Niechaj i n n i p o d z i w i a j ą cuda, jakie czynił, niech p o d z i w i a j ą jego n i e w i a r y g o d n ą w s t r z e m i ę ź l i w o ś ć , p o k o r ę . Mnie zaś nic tak nie zdumiewa, jak to, że u m i a ł z d e p t a ć t a k ą chwa­ łę, takie objawy czci. P r z y b y w a l i biskupi, całe rzesze 266 k a p ł a n ó w , duchownych niższego stopnia, c h r z e ś c i j a ń s k i c h dostojnych niewiast — wielka pokusa —• a i z miast i w s i prosty lud... H i l i a r i o n m y ś l a ł tylko o s a m o t n o ś c i i pewnego dnia p o s t a n o w i ł w y r u s z y ć w d r o g ę ; przy­ g o t o w a ł sobie na n i ą osiołka, tak b o w i e m był o s ł a b i o ­ ny postami, iż ledwie mógł chodzić. Skoro się o t y m w i e ś ć rozeszła, z d a w a ł o się, że j a k b y zagroziło Palesty­ nie spustoszenie, nieszczęście. Z e b r a ł o się ponad dziesięć tysięcy ludzi, r ó ż n e g o w i e k u i stanu, aby go zatrzy­ m a ć . (...) pilnowano go, aby nie w y r u s z y ł " . 4 9 Powszechnie występujący w hagiografii m o t y w odejścia mnicha ujmuje takie wydarzenie w kategoriach katastrofy, odejście mnicha — grozi zawaleniem ś w i a ­ ta. A n t o n i k a ż e z a t a i ć miejsce swego grobu, aby n a j ­ bogatszy w tych stronach nie z a b r a ł do swego m a j ą t k u ciała i k u jego czci nie z b u d o w a ł K o ś c i o ł a . 50 S a k r a l i z u j ą c p r z e s t r z e ń leżącą poza granicami do­ tychczasowego d o ś w i a d c z e n i a sacrum w k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej (granice te w y z n a c z a j ą dom, wioska, t e r y t o ­ r i u m z a m i e s z k a ł e , zagospodarowane; szczegółowiej por. symbolizm ś r o d k a w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — Eliade, Traktat ... s. 372—373), monastycyzm nie tylko doko­ nuje aneksji n o w y c h t e r y t o r i ó w i otwierania t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, ale r ó w n i e ż orientuje i o t w i e r a dotychczasowe systemy w a r t o ś c i w k i e r u n k u z a g a d n i e ń egzystencji. P o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, że symbolika monastycz­ na ma charakter inicjacyjny: „przez ś m i e r ć osiąga się nowe życie". J e d n a k o w o ż inicjacja tu znacznie różni się od tej, j a k ą w postaci r ó ż n y c h o b r z ę d ó w spotyka­ my w k u l t u r a c h tradycyjnych. Zmiana dotychczasowe­ go stanu egzystencji, czy to w postaci wprowadzenia jednostki w s p o ł e c z e ń s t w o , czy przejścia od stanu „ n i e ­ d o j r z a ł e g o " do „dojrzałego", od byctia dzieckiem do b y ­ cia d o r o s ł y m wymaga w k u l t u r a c h tradycyjnych pew­ nych o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , w k t ó r y c h spełnione m u ­ szą b y ć wszystkie w a r u n k i , takie, j a k i m i b y ł y na po­ czątku, w z a m i e r z c h ł e j przeszłości, i n illo tempore, k i e ­ dy dany r y t czy obrzęd został objawiony, t a k i m i , j a ­ kie je zna i przenosi mitologia w postaci o k r e ś l o n e g o scenariusza o b r z ę d o w e g o . W czasie realizacji o b r z ę d u dokonuje się rekapitulacja archetypicznych gestów, ofiar, n a s t ę p u j e przerwanie czasu z w y k ł e g o i p r z e j ś c i e w i l l u d tempus. Zmiana stanu egzystencji dokonuje się i s p e ł n i a w o b r z ę d z i e w sposób s k o ń c z o n y , z c h w i l ą z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u n a s t ę p u j e p o w r ó t do stanu rzeczywistego, k t ó r y m o ż e b y ć p o w t ó r z e n i e m i uobec­ nieniem innego z kolei c y k l u — czasu wiecznego, w p i ­ sanego w i n n y scenariusz o b r z ę d o w y — jednak sama inicjacja została s p e ł n i o n a . To w y ł ą c z e n i e czasu mitycznego nie w y s t ę p u j e w monastycyzmie, gdzie zmiana stanu jest aktem ciąg­ ł y m , wciąż t r w a j ą c y m , zwłaszcza dla jakiegokolwiek spektatora z z e w n ą t r z , przejście dokonuje się w k a ż d e j c h w i l i i jest w i e c z n y m teraz. Jest c i ą g ł y m ż y c i e m na pustyni, w grobie, skale, drzewie i etc. Ofiara p r a k t y k i ascetycznej dokonuje się ustawicznie. Szata mnisza, k t ó r a symbolizuje o f i a r ę jsst j e d n o c z e ś n i e szatą, w k t ó r e j m n i c h zostaje pogrzebany . T r ó j m i a n charak­ terystyczny dla o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a i i n i c j a c j i , w k t ó ­ r y m z m i a n ę stanu wyznacza ciąg: życie—śmierć / o f i a r a —ż у с i e, monastycyzm skraca do d w u m i a ­ nu: ś m i e r ć — ż y c i e . S t ą d stan mnicha jest p e ł e n sprzeczności i p r z e c i w i e ń s t w , zawieszony pomiędzy dwoma biegunami: śmierć—życie. 5 1 52 M o ż n a t u nawet m ó w i ć o szczególnej totalizacji p r z e c i w i e ń s t w . Ś w i a d c z ą o niej np. f u n k c j o n u j ą c e obok symboliki fanatycznej symbole w s t ę p o w a n i a . O m n i ­ chach m ó w i się j a k o ptakacn, A n t o n i z t a k ą s z y b k o ś - �cią p o k o n y w a ł d r o g ę , „że leciał jak ptak", Grzegorz z Nazjanu p o w i a d a ł o mnichach, „którzy w i o d ą życie na p u s t y n i , ale cieszą się weselem niebieskiego ś w i a ­ t a " , a w wierszu o ucieczce od ś w i a t a : „ C h c i a ł b y m m i e ć lotne s k r z y d ł a j a s k ó ł e k albo gołębi, b y m od ż y ­ cia mógł u c i e c " , mnicha A m m o n a a n i o ł przenosi w p o w i e t r z u . (Z tą s a m ą g r u p ą symboli w s t ę p o w a n i a , jeśli nie p o p r z e s t a ć na w y j a ś n i e n i u , jakiego dostarcza tradycja hagiograficzna, d a ł o b y się chyba p o w i ą z a ć i k o ­ nograficzne przedstawienie św. Franciszka z ptakami). W Strofach o d o s k o n a ł y m o m n i c h u m ó w i się: „tego jest droga nieuchwytna, jak ścieżka p t a k ó w w ś r ó d prze­ strzeni" i dalej: 63 54 № 5 8 Daleko d ą ż ą z a m y ś l e ń c y , nie m a j ą w domach swych r a d o ś c i i j a k ł a b ę d z i e znad jeziora, tak ze swych do­ m ó w ciągną w dal, Ł a b ę d z i e c i ą g n ą słońca szlakiem, w p r z e s t r z e ń się wzno­ szą czarodzieje, A m ę d r z e c c i ą g n i e z tego ś w i a t a , gdy zwalczy ś m i e r ć i orszak j e j . M o t y w wznoszenia się, obejmowania całego ś w i a t a , przeskoczenia ponad dwa bieguny b y t u , a t a k ż e w y z ­ wolony w t y m p r z e j ś c i u żar magiczny o d s ł a n i a n a m najstarszy dokument monastyczny, Hymn o ascezie": D ł u g o w ł o s y ma ogień, t r u c i z n ę , D ł u g o w ł o s y nosi ś w i a t y dwa, I ś w i a t o m słońce w i d z i e ć daje, D ł u g o w ł o s y ś w i a t ł o ś c i ą się zwie. O d b i e ż c y w i a t r e m opasani, Za odzież m a j ą gnój brunatny, I d ą za w i a t r u p o w i e w a m i , K i e d y bogowie w nich w s t ę p u j ą . Uniesieni p o t ę g ą ascezy d o s i e d l i ś m y tych w i c h r ó w m k n ą c y c h , A w y t u ot tylko ciała Nasze widzicie, o ś m i e r t e l n i . Leci na w s k r o ś podniebnych dali, Ogląda k s z t a ł t y w nich wszelakie I wszystkich b o g ó w , k u ich szczęściu, Staje się m i ł y m przyjacielem. Przyjaciel w i c h r u , r u m a k w i a t r u , Oto odbieżca, b ó s t w w y s ł a n i e c , Obydwa morza zamieszkuje, Zachodnie jedno, drugie wschodnie. Siadem Asparas i G a n d h a r w ó w I ś l a d e m dzikich z w i e r z ą t idąc, Zgadywacz m y ś l i , d ł u g o w ł o s y jest Ich n a j s ł o d s z y m towarzyszem. c h r z e ś c i j a ń s k i e j w i z j i i l l u d tempus, k t ó r y umieszczony jest w perspektywie przyszłości, jest to czas, k t ó r y ma n a d e j ś ć . J e d n a k ż e antycypacja owego czasu (illud t e m ­ pus, k t ó r y ma n a s t ą p i ć ) , j a k a ma miejsce w monastycyzmie nie r ó ż n i się niczym formalnie od r e k a p i t u l a c j i owego czasu (illud tempus, który n a s t ą p i ł ) charakte­ rystycznej d l a k u l t u r t r a d y c y j n y c h . Obie postawy p r o ­ w a d z ą do zniesienia h i s t o r i i i w y p e ł n i e n i a jej czasem ś w i ę t y m — obie są antyhistoryczne, obie są ucieczką od h i s t o r i i . J e d y n ą r ó ż n i c ą jest to, o czym j u ż wspo­ m i n a l i ś m y , że o ile w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h przy po­ mocy zestawu r ó ż n y c h o b r z ę d ó w stosownych do sytua­ cji, znoszenie h i s t o r i i odbywa się przez cykliczne pow­ tarzanie archetypicznych wzorcowych sytuacji, o tyle w monastycyzmie c h r z e ś c i j a ń s k i m cykliczna okresowa odnowa ś w i a t a (ryty kosmogoniczne) i osób (obrzędy przejścia) z a s t ą p i o n a zostaje przez ciągle t r w a j ą c ą od­ n o w ę osoby ludzkiej. Poruszamy to zagadnienie dlatego, że zazwyczaj p o d k r e ś l a się g ł ę b o k i e r ó ż n i c e i p r z e p a ś c i i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y koncepcjami czasu w c h r z e ś c i j a ń s t w i e i w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h czy archaicznych s p o ł e c z e ń s t w . Tymczasem, szczególnie w przypadku monastycyzmu, r ó ż n i c e te nie są tak ogromne. Samo w y j ś c i e na pus­ t y n i ę m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć jako odtworzenie archetypicznej sytuacji wyjścia Chrystusa na p u s t y n i ę (walka z szatanem); hagiografie częściej w i ą ż ą w y j ś c i e z i n n ą s c e n ą — spotkania Chrystusa г m ł o d z i e ń c e m , k t ó r e m u na pytanie, co ma czynić, odpowiada: „Idź, sprzedaj, co masz, a rozdaj ubogim, a p r z y j d ź n a ś l a d u j mnie, w z i ą w s z y k r z y ż " ( M k 10, 21 i п.). Wszystko, co b y ł o powiedziane, prowadzi nas do konstatacji, że podobnie j a k w przypadku symboliki d o t y c z ą c e j przestrzeni s t r u k t u r a symboli (zasady po­ działu), tak i w p r z y p a d k u symboliki dotyczącej czasu (strukturalne w ł a ś c i w o ś c i czasu: r e a l i z u j ą c y się hic et nuc i l l u d tempus), jest taka sama w kulturze mona­ stycznej i w k u l t u r a c h tradycyjnych, a r ó ż n i c e w y n i ­ k a j ą z r ó ż n i c t r e ś c i w i ą z a n y c h z t y m i symbolami. Tak j a k m ó w i l i ś m y o przenikaniu, o o t w i e r a n i u t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, tak t e ż w przypadku o t w i e r a n i a czasu (znoszenia cykliczności i periodyczności) k u l t u r a monastyczna dokonuje tego, w i ą ż ą c opo­ zycyjne t r e ś c i i w a r t o ś c i . Najbardziej zaś czytelne opo­ zycje znajdujemy we wzorach k u l t u r o w y c h obu zespo­ łów. H i e r o n i m d a j ą c obraz wyniszczonego ascezą i c i ą g ­ ł y m przebywaniem na pustyni mnicha, m ó w i że: „Z jego piersi w y d o b y w a ł się j a k b y p ł o m i e ń m o c y " . Jed­ n a k ż e w e j ś c i e w czas wieczny nie zawsze jest przed­ stawione jako dramatyczna totalizacja p r z e c i w i e ń s t w . Z drugiej strony istnieje cały zespół symboli i przedstawień obrazujących rajską koegzystencję m n i ­ c h ó w i z w i e r z ą t . L w y w y k o p u j ą g r ó b dla m n i c h a ' , u s t ę p u j ą j a s k i n i , r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d pada na kola­ n a , a lew, uleczony przez ś w . Gierasyma, opiekuje się o s i o ł k i e m , chodzi z n i m do odległego źródła po w o d ę , później o p ł a k u j e ś m i e r ć m n i c h a - d o b r o c z y ń c y . Wejście w czas wieczny jest t u p o w r o t e m do rajskiej rzeczywi­ stości, gdzie zniesiona zostaje opozycja: ś w i a t ludzki — świat zwierzęcy. 58 Wzorem l e ż ą c y m u podstaw i o r g a n i z u j ą c y m k u l ­ t u r ę m o n a s t y c z n ą jest ucieczka od ś w i a t a . W y r a ż a j ą to same s ł o w a : m n i c h — gr. monachos = samotny, anachoreta — gr. anachoretes — człowiek u s u w a j ą c y się na ubocze, eremita — gr. eremos = pustynia. Wierne t ł u m a c z e n i e tych słów znajdujemy w j ę z y k u rosyjskim dla o k r e ś l e n i a m n i c h ó w p r a w o s ł a w n y c h : mo­ nach, monaszestwo, odinoczestwo, inoczestwo, dnok. Z kolei h y m n y buddyjskie m ó w i ą o o d b i e ż c y - ż e b r a k u , w y m i e n n i e pojawia się nazwa m ę d r z e c . W okresie k s z t a ł t o w a n i a się monachizmu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o znane b y ł y r ó w n i e ż skrajne f o r m y ż e b r a c z e j a k np. mesalianie-euchdci , g y r o w a g o w i e , k t ó r z y prowadzili życie włóczęgów. M 66 5 6 0 6 1 6 ! 63 Przedstawienia te, w y s t ę p u j ą c e w c h r z e ś c i j a ń s k i c h , w sposób oczywisty hagiografiach n a w i ą z u j ą do U c i e k a j ą c y od ś w i a t a ten, jak powiada h y m n b u d ­ dyjski, „kto nosi b r u d n ą n ę d z n ą odzież, to w y c h u d ł , siecią żył się p o k r y ł " , k t ó r y „za odzież ma gnój b r u ­ natny". Grzegorz z Nazjanu m ó w i o mnichach: „ m i l ­ czący heroldowie, a w i ę c zaniedbane i brudne włosy, bose i do n ó g a p o s t o ł ó w podobne n o g i " , H i l a r i o n „ p o k u t n e j szaty (saccum), w k t ó r ą raz się przyodział, nigdy nie p r a ł , m a w i a ł , iż b y ł o b y czymś n a d m i e r n y m s z u k a ć czystości w pokutniczej szacie. Nie z m i e n i a ł t u n i k i , aż poprzednia c a ł k o w i c i e sdę nie s t a r g a ł a " . 6 6 67 6 8 167 1 �Barlaam pokazuje Jozafatowi w r o ś n i ę t ą W ciało szatę p o k u t n ą z ostrych w ł o s ó w , k t ó r ą u k r y w a pod przebra­ niem w j a k i m d o s t a ł się do p a ł a c u S w . A m b r o ż y W pismach ascetycznych ó w fragment z K s i ę g i Wyjścia o Mojżeszu w c h o d z ą c y m w obszar ś w i ę t y t ł u m a c z y : „zżuj p i e r w e j obuwie z nóg swoich, o d w i ą ż wszelkie w i ę z y , r z u ć pasy tego ś w i a t a " . H y m n y buddyjskie w c i ą ż m ó w i ą o przecinaniu więzów, o z r y w a n i u w i ę z ó w w i ą ż ą c y c h ze ś w i a t e m . A l e ucieczka od ś w i a t a nie manifestuje się tylko z m i a n ą stroju, odmiennym w y g l ą d e m , akcentującym u b ó s t w o , wyniszczenie. Jest u c i e c z k ą od d o m u , od w i o s k i — w b e z d o m n o ś ć , jest zerwaniem w i ę z ó w po­ krewieństwa: 7 0 7 1 7 2 7 3 Tutaj d e s z c z o w ą p o r ę spędzę, t u b ę d ę w zimie, a t u w lecie. W ten sposób m y ś l i człowiek głupi, o g r o ź b ę ś m i e r c i się nie troszcząc. K t o dumny b ę d z i e z s y n ó w , b y d ł a , czyj duch ze ś w i a t e m jest z w i ą z a n y , j a k ś p i ą c ą w i o s k ę fala wielka, tak ś m i e r ć go schwyci i uniesie. Nie s ą synowie c i o b r o n ą , nie jest o b r o n ą ojciec, k r e w n y . K i e d y cię ś m i e r ć w s w ą dłoń pochwyci, twój r ó d cię cały nie o b r o n i . 7 4 Pustelnicy uciekali nawet przed matką, która p r z y s z ł a do nich w odwiedziny, asceta M a r c j a n S y r y j ­ czyk tak samo p o s t ą p i ł wobec swej siostry; ś w . A n t o n i , znaleziony w stanie n i e p r z y t o m n y m i przeniesiony do rodzinnego domu, po odzyskaniu p r z y t o m n o ś c i k a z a ł się o d n i e ś ć z p o w r o t e m na osobne m i e j s c e . 75 O s k r ę p o w a n i u w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a m ó w i też p r z y p o w i e ś ć Barlaama o trzech p r z y j a c i o ł a c h . Pewien człowiek m i a ł trzech przyjaciół, ś c i g a n y przez m o ż n e g o w ł a d c ę , udaje się kolejno do nich. Pierwszy u k r y w a się przed n i m w domu, wreszcie daje m u na d r o g ę dwie w ł o s i a n e suknie, drugi m ó w i , że nie może m u p o m ó c , że m o ż e m u tylko t o w a r z y s z y ć w drodze przez pewien czas, trzeci zaś przyjaciel, najmniej szanowany, ofiarowuje s w ą pomoc. P o d o b i e ń s t w o to tak t ł u m a c z y Barlaam Jozafatowi: „ P i e r w s z y to bogactwo i do z b i o r ó w afekt, oprócz niepotrzebnych szmat do grobu nic o d e ń nie zabierze, d r u g i zaś przyjaciel żona у dzieci są, у i n n i p o k r e w n i , у domowi, k t ó r y c h p r z y c h y l n o ś c i ą у życzliwością s k r ę ­ powani zostaniemy, po t y c h zaś ż a d e n p o ż y t k u nie bierze t y l k o iż do grobu przynaimniey za trupem iego idą, a zaraz w r ó c i w s z y do domu do swoich się zabaw у spraw v d a i ą . Trzecich zaś dobrych u c z y n k ó w orszak iest" . Wzór ucieczki od ś w i a t a w y r a ż a j ą c y się n e g a c j ą dotychczasowych f o r m egzystencji p o s i a d a j ą c y c h swoją s a n k c j ę świętości (grupa rodzinna, w i ę z y p o k r e w i e ń ­ stwa), charakterystycznych dla k u l t u r tradycyjnych, jest p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a k o n d y c j i ludzkiej. Wyrazem tej p r ó b y jest asceza. 7 e „Od dwudziestego pierwszego do dwudziestego siód­ mego r o k u życia w pierwszych trzech latach s p o ż y w a ł p o ł o w ę garnuszka soczewicy, rozmoczonej w zimnej wodzie, w n a s t ę p n y c h trzech latach j a d ł suchy chleb z solą i w o d ą . N a s t ę p n i e od dwudziestego siódmego do trzydziestego żywił się dziko r o s n ą c y m i r o ś l i n a m i i su­ chymi korzeniami n i e k t ó r y c h k r z a k ó w . Od trzydzieste­ go pierwszego do trzydziestego p i ą t e g o r o k u s p o ż y w a ł sześć uncji j ę c z m i e n n e g o chleba i nieco ugotowanych warzyw, nie namaszczonych e i i w ą . Skoro jednak spo­ 168 T strzegł, że t r a c i w z r o k i całe jego ciało p o k r y w a się krostami, j a k ą ś w y s y p k ą i ś w i e r z b e m , do p o w y ż s z y c h p o k a r m ó w dołączył o l i w ę " . „ I n n y p o s t a n o w i ł przez siedem lat nie jeść niczego, co by przeszło przez ogień i niczego nie k o s z t o w a ł prócz surowych jarzyn, j a k i e z n a l a z ł i namoczonego grochu. (...) i n n y z n ó w p o s t a n o w i ł p r z e z w y c i ę ż y ć sen i opowia­ dał, że przez d w a d z i e ś c i a lat nie w s z e d ł pod dach, ażeby p r z e m ó c s e n " . O p i s ó w podobnych m o ż n a by c y t o w a ć bez k o ń c a . Dla nas jest istotne, że asceza b ę d ą c z a r ó w n o p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż a n i a biologicznych potrzeb (próbą przezwy­ ciężenia głodu, pragnienia, snu, p o p ę d u seksualnego), j a k i potrzeb s p o ł e c z n y c h (życie w s a m o t n o ś c i przeciw­ s t a w i a j ą c życiu w grupie społecznej) w i ą ż e się z uprzed­ nio o m a w i a n ą s y m b o l i k ą t a n a t y c z n ą . Najlepiej w y r a ż a to tekst Barsanufiusza o ascezie: „Dla c z ł o w i e k a sie­ dzącego w celi p r z e ł a m y w a ć wolę, znaczy g a r d z i ć we wszystkim cielesnym w y t c h n i e n i e m . Wolą zaś ciała jest s z u k a ć w y t c h n i e n i a w k a ż d e j rzeczy. J e ś l i nie dajesz m u wytchnienia, w ó w c z a s p r z e ł a m u j e s z jego wolę sie­ dząc w celi. P r z e ł a m y w a ć zaś wolę, p r z e b y w a j ą c w ś r ó d ludzi, znaczy o d u m r z e ć i c h i b y ć w ś r ó d nich j a k b y się nie b y ł o " . Podobnie j a k w przypadku otwierania, przemienia­ nia przestrzeni, czasu, tak i w przypadku ś m i e r c i sym­ bolika monastyczna jest wtajemniczeniem w ś m i e r ć i przemienieniem jej w życie. M ó w i ą c zaś i n n y m i sło­ wami, s y s t e m - w z ó r leżący u podstaw k u l t u r y mona­ stycznej k s z t a ł t u j e się opozycyjnie wobec w z o r ó w - s y s t e m ó w k u l t u r tradycyjnych na tej zasadzie, że wszyst­ ko, co w p o r z ą d k u k u l t u r tradycyjnych ma w a r t o ś ć życia — w p o r z ą d k u k u l t u r y monastycznej jest ś m i e r ­ cią i odwrotnie. 7 7 78 7 e Wartości kultury życie-Ь tradycyjnej śmierć-— Kosmos obszar z a m i e s z k a ł y dom rodzina więzy p o k r e w i e ń s t w a Chaos obszar n i e z a m i e s z k a ł y (Pustynia) bezdomność samotność zrywanie w i ę z ó w po­ krewieństwa życie śmierć — Wartości kultury + monastycznej Relacje opozycji w i ą ż ą c e oba zespoły: k u l t u r ę m o ­ n a s t y c z n ą i k u l t u r ę t r a d y c y j n ą w y z n a c z a j ą najbardziej istotny zakres o d d z i a ł y w a n i a monastycyzmu na k u l t u r ę t r a d y c y j n ą , mianowicie — k u l t u r a monastyczna prze­ mienia w paradoks k u l t u r ę t r a d y c y j n ą . Opozycyjny charakter w relacji: k u l t u r a monastyczna — k u l t u r a tradycyjna wskazuje n a m na powinowactwo pierwszej wobec drugiej. „ P o w i n o w a c t w o polega nie tylko na dyfuzji cech s t r u k t u r a l n y c h poza ich p i e r w o t n y m ob­ szarem czy r e p u l s j i s p r z e c i w i a j ą c e j się ich rozpow­ szechnieniu; powinowactwo m o ż e też d o k o n y w a ć się przez zaprzeczenie i rodzić s t r u k t u r y , k t ó r e p o s i a d a j ą charakter odpowiedzi, ś r o d k ó w zaradczych, u s p r a w n i e ń czy nawet, w y r z u t ó w " . M Antynomiczny charakter kultury monastycznej Ze wszystkich p a r a d o k s ó w , j a k i e niesie za sobą k u l t u r a monastyczna jeden jest niezwykle istotny: ucie­ k a j ą c od ś w i a t a realnie przecież pozostaje w n i m , �wchodzi w relacje z r ó ż n y m i u k ł a d a m i s p o ł e c z n y m i , ekonomicznymi i k u l t u r o w y m i . Warte jest zaznaczenia, że w trzech w i e l k i c h systemach r e l i g i j n y c h : buddyz­ mie, islamie i c h r z e ś c i j a ń s t w i e w y s u w a się na czoło ich z w i ą z e k z k u l t u r a m i t r a d y c y j n y m i . P r z y k ł a d e m tego może b y ć ekspansja b u d d y z m u w Tybecie, gdzie w roz­ w o j u l a m a i z m u w i d z i e ć należy w ł a ś n i e rodzenie się n o w y c h s t r u k t u r ze zderzenia opozycyjnych s y s t e m ó w w a r t o ś c i : z jednej strony systemu charakterystycznego dla tradycyjnej k u l t u r y pasterskiej, z drugiej zaś mo­ nastycyzmu buddyjskiego w postaci Mahajany — sta­ w i a j ą c e g o za cel zostanie b u d d ą dla zbawienia d r u ­ gich, gdzie b u d d ą może stać się każdy, kto b ę d ą c b l i s k i zdobycia oświecenia rezygnuje z niego i decyduje się r a t o w a ć m i e s z k a ń c ó w ś w i a t a oraz w y p r o w a d z a ć ich na d r o g ę d o s k o n a ł o ś c i . Podobnie j a k s u f i z m w isla­ mie, monastycyzm jest t u p ł a s z c z y z n ą porozumienia p o m i ę d z y wysoko r o z w i n i ę t y m i systemami r e l i g i j n y m i akcentującymi zagadnienia antropologiczne (człowiek symbolem ś r o d k a , symbolem o b j a w i a j ą c e g o się sacrum), a tradycyjnymi systemami r e l i g i j n y m i , k t ó r e silniej a k c e n t u j ą zagadnienia kosmologiczne. 8 1 8 2 W ten sposób „ucieczka od ś w i a t a " rodzi nowe, s t r u k t u r a l n i e p o w i ą z a n e u k ł a d y z z e s p o ł a m i k u l t u r , od k t ó r y c h ucieka b ą d ź z z e s p o ł a m i , z k t ó r y m i się zderza m a n i f e s t u j ą c s w o j ą u c i e c z k ę . B a d a j ą c takie konkretne u k ł a d y i d o k o n u j ą c k o n k r e t y z a c j i historycznych w y ­ godniej jest u ż y w a ć pojęcia s u b k u l t u r y monastycznej, interesuje nas b o w i e m wtedy d z i a ł a n i e całego u k ł a d u a nie sama w y o d r ę b n i o n a k u l t u r a monastyczna. Na obszarze wschodniego chrześcijaństwa monastycyzm realizuje ogólnie zarysowany reodel k u l t u r y monastycz­ nej. Ś w i a d c z y o t y m cała jego bogata historia. M o n a ­ stycyzm p r a w o s ł a w n y k o n t y n u u j e wzory życia ascetycz­ nego r o z w i j a j ą c e g o się w Egipcie m i ę d z y I I I a V I stu­ leciem n.e. Ruch monastyczny, k t ó r y nosił p o c z ą t k o w o wszelkie znamiona r u c h u c h ł o p s k i e g o (św. A n t o n i b y ł k o p t y j s k i m c h ł o p e m , osiedlił się p o c z ą t k o w o obok swej rodzinnej w i o s k i ) internalizuje się w organiza­ c j i Kościoła. Pod koniec I V w. otrzymuje swoją p i e r w ­ szą r e g u ł ę ułożoną przez Pachomiusza , a n a s t ę p n i e z m o d y f i k o w a n ą i u d o s k o n a l o n ą przez Bazylego , w k t ó r e j m n i c h p o z o s t a w a ł r ó w n i e ż a n a c h o r e t ą we w s p ó l ­ nocie monastycznej. J e d n a k ż e j a k m ó w i E v d o k i m o v : „Mimo autorytetu r e g u ł ś w . Bazylego ustalających w s p ó l n o t ę życia mniszego, życie pustynne było w p r a ­ w o s ł a w i u zawsze wyżej stawiane niż życie cenobityczne" w. 83 8 4 8e 86 Dla rozwoju monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o t a k ż e ogromne znaczenie posiada h e z y c h a z m p o l e g a j ą c y na mistycznej ucieczce od ś w i a t a w milczeniu, na k o n ­ templacji z w i ą z a n e j z nieustannym powtarzaniem for­ m u ł y m o d l i t e w n e j . Z Atosu, k t ó r y staje się o ś r o d k i e m h e z y c h a s t ó w p r o m i e n i u j ą wzory życia mniszego na R u ś K i j o w s k ą . Czym b y ł A n t o n i dla Egiptu, t y m b y ł A n t o n i Pieczarski dla Rusi powiada autor historii p r a w o s ł a w ­ nej cerkwi . A n t o n i Pieczerski o t r z y m a ł swoje zakon­ ne i m i ę na Atosie, b y ł z pochodzenia c h ł o p e m , u s u n ą ł się na ubocze od K i j o w a d a j ą c p o c z ą t e k nowemu ognis­ k u życia ascetycznego. Podobnie Sergiusz z R a d o n e ż a wychodzi w n i e d o s t ę p n e lasy około 80 k m na p ó ł n o c od Moskwy. Monastyry p r a w o s ł a w n e p o w s t a j ą i r o z w i ­ jają się d r o g ą i n i c j a t y w i n d y w i d u a l n y c h , w y c h o d z ą c y w p u s t y n i ę m n i c h daje p o c z ą t e k n o w y m w s p ó l n o t o m . Jest to jedna z różnic, j a k ą w i d z i w powstawaniu klasz­ t o r ó w Rouet de J o u r n e l , k t ó r a dzieli p r a w o s ł a w n y monastycyzm od w s p ó l n o t zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p r a w o s ł a w i a klasztory zachodnie p o w s t a j ą przez z a k ł a d a n i e f i l i i p o s i a d a j ą c y c h d u i ą licz­ 88 8 e 90 bę z a k o n n i k ó w , teren na k t ó r y wyrusza grupa z m a ­ cierzystego klasztoru jest zazwyczaj dobrze znany i spenetrowany. G o l u b i ń s k i zwraca u w a g ę na istnienie dwu t y p ó w w s p ó l n o t tzw. „ s o b s t w i e n n y j e i nie sobstwiennyje monastery". Pierwsze s t a w a ł y się o ś r o d k a ­ m i z w i ą z a n y m i z centrami ż y c a gospodarczego i k u l ­ turalnego, m i a ł y swoją a r c h i t e k t u r ę , m u r o d g r a d z a j ą c y od ś w i a t a , drugie zaś s y t u o w a ł y się obok p r o w i n c j o ­ nalnych, parafialnych c e r k w i i , na granicach p o m i ę d z y obszarem wiosek a obszarem k u l t u , s t a n o w i ł y ogrodze­ nie c e r k w i s k ł a d a j ą c e z k i l k u b ą d ź k i l k u n a s t u oddziel­ nych cel w postaci ziemianek, stąd też do obecnych czasów (początek X X w.) gdzieniegdzie ogrodzenia c e r k w i n a z y w a j ą się monasterami. R ó w n i e ż powstawa­ nie n i e k t ó r y c h k l a s z t o r ó w „ s o b s t w i e n n y c h " b r a ł o swój p o c z ą t e k od celi mnicha wkopanej w ziemię, nad którą, w y r a s t a ł później budynek klasztorny. W ten sposób ist­ n i a ł y monastery p o s i a d a j ą c e c*<ły system podziemnych k o r y t a r z y i cel m n i s z y c h . Dość licznie w y s t ę p o w a l i z a m k n i ę c i , p r z e b y w a j ą c y w celach j a k b y „żywo po­ grzebane t r u p y " . Na p r z e ł o m i e X V i X V I w. ideały życia ascetycznego rozwijanego na Atosie o d ż y w a j ą z w i e l k ą siłą w postaci r u c h u „nic—nie p o s i a d a j ą ­ cych", k t ó r e g o g ł ó w n ą p o s t a c i ą staje się N i l S o r s k i * . 9 1 9Z 0 3 4 Pod koniec X V I I I w . ś w . Paisjusz Wieliczkowski tworzy całą szkołę m i s t y c z n ą n a s t a w i o n ą na F i l o k a l i ę (zbiór ż y w o t ó w i nauk w i e l k i c h ascetów) i M o d l i t w ę J e z u s o w ą . K u l t u ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w i s t a r c ó w cha­ rakterystycznego dla obszaru p r a w o s ł a w i a nie da się ograniczyć t y l k o do zjawiska religijnego. Na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w. staje się on zjawiskiem o znaczeniu k u l t u r o w y m . U s u w a j ą c y się na ubocze m n i c h , starzec p r z e b y w a j ą c y w monasterze staje się autorytetem dla ludzi żyjących w ś w i e c i e , j a k powiada p r z y s ł o w i e , ż y ­ cie mnicha jest ś w i a t ł e m dla ś w i e c k i c h (żizń i n a k o w swiet mirian). „Lud natomiast g a r n ą ł się od razu do s t a r c ó w i o k a z y w a ł i m n a j w y ż s z ą cześć. Do naszych zaś s t a r c ó w np. p i e l g r z y m o w a ł nie t y l k o g m i n ale i najznamienitsi ludzie by p o d d a j ą c się c a ł k o w i c i e ich w ł a d z y , s p o w i a d a ć się ze swych w ą t p l i w o ś c i , c i e r p i e ń , zgryzot i s z u k a ć rady oraz pociechy. W i d z ą c to prze­ ciwnicy s t a r c ó w p o d n i e ś l i k r z y k z a r z u c a j ą c i m m i ę d z y i n n y m i , że samodzielnie i l e k k o m y ś l n i e bezczeszczą sa­ krament spowiedzi, choć nieustanne spowiadanie duszy przed starcem lub osobą ś w i e c k ą nie jest s p o w i e d z i ą w znaczeniu s a k r a m e n t u " . 0 5 96 Obok w z n o w i e ń pism ascetycznych cytowanego j u ż w naszej analizie Barsanufiusza, m o t y w ś w i ę t e g o starca-mnicha staje się m o t y w e m z a r ó w n o w i e l k i e j l i t e ­ r a t u r y (Dostojewski), j a k i przedostaje sią do l i t e r a t u r y masowej w postaci w z n o w i e ń „ Ż y w o t a Barlaama i Jo­ zafata" (Zizń i podwigi prep otec naszich pustynnikow indyjskich W a r ł a a m a i Josafa carewicza, Moskwa 1871 r. — 7400 eg, po 30 kopiejek i 1874 r. — 7400 egz. po 25 kopiejek). Protest religijny w p r a w o s ł a w i u p r z y ­ b i e r a ł r ó w n i e ż f o r m ę ucieczki od ś w i a t a . W ś r ó d zasad­ niczych m o t y w ó w w y s t ę p u j ą c y c h w wierszach sekty b i e g u n ó w z końca X I X w. znajdujemy „ucieczkę od ś w i a t a " , „ p u s t y n i ę " , „ m o n a s t e r " , „bezżenność", „dzie­ w i c t w o " , t a k ż e w skład z b i o r u w c h o d z ą „ w i e r s z e Josefa carewicza". 9 7 Ascetyczny wzór ucieczki od ś w i a t a leżący u p o d ­ staw manastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o zasadniczo o d r ó ż ­ nia go od rozwoju w s p ó l n o t i s t n i e j ą c y c h w zachodnim c h r z e ś c i j a ń s t w i e . Z w y j ą t k i e m epizodu, j a k i s t a n o w i ł a w p i e r w o t n y m s w y m stadium i n i c j a t y w a Franciszka z Asyżu, r o z w ó j monastycyzmu zachodniego poszedł d r o g ą zbieżną z potrzebami a d m i n i s t r a c y j n y m i kościoła. O ile monastycyzm zachodni w z e t k n i ę c i u się z k u ł 169 1 �t u r a m i t r a d y c y j n y m i o d g r y w a ł rolę „ p i o n i e r a c y w i l i z a ­ c j i " o tyle monastycyzm wschodni w c h o d z ą c w relacje z t r a d y c y j n y m i u k ł a d a m i d o s t a r c z a ł przede wszystkim specyficznych w z o r c ó w świętości, t y m samym i n t e r nalizując i ożywiając problematykę antropologiczną, w z b o g a c a j ą c dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i e sacrum cha­ rakterystyczne dla k u l t u r tradycyjnych. P r z y k ł a d e m takiego o d d z i a ł y w a n i a m o ż e b y ć f u n k ­ cjonowanie w i z j i ś w i a t a opartej na wydzieleniu d w ó c h o b s z a r ó w : sacrum i profanum w b i a ł o r u s k i e j t r a d y c j i ludowej z w y s t ę p u j ą c y m t u charakterystycznym topos p r z e d s t a w i a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi s t a r c a - m ę d r c a , ż e b r a k a oraz tradycja z w i ą z a n a z f u n k ­ cjonowaniem miejsca ś w i ę t e g o i obchodami ś w i ą t Prze­ mienienia P a ń s k i e g o („Spasa") w Grabarce (woj. b i a ł o ­ stockie). W o w y m topos — j a k i spotykamy w legendach i m i t o l o g i i b i a ł o r u s k i e j — w y o b r a ż a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi starca, ż e b r a k a , nie p o w i n i e n nas zwieść n a i w n y antropomorfizm: „ P a n Bouh N a j ­ w y ż s z y , taki samy j a k my hresznyje t o u l k i s t a r i ń k i , s i w i e ń k i i baradaty" . Jest to zaledwie n i e ś m i a ł a p r ó b a oswojenia absolutu, k t ó r y w istocie w powszechnych i g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h ś w i a d o m o ś c i j a w i się inaczej: „Bóg B i a ł o r u s i n a jest przede wszystkim srogi i m ś c i w y , i jako taki zwykle d o ń przemawia k l ę s k a m i . C a ł e jesz­ cze szczęście, że człowiek p r z e b i e g ł y m o ż e go niekiedy o s z u k a ć " U t r z y m a n i e elementu tremendum w n a j ­ w y ż s z y m n a p i ę c i u m o ż l i w e jest jedynie w k r ę g u sacrum w w y s i ł k u ascetycznym, jego e n k l a w ą jest monaster. Natomiast w k r ę g u profanum trzeba s z u k a ć wybiegu, p r ó b o w a ć Boga p r z e c h y t r z y ć , dostarcza to nawet w i e l u emocji ale nie zwalnia od konieczności p r z e b ł a g a n i a . W ó w c z a s wzrok i uwaga k i e r u j ą się w s t r o n ę monasteru. 88 Do G r a b a r k i ludzie p o d ą ż a j ą z k r z y ż a m i , „ t a k jak od w i e k ó w " tzn. od tego czasu gdy g ó r a leżąca w u r o ­ czysku S u m i e ń s z c z y z n a o b j a w i ł a s w ą szczególną moc. „W 1710 r. pobliskie miasteczko Siemiatycze nawie­ dziło morowe powietrze" w z w i ą z k u z t y m grozą przej­ m u j ą c y m wydarzeniem z a c h o w a ł o się podanie, w e d ł u g k t ó r e g o jeden z w y z n a w c ó w obrządku wschodniego m i a ł sen m ó w i ą c y , że aby u r a t o w a ć się od niechybnej ś m i e r c i n a l e ż y u d a ć się do G r a b a r k i . T r e ś ć snu para­ f i a n i n o p o w i e d z i a ł swojemu proboszczowi, k t ó r y posta­ n o w i ł w y p r o w a d z i ć l u d n o ś ć miasteczka na wskazane miejsce. W Grabarce ś m i e r t e l n o ś ć ustała zupełnie. Wzniesiono tam t y m c z a s o w ą cerkiew, zaś źródło leżące u p o d n ó ż a g ó r y otoczono szczególną o p i e k ą ze w z g l ę d u na jego u z d r a w i a j ą c e właściwości. W strukturze i mor­ fologii „miejsca ś w i ę t e g o " w Grabarce obok u n i w e r ­ salnych e l e m e n t ó w przestrzeni ś w i ę t e j i symbolizmu ś r o d k a — góra, źródło, cudowne drzewa, ś w i ą t y n i a — w a ż n y m i specyficznym dla p r a w o s ł a w n e j m e n t a l n o ś c i jest o b e c n o ś ć monasteru. Może to b y ć jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m , j a k g ł ę b o k i e w zasięgu p r a w o s ł a w i a b y ł o o d d z i a ł y w a n i e monastycyzmu na k s z t a ł t o w a n i e się w i z j i przestrzeni sakralnej w ludowej tradycji. W powszech­ nej b o w i e m ś w i a d o m o ś c i istnieje t u przekonanie, z czym m o g ł e m się z e t k n ą ć podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w Grabarce, iż „ m o n a s t e r (klasztor za­ łożony w 1948 r.) istniał tu „zawsze", „od p o c z ą t k u " . Legenda ta w y z n a c z y ł a specyficzną t r a d y c j ę G r a b a r k i . P r z y b y w a j ą tu co r o k u pielgrzymki w i e r n y c h n i o s ą c y c h k r z y ż e . W o k ó ł c e r k w i ciągnie się k r ą g k r z y ż y ustawio­ nych t u „od n i e p a m i ę t n y c h czasów". M i s t e r i u m na G r a ­ barce odbywa się w d z i e ń Przemienienia P a ń s k i e g o (19.VIII w e d ł u g starego stylu). Przemienienie, k t ó r e do­ konuje się w czasie l i t u r g i c z n y m splata się tu z prze­ mienieniem j a k i e m u poddana została p r z e s t r z e ń (uro­ czysko — miejsce święte) . ш PRZYPISY 1 Stefan Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego polskiego; „ K u l t u r a " , Warszawa 1958, s. 80—99 „Rola k l e r u ruskiego, z a r ó w n o p r a w o s ł a w n e g o , j a k i unickiego, przedstawia się nieco odmiennie. Religia wschodnia u c h o d z i ł a za c h ł o p s k ą , niższą, stąd też i sy­ tuacja socjalna p o p ó w b y ł a gorsza, niż księży ł a c i ń ­ skich; szlachcic o d n o s i ł się do proboszcza ł a c i ń s k i e g o z t a k i m uszanowaniem, na j a k i e nigdy nie z d o b y w a ł się wobec ruskiego parocha, k t ó r e g o najczęściej lekce­ w a ż y ł . K s i ą d z p r a w o s ł a w n y czy u n i c k i b y ł w i ę c t y m samym bliżej z w i ą z a n y z ludem, bardziej n i e c h ę t n y szlachcie, życie rodzinne zbliżało go jeszcze bardziej do w s i , z k t ó r ą łączyły go stosunki zawodowe i t o w a r z y ­ skie. Nie było t u tej izolacji, k t ó r a s t a w i a ł a ł a c i ń s k i e ­ go k s i ę d z a poza społecznością w i e j s k ą , pop b y ł człon­ k i e m tej społeczności, b r a ł u d z i a ł w jej zajęciach i ze­ braniach, był j a k b y primus inter pares, pierwszy po­ między równymi...". „Dzieci ruskiego k s i ę d z a w y c h o w y w a ł y się i b a w i ł y wraz z dziećmi w i e j s k i m i , jeśli popowicz sam nie o b r a ł duchownej kariery, to s t a w a ł się c h ł o p e m p a ń s z c z y ź ­ n i a n y m i już w z u p e ł n o ś c i w r a c a ł do gromady w i e j ­ skiej, w k t ó r ą w n o s i ł nieco w i a d o m o ś c i z domu rodzi­ cielskiego i zapewne nieco w y ż s z y c h aspiracji. Z a r ó w ­ no w i ę c pop, j a k i popowicze b y l i j a k b y w e w n ę t r z ­ n y m i autorytetami gromady wiejskiej...". St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 143 W i t o l d K l i n g e r , Doroczne święta ludoufe o tradycje grecko-rzymskie, K r a k ó w 1931 ludu 2 3 170 4 por. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwot­ nym prawie polskim, L w ó w 1925; A . Fiszer, Obrzędy pogrzebowe, L w ó w 1921; C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Ze s t u d i ó w nad obrzędami Weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 512—513 Wł. Pawluczuk przed opublikowaniem Świato­ pogląd jednostki w warunkach rozpadu spotedzności tradycyjnej zagadnieniom t y m p o ś w i ę c i ł dwa a r t y k u ł y : Białorusini jako grupa etniczna (próba interpretacji so­ cjologicznej) { w : ] „ S t u d i a Socjologiczne", Warszawa 1968, zeszyt I I , s. 35—50, oraz Procesy dezintegracji w pra­ wosławnych społeczeństwach wiejskich, „Wieś współ­ czesna", 1967, nr 3 Wł. Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warun­ kach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, P W N , s. 43 i 54 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Wł. Pawluczuk, Światopogląd..., s. 46 Evdokimov, Prawosławie, s. 23 Joachim Wach w Socjologii religii umiejscawia monastycyzm w typologii grup religijnych tworzonych w e w n ą t r z danej formacji k o ś c i e l n e j . Monastycyzm jest tu „(...) trzecim typem r e a k c j i wobec tendencji eklezjastycznej", w z w i ą z k u z czym — zdaniem Wacha — „ G r u p ę m o n a s t y c z n ą m o ż n a z d e f i n i o w a ć jako kongre­ g a c j ę założoną i z o r g a n i z o w a n ą , s k ł a d a j ą c ą się z tych, k t ó r z y z powodu swego protestu postanowili p r o w a d z i ć 6 8 7 8 9 1 0 1 1 �w s p ó l n e życie p o ś w i ę c o n e religijnej pobożności w b l i ż ­ szym p o w i ą z a n i u , niż zdaje się to m o ż l i w e lub p o ż ą d a n e w ramach fraternitas". (Fratermtas to drugi typ reakcji antyeklezjastycznej w e d ł u g typologii Wacha). Na p i e r w ­ szy rzut oka w i d a ć u b ó s t w o tej definicji, nie m ó w i ą c j u ż o w ą t p l i w o ś c i a c h jakie n a s u w a j ą się w z w i ą z k u z t y m , że o ile t a k ą socjologiczną k l a s y f i k a c j ę mona­ stycyzmu da się p r z e p r o w a d z i ć w stosunku do f o r m zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , o tyle trudno to u c z y n i ć w stosunku do monachizmu wschodniego, gdzie z u p e ł ­ nie nieprzydatne i nieistotne wobec s t r u k t u r y k t ó r ą za­ mierzamy p o z n a ć są takie t e r m i n y u ż y w a n e przez W a ­ cha w ogólnej definicji, j a k : „ r e g u l a m i n y o g ó l n y i l o ­ kalny", „stała rezydencja", „ z a k o n " . Aspektem ekonomicznym z a j m o w a ł się M a x Weber przy okazji swoich szerokich s t u d i ó w nad współza­ leżnością postaw religijnych i f o r m działalności eko­ nomicznej. W rozważaniach dotyczących związku pomiędzy rozwojem kapitalizmu a rozwojem e t y k i protestanckiej przyznaje tej ostatniej rolę czynnika p r z y g o t o w u j ą c e ­ go i k s z t a ł t u j ą c e g o postawy człowieka nowej formacji. I tak ascetyzm c h r z e ś c i j a ń s k i rozwijany w ś r e d n i o w i e ­ czu za m u r a m i k l a s z t o r ó w przenika po reformacji w r z e c z y w i s t o ś ć ś w i a t a , od k t ó r e g o p i e r w o t n i e u c i e k a ł . P r z e ł o m , jakiego d o k o n a ł a reforma w t y m w z g l ę d z i e da się z i l u s t r o w a ć najlepiej s ł o w a m i Webera: „ T e r a z ascetyzm ten wkracza na targowisko życia, zatrzasku­ j ą c za sobą d r z w i klasztoru, zaczyna metodycznie prze­ n i k a ć do życia codziennego, czyniąc je ż y c i e m w ś w i e ­ cie, ale nie życiem ś w i a t a 1 dla ś w i a t a " . (Max Weber, Die protestantische Ethik, Munchen 1969, t. I , s. 165, seria Siebenstern Tagchenbuch, s. 53—54). Joachim Wach, Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 179—188; M a x Weber, Gesammelte Aufsatze zur Religionsociologie, T u b i n g e n 1920, t. 1, 2. Analizę o p a r l i ś m y na tekstach ż y w o t ó w mni­ chów, fragmentach h i s t o r i i kościoła i pism c h r z e ś c i j a ń ­ skich pisarzy d o t y c z ą c y c h życia monastycznego, a więc tych wszystkich źródłach, k t ó r e są przedmiotem patro­ logii po k t ó r e j dobrym przewodnikiem jest Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, I . M . Szymusiak, M. Starowieyski, P o z n a ń 1971. Z d o s t ę p n y c h polskich p r z e k ł a d ó w k o r z y s t a ł e m z Żywotów mnichów św. Hiero­ nima w p r z e k ł a d z i e Piskorskiego; Żywoty ojców albo dzieje i duchowe powieści starców, zakonników, pus­ telników wsc)ipdnich. Przez świętego Hieronima i in­ szych pisanie a od X.M. Sebastiana Piskorskiego na pol­ ski język przełożone, K r a k ó w , 1688 z k t ó r e g o to w y d a ­ nia wydano ponownie tylko Żywot Barlaama i Jozafata w edycji Zabytki piśmiennictwa polskiego, t. V I , L w ó w 1935, a t a k ż e ż y w o t y m n i c h ó w św. Heroma w : Pisma starochrześcijańskich pisarzy, t. X ATK Warszawa 1973, t ł u m . W . S z o ł d r s k i . K o r z y s t a ł e m z historii Kościoła Sokratesa Scholastyka — wybrane teksty [w:] Andrzej Bober, Antologia Patrystyczna, K r a k ó w 1965 a t a k ż e z t e k s t ó w rozproszonych w Wielkiej Literaturze Pow­ szechnej pod red. S. Lamma, t. 5, 1932 s. 616—630 (Literatura łacińska) opr. E. P o r ę b o w i c z t. 6, 1933 s. 850—857 (lit. grecka) opr. J. Birkenmajer, t. 4, 1933, s. 681—760 (lit. bizantyjska) opr. J. Sajdak. Obszer­ niejszych informacji dostarcza także encyklopedia archeologii c h r z e ś c i j a ń s k i e j Cabrol Leelercqa (Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie, Paris 1907—1954), za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e j mamy możliwość k o r z y s t a ć z u p o r z ą d k o w a n e g o i opracowanego materia­ łu ź r ó d ł o w e g o zebranego w d w u w i e l k i c h blokach przez J.P. Migne'a (tj. Patrologiae cursus cpmpletus. Series Graeca, P a r y ż 1857—1866, Patrologiae cursus ciompletus. Series Latina, P a r y ż 1844—1855, do k t ó r y c h odwołują się wszystkie późniejsze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e i d w u ­ dziestowieczne opracowania). M . Eliade. Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 8 „W dziedzinie ascezy nie tylko przekazuje t r a ­ d y c j ę m o n a s t y c z n ą , ale tworzy pewne jej w ą t k i . Ra­ zem z Bazylim u k ł a d a r e g u ł y życia monastycznego..." (Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, s. 176) Dhamma padam, z palijskiego przełożył St. Fr. Michalski, Warszawa 1925 A n t o n i (Antonius) ok. 250—356 Atanazy w ż y w o c i e Antoniego (PG 26, 835, 967) podaje m a ł o szczegółów historycznych, pisząc dzieło w y b i t n i e ascetyczne. Wiemy jednak, że A n t o n i r o z p o c z ą ł życie pustelnicze ok. 270 r o k u w pobliżu swojej rodzinnej w i o s k i . P o n i e w a ż szybko przyłączyło się do niego w i e l u c h ę t n y c h a s c e t ó w , o d d a l i ł się ok. 285 r. do opuszczonej 1 1 1 8 1 4 15 1 6 starej fortecy Pispir, na p r a w y m brzegu N i l u . S t ą d o d d z i a ł y w a ł przez d w a n a ś c i e lat na całą okoliczną p u s t y n i ę (Nitria i Skete). Słownik wczesnochrześcijań­ skiego piśmiennictwa, s. 37 Sw. Hieronim, Żywoty mnichów, s. 13 T a m ż e , s 13. Patrz t a k ż s S ł o w n i k w e z e s n o c h r z e ś cijańskiego piśmiennictwa, s. 190 Sebastian Piskorski, Ż y w o t Barlaama i Jozafata, Wstęp J. J a n ó w , L w ó w 1935 Wielka literatura powszechna, t. V I , s. 730 Jan D a m a s c e ń s k i , Mnich i kapłan, ok. 675—749 S. Piskorski, Żywot..., s. I X i п., gdzie Jan J a n ó w podaje we w s t ę p i e o m ó w i e n i e wszystkich wersji euro­ pejskich tej opowieści. Cosquin z e s t a w i ł teksty ż y w o t u z tekstami L a l i t a w i ś t a r y , opartej na legendzie biografii Buddy, a t a k ż e z tekstami p o c h o d z ą c y m i z I I I w . p.n.e., zbiorem D ż a t a k s t a n o w i ą c y m . 550 o p o w i a d a ń i bajek, w y k a z u j ą c z a s a d n i c z ą zbieżność tak całości treści, j a k i poszczególnych motywów tych tekstów. Badania archeologiczne p o ś w i a d c z y ł y tę h i s t o r i ę . Szerzej po­ r ó w n a j s. 20 Cicero, Pisma Filozoficzne, t. I I I , Rozmowy Tuskulańskie, przełożył Józef Ś m i g a j , Warszawa 1961, P W N , Biblioteka K l a s y k ó w Filozofii. Patrz też A . K ł o s k o w ska, Kultura masowa, jej krytyka i obrona, Warszawa P W N 1964 S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 18 J. D ą b r o w s k i , Religie świata, Warszawa 1957, s. 570. P o r ó w n a j t a k ż e Wł. Tatarkiewicz, Historia Filo­ zofii, t. I , K r a k ó w 1946, s. 61—68. Rola w s p ó l n o t asce­ tycznych w k s z t a ł t o w a n i u się d w ó c h odmiennych spo­ sobów poznania: 1) przez religijne wtajemniczenie oraz 2) na drodze dyskursywnej myśli. A . L . Kroeber, Istota Kultury, Warszawa 1973, s. 323 M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 61 Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, Warsza­ wa 1972, s. 312. „ G ó r a znana z wydobywanego tam n i t r i u m , czyli saletry. W pobliżu miasta Scytia (lub Scetis). M i ę d z y tą g ó r ą a A l e k s a n d r i ą rozciągało się j e ­ zioro Meroeckie". Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, War­ szawa 1967, s. 61; Kazanskij. Istoria pravoslaumowo monaszestwa na wastoku, cz. I , Monaszestwo w Egiptie, s. 13 Podaje za Rufinem: „Ile było w miastach, tyle na pus­ tyniach". Hieronim, Żywoty..., s. 37 M.J. Rouet de Journel, Monachisme et monasteres russes, Paris 1952, s. 41. Z a k ł a d a n i e nowych k l a s z t o r ó w odbywa się zazwyczaj d r o g ą indywidual­ nych w y j ś ć na p u s t y n i ę , brzeg rzeki lub lasu. Na przy­ k ł a d : „ p ą c z k o w a n i e " monasteru Sołowleckiego na wys­ pach Morza Białego. M a t e r i a ł y к istorii i izuczeniu russkotifo raskota, pod red. W. Bonc-Bruevica, t. I , Biegunskije stichy, s. 230—174 Dhamma padam, strofa 98 tzw. Subdywale (od: sub divo — pod niebem). Cabrol Leelerq, op. cit., s. 329 Palladius, Historia Lusiacae [ w : ] Antologia Pat­ rystyczna, s. 280 Cabrol Leclerca, op. cit.. 1830 T a m ż e , 1831 Hieronim, Żywoty..., s. 26 Fr. Bogdan, Geneza klauzury zakonnej, [ w : ] Stu­ dium historyczno-prawne, s. 40 n. Hieronim, Żywoty..., s. 37 M . Eliade, Sacrum..., s. 68 Hieronim, Żywoty..., s. 27 T a m ż e : „ N i e b a w e m w ś r ó d kamienistej pustyni u j r z a ł niskiego wzrostem c z ł o w i e k a z z a k r z y w i o n y m nosem i rogami na czole. A dolna część jego ciała k o ń c z y ł a się kozimi nogami" (s. 27). „...wiele pokus na niego n a c i e r a ł o we dnie i w nocy, szatani go dręczyli; gdyby chcieć wszystkie opowie­ dzieć, k s i ą ż k i by nie starczyło. Gdy się modlił, s k a k a ł na niego to w y j ą c y w i l k , to szczekający lis..." (s. 30). W swoim pragnieniu j a w n e j i b e z p o ś r e d n i e j w a l k i z demonami nie bali się z a p u s z c z a ć w rozległe obszary pustyni..." Jan Kasjan, Rozmów dwadzieścia cztery, t ł u m . L . Wrzoł, Pisma Ojców Kościoła, t. V I — V I I , Poz­ n a ń 1928—1929, rozmowa 6. (Jan Kasjan: mnich, ok. 360—433, n a p i s a ł liczne dzieła dla m n i c h ó w ) . H i e r o n i m , Żywoty..., s. 40—49; Sokrates Scholas­ t y k , Historia..., s. 31; Jan Moschos, Lew św. Gierazyma, 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 8 1 3 2 3 5 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 171 �Wielka Literatura Powszechna, t. V I , s. 885. Na p r z y k ł a d tradycja o ś w i ę t y m O n u f r y m m ó w i 0 drzewie o dwunastu g a ł ą z k a c h , z k t ó r y c h k a ż d a r o ­ dziła co m i e s i ą c [w:] Jabloczinski swiatoonufriejskij pierwoklasnyj mużskoj monastyr w jego proszłom, C h e ł m 1914, s. 7 n. T a m ż e , przy spotkaniu z Pafnutim anioł podaje chleb, H i e r o n i m , Żywoty..., s. 29 — k r u k podaje chleb. Symbolizm ś r o d k a to pojęcie wprowadzone przez Eliadego, patrz: M . Eliade, Sacrum..., s. 77. P o r ó w n a j też: Traktat..., s. 361—379 M . Eliade, Sacrum..., s. 94 Kazanskij, Istorija Prawo s ł a w n o uw Monaszestwa, cz. I , s. 13 Hieronim, Żywoty..., s. 49 T a m ż e , s. 51—58 Prawosławnaja bogoslowskaja enciklopedia iii blogosloiwskij enciklopediczeskij slowar, St. Petersburg, 1913, t. I I . H a s ł o „ M o n a s z e s t w o " : czarny kolor symboli­ zuje ofiarę. Tołpowyj slowar, Dahl: „ c z e r n i e c " —• r o ­ syjska nazwa mnicha. Hieronim, Żywoty..., s. 37 Szaty mnisiej nie pierze się, nie zdejmuje. (Np. A m m o n w : Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Barlaam ma w r o ś n i ę t ą szatę w ciało, Żywot Barlaama, s. 113 „...wy t u n i k i przetykacie złotem, a on nie ma takiego odzienia, jakie m i a ł n a j n ę d z n i e j s z y z waszych sług. A i na o d w r ó t dla owego biedaka niebo jest otwarte, a was o z ł o c o n y c h p i e k ł o przyjmie. On szatę Chrystusa, choć ubogi, z a c h o w a ł , a w y j e d w a b i a m i p r z y b r a n i u t r a ­ ciliście jego szatę..." Hieronim, Żywoty..., Żywot Pawia pustelnika, s. 32 Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, Warszawa 1967, s. 71 Grzegorz z Nazjanzu, O nieprawości i marności życia doczesnego i wspólnym kresie, [w:] Antologia Pa­ trystyczna, s. 502 Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Dhomma Padam, strofy 91—92 Hymny Rigwedy, przełożył z sanskrytu, w s t ę p e m 1 komentarzem o p a t r z y ł F. Michalski, Warszawa 1971, H y m n 136 „..Obydwa morza zamieszkuje, zachodnie jedno, drugie wschodnie..." tzn: obejmuje cały ś w i a t (patrz: o b j a ś ­ nienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 159). Gandharwowie, istoty p ó ł b o s k i e , n i e ś m i e r t e l n e — patrz objaśnienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 148 Hieronim, Żywoty..., s. 36 „...Gdy tak w duchu r o z w a ż a ł , p r z y b i e g ł y z głębi pustyni dwa l w y z r o z w i a n y m i na szyjach grzywami. Na ich w i d o k zrazu się p r z e r a z i ł , ale w z n i ó s ł s z y po­ nownie m y ś l s w ą do Boga, stał nieustraszenie, j a k b y w i d z i a ł gołębie. Owe zaś l w y , w p r o s t b i e g n ą c s t a n ę ł y u z w ł o k b ł o g o s ł a w i o n e g o starca i w y w i j a j ą c ogonami, położyły się u jego stóp i zaczęły straszliwie ryczeć, tak, iż m o ż n a było poznać, że jak m o g ą go o p ł a k u j ą . N a s t ę p n i e w pobliżu poczęły nogami ziemię w y d r a p y ­ w a ć i w y k o p a ł y o t w ó r , na wyścigi piasek w y r z u c a j ą c , m o g ą c y p o m i e ś c i ć jednego człowieka. Zaraz potem, j a k b y d o m a g a j ą c się nagrody za p o d j ę t ą p r a c ę , p o r u ­ szając uszami, ze z g i ę t y m k a r k i e m p r z y b i e g ł y do A n t o ­ niego i lizały jego r ę c e i nogi. Z r o z u m i a ł , iż p r o s z ą o błogosławieństwo..."; Hieronim, Żywoty..., s. 31. Patrz t a k ż e : Jabloczinskij swiatoonufrijskij..., s. 8 „...Lwica, o b a w i a j ą c się zasadzek, i czując, że j ą widziano, chwyciwszy z ę b a m i l w i ą t k o , szybko je w y ­ nosi, n a m zostawia mieszkanie. J e d n a k ż e jeszcze nie b ę d ą c c a ł k o w i c i e pewni, nie w y s z l i ś m y zaraz, c z e k a l i ś ­ my d ł u g o ; w y o b r a ż a l i ś m y sobie bowiem, że lwica nas napadanie..." Hieronim, Żywoty..., s. 66—67 „...Mówił to, stojąc z p o d n i e s i o n ą r ę k ą . Rozsza­ lały zwierz r z u c i ł się na niego, j a k b y chciał go pożreć, lecz natychmiast p a d ł i p o c h y l i ł g ł o w ę do samej zie­ mi..." t a m ż e , s. 46 Jan Moschos, Lew św. Gierasyma, „Meander" 1946, z. 1, s. 49—50 Sam strój i w y g l ą d mnicha znoszą niekiedy tę o p o z y c j ę : zwierzęcy w y g l ą d pustelnika. (Np. spotkanie Pafnutiego z O n u f r y m Jabloczinski...). Sozomen podaje opis m n i c h ó w , k t ó r z y żyli na sposób owiec na w z g ó r z a c h p a s ą c się t r a w ą " (w: Geneza i roz­ wój kultury...). „...Są i takie, k t ó r e u b i e r a j ą się w koźle s k ó r k i i sztucz­ ne kaptury, usiłując w r ó c i ć do d z i e c i ń s t w a , n a ś l a d u j ą c sowy i puchacze..." (Hieronim, Listy, t. I , Warszawa s. 11). 4 4 4 6 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 8 67 5 8 5 9 8 0 8 1 6 2 8 3 172 8 4 Mesalianie, Euchici: „ N a z w a oznacza „ m o d l ą c y c h się", po syryjsku 'messalaim', a po grecku 'euchitai', czyli sektę a s c e t ó w - p i e l g r z y m ó w , k t ó r z y pod koniec I V w . w S y r i i odrzucili wszystkie sakramenty i t w i e r ­ d z i l i , że m o ż n a w y p ę d z i ć szatana z r ó ż n y c h zakamar­ k ó w duszy, (bo dusza ujęta jest naturalistycznie, na kształt labiryntu) i jedynie za p o m o c ą m o d l i t w y , i to nieprzerwanej. Z a c h ę c a l i do wszelkich o b j a w ó w mistycz­ nych (ekstazy, wizje), do pseudomistycznej interpreta­ cji s n ó w i t p . S o b ó r efezki p o t ę p i ł 18 zasad m e s s a l i ń skich. Nauka m e s s a l i a ń s k a b y ł a zawarta w rozpow­ szechnionym p o d r ę c z n i k u 'Asketikon'..." (Słownik sta­ rochrześcijańskich pisarzy, s. 281). Cabrol Lecrerq, Dictionnaire... Dfiamma Padam, strofa 384. Grzegorz z Nazjanu, Mowy..., s. 135 Hieronim, Żywoty..., s. 37 Żywot Barlaama i Josafata, s. 113 Sw. A m b r o ż y , Wybór pism, O ucieczce od ś w i a t a , Warszawa 1971, A T K , s. 10 Dhamma Padam, strofa S7: K t o w i e r z e ń nie ma w i ę z y rozciął, i tylko zna Nie—uczy—nione Od z d a r z e ń wolny, od nadzieji, ten m ę ż e m jest Najpierwszym w świecie... T a m ż e , strofa 345: M ę d r c y w a m m ó w i ą , że to nie są mocne w i ę z y z żelaza, konopi czy drzewa. Miłość n a m i ę t n a do s y n ó w , do żony, do drogich k a m i e n i i złotych pierścieni... T a m ż e , strofa 346: To mocne więzy, tak nam m ę d r c y m ó w i ą , c h w y t l i w e , g i ę t k i e , trudne do zrzucania, Ci co bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te więzy, o d c h o d z ą , szczęście opuszczając własne... T a m ż e , strofa 347: K t o żądzy służy, p ł y n i e t y m strumieniem, k t ó r y sam stworzył, j a k p a j ą k swe sieci. M ę d r c y bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te sieci. Odchodzą, m ę k ę opuszczając świata... Dhamma Padam, strofa 154: B u d o w a ć domu, p o z n a ł e m cię, nie wybudujesz domu więcej, Wszystkie twe b e l k i z a ł a m a n e i obalony dom szczyt, Od ś w i a t a m y ś l już oderwana, rozwianie p r a g n i e ń już zdobyte... T a m ż e , strofa 87: M ę d r z e c niech rzuci to co mroczne i niech j a s n o ś c i T y l k o służy, Niech dom zamieni na bezdomność... Dhamma Padam, strofy o kwiatach, strofa 49: Jak pszczoła pije słodycz k w i a t u , nie szkodząc b a r w i e ani w o n i I przelatuje z k w i a t u na k w i a t , tak niechaj mnich przez w i e ś przechodzi... Dhamma Padam, strofy 286, 287 i 288 Fr. Bohdan, Geneza i rozwój..., s. 53 S. Piskorski, Żywot..., s. 85 Hieronim, Żywoty s. 37 Palladiusz, Historia..., s. 285 Barsanufiusz, Co znaczy przełamać wolę [w:] Antologia Patrystyczna, s. 296. Jest zbiór 849 p y t a ń i odpowiedzi na tematy duchowe w formie listów. Bar­ sanufiusz, mnich z klasztoru w okolicach Gazy, z po­ chodzenia kopt. W e d ł u g Onascha (w: Die Religion in Qeschichte und Gegenwart, t. I , Tubingen 1957) pisma ascetyczne Barsanufiusza m i a ł y d u ż e znaczenie dla monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o , ostatnie jego p r z e k ł a d y p o c h o d z ą z 1902 r o k u . ' Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1968, s. 325 L a m a i z m — „religia m n i c h ó w " , o zderzeniu od­ miennych s y s t e m ó w w a r t o ś c i i o procesach akulturacji Tybetu, por. Sierksma, Tibet terrifying deities, The Hague 1966, s. 60 i n. „Sufizm: ludowy ruch r e l i g i j n y w islamie, w i ą ż e się ściśle z h i s t o r i ą m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu i mis­ tycyzmu. Prof. Massingnon w swej ś w i e t n e j pracy o w c z e s n o m u z u ł m a ń s k i m mistycyzmie usiłuje dowieść, że ruch mistyczny b y ł b e z p o ś r e d n i m s p a d k o b i e r c ą p r y ­ mitywnego m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu, w y w o d z ą c e g o się z K o r a n u i p r a k t y k Mahometa. N a w e t jednak gdyby taki d o w ó d b y ł m o ż l i w y , nie wolno z a p o m i n a ć , że po­ stawa ascetyzmu koranicznego jest identyczna z posta­ w ą ascetyzmu w s c h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i w rozwoju poza A r a b i ą nie zawsze m o ż n a je rozdzielić. (Gibb A.R., 6 5 8 8 8 7 8 8 89 7 0 74 7 2 73 74 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 1 8 0 8 1 8 2 �Mahometanizm, P W N , Warszawa 1965, s. 98). Por. t a k ż e : A l y Mazaheri, Zycie codzienne muzułma­ nów w średniowieczu (w. X—XIII), Warszawa 1972, s. 8 N a j s ł y n n i e j s z e legendy sufijskie, j a k sądzi B. Heller, p o w s t a j ą pod w p ł y w e m legendy o Barlaamie i Joza­ facie. (Piekarski, Żywot..., s. CXC). T a k ż e o sufiźmie i analogii jego e l e m e n t ó w z. n i e k t ó r y m i elementami s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h społeczności tradycyjnych w A f r y ­ ce, na terenach, gdzie r o z p r z e s t r z e n i ł sią islam w swojej sufijskiej postaci (np. taniec r y t u a l n y , wprowadzenie m u z y k i , ofiary); por. Barbara S t ą p i e ń , Wpływ islamu na terenach położonych na południe od Sahary, roz­ p r a w a doktorska, maszynopis, Biblioteka I n s t y t u t u H i ­ storycznego U W , 1968 8 3 J. K ł o c z o w s k i , W s p ó l n o t y c h r z e ś c i j a ń s k i e , K r a ­ ków, s. 46 i n. Słownik pisarzy starochrześcijańskich, s. 37; M e u r i M a r r o w , Historia wychowania w starożytności, War­ szawa 1969, s. 455 Pochomiusz, Pierwszy zakonodawca, k t ó r y ustalił r e g u ł ę dla m n i c h ó w żyjących pod j e d n y m dachem, Słow­ nik pisarzy starochrześcijańskich, s. 310. Haussig jest zdania, że r e g u ł y Pachomiusza m a j ą ż o ł n i e r s k i charak­ ter i w y m a g a ł y u d o s k o n a l e ń , jakie w p r o w a d z i ł Bazyli. Historia Kultury Bizantyjskiej, Warszawa 1969, s. 83 T a m ż e , s. 87. Bazyli bp Cezarei Kapadockiej (329—379) Evdokimov — Prawosławie, s. 110 T a m ż e , s. 30 J. G o l u b i ń s k i , Istoria Prawosławnej Cerkwi, Moskwa 1901, t. I , s. 569 Rouet de Journel M.J., Monachizme, s. 40 i n. J. Golubiński, Istoria prawosławnej cerkwi, s. 552—559 T a m ż e , s. 555 T a m ż e , s. 654 Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, s. 116 N i l Sorski przenosi hezyhazm z Atosu i zostawia po sobie godny uwagi t r a k t a t o p r a w o s ł a w n e j ascezie i ży­ ciu mniszym, Evdokimov, Prawosławie, s. 39 K r ó t k a f o r m u ł a modlitewna: „ P a n i e Jezu Chryste Boże nasz zmiłuj się nad n a m i " powtarzana wiele razy w ciągu dnia nawet w czasie zajęć — mistyczna mo­ 84 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 d l i t w a rozpowszechniona na Wschodzie. Evdokimov, P r a w o s ł a w i e , s. 39 Dostojewski, Bracia Karam-azow, Warszawa 1970, s. 39—40 B o n ć - B r u e v i ć , Materiały..., s. 271—273 M . Fedorowski, Lud białoruski na Rusi Litew­ skiej. Materiały do Etnografii Słowiańskiej, Kraków 1897, s. 9 T a m ż e , s. 13 IDO praca ta p o w s t a ł a na seminarium prowadzonym przez prof. W. Dynowskiego w 1973 r. U z u p e ł n i e n i e m , jakiego c h c i a ł b y d o k o n a ć autor od tamtej pory, jest zasygnalizowanie zbliżającego się do omawianych tu z a g a d n i e ń a r t y k u ł u J u r i j a M . L o t m a n a „O pojęciu prze­ strzeni geograficznej w ś r e d n i o w i e c z n y c h tekstach staroruskich (w: J.M. L o t m a n Dwa teksty semiotyczne, „ T e k s t y " nr 3, 1974). W artykule t y m L o t m a n rozwija takie tematy, z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą przestrzeni sa­ kralnej, j a k podróż, przemieszczanie się w przestrzeni geograficznej przesiąkniętej znaczeniami etycznymi, k t ó r e n a w i ą z u j ą do podstawowych opozycji Ziemia — Niebo, P i e k ł o — raj, egzystencja ziemska — egzystencja rajska. R o z w a ż a j ą c swoiste zjawisko „etyki geograficz­ nej", o m a w i a j ą c proponowany przez siebie schemat (tamże, s. 101), L o t m a n nie ustrzega się pewnej symp l i f i k a c j i , kiedy powiada: „W ogniwie 'dom — klasztor' słabo jeszcze wyczuwa się d z i a ł a n i e czynnika geogra­ ficznego; funkcjonuje tutaj zwyczajowa skala ocen c h r z e ś c i j a ń s k i e j e t y k i : życie boleściwe uzyskuje znak dodatni, a rozradowane ujemny. Z tego względu n o r m ą p o s t ę p o w a n i a zakonnego b ę d z i e żywot z ' z a c i ś n i ę t y m pasem', a miejscem położenia b u d o w l i klasztornej — pustynia". (Tamże, s. 103). B y ć m o ż e symplifikacja ta jest k w e s t i ą m a t e r i a ł u , j a ­ k i m posłużył się dla swej analizy M . L o t m a n i dlatego nie u w z g l ę d n i a ona stwierdzonej przez nas w t r a d y c j i monastycznej, istotnej, naszym zdaniem, ambiwalencji obrazu pustyni, c e c h u j ą c e j się m o c ą życiodajną, obrazu, w k t ó r y m rozwijane są w ą t k i rajskiej egzystencji m n i ­ chów. Na temat Przemienienia P a ń s k i e g o por. Z. Benedyktowicz, Przemienienie Pańskie w popularyzacyjnym cy­ k l u Święta po polsku, „ T y g o d n i k Powszechny" z 24.VIII 1975. 9 8 9 7 9 8 9 9 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efb8e727e6926d029e93b4b82b52de7a.pdf ad83f9ffa10a9ff1896db8f0f6741c7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3474 Title A name given to the resource "Czyż nie byliśmy jak para rozbitków...' / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.161-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Czyż nie byliśmy jak para rozbitków...' 5 Dotknięcie historii. Listy i archiwum Bronisława Malinowskiego Zbigniew Benedyktowicz Dobrze się stato, że właśnie w tym numerze poświęconym Historii i Antropologii możemy rozpocząć cykl publikacji fragmentów listów a w przyszłości także i Dzienników Bronisława Malinowskiego, udostępniając je po raz pierwszy polskiemu czytelnikowi. Cykl ten będziemy kontynuować w następnych numerach. Stało się to możliwe dzięki życz­ liwemu zainteresowaniu i pomocy okazanej ze strony pani Heleny Wayne dla naszego projektu. Na czym polega ów projekt? Zamierzamy sukcesywnie publikować na łamach „Kontekstów" dostępny dotąd jedynie w postaci okrojonego angielskiego tłumaczenia, nie zawsze zresztą najlepiej ocenia­ nego (A Diary in the Strict Sense of the Term ), słynny już Dziennik Bronisława Malinowskiego, przyczyniając się tym do przygotowania jego pełnej polskiej edycji. Byłoby to pierwsze wydanie oryginalnej wersji zapisków Malinows­ kiego - mimo tego, że prowadzonych w ponad 11 językach, jak obliczył to jeden z wnikliwych autorów komentarza do tego polifonicznego i poliglotycznego dzieła, to jednak - głó­ wnie przecież sporządzanych w języku polskim. 1 2 3 W tej sprawie miałem przyjemność spotkać się i rozmawiać z panią Heleną Wayne w listopadzie 1996 najpierw w Cam­ bridge, a potem w Londynie w Archiwum London School of Economics, gdzie razem pochylaliśmy się nad zeszytami Dzienników jej ojca, listami, które pani Helena, po sprowadze­ niu ich z Meksyku, zdeponowała w archiwum LSE. Dziś chciałbym podziękować Jej nie tylko za przychylne zro­ zumienie dla naszych zamierzeń, za okazaną serdeczność i za czas, jaki poświęciła na to, by choćby wstępnie, być przewod­ nikiem po tych zbiorach i dać orientację ile jeszcze w związku z tym przedsięwzięciem czeka nas pracy, ale przede wszyst­ kim chciałbym podziękować za to niezwykłe spotkanie. Co innego bowiem znać kogoś wielkiego z historii, z historii nauki, poznawać go i obcować z nim poprzez jego dzieło - od razu staje przed oczyma czas studenckiego terminowania, seminariów, egzaminów, zaliczeń i zdawań z Argonatów Zachodniego Pacyfiku, z teorii kultury, obrzędów Kula - co innego zaś dotykać historii i czuć jak ona nas w siebie zagarnia i dotyka. (Przeżycie jakiego z pewnością doświadcza po­ wszechnie każdy historyk w swoim kontakcie i pracy z doku­ mentem, o ileż jednak może okazać się silniejsze dla nieprzyzwyczajonego do tego laika). Czy mogłem bowiem w tamtych studenckich latach, w najśmielszych, jak to się mówi, marze­ niach, wyobrażać sobie, że oto po wielu, wielu latach, w towarzystwie córki uczonego wyjmować będę z kolejnych teczek, odwijać z ochronnych opakowań, brać w ręce kolejne zeszyty zapisywane ręką autora, przewracać kolejne kartki, których on również dotykał, wczytywać się w jego, czasem niejasne, czasem przejrzyste, wyraźne, równo kładzione at­ ramentem pismo, niekiedy znów zaś w wyblakłe znaki, zapiski, mając świadomość, że „te" były czynione podczas wycieczek (zawierają opisy tras) z „czasu" Zakopanego, „te" znów w Australii, a „te" zapisane zostały podczas badań na Trobriandach. Czy mogłem sobie wyobrażać, że razem z kolegą Maciejem Krupą, etnografem, Zakopiańczykiem, niegdyś moim studentem z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który zdążył już być po drodze Przewodniczącym Związku Gmin Tatrzańskich, a obecnie od paru lat pracuje w BBC w Londynie tłumaczyć będziemy podczas tego krótkiego spotkania, chociaż nie znającej i nie posługującej się językiem polskim, pani Helenie (nie Helen!), to jednak przecie bezbłęd­ nie wymawiającej wszystkie polskie nazwiska i polskie nazwy miejscowości pojawiające się w tych zapiskach, niejasne jeszcze dla niej fragmenty i , że wczytywać się będziemy w opisy miasta i pierwszych wrażeń Jej ojca po jego przybyciu do Londynu, jakie zawarł w liście do Anieli Zagórskiej. - Zdziwienie i poczucie niezwykłości tym więk­ sze jeśli zważyć historię tych dokumentów. Oto pośród tych zachowanych zeszytów, przywiezionych przez panią Helenę z Meksyku zachował się szkolny zeszyt matki Bronisława Malinowskiego, z lekturami i wypracowaniami, z nadrukiem galicyjskiej Organizacji Szkół Ludowych. Zarówno ten jak i pozostałe zeszyty nic tylko, że przetrwały dwie wojny, ale ileż świata objechały zanim osiadły na powrót(?) w Londynie. Wyobraźmy sobie tę topografię wędrówki i ocalenia zapisaną w tych zeszytach, mogącą przyprawić nie tylko Warszawiaka 0 zawrót głowy: Galicja - Londyn? - Australia? - Nowa Gwinea? - Trobriandy? - Wyspy Kanaryjskie? - Tyrol? - Francja? - Anglia? - Szkocja? - Stany Zjednoczone? - Meksyk - Londyn. Czas i przestrzeń. Dobrze więc się stało, że w numerze poświęconym historii i antropologii, w zgodzie z wezwaniami 1 nawoływaniami zawartymi pośród wielu zamieszczonych tu artykułów, upominającymi się o historię zachowującą wymiar przeżycia, barwę, smak, klimat epoki, historię bliską swym romantycznym tradycjom, historię bliską literaturze i sztuce, pojawia się tu w postaci tego bloku ów element biograficzny, że obok Wielkiej Historii, historii i antropologii jest tu miejsce na Historię małżeństwa ułożoną z listów Bronisława Malino­ wskiego i Elsie Masson przez Helenę Wayne. Bo nie idzie tu przecież tylko o jeszcze jeden przyczynek do historii ant­ ropologii, o jeszcze jedno ustalenie „prawdziwej kolejności faktów" w historii naszej dyscypliny, czy o jeszcze jeden bardziej prawdziwy i dokładny biogram. Historia małżeństwa pokazuje to dość wyraźnie, i zda się też mówić o tym dobitnie, że historia to także (a może przede wszystkim?) ów tajem­ niczy, dziwny splot okoliczności i spotykających się ludzkich losów. - Myślałam, że jesteś niestałym, wędrującym Polakiem - Że historia składa się z historii doświadczania i przeżywania 161 �śmierci najbliższych, - ... /' nagle zdajesz sobie sprawę, że już nigdy tak nie będzie. - jest historią opłakiwania straty najbliższych - i bardziej niż kiedykolwiek odniosłam wrażenie, jakby wszystko z naszej młodości było nam wyszarpywane... Że historia składa się też z historii zwątpień, melancholii, apatii, samotności, zmęczenia - Potem przyszedł czas na ponure katalogowanie i nigdy przedtem nie odczuwałem większej niechęci do pracy; nigdy też przedtem świat za dużymi oknami muzeum nie wydawał mi się tak ponury i pusty. - Że jest pokonywaniem, przeciwności, podejmowaniem trudu, i jest historią, w której pojawia się i taki obraz: - . . . wszystko jest zalane słońcem, lelki kozodoje szlochają, a kukubury zanoszą się śmiechem w oddali. Nie widziałeś chyba nigdy tej okolicy w świetle słonecznym? Jest naprawdę dużo piękniejsza, niż w świetle szarego dnia i dostarcza znacznie więcej tego prawdziwego australijskiego przeżycia... kiedy widzisz od­ dalone o całe kilometry blado błękitne szczyty gór w słońcu obezwładnia cię wrażenie bezmiaru i wielkości. Bo historia to także wspomnienie: W uniwersyteckiej księgarni w Cambridge Pani Helena Wayne radzi się nas, które tłumaczenie niedawno ogłoszonej Noblistki - Wisławy Szym­ borskiej wybrać (w domu ma starsze przekłady Adama Czerniawskiego). Schodzimy na dół do półek z Antropologią, przeglądamy obok klasyki umieszczone tam najnowsze tytuły: Antropologia snów. Antropologia sportu, Antropologia rowe­ ru (autor Holender, ale uwzględnia i historię bicykla w Wiel­ kiej Brytanii). Pani Helena mówi: Ciekawe, co by powiedział na to ojciec, gdyby mógł zobaczyć dokąd to doszła zakładana przez niego nauka. Stoimy tak i rozmawiamy przed tą półką. Bo historia to także anegdoty: rozmawiamy o kwiatach, o tym dlaczego w Polsce jest zwyczaj, że składa się zawsze ich nieparzystą liczbę. „Kiedy byłam na cmentarzu poszłam na grób ojca Witkacego i złożyłam mu kwiaty mówiąc - wiem, że nie lubiłeś mojego ojca, ale składam Ci te kwiaty, polem na grób Witkacego i powiedziałam: wiem, że Ciebie tutaj nic ma, i że to nie Ty tutaj leżysz ale też Ci je składam." Na półce leży także Historia małżeństwa. Pani Helena żałuje trochę, że tak tu jednoznacznie w katalogu ją przypisano, że właściwie mogli ją też zaklasyfikować do działu literatury: mémoires. Stoimy tak i rozmawiamy, i gdyby nie napis na tej półce „ANTHROPOLOGY", nie wiedziałbym, że jestem w Cambridge. Bo w towarzystwie Pani Heleny czuję się tak jakbym nigdzie nie wyjeżdżał, jakbym nic ruszał się w ogóle z Warszawy, przez myśl przemykają podobne osoby, przypominają twarze, jakie znam tak dobrze. Do kogo jest podobna?, Jakże podobna do tamtych osób. Jakbym się w ogóle nic ruszał z Mokotows­ kiej, Wilczej, Kanoni, Mianowskiego, Niemcewicza, jakbym się nie ruszał z Krakowa, z Salwatorskiej, Wiślnej, z Worcela, z Józefa. Czuję się jakbym tkwił nie przed tą półką, nie tu w Cambridge ale prawie jak w Fantomach Kuncewiczowej. Czym jest ta książka poskładana z listów przez panią Helenę? Co to wszystko jest - Historia? Antropologia? Literatura? Sztuka? Wspomnienia? PRZ ' A Diaryin the Strict Sense ojlheTerm.lv/yd.Nev/Yoik 1967; II wyd. Athlone 1989 Obok patronującej temu przedsięwzięciu Heleny Wayne, Prof. And­ rzeja Palucha nad przygotowaniem polskiej edycji na tamach „Konteks­ tów" czuwać bedq ze slrony Instytutu Socjologii UJ: prof. Zdzisław Mach, Grażyna Kubica-Heller oraz ze strony redakcji dr hab Czesław Robotycki 2 162 Za wcześnie, żeby zaraz na początku wszystko analizować. Skoro postawiono już na jednej półce obok siebie Dziennik Malinowskiego i Jądro ciemności Conrada. Może też trzeba by ją przenieść na górę i położyć na półce obok pisanych przecież w tak nieodległych od Historii małżeństwa czasach. Listów Franza Kafki Do Felicji, Do Mileny. - Co to wszystko jest, listy, biografie, dzienniki, - Czyż nie byliśmy jak para rozbitków zmytych razem z pokładu tonącego statku?... Historia? Antropologia? Literatura? Sztuka? Wspomnienia? Któż powie? Niech więc na koniec zamiast konieczności rozstrzygania posłużą nam słowa nic tak bardzo odległego i od tych listów od nas w czasie galicjanina: „Pamięć ludzką najtrafniej porównać do sita. Że - jak przez sito - co drobniejsze wypada i gdzieś się podziewa, a co ważniejsze - pozostaje. Oka sita bywają większe lub mniej­ sze. Tak i z pamięcią: u jednych gorsza, u innych lepsza, czasem się powie n i e z a w o d n a . Ale czy naprawdę taka niezawodna? Czy zawsze przeprowadza właściwą selekcję, zachowując tylko grubsze ziarna, a pozbywając się drobniej­ szych? Jakże często się zdarza, że coś czy ktoś utrwali się w pamięci akurat jakimś drobnym faktem czy przypadkowym powiedzeniem, o którym sam dawno pewnie zapomniał! Jak choćby moja surowa babka Gabriela, gdy mawiała, że 'niemęskie'jesl, gdy chłopiec myje się w cieplej wodzie. Albo pamiętne dla brata i dla mnie: 'Czy wytarli buty?' - pierwsza reakcja obudzonego nagle ze snu wuja Tadeusza Malisza, gdy późnym wieczorem powróciliśmy do oleszowskiego dworku, w którym spędzaliśmy wakacje, z kilkunastokilomelrowej wędrówki, zziębnięci i przemoczeni do ostatniej nitki po nieoczekiwanej burzy, jednej z najgwałtowniejszych i naj­ dłuższych, jakie pamiętam, z wszelkimi jej możliwymi ingrediencjami: błyskawicami, piorunami, ulewnym wielo­ godzinnym deszczem, a bodaj i gradem. (...) Ale z pamięcią jeszcze coś dziwnego się się zdarza. Opowiadamy o jakimś wydarzeniu, które nas spotkało, czy o rozmowie, którąśmy odbyli. No i z tym, co było n a p r a w d ę , splata się jakiś szczegół, któryśmy dodali odruchowo, aby ubarwić opowieść, uplastycznić charakterystykę uczestnika omawianego wyda­ rzenia, czy podkreślić wagę naszego udziału w tym wydarze­ niu lub rozmowie. A potem pamięć przechowuje już ów szczegół jako nieodłączną część wspomnienia, tak że po latach sami nie potrafilibyśmy rozróżnić, gdzie dokładnie przebiega granica między Warheit a Dichtung. Że zdarza się to i mnie, jakaś skaza gotowa niekiedy zamącić bezwzględną ścisłość mojej narracji. I dlatego to muszę prosić czytelnika aby zechciał traktować niniejszą opowieść nie tyle jako kronikę historyczną, co raczej jako pewnego rodzaju impres­ jonistyczny fresk. Użyłem wyrazu 'impresjonistyczny'w zna­ czeniu malarskim, zatem obrazu, w którym zacierają się podrzędne szczegóły, a pozostaje ogólne wrażenie barwy i światła, w naszym więc wypadku - aura epoki czy środowiska, grupy ludzi, czy pojedynczego człowieka." 4 PISY (Instytut Etnologii UJ), Maciej Krupa, Sławomir Sikora.Zbignicw Bcnedyktowicz Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinow­ ski, tłum. Maciej Krupa, „Konteksty" nr 3-4/1992, w którym autor zestawia Dziennik z Jądrem ciemności Conrada * Stanisław E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, Kraków 1987 s. 5-7 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3399f8285b96dfccfc244d24b5403c1f.pdf 0a516c9b314588f5a0f4d071a96252cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2782 Title A name given to the resource Z Aleksandrem Jackowskim o "Sztuce zwanej naiwną" i "Na skróty" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.204-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Aleksandrem Jackowskim o Sztuce zwanej naiwną i Na skróty rozmawia Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz. Najpierw przyjmij nasze - od redakcji „Kontekstów"-gratulacje. Można powiedzieć, ż.e trwa festiwal Aleksandra Jackowskiego. Wydałeś dwie książki 0 sztuce zwanej naiwną i Na skróty, obok publikujemy fragmenty recenzji, które powitały z entuzjazmem pojawienie się albumu. Są bardzo zgodne, przynajmniej w jednym punkcie, wszystkie podkreślają wartość literacką, pisarską tej książki. ' 'to czyta się od deski do deski''. Moje pytanie jest takie : jak się czuje autor tego życiopisania, i w jaki sposób, to, ż.e równolegle powstawała druga książka, autobigraficz/ia: Na skróty, wpły­ wało na kształt tego dzieła. Album Sztuka zwana naiwną to owoc wieloletniej pracy i materiałów publikowanych w ,,Polskiej Sztuce Ludowej" oraz przy innych okazjach, w katalogach wystaw itp., zawiera bibliografię i pokazuje te poprzednie edycje, w których prezentowałeś już. tych samych twórców. Ten album mógłby się ukazać o wiele wcześniej, był przecież gotowy do druku w wydawnictwie „Arkady''. Jakie widzisz zalety i wady faktu, że on pojawia się teraz a nic wcześniej. Czy warto było czekać tyle czasu aby się ta książka ukazała? Aleksander Jackowski. Warto było z jednego powodu. Z powodu przemian jakie nastąpiły w naszej kulturze, tego że zaciera się, dawniej bardzo ostra, granica pomiędzy sztuką ludową, sztuką naiwną, inną, osobną, czy jak ją tam nazwiemy, a sztuką dzisiejszego czasu, profesjonalną. To jest dla mnie sprawą istotną. Natomiast jeżeli chodzi o opóźnienie tej książki, to oczywiście wolałbym, aby się ukazała 10 lat wcześniej, ale w tym kształcie jaki ma obecnie. To jest już inna historia, ponieważ „ A r k a d y " upierały się, żeby wydać ją tak, jak się wydaje normalne kompendia tego typu, to znaczy oddzielnie ilustracje (żeby potem móc dać wersję zagraniczną), oddzielnie biogramy, raczej bardziej suche niż literackie i oddzielnie fotografie twórców. Ja się upierałem, żeby te trzy elementy stanowiły jedną całość. „ A r k a d y " tego nie chciały, dlatego cieszę się, że ta książka ukazała się w wydawnictwie Krupski 1 S-ka w tej wymarzonej przeze mnie formie. Z.B. Jest to siłą rzeczy (album ma podtytuł Zarys encyk­ lopedyczny) pokazanie zjawiska i pokazanie twórców na zasa­ dzie pars pro toto. Czego żałujesz? Co się nie znalazło w tej książce'.' A . J . Niczego nie żałuję. Można by było wydać książkę dwa razy większą, można by było wydać drugi tom. Jeżeli się jednak czyta tę książkę od początu do końca, to dlatego, że istnieje pewna jej dramaturgia i dla mnie ta dramaturgia jest rzeczą najbardziej istotną. Jestem zadowolony z wyboru, mimo że żal mi niektórych sylwetek ludzkich, że się tu nie zmieściły. Ale gdybym je dał, to bym, w pewnym sensie, powtarzał niektóre zjawiska artystyczne, bądź pewne sytuacje ludzkie. Z.B. Układem książki rządzi alfabet... A . J . Tak, ale dla mnie jest to układ aleatoryczny. W gruncie rzeczy, gdyby nic rządził tym alfabet, prawdopodobnie niektóre sylwetki bym dodał a niektóre bym odjął. Alfabet zadziałał tutaj o tyle, że przy ostatecznej redakcji, czytając tę książkę, chciałem, żeby była odpowiednia reżyseria, żeby wątki się rozwijały i splatały. Bardzo mi odpowiada ta sytuacja alfa­ betyczna, ponieważ to powoduje spięcia, iskrzenie pomiędzy jedną a drugą sylwetką. Dbałem o lo, żeby to nie była przypadkiem książka, podporządkowana jakimś z góry przeze mnie przyjętym założeniom, tego typu na przykład, że teraz dajemy pogranicze ludowe, a teraz pogranicze psychopalologiczne. Wtedy to by zupełnie inaczej wyglądało, musiałbym dać o wiele większy wstęp, zrezygnować z takiego jaki jest teraz. Gdyby przyjąć ten poprzedni, który, nie pamiętam, liczy! sobie chyba ze dwieście stron i był właśnie laką syntezą obejmującą poszczególne działy, wtedy reszta byłaby zaledwie ilustracją poszczególnych zjawisk. Natomiast mnie zależało przede wszystkim na tym, żeby to była książka, którą po prostu da się oglądać i da się czytać. Żeby to była książka żywa. rozumna. Z . B . Tak, wielu to podkreśla, szczególnie jej wartość literac­ ką. Tak się dzieje, że współcześni etnografowie twierdzą. Żc etnografia to przede wszystkim pisanie. Dawniej pisałeś inat ;•<•/'. ;V« przykład, pamiętam takt Twój artykuł strasznie poważny, gdzie było mnóstwo tabelek, poważne studium o ludowej rzeźbie. Od jakiegoś czasu w Twoich tekstach. Marginaliach ogłasza­ nych w „Polskiej Sztuce Ludowej. Kontekstach" widać zwrot w kierunku swobodniejszej eseistycznej formy i przemawianie bardziej własnym głosem. To było już widoczne w Twoim pisaniu o artystach, są to małe monografie budowane wokół ich biografii, gdzie odchodzisz w zasadzie od maniery encyk­ lopedycznej, czy naukowej. Ta Twoja ewolucja i ta książka mogłyby być dowodem na to. ż.e antropologia kultury, etnogra­ fia może być dziełem literackim, artystycznym. Także Twój temperament pisarski, znajdujący pełne ujście w Na Skróty - wszystko to się zbiega z konstatacją i rozpoznaniem, że etnografia to w gruncie rzeczy jest pisarstwo i literatura. Co ty na to? A . J . Po pierwsze, ani przez chwilę nie zastanawiałem się czym jest etnografia i czy to jest etnografia. Nie widziałem tego w tej' kategorii zupełnie. Nie starałem się jakoś specjalnie. " l i t e r a c k o " p i s a ć , po prostu uważałem, że moim obowiązkiem jest pisać tak, jak umiem, i żeby to były możliwie ładnie zbudowane zdania. Natomiast to, co tu jest istotne, to rola intuicji człowieka opisującego. Oczywiste jest, że zawierzyłem swojej intuicji artystycznej i swojej intuicji psychologicznej. Opisując sylwetki zbliżałem się do literatury o tyle, żc w gruncie rzeczy niektóre z nich, czy nawet wiele z tych sylwetek to był materiał na małe utwory literackie, z konkretną osobą. Nie fałszując niczego w życiorysie, można było konstruować ten życiorys tak, jak konstruują swoje opisy bardzo dobrzy dzien­ nikarze, robiący reportaż o kimś lub o czymś. 203 I ^ ^ H i �Z.B. Powiedziałeś, że warto było poczekać. Książka wychodzi w pewnej sytuacji kulturowej, wchodzi w pewną lukę. Mnie się wydaje, że wiele entuzjastycznych recenzji wynika też stąd, że temat w takiej formie jest rzeczywiście mało rozpoznany, chociaż przecież przez lata sporo sylwetek publikowała „Polska Sztuka Ludowa", natomiast nie zaistniały w świadomości szerokiego kręgu odbiorców, nie dochodziły do szerszej publicz­ ności. A . J . Nie dochodziły, ale teraz książka wydana bardzo pięknie, ze świetnymi kolorowymi reprodukcjami, nagle przeła­ mała jakąś barierę i weszła w odpowiedni czas, kiedy jesteśmy trochę już znużeni sztuką współczesną i jej kręceniem się wokół własnego ogona. Poza tym, kiedy tak zwany postmodernizm, czy jak go tam chcemy nazwać, eklektyzm, który od kilu lat jest widoczny w sztuce powoduje, że prawie wszystko może być sztuką, każda z propozycji jakie wystawia się i przedstawia dzisiaj, może zaistnieć - to skoro tak, również i rzeczy prezentowane w albumie można zaliczyć do tej samej kategorii zjawisk, które dotychczas były u nas traktowane jako sztuka wielka, profesjonalna, oficjalna. Ale, przede wszystkim, dla mnie, to jest jak gdyby rehabilitacja talentu. Dlatego, że jeżeli mówimy o profesjonalizmie to ważne o jakim profesjonalizmie mówimy. Myślę, że tutaj dotykamy jednego z ciekawszych zagadnień, które wywołuje album. To znaczy, ktoś kto kończy Akademię Sztuk Pięknych ma dość szerokie rozpoznanie sytuacji i dosyć szerokie możliwości własne, jeżeli więc poprosić go, żeby narysował coś, no powiedzmy, w stylu secesyjnym, to jest on w stanie to zrobić. Zresztą wie, co to jest secesja. Natomiast artyści, o których piszę, są to ludzie, którzy często dochodzili do mistrzostwa, ale doskonaląc tylko swój specyficzny wąski warsztat. Weźmy Zagajewskiego. W tym co robi jest znakomity. A jednocześnie Zagajewski poza tym, co sam rzeźbi, nie jest w stanie niczego innego zrobić. Z.B. W tej biograficznej metodzie, w tym życiopisaniu spotykają się niezwykłe życiorysy artystów, czy niezwykłe dzieje ich dochodzenia do własnej twórczości, - z Twoją pasją zajmowania się tymi zjawiskami, z Twoim życiem, z Twoim doświadczeniem życiowym. Jest tam pełno anegdot, pełno barwy życia. I tutaj jest takie moje pytanie, które wynika z tego, że na gruncie naszego środowiska podnoszono już ten problem: na ile taki biografizm, taka interpretacja biograficzna jest swojego rodzaju mityzacją? Tę kwestię podnosił i rozwijał Czesław Robotycki (C. Robotycki: Schematy biografii twórców ludowych, w: tegoż Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków 1992) omawiając pewne schematy i klisze biografizmu, powołując się zresztą na refleksje Łotmana, który zwracał uwagę, że bywają sytuacje, gdzie życie i dzieło artysty zbiegają się tworząc pewną całość, ale bardzo często jest i tak, że samo Życie, sama biografia jest niespójna, bądź w sobie, bądź wobec dzieła. Często występuje między nimi roz.dz.wiek. Biografia według Łotmana zawiera też. miejsca puste, nie wiemy bowiem wszystkiego o artyście, jego życiu, psychologii itp. Bardzo często biograf wypełnia te puste miejsca swoją wyobraźnią, swoimi odczuciami. Oczyszcza ze sprzeczności życiowe fakty. W takim przedstawieniu bardzo pięknym, idealizuje jakby to wszystko, zawierając to w formule „piękne i prawdziwe życie". Nadając tiul temu życiu, eliminuje się pewne rzeczy. Czy stawałeś wobec takiego problemu? Bo w końcu, chcąc zaprezentować tych niezwykłych ludzi, twórców, w jakiś sposób chcesz ich obronić przed światem. I żeby pokazać tak, jak to robi ta książka, Z pewnością musiałeś i Ty omijać sprzeczności, dokonywać 204 pewnej cenzury. Powiedzmy sobie szczerze, gdy sam mówisz, Że możnaby 200 tych biogramów zamieścić, drugi tom wydać, to można również w pewnym momencie powiedzieć, że ta sztuka wspaniale przez ciebie odkryta czy pokazana w tym albumie, miewa(a tego już nie mówisz) swoje momenty nudne, miewa też swoje momenty mniej barwne, nieciekawe w większej masie jako zjawisko. Ponadto podkreślasz, Że ci ludzie przez, to niezwykle dochodzenie do swojej twórczości, nie są wyrachowani, (a przecież tak jak w wypadku i wielkich, profesjonalnych artys­ tów, tak samo i tutaj nie są im obce problemy, presje i dylematy, którym podlegają na równi z tymi pierwszymi), wiadomo, że niektórzy się poddawali mechanizmom rynku, inni brali udział w konkursach, te konkursy częściowo niektórych niszczyły... A . J . To zjawisko za granicą jest całkowicie zniszczone przez merkantylizm. U nas siłą jego był właśnie brak merkantylizmu. I to, że tym zjawiskiem interesowało się niewiele osób. Że głównym odbiorcą tych rzeczy był Ludwig Zimmerer, o którym w dużej mierze jest ta książka. Bo jest ona swego rodzaju hymnem na cześć Zimmerera. To w opisie wielu sylwetek widać. Jak on tym ludziom naprawdę pomagał i jak oni dla niego rzeźbili czy malowali. To była wielka satysfakcja dla nich. Każdy człowiek chce coś dla kogoś robić. Jeżeli pracuje dla kogoś, to ma satysfakcję. Jeżeli zaś gdzieś w próżnię, kiedy to sprzedaje jego pracę „ C e p e l i a " nie wiadomo komu, to wtedy ma on wrażenie, że gdzieś jakaś cząstka z niego uleciała. To jest dla niego frustrujące. W przypadku polskim, „ C e p e l i a " się tym zjawiskiem mało interesowała, w zasadzie istniało tylko kilku poważnych zbieraczy i nie było nastawienia komercyjnego, które niszczy tę sztukę. Między innymi dlatego uważam, że sztuka „ n a i w n a " nie będzie już istniała w tej formie szczerej, autentycznej, gdy zostanie poddana mechanizmom związanym z rynkiem. Jest to jeden z czynników niszczących tę sztukę. Telewizja, postęp cywilizacyjny, a także komercja powodują, że nie widzę szans istnienia takich zjawisk jak twórczość Nikifora, Heródka czy Doroty Lampart. Pytasz w jakim stopniu występuje w książce mityzacją... Z . B . / na ile cenzurowałeś pewne rzeczy, bo na pewno Twoja wiedza jest większa... A . J . Nie, tu może być mowa, jeśli - to o autocenzurze. Nie o cenzurze świadomej, tylko nieświadomej. A to trudno określić. Na ile moja wiedza jest większa.' Można raczej zapytać: na ile ja wyostrzałem pewien problem? Na czym mnie zależało przede wszystkim? Po pierwsze - na pokazaniu zjawiska, po drugie - na pokazaniu ludzi. Ale przy pokazaniu zjawiska interesowało mnie najbardziej to, co sprawia, iż człowiek zaczyna odczuwać potrzebę twórczości i w jakich sytuacjach to występuje. Prawdopodobnie byłoby mi wygodniej napisać książkę fikcyjną i wcale nie wiem, czy kiedyś bym takiej książki nie napisał. Takiej, która by pokazywała to wyraziściej, piękniej, jak na przykład Kamień i cierpienie. Która by mówiła o samym człowieku i o jego losie. Bo o co tutaj chodzi? Idzie o to, że sztuka stanowi pewnego rodzaju uwol­ nienie. Stanowi sens działalności człowieka. To chciałem wyeksponować bardzo silnie i w niektórych przypadkach, tam, gdzie dzieła były artystycznie mniej ciekawe, ja, wiedząc o tym, zamieszczałem sylwetkę twórcy w książce, ponieważ uważa­ łem, że ma znaczenie, właśnie w objaśnieniu tego zjawiska. Czy to jest mityzacją? Wiesz, ja j u ż mam po uszy tej całej etnologii z jej zabawami: czy to jest mityzacją, czy nie mityzacją. Nie jesteśmy w stanie uniknąć jakiegokolwiek subiektywizmu w tym co robimy. Trzeba mieć tę świadomość, że tak to jest. I ja �chyba lę świadomość w sobie mam. Twoja obecność tutaj w tej chwili powoduje, że zwracam szczególna uwagę na to, czy mityzuję. Wiesz, byłbym właściwie gotów bronić każdej z tych sylwetek. Co pomijam? To, co moim zdaniem jest nieważne, a co wiem o człowieku. Ale co to znaczy nieważne? Tutaj jest problem i sprawa mojej selekcji. Na ile ta selekcja jest uzasadniona. Czy gdybyś ty pisał o tych samych ludziach, uwzględniłbyś elementy, których ja nie uwzględniłem? Tego nie wiem, być może tak. Widzieć jednoznacznie, w ten sam sposób, można tylko postacie zastygłe w swym stereotypie. Jednak człowieka w całym jego bogactwie dojrzeć trudno. Z.B. Ale Ty tego nie wiesz nawet w swojej książce autobio­ graficznej i dlatego piszesz i nazywasz ją metodą, dając jej laki tytuł, jaki dałeś - Na skróty. Te biogramy są pisane ' 'na skróty lak. jak twoja własna autobiografia. Metoda chyba jest la sama ? A . J . Może istotnie jest w tym coś wspólnego. Może nie tyle w pisaniu ..na s k r ó t y " , c o w operowaniu anegdota. To znaczy, że pewna sytuacja, czy pewna myśl jest puentowana w miarę możliwości jakaś anegdotą. Nie jest to tego typu anegdota, 0 której potocznie się myśli, bo jak wiesz, nie lubię opowiadania dowcipów. Tylko jeżeli chcę o czymś powiedzieć, to często myślę jakąś anegdotą, jakąś sytuacją, formą, która lepiej, wyraźniej eksponuje myśl. Z.B. Anegdota jest otwartąformą, która daje do myślenia, nie jest zamknięciem, nie jest jednoznacznością. A . J . Tak. są na przykład sytuacje, kiedy piszę o Dorocie Lampart, kiedy wydaje mi się, że pokazanie człowieka bardzo pięknego jest możliwe przez zabiegi już stricte literackie. To znaczy ja j ą cytuję dokładnie, ale oczywiście wybieram frag­ menty z taśmy, z iluś lam godzin nagranej z nią rozmowy. Cytuję to, co ona mówi o niebie i piekle. To, co mówi 0 przyrodzie. Zwracam przy tym uwagę na rzeczy, które wydają się niesłychanie charakterystyczne. - Przecież w jakimś mo­ mencie zająłem się nią, zaopiekowałem przy pomocy ..Groma­ dy. Rolnika Polskiego" i mojej wtedy serdecznej przyjaciółki, która była redaktorem naczelnym pisma, Irenie Groszowej. Zrobili akcję wśród czytelników, i na to przyszły paczki - od biednych ludzi ze wsi - dla Doroty Lampart. Dostałem jeszcze pieniądze dla niej z. Ministerstwa Kultury i Sztuki, i le pieniądze jej daliśmy, żeby urządziła sobie lepiej życie. Żeby wyremontowała chałupę. Dostała te pieniądze do ręki i . . . dokupiła pola. którego i tak nie mogła uprawiać, bo nie miała na to sił. Na swoim polu z trudem siała. A zawsze jak wysiewała zboże, to do (ego zboża dodawała kwiaty, chabry, maki, które są przecież, chwastami. Sąsiedzi nienawidzili jej. bo to później wszystko przechodziło na ich pola. Gdy dostała pieniądze to dokupiła ziemię. - Czy mam prawo to interpretować? Uważam że muszę laki fakt podać, bo on mówi o jej mentalności, o wyborze wartości którymi się kierowała. Nie kupiła sobie maszyny do szycia, nie kupiła roweru, ani nawet odbiornika radiowego. Dokupiła pola. Bo na wsi, len człowiek ma znaczenie, który ma ziemię. Pytanie: skąd się to u niej rodzi ? Jeżeli znam jej życiorys 1 wiem, że jest córką nieślubną, cała ta sytuacja dziecka, które jest bękartem i którym wieś pogardza, to wszystko gdzieś później znajduje swoje odbicie w życiu, w zachowaniu. Jeżeli ja czynię tutaj ten zabieg i daję to jako pointę mojego opisu, to czynię to tak jak autorzy reportaży. To jest ta sytuacja, kiedy piszący dostrzega jakiś motyw jako istotny. Dlatego przy wyborze faktów, te rzeczy w ten sposób ze sobą wiążę. Jest to tworzenie, jak powiadam, takich właśnie, trochę udramatyzowanych. trochę „literackich" życiorysów, w których - jestem przekonany, daję więcej prawdy, niż gdybym publikował zupełnie suche życiorysy. Czy może być w tym coś, co jest fałszem? Może być, mogą być naddatki, może być fałszywa interpretacja, która jednak nie przeszkadza, moim zdaniem twórcy, o którym piszę, temu, żeby dać możliwe przybliżenie do sytuacji. Przybliżyć do niego kogoś, kto czyta. Oto zadanie. Żeby ten czytelnik zdał sobie sprawę, jakie mogą być tu mechanizmy, kiedy, gdzieś komuś otwiera się nowy świat. Z . B . Tak, oczywiście, tę intencję i te zabiegi, wszystko to rozumiem. Jednakże tak mi się wydaje, że czasem w swoich opowieściach nie spisanych, czy nie podanych do druku bywałeś niekiedy bardziej uszczypliwy, złośliwy, ktoś inny by powiedział: bardziej sprawiedliwy wobec rzeczywistości, bo widziałeś pew­ ne wady czy małostkowości. Nawet, jak czasem opowiadałeś o Nikiforze, to z. pewnym dowcipem. Czy to się nie zatraciło w tych biogramach'/ Wiele osób zwróciło uwagę na to, że ta sztuka, ci ludzie to jest przedmiot Twoich pasji, a Joanna Tokarska-Bakir wręcz, napisała, ż.e ta książka jest pisana Z miłości, i z miłością. Czy Twoja miłość do tych ludzi nic idealizuje ich trochę? A . J . Mnie to zaskoczyło, nigdy nie myślałem, że odczuwam miłość do tych ludzi, ponieważ nie wiem czy to można nazwać miłością do nich. Rzeczywiście przyjaźniłem się z paroma osobami i parę osób bardzo lubiłem. Natomiast inni? Nie chcę teraz specjalnie operować nazwiskami, ale byli między nimi dosyć wstrętni a jednocześnie fascynujący ludzie. To co piszę o jednym z nich jest faktem, że spadł, że nogi bezwładne, ale nie pamiętam już czy piszę o tym w książce, ż.e on był paskudny. Jego stosunek do żony! Okrutny. Potem go zmora dusiła, chętnie opowiadał o tym, ale on tę żonę też dusił jak zmorę. W stosunku do dzieci swoich - okrutny, a jednocześnie żarliwie modlił się, i to niemal nieustannie. Albo inna sprawa-prozaicz­ na, dotycząca już. kogoś innego. Przyjeżdżałem do niego kilka razy, ale skłamałbym, ż.e z radością, tak, jak przychodzę do redakcji, wiedząc, że zobaczę kogoś z Was. To było inaczej, myślałem: O kurcze! Znowu będą mi kazali pić mleko z kubka lak brudnego, że mnie po prostu skręca w środku. Ja jestem jednak miejski inteligencik i nie ma na to rady. Jak przychodzę do brudnej chałupy i muszę się czegoś brudnego dotknąć, to nic jest to dla mnie przyjemne. Mam uczucie wstrętu. Pamiętam, gdy tam oni mnie chcieli ugościć jak najlepiej, to gospodyni wzięła kubek, ja ten kubek niby tak żartobliwie opłukałem w wodzie, na co ona wyjęła mi go szybko z. ręki, i fartuchem, który był tak czarny, ż.e nie pamiętam czarniejszego w życiu, wytarła go dokładnie i nalała mi mleko. Ja w tej sytuacji musiałem je wypić, nie dając poznać po sobie obrzydzenia. To są te sytuacje, o których nie piszę w lej książce. Mówisz o Nikiforze, Nikifor miał swoje cechy przykre, o których mówię gdzie indziej, na przykład piszę o jego chichocie, kiedy znalazł u mnie album z Majdanka i widział Niemców, którzy biją Żydów, to on się cieszył z tego i pokazywał z dumą, paluchem, że ci Niemcy to są panowie! Piszę o tym w tej chwili do katalogu wystawy w „ Z a c h ę c i e " , bo konwencja, którą przyjąłem, kon­ wencja bezpośredniej relacji z moich kontaktów z Nikiforem, pozwala na to. Tam opisuję to. co widziałem, kiedy Nikifor mieszkał u mnie dwa tygodnie w jednym pokoju i to była obserwacja uczestnicząca, tak to zdaje się nazywa, no więc właśnie, to była koszmarna obserwacja uczestnicząca. I ja w tym katalogu piszę o tym, w zasadzie wszystko, co wiem. Natomiast nie wszystko, tak mi się wydaje, jest konieczne do uwzględ­ nienia w sylwetce, którą daję w książce. W katalogu wyjaśniam 205 �motywy tego chichotu, kontekst, który natomiast w książce zająłby niepotrzebnie zbyt wiele miejsca, zakłócił proporcje opisu tego wielkiego, natchnionego malarza. Z.B. Niektóre biogramy zawierają całą barwę, nie są tak wyidealizowane. Dlatego o to pytałem, że podkreślając zalety tej literackiej formy, miałem na myśli to odkrycie wśród etnogra­ fów, że mówią prozą, Że etnografia to przede wszystkim pisanie, akcent położony na 'graphos' - to o czym amerykańscy antropologowie i inni autorzy ostatnio często piszą. To pod­ chwytywane jest także tutaj nad Wisłą i wielu przekonuje, że powinniśmy być pisarzami. I teraz, Żeby nie było już nieporozu­ mień: bardzo ważną rzeczą jest dla mnie ta oszczędność i ta selekcja, o której mówisz. Twoja wiedza jest większa, ale Ty selekcjonujesz. Tymczasem niektórzy zwolennicy tej tezy o pisa­ rskim charakterze etnografii uważają, i taki z niej wniosek wyciągają, że trzeba zmusić nasze pisanie o kulturze, o jej zjawiskach, o artystach, o twórczości do maksymalnej prawdy: wszystko! Jak pisać to wszystko, i ten koszmar obserwacji uczestniczącej podać, bo inaczej to będzie mityzacja, idealizacja; szlachetne, oszczędzające kłamstwo, jak z tym przemil­ czanym Dziennikiem Malinowskiego z. badań terenowych. Myśl, czy obsesja, że pewne rzeczy jakoś się cenzuruje... A . J . No to ci chyba na to odpowiedziałem, i podkreślam, że świadomie niczego nie cenzurowałem. Jest to problem, kiedy dotyczy ludzi żyjących. Wtedy trudno mówić o pewnych rzeczach. Tak samo jest w tej drugiej mojej książce Na skróty, gdzie w znacznym stopniu pominięty został cały wątek męsko-damski. Jest to wątek w jakiś tylko sposób zasygnalizowany, zaznaczony. Ale z punktu widzenia pełnej autobiografii to jest okaleczenie. Przy tej konstrukcji, którą przyjąłem w tej książce, zależało mi maksymalnie na tym. abym szczerze opisał prze­ miany moich zapatrywań, kształtowanie się człowieka, jego osobowości. To jest książka o traceniu wiary. Tracenie wiary i próba działalności pozytywnej mimo to. Mówię tu o książce autobiograficznej, co jest związane prawdopodobnie z. genami, jako, że trudno by mi było być apatycznym, pracować na poczcie i przybijać stemple, chociaż prawdopodobnie zarabiał­ bym więcej, niż zarabiałem w Instytucie. Jednym z motywów jaki skłonił mnie do pisania tej książki, to był Adam Ważyk, jego odpowiedź. Kiedy zapytano się: dlaczego był on tak zacietrzewiony w okresie socrealistycznym, powiedział: zwa­ riowałem! I mnie to wściekło. Bo wiesz, intelektualista nie ma prawa jednym słowem całej rzeczy w ten sposób załatwiać. Jak to zwariowałem? Kiedy zwariowałem? A dlaczego przejrzałem, kiedy? W jakim momencie? Jak to następowało? I próbowałem zrozumieć sam siebie. M o i m zdaniem, ta analiza nie jest zrobiona dobrze i precyzyjnie, ale - pisząc - nie umiałem tego zrobić lepiej, głębiej. Ale to jest próba przeanalizowania swojego działania, i tego, jak to powoli następowało. Z tym, że ciągle nie mogę sobie uświadomić dzisiaj, co j a wtedy wiedzia­ łem. Skoro ja to wiedziałem, to dlaczego zachowywałem się jeszcze w ten sposób, dlaczego jeszcze w coś wierzyłem. Tam jest kilka zdań. w których piszę o strachu po urodzeniu się dziecka. Ja przedtem bytem raczej odważny, jak sądzę - z głu­ poty. Nie zdawałem sobie sprawy z tego, że to się może tragicznie skończyć. Natomiast jak się urodziła Oleńka, na­ stąpiło momentalnie przesiąknięcie strachem, że ja nie mogę sobie pozwolić na nic, boja muszę być tym związany. Starałem się te rzeczy analizować, i co uważam za plus tej książki, starałem się niczego nie zafałszowywać. Nie udawać, nie mówić: „panie, ja tych komuchów to przejrzałem od początku. 206 od dawna, na wylot". Przeciwnie, ja już nie wiem, do którego roku wierzyłem, ż.e coś można zrobić - od środka - w partii. Później już tylko wyłącznie zostałem w partii ze względu na pewne sytuacje w Instytucie i po części, ze względu na to, że bałem się, czego nie piszę, że jeżeli wyjdę z partii, to mnie wyrzucą z Instytutu, z pisma. I tego mi było żal. A miałem jednocześnie jakieś jakby usprawied­ liwienie moralne w tym, że tu mnie dyrektor prosił abym został w partii dla dobra Instytutu. Jak mieliśmy egzekutywę, starałem się jak najbardziej pomóc Instytutowi. Kiedyś mnie wezwano do Komitetu partyjnego PAN-u, że my mamy za dużo ludzi z dwiema takimi samymi literami w nazwisku (!!). Już była Kossakowska, a tu - powiedziano - chcecie jeszcze przyjąć Mossakowskiego. Bardzo mocno broniłem tego Mossakowskiego, którego zresztą nie znałem. Wtedy mi powiedzieli: no dobrze, ale jak tylko coś będziecie wiedzieli, to natychmiast dzwońcie towarzyszu i my go od was zabierzemy. Żadnych świństw w Instytucie, jak wiesz, nie zrobiłem. Tu chodzi mi o to, że opisanie takich rzeczy w książce jest dosyć trudne, żenujące. Przy tym stwierdzenie, że się nie robiło świństw, nie wystarczy. W tym pozostawaniu w partii był przecież także jakiś oportunizm, maskowany przed sobą samym sugestią, że to „dla dobra Instytutu, pisma'' .Dodam, że do końca nie wierzyłem, że ten ustrój może upaść. Byłem głęboko przekonany, że przynajmniej za mojego życia nic się w naszej sytuacji geo-politycznej nie zmieni, i że w tych istniejących warunkach trzeba sobie wyrąbywać jakąś przestrzeń swobody, wolności. Tą przestrzenią byto dla mnie samego pismo. Praca z. ludźmi to była moja ucieczka, zajmowanie się sztuką, teatrem. Starałem się znaleźć w tej rzeczywistości, próbując poszerzyć obszar działań, np. pisałem o Czapskim, o Marku Żuławskim jeszcze w latach 60., kiedy już można było to zrobić w oficjalnej strukturze. Chciałem też wtedy publikować Dzienniki Czaps­ kiego, nawet u nas w piśmie, ale wtedy jeszcze nie dało się lego zrobić. Jeżeli chodzi o cenzurę, oczywiście la sytuacja upadlała! Najgorsze, że świadomość wpływała mimo woli na zachowania, na zaistnienie cenzury, z której sobie człowiek nie zdawał sprawy. Na szczęście w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " cenzura miała zupełnie marginalne znaczenie. Ale co mogę powiedzieć na swoje usprawiedliwienie przed Wysokim Sądem to, że np. wtedy, kiedy o srebrnych wotach lwowskich pisał Jacek Olędzki, i dodał: „ L w ó w , odwieczny bastion polskości",byłem pewny, że to mu cenzura wyrzuci, ale nie skreśliłem tego, uważając, że nie moją rzeczą jest cenzurowanie autorskiego tekstu. Cenzura wyrzuciła, ale coś innego, bez znaczenia, zdanie zaś, które wydawało się skazane na niebyt - zostawiła! Parokrotnie miałem takie historie. Tu tylko anegdota - był taki artykuł Ludwika Stommy, najeżony przypisami. Tam było chyba 120 przypisów i w tym ręcznym składzie drukarskim wtedy było tak, że jeżeli usuniesz jeden przypis to trzeba było przelewać wszystko, składać przypisy od nowa. Tekst już był gotowy do druku, maszyny czekały, a wyrzucono mi trzy, czy cztery przypisy ze środka, przeszkadzał ,,im"Pomian. Kołako­ wski, Miłosz. Po kłótni zgodzono się tylko na to, by dać cytat, ale bez trefnego nazwiska. A j a dałem w przypisach odniesienie do autora, utworu. Wyrzucić przypis? W miejsce zakwes­ tionowanego, by zachować ciągłość a zarazem zwrócić uwagę czytelnika zaproponowałem wręcz absurdalne wyjście, poda­ łem więc, że maszynę parową wynalazł Wat, a pierwsza lokomotywa pojawiła się wtedy to a wtedy, podobnie maszyna do szycia. To były trzy przypisy ni w pięć, ni w dziewięć, przy czym cenzura na to się zgodziła! �Z.B. Wracając do tych ,,biograficznych" książek, to w obu, „pisanych biografa", szczególnie zaś w przypadku Sztuki zwanej naiwną, o której mówi się, że jest pionierską próbą w takim kształcie, przedstawienia i uporządkowania tego obszaru, jest to zarazem taki pierwszy wysoki stopień przy­ bliżenia i pokazania tego zjawiska. A . J . Chciałem przekazać istotną prawdę o człowieku, choć na pewno można mi zarzucić, iż czegoś nie wiem, coś zapom­ niałem, sfałszowałem nieświadomie jakieś szczegóły biografi­ czne czy inne. A już wiem, że tak, że jakieś pomyłki mogą się tu zawsze zdarzyć (np. list do W . Chajca, którego zdjęcie załączam, pisany był do pana Bieli), ale to są drobiazgi, natomiast istota zjawiska zostaje jakoś pokazana i uchwycona. Z.B. Tak, oddając pewną istotę zjawiska, w ten sposób jest to jakby oczyszczone od kontekstu kulturowego, społecznego czy politycznego. Czy nie myślisz, po takiej książce, która najbardziej chce zbliżyć się do istoty tego zjawiska, o następnej, innej, która by ów kontekst także pokazała. Inxmi słowy czy byłbyś w stanie, i czy miałbyś chęć napisać o tym? (W autobiografii Na skróty jest rozdział o Instytucie, o Twojej pracy, ale na tle całej książki, co zrozumiałe, to jest rzeczywiście bardzo na skróty pisany rozdział). Czy miałbyś chęć na opisanie tego zjawiska niejako od wewnątrz, widzianego oczami jurora, który uczestniczył w kreowaniu tego. Byłeś obserwatorem i uczestnikiem całego ruchu, który się toczył wokół tych ludzi i ta książka jest wynikiem pewnej twojej tutaj walki, by wydobyć taki właśnie obraz tego zjawiska, do jakiego doszedłeś i jaki się znalazł w tej książce. A . J . Walki? żadnej walki. Ja jestem w gruncie rzeczy człowiekiem wyjątkowo szczęśliwym w życiu, rzadko kiedy miałem do czynienia z ludźmi, których bym nie cenił i nie lubił. Byłem, zwłaszcza w ostatnim półwieczu, otoczony ludźmi, których lubię i to jest moje szczęście, a w Instytucie miałem zawsze święty spokój. Wyrobiłem sobie dosyć szybko pozycję instytucji w instytucji i trudno byłoby mówić o tym, że istniały jakieś utrudnienia, naciski. Nie. nikt mi nie przeszkadzał. Z.B. Nie to miałem na myśli. Nie o Instytut pytam, mnie chodzi o coś innego, o to że ta sztuka, bardzo indywidualna, twórczość osobnych artystów - jak się o nich mówi, została tu jakby wyjęta z całego kontekstu w jakim istniała, rozwijała się etc. Mam na myśli działalność państwową, czy Ministerstwa Kultury, czy tych wszystkich struktur, które się tą twórczością, nazwijmy to tak: opiekowały. A . J . O tym bardzo chętnie bym napisał. Dlaczego j a w tamtej autobiograficznej książce musiałem pisać na skróty? Ponieważ rzeczywiście musiałem to pisać szalenie syntetycznie i w grun­ cie rzeczy to jest doprowadzone do roku pięćdziesiątego któregoś. Mam wersję, w której rozpisywałem się o redakcji, ale wtedy rodzi się pytanie, dlaczego jeżeli piszę o kimś, o Tobie, to dlaczego nie piszę o Staszku Hiżu, czy o kimś innym. A jeżeli piszę o Tobie, i o Hiżu, dlaczego mam nie pisać o Ewie Korulskiej? Zaczyna się wtedy opowieść, która dotyczy ludzi żyjących, a wtedy i uzasadniony żal, dlaczego on pisze o wszystkich a pomija mnie. Próbowałem, ale od razu zaczęła mi się łamać cała struktura pisania o tym. Przekonałem się, ile racji mają historycy, kiedy mówią, że musi istnieć dystans co najmniej 50-letni. Ale były i inne sytuacje np. przy prof. Frankowskim, kusiło mnie żeby napisać te historie o nim, a jednocześnie obawiałem się, jak na to zareaguje jego żona, bliscy. Dla mnie są ciekawe, w niczym nie umniejszające wielkości tego uczonego, ale czy tak mogą je odebrać bliscy mu ludzie? Czy nie sprawiam im przykrości? Z . B . Ale mi chodziło bardziej o to, że Ty koncentrując się na tych ludziach, na ich życiorysach, na ich losach, walce z losem i dochodzeniu do twórczości wyjąłeś to zjawisko jakby z tego krajobrazu, w którym było chcąc nie chcąc uwikłane. Tomasz Jastrun w recenzji, mówi, że to jest "kawał historii naszego kraju, jak kawał surowego mięsa.'' Tak, ale czy historii kraju ? Dzięki tym biografiom i dzięki twojemu spojrzeniu, i takiemu opisaniu tego, jest to, na pewno, kawał autentycznej historii w tym kraju, często nieznanej, kawał autentycznej Polski. Natomiast nie ma tutaj tego świata koszmarnych czasami konkursów, tej całej działalności, która miała swoją ideologię, jakby to było wyjęte z tej politycznej, historycznej otoczki, która temu zjawisku towarzyszyła. A . J . Niezupełnie. To nie tak, że wtedy wszystko było czarne, a teraz jest białe. Istotnie, miałem wokół tego zjawiska i wokół siebie też ludzi, których nie znosiłem, i z których działalnością się nie zgadzałem, którzy robili te konkursy i inne rzeczy, i tutaj sprawa była dla mnie wyraźna. Akcentowałem zawsze swoje zdanie, i nie jeden raz z dobrym skutkiem, choć absurdalnym, głupim konkursom nie mogłem zapobiec. Ale istniała leż dobra, mądra działalność, i o niej nie wolno zapominać. Tak więc w Ministerstwie Kultury i Sztuki opiekowała się sztuką ludową, i to świetnie, pani Barbara Zagórna. Współpracowałem z nią, miałem też świadomość tego, że podobnie jak my - myśli dyrektor muzeum etnograficznego w Warszawie, Krzysztof Makulski, prezes Cepelii pani Barbara Gołcz i wielu innych ludzi. Choćby Bronek Cukier - ze stowarzyszenia Twórców Ludowych. Nie wyobrażam sobie, żeby w innym ustroju można było tę działalność prowadzić lepiej. Teraz jest trudniei. A bzdurne konkursy urządzali (mniejsza tu o nazwiska) jacyś prowincjonalni działacze, gdzieś tam. N o i wojsko. Starałem się z tym walczyć. Jeżeli byłem przewodniczącym jury, to na­ gradzałem to, co wydawało mi się dobre. Później z panią Zofią Bisiakową robiliśmy trzy edycje Triennale Sztuki Nieprofes­ jonalnej i pamiętam, jak na pierwsze przyjechali do Szczecina Niemcy z N R D . Był tam taki obkuty w marksizmie kierownik Domu Twórczości Ludowej w Lipsku. Bardzo ważny. Przyje­ chał z ogromną kobietą o twarzy myszki M i k i , żeby obejrzeć tę naszą wystawę, A wystawa była bardzo piękna, w dwóch czy trzech salach daliśmy rzeczy naprawdę najlepsze. Żadna wy­ stawa sztuki współczesnej nie mogła się z tym równać. Oni przyjechali i powiedzieli, że są nastawieni na to, że musimy przeprowadzić ostrą dyskusję ideologiczną. Zosię od razu rozbolała głowa. Ja powiedziałem, że dobrze, więc oni najpierw oglądali wystawę, po czym poszliśmy do restauracyjki. On się rozgląda, nikogo poza m n ą nie ma i mówi tak: towarzyszu Jackowski, myśmy byli nastawieni na ostrą dyskusję ideologicz­ ną, ale gdyby to wszystko zniszczyć, to szkoda by było. To jest takie piękne... I tak zostało, po czym oni pojechali. Później zaprosili mnie do siebie do Neue Brandenburg na ich wystawę. Ja przyjechałem i zrobiłem z nimi rozmowę ideologiczną, partyjną i powiedziałem: towarzyszu, wy uważacie, że to jest socrealizm? Przepraszam bardzo, zaraz na samym wstępie umieściliście ten wielki obraz, j u ż nie mówię, że niedobry, ale wręcz kiczowaty. Co wy chcecie tym pokazać, że to jest zła sztuka? I tak zacząłem z nimi ideologicznie mówić. Skończyło się na tym, że wieczorem j a i m mówiłem o „Solidarności", o Wałęsie. Po czym on po dwóch, trzech latach przyjechał do Warszawy i w hotelu Europejskim znów mówiliśmy - ja mu o tym, co u nas, on nieśmiało o swoich problemach. Zaprosił mnie na wielką wystawę, którą robili, to znaczy zaprosili ze 207 �wszystkich krajów „ o b o z u " oficjalnego delegata Ministerstwa, a mnie dodatkowo, jako specjalistę. No i nasi nie zgodzili się. ponieważ kiedy wydelegowano mnie do Budapesztu, na posie­ dzenie Okrągłego Stołu, pod auspicjami UNESCO, wygłosiłem tam przemówienie w którym twierdziłem, iż w Polsce wpływ telewizji ograniczony jest przez kłamliwość informacji. Czechostowak zamarł z wrażenia, Amerykanie zaproponowali mi pomoc, przekonani, że po tym. co mówiłem nie wrócę do Polski. Jasne, że wróciłem. W Ministerstwie usłyszałem - bezpieka się nie zgadza. No to j a do bezpieki. Pan od paszportów mówi - to nie nasza decyzja. Dzwoni. Tak, resortu. Proszę - mówi - j e d ź c i e dokąd chcecie na Zachód, ale nie do N R D i naszych socjalistycznych sąsiadów, bo ich zdemoralizujecie. Uśmiech­ nął się do mnie, a ja poczułem się przez chwilę ważny - zdemoralizować N R D . Piękne! Z . B . Wspomniałeś o Zimmererze. Wydaje mi się, że on, tak i Ty mieliście do sztuki specjalne podejście. Chociaż Ty byłeś instytucjonalnie związany z. tymi strukturami, które jak sam powiedziałeś miały swoje wady i zalety w sprawowaniu opieki. To jednak Ciebie bardziej wiązało. Zimmerer był swobodny, niezależny i pomagał finansowo, miał większe możliwości otaczania pomocą, sprowadzał niedostępne leki etc. Twoje możliwości pod tym względem były mniejsze A . J . Oczywiście, ale kiedy uważałem, że trzeba komuś pomóc, dać pieniądze, to mi się niemal zawsze udawało. Właśnie dzięki temu, że w Ministerstwie była pani Zagórna. Z . B . Ja rozumiem, ale na tle tego działania oficjalnego postać Zinimerera świeciła szczególnym blaskiem, i tak, jak Jego. tak i Twoje działanie znacznie poza to oficjalne wykraczało. To byl właśnie stosunek prawdziwego mecenasa, partnera, tego. który zamawiał, zabiega! o prace artystów, czy wreszcie tego, który to widział bardziej personalnie, bardziej indywidualnie i rozumiał szczególną wartość tej sztuki, niezwykłych losów tych twórców, widząc w każdym z nich osobną indywidualność. To byl jednak trochę inny wymiar, głęboko ludz.ko-artstycz.ny. A nie akcje, rocznice, okazje konkursowe. Akcje i okazje, przy których czasem tych artystów i ludzi trochę się naginało... A . J . Nie, ich nic nie było w stanie nagiąć, oni nie brali w tym udziału, w zasadzie. A co do Zimmerera, to się nasza przyjaźń i współpraca zaczęły po wystawie „ I n n i " w warszawskiej Zachęcie. Była to wystawa świetna, znakomicie przyjęta (entuz­ jastyczne recenzje). Ale nikt nie chciał kupić prac. Dopiero Zimmerer to uczynił, od tego zaczął swą kolekcję, a później gdy muzea etnograficzne mówiły - to nas nie interesuje - zwracałem się do Niego. Taki układ świetnie funkcjonował, on dużo jeździł po kraju, informował mnie o ciekawych ludziach, pokazywał ich prace. Z.B. Formuła podejścia Twoja czy Zimmerera była osobista. A . J . Osobista i podchodziłem do tego, jak do zjawiska artystycznego. Z . B . Natomiast siłą rzeczy tamten oficjalny nurt, akcje, konkursy, chcąc nie chcąc, nawet wziąwszy pod uwagę wszyst­ kie plusy opiekowania się tą twórczością (wystarczy przecież, zajrzeć w poszczególne programy tych różnych akcji i konkur­ sów) - to miało swoje negatywne, niszczące strony, którym na szczęście ta sztuka się nie poddała. A . J . Miało. Ale, moim zdaniem, to o wiele mniej niszczyło, niż dzisiaj komercja. Poza tym tu trzeba być w ocenie ostrożnym. Teraz jest taka tendencja, żeby pisać i mówić, jak to było źle z tym wszystkim za czasów komuny. Ale ja znam mnóstwo rozmaitych pozytywnych przykładów. W 50. latach. 208 zanim j a się zacząłem w to bawić, oczywiście, były jakieś idiotyczne wystawy tematyczne, później wiele tego nie było. M y ś m y się wśród innych krajów wyróżniali zdecydowanie. Przecież żadna wystawa amatorów nie mogła pojechać do Czech, bo u nich jak był drzeworyt czy linoryt, na którym widniał w pejzażu kościół, choćby gdzieś w tle, z tyłu, to już cenzura to zdejmowała. Różnica pomiędzy nami a Czechami była kolosalna. Ja pamiętam ilekroć przyjeżdżali ludzie z Buł­ garii, czy Czechosłowacji i rozmawialiśmy, to oni byli za­ szokowani i mówili: doigracie się! Zwłaszcza Czesi, którzy swoje przeżyli. A u nas to wszystko się rozmywało i było takie nijakie, nie tak groźne. Trochę piszę o tym w Na Skróty, na zasadzie ilustracji tych pseudo-działań, o takich dwóch nonsen­ sach, dwie nowelki na końcu o Kwidzyniu i Żarach. Sytuacja jak z Gogola, kiedy oni byli przekonani, że ja specjalista z PAN-u, z Warszawy skoro krytykuję ich władze, to znaczy, że dużo mogę, nawet chcieli mi dać grunt, żebym mógł sobie willę postawić. Oczywiście były też takie rzeczy, o których należy pisać, jak to działacze związkowi robili w Katowicach wystawę i ja domagałem się, żeby pewne rzeczy wisiały, a oni zdejmowali ciągle te obrazy - a później, kiedy już się wystawa skończyła - zwalili to wszystko, dosłownie deptali obrazy. Oczywiście, że można pisać o tych wszystkich chamstwach i innych rzeczach. Ale przede wszystkim trzeba pamiętać, że to cały czas była walka dużej grupy ludzi o sensowne działania. Mam tu namyśli cały zespół współpracowników i „ p o d o p i e c z n y c h " pani Zofii Bisiakowej, w terenie instruktorów plastycznych a także za­ jmujących się folklorem instruktorów, którym matkowała pani Ewa Baczyńska. Świetna była ówczesna szefowa C O M U K - u , pani Rosława Dowgird. Pomagała i pozwalała naprawdę sen­ sownie działać. Cały ten aparat pracował z. dużym oddaniem w terenie, to była ciągła walka o sensowną robotę, ale walka w konkretach. Generalnie akurat na tym odcinku nic strasznego się nie działo, nie było ani jednego człowieka, który byłby prześladowany, sekowany za coś. Z.B. Tak, ale były pewne oczekiwania, jak ze wszystkimi Zjawiskami artystycznymi, kulturą, jak np. z zespołami artystycz­ nymi itd. Że to była pewna wizytówka propagandowa, i na tym tle Twoja działalność czy poszczególnych tych osób odznaczała się pewną pozainstytucjonalną aktywnością, jakby poza tą oficjalna formułą. A . J . Nie tylko ja. Wielu z nas robiło rzeczy, które uważało za sensowne, nie w ramach propagandy. B y l i i rozsądni minist­ rowie kultury, Tejchma, Krawczuk, wyżsi urzędnicy dbający rzeczywiście o powierzony i m zakres działań. A wiesz, co roku spotykałem się na imieninach wspólnego znajomego z b. ministrem kultury Galińskim i on za każdym razem mówił, że jak był ministrem, to czegoś nie zniszczył, był dumny, że nie zniszczył Jesieni Warszawskiej, a były takie naciski, nie zniszczył tego, tamtego. On to przechowywał w pamięci, chwalił się jak dziecko, że czegoś nie zniszczył, mimo że mu kazano. W Ministerstwie osobą, która zrobiła dużo złego, i którego nie znosiłem to był Żygulski. No i Wilhelmi. Nie cierpię w tej chwili takiego plucia un bloc na to wszystko co było. Kluczem dla mnie do zrozumienia ostatniego 50-lecia jest walka o poszerzanie pola swobód, i tutaj widoczna jest także działalność wielu osób do lat sześćdziesiątych - partyjnych, poczynając od Brusa, Kołakowskiego, Baumana, a później innych. W Ministerstwie Kultury i Sztuki nie było zbyt wielu ludzi inteligentnych i pomagających. Ale były trzy, cztery �osoby, dzięki którym mnie się na przykład udawało robić to, co robiłem. Przede wszystkim wspomniana pani Barbara TężyckaZagórna. To o czym tu mówię to wątek polityczny, istotny jeśli chodzi o książkę Na skróty, ponieważ moja opcja, to jest opcja człowieka, który przychodzi (po Syberii) ze Wschodu. To jest ważne. Jeżeli dziś chciałby Michnik z Cimoszewiczem zrobić wspólną ocenę PRL-u to jest absurd, ponieważ nie ma jednej prawdy, nie ma jednego spojrzenia i jest za wcześnie na to. aby tworzyć takie wspólne syntezy. To co ja piszę, jest pisane wyraźnie z pozycji człowieka, który przychodzi po wojnie ze wschodu, a nie z pozycji człowieka, który przyjeżdża z Lon­ dynu, albo który był tu, zaangażowany w Powstanie Warszaws­ kie i A K . Tego absolutnie nie ukrywam, i uważam że to jest rzecz, która musi być uwzględniona. Z.B. No tak, zgoda, wszędzie byli ci rozmaici ludzie i to dzięki txm ludziom, jak w przypadku tej sztuki i tego zjawiska, - że był Zimmerer, Ty, inni, których wspomniałeś - nie wszystko udało sie zniszczyć. To, że byli ci ludzie, nie uchyla możliwości generalnej oceny tego systemu. To zasługa przede wszystkim t\ch ludzi, a nie systemu. Oni działali często obok. wbrew, na przekór temu. A . J . Ależ oczywiście! Z.B. Zycie ma swoje prawa i toczy się pośród najgorszych przeciwieństw. Są przecież takie opracowania, które pokazują pewne założenia programowe, koszmarne, tej całej oficjalnej działalności. A . J . Ale to nasze działanie przegryzło tamto. Z. В. Tak, przegryzło, i chwała Bogu, ale to nie wyrosło na bezludnej wyspie, to miałem na myśli, kiedy tak uparcie pytałem o ten kontekst (który otwiera się trochę w twojej autobiografii). Ż.e to było poddawane różnym naciskom. I teraz, może pora, by powiedzieć otwarcie, żeby nie było nieporozumień: to, że ten kontekst tego zjawiska, tu w tej pięknej książce, nie dochodzi do głosu, to uważam, ze bardzo dobrze, Że tak się dzieje. Bo Twoja Sztuka zwana naiwną, to jest pierwszy stopień i zarazem najwyższy stopień pokazania tego zjawiska, wprowadzenia w ten obszar. A inną rzeczą jest zdanie relacji li dlatego pytałem o innną. następną książkę) z. istnienia tego otoczenia, w którym ta sztuka się rozwijała. Bo to też pokazuje wtedy, jak szczególny jest to fenomen, który się nie poddał manipulacjom. Ta sztuka się ustala, mimo warunków zewnętrznych. Myślę, że to dlatego było tak frapujące zjawisko dla Zimmerera. który patrzył na to oczami obserwatora z zewnątrz, bo to był ten dziwaczny stop: sztuka na pograniczu sztuki ludowej, w kraju katolickim: sztuka szalona, fantastyczna, należąca jakby do międzynarodówki indywidualnych artystów wolnej wyobra­ źni. - Ty podkreślasz sprawę manifestacji talentu - a jest to też manifestacja niezwykłej, nieograniczonej erupcji i mocy niemal surrealistycznej, wolnej wyobraźni. A . J . Oczywiście! Pięknie o tym mówisz. Z.B. A skoro jesteśmy przy warunkach zewnętrznych, którym ta sztuka się oparła i nie poddawała, to pora by zapytać Ciebie o tę jedyną rzecz, która jest przedmiotem kontrowersji w recenz­ jach, zgodnych i pełnych zachwytu w innych sprawach. Miano­ wicie chciałbym zapytać o tę tezę i diagnozę, którą stawiasz w Sztuce zwanej naiwną, że ta formacja się kończy, bo wchodzi rynek, bo psychotropy, bo zmiany cywilizacyjne... A . J . I Telewizja. Dodaj Telewizję. Niestety mam to prze­ świadczenie, że to zjawisko w jego „ o s o b n y m " , artystycznym wymiarze się kończy. I to samo mówi Zosia Bisiakowa, bo pytałem się, jak ona to widzi. Tych ludzi dzisiaj prawie że nie ma. Jest wielu amatorów, tych, którzy wieszają swe prace na Starym Mieście. Niektórzy bardzo sprawni i dobrzy. Ale tych ludzi, którzy mają tę swoją własną wizję, niezależnych od wszystkiego, prawie nie ma. Naprawdę na palcach jednej ręki można ich policzyć. Jeden wybitny doszedł w ostatnich latach. Kosek w Toruniu. Ale to jest schizofrenik. A właśnie w tym środowisku, u niektórych wspaniałych schizofreników ta sztu­ ka, potrzeba jej realizacji, na pewno będzie istniała, i w ogóle ten nurt: art brut. Z pewnością Legnica, ośrodek w Legnicy, z którym jestem w kontakcie. Tam to będzie istniało. Natomiast ci ludzie tutaj znajdą sobie jakiś inny sposób wypowiadania siebie, załatwiania swoich tragicznych spraw. Z . B . Ogłaszasz koniec zjawiska, wygasanie pewnej formacji, zamykasz pewien rozdział. Czy nie jest to wynikiem braku rozpoznania, czy poszukiwań jakie były, dzięki Tobie i dzięki ty/u ludziom opiekującym się. Cz.V nadal jest taka sieć która wyłapuje te zjawiska. Czy macie to rozpoznanie? A . J . Mamy, jest rozpoznanie, mniej więcej wiarygodne. Ale to już nie ta sieć, którą dysponowaliśmy w poprzednim okresie. Być może uda się przywrócić Triennale, wtedy byłoby istotne rozpoznanie. Jednak nie wierzę, żeby więcej niż jedna, dwie osoby mogły gdzieś zostać nie zauważone przy tej całej sieci osób śledzących to zjawisko, kolekcjonerach, dziennikarzach, którzy też w tym rozpoznaniu uczestniczą. Jest tu „Nowa W i e ś " , do której dałem wywiad i oni deklarują, iż ogłoszą konkurs, prosząc swoich czytelników wiejskich, aby podawali ciekawsze przykłady twórczości. Ale kto to będzie śledził? Ja? Jak długo? A w Instytucie sprawa ta nikogo nic obchodzi, to jest piąte koło u wozu. Podobnie jak wielki dorobek krakowskiej pracowni dokumentacji sztuki ludowej. W tej chwili zastana­ wiam się, co z tym dalej robić. W memoriałach do ministra pisałem właśnie, że konieczne są pieniądze, żeby tę dokumenta­ cję przepisywać, ładować w komputer, jako, że jest to ołówkami pisane, ginące, a już w lej chwili bezcenne. Miałem pretensje do profesora Reinfussa, że nie uwzględniał w czasie badań wielu parametrów tych zjawisk, ale po upływie 50 lat, to trzeba w rękę całować, że coś takiego, i to w tak ogromnym rozmiarze, w ogóle istnieje - ta dokumentacja. Taka jaka jest. Nie można pozwolić, żeby ona zniszczała. A jeśli chodzi o współczesną dokumentację, to widzę pewną szansę, że zjawiska, raz już dostrzeżone i docenione, będą dokumentowane przez muzea, a także ludzi, którym są bliskie i drogie. Widzę parę takich osób. W Radomiu Adam Zieleziński, na Śląsku Seweryn Wisłocki i Maria Fiderkiewicz. Oni, ku mej radości, przejęli tytuł wystawy, którą z p. Bisiakowa zrobiliśmy w 1985 r. w Radomiu pt. Talent Pasja Intuicja. Myślę, że teraz jeśli ktoś coś robi w tym kierunku, to taka książka daje mu odwagę. Sądzę, że nic ważnego nie powinno umknąć naszej uwadze. Jednak podej­ rzewam, że era wielkości sztuki naiwnej w krajach wysoko rozwiniętach już przeszła, co widać np. we Francji i Jugosławii. To nie ja zamykam ten rozdział. Chciałbym, aby zjawisko istniało. Ale dawniej, przed kilkunastu laty równocześnie działało co najmniej kilkunastu wybitnych twórców, teraz widzę ich trzech, czterech. Oczywiście potrzeba twórczej wypowiedzi będzie chyba zawsze drążyła ludzi. Ale coraz trudniej o wypo­ wiedź samodzielną, nie skażoną natłokiem doznań wizualnych. Prawdziwa sztuka rodzi się w ciszy. A gdzież ta cisza? Dzisiaj otrzymałem list, bardzo smutny, Bronisław Krawczuk umarł. To się stało 2 października. A 22 lipca odszedł i został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Dąbrowicy Bazyli Albiczuk. 209 �Malarz jak mało kto potrzebujący ciszy, kontemplacji. Umarł, 0 czym nie wiedziałem pisząc książkę, Władysław Rząb. Odchodzą ludzie mi bliscy, drodzy. Jak trudno dojrzeć nowych twórców o randze Lurki, Kudły, Albiczuka, Heródka. Pisuje do mnie często Władysław Luciński, i jestem mu za to bardzo wdzięczny. Wiem, że jestem mu potrzebny. A to takie ważne! W swej mądrej, nad wyraz dla mnie pochlebnej, serdecznej recenzji Joanna Tokarska-Bakir napisała, że ja jestem naiwny. Oczywiście, że tak. Z wielu rzeczy, o których w recenzjach czytam nie bardzo sobie zdawałem sprawę i gdybyś powiedział, że przyjąłem świadomie jakąś taktykę literacką, byłoby to pochlebną, ale nieprawdą. Z.B. Mnie chodziło o lo doświadczenie i o tę zmianę, że kiedy przyszedłeś do etnografii, do pisma, to był pewien model nauki, pisania artykułów, kiedy nie mogłeś przemówić swoją intuicją, tak jak chcesz. Ze trzeba się było dostosować do pewnych reguł, konwencji. Teraz jesteś swobodny i piszesz inaczej. A . J . Tak, ale to był inny problem. Dziś też chciałbym pisać uczenie, z tabelkami, systematyką. Też chwilami mnie to korci. Rzecz w tym, że zrobić sensownie syntezę nie jest łatwo, a jak robisz wyparowuje z niej to, co tak ważne - życie. Coraz mniej sensu widzę w robieniu takich uogólnień, które coś spłaszczają a niewiele wyjaśniają. To coś ty powiedział o nowym paradyg­ macie etnologii, jest dla mnie ważne. Potwierdza moje po­ głębiające się przekonanie, że nie jest się w stanie całkowicie obiektywnie zjawiska opisać. Z . B . My w tym numerze zamieszczamy fragment pracy Caiłloisa o fantastyce, gdzie on polemizuje z. pewnymi opisami, konwencjami widzenia tej fantastyki i je odrzuca. Powiada - ja idę własną drogą i robi własną selekcję. Daje całe uzasadnienie dlaczego pewne rzeczy odrzuca, które we wszystkich mono­ grafiach występują jako przykład sztuki fantastycznej. A on jej szuka tam, gdzie ona pozornie nie występuje, nie jest taka eksponowana. Odrzuca wiele dzieł Bosha, wybiera tylko nie­ które, bierze takie rzeczy, które w ogóle nie występowały w tych monografiach i dziwi się. dlaczego nie występowały. Robi więc osobistą selekcję i ma osobisty stosunek do tego. Wydaje mi się. Że jest bardzo podobnie z Twoją książką, że ta selekcja się też. na tej zasadzie odbywa, i ze ta formula przez Ciebie tutaj przyjęta 1 mimo tych zastrzeżeń, o których mówiłeś, że nie ma w tym Żadnej taktyki literackiej, jest bardzo świadoma. A . J . To jest innego typu świadomość, to jest świadomość postrzegania, że w tym zjawisku kryje się tajemnica tworzenia, tajemnica różnie uwarunkowanego talentu. Z . B . / wyobraźni. Dlatego chyba Małgorzata Baranowska, Mariusz. Chwedczuk, i inni nie bardzo godzą się z tą tezą, że to jest formacja zamierająca, w imię choćby tej idei, że wyobraźnia ludzka jest od tych zewnętrznych uwarunkowań niezależna. A . J . Tak, oni się z tym nie godzą, ale to jest teoria. A ja jestem związany z praktyką. Chociaż chętnie bym widział ich rację. Rzecz tylko w tym, że wyobraźnia fantastyczna kształtuje się na bazie doświadczeń nie tylko mentalnych, ale i wizualnych. Chyba coraz trudniej przebić się przez cały ten zgiełk telewizyj­ nych stacji, nadmiar bodźców. Z.B. Być może zmienią się warunki kulturowe, cywilizacyjne ale ten fenomen choćby, który został ukazany przez. Ciebie w tej książce - dochodzenia do twórczości w późnym wieku, czy poprzez cierpienie, te warunki się nic zmienią. A . J . Tylko pytanie, co kto będzie robił. Dawniej ludzie sadzili kwiatki. W momencie, kiedy w mieście jest niemożliwością 210 mieć swoje działki, to te potrzeby ludzkie zaczyna się w inny sposób realizować, w innych formach, postaciach. Do tego dochodzi wiele rozmaitych czynników. W e ź m y malowanie na przykład. Malowanie jest w tej chwili trudne. Farby są bardzo drogie, ludzie mają mało pieniędzy, a ci, o których ja mówię, nie są bogaci. W tej chwili malowanie jest drogie, a nikt nie da im tego, co miało miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiętych, wtedy można było przyjść do Domu Kultury i dostawało się za grosze papier, farby, pędzle. Robiono różne rzeczy, naprawdę niewiele w tym ostało z propagandy - teraz tego nie ma. Z . B . Ale są wspaniali prywatni mecenasi sztuki, kolekc­ jonerzy, nie pamiętam tych wszystkich nazwisk, znasz je z pew­ nością dobrze. A . J . Wielu nie ma. Jest tylko jeden wybitny - Leszek Macak. M ą d r z e zbierający kilku t w ó r c ó w - Bolesław Nawro­ cki. A ponadto kilkunastu miłośników sztuki, którzy mają niewielkie kolekcje. Oby było ich więcej. Coraz mniej osób maluje. Nie mam serca do tego, by im w m a w i a ć - chwyćcie za pędzle. Ponieważ jest też i problem - dla kogo się maluje. Czy to, co ma być radością ostatnich lat nie jest podszyte troską - a co z moim dorobkiem? To pytanie zadaje sobie wielu malujących. Niedawno napisał do mnie pewien malarz, j u ż niedołężny, stary. Pytał - co ma zrobić, trzyma w domu około trzystu obrazów, no i umiera. Czuje, że j u ż niedługo koniec. Rodzina się tym nie interesuje, nikt z sąsiadów tych obrazów nie chce. To są prace nagradzane na różnych konkursach. Było przecież wiele konkursów, mniej lub bar­ dziej sensownych. Nagradzali często prace słabe, ale ama­ torzy wielce sobie nagrody cenią. Uważają, że ci, co je przyznają, znają się na rzeczy. O t ó ż mój staruszek prosi bym mu powiedział, co ma z tymi obrazami zrobić. M ó w i , gdy do niego przyjechałem - panie, to jak moje dzieci, a żadne muzeum tego nie chce przyjąć, żaden Dom Kultury. Czy ja to mam spalić? Przecież to jest dzieło mojego życia, tu dostałem nagrodę za to, ta praca była na konkursie takim, a tamte wyróżniono nawet na konkursie we W ł o s z e c h . I co on ma z tym zrobić? Z . B . Tu można by przypomnieć Zimmerera, który kupował to, czym wzgardziły muzea. A . J . Jeśli chodzi o muzea, mechanizm jest zrozumiały. W muzeach pracują (raczej dożywotnio) ludzie na ogół już zastraszeni, dyrektorzy często nie fachowi. Kupić coś? Za co? A jeśli są pieniądze, to państwowe, lepiej więc kupić coś, co jest uznane, rozpoznane, wiadome, niż to, co jest niewiadome. Zimmerer miał odwagę i wrażliwość, ale na swój rachunek. Nie państwa. Z . B . A Centrum Sztuki Współczesnej czy nie mogłoby stworzyć takiej kolekcji? A . J . Nie umiem ci odpowiedzieć, to mogłoby by być przy Centrum Sztuki, mogło by być przy Muzeum Etnograficznym, przy jakimś Domu Kultury. Ale do tego powinien być odpowie­ dni człowiek. W tej chwili jest takich dwóch, trzech w Polsce. Jeden to jest Adam Zieleziński w Radomiu, który ma w Muzeum Okręgowym piękną kolekcję i pracuje bardzo sensownie. Drugi to Tadeusz Chlewiński w Płocku. Także w Legnicy zajmują się dobrze art brut i chorymi psychicznie. Andrzej Kowal dyrektor szpitala w Kobierzynie tworzy u siebie ważną kolekcję. Myślę, że troszkę tych ludzi zainspirowałem i te sytuacje, które są, też pomagają temu, że w tej chwili niektórzy gdzieś zaczynają to robić. Ale np. Muzeum Etnograficzne w Krakowie jest nie- �przemakalne, w Warszawie też nic jest za dobrze. Jest jeszcze na szczęście Jacek Łodziński, to fenomen, ewenement taki jak Zimmerer, w swoim rodzaju, ogromna wrażliwość, większa niż u wielu plastyków. Stworzył w Krakowie znakomite rzeczy, twórczo wykorzystując inspiracje kulturą chłopską, autentyczną rzeźbą, drewnem - w kształtowaniu nowoczesnego wnętrza wielkiego sklepu sportowego, i w cudownie zaaranżowanej winiarni, chyba najpiękniejszej z tych, jakie widziałem w życiu. A widziałem sporo. Z.B. A więc jednak pojawił się przykład: rynek, który nie zagraża.Może więc, ani rynek, anipsychotropy, ani telewizja nie muszą zakończyć, zniszczyć tego zjawiska. A . J . U w a ż a m , że kończy się era samotników. Będzie natomiast napewno wielu amatorów, którzy będą robili rzeczy, które są popłatne. Już teraz liczy się to, że coś jest ręcznej roboty. A telewizja? Nie tylko podsuwa wzory, ale - co gorsza - niszczy ciszę. Samotność. Nie wieszczę końca sztuki, zwanej naiwną, jedynie koniec pewnej formacji. Właśnie tej porażają­ cej siłą wyobraźni. Ale nie upieram się, nie ma zresztą większej naiwności niż prognozowanie w kulturze. Może będą inne formy, komputer, dziesiątki zjawisk. Nie wierzę jednak w to. by zjawisko, które opisuję istniało w swej krasie i zasięgu. Jest jeszcze jedna sprawa, gdy idzie o moje pisanie. Niedaw­ no pewna pani w telewizji poprosiła mnie, żebym jej powiedział kim jestem. A ja nie umiałem i nie chciałem. Nie chcę być złapany w siatkę zobowiązań, które narzuca w tej chwili jakaś dyscyplina. Odczuwam to jako potrzebę szerszą, nas wszyst­ kich. To jest to szukanie szerokie, a nie ograniczenie, żeby się tam kimś nazwać. Owszem, gdybym ja tylko badał ornament na przyramkach koszul, to bym się nazwa! etnografem. Ale to co robię, robiłem, chcę robić - nie mieści się w jednej formułce. Dlatego nie umiem podać w jednym zdaniu - kim jestem. Piszę J< " i iii różnie: socjolog kultury, etnolog, antropolog kultury, krytyk. Rzadko etnograf. Z . B . No teraz dosyć staroświecko i krytycznie potraktowałeś tę etnografię, wiedząc przecież i sam w tym uczestnicząc, że etnografia nie wyczerpuje się w tym, ż.e tak jak i my. zajmuje się dziś także czymś zupełnie innym. Zjawisko, któremu poświęciłeś swoja uwagę przez tyle lat, może być też tego przykładem. Było na marginesie nurtu głównego, wysokiej kultury. I tu jest ta wątpliwość, która nie pozwala tak łatwo na przyjęcie tej tezy, Że ta forma już się skończyła. Margines będzie istniał zawsze i tu jest zawsze pole dla etnografa. A . J . Na pewno margines wolnej wyobraźni będzie istniał zawsze. Tylko nie wiem, czy będą istniały zjawiska tak fascynujące w swojej odrębności, jak te, które opisałem. Ja - kto? etnograf, jak tego chcesz? Krytyk sztuki? Być może rację mają ci, którzy widzą we mnie bardziej artystę niż naukowca. Mówię Ci, jestem przykładem dyletanta nieźle zorientowanego w różnych rzeczach. To wydaje mi się bardzo charakterystycz­ ne. A to, co mnie pociągało w pisaniu, to sprawa reżyserii, konstrukcji jednej i drugiej książki. Niezależnie od tego, że mi bardzo zależało, żeby być uczciwym w opisywaniu swoich zmian itd. itd. Ale wszędzie istnieje sprawa literackiej konstruk­ cji, wrażliwego ucha i oka. Bo to tak - gdy spojrzę na to co napisałem, widzę - ładna historyjka, ale gdy spojrzę na konstrukcję, rytm narracji, dramaturgię całości - wiem. żc muszę to wykreślić. Nawet smakowity, śliczny epizod. Ponie­ waż, najważniejsza jest dla mnie reżyseria nastroju, jednej i drugiej książki. Listopad 1995 opracowała Danuta Benedyktowicz iJlnJxyn-\n\VftkmVit Fragment k s i ą ż k i „ S z t u k a z w a n a naiwna." 2 1 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7b893765e78e37f6967c35afac686c4.pdf ff094da0aaad21f54506d377b24cc02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3022 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2826 Title A name given to the resource "Tajemnicę czynić bliską..."/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.6-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM ZBIGNIEW Włodzimierz S t a n i e w s k i : Nie... Kosmos to jest przerzucanie mostu między przyszłymi a przeszłymi la­ ty, jak to jest pięknie u Mickiewicza powiedziane „Pieśń ujdzie cało..." BENEDYKTOWICZ „Tajemnicę czynić bliską..."* Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A co będzie dalej? Jaki następny most po Metamorfozach! Następny przystanek? Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim Włodzimierz S t a n i e w s k i : Ja mówię o Eurypidesie. Chciałbym zająć się postacią Eurypidesa. Tak, jak mnie fascynowała postać Apulejusza, tak teraz trzeba tę całą sprawę grecką doprowadzić do końca, przeorać tożsamość tym pytaniem z wykrzyknikiem o spuść iźnie, o naszym europejskim, a więc śródziemnomorskim dziedzictwie. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e * : Cieszę się, ze udało się złożyć tak obszerny numer o „Gardzienicach", „raport 0 „Gardzienicach" roku 2000", szczególnie o Pana Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A Eurypides, co kon­ kretnie? 1 Pańskiego zespołu ostatnich działaniach - Metamor¬ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Przede wszystkim Eury­ pides jako osoba. O n powinien być główną postacią utworu..., następnego eseju teatralnego. fozy, Festiwal Misteria, Inicjacje. Nie wszystko udało się nam zgromadzić w tym nu­ merze tak, jak początkowo zamierzaliśmy. A l e tym bar­ dziej u końca tej drogi pragnąłbym Panu zadać parę py­ tań, bez których cała ta praca i całe to wydawnictwo (bieżący, poczwórny numer „Kontekstów") mogłoby się narazić na zarzuty, z jakimi spotykają się niekiedy i inne próby opisania zjawiska jakim są „Gardzienice" i Pańska droga twórcza. A mianowicie chciałbym uchylić zarzut, że oto powstaje kolejne dzieło apologetyczne, entuzjastycznie nastawione, unikające kwestii trudnych, akcentów krytycznych. Dla mnie akurat en­ tuzjazm wobec rzeczy wielkich i znaczących nie jest czymś, czego trzeba by unikać bądź się wstydzić. N i e poczytuję go za wadę. Ale wobec tworzącej się już nie­ mal legendy na temat „Gardzienic" i pewnych obsza­ rów pozostających w cieniu milczenia chciałbym także i o nie zapytać w dalszej części naszej rozmowy. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Dlaczego?... Włodzimierz Staniewski: Bo on jest kwintesencją tego, co w starożytności mogło być próbą łączenia tak zwanej kultury wysokiej z kulturą niską. Człowiek nie­ zwykły. Nie tylko z powodu miejsca w historii, ale z po­ wodu - jakby to powiedzieć - dziwactwa. Jest autorem największej ilości dramatów, jakie zostały nam po staro­ żytności, ale to odludek, chodzący swoimi wilczymi tro­ pami, stroniący od towarzystwa, z dala od establishmen­ tu, szukający schronienia w miejscu odosobnienia na Salaminie. T o miejsce odosobnienia było pieczarą. Sie­ dział tam, zwrócony w stronę morza i medytował. W tej pieczarze zgromadził wielką bibliotekę, zdaje się, że była to pierwsza tego typu prywatna biblioteka w czasach sta­ rożytnych. Byl człowiekiem, który wałęsał się po wsiach, pił - dzisiaj powiedzielibyśmy - z chłopstwem, słuchał podań i legend. Nie zabiegał o względy w Atenach, dla­ tego tak długo musiał czekać, a właściwie nie doczekał się w tychże Atenach na swoje pięć minut, na swój czas. Najpierw jednak zacznijmy od końca: Go dalej przed Panem i „Gardzienicami"? Jakie projekty w najbliższej (i dalszej) przyszłości? - Co po Metamorfozach?... Włodzimierz S t a n i e w s k i : ... „zostanie złom żela­ Pozostały po Eurypidesie ślady autorstwa muzyki w Orestesie i Ifigemi w Aulidzie. Musiał mieć bardzo do­ bre otrzaskanie w muzyce. Ojciec dobrze go wykształ­ cił, choć współcześni śmiali się z jego pochodzenia, mó­ wili, że ojciec to sklepikarz, a matka straganiarka. By! posłany do szkoły atletycznej. Startował zdaje się jako bokser w zawodach, gdzie odnosił sukcesy. Usuwał się z towarzystwa, nie był karierowiczem, to jest ważne, to jest intrygujące w postaci. zny... i głuchy, drwiący śmiech..." Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Ostatnio prezentowa­ ny Kosmos „Gardzienic" jest jakby budowaniem ciągło­ ści pomiędzy - nie wiem czy aż Gusłami, - ale na pew­ no pomiędzy Carmina Burana, Auwakumem, Metamor¬ fozami. Kosmos... to jest taka jakby repetycja... Nie wiem, bo nie widziałem tego... Zajmował się tym, co jest jedną z największych ta­ jemnic; istotą kobiecości. Zajmował się tajemnicą, na * Tytuł pochodzi od redakcji. Jest to cytat z innej wypowiedzi W . Staniewskiego Ipor. strona 2 1 8 ] . 6 �„TAJEMNICE CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dzi z nią związanych. O n m i się jawi jak smok, który pożera naturę. A sposób, w jaki przetwarzał kulturę n i ­ ską przysparzał mu wielu przeciwników. T o przecież o n pierwszy wprowadził do dramatu postaci z ludu. Prze­ ciwstawił mądrość ludową mądrości agory, mądrości establishmentu. Pierwszy wprowadził postaci charakte­ rystyczne, nie hieratyczne. Głęboko penetrował to, co jest charakterem, typem człowieka. Trzeba zwrócić uwagę, że to są chyba pierwsze postaci w dramacie an­ tycznym, które mają charakter ambiwalentny, są głę­ boko rozdarte. Klitajmestra, która jest złą, winną wszelkim nieszczęściom, przewrotną, zdradliwą kobie­ tą, wypowiada w Elektra zdanie, którym zyskuje pełną sympatię. Niech sięgnę po książkę, temat której żartobliwie za Freudem powtarzam- „Zba­ dałem osiem tysięcy przypadków kobiet i nic z tego nie rozumiem." Tajemnicą, którą językiem swojej epoki, wpisał w postać: Klitajmestry, Elektry, Ifigenii, Medei. Tych historii powinno się uczyć od najmniejszego, opo­ wiadając je, jako bajki i baśnie chłopcom i dziewczyn­ kom. Po to, żeby mogli coś o sobie wzajemnie wiedzieć. Intryguje jego fascynacja tajemnicą pierwiastka żeń­ skiego i tym, że nie tylko ma on moc sprawczą, ale jest przyczyną szczęścia i nieszczęścia. Z natury swojej, nie z uczynków. Szalenie to ważne ponieważ świat dzisiaj staje się światem żeńskim. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Chciałbym Cię zapy­ tać: co jest ważniejsze dla Ciebie czy postać twórcy - to tak, jak w Awwakumk ten heretyk, konserwatysta, spalony na stosie, jego wielka namiętność, obrona swo­ jej wiary itd. - Później Apulejusz, teraz Eurypides - co jest ważniejsze czy ta wspólność duchowa z autorami po których sięgasz, czy temat? Teraz mówisz przy Eury­ pidesie o pierwiastku żeńskości. Co jest ważniejsze, czy postać autora czy tematy, które podnoszą. Co Cię bar­ dziej motywuje do zajęcia się nimi? „Lecz choć mnie wtedy ta krzywda spotkała Ja się nie wściekłam, męża nie zabiłam Lecz wrócił z dziewką szaloną, menadą Łoże z nią dzielił i we dwie «małżonki» Byłyśmy razem w t y m samym pałacu", i t d . Ona tłumaczy się ze swojego czynu, ze swej postawy życiowej, tak, że zyskuje sympatię. Agamemnon kala i rujnuje wszelkie rodzinne świętości. Orestes szamoce się, robi wrażenie nadwrażliwca, dla którego liczy się prawda, sprawiedliwość, czystość uczuć, ale zabija mat­ kę z zimną krwią po wysłuchaniu w ukryciu jej spowie­ dzi, która wzruszyłaby kamień. Włodzimierz Staniewski: Jedno z drugim pozostaje w ścisłym związku. Doświadczenie osobiste pozostaje w związku z wypowiedzią publiczną. Z Eurypidesem jest to o tyle ciekawe, że do niego przylgnął przydomek dramaturg-filozof albo filozof sceny. „Filozof mógł być epi­ tetem, niekoniecznie pozytywnym. Jedyny dramaturg-filozof. Widzimy go jak chodzi po rogatkach A t e n . Cho­ dzi sam. Inaczej niż Sokrates (który darzył go atencją), Platon, Alkibiades; całe to niebieskie, gwarne towarzy­ stwo. Nie bierze udziału w dysputach, które toczą się na każdym placu, w każdym miejscu publicznym. Przysłu­ chuje się. T o jest też czas, gdy pojawiają się stoicy. T o jest rewolucja w myśleniu. Rewolta, ponieważ dochodzi do przewartościowania pojęć etycznych postaw obywa¬ telskich, praw społecznych, postaw osobistych. O n przysiuchujt* się temu i to wszystko jakoś zasysa. T o wszyst­ ko ma wpływ na jego wypowiedź artystyczną, w której odbija się filozofowanie tamtego okresu. W jego drama­ tach co krok natrafiamy na sentencje, które brzmią jak mądrości ludowe, wypowiedziane gdzieś ulicy. Eurypides łączył środki wyrazu muzycznego — był muzy­ kiem - z układaniem ruchu i z wypowiedzią słowną K r lv model budował osobno składał razem I ieżeli mówimy o choret o tvm co mnie tak bar d^o interesuje DO d v t ™ b i e 'to trzeba sie zwrócić do Eurypidesa i trzeba tam szukać, w jego twórczości, zależ nośći między muzyką ruchem i słowem. Eurypides bardzo przybliża sytuacje mityczne i czyni je sytuacjami, na które trzeba spojrzeć z perspektywy: człowiek - człowiek, z perspektywy bardzo osobistej. Eurypides miał niezwykły dar, przez to, że egzystował w różnych sferach, miał niezwykły dar patrzenia na istotę ludzką z wielu stron. Orestes więc, jest postacią bardzo ambiwalentną. N i k t nie jest jednoznaczny, cała ta rozmowa o l u ­ dziach, która dzisiaj odbywamy... pokazuje nam, jak bardzo skomplikowane i trudne w osądzie, jest życie ludzkie, istota ludzka, natuta ludzka. Eurypides przybliża nam postać ludzką bo poznał ży­ cie tak zwanych dołów, gdzie sprawy, które są sprawa­ mi wiecznymi, stykają się z tym, co jest przyziemne i tutejsze. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Nadal me jestem pe­ wien czy to wyczulenie na „doły", to śledzenie wątku ludowego, niskiego, pierwotnego decyduje o tym czy bardziej Cię pociąga autor czy temat. Czy to nie jest ta­ kie programowe założenie, teza przyświecająca Twojej i „Gardzienic" twórczości. Bo kiedy mówisz o drama­ cie, Eurypidesie, wielostronności spojrzenia, wciąż przebija jakby ta teza, że prawda leży po stronie kultu­ ry niskiej, ludowej, pierwotnej. T a m się przełamuje, tam jest ten dostęp prawdziwy do tajemnicy namiętno­ ści, zbrodni, miłości, śmierci. Prawda nie leży po tej oświeconej stronie, ale w tym bardzo pierwotnym śro- Fascynuje mnie jego operowanie między kulturą es­ tablishmentu, kulturą wysoką, a tak zwaną kulturą n i ­ ską. Oczywiście bliska mu była przyroda, jak i życie l u ­ 7 �TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dowisku. Czy ta teza, ten wątek nie jest niejako waż­ niejszy aniżeli sam temat: namiętność, zbrodnia, m i ­ łość, śmierć? - Zapytam inaczej, czy ta podróż do Gre­ cji, „do źródeł" nie prowadziła Cię nigdy no, może ktoś powiedziałby - do wtórnych ujęć. Do tego drugie­ go bieguna, mam tu na myśli Rilkego Sonety do Orfe­ usza. Czy nie kusiło Cię, żeby sięgnąć do niego, do te­ go słowa, z wysokiej kultury, które pojawiło się u po­ czątków X X wieku, do poezji, z tego drugiego, bardzo wyrafinowanego, bieguna? ga: Teatr S T U Jasińskiego własnego teatru... Włodzimierz Staniewski: Grotowski - Założenie jest już wpół do czwartej rano... Zbigniew Benedyktowicz: ... nic nie pomoże... W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (po dłuższej chwili milczenia i krzątaniu się.)... Niebagatelna sprawa. Osobiste doświadczenie. Pierwsze było bardzo mocną przygodą społeczną. Pamiętam jak wyjechaliśmy ze Spadaniem zrobionym przez Krzysztofa Jasińskiego i Edwarda Chudzińskiego do którejś ze stoczni w 1971 zaraz po wyborze Gierka. Graliśmy w grudniu 1970 Spadanie w Łodzi. Decyzja jury pod przewodnic­ twem Puzyny o przyznaniu pierwszej nagrody została podjęta, bo tego dnia o 20. Gierek wygłosił słynne te­ lewizyjne przemówienie. Jury nie miało wyboru (śmiech). Spadanie na podstawie Różewicza. Miało to silną nośność społeczną, nie mówiąc o tym, że była to duża lekcja życia. Bo środowisko artystycznej alterna­ tywy po trosze było też politycznym podziemiem, śro­ dowisko kultury studenckiej mimo wszystkich konce­ sji, które robiło - dawało ostrogi postaw obywatel­ skich N o więc graliśmy w tej stoczni i pamiętam jak w takim barze przystoczniowym," rano następnego dnia, jadłem z kimś z zespołu śniadanie. Któryś z ro­ botników, którzy tam pracowali i wpadali na kawę z mlekiem, podszedł i niezwykle poruszająco podzię­ kował za spektakl. Jak wyjeżdżaliśmy wcześniej do Ło­ dzi to ja się przebijałem na pociąg przez łapankę m i licyjną. Krakowski rynek otoczony był z czterech stron trafiłem w środek w ten kocioł Była łapanka ganianie po bramach, gwizdy wrzaski .gestapo" ,A potem zaułltcirni Jo pociągu. Nie wiadomo było czy oociae w oeóle wviedzie Atmosfera na tvm festiwa lu w Łodzi nie do ooisania Włodzimierz Staniewski: Ale Eurypides to jest bardzo wysoki i wyrafinowany biegun. Fascynujące jest jego doświadczenie biograficzne. Musiały tam być jakieś powinowactwa z Ikarią Tespisa, który stworzył podwaliny teatru starożytnego. T o oczywiście trzeba by jeszcze przebadać. Jego doświadczenie biograficzne jest fascynujące, tak samo, jak doświadczenie biograficzne Dantego, który nie trzyma się dworu, nie wisi u płaszcza wielkich - tak, jak doświadczenie Villona - że daje się uplatać w życie, w życie z tego, co boli. Oczywiście, jest coś takiego jak fascynacja postacią. Człowiek szuka jakichś wzorów, odniesień, analogii do swoich własnych wyborów, do swojej postawy. Sięgać trzeba na wysoką półkę. Rilke, tak, Rilke w swoich wierszach, które dla mnie ważną rolę inicjacyjną odegrały: Wracam ze swych podniebnych dróg, gdziem zgubił się wśród lotu...". Piękny wiersz. Mógłby być takim moim zawołaniem. Przyłóżmy teraz to wyznanie do faktu, że Rilke wto­ czył się po rosyjskich wsiach, wiejskich chatach. Ten subtelny Rilke. A l e tu chodzi też o postać, która odgrywa jakąś rolę społeczną, która wywołuje jakiś ferment społeczny, której sprawy społeczne są nieobce. Przy pomocy i n ­ strumentów sztuki, talentów, którymi Bóg obdarzył, próbuje powiedzieć coś, wzruszyć coś w strukturach i układach społecznych. Awwakum był taką postacią, Taliesin był taką postacią, był - trzeba to przypomnieć A to drugie doświadczenie zupełnie odmienne; hermetyzm; izolacja, laboratoryjność, w przekonaniu, że się chwyta pana Boga za nogi... - natchnieniem w pracy nad Carmma Burana, taki cel­ tycki Orfeusz. Zostały ręce wyciągnięte do góry, a Bóg... Przywo­ łam tutaj Dormana, założyciela Teatru Dzieci Zagłę­ bia. Gościłem go w Gardzienicach. Opowiadał jak po­ jechali do Francji do Nancy, gdzie odnieśli sukces, a potem pojechali do Paryża. Jego ludzie-on też górali miał w swoim zespole-chcieli iść do katedry Notre Da­ mę. Jeden z nich stanął w tej katedrze, podniósł ręce do góry i woła: „Panie Janie! T o się łunosi i łunosi!" T a m w Brzezince zostały „ręce do góry". Oczywiście Orfeusz też był taką postacią. Interesuje mnie nie tylko autor utworu artystyczne­ go, ale interesuje mnie człowiek, który ma - to strasz¬ nie brzmi dzisiaj - wrażliwość i potrzebę działalności społecznej. Ktoś, kto jest uwikłany w życie i dokonuje wyboru w tym życiu. Ktoś, kto nie jest azylantem życiu i dokonuje tych wyborów na dobre i na zle. Tak, jak rozmawialiśmy: po co na tej przegranej już od lat redu­ cie tu trwać... Zbigniew Benedyktowicz: Jesteś tak postrzegany w plotkarskim świecie, że unikasz, czy nie chcesz mó­ wić o Grotowskim. Dlaczego milczysz o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: N o dobrze, dobrze... Teraz nie przepuszczę...- Twoje uwikłnia. Twoja dro­ 8 �„TAJEMNIC :E CZYNIĆ BLISKA-" ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM Włodzimierz Staniewski: N o cóż ja mogę mieć do powiedzenia. Ja mogę mówić tylko o doświadczeniu osobistym, które legendzie nie posłuży. Jak to się nie daje przyłożyć do legendy, to o czym ja mogę mówić?... Niech mówią ci, co pretendują do masy spadkowej po Grotowskim. Ja uciekałem stamtąd gdzie pieprz rośnie i gdzie diabeł mówi dobranoc. Położyłem całe swoje ży­ cie osobiste na szali. Mówiłem jasno i otwarcie, że to jest w kontrze do niego. O n szanował tę kontrę, cho­ ciaż przez pierwsze lata był w popłochu. Nasyłał m i róż­ nych takich, grał na uczuciach i ambicjach członków mojego otoczenia. Ja byłem fair wobec niego. Czy on był wobec mnie? o którym mówisz jest ważny element niepewności... czy w środowisku Mistrza była pewność Mistrza? Były to bardzo ekscytujące cztery lata, chociaż z końcówką pytań, niepewności, rozgoryczeń. Włodzimierz Staniewski: Wiele zawdzięczam... na przykład pierwszą podróż do Ameryki. - T o dużo, Ameryka jest mitem. Wtedy szczególnie była mitem. Trochę ciekawych znajomości, które zresztą urywały się po kolei, jak się okazało, że „Gardzienice" nie będą epifrazą Grotowskiego. Włodzimierz Staniewski: N o nie, brzmi to, jak „szukanie haka" na Grotowskiego. A mnie to zupełnie nie interesuje. Mnie w tej chwili interesuje ja i moi ko­ ledzy - Rodowicz, Gołaj i młodsi, i to traumatyczne do­ znanie przez jakie przechodzimy, które jest wiekiem męskim, wiekiem klęski. Zbigniew Benedyktowicz: Co zawdzięczasz Jerze­ mu Grotowskiemu? Nie można mówić, że szuka się nieznanego, podczas kiedy to nieznane wybiera z twego życia radość, ener­ gię, poświęcenie i to nieznane trwoni twoje życie... Dlaczego ja miałbym mówić o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: Wśród obserwatorów zauważone zostało Wasze spotkanie w latach dziewięć­ dziesiątych. Mówi się, że doszło wtedy do pojednania. 0 czym Panowie wtedy rozmawiali? Zbigniew Benedyktowicz: Jakie były elementy tej kontry, tego sprzeciwu? Włodzimierz Staniewsld: N o to wiadomo, tam była sytuacja zamknięta, laboratoryjna, a tutaj jest sy­ tuacja otwarta, społeczna - ten rys społecznikowski. T a m - rodzaj hermetyzmu i takiego „docisku", jak w Kole Sprawy Bożej u Towiańskiego „Brat A d a m do­ cisnął brata. Juliusza...". A tutaj sytuacja wyjścia w l u ­ dzi, w przyrodę, w drogę, nie w sensie metafory, ale w sensie dosłownym. Włodzimierz Staniewski: Obserwatorów? Byłem obserwowany?... Zupełnie mnie to czyni bezradnym. Była więc to już pewnie sytuacja legendy, która - jak to bywa w takich wypadkach - ociera się o mistyfikację. Uczestniczenie w mistyfikacji jest sprawą niewdzięcz­ ną, jeżeli człowiek staje się ofiarą mistyfikacji. Legenda 1 środowisko legendy to jest wariatkowo. Weźmy na przykład legendy PRL-u. Eurypides mnie interesuje, bo on pokazywał, jakie to jest wariatkowo i próbował przybliżyć wariatkowo mitu i legendy, przełożyć to na język życia takim, ja­ kim ono jest. Występujesz w roli bardzo niewdzięcznej, ponieważ występujesz w roli prokuratora diabła, nie adwokata. Jak kiedyś zwrócił m i uwagę pewien uczony: nie jest prawdą, że był advocatus diaboli i procurator dei. O d ­ wrotnie. Występujesz w roli procurator diaboli, bo co­ kolwiek bym nie powiedział, to będzie działało na mo­ ją niekorzyść. Tutaj też doświadczenie egzystencjalne, kiedy czło­ wiek musi znaleźć się w różnych środowiskach, nieko­ niecznie mu bliskich. Szukanie swojego wśród obcych. Szukanie swojej tożsamości poprzez innych ludzi. Częstokroć skrajnie i krańcowo odległych od tego jak ja i koledzy byliśmy uformowani. Stąd się wzięły Wy¬ prawy a w nich sytuacje, które przybierały nieraz formę horroru, kiedy chciano nas riezat'. Innymi znów razy doświadczaliśmy niezwykłej życzliwości i aprobaty, jak­ byśmy byli jakimś zastępem proroków, niosącym rado­ sną wieść. Inne klimaty, inne zapachy... Rozumiem, że mówimy o działalności kulturotwór­ czej i o ideach, nie o teatrze. W teatrze ja zacytowałem parę jego „chwytów" w Auiwakumie. Demonstracyjnie, jako dowód szacunku, ale to było już po Rabelais'ie i Gusłach, które były z zupełnie innej planety. O n na­ tomiast próbował naśladować moje poszukiwania ze śpiewem i Wyprawy. Nie poszedł jednak za daleko i nie pokazywał Apocalypsis... na wsiach. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : W Co mam powiedzieć?... że wypiliśmy butelkę ko­ niaku? Zbigniew Benedyktowicz: Wypiliście butelkę ko­ niaku i o czym mówiliście? Włodzimierz Staniewski: O Boże... o duszy i d u ­ chu. Jaka jest różnica między duszą a duchem. Nie mó­ wiliśmy o podziale terytoriów. Najpierw zjedliśmy obiad w „Monopolu" o porze raczej późnej. W e dwój- tym „wyjściu", 9 �kę siedzieliśmy w zupełnie opustoszałej restauracji; był tam bardzo zabawny kelner, z którym nawiązałem żywą rozmowę. Nagle powiedziałem m u : „Wie Pan, Pan przypomina m i postać z Worcella z Zaklętych rewirów. Na to kelner cały pokraśniał i mówi: „A wie Pan, że ja bardzo dobrze znałem się z Panem Worcellem. O n t u ­ taj przychodził często i pisał t u Zaklęte rewiry. A ten kelner tam był wiecznym kelnerem od 30 lat, no i w Je­ rzym wezbrała straszna zazdrość. O n zawsze pytał „jak ty to trafiasz?". A to jest po prostu intuicja... (śmiech)... to się nazywa intuicja, wyczucie, podejście do człowieka. Grota to ruszyło, bo kelner go tam z wielką atencją obsługiwał i to był „jego kelner", a t u ­ taj nagle stal się „moim kelnerem". I to przypomina m i sytuację z Nowego Jorku. Przychodzi Grot na „Mara­ t o n " do katedry St John the Divine i po przedstawie­ niu idziemy do takiej knajpy włoskiej na ro^u. bodaj Cathedral Street i Broadway'u. D o odwiedzanej mnie kafejki węgierskiej vis à vis katedry nie chciał iść pod pretekstem że będą nam przeszkadzać Myślę somusi być bardzo znany skoro w nierwszei len szei knainie mora eo ludzie nachodzić Jesteśmy iuż DO s ł o w i e z o b s W a i n a d e od sąsiedniego stolika Dodno sza sie trzy czVczterv niewiasty nrzvnadaia do mnie obrałowi.ia - widziały właśnie n a d s t a w i e n i e T o był M a r a t o n " (AwwakL - CuL - i L /'smiecnj. - M tTę raczę] poaowie Vao' ^Kantora mz ao u r o towsKiego aie to jest niestety szczera prawda, to tycn „z^aklętycn rewiracn poszliśmy do niego do pokoju z butelką koniaku, o n m o w i l , ze juz wiele nie może, ale towarzyszył dzielnie. Obgadywaliśmy interes. 1 m O W 1 y C Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy więc, w tym i tych późniejszych spotkaniach z lat 90. były jakieś elementy powrotu syna marnotrawnego? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (śmiech) N o tak, frocw rator diaboli... pogratulować. Nie widywaliśmy się. Roz­ mawialiśmy przez telefon. Wiesz, jest też inna formuła: „Ojciec marnotrawny". • . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy wtedy było łatwiej, czy teraz łatwiej, bo mówisz coraz częściej o trudach obecnego czasu, który zaczął się teraz w demokracji, po przemianach? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Łatwiej jest być party­ zantem. Znacznie łatwiej jest pisać notatki z podzie­ mia, niż być strażnikiem wartości. Być strażnikiem nor­ matywów, które się samemu ukuło, jest potwornie trudno. W a r u n k i się zmieniły. Zrobił się potworny kociokwik tej rzeczywistości, rozpraszający i rozbijający stan skupienia. Przedtem człowiek był jak laser, jak do­ brze zogniskowana soczewka. Dawniej nie miałem żad­ nych wątpliwości, co do dokonywanych wyborów. Inlrl* i ł m ao T t tej n W ' ranie P Y ' przemawiałem puoiicznoscL.. zacnwycają 6 wił: «Wie Pan, jak patrzę na Pana, to mam na myśli jedno słowo: osioł-". Z perspektywy egzegetów tej, było nie było, nietu­ zinkowej postaci, mam pewnie wiele do powiedzenia. Ja tak nie uważam. Ja mogę powiedzieć za Stachurą: „Ty i ja teatry to są dwa...* f Jestem pełnym życia, młodym człowiekiem (śmiech), który nie chce dać się przywalić tą całą ponowoczesnością, w której mamy socrealizm a rebour; ekscytację tłumami, rynsztokowy epikureizm (słynne „świetnie się bawię"), politykierstwo przeżerające śro­ dowiska kultury, ignorancja w stosunku do historii a przez to owrzodzenie wstydliwych kart historii bli­ skiej. :•-•>•• Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Co to był za interes? Jaka sprawa? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Powiedzmy, że coś mu załatwiałem. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Z „Gardzienic" wyszły i wypromieniowaly takie grupy jak „Węgajty" Wacława i Erdmute Sobaszków, Wolfganga Niklausa i Małgorza­ ty Dżygadlo, „Muzyka Kresów" Jana Bernarda, „Pogra­ nicze" Krzysztofa Czyżewskiego i Małgorzaty Sporek, „Studium Teatralne" Piotra Borowskiego, „Tanto" z Wiednia z JanemTabaką i Susanne Pillhofer, „Tragon" A n n y Zubrzyckiej i Grzegorza Brala, „Stella Pola¬ ris" Pera Borga z Norwegii i inne. W parę lat po twoich „Gardzienicach" młodzi artyści zaczęli osiedlać się na wsiach i brać nazwy od tych wsi. Czy, i c h odejście było dla Ciebie dotkliwym doświadczeniem? Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Zaprosiłeś, zapraszałeś go tutaj do Gardzienic? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Tak, on t u wpadł przed laty, na początku działalności, ze swojej inicjatywy. Ja się nawet opierałem, ale na jego upór nie było moc­ nych. Siedzieliśmy tam w czworakach, gdzie mieliśmy swoje kwatery. Niedługo potem wyrzucono nas stam­ tąd na zbity pysk w stanie wojennym. Najpierw oku­ powaliśmy dwa tygodnie. Potem na chwilę rozjechali­ śmy się do rodzin. Jak wróciliśmy, nasze rzeczy wynie­ sione były na zewnątrz. „Oni cię tutaj kochają" - mó­ wił o ludziach z mojego otoczenia - „A ja, jak zaczyn nalem, to do mnie aktor (nie powiem nazwiska) mó­ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Z perspektywy czasu pa­ trzę na to z wielką satysfakcją. Mówię ludziom, na któ- 10 �„TAJEMNICĘ CZYNIĆ BLISKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM rych się decyduję - a proces przyjmowania, to są długie podejścia, zanim zdecyduję się zaprosić do współpracy - mówię buńczucznie: „Wiesz - jedno masz pewne, że jak przejdziesz przez to doświadczenie, to masz zagwa­ rantowane powodzenie w życiu. T o nieważne, czy na to powodzenie sam sobie zapracujesz, czy los będzie nad Tobą czuwał, ale tak jakoś wspaniale się stało, że wszy­ scy, którzy stąd wyszli są w życiu niezwykle dzielni". Niezwykle dzielni. EDWARD STACHURA Życie to nie teatr* Nie mnie się wdawać w to, na ile i c h predyspozy­ cje osobiste są podstawą do t a k i c h osiągnięć, a na ile doświadczenie, przez które t u przeszli. Może tak jest, że trochę to i trochę to. A l e faktem jest, że wszyscy oni robią rzeczy, co do których można mieć duże po­ czucie satysfakcji i taki rodzaj pewności, że się nie poroniło. Że t u się nic nie poroni. Jak już się zaciąży­ ło, to wtedy jest pełny, wspaniały noworodek, który pięknie rośnie. O ! Życie to nie teatr, mówisz ciągle, opowiadasz; Maski coraz inne, coraz mylne się nakłada; Wszystko to zabawa, wszystko to jest jedna gra Przy otwartych i zamkniętych drzwiach. T o jest gra! Życie to nie teatr, ja ci na to odpowiadam; Życie to nie tylko kolorowa maskarada; Życie jest straszniejsze i piękniejsze jeszcze jest; Wszystko przy n i m blednie, blednie nawet sama ' śmierć! T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! Ale oczywiście ja rozstania przeżywam bardzo cięż­ ko, potwornie ciężko. Właściwie z długo noszoną traumą. Aczkolwiek przyczyniam się do rozstań. Kiedy sta­ je się jasne, że doświadczenie wyczerpane i dalsza współpraca będzie grzęźnięciem. Czy nie możemy po­ rozmawiać o czymś wdzięczniejszym?... T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. Nawet kiedy źle ci jest, to nie jest źle Bo ty grasz! (trzaski wyłączającego się magnetofonu) Taśma się skończyła. Gardzienice, lipiec 2001 Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz kaleka nie ja jestem, tylko ty! Dzisiaj bankiet u artystów, ty się tam wybierasz; Gości będzie dużo, niedostępna tyraliera; Flirt i alkohole, może tańce będą też, Drzwi otwarte zamkną potem się. N o i cześć! Wpadnę tam na chwile zanim spuchnie atmosfera; Wódki dwie wypiję, potem cicho się pozbieram; Wyjdę na ulice, przy fontannie zmoczę łeb; Wyjdę na przestworza, przecudowny stworzę wiersz. T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. I nie zaraźliwy wcale jest twój śmiech. Bo ty grasz! Gardzienice, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, Ireneusz Guszpit (odwrócony plecami). Fot. Przemek Sieraczyński * Podajemy pełną wersję wiersza Edwarda Stachury przytoczo­ Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz, gdy śmieje się, to w krąg się śmieje świat! nego przez Włodzimierza Staniewskiego w rozmowie za: Edward Stachura, Wiersze, poematy, piosenki, przekłady, Czytelnik, Warsza­ wa 1987 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b48463a81f0bec3e6f303abfa9f3705.pdf 3be72d017068cbb88f396be1f826e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2825 Title A name given to the resource Antropologia kultury między nauką a sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowi:? • ANTROPOLOGIA K U L T U R Y MIĘDZY NAUKĄ A SZTUKĄ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Antropologia kultury między nauką a sztuką Oi d wielu już lat i numerów tropimy ten wątek. Ostatni rocznik, który by! jednocześnie kata­ logiem do wystawy Malinowski - Witkacy, opo­ wiadający wiadaiacv o Podróży od Zakopanego, Krakowa... do świa­ ta i o źródłach antropologicznej przygody X X wieku, jakim była wspólna podróż naukowca-antropologa i artysty do Australii u początków - jakże trudno przyzwyczaić się do tego słowa: nie naszego już, ale z e s z ł e g o wieku, nosił podtytuł Fotografia: między nauką a sztuką. Ale także i poprzednie numery poświęcone podróżom, miej­ scom mitycznym, przedmiotom, Jackowi Malczewskie­ mu, teatrowi Tadeusza Kantora, antropologii wizualnej (por. „Konteksty" 3-4/1997; 3-4/1998; 1-2/1999) pod­ nosiły i rozwijały ten motyw, i śmiało również mogłyby nosić ten situ podtytuł: „antropologia kultury, etnografia miedzy nauką i sztuką " Czyż można by sobie wyobrazić lepszy temat na kontynuowanie i rozwijanie tego wątku aniżeli wieloraka działalność Ośrodka Praktyk Teatral­ nych i Teatru „Gardzienice". Podróż do kultury ludowej, (gardzienickie Wyprawy i Zgromadzenia), podróż do źródeł, podróż do starożyt­ nej Grecji, podróż w sferę mitu. M i t - obrzęd - rytuał, misteria, inicjacje, odczytywanie, odtwarzanie d z i ś mitu, tradycja i współczesność to nie tylko słowa i pyta­ nia kluczowe dla działalności „Gatdzienic", to także główne pytania i zworniki tego całego numeru „Kon­ tekstów". A przynajmniej splot tematów inspitujących i intrygujących dla antropologa. Można by więc powie­ dzieć, że numer o „Gardzienicach" to kolejna cegiełka w budowaniu konstrukcji, we wznoszeniu budowli, w której mogłaby znaleźć swe miejsce i zamieszkać „an­ tropologia pomiędzy nauka i sztuką". „No lak - powie ktoś - ładna mi cegiełka. Toż to kolejna niesamowita cegła!". A szanowni koledzy w redakcji patrząc na gru­ bość grzbietu kolejnego rocznika już przyjaźnie radzą „koledze redaktorowi" zastanowić się czy nie powinni­ śmy przejść w przyszłości na drukowanie (znów sądząc po grzbietach, a nie treści)... książek telefonicznych. Tak, przyznaję, to niepokojące i dla mnie, paradok­ salne, i jakby na ironię losu dziejące się doświadczenie, że oto wobec wezwań z przywołanych na wstępie po­ przednich numerów, wezwań czerpiących z wzorów po­ ezji o to, by w szczególny sposób „widzieć więcej", z ma­ rzeń o „projekcie poetyckiej antropologii", jakby wbrew tym wezwaniom i na przekór wzorom poezji, jeśli rozu­ mieć ją - jak to podkreślał Zbigniew Bieńkowski - jako synonim precyzji, ścisłości mowy zwięzłej, „powstaje ta­ k a cegła", chociaż, od razu chciałoby się dodać: „po­ śród (nie) jednej (nie przespanej) nocy..." T y m bardziej, jakże niepokojąco i paradoksalnie, i znów jakby na prze­ kór i na ironię losu musi wyglądać taki ogromny numer o „Gardzienicach", zważywszy na zasłyszaną niegdyś re­ gułę, przywołaną przez Włodzimierza Staniewskiego tak, było to chyba, jak pamiętam, po spektaklu Awwakuma w Pałacu Prymasowskim w Warszawie - że: „prawdziwy dramat sceniczny nie powinien trwać dłużej niż 20-25 minut!". A tu jakaż więc rozpiętość proporcji! Ale czy można pLsać inaczej o „Gardzienicach". Prze­ cież to jedno z najważniejszych zjawisk na świecie w te­ atrze współczesnym. A nazwisko Włodzimierza Staniew­ skiego należy obok Petera Brooka, Jerzego Grotowskiego, Tadeusza Kantota, Eugenio Barby do listy najwybitniej­ szych twórców teatru XX wieku. Czy warto o „Gardzie­ nicach" pisać inaczej? Czy jednak nie oddajemy i m niedźwiedziej przysługi? Czy nie przykładamy się tym sąż­ nistym numerem do swoistego mitu „Gardzienic"? W wielu opiniach artyści tego zespołu, we wszystkim co robią unoszą się w c i ą ż kilka c e n t y m e t r ó w (dla i n n y c h : metrów) nad ziemią. Stworzyli własny słownik, w którym wiele słów jak choćby te Wyprawy i Zgromadzenia Z i i c z y nają się z dużych liter. Poważni, owładnięci swoją misją. Niekiedy (dla jednych) za mało powściągliwi w tym, co o sobie mówią i piszą, egzaltowani, żeby nie powiedzieć napuszeni. Z jednej strony jakiś dziwny Zakon Sztuki, po­ święcający dla niej całe życie. Z drugiej zaś strony (dla in­ nych) nienaturalnie tkwiący w tej wsi, a na jesieni i na wiosnę w błocie polskiej, podlubelskiej prowincji po pas — po co oni bratają się z tym ludem kiedy przecie'to już wiadomo, że nie ma żadnego ludu i kultury ludowej że kultura ludowa się skończyła" - jak oni mogą t ' i m, po¬ śród nie zaws e przyjaznego środowiska - T t mać?" Czv nie dokładamy sie do tveh obiegowych i s f reótvDOwvch sadów') Gtrd-ienicach" C ^ możni nisać o G a r d ' i e n i c i h " inaczej iak ni • rvlko wsoimiac stes i p i a c h hołdowniczó?AIbo kni'irsko i -e sr 'nrv~v7m sn ' Czy można, pisać o „Gardzienicach" krócej Czy warto pisać O „Gardzienicach" inaczej? Dotykamy t u drugiego antropologicznego zagadnie­ nia obecnego w przywołanych już i poprzednich nume­ rach „Kontekstów", od lat trapiącego etnografów i an­ tropologów. Nasze kłopoty ze wspomnianą paradoksal­ ną i ironiczną sytuacją w jakiej znaleźliśmy się na szla­ ku: „antropologia między nauką i sztuką", jak i powyż­ sze nie zawsze poważne pytania i wątpliwości wiążą się z generalnym problemem stojącym w samym centrum antropologii od lat. A mianowicie z problemem 7 �THgniew BenedykxiM'icz • ANTROPOLOGIA KULTURY MIEDZY NAUKA A SZTUKĄ o p i s u. T o jeszcze jeden temat przewodni łączący tek­ k i , oni artyści w stronę nauki. Powstały w ten sposób sty tego numeru. Staraliśmy się zgromadzić i pomieścić dwa osobliwe, kolejne roczniki, zamiast „cegły" wolał­ różnego rodzaju zapisy. Uczynić opis maksymalnie wie­ bym powiedzieć: dwa milowe kamienie na wspólnym logłosowy, polifoniczny, opis gęsty (słynne antropolo­ szlaku. Bo czyż nie jest to tęsknotą wspólną współcze­ giczne rozróżnienie „thick" and „thin" description) po­ snej nauki, humanistyki i sztuki przekraczać te sztywne łączyć, stronami i tonami cienkimi. Czytelnik znajdzie podziały na naukę i sztukę, odkrywać w naukowcy coś więc t u obok notatek, zapisków, rozmów, wywiadów, z artysty, w artyście coś z naukowca. listów, dyskusji panelowych, noty reżyserskie i zapisy Trzecim tematem obok „bycia pomiędzy nauką aktorów o realizowanych spektaklach, listy, „notatki i sztuką", „kłopotów z opisem" jest sam powracający t u z życia", swoiste „teatropisanie". Bo jakże inaczej na­ uporczywie temat „podróży". Wiąże się on niejako zwać ten gatunek twórczości, którą uprawiają „Gar­ z kwestią natury technicznej. W tym samym czasie, gdy dzienice".' Jak nie użyć strawestowanej formuły przy­ przygotowywane były oba projekty w 1999 roku redak­ woływanego w tym numerze Edwarda Stachury? cja przymierzała się do numeru na „koniec świata" Obok więc zapisów poczynionych „od wewnątrz", i przełomu stuleci. W Warszawie odbywał się cykl wy­ sporządzonych przez artystów i uczestników, zapisów staw „Sąd Ostateczny". Temat eschatologiczny, przej­ często subiektywnych, ciążących jakby w stronę bieguna ś c i a w nowy wiek i nowe tysiąclecie stał się niezwykle poezji i sztuki umieściliśmy t u teksty pisane „z zewnątrz" żywy i aktualny. T o także kontekst powstawania tych - opinie, analizy, dyskusje, teksty wychylone w stronę dwu projektów: naszej podróży do Australii śladami nauki lub stricte naukowe. Dlatego też i pytania o to czy naszych bohaterów należących do tego szczególnego po­ można pisać o „Gardzienicach" inaczej, czy można pisać kolenia, które doświadczyło dwu wojen i rewolucji (tak krócej, nazwałem niepoważnymi, bo odpowiedź jest pro­ naprawdę b y ł a to przecież t e ż i podróż do początków sta. Jeszcze bardziej paradoksalna i ironiczna wobec an­ naszego krwawego wieku - tropologicznych rozstrząsań - „jak pisać„(słynne antro­ „Gardzienic": jeszcze głębszej (do początków naszej pologiczne rozważania: „jak opisywać, pisać kulturę"). - ery: I I w. po Chrystusie) i wcześniej ukształtowanej - Ta rzecz chociaż po części zaplanowana, po prostu zło­ Metamorfozy były przecież już uformowane - podróży żyła się sama. „Gardzienice" napisały się same. Numer do „niemej" Grecji, by z okruchów wyczarować muzy­ 0 Gardzienicach" powstał dzięki samym Gardzienicza- kę, która ocala i pociesza. („Czyż jest na darmo legen­ 1914-1918!), i podróży da, że w trenach po Linosie/ pierwsza nieśmiała nom i ich przyjaciołom. O t o bowiem w tym samym nie­ ka przemogła drętwą martwotę [...] ta, która dziś nas mal czasie, gdy my wyruszaliśmy w naszą „podróż pomię­ porywa, pociesza, wspomaga." - Rainer Maria Rilke, dzy nauką i sztuką", podróż do źródeł antroptAogkznej / Elegia Duincjska, w przekl. M . Jastruna). Nie miejsce przygody u początków naszego zeszłego wieku, podążając tu by dalej snuć symetrie i asymetrie tropami Malinowskiego i Witkacego do Australii, aby podobieństwa i różnice w o b u podróżach na koniec i początek nowe­ odtworzyć ją w postaci wystawy i w „Kontekstach", go wieku i tysiąclecia. Problemem natury technicznej w tym samym dokładnie czasie na jesieni 1999 roku było to 'e można by oddzielić monograficzny numer „Gardzienice" zorganizowały w Krakowie swoją pierwszą o sesję naukową z cyklu Misteria, Inicjacje rozpoczynającą Gudzienicach" Misteriach i Inicjacjach od pozosta łych tekstów Postanowiliśmy inaczej Wybrać choćby dwuletni program zakończony Festiwalem i drugim sym­ te t e k s t y które Drzez swć>i charakter t e T t r a l n v pozjum pod tym samym tytułem. Cały program „Gar­ dzienic" (podobnie jak i nasz) rozgrywał się w ramach eic-nv ów m o t w n o d r ó ż l (Etwlo? Festiwalu Kraków 2000. Z tej to właśnie pierwszej sesji wam Chin w bodim KaroŁ Frycza misia na etnolo abto DdekiWs-hód) z 1999 roku pochodzą zamieszczone tu teksty history­ a t a k ż e i moment przejścia (Sąd Ostateczny ków kultury starożytnej, filologów klasycznych, specjali­ polskich; Pokolenie, którego me ma. Młody teatr lat dzie­ stów od starożytnej Grecji. Ich autorom składamy ser­ więćdziesiątych; deczne podziękowania tu i w stosownym miejscu obok „Wesele". Miedz^ Fredrą i Słowackim) Kraków między teatrem a rytuałem; w jakiś sposób łą­ czą się i głębiej'korespondują z doświadczeniami i po­ programu tej sesji. Dziękujemy również organizatorom 1 przyszłym wydawcom z Biura Węgajty artystów 2000 - przygoto­ wywana bowiem jest książkowa edycja materiałów z obu szukiwaniami „myślących artystów" z Gardzienic, i zda­ ją zarazem relację z owego czasu przejścia u końca i po­ czątku nowego wieku A . D 1999, 2000, 2001. Pozosta­ sesji - za zgodę na publikację, zwłaszcza zaś dziękujemy je nam jedynie na koniec przeprosić, prosić raz jeszcze Panu doktorowi Dariuszowi Kosińskiemu, który współ­ o cierpliwość i wyrozumiałość oraz zapewnić Autorów pracował z nami w tym względzie i będzie czuwał nad tekstów oczekujących na publikację już od dłuższego dalszymi losami zapowiadanej pełnej edycji. czasu a zepchniętych przez oba potężne roczniki, że Paradoksalne więc w tym spotkaniu z „Gardzienica- w n a s t ę p n y m roku powrócimy do pojedynczych kwar- m i " i obu „podróżach między nauką a sztuką" jest to, że talnikowych wymiarów. my nominalni naukowcy zwróciliśmy się w stronę sztu­ 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/548c0ac37d95cac256bb9688fe53b78e.pdf cb47ebfe37050e1df2ac20d86aff3861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2754 Title A name given to the resource "Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.168-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim Zbigniew Benedyktowicz R o k 1992 o b f i t o w a ł wieloma wydarzeniami w życiu K r a k o w a , „ P i w n i c y pod Baranami" i jej przewodnika i Mistrza, Piotra Skrzyneckiego. Wystarczy w s p o m n i e ć o c a ł y m cyklu o b c h o d ó w Święta K o p c ó w , rekonstrukcji Przysięgi Tadeusza K o ś c i u s z k i na R y n k u K r a k o w a i H o ł d u Pruskiego. Z a wszystkimi tymi wydarzeniami - spektaklami kryła się nieodmiennie ich sprawcza, demiurgiczna p o s t a ć , Wielkiego Maga z K r a k o w a - Piotra Skrzyneckiego. Kiedy na jesieni z n a l a z ł e m się w Krakowie, z a s t a ł e m Pana Piotra przy pracy nad kolejnym projektem. P r z y g o t o w y w a ł się do realizacji swego filmu 0 groblach na Groblach. Była to okazja, by p o p r o s i ć o r o z m o w ę na temat, m o ż e najmniej znany w jego wielostronnej a k t y w n o ś c i , mianowicie poroz­ m a w i a ć o jego twórczości filmowej. W listopadzie Pan Piotr żył j u ż realizacją tzw. „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" do tego filmu. Wydarzenia goniły wydarzenia: „ p o drodze" trwały przygotowania, b ą d ź j u ż miały miejsce obchody piwniczne, z w i ą z a n e z innymi wielkimi postaciami K r a k o w a : urodzinowo-jubileuszowe uroczystości p o ś w i ę c o n e D r . Andrzejowi Szczeklikowi; Prof.Henrykowi Markiewiczowi; Jerzemu Turowiczowi. T y m bardziej, w i ę c c h c i a ł b y m , z ł o ż y ć p o d z i ę k o w a n i e Panu Piotrowi, że znalazł czas na r o z m o w ę o tym, co nie mniej leżało mu wtedy na sercu, i za to, ż e w ten s p o s ó b m o g l i ś m y w tym specjalnym „ f i l m o w y m " numerze „ K o n t e k s t ó w " z a p i s a ć i z g r o m a d z i ć tak obszerną d o k u m e n t a c j ę do ś w i e ż o co p o w s t a j ą c e g o filmu, filmu znajdującego się in statu nascendi. Po zapisie rozmowy, czytelnik znajdzie szkic-eksplikację scenariusza autorstwa Piotra Skrzyneckiego O groblach na Groblach oraz dwa wiersze Zbigniewa K s i ą ż k a s t a n o w i ą c e teksty piosenek napisanych do tego filmu. „ U c i e k a j ą c e zdjęcia" to termin techniczno-produkcyjny znakomicie, z praktyki, znany filmowcom, mniej antropologom. Oznacza on zdjęcia, do których trzeba przystąpić natychmiast, gdy obiekty (także np. stany pogody, pory roku itd), k t ó r e chcemy zarejestrować m o g ą przestać istnieć. Inaczej m ó w i ą c są to obiekty, k t ó r y c h z a g r o ż o n e istnienie wymaga s z c z e g ó l n e g o ( c z ę s t o k r o ć p r z y ś p i e s z o n e g o ) trybu pracy tak by u r a t o w a ć szansę realizacji c a ł e g o filmu, w e d ł u g przygotowanego programu. Konkretnie ó w termin słyszałem, gdy padał wielokrotnie podczas narady produkcyjno-realizatorskiej do filmu O groblach..., gdy przygotowywano się do zdjęć, w miesz­ kaniu, w k t ó r y m p r z e b y w a ł niegdyś bohater filmu, tak by z d ą ż y ć przed w y p r o w a d z k ą obecnej właścicielki i lokatorki, zanim mieszkanie to nic opustoszeje, zanim nie zostanie oddane do remontu, po k t ó r y m nigdy więcej n i e m o ż l i w e b y ł o b y zarejestrowanie jego dawnego w y g l ą d u . U r z e k ł mnie ó w termin „uciekające zdjęcia" z w ł a s z c z a t k w i ą c y w nim, jego wymiar metafizy­ czny. M y ś l ę bowiem, ż e w tym metafizycznym sensie „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" kryje się także formuła, k t ó r ą by o b j ą ć m o ż n a f i l m o w ą i n i e f i l m o w ą t w ó r c z o ś ć naszego R o z m ó w c y i Autora, a także o w ą d z i w n ą , tajemniczą aurę j a k a go otacza. Fol. Krzysztof Tyszkiewicz Z . B . I l u d z i . . . P a n i E d y t a nie ż y j e , k i e d y u m a r ł a ? P . S . N i e ż y j e . U m a r ł a jeszcze przed w o j n ą J a r u z e l s k i e g o . N i e s t e t y , n i e żyje... B y ł a bardzo c i e k a w ą , d z i w n ą k o b i e t ą , u w i e l b i a n ą o s o b ą , bardzo z a n g a ż o w a n ą w d z i w n e ś w i ę t a k r a k o w s k i e . O n a te ś w i ę t a p o k o c h a ł a Z . B . P a n i e P i o t r z e , p r o s z ę p o w i e d z i e ć , j a k i b y ł t y t u ł p i e r w s z e g o filmu? P . S . Dwa pawie na złotych sznurkach. S k ą d s i ę w z i ą ł t y t u ł . W ł a ś c i w i e i n a m o p o w i a d a ł a . . . I t a m , n a S a l w a t o r z e , u niej s p ę d z a l i ś m y c u d o w n e W i e l k a n o c e , o n a j e s t to n i to film n i to i m p r e s j a filmowa, b o to nie j e s t film j a k o film. r o b i ł a d r u g i d z i e ń ś w i ą t , t a k i e u c z t y W i e l k i e j N o c y . P i ę k n i e to r o b i ł a , R a c z e j ż y w e o b r a z y - m o ż e t a k to t r z e b a b y b y ł o n a z w a ć . T r e ś c i ą i c h bardzo uroczyście. Pięknie. b y ł a kobieta , E d y t a Sicińska, p r z y j a c i ó ł k a nasza piwniczna, moja, K o c h a ł a koty, a S a l w a t o r p e ł e n jest k o t ó w . O n a m i a ł a taki c u d o w n y Janiny Garyckiej, Austriaczka. Bardzo w a ż n e : egzotyczna uroda, p o m o s t p r o w a d z ą c y d o k u c h n i n a g ó r ę , ż e b y te k o t y m o g ł y s w o b o d n i e E u r o p e j k a , inteligentka, w latach 20-tych, 30-tych, b y ł a z w i ą z a n a w c h o d z i ć . B a r d z o przyjemne. A l e w r ó ć m y do rzeczy. z k r ę g a m i artystycznymi, m . i n . W i t k a c y jej portrety m a l o w a ł , a malo­ I teraz t a k : W i e l k a n o c ł ą c z y s i ę t a m n a S a l w a t o r z e z E m a u s e m , w a ł j e m o ż n a t u p o w i e d z i e ć r e a l i s t y c z n i e , nie p o w i t k a c o w s k u , b a r d z o z wielkim odpustem, p r z y p a d a j ą c y m n a drugi d z i e ń świąt n a p a m i ą t k ę d o b r e to b y ł o . N o c ó ż b y j e s z c z e m o ż n a d o d a ć , b y ł a ż o n ą G a ł u s z k i tej sceny, o k t ó r e j m ó w i E w a n g e l i a , n a p a m i ą t k ę tego w i e l k i e g o 1 c ó r k ą konsula austriackiego, a J ó z e f Aleksander G a ł u s z k a b y ł p o e t ą , spotkania Chrystusa, j u ż po zmartwychwstaniu, n a drodze do E m a u s . bardzo ciekawie z w i ą z a n y m z r o d z i n ą Rostworowskich, bo b y ł K r a k o w s k i E m a u s łączy się z n ó w z Norbertankami b e z p o ś r e d n i o , sekretarzem K a r o l a H u b e r t a Rostworowskiego, stąd zaprzyjaźniła się z tym klasztorem... I j a c h c i a ł e m z r o b i ć w ł a ś n i e taką impresję f i l m o w ą z jego synami, no n a p r z y k ł a d z M a r k i e m R o s t w o r o w s k i m , t y m o d 0 niej, o E d y c i e . s ł y n n y c h w y s t a w , z M u z e u m N a r o d o w e g o . O n a szalenie p r z y j a ź n i ł a P l a n b y ł taki: s p o t k a l i s i ę p r z y j a c i e l e w W i e l k a n o c , k t ó r e j o n a j u ż nie się z „ P i w n i c ą " , kiedy „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " b y ł a j u ż t r o c h ę taka u r z ą d z a , c i k t ó r z y jeszcze żyją, c ó r k a , m ą ż , inni, m i ę d z y i n n y m i w ł a ś n i e „bardzo znana" w Krakowie. M a r e k R o s t w o r o w s k i . ( Z t y c h , c o p r z y c h o d z i l i j u ż p o ł o w a nie ż y j e . ) Z . B A gdzie m i e s z k a ł a ? T o z d a j e s i ę w a ż n e . 1 p o t e m m u s z ą d o t k n ą ć s i ę tego E m a u s u c i ludzie, k t ó r z y p r z y c h o d z ą P . S . N o właśnie... O n a m i e s z k a ł a n a Salwatorze k o ł o klasztoru j ą w s p o m i n a ć . A j ą o g l ą d a m y p r z e z p o r t r e t y W i t k a c e g o w t y m filmie. Norbertanek. Bardzo była z w i ą z a n a z Salwatorem, bardzo lubiła T o o d niej w ł a ś n i e d o w i e d z i e l i ś m y s i ę tej h i s t o r i i , ż e N o r b e r t a n k i S a l w a t o r , b o to j e j p r z y p o m i n a ł o t r o c h ę W i e d e ń , ta g ó r a ( K a l e n b e r g w drugi d z i e ń Ś w i ą t , kiedy trwa c u d o w n y E m a u s , w y p r o w a d z a ł y n a nie K a l e n b e r g ) zawsze tam j e ź d z i ł a . . . B y ł a t ł u m a c z k ą litertury niemiec­ dziedziniec pawie, k t ó r e h o d o w a ł y , i zawsze, j a k o taki z n a k wieczno­ k i e j , m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł a T o m a s z a M a n n a Józefa i jego braci. I o n a ści, n i e s k o ń c z o n o ś c i te p a w i e b y ł y w y p r o w a d z a n e . L u d z i e p r z y c h o d z i l i nas z a p r a s z a ł a n a p r z y j ę c i a , takie t r o c h ę snobistyczne... I n n a s p r a w a , o g l ą d a ć te p a w i e , g ł a s k a l i j e . M o d l i l i s i ę . D l a c z e g o p a w i e ? W ł a ś n i e , że wtedy nas traktowano, j a k b o h e m ę , t a k ą t y p o w ą b o h e m ę przed­ j a k o s y m b o l n i e ś m i e r t e l n o ś c i c z y w i e c z n o ś c i , j a k g d y b y to b y ł y t a k i e w o j e n n ą - j a k g d y b y m ó j B o ż e - t a k ą bez p r z y d z i a ł u . . . J ą z n a ł e m ptaki c h w a l ą c e czas Z m a r t w y c h w s t a n i a , czas Wielkiej N o c y . b a r d z o d o b r z e o d k ą d z a p r z y j a ź n i ł a s i ę z „ P i w n i c ą " . U r z ą d z a ł a te c u d o w n e p r z y j ę c i a , p o t e m w y s z ł a z a m ą ż z a S i c i ń s k i e g o , takiego N o to te t r z y e l e m e n t y , i j e s z c z e j e j d r o g a , k t ó r ą c h o d z i ł a z a w s z e j e d n e g o p r z e m i ł e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y ż y j e jeszcze... w a ł a m i w i ś l a n y m i d o k a w i a r n i L i t e r a c k i e j - to b y ł b y c z w a r t y element tego filmu - m i a ł y s k ł a d a ć s i ę n a t ę i m p r e s j ę . C ó r k a z n a l a z ł a jej k o s t i u m N o i s t ą d t a k a inwencja. B o j a c h c i a ł e m w j a k i ś s p o s ó b , nie p i s z ą c u k o c h a n y z lat 3 0 - t y c h , p r z e b r a l i ś m y j e d n ą p a n i ą o figurze p o d o b n e j p a m i ę t n i k ó w , z a z n a c z y ć miejsca i sprawy, i ludzi, z k t ó r y m i się do Edyty, i kiedy j u ż o p u ś c i l i ś m y d o m , i p o k a z a l i ś m y Salwator, s p o t k a ł e m w K r a k o w i e . J a c h c i a ł e m z r o b i ć przekaz... jakikolwiek. S a l w a t o r j a k o t a k i e miejsce j e j u k o c h a n e i n a t u r a l n i e k o t y , k t ó r e t e ż D l a c z e g o c h c i a ł e m r o b i ć film? - B o , w y d a w a ł o s i ę , ż e to n a j ł a t w i e j jest u w i e l b i a ł a , j a k p r z e s z l i ś m y przez jej d o m , jej portrety W i t k a c e g o m i w ł a ś n i e z r o b i ć : film, n a k t ó r y m s i ę k o m p l e t n i e n i e z n a m i nie m a m w ł a ś n i e , i l u d z i e p r z y p o m i n a l i ( t u j u ż w k o n w e n c j i realistycznej w t y m tutaj ż a d n y c h s k r ę p o w a ń . M i a ł e m ten p o m y s ł b a r d z o d a w n o z t y m , ż e filmie) swoje k o n t a k t y z n i ą . ( C i k t ó r z y j ą z n a l i . ) A p o t e m p r z e s z l i p r z e z o n się w ł a ś c i w i e „ s p a l i ł " , p e w n y c h e l e m e n t ó w j u ż nie m a , po prostu, p l a c , n a k t ó r y m s z a l a ł E m a u s , ten w s p a n i a ł y E m a u s , c u d o w n y ten w Krakowie. 168 �odpust i udaliśmy się na dziedziniec Norbertanek, gdzie zakonnice właśnie wyprowadziły piękne pawie. A potem z daleka ukazała się jej sylwetka, pod Wawelem, w tym kostiumie przedwojennym. I to byłoby właściwie wszystko. Bo to jest prosta narracja. I na tym miał polegać ten film, że to jest opowieść o miejscu, opisanie kotów i opisanie jej portretów. Ja chciałem tylko tyle pokazać, że ona nam powiedziała 0 tych pawiach... A dziewczyna, która ubrała się w ten jej kostium 1 szła, w tym pięknym oliwkowym kostiumie, szła po tych wszystkich znakach tajemnych, szła i rysowała po murach, żeby zadziwić ludzi... I to także w tym filmie jest jak ona rysuje. Z.B. A złote sznurki?... P.S. Pytasz o tytuł. Dlaczego ten film tak nazwałem?...Bo zawsze zakonnice wyprowadzały te pawie na złotych sznurkach. Z.B. I to pierwsze Twoje doświadczenie filmowe pociągnęło za sobą następne, przy którym teraz jesteś. P.S. Tak, ten pierwszy mój film, to była, można powiedzieć, robota dość amatorsko zrobiona, miałem oczywiście współpracowników zawodowców, operatorem był Jacek Siwecki z Krakowa, ale trzy dni na to zaledwie mieliśmy, bardzo szybko to było zrobione. Montowane było w Warszawie. Ale to już wtedy bardzo się łączyło z tym moim obecnym zamiarem, mianowicie z pomysłem by zrobić taką opowieść 0 placu Na Groblach, gdzie spędziłem 20 lat, przeszło nawet. To bardzo zresztą ciekawa historia. Bardzo przyjaźnię się z Janiną Garycką, jak wiesz, ale ja się tam u niej znalazłem przez moje nieszczęście. Złamałem nogę i nie miałem gdzie mieszkać wtedy. I ona mnie ze szpitala sprowadziła do siebie i tam miałem być tylko chwileczkę, a byłem 20 lat. Przez 20 lat tam zostałem. Ja już się bałem, że umrę na tych Groblach... Z.B. Ten film więc ma być o miejscu bardzo związanym z Tobą. Pamiętam, jak się przyjeżdżało do Krakowa, to właśnie mówiono, że jak ktoś chce Piotra znaleźć, to trzeba wpierw na Groblach pytać, bo Ty byłeś wtedy człowiekiem nieuchwytnym, a Groble były takim adresem Twoim, pewnym, stałym. P.S. Tak było. Tamte czasy stają się coraz mniej dostępne, coraz mniej uchwytne, coraz trudniejsze do opisania, a co dopiero mówić do pokazania. Potem miałem taki pomysł, tylko że u mnie wolno to wszystko strasznie idzie, chciałem zrobić sceny w naszym punkcie spotkań, niestety Kolorowa, kawiarnia, gdzie przychodziliśmy 30 lat, została zlikwidowana, jest tam teraz już bar, taki nowy „piękny", wiesz, jak teraz wszędzie. Z.B. Kraków się strasznie zmienia... P.S. Tak, i trzeba się spieszyć, bo inaczej tego się nie wygra, no i te miejsca, nasze to zupełnie taka już kompletnie zagrożona rzeczywis­ tość. A to nawet już nie tylko z perspektywy czasu śmierci wydaje mi się ważne. Bo jeżeli się spotkamy po śmierci, a mam ten zamiar, to ja tak samo Ci opowiem to, co teraz, bo tamten czas się skończył, no umarł po prostu. Z.B. Ale Groble istnieją, żyją... P.S. I mnie to najbardziej imponuje, ludzie odchodzą, domy zaczynają być, wiesz, zmieniane, malowane. Tu trzeba się spieszyć. Ja wiedzia­ łem, że to są uciekające zdjęcia. Że to jeszcze jest miejsce, które jest do opisania, ponieważ ono jest jeszcze do pewnego stopnia takie samo, a już za trzy, cztery lata ono będzie skończone, bo tam taki wielki hotel budują i tam będą parkingi. A to, co jest dla mnie fascynujące, to to, że ten plac Na Groblach - najbardziej ponury, zapluty plac w Krakowie - właściwie dzięki tej Janinie Garyckiej, gdy żyły jeszcze w tym mieszkaniu dwie stare ciotki, które lubiłem, to był - przez lata - jedyny taki prawdziwy ośrodek, nazwijmy to, artystyczny. Bo tam naprawdę przychodziło mnóstwo ludzi do tej kuchni, i na to podwórko, po którym latały szczury. Ja nie mówię o artystach i ludziach z samej „Piwnicy", bo poza tym, tam wszyscy bywali w tejże kuchni. I z dużym zaciekawieniem, dziś patrzę na to, bo to było dość egzotyczne. I to jest bardzo śmieszne, że to nie była żadna koncepcja, wiesz, estetyczna, czy coś w rodzaju manifestu, czy wymyślonego programu artystycznego, żebyśmy mogli się w tej kuchni spotykać... Po prostu nie było gdzie. To była konieczność. Nocne życie, jak wiadomo, nie istniało. Był tam jeden SPATiF, czy coś takiego, ale zamykali wcześnie. A już mowy nie było o żadnych naszych kabaretowych spotkaniach w „Piwnicy". Po kabarecie w „Piwnicy" nie wolno było zostawać, za żadną cenę, to też paradoks! Pół godziny po kabarecie musieliśmy wychodzić, nie dało rady, natychmiast nas wyrzucali. I pewnego dnia ja zaprosiłem ludzi do tej kuchni, no i potem przychodziliśmy tam prawie codziennie. W nocy... Tam bywała czasem niesamowita ilość ludzi. Ktoś kiedyś przyprowadził 30 czy 20 aktorów, z Moskwy, tam bywał i Łomnicki, 1 Hasior, i Łucja Prus - pamiętam taka była wspaniała itd., itd. Dziesiątki ludzi tam przychodziło rozmaitych, którzy przez „Piwnicę" się przewijali. Była to zupełnie sytuacja dziwna. Tymczasowa. Ale ja wtedy tamto uważałem za rzecz stałą, niezmienną. Trzeba było sobie czas urozmaicać i stąd, w ogóle, ta cała sprawa „Piwnicy". Tak, dziś wydaje się, że to już nie ma sensu, bo czas jest teraz bardzo interesujący, tyle rzeczy dzieje się ciekawych naokoło. Ale jednocześnie mi się wydaje, że to chwilowo tylko. No nie wiem, może to będzie miesiąc, dwa... trzy... Z.B. I co, będzie znowu potrzeba takich miejsc jak Groble, żeby gdzieś uciec, schować się? P.S. Tak, żeby uciec, bo tam jednak to był taki trochę azyl. To była trochę taka ucieczka przed rzeczywistością. Bo ten film właśnie dotykać ma kwestii pewnej tajemnej enklawy, jaką jest „Piwnica" w Krakowie, czy jaką były Groble, zresztą te rzeczy będą się nakładać na siebie w filmie. Bo dla mnie moje bycie na Groblach, w mieszkaniu Janiny, ciotek itd., itd., i jednocześnie moje uczestnictwo w życiu na Groblach (mnie tam bardzo polubili), to rzecz, którą się do dzisiaj zdumiewam. I to zdumienie, że coś takiego jest możliwe, chciałbym wywołać w obrazach. Bo dla mnie ten pobyt jest takim surrealnym przedstawieniem, które trwało 20 lat, z którego ja sobie już zdawałem sprawę będąc tam wtedy. I ten film ma być skonstruowany jak przedstawienie. Ja sobie wyobrażam jedenaście zdarzeń z tych dwudziestu lat, być może trzydziestu, które, dziś już, trzeba będzie zainscenizować. I które są opisane, bo opowiedziałem to jednemu poecie - Zbigniewowi Książkowi, a on ułożył to w wiersz, który stał się tekstem piosenki. Z.B. A kto pisze muzykę? P.S. No, oczywiście, Zygmunt! Zygmunt Konieczny. Nie tylko dlatego, że to znakomity, niezwykły, wspaniały nasz kompozytor. Ale on także był bardzo związany z Groblami. I on to czuje świetnie. Tam się właściwie wychował, nie powiem: ukształtował. Tam jadł jajecznicę u Janiny, zupy u cioci Oli itd., itd. Wiesz On tam żył tak jak my. Żył co noc, bo nie było gdzie żyć. I te noce tam... - to będzie bardzo ważnym elementem. Tam nie ma czasu, tam każda chwila jest ważna... Bo każde takie zdarzenie, każda chwila może się okazać chwilą ostatnią, bo czasem też taka chwila wywołana w obrazie, którą się przywołuje, może się okazać, że to nie chwila wcale, ale że to trwało 20 lat... I ja teraz mam taki pomysł, który jest dla mnie bardzo ważny. Widzisz, te zdarzenia opisane w piosence, która będzie na końcu, ja chcę opowiedzieć mojej własnej babce - co nie będzie w tym filmie wyraźnie powiedziane. - To jest moja z nią rozmowa, takie do niej przesłanie. A ja oglądam te Groble jakbym umarł... Znane jest powiedzenie Marka Aureliusza: Pamiętaj człowieku, jak się budzisz dzisiaj rano, traktuj siebie, jakbyś umarł wczoraj, a dzisiaj zmartwych­ wstałeś i żyj tak, jakbyś chciał. - I to trochę jest taka wykładnia. Boja miałem tę bardzo śmieszną babkę, taką ekscentryczną, bardzo ciekawą, którą lubiłem, ale nie zdążyłem nigdy dobrze jej poznać. Ona mnie fascynowała i fascynuje do dziś. Chodziła w długich pelerynach, w modnych kapeluszach, jako małe dziecko to zauważyłem. Jeździła zawsze wspaniałym samochodem po Warszawie. Potem pojechała do Paryża... Zamordowali ją Niemcy w 41 roku. Czekaj, kiedy Niemcy zajęli Paryż... w 40-tym, to ona została zamordowana w 41 roku. Ja zrozumiałem dopiero potem dlaczego matka tak strasznie płakała w 40 roku na Nowym Świecie. Pamiętam szliśmy wtedy w Warszawie Nowym Światem i ona mnie gdzieś chowała po kątach. I ja mówię: Dlaczego płaczesz? „...No bo Niemcy zajęli Paryż!"- ona powiedzia­ ła...- „Nie zobaczysz już więcej, babki... swojej..." I nie zobaczyłem. Ona została zamordowana w Mauthausen, jak większość tej rodziny. To była niesamowicie fantazyjna kobieta, ta moja babka. I ja jej chcę to moje życie na Groblach opowiedzieć, i o tych zdarzeniach rozmaitych, których tu byłem świadkiem... Chcę jej to powiedzieć tak, jak do matki. Dlatego ona na początku filmu się pojawi, jak jedzie pięknym samochodem z 30-tego roku. To będzie konfiguracja kompletnie niezrozumiała dla widza, ale dla mnie ważna. Ja nie mogę być konferansjerem tych wydarzeń. Bo to będzie takie wspominanie nie wspominanie, wolałbym te zdarzenia opisywać, ale oczywiście komuś, nie sobie. Poza tym ja chcę zrobić przedstawienie 0 groblach na Groblach, ale przedstawienie takie prawdziwe, wiesz, oczywiście dla publiczności, zresztą ono będzie robione z publicznoś­ cią. Tak chciałem. Z.B. Zaczepieniem tych wszystkich wydarzeń jest dom na Groblach 12, bo to był ten ostatni Twój stały adres? P.S. Tak, to dom Janiny, przez który to dom te zdarzenia są jak gdyby obserwowane. Ale ja nie chcę żeby to było o Janinie, ani nawet o jej domu, a tylko o tym, że przez to okno jedno, na świat spoglądałem... 1 to jest zabawne, że ilekroć chciałem opowiedzieć, co tam widziałem, to mi nikt nie wierzył. I po to jest, w ogóle, to przedstawienie: żeby ci mieszkańcy, ci, co jeszcze żyją, wiedzieli o tym, co się wydarzyło, dlaczego tam było tak zabawnie, właśnie poza domem Janiny, który był strukturą podstawową wewnętrzną - tak myśmy na to patrzyli. Ten dom oczywiście będzie opisany, ale nie on tu jest najważniejszy. Przede wszystkim: Groble. Jeżeli uda mi się ten film o Groblach zrobić, to może potem uda mi się i o Janinie opowiedzieć. Bo to jest fascynujące: jej awantura z „Piwnicą". Wyobraź sobie młodą, piękną kobietę, intelektualną, asystentkę, profesorkę Uniwersytetu, i ona nagle kiedyś do tej naszej brudnej „Piwnicy" przychodzi i tu zostaje. Dlaczego tu została, zamiast pisać naukowe prace. Jest przecież doktorką filologii, napisała parę wspaniałych prac, a została malarką obrazów i naszą scenografką wspaniałą. Ileż ona programów zain­ spirowała, ileż tekstów zasugerowała. Z.B. Do dziś jest takim strażnikiem tradycji piwnicznej... P.S. No, tak!... I to wszystko jest dla mnie nie mniej zdumiewające. Że 169 �ona i te ciotki nas przyjęły, jak one temu wszystkiemu uległy... Ale to jest odrębna opowieść, to musiałby być inny film. Może dla jasności tu trzeba dwa słowa o Groblach jeszcze dopowiedzieć. Ja się często nad tym zastanawiałem, skąd się to wzięło. Ta niezwykłość, niesamowitość, dziwność tego miejsca. Czy dlatego, że to jest bardzo blisko tego wszystkiego, czym są Planty, czym jest Wisła, czym jest Wawel. Bo to jest miejsce dziwne. Odizolowane od całego miasta, małe, leżące na uboczu a jednocześnie w samym centrum Krakowa, tuż obok Wawelu, dzwonu Zygmunta. Tam się działy rzeczy niesamowite, mówię Ci, że tam była taka enklawa tajemna. Może przez te podwodne żyły - nie żyły, może przez wpływ Wawelu, i tego dzwonu, procesje - nie pro­ cesje, może to wszystko sprawiło, że nagromadziła się tam ta mieszanina szaleństwa i spokoju małego miasteczka. Tam wydarzało sie mnóstwo fantazyjnych rzeczy, dziwnych rzeczy. Dlaczego fantazyjnych? Oj, to zupełnie jak u Felliniego prawie... Więc jeśli chodzi o ten dom Janiny, i inne domy na Groblach, to będzie taki wystrój zupełnie bez czasu, bez niczego. Opowiadałem Ci pewne zdarzenie, że przez całe lata tam na Groblach, niedaleko mieszkała Joanna Braun, świetna scenografka. (To będzie takie zapożyczenie z Saury w tym moim filmie. To też dobry temat dla rozważań przyszłych filmologów.) I ona chodzi tam po tym placu 30 lat, może już nie taka zgrabna, jak kiedyś (a jednak! jednak!) może już nie taka ładna (a jednak! jednak!), ruda, nadal pięknie ruda. Wpierw chodziła sama, potem chodziła z mężem jednym, potem chodziła w ciąży, potem chodziła z małym dzieckiem, teraz chodzi z dużym dzieckiem, już niedługo będzie znów nowe małe dziecko, czyli będzie miała wnuka czy wnuczkę. I po niej tylko widać, że nic się nie stało, ale że jednak jakieś zdarzenia upłynęły w określonym czasie, i ona jest jak gdyby jedynym realistycznym w tej chwili obrazkiem, reszta będzie siłą rzeczy inscenizacją. (Wiesz, o co mi chodzi: ona odprowadzała do przedszkola tę małą i myśmy się tak spotykali codziennie, i słuchaj ja się nie zorientowałem w tej całej sprawie. Po latach dziesięciu spotykam ją z dziewczyką dużą i pytam gdzie jest ta mała, a ona mówi jaka mała, przecież to jest ta. I wtedy ja się dopiero stuknąłem w czoło i zrozumiałem, że to jest ta sama. Ona ma już dzisiaj dwadzieścia lat.) Będą opisane wszystkie miejsca, z którymi ja byłem związany. Czasami wygląda to dość ponuro, bo to klatki schodowe, wiesz, stare jeszcze, kamienice przedwojenne, pożydowskie, stare place. Otóż - to także jest tajemnica dla mnie - jak przyjechałem do Krakowa, najpierw mieszkałem na ulicy niedaleko Grobli, potem też na Groblach, ale z drugiej strony, vis a vis Janiny pod 3-ką, bliżej Wisły, Powiśla, potem stamtąd się wyprowadziłem, bo już nie mogłem, ale tak naprawdę nigdzie się nie wyprowadziłem, czy jak to powiedzieć: „donikąd", bo nie miałem mieszkania przez trzy lata prawie (dlatego tak dobrze znam Kraków od tej mniej znanej, jasnej jego strony, czy może raczej od tej ciemniejszej, tego podziemnego światka, bo mieszkałem wszędzie, gdzie popadło, codziennie gdzie indziej prawie), no a potem znowu, po tym wypadku ze złamaną nogą zamieszkałem na Groblach, u Janiny właśnie. - To tak jak gdyby życie zawinięte w jednym miejscu... Ale powiadam Ci, ja nie chciałbym, żeby to był film o mnie, te moje miejsca też są tylko dekoracją, ja nawet chcę, żebym tam nie istniał, bo to jest o kimś innym opowieść, nie o mnie. I te zdarzenia będziemy oglądali sobie bardzo pięknie: one się dokonają na oczach widzów, którzy będą przypadkowymi widzami na placu. My ogłosimy, że będzie taki dzień, i że kto chce niech przychodzi. Ja chciałbym tych stałych mieszkańców zaprosić. Zastukamy do drzwi. Wszystkich zaprosimy... Urządzimy ognisko... (Ja już wiem zresztą, że oni wszyscy są dobrze nastawieni do tego pomysłu, niektórzy nawet już przychodzą i pytają - to też znak czasu! - czy mogą przynieść swoje wideo, żeby to zarejestrować, albo czy będą mogli sobie potem ten film, co ma powstać, przepisać, żeby mieć w domu.) To były niby zdarzenia błahe, ale opisane na końcu przez piosenkę powinny nabrać zupełnie innego wymiaru. Z.B. One będą inscenizowane, powiedziałeś jedenaście scen, króciut­ ko, co wybrałeś? P.S. Tam będzie kilka wątków, jeden np. takiego poety Bogdana D., który malował się na biało. Dużo krwi będzie w tym filmie chyba. Ten poeta, kiedy kąpał się, do wody zawsze wlewał sobie tochę krwi zwierzęcej. Tam w jakimś domu zamieszkali malarze, grupa malarzy. Bardzo fajni, młode dziewczyny, chłopcy, pełni czynu, pili wódkę z krwią, podcinali sobie żyły. To było bardzo ciekawe, mimo że przerażające dla mnie, boja nigdy nie brałem w tym udziału. Dwa razy tam byłem, nieprzyjemnie. Wiesz taki rytuał, pili wódkę nacinając sobie palce. Dajmy na to piło dwóch, to ten pierwszy nacinał sobie palec i ta jego krew spływała do szklanki drugiego, a potem ten drugi robił to samo, i ta krew drugiego ściekała do szklanki pierwszego... To był jakiś dziwny artystyczno-demoniczny, satanistyczny obrzęd. A ten Bogdan D., wyobraź sobie, był poetą dość zdolnym, ale szaleńcem. On się przewija w tym filmie cały czas, cztery razy chyba. Matka jego była bardzo ładną kobietą, ojca mniej" znałem, taki przyciszony siedział w domu, nie wychodził. Ona szatnię prowadziła, dwie: w Europejskim i gdzieś tam, wytworna taka, towarzyska, typowa kobieta. Kiedyś poszedłem do niego, bo on przyjaźnił się z Janiną, pożyczał od niej książki i rozmawiał z nią dużo. Matka mi otwiera 170 drzwi. On mieszkał na Groblach obok. Ja mówię, czy jest Bogdan? Ona mówi: jest w łazience, kąpie się. Czy mogę poczekać chwilę? Niech pan wejdzie. O co chodzi? I ja wchodzę do tej łazienki, która jest otwarta; on w wodzie, ale czerwonej. Ja mówię: Bogdan dlaczego ta woda taka czerwona? A on mówi: no wiesz, nie, nie bardzo dzisiaj, bo tylko pół litra krwi. Bo on się w zwierzęcej krwi kąpał, i to było coś tak niebywałego (zawsze zastanawiałem się skąd on tę krew brał, chyba od rzeźnika). Zbierał wiersze, takie tomiki wierszy rozmaitych, sam pisał, ale tych jego wierszy nikt nie wydał, te tomiki zresztą Janinie ofiarował. No a potem, że był nieszczęśliwym i wariatem troszkę, a nawet może bardzo, postanowił zginąć z głodu w lesie, z zimna. Skończyło się to po prostu tym, że zjadły go wilki pod Myślenicami. Został tylko jego portfelik, w którym był jego dowód osobisty i taka kartka. Napisał na tej kartce z zeszyciku - pokazała mi to matka - że jeszcze chyba wytrzyma dwa, trzy dni i wreszcie nastąpi to, na co czeka. - Czyli śmierć. Ale chyba nastąpiła wcześniej, bo wilki go napadły. No więc i taka postać też będzie. ... Ja robię właściwie znaki dla siebie, a dla widza myślę, robi się nastrój niezwykły. Pamiętam, dostałem taki adapterek i miałem jedną taką płytę Mozarta, bodaj Eine kleine Nachtmusik, i ją sobie puszczałem. Ale może raz w życiu, może nie raz, a w każdym razie może tak mi się wydawało, że zakochała się we mnie kobieta, taka mała, drobniutka dziewczyna malarka, pamiętam taka maluteńka kobietka, po prostu chodziła i pisała do mnie listy, i latem, jak było ciepło zawsze miałem otwarte okna, i tę muzyczkę sobie puszczałem, i jeszcze jakieś piosenki stare. I zawsze rano znajdowałem różę, jedną, taką piękną. Słuchaj, i to było fantastycznie piękne. Zresztą motyw tej róży naturalnie jeszcze się przewinie.. .itd.,itd.,itd... A scenki jakie jeszcze wybrałem? Jedna piękna historia: Luiza striptizerka, która też umarła - chciałem żeby ten motyw umierania tam się powtarzał, bo film będzie raczej oparty na tych co umarli, niż na tych co żyją. Ta Luiza zrobiła striptiz na placu całym, na moje urodziny, wspaniałe to było, ludzie zupełnie zwariowali, ze strachu, z przerażenia. Z.B. W którym to roku było? *" P.S. To było w 64, rozebrała się do połowy. Ona przychodziła do nas do Kabaretu, raz występowała chyba nawet w „Piwnicy" troszkę, a była to dziewczyna wysoka o ładnym biuście, ale kompletnie nieporadna, nie umiejąca się nawet rozebrać, i taka drepcząca, nie potrafiąca tańczyć, bo słuchu nie miała, piła dość dużo, i tak zrzucała z siebie te szmaty, pamiętam to było w Cyganerii, zrzucała, a potem tak o, machała ręką i odchodziła (pamiętam, że zawsze po striptizie, babcie klozetowe zbierały te szmatki rozrzucone). Ale ona kiedyś zrobiła rzecz bardzo zabawną, bo była pijana zupełnie, wyszła do tego striptizu, i tak rozebrała się, tylko troszkę potupała, i nagle wyjęła sztuczną szczękę i rzuciła nią o ziemię. I to tak totalny sukces odniosło.(No wyobraź sobie, taki striptiz - sztuczna noga, sztuczne włosy, sztuczne coś tam.) I ja chcę to pokazać. Z.B. Gdzie ona będzie tańczyła? P.S. Będzie tańczyła w Blue Boxie, znaczy ona nie ona, tylko inna, bo te miejsca uległy już zmianie. Ona występowała w Cyganerii. Wszędzie robiła striptizy w Krakowie. Chodziła całą noc przez wszystkie lokale, te najważniejsze. Dalej, zdarzenie dziwne, w którym powiesił sie jeden młody malarz, bardzo fajny, Marek J. Piotr?.. Marek! Żona, bardzo piękna osoba, pojechała na wakacje z dziećmi, dwoje dzieci mieli. Powiesił się na strychu. I ją sprowadzili. Taka para, co to się niby kochała. I ludzie ją prosili, żeby ona dawała po kawałeczku tego sznura, bo to przynosi szczęście, to ona oburzona powiedziała, że mowy nie ma, to mi opowiadał jeden mój znajomy, a potem powiedziała, no dobrze, ale niech każdy płaci po 5 tysięcy... A potem była taka historia na Groblach, tam był taki sklepik na rogu, spożywczy, a potem piekarnia. Dwaj bracia, założyli piekarnię i jeden z nich też się powiesił. I ja chcę użyć tych dwu opowieści i je połączyć: tamtego Marka i tego jednego z braci piekarzy. Bo to też mi opowiadała sąsiadka, że ona tam poleciała zobaczyć jak on wisi, odcięli go naturalnie. I znów zbiegli się ludzie, też chcieli po kawałecz­ ku, a ta wyjąca, rozpaczająca żona powiedziała, a teraz, to po 100 tys. Tak się zmieniły czasy... Z.B. Kiedy to było? P.S. Niedawno, ile to było pół roku, czy coś takiego. Tam śmierć krążyła cały czas, tak jakoś bardzo namacalnie. No więc będzie też i ta moja, dziwna historia... Był taki facet, który mieszkał tutaj, i miał na rogu sklepik, to strasznie śmieszne... nawet chcę wmurować tablicę. Sklepik był na rogu, a on mieszkał, jak gdyby po przekątnej, po drugiej stronie. Oni mieszkali w suterenie, wiesz, w takim maleńkim pokoiku, i on calusieńką noc patrzył, czy tam ktoś go nie okrada, i rzeczywiście raz jak zasnął to... Z.B. Z czym ten sklep ? P.S. Takie tam, kapusta, groch, weki, ciastka, krachle, orzechy stare, świeże bułki, takie duperele. No i on mnie okropnie sekował, okropnie. Ciocia Ola, która była naszą Panią, nosiła, co prawda węgiel, boja nie chciałem. Prosiła, idźże Piotrusiu, zrób chociaż jakieś zakupy. A ja na to, że już wolałbym węgiel nosić, bo on mnie strasznie sekował, on nigdy nie chciał mi sprzedać tych bułek. A ja jak głupi chodziłem �i chodziłem, okropnie mnie wyzywał, wyrzucał z tego sklepiku. Nie mogę iść Pani Olu, bo mnie wyrzucił. Kupże ogórków - wyrzucił, kupże coś tam - wyrzucił, wyrzucił, itd., itd., itd. I pewnego dnia... po latach dziesięciu, dzwoni w środku nocy jego żona do drzwi, i mówi, że mąż ma zawał serca, że jest na pogotowiu i prosi, żebym do niego przyjechał. No i pojechałem, on leżał na korytarzu i złapał mnie za rękę, po jJrostu chciał coś powiedzieć, i umarł. I dlaczego chciał mnie zobaczyć? Nie wiem, co chciał mi powiedzieć, dlaczego mnie wezwał, 0 co mu chodziło? Może po prostu mnie lubił i okazywał to w sposób dość przewrotny, ja to wziąłem też pod uwagę. Ale jak to pokazać, jak to opowiedzieć? To mnie tak zdumiało, że on chciał coś... Ale nie wiem со... I to jest dla mnie tajemnica. To też chciałbym pokazać. To będzie na pewno. Nie pamiętam w tej chwili wszystkiego... Aha, będzie ta wspaniała scena, zupełnie niewiarygodna, o tej facetce z nożem w piersiach... Rano mnie obudzili, żeby lecieć na róg Darłowskiej i Grobli, gdzie leży jakaś facetka z nożem wbitym w serce. Słuchaj - to było tak okropnie śmieszne wszystko razem, bo ona tam była rzeczywiście, krew się lała, a wszyscy dyskutowali, czy można ten nóż wyciągnąć czy nie, a Kamila taka miała piwiarnię, wiesz taka ruda, ta Kamila, jasna gwiazdka. 1 ciągle to piwo, piwo, piwo, a ludzie zamiast pić piwo właśnie przy tej z nożem stali wszyscy, i ona była wściekła, bo to dla niej strata. W końcu przyjechała karetka, ale wyobraź sobie z... lalką ślubną na przodzie. Okazało się, że jeden pielęgniarz brał ślub i pojechał karetką na wesele, słuchaj, i wracali, no i ktoś go zawiadomił, i zapomniał zdjąć tę lalkę cholerną. Ja go zapytałem, dlaczego ta lalka? Bo brałem ślub i zapomniałem zdjąć. Czyż to nie czysty surrealizm, tu leży baba z nożem w sercu, a tu karetka z lalką weselną po nią przyjeżdża... Z.B. Przeżyła? P.S. Naturalnie, przeżyła, bo ona nie miała go w serce wbitego. A jeszcze potem puścili się wszyscy w pościg za tym, co wbił ten nóż, bo ona wrzeszczała, gdzie on uciekł. Żyje do teraz ta pani, ma 50, 80 lat. No a Kamila wreszcie mówi, no to chodźcie na piwo, wzięła, i słuchaj, niebywałe, to do niej niepodobne, ona taka skąpa była, postawiła po raz pierwszy za darmo piwo. Pół dnia to trwało, że tam wszyscy stali przy tej kobiecie, a nie chcieli pić piwa. Jeden tylko tak z tyłu stał, patrzył tylko. Tutaj po tym zdarzeniu będzie takie jedno, które musi być, bo to bardzo ciekawe. Ja zawsze późno wstawałem, a tam było tak, że jak coś się zdarzało, wszyscy się zawiadamiali, jak na wsi. Ja nie zapomnę, jak byłem w Sromowcach kiedyś, stare Sromowce były fantastyczne nad Dunajcem, w takim domku zamieszkałem, to mi poradził Wiśniak, pamiętam, na piętrze piękny był ten dom z jakimś gankiem bardzo ładnym, byłem sam dziesięć dni, bardzo mili ludzie byli tam na dole, ci właściciele. I pewnego dnia tam sobie spałem na tym ganku, było ciepło, a wtem ta baba wrzeszczy: panie, panie, wyjdź pan na ganek i zobacz pan. Ja mówię, co mam zobaczyć? - Jak to co? Kwaśniewski idzie do pracy! Okazuje się, że on nie chodził do pracy 10 lat i nagle coś mu się zebrało, i wszyscy bardzo mu się dziwili, latali żeby go zobaczyć. Z.B. A Ty się obudziłeś i co? P.S. I popędziłem też zobaczyć, nawet nie wypadało nie interesować się. A tak się mówi, że na krzywdę ludzką człowiek nie ma czułości. To tak jak vis a vis, jeden taki był, co wyrzucał dziecko z balkonu, bo się dowiedział, że to niejego dziecko. Tu żona wrzeszczy, a on trzyma tego bachora, z pierwszego piętra na szczęście, i wrzeszczy, że ona jest taka a taka, że to nie jego dziecko, że ona już nie jest jego żoną i że on je zabije i długo je trzymał, długo, długo, aż w końcu ludzie polecieli i przynieśli kołdry i on rzucił w końcu to dziecko, już widząc, że jest bezpieczne. Jakiś taki roczny chłopak, słuchaj, co się to wyprawiało. No też wszyscy się zbiegli, no rzeczywiście to dziecko było, i może on by rzucił, gdyby nie te kołdry, przyjechała milicja i go zamknęła, za usiłowanie zabójstwa. No więc to będzie utkane z takich zdarzeń i z takich małych scen. Z.B. To będzie film fabularny, pełnometrażowy? P.S. Nie, półgodzinny. Z.B. Ty chcesz to wszystko w pół godziny opowiedzieć? P.S. Nie, ja nie chciałbym, żeby to wszystko było takie opowiedziane dokładnie, bo to może być początek, jak ktoś zrzuca dziecko z góry, to niedługo trzeba... I teraz historia jest taka, że tam jest ognisko, które widać z góry, zaczęło się od tego ogniska, i po pół godzinie, ludzie przy tym ognisku śpiewają tę piosenkę, opowiadając to, co widzieliśmy już wszyscy, tak troszkę wiesz, jak u Prousta, że na samym końcu on postanawia napisać książkę, którą ludzie już przeczytali, pamiętasz tam, jak się wchodzi do biblioteki... No i to jest jak gdyby piosenka, którą chcę opowiedzieć, tylko że ona odwraca czas, nie wpierw piosenka, bo to by było już nudne. Zygmunt zrobił taką melodyczną muzykę o tych zdarzeniach, o pieczątkarzach, o Luizie, o zupach u Janiny. Z.B. Co to były zupy u Janiny? P.S. Zawsze ciocia Ola gotowała bardzo dużo zupy, cztery zupy gotowała ta ciocia Ola, i zostawiała nam na noc. Była pomidorowa, kartoflanka, ogórkowa i chyba rosół, i zawsze myśmy te zupy jedli. Zresztą tam będzie śpiewane o tej zupie. Myśmy się przyjaźnili, i to była piękna historia, ta historyjka musi być, z taką prokurator, która miała męża, a mąż ją strasznie zdradzał, był dość zamożny, a ona była nowym prokuratorem, on był dość przystojny, wtedy był jeszcze snobizm na tę gasnącą arystokrację, był z dobrej rodziny, młodszy od niej, a ona była brzydka, taka niebardzo. No i my kiedyś w kuchni właśnie jemy tę zupę, ogórkową, pamiętam do dziś i ta biedna Ola przyszła, Janiny nie było, bo spała, my późno przyszliśmy, i mówi: słuchajcie, lećcie tam szybko, jak usłyszałam, że się okno otwiera, to poszłam do pokoju, Twojego, mówi do mnie, i co zobaczyłam, że na parapecie siedzi ta Hania, chyba Hania miała na imię, i rewolwer wyjęła. To była noc, słuchaj, późna noc, i w tym momencie, jak ciocia Ola to mówi, słyszymy strzał prawdziwy, wiesz, bo to huczy, drzwi otwarte, polecieliśmy tam, a ona, rewolwer leżał już na parapecie, a ona płacze, strasznie płakała i wołała, że zabiła - zabiłam, zabiłam! - wyprowadźcie mnie, bo ja zabiłam męża, a pijana była troszkę, myślała, że zabiła męża, wiesz w takim majaku jakimś strzeliła do niego, a powiedzcie, że mnie zdradził, że mnie zdradził... Odwieźliśmy ją taksówka do domu, a on spał sobie smacznie, jej się tylko śniło po pijanemu, wiesz jakiś majak. I taka scenka musi być w przedstawieniu. Tam jeszcze był taki złośliwy garbus, który latał po tych Groblach, którego też chciałem wprowadzić, to straszny był taki potwór, latał po nocach, jak widział, słuchaj, że nikogo nie ma w domu to walił w okno kamieniem, żeby zbić okno, taki złośliwy, wiesz jak to się mówi garbaty, albo rudy. I to było tak strasznie śmieszne, bo kiedyś go złapali, i mu nalali okropnie, bo on pod drzewami się czaił, i nikt nie wiedział, co tu robi, wszyscy myśleli, że to jacyś chłopcy, chuligani mali, tłuką te szyby, a tu się okazało, że to ten starzec, który latał po tych Groblach jak głupi, i taki też musi być, bo jak garbus rzuca kamieniem, to od razu widać, że złośliwy. Nie ? Tu nie trzeba nic opowiadać. No i jeszcze dozorca tam wystąpi, i będzie pokazany. To jest niebywałe, bo to facet ślepy. Dawniej, jak się płaciło za tak zwaną bramę, to wkładał sobie do oczu nową wielkość pieniędzy, wiesz, czy jest 10 zł, 2 zł czy 1 zł. Jak wiedział, że nie ma 20 zł, czy coś takiego, to w ogóle nie wpuszczał. Stąd myśmy musieli wchodzie przez okno, to też nie z jakiejś anarchistyczno-artystycznej koncepcji się wzięło, to nasze wchodzenie przez okno, tylko z konieczności. Myśmy nie mieli nigdy pieniędzy. No bo jeżeli 20 osób idzie, 20 zł i 20 osób, to była szalona suma, to mogło iść na wino dla dziewczyn, to było 5 litrów wódki, czy coś takiego, za te pieniądze, co trzeba by dać mu na bramę. Poza tym on ma przepuklinę i w dodatku straszny jeszcze dewot, leży plackiem i stroi Matkę Boską nad drzwiami tej bramy. Nie wiem, czy widziałeś ją tak przepięknie ubraną, w kwiaty, takie rozszalałe kwiaty. A jednocześnie mówię o przepuklinie, bo nosi węgiel, zrzuca, taki jest dzielny, monstrualny, on za pieniądze powinien być pokazywany. No i jeszcze w mieszkaniu Janiny będzie tylko, tylko jedna scena bardzo ładna. Bo ona takie wtorki urządza, tam przychodzą tacy bardzo dziwni znajomi, bardzo dziwni, takie towarzystwo między Niebem a Ziemią. A kiedyś właśnie Jurek Gościk, robił mały film 0 Krakowie, on był operatorem, to się nazywało Tajemnice Krakowa. To była cała kronika filmowa poświęcona Krakowowi, inspirowana przez „Piwnicę". Tam między innymi były filmowane Groble, gdy żyły jeszcze ciotki, jest tam też moja matka, która akurat przyjechała do Krakowa wtedy, kiedy to było kręcone. Jest także tamto towarzystwo Janiny. To był taki bal przebierany troszeczkę. I ja chcę zrobić prosty zabieg, żeby ona pokazywała tym swoim współczesnym ludziom tę kronikę sprzed 20 lat, bo to mniej więcej 20 lat temu było. I wtedy ci umarli pojawią się w ten sposób, wiesz, będzie można ich zobaczyć 1 tutaj ona zaistnieje. Z.B. Na zakończenie, wyjdźmy jeszcze poza plany filmowe. Podobno zamierzasz też urządzić spotkanie Królów w Krakowie. W tym numerze „Kontekstów" będzie taki tekst, Przeżyć fikcję, napisany przez Aleksandra Jackowskiego, w którym wspomina on o tych wszystkich Twoich spektaklach-rekonstrukcjach, jak wjazd Ks.Józefa, Hołd pruski... P.S. Kraszewski też był... Z.B. Kraszewski właśnie... Kiedy ludzie przeżywali rzecz zrekonst­ ruowaną, wchodzili w to głęboko, gdzie zacierała się granica między fikcją a rzeczywistością, gdzie brało w tym udział i przeżywało to całe miasto, a teraz zdaje się całą Europę chcesz postawić na nogi... P.S. Tylko wiesz, że ja teraz zamierzam właściwie to odwrotnie, nie „przeżyć fikcję", tylko przeżyć rzeczywistość, jeszcze istniejącą ze strzępów... Ja bym chciał, to jest w tej chwili takafiksacjamoja, żeby przyjechały te domy królewskie panujące do teraz, które są związane z Jagiellończykami, czyli właściwie historycznie jest wszystko w po­ rządku. Wzięły się za to bardzo kompetentne osoby, historycy, heraldykowie, genealogowie itd., itd. Trzeba spróbować, żeby zrobić takie fantastyczne spotkanie. Bo mnie osobiście fascynuje to miasto, autentycznie fascynuje, że to jest królewskie miasto (a dlaczego ja tu przyjechałem, że tu jest zamek, i ta tradycja o świętym kamieniu na Wawelu, to wszystko takie piękne). Mam taką, wiesz, patriotyczną cześć dla tych tradycji, że czuje się to tu, że to jest królewskie miasto. No tu naprawdę byli królowie w tym mieście, i leżą na tym Wawelu, nie jak we Francji, tam nikt nie leży, bo wszystkich wyrzucili z trumien, królowa Elżbieta miała rację, że nie przyjechała na to dwustulecie rewolucji. Byłoby cudownie, gdyby przyjechała do Krakowa. Bo Kraków polega także na obecności królów i królowych. I ja marzył­ bym, żeby zadzwonić do królów i powiedzieć: Słuchajcie, przyjeżdżaj­ cie tutaj... Więc ja chciałbym, żeby to było spotkanie panujących ludzi teraz, pod hasłem, co dwory, królewskie rody ofiarowały w planie kultury Europie. Czyli właściwie to będzie odwrócenie, nie fikcja, to będzie raczej zanurzenie się w jakiejś rzeczywistości. Prawda? Która jednak teraz jeszcze jest. Z.B. Kiedy to ma się odbyć? P.S. To ma się odbyć za rok. Jak się zgodzą. 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf3e47a3801cc13bc983a68c9fe8a43.pdf cfa680f90ed04f8261f4105081b0bff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:961 Title A name given to the resource O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.9-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH M E T O D Y FENOMENOLOGICZNEJ W S T U D I A C H N A D RELIGIĄ, SYMBOLEM I KULTURĄ CZĘSC I Jako p i e r w s z y o d y s c y p l i n i e zwanej fenomenologią mówił, żyjący współcześnie z K a n t e m , n i e m i e c k i filozof J o h a n n H e i n r i c h L a m b e r t (Neues Organum, L i p s k 1764). Swoje rozumienie fenomenu odnosił o n do i l u z o r y c z n y c h wymiarów doświadczenia ludzkiego i w następstwie tego definiował fenomenologię jako teorię i l u z j i (złudzenia). K a n t użył d w u k r o t n i e t e r m i n u „fenomenologia", wiążąc z n i m zupełnie inne, nowe, szersze rozumienie „fenomenu". K a n t odróżnił p r z e d m i o t y i zdarzenia tak, j a k się one ukazują w naszym doświadczeniu, od przedmiotów i zda­ rzeń, j a k i m i są one same w sobie, niezależnie od f o r m nakładanych na nie przez naszą zdolność poznawczą. Pierwsze nazwał „fenomenami", drugie „noumenami" l u b też „rzeczami s a m y m i w sobie". Według K a n t a wszystko, co możemy wiedzieć, dotyczy t y l k o fenomenów. Pomiędzy n a m i a światem rzeczy samych w sobie istnieje przegroda a p r i o r y c z n y c h k a t e g o r i i i f o r m naoczności. W przeciwieństwie do p e s y m i z m u p o z n a w ­ czego charakteryzującego teorię K a n t a , fenomenologia, o której t u bę­ dzie mowa, jest próbą przezwyciężenia takiego stanowiska. P o d e j m o w a l i t a k i e próby również niemieccy filozofowie r o m a n t y c z n i — Hegel, Schell i n g , Fichte, Schopenhauer. „Każdy z n i c h — j a k przedstawia to o b r a ­ zowo R. I n g a r d e n — próbował na swój sposób, inaczej niż i n n i , uzyskać dostęp do rzeczy samych w sobie. Chciano jakoś przebić tę ścianę między n a m i a rzeczywistością" . 1 1 R. Ingarden, Wprowadzenie do fenomenologii Husserla (Wykłady u n i w e r s y t e c i e w Oslo), Z n i e m i e c k i e g o przeł. A . Półtawski, W a r s z a w a Szerzej n a temat fenomenologii Encyclopaedia Encyclopaedia kiewicz, of the Social of Philosophy Historia żenie, świadomość. filozofii, por. także o d p o w i e d n i e Sciences rozdziały w International (t. 12), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s 1968; The (t. 6), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s t. 3 W a r s z a w a Fenomenologiczna na 1974, s. 133. 1967; W. 1960, A . P ó ł t a w s k i , koncepcja świadomości Świat, a realizm, Tatar­ spostrze­ Warszawa �10 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Pierwsza znaczniejsza praca Hegla, jaką była Fenomenologia ducha, mówiła o r o z w o j u ducha (myśli, umysłu) poprzez różne etapy, w których ukazywał się on jako fenomen aż do p u n k t u całkowitego wypełnienia, w którym był świadom siebie, osiągnął samopoznanie siebie jako tego, co jest w n i m s a m y m , jako n o u m e n u . Fenomenologia w ujęciu Hegla jest nauką, w której się dochodzi do znajomości ducha, t a k i m , j a k i m jest on w sobie, poprzez studiowanie sposobów, w j a k i c h się on n a m objawia. To rozumienie Hegla podporządkowane było w i s t o t n y sposób całemu nadrzędnemu, szerszemu s y s t e m o w i filozoficznemu, a także historiozo­ ficznemu, pojęcia zaś fenomenu używali hegliści w sposób luźny, d l a określenia czegokolwiek obserwowanego, nie rozpatrywanego pod wzglę­ d e m ważności. W t e n sposób rozszerzała się w X I X w . definicja feno­ m e n u , aż przeszedł on w s y n o n i m f a k t u . I t a k pod koniec X I X w . u m a c ­ nia się owo szersze rozumienie fenomenologii jako czysto opisowego s t u ­ d i u m danego p r z e d m i o t u . Z t a k i m r o z u m i e n i e m s p o t y k a m y się u W. H a m i l t o n a w jego Lectures on metaphysics (1858), g d y mówił on o czy­ s t y m , d e s k r y p t y w n y m s t u d i u m myśli, l u b też u E d m u n d a H a r t m a n n a w Phenomenology of Moral Consciousness (1878), gdzie zadaniem feno­ m e n o l o g i i jest pełny opis m o r a l n e j świadomości. U amerykańskiego f i l o ­ zofa C. S. Peirce'a powraca do głosu p r o b l e m realności. Fenomenologię rozumiał on nie t y l k o j a k o opisowe s t u d i u m wszystkiego, co się da obser­ wować, ale raczej tego, co jest przedmyślowo-intelektualnym doświadn i e m tego, co realne. W t y m ujęciu fenomenologia miała dotyczyć też złudzeń, wyobrażeń, marzeń, snów, miała za zadanie rozwinąć w miarę pełną listę k a t e g o r i i wplątanych w j a k i k o l w i e k sposób w najbardziej szeroki sens tego, co znaczy istnieć. Wszystkie wyżej w y m i e n i o n e r o z u m i e n i a fenomenologii mają na celu opis, ale fenomenologia, o której t u będzie m o w a , wywodząca się od E. Husserla, jest opisem wymagającym szczególnego r o d z a j u nastawie­ nia. N i e jest to p r o s t y fenomenalizm, opis ograniczający się do d a n y c h t r a d y c y j n i e , e m p i r y c z n i e — p o z y t y w i s t y c z n i e pojmowanego doświadcze­ nia. Samo słowo „opis" dość rzadko spotykane jest w pracach fenomeno­ logów. Znacznie częściej m a m y t u do czynienia z t a k i m i słowami, j a k „prezentacja", „ukazanie", u j a w n i e n i e " , „odsłanianie". W t y m znaczeniu język fenomenologów z n a j d u j e m y znacznie bliżej tego, co zawiera się w g r e c k i m źródłosłowie phainein = świecić, przyświecać, wydobyć na światło, ujawnić, phainomenon = t o , co się ukazuje. Można b y t u mówić n a w e t o szczególnym akcencie położonym na to, co się (samoistnie) p o ­ kazuje. T e n akcent zdaje relację z p e w n e j receptywności doświadczenia 1973; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 1, 1976: z e s z y t poświęcony R . I n g a r d e n o w i ; drożyńska-Barącz, sowanie S. w polskich Cichowicz, T e n sam Husserl, Fenomenologiczna badaniach Czytając etnograficznych, Husserla, koncepcja historii „Etnografia i kultury. ZaZasto­ P o l s k a " , t. 12: 1968; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 3: 1964; „ N o w e Książki", n r 3: 1975. A. tenże, �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ ll poznawczego, co wyraźnie pozwala odróżnić fenomenologię od k a n i o w ­ skiej t e o r i i poznania, gdzie akcent położony jest na poznającym p o d m i o ­ cie. „Kantyzm rozumiał poznanie jako c z y n n y a k t umysłu, fenomenolo­ gia właśnie jako b i e r n y " (Tatarkiewicz). A l e o d d a j m y głos s a m y m fenomenologom: „Co r o z u m i e się p r z e z fenomenologię pochodzącą od H u s s e r l a ? N a j p i e r w formalnie: a jest zarazem to odrębny odrębna sposób technika dzięki t a k i e m u podejściu podejścia językowego do świata jest to m e t o d a f e n o m e n o l o g i c z n a . do zagadnień przedstawiania c z y też rozważaniu czysto fenomenologicznych, wyników, świata. uzyskanych Krótko Oczywiście n i e każdy, k t o s t a n i e się mówiąc fenomeno­ logiem, będzie nią operował w t e n s a m sposób. Istnieją różne o d m i a n y t e j m e t o d y , powstałe w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i uprawiającego ją fenomenologa. s t k i e te o d m i a n y posiadają jednak m i m o tego, iż n i e z g a d z a m y się między sobą co do różnych twierdzeń w y c h . Można j e d n a k mówić o f e n o m e n o l o g i i o zespole twierdzeń Wszy­ rdzeń łączący w s z y s t k i c h n a s fenomenologów, szczegóło­ w i n n y m znaczeniu: mianowicie jako c z y s y s t e m i e t e o r i i , będących w y n i k a m i fenomenologicznego sposobu b a d a n i a . T u zaś n a p i e r w s z y m m i e j s c u z n a j d u j e się f e n o m e n o l o g i a husser- l o w s k a j a k o całość d l a siebie, która odróżnia się pod w i e l o m a i s t o t n y m i względami od f e n o m e n o l o g i i M a k s a S c h e l l e r a c z y t a k z w a n y c h Monachijczyków (A. Pfandera, M. G e i g e r a , D . v. H i l d e b r a n d a i in.), c z y w r e s z c i e od f i l o z o f i i H e i d e g g e r a . Między t y m i fenomenologami istnieją duże różnice w szczegółach. Młodsi b a d a c z e n i e p o ­ wtarzają ojca tylko słów d a l e j naprzód; i dlatego fenomenologii, l e c z chcą z a pomocą jego metody iść dochodzą o n i n i e k i e d y do w y n i k ó w i n n y c h niż te, j a k i c h życzyłby sobie H u s s e r l . N i e j e s t to z a t e m «szkola» " . 2 Ze względu na cel naszych rozważań — przedstawienie fenomeno­ logicznego podejścia do z j a w i s k r e l i g i j n y c h i myśli symbolicznej — n i e będziemy mówić t u o fenomenologii w t y m d r u g i m znaczeniu: jako t e o r i i czy zespole twierdzeń; będziemy natomiast s t a r a l i się odtworzyć zasad­ nicze cechy fenomenologicznego podejścia i sposobu badania, który za­ wsze wyprzedza i staje się podstawą istnienia zespołu twierdzeń czy systemu t e o r i i . Można więc t o nastawienie wydobyć z tego, j a k fenomenologia H u s ­ serla wyrastała ze swej współczesności przeciwstawiając się z jednej s t r o n y regresywnej f i l o z o f i i pojęć, z d r u g i e j zaś e m p i r y c z n e j psycho­ logii . Po katastrofie szkoły Hegla i i d e a l i z m u niemieckiego nastąpił okres f i l o z o f i i sprowadzającej się do n a u k i o h i s t o r i i myśli filozoficznej. Była to t z w . filozofia pojęć — analizująca poszczególne prądy filozoficzne. Siłą rzeczy stawała się s u b s t y t u t e m żywej, a k t y w n e j f i l o z o f i i , „nawią­ zywała wciąż t y l k o do dzieł, do książek filozoficznych. Pracowano t u stale n a d c u d z y m i pojęciami i t w i e r d z e n i a m i . . . Preparowano, o p r a c o w y ­ wano, k o m b i n o w a n o i t d . cudze pojęcia" . Postępowało t o coraz dalej 3 4 2 Ingarden, » Obszerniej op. cit., s. 13. omawia to I n g a r d e n w f e n o m e n o l o g i i . Tło h i s t o r y c z n e fenomenologii) 4 Ingarden, op. cit., s. 45. I i I I wykładzie op. cit., s. 7-55. — (Zarys rozwoju �12 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ i oddalało od rzeczywistości. Jednocześnie t e m u k r y z y s o w i f i l o z o f i i t o ­ warzyszył rozwój poszczególnych n a u k p r z y r o d n i c z y c h — f i z y k i , c h e m i i , b i o l o g i i , które zgodnie z tradycją p o z y t y w i z m u uznawały j e d y n y rodzaj poznania — poznanie empiryczne opierające się na doświadczeniu. M i e j ­ sce do u p r a w i a n i a f i l o z o f i i widziano przeto albo w syntezie wyników n a u k p r z y r o d n i c z y c h , albo też, zgodnie z sytuacją — po o p a n o w a n i u dziedziny świata materialnego przez w y ż e j wspomniane n a u k i — w psy­ chologii. W psychologii obowiązywał również p o z y t y w i s t y c z n y m o d e l n a u k i . J a k w każdej nauce e m p i r y c z n e j polegano wyłącznie na metodach stosowanych w p r z y r o d o z n a w s t w i e . H u s s e r l wykroczył znacznie poza jednostronne rozumienie doświadczenia, j a k i e obowiązywało w e m p i r y c z ­ nej psychologii (psychofizjologii), uznającej t y l k o spostrzeżenie zewnętrz­ ne oparte na doświadczeniu zmysłowym (widzenie, słyszenie, czucie itd.). Z d a n i e m fenomenologii istnieją różne t y p y doświadczenia poznawczego nie dające się zredukować do doświadczenia przyrodniczego, czy też, j a k w w y p a d k u p o z y t y w i s t y c z n i e nastawionej psychologii, do spostrzeżenia zewnętrznego opartego n a wrażeniach. Przemawiało za t y m „doświad­ czenie", jakiego dostarczało samo istnienie f i l o z o f i i już to nastawionej, j a k w r o z u m i e n i u platońskim, na oglądanie i s t o t y r z e c z y , już to zna­ jącej różne rodzaje poznań t a k i c h , j a k poznanie aprioryczne, czy też i n t u i c j a . Dlatego też zadanie, jakie sobie stawiała fenomenologia Husserla j a k o n a u k a : systematyczny przegląd różnych rodzajów doświadczenia poznawczego, pozwalający uchwycić istotne cechy t a k i c h aktów poznaw5 6 Mówi gorii o o t y m Platon wędrówce nieubrana w ustami poznającej barwy, Sokratesa duszy i o a n i w kształty, a n i w w Fajárosle duszy dwukrotnie: filozofa. „Miejsce w to ale­ zajmuje słowa, i s t o t a i s t o t n i e istniejąca, którą s a m t y l k o j e d e n r o z u m , d u s z y k i e r o w n i k oglądać może. Naokoło n i e j świat p r z e d ­ miotów p r a w d z i w e j wiedzy. wiedzą, a podobnie umysł każdej A że b o s k i umysł r o z u m e m się k a r m i i d u s z y , która c h c e przyjmować najczystszą to, co j e j odpo­ w i a d a , przeto każda się radością napełnia, k i e d y b y t od c z a s u do c z a s u widokiem miejsce prawdy się k a r m i i r o z r a d o w u j e , przyniesie. A podczas tego obiegu ogląda władzę n a d sobą, ogląda wiedzę n i e tę, która różna o różnych wiście istniejącą o t y m , co j e s t (XXVII). od w i e l u samą, ogląda tworzyć m u s i , a nazywamy, istotnym bytem" kiedy rozumowanie sprawiedliwość się z w o l n a r z e c z a c h , które m y dziś b y t a m i rozumieć pojęcia rodzajów, zobaczy, aż ją obręcz d r o g i znów n a to s a m o a l e wiedzą „Bo człowiek spostrzeżeń jest rzeczy­ musi rozpoczyna, a p o t e m t e myślą w j e d n o z b i e r a . A to j e s t p r z y p o m i n a n i e sobie tego, co niegdyś i n i e patrzyła n a w e t n a to, co m y dziś rzeczywistością n a z y w a m y , k i e d y wychylała głowę w sferę b y t u oglądała n a s z a d u s z a , k i e d y z b o g a m i istotnego. Toteż słusznie j e d y n i e d u s z a filozofa do tego w r a c a co n a w e t wędrowała m a skrzydła. B o j e j pamięć z a w s z e w e d l e sił bogu boskości użycza. Człowiek, który w t a k i c h p r z y p o ­ m n i e n i a c h żyje j a k należy i doskonałych z a w s z e święceń dostępuje, t y l k o on j e d e n istotnie doskonałym się s t a j e " ( X X I X ) . P o t e m , o d r z u c i w s z y alegorie, wprost: „A t a k spojrzeć z góry i sprowadzić jednym rzutem mówi o t y m o k a szczegóły t u i t a m r o z s y p a n e do j e d n e j istoty r z e c z y ; p o t e m b y człowiek każdy szczegół określił i dopiero byłoby j a s n e , o c z y m z a każdym m e n t a r z W. W i t w i c k i e g o razem w : P l a t o n , Fajdros, mówi" ( X L I X ) . P o r . też k o ­ W a r s z a w a 1958. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 13 czych, j a k spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie i m m a n e n t n e , p r z y p o ­ m i n a n i e , d o m n i e m y w a n i e i t p . , wiązało się ściśle z a k t y w n y m u p r a w i a ­ n i e m f i l o z o f i i . Fenomenologię Husserla c h a r a k t e r y z u j e się jako próbę b u d o w a n i a f i l o z o f i i opartej na i n t u i c j i . Właściwy sens tego słowa to wgląd. Podobne próby p o d e j m o w a l i Bergson, Kartezjusz, św. A u g u s t y n . U św. A u g u s t y n a osiągnięcie tego r o d z a j u poznania (wglądu) wymagało w p i e r w pewnego r o d z a j u nastawienia, n i e było w y n i k i e m czystego r o ­ z u m o w a n i a , j a k u Arystotelesa, ale przede w s z y s t k i m uważnego p r z y ­ p a t r y w a n i a się w t y m sensie, j a k i oddaje łacińskie słowo contemplatio — p r z y p a t r y w a n i e się w s k u p i e n i u , rozmyślanie, medytacja, r o z w a ­ żanie. Poznanie i n t u i c y j n e wymagało spotęgowania władz poznawczych, sam zaś ogląd był czymś d a n y m . K o n k r e t n i e u św. A u g u s t y n a był to d a r łaski Bożej. „Wiedzy, o którą na próżno zabiegamy p r z y r o d z o n y m i władzami naszego umysłu, Bóg udziela duszy drogą oświecenia {illuminatio). Teorię tę nazywano później i l u m i n i z m e m . Umysł wedle niej w i d z i bezpośrednio prawdę, j a k oczy widzą rzeczy (visio intellectualis)" . N a tę samą cechę i n t u i c j i — j e j receptywność — zwraca uwagę przyznający się do r o d z i n y fenomenologów twórca analitycznej psycho­ l o g i i C. G. J u n g . 6 „Wymawiając cia, j e {słowo i n t u i c j a ] większość l u d z i doznaje przyjemnego uczu­ j a k g d y b y coś zostało rozstrzygnięte. A l e n i e biorą o n i p o d u w a g ę tego, że to n i e m y d a j e m y początek i n t u i c j i . P r z e c i w n i e , z a w s z e p o j a w i a się o n a s a m a p r z e z się. Mamy jakiś pomysł, który wziął się s a m z siebie, i możemy go t y l k o po­ chwycić, jeśli jesteśmy d o s t a t e c z n i e s z y b c y " . 7 Z t e j r e f l e k s j i , że i n t u i c j a nie jest czymś zależnym wyłącznie od człowieka, ale także od p r z e d m i o t u poznania, który u j a w n i a z siebie coś do t e j p o r y nie spostrzeganego — niezależnie, czy p r z e d m i o t e m t y m będzie Bóg, j a k u św. A u g u s t y n a , czy też treści należące do nieświado­ m e j części życia psychicznego, j a k u Junga — l u b j a k d l a nas, j a k i k o l ­ w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , zjawisko r e l i g i j n e , s y m b o l , wysnuć można za­ sadę łączącą wszystkie o d m i a n y fenomenologii, a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u do pierwotnego, bezpośredniego doświadczenia. U Husserla w y ­ raziło się t o w haśle „z p o w r o t e m do rzeczy!", u Heideggera — „z p o w r o ­ t e m do źródeł!". Wcześniej, d l a Kartezjusza, znaczyło t o — porzucić całą wiedzę zdobytą na studiach, g d y zrodziło się w n i m przeświadcze­ nie, że żadna n a u k a nie była taka, j a k i e j m u się pozwolono spodziewać. Odtąd Kartezjusz sam „zaczął czytać w księdze świata, a pierwszą za­ sadą jego m e t o d y było n i e przyjmować żadnej rzeczy za prawdziwą, za­ n i m j e j nie pozna z całą oczywistością jako t a k i e j : t z n . , a b y unikać starannie pośpiechu i uprzedzeń i nie obejmować s w o i m sądem niczego 6 T a t a r k i e w i c z , 7 C. G. Jung, op. cit., t. 1, 1958, s. 263. Psychologia a religia. (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 133. �14 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ poza t y m , co się p r z e d s t a w i umysłowi t a k jasno i wyraźnie, iż n i e miałby żadnego p o w o d u podania tego w wątpliwość" . Bolesław Miciński w e fragmencie swego eseju Podróże do piekieł porównuje kartezjańskie wątpienie i pierwsze księgi Rozprawy o meto­ dzie do księgi Eklezjastesa. A l e nie t y l k o n a wątpieniu polega to istotne podobieństwo. Z n a j d u j e się ono również w o w y m a k t y w n y m zwróceniu się do świata, u s t a w i c z n y m p r z y p a t r y w a n i u się, doświadczaniu świata w całej jego różnorodności i pełni. W księdze Eklezjastesa jest to „przy­ łożenie serca", w Księdze mądrości Syracha „zbliżenie się całą duszą", b y dojść mądrości, która, j a k powiada Syrach, „zgodnie ze swą nazwą nie d l a w i e l u będąc dostrzegalna jest z w r a c a n i e m u w a g i " . Stąd t a k częste, powtarzające się j a k r e f r e n , słowa K o h e l e t a „i obróciłem się i ujrzałem pod słońcem", „zobaczyłem", „widziałem" nie jest t y l k o pustą, retoryczną frazą, p o e t y c k i m o r n a m e n t e m , ale poprzedza każde odrębne rozważanie j a k o w y r a z przyjętej metody, którą moglibyśmy nazwać s k i e r o w a n i e m u w a g i w przeżyciu na istotę danego p r z e d m i o t u . „ I p r z y ­ łożyłem do tego serce moje, a b y m poznał mądrość, umiejętność, szaleń­ stwo i głupstwo... Rzekłem ja do serca mego: nuże, teraz doświadczę cię w w e s e l u " . Przywołujemy t u t a j wcześniejsze t r a d y c j e filozoficzne, sięgając odległej starożytności w t y m celu, a b y wskazać j a k fenomeno­ logia Husserla, która przyjęła quasi-kartezjański p u n k t wyjścia (epoche), a także każdy i n n y w a r i a n t m e t o d y fenomenologicznej mieści w sobie ową cechę filozoficzną. T o znaczy wskazać, j a k fenomenologia jest b a r ­ dziej rozważaniem i s t o t y rzeczy, aniżeli dowodzeniem czegoś, iż zada­ n i e m , j a k i e sobie stawia, nie jest mówienie: co jest rzeczą?, ale j a k i s t n i e ­ je dana rzecz, l u b mówiąc inaczej, fenomenologia jest dochodzeniem „ c o " poprzez „ j a k " danej rzeczy. Przykładem i ilustracją takiego u j m o ­ w a n i a mogą być słowa Kartezjusza o rozumie. Zamiast mówić, co t o jest r o z u m , budować uczone i n a u k o w e definicje r o z u m u , rozpoczyna od u c h w y c e n i a w p r o s t jego istotnej cechy, od tego, j a k o n istnieje. „Roz­ sądek jest t o rzecz ze w s z y s t k i c h na świecie najlepiej rozdzielona, każdy b o w i e m sądzi, że jest w nią t a k dobrze zaopatrzony, iż n a w e t c i , których w e w s z y s t k i m i n n y m n a j t r u d n i e j jest zadowolić, n i e z w y k l i go pragnąć więcej, niż posiadają". (Jak zobaczymy później, w pracach fenomenolo­ gów r e l i g i i rzadko s p o t k a m y definicję r e l i g i i ) . 8 9 10 W t y m sensie fenomenologia jako rozważanie i s k i e r o w a n i e u w a g i w przeżyciu—doświadczeniu n a istotę danego p r z e d m i o t u różni się też pod względem f o r m a l n y m od naukowego, czy też uważanego za n a u k o K a r t e z j u s z , Rozprawa leński-Boy, W a r s z a w a 1934. 8 o metodzie. Przełożył i wstępem opatrzył T. Ze- Syrach 6, 22. Użyty w t y m tekście h e b r a j s k i w y r a z ' h o c g m a ' z d a j e n a m sprawę z nierozłączności doświadczenia p o z n a w c z e g o i jego w y m i a r u i s e n s u e t y c z ­ nego w k o n c e p c j i starożytnych filozofów. 3 10 Ecclesiastes 1, 17; 2, 1. • �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 15 w y , sposobu prezentacji s w y c h wyników. Jest t o tego samego rodzaju różnica, którą jesteśmy w stanie uchwycić pomiędzy sposobami, w j a ­ k i c h w y p o w i a d a się filozofia, a w j a k i c h n a u k i szczegółowe . W o p i n i i J . P. Sartre'a największym o d k r y c i e m fenomenologii było to, iż „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" . F o r m a , w której w y p o w i a d a się m . i n . fenomenologia r e l i g i i ( M . Eliade), j a k i inne o d ­ m i a n y fenomenologii (Heidegger, Bachelard, Miciński), jest adekwatna do m e t o d y opartej na doświadczeniu — próba, esej. Nie znaczy t o wszystko, że fenomenologia n i e jest nauką l u b że r e ­ zygnuje z a m b i c j i b y c i a nauką. Znaczy t o t y l k o t y l e , że jest ona swo­ istą, oryginalną nauką, j a k jest też swoistą filozofią. W bardzo szkicowy, uproszczony siłą rzeczy sposób, dałoby się t o przedstawić j a k o „znajdowanie się pośrodku" pomiędzy d w o m a porząd­ k a m i poznania: i n t e l e k t u a l n o - r o z u m o w o - r a c j o n a l i s t y c z n y m , a sensualin 12 13 1 1 Kryzys Por. E . H u s s e r l , nologia, przeł. z niem. nauki europejskiej J a n Szewczyk, przejrzał a transcendentalna i zinterpretował fenome­ R. Ingarden, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 9: 1976. 1 2 J . P. Situations, 1 8 „Husserl muje Une Sartre, ideé fundaméntale najwięcej zajmował się też p s y c h o l o g i a , więc s a m m u uległ. Było to j e d n a k ważają de la phenomenologie się fenomenologią wywołał nieporozumienie. a k t y każda i n a c z e j , p s y c h o l o g i a aktów, z a r z u t , że choć zarazem przeżyć w świadomych nastawieniu że Husserl. Psychologia aktami jest t a p s y c h o l o g i a wprawdzie w 'eidetycznym', tzn. w zaj­ psychologizm, i fenomenologia i n concreto, a fenomenologia ( W ł a d y s ł a w T a t a r k i e w i c z ) . „'Racjonalna' menologicznej a zwalczał w w e d l e oświadczenia H u s s e r l a , s t a r a się uzyskać s w e opisowe ale de I P a r i s 1947, s. 35. roz­ eidetycznie" t y m z n a c z e n i u , że w y n i k i analizy spostrzeżeniu postawie feno­ immanentnym, usiłującej uchwycić istotę t y c h przeżyć. Z ' r a c j o n a l i z m e m ' w r o z u m i e n i u filozofii X V I I i X V I I I w . m a to n i e w i e l e wspólnego, gdyż t a ' r a c j o n a l n a ' p s y c h o l o g i a wątpliwie dalsza tylko przy pomocy specjalnie od c z y s t o myślowych empiryzmowi rozumianego spekulacji racjonalizmu angielskiemu, ale i w y n i k i swe zdobywa doświadczenia, wszelkiej przeciwstawiającego postaci badań Idei..., H u s s e r l a , s. X V I I I ) . W wystąpieniu d z e n i e tego t y p u r a c j o n a l i z m u , j a k i znała t y k a m y w Dialogach się n i e Przedmowa H u s s e r l a można widzieć też starożytna filozofia P l a t o n a , w e i d e t y c z n y m sposobie naj­ korzystających z doświadczenia w s z e r o k i m słowa tego r o z u m i e n i u " (R. I n g a r d e n , do nie­ jest zaś j a k odro­ g r e c k a , który ujmowania spo­ zagadnień filo­ z o f i c z n y c h p r z e z S o k r a t e s a , gdzie obok u z n a n i a p r y m a t u r o z u m u , s z u k a n i a i z n a j ­ dowania w nim prawdy wyjaśniającej rozważany r o z u m u , równie ważna d l a tego r o d z a j u i k o n k r e t życiowy macza do Uczty (por. p r z y p i s 5, F a j d r o s a i Ucztę Platona, Warszawa świat, życiowego rozważań jest w i e d z a 1975, gdzie wetkę S o k r a t e s a ) . P o d o b n y t y p r a c j o n a l i z m u c z y też formułę świadczenia hebrajska. poznawczego n i a n e już Księgi ska mądrości, po omówieniu mieńska, koncepcji znała człowieka w Witwicki kreśli niepodzielności Reprezentują ją tłu­ syl­ do­ wspom­ а także poezja r e l i g i j n a , o której t a k p i s z e A . K a m i e ń ­ racjonalnej Przestrzeń starożytność kultu szczegół a także Wstęp Platona, Władysław wręcz rzeczowa, ludzka, strony k o n c e p c j i człowieka w „Twórczość", P s a l m a c h , n i e można Psalmach n r 5: 1976, s. 56-76): „ A b y pominąć s p r a w y życia, a (A. K a ­ dopełnić zwłaszcza �16 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ s t y c z n o - e m p i r y c z n y m . W t y m „pośrodku" znajduje się filozofia św. A u ­ gustyna, która przeciwstawiała się i n t e l e k t u a l i z m o w i systemu A r y s t o t e ­ lesa, kwestionując i m p l i c i t e zasadność rozumowego poznania Boga, z j e d ­ nej s t r o n y , z d r u g i e j zaś a n t y i n t e l e k t u a l n e m u m i s t y c y z m o w i , polegają­ c e m u na bezrozumnej ekstazie i zjednoczeniu się z bóstwem w z a c h w y ­ cie ( F i l o n , neoplatonizm). O d n a j d u j e m y t u też Kartezjusza, który wystąpił przeciw atmosferze oderwanego od świata i skostniałego r a c j o n a l i z m u scholastyki, o t w i e ­ rając drogę d l a n a u k i opartej na doświadczeniu. T a k samo jest t u m i e j ­ sce d l a fenomenologii Husserla, która na planie l o k a l n o - h i s t o r y c z n y m przeciwstawiała się f i l o z o f i i pojęć i psychologii, a na planie bardziej ogólnym r o z u m o w o - s p e k u l a t y w n y m s y s t e m o m : wyłączności k a n i o w s k i e ­ go poznania a priori z jednej strony, z d r u g i e j zaś wyłączności p r z y r o d niczo-naturalistycznego nastawienia f i l o z o f i i p o z y t y w i s t y c z n e j i n a u k p o z y t y w n y c h . Bliżej j e d n a k i p r e c y z y j n i e j tę odmienność fenomenologii od psychologií i n a u k e m p i r y c z n y c h określa H u s s e r l w e wstępie do Idei...: „Psychologia jest nauką doświadczalną. Zawierają się w t y m przy zwykłym z n a c z e n i u słowa doświadczenie d w a m o m e n t y : 1) jest nauką o f a k t a c h , of m a t t e r s of fact w sensie D. H u m e ' a , 2) j e s t nauką o p r z e d m i o t a c h którymi j a k o p s y c h o l o g i c z n a ' f e n o m e n o l o g i a ' a te j a k o t a k i e , jeżeli mają przedmiotami, w omnitudo do realitatis. W fenomenologia o istocie jakich w nauka), jako prowadzającą od p s y c h o l o g i c z n e g o wyrażającym się w sądach dla transcendentalnej fenomenologii do tego nauka, jest c z y s t a albo świat o faktach, lecz jako która chce ustalać do c z y s t e j 'istoty', r e s p . w ('empirycznej') redukcja eidetyczna. zostaną s c h a r a k t e r y z o w a n e ogólności Po jako jako transcendentalna do drugie, nauka wyłącznie n i e ' f a k t y ' . Odpowiednią redukcją, fenomenu od f a k t y c z n e j 'istot', z realnymi przestrzenno-czasowy nie jako nauka ' p o z n a n i a dotyczące i s t o t y ' , a b y n a j m n i e j charakterystycznej jeden przeciwieństwie 'eidetyczna' realnych. 'Fenomeny', się, są r e a l n y m i z d a r z e n i a m i , r z e c z y w i s t e i s t n i e n i e , są włączone w r a z przynależą, zostanie ugruntowana (jako zajmuje prze­ myśleniu ogólności fenomeny irrealne" Przeciwstawienie f a k t u i i s t o t y nie w y c z e r p u j e różnic dzielących fenomenologię od n a u k e m p i r y c z n y c h . Ważny jest t u t a j też i n n y sposób myślenia, i n n y sposób budowania uogólnień, dochodzenia do wyników poznawczych. N a u k i empiryczne to n a u k i i n d u k c y j n e stosujące i n d u k У1 У sposób r o z u m o w a n i a , polegający na wyjściu od obserwacji szcze­ gółowych faktów i dalszym i c h s t o p n i o w y m rozszerzaniu i uogólnianiu w postaci b u d o w a n y c h twierdzeń i sądów. I n n y m rodzajem r o z u m o w a С П o s a d z e n i a człowieka w c i e l e . R a c j o n a l i s t y c z n a c z y też i n t e l e k t u a l n a — z j e d n e j s t r o n y , z d r u g i e j zaś — jest t a k o n c e p c j a n a wskroś s o m a t y c z n a . S ł o w a człowieka są w d u c h u języka h e b r a j s k i e g o n i e a b s t r a k c y j n y m i słowami, l e c z słowami w a r g , myśli są myślami s e r c a , d u c h d u c h e m jego wnętrzności. O k o i u c h o są s p r a w ­ dzianami prawdy". E. H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej księga I , przekład D . G i e r u l a n k a , tłumaczenie przejrzał o r a z przedmową R . I n g a r d e n , W a r s z a w a 1967. 1 4 filozofii, opatrzył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 17 nia, p r z e c i w s t a w n y m do i n d u k c j i , jest dedukcja, wyprowadzająca sądy szczegółowe z sądów ogólnych, rozumowanie, które w y w o d z i z p e w n y c h zdań ( p r a w d z i w y c h przesłanek) wynikające z n i c h logicznie następstwa (prawdziwe w n i o s k i ) . Ta pośrodkowość czy też oryginalność, o której była wyżej m o w a , charakteryzująca miejsce fenomenologii pomiędzy poznaniem e m p i r y c z n y m a poznaniem a p r i o r y c z n y m , znajduje i t u t a j swoje konsekwentne odbicie. Metoda fenomenologiczna to tertium da­ tum: z d w u różnych sposobów r o z u m o w a n i a , spomiędzy i n d u k c j i i de­ d u k c j i , obiera ona własną drogę, drogę r e d u k c j i eidetycznej. Możemy więc tymczasowo redukcję określić n e g a t y w n i e : nie jest to a n i droga przebiegająca od szczegółu do ogółu, a n i wyprowadzająca z ogólnych pojęć logicznie wynikające następstwa szczegółowe. Można też dodać, że jest to droga wychodząca od faktów i rzeczy, która zmierza do poznania i c h istoty. Obok przeciwstawienia f a k t u i i s t o t y rozważania j e j na drodze r e ­ d u k c j i istnieje szereg cech pozwalających odróżnić podejście fenome­ nologiczne i t e n t y p dochodzenia do wyników poznawczych, j a k i m jest sama r e d u k c j a fenomenologiczna, od nastawienia charakterystycznego dla n a u k e m p i r y c z n y c h . Trzecią taką cechą, obok d w u wyżej w y m i e ­ n i o n y c h , jest zawieszenie i wyłączenie rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h . Czwarta, na którą chcemy t u zwrócić uwagę, to zasadniczo inne rozumienie doświadczenia przez fenomenologię. D l a empiryków doświad­ czenie, które jest p o d s t a w o w y m rodzajem wszelkiego poznania, spro­ wadzało się p r a k t y c z n i e do doświadczenia zmysłowego. O ile w e m p i ­ rycznej f i l o z o f i i angielskiej (Locke) obok spostrzeżenia zewnętrznego uznawano spostrzeżenie wewnętrzne, introspekcję czy t z w . refleksję, o t y l e twórca p o z y t y w i z m u A u g u s t Comte zdecydowanie wypowiadał się przeciw t e m u d r u g i e m u t y p o w i doświadczenia. Dążeniem p o z y t y ­ w i z m u było uwolnić poznanie od przesądów, i d o l i , wierzeń krępujących postęp badań n a u k o w y c h . P o z y t y w i z m to także dążenie do o b i e k t y ­ w i z m u , do wyłączenia uczuć, emocji z postępowania naukowego posze­ rzającego świat w i e d z y o f a k t a c h p o z y t y w n y c h . Int ros p e k c ja jest czymś s z t u c z n y m wobec naturalnego procesu obserwacji, jest jego p r z e r w a ­ n i e m , zakłóceniem. Introspekcja, refleksja, doświadczenie wewnętrzne mogą zniekształcić i zniszczyć obserwowany i poznawany przedmiot. Chcąc poznać, czy t o świat p r z y r o d y , czy to człowieka, czy to świat myśli, trzeba nań spojrzeć o b i e k t y w n y m , chłodnym, rzeczowym — j a k p o w i a ­ da poeta — u z b r o j o n y m „ w szkiełko" o k i e m obserwatora. Introspekcja, doświadczenie wewnętrzne może być dodaniem, w p r o j e k t o w a n i e m — j a k b y można było powiedzieć językiem psychologii analitycznej — sta­ nów, treści, znaczeń wcale nie przynależących do poznawanego p r z e d ­ m i o t u . Liczą się t y l k o f a k t y p o z y t y w n e . Niepotrzebna już teraz filozofia. Po s t a d i u m m i t o l o g i c z n y m , r e l i g i j n y m , f i l o z o f i c z n y m , czas na epokę w i e ­ dzy ścisłej. Filozofię zastąpi r o z w i j a n i e poszczególnych n a u k ścisłych 2 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �18 ZBIGNIEW BENEDVKTOWICZ i synteza i c h wyników. Doświadczenie w ścisłych n a u k a c h p r z y r o d n i ­ czych to eksperyment. P r z y zachowaniu względnie stałych warunków doświadczenia obserwuje się z m i a n y , po włączeniu określonego c z y n n i ­ ka, który, g d y nastąpią z m i a n y , można uznać za przyczynę nowego stanu rzeczy. Każda nauka przyrodnicza, f i z y k a , chemia, biologia, poszukuje przyczyn. „Zadanie polega zwyczaj właśnie n a z n a l e z i e n i u o w y c h czynników p r z y c z y n o w y c h , z a ­ d l a p e w n e g o danego pełną przyczynę względnie faktu istnieje i c h wiele prowadzą i razem składają do p e w n e g o s k u t k u . Z a g a d n i e n i a się n a genetycz­ n e — i to t a k i e , które prowadzą do g e n e t y c z n y c h ogólnych p r a w p r z y c z y n o w y c h — stanowią rdzeń p r o b l e m a t y k i b a d a ń p r z y r o d n i c z y c h . Całe doświadczenie, doświad­ czenie bezpośrednie, początkiem, nego — uwagi w szczególności od k t ó r e g o początkiem, na pełną spostrzeżenie przechodzi przy obecność zmysłowe, się do którym już nie tego, się pojawia co jest czegoś tu tylko zupełnie z w r a c a się [podkr. in­ zbytnio moje]. Ba­ d a c z s k u p i a się z a w s z e t y l k o n a p e w n y c h m o m e n t a c h , p e w n y c h s t r o n a c h tego, co dane — m o m e n t a c h , które d z i w n y m z b i e g i e m i n n e c z y n n i k i zostają m e n t u , względnie w okoliczności są z m i e n n e , n a t o m i a s t sposób s z t u c z n y , dzięki s p o s o b o w i ustalone. Nie trzeba przy t y m widzieć prowadzenia całości ekspery­ rozgrywającego się p r o c e s u , l e c z w y s t a r c z y uważać n a to, j a k z m i e n i a się odnośny m o m e n t włączeniu pewnego c z y n n i k a przyczynowego. ze s p o s t r z e g a n i a : w y s t a r c z y mieć zmienia włączeniu się p r z y aparaty, Można które to s a m o p e w n e g o określonego W subtelności pewnym i czułości przekraczającej już wtedy widzą znacznie by uruchomić całość, d a l e j zaś w s z y s t k o o d b y w a l s i stwierdzą, dokładne a p a r a t y możliwości s e n s i e robią to t e r a z w s z y s t k o m a s z y n y : człowiek t o w e . Można j e n a w e t z a r a z obliczyć..." przy zrezygnować co c z y n n i k a , n p . prądu e l e k t r y c z ­ nego o określonym napięciu. Z b u d o w a n o też b a r d z o o by ludzkich pomiarowe zmysłów. j e s t t y l k o po to, się s a m o — i w y n i k i są już go­ . E m p i r y c z n a psychologia, rozwijająca się na g r u n c i e p o z y t y w i z m u , przyjęła za p r z y r o d o z n a w s t w e m t e n sam t y p doświadczenia. Jest t o t e n sam rodzaj e k s p e r y m e n t u wychodzący od spostrzeżenia zewnętrznego, eksperyment n a s t a w i o n y j a k w fizyce na badanie przebiegu p r z y c z y n a — skutek, czy j a k w b i o l o g i i — bodziec—reakcja. Zadania też są podobne: genetyczne ogólne p r a w a i n d u k c y j n e , p r a w a przyczynowe. Paradoksalne jest to, iż r e z u l t a t y i w y n i k i , do j a k i c h dochodziła t a k u p r a w i a n a psychologia, stały w j a w n e j sprzeczności wobec d e k l a r a c j i pozytywistycznego dążenia do o b i e k t y w i z m u , n a u k o w e j ścisłości oczysz­ czonej z uczuć, emocji, wrażeń. W i e m y też, na c z y m polega psychologizm w tłumaczeniu n a u k o w y m i do jakiego obrazu sprowadza świat badanych zjawisk. I m p r e s j o n i z m , dowolność, przypadkowość oto r e z u l ­ t a t y psychologistycznych wyjaśnień. Tłumacząc jakiś f a k t , n p . zacho­ w a n i e pana X psycholog powiada: „pan X przeżył t a k ie to a takie za­ działanie, teraz było t a k , i n n y m razem może być inaczej". Trzeba t u wyraźnie raz jeszcze zaznaczyć, iż Husserl ze swą fenome­ nologią wystąpił zdecydowanie przeciw psychologizmowi właśnie w imię 15 Ingarden, Wprowadzenie..., s. 51. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 19 o b i e k t y w i z m u (por. p r z y p i s 13). Rozgrywało się t o na dwóch planach. Zasygnalizowanie t y c h dwóch planów p o z w o l i uchwycić strategię podejś­ cia fenomenologicznego: te d w a p l a n y t o nastawienie na k o n k r e t , na to, co szczególne, na to, co generalne i ogólne. P o z w o l i to także uchwycić różnicę pomiędzy r e d u k c j o n i z m e m a redukcją. P i e r w s z y p l a n — j a k wspominaliśmy na początku — to k r y t y k a przyjętej przez p o z y t y w i z m koncepcji doświadczenia, dążenie do systematycznego badania i s k r u p u ­ latnego opisu różnych rodzajów i typów doświadczenia poznawczego. D r u g i p l a n t o zadanie, jakie stawiała sobie fenomenologia na wzór kartezjańskiego zamierzenia — dążenie do stworzenia mathesis universalis — n a u k i o ogólnych zasadach poznania, zasadach, które obowiązywałyby zarówno w n a u k a c h ścisłych, j a k i w f i l o z o f i i . Z a c z n i j m y od pierwszego p l a n u , od k o n k r e t u . Doświadczenie w e m p i ­ rycznej psychologii to posiadanie, doznawanie wrażeń wywołanych p r z y ­ czynowo przez bodźce fizyczne. „...z drugiej jednak z doświadczenia' tego, strony co d a n e pozwalano sobie n a określenie było k o n k r e t n i e w jako spostrzeżeniu r a z e m j e d n a k n i e dało się utożsamić z 'wrażeniami'. P o k a z y w a n o stytucie p s y c h o l o g i c z n y m różnobarwnie oświetlone 'pochodzące zmysłowym, z a ­ n p . komuś w i n ­ krążki, n i e p o z w a l a n o mu na opisanie, j a k o w e krążki k o n k r e t n i e m u się pojawiały, l e c z t y l k o n a s t w i e r d z e n i e , że w i d z i c z e r w o n a w o , np. że w i d z i zielonkawo, niebiesko itd. Wszystkie inne konkretne się gładki, biały, a l e c z e r w o n o n a t y c h m i a s t dezawuującą papier, kwitowane opisy, były ogóle n i e można widzieć, że 'wiemy' t y l k o z doświadczenia, że to p a p i e r i że p a p i e r t e n j e s t gładki. Oczywiście bowiem słowo 'widzieć' mogło u w a g ą , że tego w oświetlony według empirystyczno-psychologicznego znaczyć j e d y n i e 'posiadać d a n e w r a ż e n i o w e ' " w sposobu mówienia . K r y t y k a fenomenologiczna przeciwstawiając się t e j jednostronności, jednowymiarowości w r o z u m i e n i u doświadczenia przez psychologię e m ­ piryczną, wskazywała na to, że już t a k ie p o j m o w a n i e doświadczenia było zapośredniczone i ograniczone przez teorię poznania. Owocem t e j k r y t y k i i hasła p o w r o t u do bezpośredniego doświadczenia było o t w a r c i e dróg do n o w e j p r o b l e m a t y k i , do n o w y c h badań i studiów, a w dalszej k o n ­ s e k w e n c j i do p o d t r z y m a n i a r o z w o j u n o w y c h dziedzin w psychologii, obok dotychczasowej psychofizjologii, t a k i c h j a k psychologia postaci, psycho­ logia głębi. Rozważania czynione przez fenomenologów na d r u g i m w y ­ m i e n i o n y m planie — dotyczącym ogólnych zasad poznania — pozwoliły zwrócić uwagę na k i l k a szczególnych faktów. P o z y t y w i s t a jako badacz p r z y r o d y w p r a k t y c e nie zastanawiał się, j a k w ogóle możliwe jest d o ­ świadczenie zewnętrznej p r z y r o d y , które w r a m a c h s w y c h badań u p r a ­ w i a , odrzuca w s z e l k i filozoficzny sceptycyzm w t y m przedmiocie. Pozy­ t y w i s t a u c h y l a i wyłącza wszelkie filozoficzne teorie sceptyków. Stosuje się dokładnie do zasady w s z e l k i c h zasad sformułowanych przez feno­ menologię Husserla: 16 Tamże, s. 67. �20 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Żadna t e o r i a , jaką b y można wymyślić, n i e może n a s zwieść n a m a n o w c e co do tej zasady w s z y s t k i c h zasad: że każda źródłowo prezentująca naoczność jest źródłem prawomocności p o z n a n i a , że w s z y s t k o , co się n a m w ' i n t u i c j i ' źródło­ wo (by prostu się t a k wyrazić przyjąć w swej c i e l e s n e j rzeczywistości) przedstawia, j a k o to, j a k o co się p r e z e n t u j e , a l e także j e d y n i e w c a c h , w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " 17 należy tych po grani­ . Z chwilą jednak, g d y p o z y t y w i z m w y k r a c z a poza swoje granice, za­ miast dążyć do doskonalenia praktycznego swojej m e t o d y poznawania p r z y r o d y i staje się refleksją epistemologiczną, „teorią poznania", j a k np. w p r z y p a d k u e m p i r y c z n e j psychologii, ogranicza t y m s a m y m n i e wyczerpywalną wartość doświadczenia bezpośredniego ( i n t u i c j i ) , n a które fenomenologia wskazuje j a k o n a źródło wszelkiego poznania. Jeżeli n a ­ stawienie fenomenologiczne można nazwać a n t y n a u k o w y m czy n i e n a u k o ­ w y m , to j e d y n i e w t y m sensie, że u c h y l a wszelkie n a u k o w e teorie, w y ­ rażające się w słowach „to jest nic j a k t y l k o . . . " ograniczających p r a w o p i e r w o t n y c h d a n y c h i rolę doświadczenia bezpośredniego. N a p l a n i e k o n ­ k r e t u to wyłączenie (epoche), jakiego dokonała fenomenologia, k o r y g o ­ wało teorię doświadczenia, d o j a k i e j zmierzała czysto e m p i r y c z n i e nasta­ w i o n a psychologia. Było to p r z e c i w s t a w i e n i e m się e m p i r y c z n e m u ogra­ n i c z e n i u r o z u m i e n i a doświadczenia do „to jest nic, j a k t y l k o doznawa­ nie wrażeń". „Istnieją różne możliwe g r a n i c e ; i n n e p r z y spostrzeżeniach w z r o k o w y c h , p r z y słuchowych i t d . P r z y t y m — r z e c z szczególna — nie m a w gruncie inne rzeczy spostrzeżenia c z y s t o w z r o k o w e g o , c z y s t o d o t y k o w e g o , c z y s t o słuchowego i t d . W s z y s t ­ k i e one n i e j a k o się w z a j e m n i e modyfikują. W y k a z a ł to kiedyś W. S c h a p p zując n a to, że w i d z i m y strukturę materiału p e w n e j r z e c z y stół d r e w n i a n y , gładko p o l e r o w a n y . fenomen kowo. drzewa David M o g ę to zobaczyć. Dostępny m i j e s t w i d z i a l n y t a k , j a k gładkość dostępna jest zarówno w z r o k o w o , K a t z badał później świat d o t y k o w y , spostrzeżenie d o t y k o w e i wykazał wska­ Widzę n p . że to stół i to znów, że d a n a zanalizował o n w w jak i doty­ szczególności n i m jest nie t y l k o gładkość l u b szorstkość i n i e t y l k o to, że coś jest c i e p l e j s z e l u b z i m n i e j s z e od czegoś innego, lecz w również poznawaniu bycie twardym lub r z e c z y z a pomocą miękkim. Jeśli dotyku — naprawdę możemy posiadamy odróżnić wprawę dotykowo jedwab od wełny. N a s z a zdolność s p o s t r z e g a n i a z m i e n i a się. Można j e d n a k również czyć, c z y coś jest wełną, c z y j e d w a b i e m , przynależy zatem mnogość różnych, a także j o w o postrzeżeń. P o z n a n i e zaś d o k o n u j e n y c h dojść do j e d n e j i tej samej rozbudowuje uprawnienie się też c z y blachą. D o tego samego różniących się dopiero rzeczy. W danego w się między rodzaju sobą całym p r z e b i e g u miarę tego p r z e b i e g u bezpośredniego zoba­ przedmiotu coraz rodza­ tych róż­ bardziej poznania — względnie jego n i e u p r a w n i e n i e . T u j e d n a k z n a j d u j e się początek i źródło p o z n a n i a : to, co się t u dzieje, m a decydujące z n a c z e n i e d l a w s z y s t k i e g o innego, co możemy następnie przedsięwziąć w p o z n a n i u " 1B . Fenomenologia zatem wskazuje na to, iż istnieje ważny związek p o ­ między sposobem istnienia badanego p r z e d m i o t u i jego p r z e j a w a m i — sposobem doświadczania a sposobem prezentacji. Metoda fenomenologicz1 7 Husserl, 1 8 Ingarden, Idee..., s. 79. Wprowadzenie..., s. 71-72. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 21 na t o poszukiwanie na drodze szeregu prób t e j najbardziej u p r a w n i o n e j d r o g i do prezentacji i s t o t y badanego p r z e d m i o t u . Poznanie w ujęciu f e n o m e n o l o g i c z n y m przebiega t u po kręgu epistemologicznym, wychodząc od przejawów badanego p r z e d m i o t u , bezpośredniego doświadczenia, r e ­ f l e k t u j e własne sposoby doświadczania p r z e d m i o t u , zmierzając do p r e zestancji jego sposobu istnienia. Jeśli powiedziano wyżej, w próbie określenia fenomenologii, że i s t n i e ­ ją różne o d m i a n y t e j m e t o d y ,,w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i u p r a ­ wiającego ją fenomenologa", t o także prawdą jest, że istnieje t y l e o d ­ m i a n fenomenologii, i l e przedmiotów, rodzajów przedmiotów czy też dziedzin. Obok u p r a w i a n e j przez Husserla „czystej f e n o m e n o l o g i i " — fenomenologii doświadczenia poznawczego można t u przykładowo w y ­ mienić fenomenologię egzystencji i m o w y (Heidegger, M e r l e a u P o n t y ) , fenomenologię egzystencji w j e j trzech sposobach p r z e j a w i a n i a się (sta­ diach) estetycznym, e t y c z n y m i r e l i g i j n y m , czy też właściwiej p o w i e ­ dziawszy, fenomenologię doświadczenia w i a r y w pismach filozofów p o ­ przedzających wystąpienie Husserla ( K i e r k e g a a r d Albo albo, Bo jaźń i drżenie, Pascal Człowiek bez Boga, Człowiek z Bogiem). Ramy ani p r z e d m i o t naszych rozważań nie pozwalają na bardziej drobiazgowe uza­ sadnienie i w y k a z a n i e elementów fenomenologicznych w metodzie i spo­ sobie prowadzenia wykładu szczególnie d w u ostatnio w y m i e n i o n y c h myślicieli, ale p r a g n i e m y spożytkować t u część i c h w y p o w i e d z i dla u k a ­ zania wspólnego nastawienia charakterystycznego d l a m e t o d y fenomeno­ logicznej, obecnego w najbardziej interesującym nas t u zastosowaniu t e j metody, t j . w fenomenologii r e l i g i i (Otto, Eliade). C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a w s z y s t k i c h t y c h fenomenologii jest to, że w y ­ żej n a d naukę cenią sobie życie i to jest ostatecznie głównym m o t y w e m dającym się śledzić, jeśli już n i e w losach w s p o m n i a n y c h myślicieli porzucających naukę a zwracających się z p o w r o t e m w s w y c h r o z w a ­ żaniach do doświadczenia, j a k i e niesie krąg życia, t o p r z y n a j m n i e j w zwró­ ceniu u w a g i na heterogeniczność sfery myślenia i egzystowania, odręb­ ność i autonomię „porządku r o z u m u " i „porządku serca" jako świa­ dectwa bogatszej nawet, niż sugerowałyby te d w a t y p y poznania, różno­ rodności i różnowymiarowości doświadczenia poznawczego (mówi o t y m zwłaszcza Albo albo K i e r k e g a a r d a , j a k i wstępne podrozdziały Myśli Pascala: „Zdolność rozeznania", „Zmysł m a t e m a t y c z n y i przyrodzona bystrość", „Umysł l o g i c z n y " , „Prawidła w y r o k o w a n i a " , „Różnorodność i jedność", „Prawidła m o w y " ) . Wszystkie te fenomenologie, w r a m a c h swego p r z e d m i o t u i dziedzin, w których się obracają, głoszą powrót do „pierwotnego" w sensie bez­ pośredniości doświadczenia. Stąd t a k częsty w n i c h m o t y w a n t y n a u k o wości, a może ściślej — antysystemowości: „...nie biorę tego wedle s y ­ stemu, ale wedle sposobu, w j a k i stworzone jest serce człowieka..." (Pascal). �22 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Trzeba powiedzieć w ogóle: 'to się dzieje p r z e z kształt i r u c h ' — to b o w i e m lest prawda. A l e mówić p r z e z użyteczne, n i e p e w n e j a k i , i składać machinę — i przykre. A gdyby nawet cała filozofia b y ł a w a r t a godziny t r u d u " o ile jest już gotów; to śmieszne... T o prawda, 1 9 wystarczy nie rozumie systemu, o ile istnieje jego słabej głowie pojęcie o tym, jak potężną m u s i mieć dziś g ł o w ę każdy, jeżeli każdy m a t a k potężne myśli. dało się wyrazić w formie pojęć bez­ n i e sądzę, a b y (Pascal) . „Piszący n i n i e j s z e w c a l e n i e jest filozofem, takowy, to b y ł a całą treść wiary, nie wyniknie Gdyby z tego, że się w i a r ę pojęło, że się pojęło j a k się w nią w n i k a l u b też j a k o n a w kogoś wnika. et eleganter pisa­ Piszący n i n i e j s z e n i e j e s t a n i trochę f i l o z o f e m ; rzem amatorem, j e s t o n poetice który n i e układa systemów a n i n a w e t p i s u j e się do s y s t e m u a n i n i e d o p i s u j e szkiców s y s t e m u ; n i e z a ­ się do s y s t e m u . P i s z e , bo to jest d l a niego l u k s u s , który t y m jest p r z y j e m n i e j s z y i o c z y w i s t s z y , i m m n i e j osób k u p u j e jego p i s m o . Ł a t w o m u przewidzieć własne l o s y w ności p i s a r z , który i zostanie czytelników, służba będzie przejrzeć p o d c z a s grzecznego i świetnej publiczności [...] w czasie, k i e d y starać pisać tak, aby zjawia się na ogłoszenie z miejsca ostatniej przeczuwa te przerażające d a m u porządnie będzie łatwo i czyta ucichną było namięt­ chciał jego mieć książkę d r z e m k i i uważać, a b y zewnętrznie p o d o b n y był do który referencjami straszniejszych się poobiedniej ogrodniczka, z dobrymi krytyka nauce, musiał czasie, kiedy parę razy w pracy, skórę; drży z kapeluszem polecając momenty, przed r z e c z y , k i e d y t e n l u b ó w przedsiębiorczy w ręku s w e usługi prze­ kiedy zazdrosna perspektywą s k r y b a , łykacz jeszcze paragra­ f ó w [...] — p o t n i e go n a k a w a ł k i w z n a k i §§, nieugięty j a k t a m t e n człowiek, który, aby do służyć w i e d z y średnika, przed a każdym i i n t e r p u n k c j i , liczył słowa, t a k a b y mieć i c h trzydzieści pięć pięćdziesiąt do systematycznym wspólnego z żadnym s y s t e m e m ' " kropki. Składam nudziarzem: w t y m miejscu 'to n i e jest głęboki ukłon s y s t e m , to n i e m a n i c (Kierkegaard) . 2 0 Trzeba b y t u podkreślić, że te antysystemowe w y p a d y nie dotyczą t y l k o próby opisu doświadczenia w i a r y , n i e dającej się zaniknąć w s y ­ stemy, ale mogą też d l a nas być w y r a z e m swoistego r o z u m i e n i a d o ­ świadczenia poznawczego: podobnie j a k w i a r a , poznanie oparte t u jest na głęboko z i n t e r n a l i z o w a n y m przeżyciu, jest niemalże j a k ta pierwsza namiętnością, walką i sporem, manifestacją własnych doświadczeń, prze­ myśleń i przekonań. M a to swoje odbicie w języku, w sposobie prezen­ tacji, pełnym osobistego t o n u wyznań, gdzie p r z e d m i o t poznania jest p r z e d m i o t e m umiłowania i u w i e l b i e n i a . Oto przykładowo t e m a t e m roz­ p r a w y K i e r k e g a a r d a staje się jego „ulubione twierdzenie, że spośród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i D o n J u a n stoi najwyżej". „To, co m a m o t y m do p o w i e d z e n i a , towi. G d y b y zawdzięczam j e d y n i e i wyłącznie więc t e n i ó w c z y t e l n i k b y ł n a t y l e u p r z e j m y , Mozar­ żeby mój z a m i a r z a ­ aprobować, n i e mogąc się j e d n a k pozbyć wątpliwości, c z y rzeczywiście to w s z y s t ­ k o z n a j d z i e u M o z a r t a , c z y też r a c z e j , że to j a u k ł a d a m do m u z y k i M o z a r t a własną, mogę go zapewnić, że n i e t y l k o t a odrobina, którą j a ukazać treść potrafię, B. P a s c a l , Myśli. Przekład T . Żeleńskiego ( B o y a ) w n o w y m układzie w e d ł u g w y d a n i a J a c q u e s C h e v a l i e r a przygotował do d r u k u M . T a z b i r , W a r s z a w a 1953, s. 192. 1 9 S. K i e r k e g a a r d , Bojaźń i drżenie, z oryginału i wstępem opatrzył J . I w a s z k i e w i c z , W a r s z a w a 1972. 20 duńskiego przełożył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY a l e nieskończenie więcej z a w a r t e jest w właśnie t a myśl dodaje m i odwagi, muzyki Mozarta. T o , co pokochało FENOMENOLOGICZNEJ muzyce Mozarta; a b y poświęcić się w mogę go zapewnić, że się wyjaśnieniom młodzieńczych w tajemniczym zagadkowym obcowaniu, szczegółów m a r z e n i a c h , co się p o ­ dziwiało w młodzieńczym e n t u z j a z m i e , co zamieszkało w najgłębszych duszy, 23 napełnia nas przy przybytkach zbliżeniu z a ­ w s z e bojaźnią i niepewnością, k i e d y w i e m y , że n a m c h o d z i o i c h z r o z u m i e n i e . T o , czegoś uczył źdźbło słomy reszta świata; się fragment zbiera, po ciesząc to, coś fragmencie, się chłonął zbierał najdrobniejszym zakochanymi razem, j a k ptak szczegółem uszami, samotny w ciżbie n i e zauważony w s w o i m kącie, to, co chłonne u c h o pojmało, n i g d y co c h c i w e u c h o w s w o i m lżejszym echem wnętrzu gromadziło, n i g d y drzemiącego ucha nigdy n i e oszukało; co z a d n i a siało marzyć na jawie, co nocą wyganiało sobie, jak niewiasta lasach nad brzegiem jednym cię z łóżka w najwyższego robótkę; co towarzyszyło morza, w k o n i u z tobą cała ludzkiej, to, co n a j ­ zaznane, o b a w i e , że o t y m z a ­ jasną, księżycową nocą w powozie po to, o c z y m się m u ­ n a t c h n i e n i a , co miałeś z a w s z e ciemnych uliczkach, w jechało, co i w niż nie nasycone, siebie n i e p e w n e , n o c y powtórnie przeżyte, co s e n mąciło i spędzało z p o w i e k , p o m n i s z , to, co było c i w y r a z e m najmniejsze bardziej nocy przy pustych i o świtaniu, co n a dotrzymywało ci towarzystwa, co dom twój wypełniało, aż po n a j m n i e j s z y zakątek, w u c h u c i pobrzmiewało, duszę dźwiękiem napełniało, co duszę t e r a z k o n k r e t n i e w myśli; [...] już n i g d y nie n i e spotkać a n i w najdelikatniejszą tkaniną oplatało, to jawi się T o t a k , j a k b y rozstawać się z p r z y j a c i e l e m , b y go czasie, a n i w wieczności. C z u j e s z się j a k ktoś, k t o dochował wierności, zaparł się ślubowania, c z u j e s z się j a k już n i e t e n s a m , n i e t a k i młody, n i e t a k i d z i e c i n n i e p r o s t y ; p o w s t a j e lęk o siebie, o to, co sprawiało tyle radości, dawało szczęście, było b o g a c t w e m ; s z k o d y b y mogło doznać p r z y t e j p r z e m i a n i e , odpowiedzieć n a t y l e pytań, a w t e d y obawa okazać ach... w s z y s t k o o to, co u k o c h a n e , się m n i e j i że doskonałym, n i e stracone, czar p r y s k a i nie daje się przywrócić. A l e w o l n a od w s z y s t k i c h t r o s k jest miłość m o j a , bezgraniczne z a u f a n i e do M o z a r t a . T o , co z jego m u z y k i dotąd pojąłem, to t y l k o cząstka, a tego, co k r y j e się pod m g l i s t y m i p o s t a c i a m i p r z e k o n a n y , że g d y b y m p r z e c z u c i a , dość j e s z c z e zostaje, i j e s t e m kiedyś całkowicie zrozumiał M o z a r t a , w t e d y d l a m n i e całkiem niezrozumiały" 21 dopiero byłby . Nie p o w i n n a nas t u zmylić pozorna, a w i n n y c h miejscach wręcz n o n ­ szalancka, nienaukowość p r o b l e m u i języka. Czas okazał się lepszym sę­ dzią, aniżeli przypuszczenia i obawy autora co do uznania jego rozważań. S t u d i u m o D o n Juanie M o z a r t a m a swą niepowtarzalną i niezastąpioną wartość pośród cenionych analiz estetycznych w dziedzinie m u z y k o l o g i i . W y k r a c z a ono zresztą poza muzykologię. „Ulubione twierdzenie, że spo­ śród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i Don Juan stoi najwyżej", wywołuje szereg poszczególnych k w e s t i i , których rozważanie może być godne polecenia antropologom k u l t u r y . A więc, jakie są k r y t e r i a w y ­ dzielenia k a t e g o r i i „dzieła klasycznego" spośród i n n y c h dzieł, co s t a n o w i o klasyczności dzieła, a także co sprawia, że jedne w y t w o r y k u l t u r y osią­ gają tę pełnię w y r a z u , „która cudownie objawia się w k o j a r z e n i u tego, co do siebie przynależy: Aksela z Valborga, H o m e r a z Wojną trojańską, Rafaela z k a t o l i c y z m e m , Mozarta z D o n J u a n e m " . A u t o r rozważa t u t a j 2 1 S. K i e r k e g a a r d , J . Iwaszkiewicz, Warszawa Albo-Albo, 1976, s. 64-65. I, z oryginału duńskiego przełożył �24 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ ideę D o n Juana na t l e i n n y c h i d e i — m . i n . Faustusa, które są odpo­ w i e d n i o k o n k r e t y z a c j a m i t a k i c h idei, j a k zmysłowość i duchowość, „ m e ­ d i a " — środki w y r a z u użyte do wyrażenia t y c h idei, specyfikę t a k i c h „mediów", j a k słowo, język, poezja, d r a m a t , komedia, m a l a r s t w o , rzeźba, a r c h i t e k t u r a , m u z y k a . Rozpatruje ideę zmysłowości i duchowości s p o t y k a ­ jące się z bardziej l u b m n i e j t r a f n y m i środkami w y r a z u , na t l e epok i k u l ­ t u r ; przebiega przez a n t y k , chrześcijaństwo, średniowiecze, sięga do m i t o ­ l o g i i i f o l k l o r u śledząc obecność t y c h i d e i w dziełach k u l t u r y e l i t a r n e j i w k u l t u r z e l u d o w e j , a wszystko to żyje własnym życiem, a wszystko t u jest sobą: k u l t u r a grecka i m i t o l o g i a — kulturą i mitologią grecką, chrześci­ jaństwo — chrześcijaństwem, obaj „tytani średniowiecza" Faustus, bliższy duchowości i k u l t u r z e n i e m i e c k i e j , dający się pomyśleć i odtworzyć w i n ­ n y c h epokach, pokoleniach, dziełach, bardziej N i e m c e m , aniżeli u n i w e r ­ salny, ponadczasowy, dający się ująć t y l k o muzycznie D o n J u a n Hiszpa­ n e m . Podobnie rzecz się m a i w s t u d i u m o bohaterze r e l i g i j n y m , o „ r y ­ cerzu w i a r y " A b r a h a m i e , znów rozważanym na t l e herosów i postaci m i ­ t y c z n y c h , na t l e „bohaterów t r a g i c z n y c h " , począwszy o d dzieł d r a m a t u antycznego poprzez Szekspira do współczesności. Mógłby zatem skorzystać z t y c h r o z p r a w niejeden student e t n o g r a f i i zajęty połykaniem (przyrzą­ dzonej bez żadnego s m a k u w t y g l u antropologicznych analiz porównaw­ czych) pigułki, gdzie b u d d y z m niewiele, a czasem p r a w i e w ogóle n i e różni się od chrześcijaństwa, a chrześcijaństwo od pogańskiego m i t u grec­ kiego, bo wszystko rozpoczyna się i sprowadza do wszechrządzącej „opo­ z y c j i b i n a r n e j " góra — dół, ziemia — niebo, l e w y — p r a w y , męski — żeński i t p . Mógłby zwłaszcza skorzystać z t y c h r o z p r a w i ów profesor l i t e r a t u r o z n a w s t w a , t a k widać przejęty s t r u k t u r a l i z m e m , że na p y t a n i e zadane w a u d y c j i r a d i o w e j : „panie profesorze, k t o t o jest bohater?", o d ­ powiedział: „bohater jest z n a k i e m " . A l e nie t o wszystko przecież jest p o w o d e m przytoczenia t a k obszer­ n y c h fragmentów z rozważań K i e r k e g a a r d a . Główną przyczyną była t u chęć ukazania, j a k w języku t y c h rozważań odzwierciedla się, powtórz­ m y : oparte na głębokim przeżyciu doświadczenie poznawcze, stające się n i e m a l namiętnością pełną n i e przemilczanego n i e p o k o j u i niepewności, czy aby rozumienie, do którego doszło się, jest p r a w d z i w e , zdające sobie sprawę z cząstkowego c h a r a k t e r u poznania, a przecież poszukujące t e j najlepszej cząstki. T e n sposób w y p o w i e d z i kształtujący się na naszych oczach, t a k j a k metoda stosownie do danego p r z e d m i o t u , zawiera w sobie niepokój i troskę o odpowiednie słowo. Znamienną b o w i e m cechą języka fenomenologii, w s z y s t k i c h fenomenologii, niezależnie od p r z e d m i o t u r o z ­ ważań, jest owa t r o s k a o słowo. Często zasadniczym rozważaniom t o w a ­ rzyszy wewnętrzna refleksja n a d słowem, n a d sposobem w y r a z u . „'Zgasić zarzewie buntu' — nazbyt bogato. 'Niepokój geniuszu' — zanadto d w a w i e l k i e słowa n a r a z [...] -Nie umiałbym osądzić t e j s a m e j r z e c z y ściśle j e d n a k o ; nie mogę sądzić o w ł a s n y m d z i e l e pracując n a d n i m , muszę czynić t a k , j a k m a - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY l a r z e , oddalić się od niego; damy FENOMENOLOGICZNEJ ale nie nadto. I l e t e d y ? Zgadnijcie. namiętność l u b wrażenie o d m a l o w a n e w [...] 25 Kiedy słowach, z n a j d u j e m y w oglą­ sobie s a ­ m y c h p r a w d ę tego, co słyszymy; p r a w d ę , o której i s t n i e n i u w n a s n i e wiedzieliś­ m y wprzódy. Stąd c z u j e m y sympatię do tego, który dał n a m to uczuć, ukazał n a m bowiem nym, nie swoje poza dobro, a l e n a s z e ; to d o b r o d z i e j s t w o t y m , iż t a wspólność duchowa skłania c z y n i go n a m s y m p a t y c z ­ nieodzownie serce k u niemu" (Pascal) . 2 2 „Nie jest m o i m z a m i a r e m powiedzieć o D o n J u a n i e czegoś szczególnego; oby m n i e w s z y s t k i e dobre d u c h y ustrzegły, a b y m n i e wypuścił r o j u hałaśliwych orzeczeń i w zresztą uważam zapale nie za brak, nic-nie-mówiących o r a t o r s k i m odsłonił bezsilność języka; zapał t e n ale przeciwnie, z a siłę pochwałę m u z y k i w j e j g r a n i c a c h użyję. N a t o m i a s t słowa, której chętnie na m o i m jest z a m i a r e m oświetle­ n i e t e j i d e i z t y l u s t r o n , i l e to będzie możliwe, a także j e j s t o s u n k u do języka, i stopniowe aby wreszcie ogarnięcie coraz o s a c z o n a ukazała się słyszeć, n i e potrafię czasu mający do c z a s u będę dopomóc w terytorium, się n a m w e własnej n i c więcej jednym jej większego powiedzieć, tego, którego t e n l i s t zostaną o d d z i e l n i e podawał n i e zapominając o t y m zapomnieć n i e dając, że k t o m a w muzyka panuje, chociaż k i e d y j a k : c y t , słuchaj! słowem, m i m o c h o d e m wyśledzeniu, n a którym osobie, da m i ,[...] T y l k o od rysopis tej m u z y k i , jednak, ani czytelnikowi ręku t y l k o l i s t gończy n i e m a j e s z c z e d o t y c z y . Także cały układ opery, j e j wewnętrzna budowa, omówione, n i e t a k j e d n a k , b y m ciągle miał w y k r z y k i w a ć : a c h b r a w o , ciężka c h o l e r a , do diabła, b r a v i s s i m o — l e c z stale będę n a to patrzył, b y podkreślić muzykę, i myślę, że w t e n sposób d o k o n a m t y c z n y m r o z u m i e n i u m u z y k i jest do osiągnięcia" najwyższego, co w este­ (Kierkegaard) . 2 3 Język rozważań fenomenologicznych, pełen osobistego t o n u wyznań, odsłania głęboko ukrytą dialogiczną strukturę doświadczenia poznawcze­ go. J a k ktoś słusznie zwrócił uwagę, monologiczna postać Wyznań św. A u g u s t y n a w g r u n c i e rzeczy jest dialogiem, w przeciwieństwie do zbudowanego na dialogu monologicznego w rezultacie t r a k t a t u O pań­ stwie Platona; t a k poznanie w ujęciu fenomenologicznym m a strukturę dialogiczną. Trzeba t u podkreślić p i e r w i a s t e k twórczy doświadczenia p o ­ znawczego. Jednocześnie zaś to, iż namiętności, uczuciu, towarzyszy t u nieustannie m e t o d y c z n y dystans. „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" (Sar­ t r e , Situations, I , s. 35). A k t o m doświadczenia p r z e d m i o t u odpowiada transcendencja — zewnętrzność i zdolność w y m y k a n i a się p r z e d m i o t u poza granice naszego doświadczenia. Transcendencji, w y k r a c z a n i u p r z e d m i o t u poza granice naszych aktów doświadczenia m u s i zatem odpowiadać zdolność p o d m i o t u poznawczego do transcendowania siebie, do przekraczania samego siebie w procesie poznawania. To przekraczanie siebie m u s i polegać też m . i n . na zamilknięciu, na dopuszczeniu rzeczy do słowa — t y l k o na t e j drodze jest szansa, b y poznanie stawało się d i a l o g i e m i r z e c z y w i s t y m samopoznan i e m . Husserl czytał i znał pisma Kierkegaarda. Myśli, 2 2 Pascal, 2 8 K i e r k e g a a r d , 60 28, 44. Albo-Albo. I , s. 95. �26 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Wszystkie próby fenomenologiczne zwracają niezwykłą uwagą na sło­ wo, dążąc do m a k s y m a l n e j p r e c y z j i w wyrażaniu s w y c h r e f l e k s j i . P r z y c z y m rzecz znamienna — nie pokładają nadziei w językach sformalizo­ w a n y c h , osiągając często p r z e c i w n y i m biegun. Myśli Pascala należą nie t y l k o do h i s t o r i i f i l o z o f i i czy h i s t o r i i l i t e r a t u r y pięknej jednego n a r o d u , ale do ogólnoludzkiej s z t u k i słowa, t a k samo j a k pisma Kierkegaarda, które dla w i e l u są przede w s z y s t k i m przykładem szczytowych osiągnięć literatury romantycznej. Przykładem p r e c y z j i mogą t u być cytowane powyżej f r a g m e n t y z Idei Husserla, dotyczące zasady w s z e l k i c h zasad, obejmującej także p o ­ zytywistyczną zasadę poznania: „nie ma w i e d z y bez doświadczenia", w którym słowo „doświadczenie", rozumiane przez pozytywistów jako empiryczne doświadczenie (doświadczenie zmysłowe l u b e k s p e r y m e n t w dziedzinie f i z y k i , neurofizjologii, c h e m i i e t c ) , zastąpione zostało przez „każdą prezentującą źródłowo naoczność" — „każda źródłowo p r e z e n t u ­ jąca naoczność jest źródłem prawomocności poznania, że wszystko, co się w i n t u i c j i źródłowo (by się t a k wyrazić w swej cielesnej samoobecności) przedstawia, należy po p r o s t u przyjąć, jako to, co się prezentuje, ale także j e d y n i e w t y c h granicach, w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " . W z d a n i u t y m Husserl odsłonił wewnętrzne sprzeczności p o z y t y w i z m u , wykazując, iż w b r e w własnym d e k l a r a c j o m p o z y t y w i z m posługuje się poznaniem e i d e t y c z n y m , intuicją, do takiego b o w i e m t y p u należy wszelka zasada; nie da się ona wywieść a n i nie w y n i k a z doświadczenia e m p i r y c z ­ nego. Mówi się t u , iż należy przyjąć to, co jest dane, w t y c h granicach, w j a k i c h jest dane. D o k o n u j e się t u wyłączenia sceptycyzmu, a także p r o ­ b l e m u fałszywości i prawdziwości, p r o b l e m u „pozytywnych faktów" cha­ rakterystycznego d l a rozważań p o z y t y w i s t y c z n y c h . Przykładem w y k r a ­ czania poza granice tego, co dane, mogą być właśnie rozmaite teorie w y ­ rosłe pod wpływem pozytywistycznego k r y t y c y z m u , dotyczące r e l i g i i , w których r e l i g i a jest już t o w y t w o r e m n a t u r y — w y n i k a ze s t r a c h u w o ­ bec sił n a t u r y — już to spowodowana niedostateczną wiedzą w myśleniu, p r o d u k t e m s u b i e k t y w n y c h wrażeń i doznań. K r y t y c y z m i odrzucanie w y ­ jaśnień r e l i g i j n y c h , wierzeń i przesądów było racją r o z w o j u n a u k p r z y ­ rodniczych. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y ­ t y c y z m u w dziedzinę badań n a d religią było nierzadko w y k r o c z e n i e m poza granicę tego, co dane, stawało na płaszczyźnie sądów, rodząc „nau­ k o w e przesądy". „Ponieważ to, o czym będę mówił, ma charakter raczej niecodzienny, nie mogę więc przyjąć, że m o i słuchacze są w pełni świadomi metodologicznego tu widzenia psychologii dzenia m a charakter niami, wypadkami jest — powiada wyłącznie którą fenomenologiczny, i doświadczeniami, fakt, n i e zaś sąd. M ó w i ą c interesuje Jung — jednym np. o motywie reprezentuję. tj. zajmuje słowem — punk­ T e n punkt w i ­ się t y l k o faktami. Jego narodzin z dziewicy, zdarze­ prawdą psychologia się wyłącznie f a k t e m i s t n i e n i a t a k i e j i d e i , n i e zaś kwestią, c z y i d e a t a jest p r a w d z i w a l u b fałszywa w j a k i m k o l w i e k i n n y m znaczeniu. I d e a t a jest p s y - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY chologicznie p r a w d z i w a rakter subiektywny nostce. N a t o m i a s t o tyle, o ile istnieje. E g z y s t e n c j a psychologiczna o t y l e , o i l e jakaś i d e a występuje m a charakter obiektywny, się udziałem jakiejś większej g r u p y . zjawiskami nikiem wnioskowania, Jest że f a k t y jed­ o i l e dzięki c o n s e n s u s g e n t i u m staje Psychologia zjawiskiem. p s y c h i c z n e są by czymś p s y c h i k a i j e j treści były samowolnym jedynie iluzorycznym wytworem określone idee powstawać istnieją się świadomości i różnymi przywykliśmy i arbitralnym, gatunkami jednostki. Nie i czymś wy­ c z y też m n i e j sądów. Faktem wszystkich epokach niezależnie j e d n o s t k i , l e c z r a c z e j pojawiają są­ przekonania, a nawet myśleniem przypuszczeń najzupełniej do uwolnić się od przesądu, j a k o ­ arbitralnym naszych n i e m a l wszędzie i w e spontanicznie są one w y t w o r e m się i d e a m i i i n n y m i się a n i też czyimś s u b i e k t y w n y m A l e tak bardzo myślonym p r z e z l u d z i , iż z t r u d e m t y l k o p o t r a f i m y więcej zajmuje zajmuje ponieważ i s t n i e j e . C o więcej, n i e jest o n a n i w y ­ ani tylko twierdzeniem, po p r o s t u tylko w ma cha­ pojedynczej p s y c h i c z n y m i , t a k j a k n p . zoologia zwierząt. Słoń jest p r a w d z i w y , dem. [...] 27 FENOMENOLOGICZNEJ od migracji oraz i platońska że filozofia, że mogą tradycji. się — a n a w e t wręcz jest to b y n a j m n i e j lub jest, Nie narzucają lecz psy­ chologia e m p i r y c z n a " . u D o k o n u j e się t u wyłączenia rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h , które niechybnie przeniosłyby nas na płaszczyznę sądu. T u nie powiada się, że r e l i g i a (idea r e l i g i j n a ) jest „naturalna", że powoduje strach wobec sił n a ­ t u r y , czy też błąd w myśleniu, t a k samo j a k nie mówi się, że ją objawił Bóg. U c h y l a się t u wszystkie takie zdania, ponieważ byłyby nie dającymi się dowieść sądami. T u stwierdza się n i m n i e j n i więcej istnienie t a k i c h idei i p r z y j m u j e się je t a k , j a k one istnieją — ponieważ świadectwa, d o ­ k u m e n t y dotyczące i d e i r e l i g i j n y c h powołują się na zewnętrzne o b j a w i e ­ nie, stwierdzając istnienie fenomenolog powiada a n i m n i e j , a n i więcej, niż t o , że one pojawiają się. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y t y c y z m u w dziedzinę n a u k h u m a n i s t y c z n y c h dokonało niemałego zamętu, którego ślady możemy obserwować w niektórych teoriach n a u k o w y c h na gruncie etnografii, a przede w s z y s t k i m w i c h języku. M a m y t u na myśli n a t u ­ r a l i z m (poszukiwanie „zarodków" r e l i g i i — teoria a n i m i z m u ) , biologiczny d e t e r m i n i z m ( M a l i n o w s k i — teoria potrzeb, freudowska psychoanaliza), u p r z e d m i o t o w i e n i e („kultura jest aparatem i n s t r u m e n t a l n y m " ) — k o n ­ t y n u o w a n e do dziś „mechanizmy myślenia", w których dochodzą do gło­ su d w a w i e l k i e o d k r y c i a X I X - w i e c z n e g o s c i e n t y z m u : N a t u r a i Maszyna. Trzeba mieć świadomość, że były to m n i e j l u b bardziej udane metafory. „XIX wiek miał b o w i e m stworzył m i t filozofii w sobie n a u k o w e j naukowej kołów p o l i c y j n y c h i aktów urzędowych. [...] cji naukowej ścisłości — n o n s e n s — jednoznaczne niż S t y l filozoficzny odnaleźć w 'związek'. 25 Jung, B. op. c i i . , s. 133. Miciński, Pisma, narodził się z a m b i ­ Wystarczy sobie treść wypełniającą jęcia" ( B . M i c i ń s k i ) . K r a k ó w 1970, s. 194. nie proto­ słowa 'miłość', ' i r o n i a ' , ' r o z p a c z ' b a r d z i e j 'przyczyna', 'korelacja', 'miłość', a b y każdy potrafił — był to z w y k ł y maąuillage, ścisłości, a odznaczał się całą ohydą s t y l u powiedzieć są słowo z a k r e s tego p o ­ �28 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Takie pomieszanie języków wykazywał Pascal, z t y m że szło m u o rzecz podstawową, określającą kondycję ludzkiego poznania. „A niemocy naszej w poznaniu rzeczy dopełnia to, iż są one proste same w sobie, m y zaś jesteśmy złożeni z d w ó c h p r z e c i w n y c h i różnorakich n a t u r , z d u ­ s z y i ciała. N i e p o d o b n a b o w i e m , natury niż d u c h o w a ; a gdyby a b y t a część, która w ktoś twierdził, że nas rozumuje, jesteśmy tylko była innej cieleśni, to b y n a s odsunęło od p o z n a n i a r z e c z y , i l e że n i e m a n i c b a r d z i e j niepojętego niż r z e c , że m a t e r i a z n a s i e b i e samą: n i e p o d o b n a sposób o n a mogłaby n a m pojąć, w się pojąć. T a k więc jeśli jesteśmy po p r o s t u znać, jeśli zaś rzeczy składamy prostych filozofowie się z d u c h a cielesnych jaki materią, n i e możemy zgoła n i c p o ­ i m a t e r i i , n i e możemy czy duchowych. Stąd pochodzi, poznać iż do prawie gruntu wszyscy mieszają pojęcia r z e c z y i mówią o r z e c z a c h c i e l e s n y c h d u c h o w o , a o d u ­ c h o w y c h cieleśnie. P o w i a d a j ą l e k k o , że ciała dążą k u dołowi, że ciągną do s w e g o środka, że bronią się p r z e d z n i w e c z e n i e m , że lękają się próżni, że mają skłonności, s y m p a t i e , a n t y p a t i e : w s z y s t k o r z e c z y właściwe j e d y n i e d u c h o m . M ó w i ą c zaś o d u ­ c h a c h uważają j e j a k o b y będące w j e d n y m m i e j s c u i przypisują i m p o r u s z a n i e się: r z e c z y w ł a ś c i w e j e d y n i e ciałom. Z a m i a s t odbierać c z y s t e pojęcia t y c h r z e c z y wimy bar­ je j e d y n i e n a s z y m i właściwościami i n a s y c a m y naszą złożoną istotą w s z y s t ­ k i e r z e c z y proste, które z w a ż a m y " 26 . N a t u r a l i s t y c z n e przeakcentowanie moglibyśmy znaleźć, g d y b y nie wynikało t o t y l k o z właściwości języka francuskiego, we fragmencie roz­ ważań Comte'a, stanowiących m o t t o Totemizmu Lévi-Straussa: „Prawa logiczne, które ostatecznie rządzą światem i n t e l e k t u a l n y m , są w zasadzie z n a t u r y swej niezmienne i powszechne..." Comte używa t u słowa „na­ t u r a " w t a k i m s a m y m znaczeniu, j a k H u s s e r l słowa „istota" {eidos); o ile j e d n a k Husserl pozostaje w zgodzie ze sobą, o t y l e Comte przeczy sobie powołując się na „eidetyczną intuicję", c z y l i na coś, co w myśl p o ­ z y t y w i z m u nie istnieje, g d y uznaje się t y l k o jeden rodzaj doświadczenia. „ G d y o n i [pozytywiści], p r a w d z i w i e j a k filozofowie trzymający się określo­ nego s t a n o w i s k a i w j a w n e j sprzeczności z własną zasadą wolności od przesądów wychodzą od n i e wyjaśnionych przeświadczeń, m y r o z p o c z y n a m y [...] od tego w s z y s t k i e g o , co można bezpośrednio widzieć i uchwycić — właśnie g d y się p o ­ wziętym z góry sądom n i e p o z w a l a oślepić i powstrzymać się od uwzględnienia całych k l a s r z e t e l n y c h d a n y c h . Jeżeli ' p o z y t y w i z m ' z n a c z y t y l e , co a b s o l u t n i e p o ­ z b a w i o n e przesądów o p a r c i e w s z y s t k i c h n a u k n a t y m , co ' p o z y t y w n e ' , to jest n a t y m , co d a się źródłowo uchwycić, to p r a w d z i w y m i p o z y t y w i s t a m i jesteśmy m y . M y n i e p o z w a l a m y n a p r a w d ę żadnemu a u t o r y t e t o w i , b y odbierał n a m p r a w o do u z n a w a n i a w s z e l k i c h rodzajów naoczności z a równoważne źródła prawomocności p o z n a n i a — a u t o r y t e t o w i , 'nowoczesnego p r z y r o d o z n a w s t w a ' także n a to n i e p o z w a ­ lamy" . 27 J a k w i e l k a była presja n a u k p r z y r o d n i c z y c h i p o z y t y w i z m u , widać to w c y t o w a n y m wyżej z d a n i u Junga, które jest echem i powtórzeniem zdania Husserla o zasadzie w s z e l k i c h zasad. Być nauką to t a k zajmować się f a k t a m i , „jak czynią t o n a u k i p r z y r o d n i c z e " , n a u k i empiryczne — „nie 26 Pascal, 2 7 Husserl, Myśli, 84. Idee... s. 70. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 29 jest to b y n a j m n i e j platońska filozofia, jest to psychologia e m p i r y c z n a " . Możliwość takiego sprowadzenia, jakiego d o k o n u j e J u n g (łamiącego prze­ ciwstawienie f a k t u i istoty, różnicy pomiędzy sądami e m p i r y c z n y m i a zda­ n i a m i f e n o m e n o l o g i c z n y m i ) , odsłania n a m t u wyżej wspomniane d w a w y m i a r y , eidetyczny i k o n k r e t n y . Język fenomenologii uwikłany jest w polemikę i powstaje z p o l e m i k i z p o z y t y w i z m e m , jest świadectwem c h w i l i j a k i jednocześnie refleksją n a d poznaniem w ogóle, posiada swój aspekt ahistoryczny. Następną cechą, obok dążenia do p r e c y z j i w fenome­ nologicznych rozważaniach, jest b r a k metafor; nie w p r o w a d z a się t u żad­ n y c h terminów „ścisłych" zapożyczonych bez p o k r y c i a , b r a k t e c h n i k sta­ t y s t y c z n y c h , b r a k schematów, wzorów, zapisów s y m b o l i c z n y c h (jeśli te ostatnie nie stanowią p r z e d m i o t u badań), co pozwala widzieć utrzymującą się różnicę w sposobie w y p o w i e d z i pomiędzy nauką empiryczną a r o z w a ­ żaniem fenomenologicznym. Jest to język dosłowny. Wszystko się t u dzie­ j e w zasięgu ludzkiego r o z u m u i w z r o k u . Jedynie konsekwentnie r o z w i j a ­ ną metaforą jest metafora słonia, którą o d n a j d u j e m y w e wstępie do Traktatu o historii religii M . Eliadego: 2S została mocno podważona n a s k u t e k p o m i e s z a n i a p e w n y c h pojęć, a która głosi, że «skala „Nowoczesna nauka zrehabilitowała zasadę, która w X I X w. tworzy zjawisko». H e n r y k P o i n c a r e zapytywał n i e b e z i r o n i i , c z y p r z y r o d n i k , który słonia tego jedynie przez zwierzęcia? mikroskop, Mikroskop może odkrywa stwierdzić, że strukturę dostatecznie i mechanizm poznał komórek, i d e n t y c z n e d l a w s z y s t k i c h organizmów wielokomórkowych. Słoń jest organizmem by wielokomórkowym. A l e c z y t y l k o t y m ? W zastanawiać się n a d odpowiedzią. W skali wzroku które są niewątpliwie skali mikroskopu ludzkiego, bada naturę który można przynaj­ m n i e j d o s t r z e g a w słoniu z j a w i s k o zoologiczne, n i e m a już m i e j s c a n a wątpliwości. Podobnie zjawisko r e l i g i j n e ukaże się n a m j a k o t a k i e t y l k o wówczas, g d y będzie rozumiane własnych według dane w skali religijnej" 2S warunków istnienia, czyli wówczas, gdy będzie ba­ . Po u z n a n i u istnienia następuje t u dalszy etap — poszukiwania odpo­ w i e d n i e j d r o g i do rozumienia i prezentacji p r z e d m i o t u badań. Postępo­ w a n i e fenomenologiczne p r z y p o m i n a n a m spór o p r z y r o d n i c z y bądź h u ­ m a n i s t y c z n y c h a r a k t e r e t n o g r a f i i (kształtowanie się d w u różnych t e n ­ d e n c j i n a u k o w y c h : podział na n a u k i ścisłe t y p u science odwołujące się do t r a d y c j i n a u k p r z y r o d n i c z y c h i n a u k i t y p u art, lettres, zbliżające się 2 8 by Różnicę pomiędzy natomiast sąd powyższemu a sądem f e n o m e n o l o g i c z n y m mężczyzn fenomenologiczny przykładu: p e w n a proponujących związku „istnieje droga wykazania jej a" jest z c z y m kobieta buduje Małżeństwo indukcyjne pięciu w y p a d k ó w ) w p o s t a c i e m p i r y c z n e g o nie uogólnienie M. E 1 i a d e, Traktat o historii a); z a pomocą doszło do rudych skutku, (słuszne w granicach sądu: „rudzi są w r e d n i " . Sąd fenomeno­ l o g i c z n y w t e j s y t u a c j i brzmieć będzie: „istnieje p r z e k o n a n i e , iż r u d z i są 29 = równoważny k o b i e t a została pięć r a z y o s z u k a n a p r z e z małżeństwo. można „a jest a " (a sądowi e m p i r y c z n e m u . Różnicę tę można b y przedstawić następującego w sądem e m p i r y c z n y m było przedstawić następująco: sąd e m p i r y c z n y brzmiałby religii, Warszawa 1970, s. 1. wredni". �30 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ do s z t u k i ) , a także d i l t h e y o w s k i e rozróżnienie pomiędzy n a u k a m i p r z y ­ r o d n i c z y m i , w których idzie o poznanie, a n a u k a m i h u m a n i s t y c z n y m i , których zadaniem jest rozumienie, W p i e r w s z y c h wiedza oparta jest głównie na d y s k u r s y w n e j myśli, w d r u g i c h na bezpośrednim przeżywa­ n i u . Oto j a k spotkanie się fenomenologicznej i n t u i c j i Husserla z r o z u m i e ­ n i e m D i l t h e y a i i c h konsekwencje w badaniach k u l t u r y k o m e n t u j e Wła­ dysław T a t a r k i e w i c z : 3 0 „Nowe stanowisko wpłynęło też n a r o z u m i e n i e podstawowego pojęcia n i s t y k i : pojęcia k u l t u r y . Doprowadziło do poglądu, że k u l t u r a oprócz materialnych i psychicznych zawiera również duchowe. huma­ składników I właśnie te są najważ­ n i e j s z e . B o d l a państwa n a u k i c z y s z t u k i i w ogóle d l a w s z y s t k i c h p o s t a c i k u l t u r y n i e są istotne a n i i c h m a t e r i a l n e f o r m y , a n i też przeżycia d o z n a w a n e z n i m i p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . K u l t u r y n i e można rozumieć logicznie w t a k samo, logice przez k a c h gospodarczych tscha, w sobą jak czysto przez Sombarta, nomiczny: konsekwencje rozwój niż od w a r u n k ó w np. [...] Przyjęła jakiegoś materialnych każde o d k r y c i e zależy p r z e d e społeczny od takie ustroje, kultury w bo wspólny lizmem przez jakiejś epoce, z myśl, zależy c z y nastrojów ustrojów, że może każdy więcej kulturę od przez naprawdę k u l t u r y pociągało z a od kultury jest innych dogmatów, A poprzedzających dogmaty, osnowie Dalej: kartezjanizm z absolutyzmem, deizm z liberalizmem politycznym i w o l n y m h a n d l e m " kalwinizm S1 z przez Postacie identyczne, jest d u c h : s c h o l a s t y k a m a hierarchiczną osnowę identyczną z i z gotykiem, samo ustrój stylów. ustrojów swej auto­ tak odkryć, każdy wyjaśnić. choć zewnętrznie różne, są w nau­ przez Webera i T r o e l - rozwój styl wszczęta Schellera, w p s y c h i c z n y c h epoki. dogmatów związku psychologizmem, etyce p r z e z T a k i e rozumienie się dogmatu tłumaczenie style w w s z y s t k i m od poprzedzających poprzedzających immanentne stylów Walka h i s t o r i i społecznej w historii sztuki przez Worringera. liczne Tylko materialnie. H u s s e r l a , była też p r o w a d z o n a w czysto p s y c h o ­ feuda­ kapitalizmem, . Obok n a u k zbliżających się do sztuki, n a u k rozumiejących, n u r t feno­ menologiczny posiada odrębną wartość: postępowanie fenomenologiczne moglibyśmy nazwać prezentującym czy też ontologizującym, jeżeli pod t y m o s t a t n i m słowem będziemy rozumieć zmierzanie do uobecnienia tego, co w b a d a n y m z j a w i s k u oryginalne. Postępowanie fenomenologiczne idzie t u nawet dalej. Postulat p o w r o t u do rzeczy samej, do źródeł (ad originem) jest p r o j e k t e m o t w a r t y m na przyszłość wobec każdego postę­ powania badawczego i nieodłącznie wiąże się z p o s t u l a t e m wyłączenia wszelkich „nauk p o z y t y w n y c h " , ujęcia i c h poznawczych wyników w n a ­ wias (epoche) t a k , b y możliwe stało się uzyskanie pierwotnego, źródło­ wego doświadczenia. „Dla M e r l a u Ponty'ego znaczyło to powrócić do tego świata, który poprzedza poznanie, a o którym poznanie stale mówi i w s t o s u n k u do którego wszelka determinacja n a u k o w a jest abstrakcyjna, symboliczna i zależna, t a k j a k geografia w s t o s u n k u do pejzażu, gdzieśmy 8 0 P o r . Z. Sokolewicz, Wprowadzenie do dział 8, s. 281-291; także s. 174-175. 8 1 T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, s. 195. etnologii, Warszawa 1974, r o z ­ �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 31 n a j p i e r w sami poznali, co to jest las, łąka, czy r z e k a " . W t e n sposób różne doświadczenia źródłowe narzucają nieraz konieczność „tworzenia" szeregu o n t o l o g i i r e g i o n a l n y c h wymagających stosownego środka w y r a z u . W t e n sposób fenomenologiczna r e d u k c j a to zarówno wysiłek n a s t a w i o n y na poszukiwanie źródłowego doświadczenia, j a k i „pierwotnego słowa", którego obecność śledzi M e r l a u P o n t y w p o l u t a k i e j właśnie regionalnej ontologii, jaką wyznaczają zjawiska percepcji i m o w y , odróżniając „słowo p i e r w o t n e " od „słowa wtórnego": 32 „słowo p i e r w o t n e to w y p o w i e d z e n i e związku myśli po r a z p i e r w s z y w pojęciowego, nowego wysiłku utworzenie ginalnego s e n s u w y p o w i a d a n y m z d a n i o m , a słowo wtórne to tłumaczenie myśli już gotowej, mniej lub nowego pewnej refleksji, bardziej. mechaniczne powielenie sensu, nadanie stereotypu, słowo ory­ wykła­ d o w c y , który od s z e r e g u l a t m ó w i to s a m o s t u d e n t o m , w s k r a j n y m w y p a d k u o s z u ­ kanie, w zwietrzała m n i e j s k r a j n y m banał, z w y k l e głupstwo, f r a z e s , komunał, k i e d y i n d z i e j doktryna i ideologia, a więc leniwy plaster nakładany na sprzecz­ ności" . 33 Język fenomenologii Husserla pełen jest nieobciążonych żadną szcze­ gólną tradycją filozoficzną słów, „pierwotnych" sięgających g r e k i , czy też, j a k u i n n y c h fenomenologów, pełen neologizmów właśnie w t y m celu, aby unieść cały wysiłek r e f l e k s j i i doświadczenia z a w a r t y c h w p o ­ szczególnych r e d u k c j a c h . Husserl wyróżnił szereg etapów i typów r e d u k ­ cji fenomenologicznych. Byłoby niedorzeczne, a i chyba niemożliwe, p o ­ szukiwać w tekstach O t t a czy Eliadego i c h odzwierciedlenia, ważne t u jest raczej danie pewnego i n t u i c y j n e g o poglądu na to, c z y m jest r e d u k ­ cja eidetyczna. W t y m celu chcemy t u połączyć obie rysujące się wcześ­ niej d r o g i : jedną — „absolutnie pozbawioną przesądów", pozwalającą wykluczyć i uchylić przesądy, drugą wprowadzającą pewne obrazowe przedstawienie m n i e j grube aniżeli metafora słonia, ale być może bardziej adekwatne od niejednej ze w s p o m n i a n y c h już „naukowych m e t a f o r " . Ponieważ powiedzieliśmy wyżej, iż j e d y n y m i „narzędziami" używanymi przez fenomenologię jest słowo i przeżycie, chcemy pojęcie o r e d u k c j i eidetycznej zamknąć w haśle, j a k i e ątawiała sobie r o m a n t y c z n a poezja: „odpowiednie dać rzeczy słowo". Zestawienie fenomenologii z poezją ma dla nas też określony cel p r a k t y c z n y : p o z w o l i wprowadzić n a m do n a ­ szych rozważań pewną ilość najbardziej fenomenologicznych naszym zda­ n i e m tekstów poetyckich, umożliwiających w skrócie wyodrębnienie p e w ­ n y c h i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a r e d u k c j i eidetycznej. Przed­ t e m jednak należałoby się pozbyć pewnego potocznego rozumienia poezji i przypomnieć to, na co zwraca uwagę Z. Bieńkowski: „poezja z m i e r z a M. M e r 1 a u - P o n t y, Phenomenologie de la perception, P a r i s 1945, s. I I I , c y t a t z a S . C i c h o w i c z e m [w:] Poezja świata, w p r o w a d z e n i e do z b i o r u M . M e r l a u - P o n t y ' e g o Proza świata, W a r s z a w a 1976, s. 9. 8 2 3 3 A. Zagajewski, Identyfikacja i dystans, „Odra", n r 1: 1976, s. 33. �32 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ jąca do m a k s y m a l n e j ścisłości w r o z u m i e n i u p o t o c z n y m jest metaforą n i e ­ określoności wzruszeń... Słowo poezja będące s y n o n i m e m p r e c y z j i uży­ wane jest w m o w i e potocznej na przekór swojej f u n k c j i " . Natomiast obrazowe skojarzenie, jakie nasuwa się n a m dla przeciwstawienia pozy­ t y w i z m u i fenomenologii, jest następujące: p o z y t y w i z m , a także e m p i ­ ryczną psychologię z i c h o d k r y c i a m i dotyczącymi „pozytywnej w i e d z y " i „doznawania wrażeń" moglibyśmy porównać do o d k r y c i a , j a k i m był n u r t m a l a r s t w a impresjonistycznego dający obraz „prawdziwego w i d z e ­ n i a " , „prawdziwej rzeczywistości"; fenomenologom w t y m zestawieniu przypisywać b y należało jakiś szczególny rodzaj r e a l i z m u , jakiś t y p h i p e r r e a l i z m u , gdzie zza powłoki realistycznego obrazu prześwieca światło tego, co p o n a d i n d y w i d u a l n e i ponadczasowe, l u b tego, co w o b r a z o w y m z j a w i s k u t y p o w e . S t a n o w i s k u p o z y t y w i s t y c z n e j t e o r i i poznania, w uzna­ n i u przez nią t y l k o jednego rodzaju doświadczenia, odpowiadałoby na p o l u s z t u k i — co w rzeczywistości nie istniało — stanowisko i m p r e s j o n i ­ stów, którzy b y o r z e k l i : należy porzucić w s z e l k i i n n y rodzaj m a l a r s t w a . L i c z y się t y l k o t e n mający swe naukowo-przyrodniczo-doświadczalne uza­ sadnienie, odsłaniający prawdziwą rzeczywistość i p r a w d z i w y proces w i ­ dzenia, inne rodzaje widzenia to widzenie fałszywe. Sceptycznie i k r y ­ tycznie nastawiona refleksja p o z y t y w i s t y c z n a , j a k zobaczymy t o później, operuje właśnie w przeciwieństwie do fenomenologii pojęciem fałszywej świadomości. R e f l e k s j i fenomenologicznej uznającej różne t y p y doświad­ czenia odpowiadałoby zwrócenie u w a g i na p r o s t y i oczywisty f a k t , iż doświadczenie przyrodnicze, naukowe, t a k j a k impresjonistyczne, w y m a ­ ga p r z e d t e m szczególnego sposobu zachowania, zwrócenia u w a g i , położe­ nia głowy blisko ziemi, b y ujrzeć w u p a l n y dzień rozedrganą w gorącym p o w i e t r z u wstążkę a s f a l t u czy łąki. Rzeczywistość zmienia się zależnie od naszego sposobu zachowania, zwracania u w a g i , patrzenia z b l i s k a l u b z daleka, u j m o w a n i a czegoś w e fragmencie; także f r a g m e n t zmienia się w zależności od tego, czy u j m u j e się go w szerszym, dalszym l u b bliż­ s z y m tle. Dlatego też w i m a g i n o w a n e j t u s y t u a c j i stanowisko fenomeno­ logiczne „realistów" mówiłoby: p r z y j m u j e m y istnienie i prawomocność u p r a w i a n i a różnych rodzajów m a l a r s t w a , każdy z n i c h m a swą odrębną, oryginalną wartość w p r z e d s t a w i a n i u rzeczywistości, na każde z n i c h n a ­ leżałoby spojrzeć pod względem tego, co w n i m t y p o w e . 34 D l a fenomenologów nie istnieje zatem, t a k j a k dla pozytywistów, jedna o b i e k t y w n a rzeczywistość, jedna p r a w d a . Rzeczywistość, p r a w d a , racjonalność są t u pojmowane na miarę doświadczeń, w których się ujawniają. Łącząc rzeczywiste, k o n k r e t n e doświadczenie z próbą j e d n o ­ czesnego spojrzenia na to, co w n i m t y p o w e , fenomenologowie p r z y p o ­ minają t u nieznacznie — bez t a k o g r o m n y c h nieporozumień i melancho­ l i j n y c h klęsk — r o m a n t y c z n y c h poetów, o których ktoś powiedział, że 3 i Z. B i e ń k o w s k i , Ład, „Kultura", 12 X I 1972. s. 3. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ g d y obejmują swe ukochane, to obejmują nie t y l k o rzeczywiste ale przede w s z y s t k i m kryjące się w n i c h t y p y kobiet. 33 kobiety, „Jak widać z założenia... n i e c h o d z i m i o p r a w d ę historyczną ukrytą w dzie. «Prawda» jako fakt historyczny interesuje miast n a plan pierwszy w y s u w a mnie tylko Nato­ się dążenie t y c h n a s i o n , z których wyrósł «mit» o św. C e c y l i i , choćby one n i c wspólnego n i e miały z życiem r e a l n y m . bowiem świata r e a l n e g o Nieprawda s t a j e się n i e r a z w w y o b r a ź n i l u d z k i e j p r a w d ą o napięciu 0 w i e l e s i l n i e j s z y m niż w s z e l k i e p r a w d y twórczo f a n t a z j i . W legen­ drugorzędnie. n i e z b i t e i o c z y w i s t e , a l e n i e zapładniające związku z t y m obojętne jest, c z y św. C e c y l i a istniała k o l w i e k n a z i e m i . T o n i e z n a c z y j e d n a k , a b y m negowała taką kiedy­ możliwość" . 45 — pisze Cezaria B a u d o u i n de Courtenay w s w y m s t u d i u m o patronce m u z y k i św. C e c y l i i , w którym przedstawia z n a n y ze współczesnej t r a ­ d y c j i l u d o w e j a p o k r y f i c z n y t y p św. C e c y l i i j a k o ślepej, k o r n e j , cichej d z i e w i c y na t l e u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t k a c h k u l t u r y r z y m s k i e j 1 w t r a d y c j i hagiograficznej „liturgicznej" w e r s j i , ukazującej tę samą postać j a k o bogatą, dostojną, dumną przedstawicielkę możnego r o d u Ceceliuszów M e t e l l i , dochodząc dzięki t a k i e m u zestawieniu do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech charakteryzujących tradycję ludową, t a k i c h j a k u d r a m a t y zowanie, przerysowanie postaci poprzez przypisanie j e j ślepoty, p o d ­ kreślenie ułomności, upośledzenia, odsłaniając t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w t r a d y c y j n e j l u d o w e j w i z j i świętości, kojarzącej częstokroć świętość z ułomnością (kalecy, nawiedzeni, jurodiwyje, muzy­ kujący ślepcy, żebracy, l i r n i c y e t c ) . Poszukując odpowiedzi na p y t a n i e : „czym się tłumaczy zwycięstwo ślepej C e c y l i i " , a u t o r k a ukazuje a t r y b u t y św. C e c y l i i na t l e specyficznego zjawiska, j a k i m jest twórcza l u d o w a etymologia wydobywająca z i m i o n świętych i kojarząca z n i m i odpowiednio p a t r o n a t y . I t a k j a k w niemiec­ k i e j t r a d y c j i l u d o w e j św. J a k u b leczy ból głowy (Jakob — der Kopf), w r u s k i e j 'Gleb siejajet chleb' p a t r o n u j e orce i p r a c o m w p o l u , św. Eliasz zsyła deszcze ( I l i a — Ujati), św. Kuźma p a t r o n u j e k o w a l o m (kuzniecom), t a k z a w a r t y potencjalnie w i m i e n i u gens Caecylia m o t y w bogactwa (in­ genua, nobilis, illustris, clarissima) ulega w l u d o w e j apokryficznej t r a ­ d y c j i przejściu (autorka odtwarza t u prawdopodobną drogę takiego p r z e j ­ ścia) w „caecilia" wydobywającego m o t y w ślepoty, który pozwala też tłumaczyć p a t r o n a t św. C e c y l i i n a d ślepcami, leczenie c h o r y c h oczu (ważne t u t a j jest też środowisko, w którym ów a p o k r y f i c z n y w i z e r u n e k jest u t r z y m y w a n y i r o z w i j a n y ) , który nadaje wreszcie samej postaci j a s k r a w y wyróżnik, ową differentia specifica, wyodrębniającą ją z ze­ społu i n n y c h świętych. Mówiliśmy już uprzednio, że doświadczenie poznawcze w ujęciu f e ­ nomenologicznym jest twórczym a k t e m , ważne t u są więc i wyobraźnia, C. Baudouin de t. X X I : 1922, s. 103-324. 35 C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , 3 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Sw. Cecylia, „Lud", �34 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z d o m n i e m y w a n i e , „przyjmowanie na próbę". S t u d i u m o św. C e c y l i i pozor­ nie wygląda na drobiazgową, zagrzebaną w s k r u p u l a t n i e nagromadzonych d o k u m e n t a c h , źródłach, pracę h i s t o r y k a . Należy t u j e d n a k zwrócić uwagę na zasadniczo i n n y stosunek fenomenologii do h i s t o r i i i czasu. „Przedmiot n a u k i u w a ż a m więc z a w y t w ó r czynności n a u k o w y c h . . . W c z a s i środowisko l u d z k i e n i e stanowią p r o b l e m u , gdyż w j e j m a t e r i a l e n i e t y l k o t e r e n , l e c z również i c h r o n o l o g i a badane w y t w o r y etnologii naukowym o r a z zespoły l u d z k i e , spośród pochodzą są z góry w i a d o m e . Jednakże — których j a k to wyżej powie­ działam — każdy w y t w ó r k u l t u r y , który należy do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h , jest tylko przez ostatnim ogniwem tradycję, ostatnim poprzedzającego wykładnikiem go szeregu tej tradycji. Nie form, są przekazywanych n a m znane formy go poprzedzające, j a k i również jego p o c h o d z e n i e n a d a n y m t e r y t o r i u m i w społeczności" m „ W t a k i m ujęciu historię u j m u j e m y we danej . kształtowanie się j a k o nieprzerwaną tradycję, j a k o sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne stopnio­ następstwo fak­ tów"' . 37 „Świat f e n o m e n o l o g i c z n y w punkcie przecięcia to b y n a j m n i e j n i e c z y s t y b y t , a l e s e n s ukazujący moich doświadczeń z doświadczeniami więc nieodłączny od subiektywności i o d intersubiektywności" „Cała dotarcia filozofia do 'po Edmunda Husserla raz pierwszy' rodzi się z w s z y s t k i c h pojawień jednego się s s innych ludzi, się jest . upartego świata wobec pragnienia człowieka i człowieka w o b e c świata" „Doświadczenie początkowe j e s t w rzącym w efekcie formy osądy, f o r m y aktywowana posiadające czasowym, two­ i d e a l n e , będące jego o d z w i e r c i e d l e n i e m , stanowiące jego walor istocie swojej wszechczasowy, w fenomenem których 'oczywistość' j e s t r e ­ przez świadomość" . 40 Fenomenologia zatem nie t y l k o pod względem dążenia do p r e c y z j i p r z y p o m i n a poezję, lecz także w t y m względzie, w j a k i m poezja biorąc swój początek z n a s t r o j u , u l o t n e j c h w i l i , będąc zapisem w y d a r z e n i a j e ­ dnocześnie stara się odsłonić w t y m zapisie w y m i a r wszechczasowy i u n i w e r s a l n y . Fenomenologia p r z y p o m i n a t u poezję, o której mówi A r y ­ stoteles, g d y zestawia ją z historią: „dlatego też poezja jest filozoficzna, głębsza od h i s t o r i i , bo przedstawia t o , co jest ogólne, a h i s t o r i a to, co szczegółowe, i n d y w i d u a l n e " . P r z e d m i o t y eidetycznych rozważań fenome­ nologicznych („istoty dotyczące poznania", „sens", „istoty z j a w i s k " ) to p r z e d m i o t y i r r e a l n e . P u n k t e m wyjścia badań fenomenologicznych są także na początku: i n d y w i d u a l n y b y t , p r z e j a w y irrealności, które następnie zo­ stają uchwycone eidetycznie. M a m y t u do czynienia ze swoistą dialektyką przypominającą na i n n y m planie rozważania K i e r k e g a a r d a , dotyczące 8 6 C. i przedmiot 3 7 M. Baudouin etnologii, de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , Material naukowy „ L u d " , t. X X I I : 1923. Merlau-Ponty, F i l o z o f i a e g z y s t e n c j a l n a , zbiór pod redakcją L . K o ­ łakowskiego i K . P o m i a n a , W a r s z a w a 1965. 8 8 Zadrożyńska-Barącz, 3 9 S. C i c h o w i c z , 4 t Zadrożyńska-Barącz, Czytając op. ext. H u s s e r l a , „Studia F i l o z o f i c z n e " , z. 3: 1964, s. 211. op. cit., s. 9. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 35 d i a l e k t y k i c h w i l i i wieczności, jednostkowości i powszechności, egzysten­ c j i jednostkowej i absolutnej w kręgu doświadczenia w i a r y . N i e jest to p i e r w s z y i j e d y n y m o m e n t , godny odnotowania, zdradzający jeśli nie bezpośrednią inspirację, jaką mogła czerpać fenomenologia z f i l o z o f i i r o ­ m a n t y c z n e j (w j e j późnym, k r y t y c z n y m wobec Hegla ujęciu duńskiego filozofa), to p r z y n a j m n i e j kontynuację t e j samej p r o b l e m a t y k i , o w o c u ­ jącej własnymi rozwiązaniami na g r u n c i e t e o r i i poznania. Podkreślenie tego p o w i n o w a c t w a może rzucić również światło na wspólne związki f i l o ­ zofii egzystencjalnej, m i m o dzielących je różnic, z fenomenologią, świa­ dome nawiązywanie w późniejszych wystąpieniach filozofów egzystencji do r e f l e k s j i metodologicznej Husserla, t z n . na quasi-fenomenologiczny p u n k t widzenia r o z m a i t y c h o d m i a n f i l o z o f i i egzystencji. „Chodzi tu bowiem wyjaśniania tego, o technikę teoretycznej treści, co jest a l u z y j n e , u t a j o n e m a j e u t y c e : podobnie umysł ów, bardziej symboli i duchową, archetypów, lub fragmentaryczne. przystosowaną raczej wyjaśniania uściślania Można by i mówić o do nowej j a k S o k r a t e s podług T e a j t e t a d o b y w a ł z umysłu myśli, j a k i e s a m o t y m n i e wiedząc, zawierał, t a k też historia religii mogłaby sprowadzić n a świat człowieka nowego, b a r d z i e j a u t e n t y c z n e g o i pełniejszego, s t u ­ diując b o w i e m postawę t r a d y c j e r e l i g i j n e człowiek współczesny n i e t y l k o mógłby archaiczną, a l e uświadomiłby właśnie p o s t a w ą " sobie bogactwo duchowe, odnaleźć związane z taką 4 1 — pisze M . Eliade o zadaniach fenomenologii r e l i g i i . W wyżej zacy­ t o w a n y m fragmencie splata się szereg cech charakteryzujących podejście fenomenologiczne. Z r a z u uderza jego postulatywność. W przeciwieństwie do naukowego podejścia ukształtowanego w t r a d y c j i p o z y t y w i s t y c z n e j , zmierzającego do o b i e k t y w i z m u , czy też raczej w przeciwieństwie do n i e ­ spełnionej, j a k wykazała to p o l e m i k a fenomenologiczna, d e k l a r a c j i w y ­ łączenia uczuć, wierzeń i przesądów — postępowaniu fenomenologicznemu uchylającemu w jeszcze bardziej r a d y k a l n y sposób sądy, towarzyszy skierowanie u w a g i na wartość. Tą wartością jest mądrość. N a u k a zmie­ rzająca do badania e m p i r y c z n y c h , o b i e k t y w n y c h faktów, nie m u s i trosz­ czyć się o to, czy j e j r e z u l t a t y są mądre. Stanowisko fenomenologiczne powiada, iż nie każda n a u k a m u s i być mądra. „Chcieć ustalić za pomocą granice fizjologii, tego z j a w i s k a [[zjawiska psychologii, socjologii, religijnego — przyp. e k o n o m i i , językoznawstwa, Z. В.] sztuki — to z n a c z y sprzeniewierzyć m u się, pozwolić, b y wymknęło się to, co właśnie w t y m zjawisku czyli jest właśnie jedyne i oryginalne, n i e dające się sprowadzić do czegoś jego c h a r a k t e r s a k r a l n y . Oczywiście, n i e i s t n i e j e ' c z y s t e ' innego, zjawisko r e l i g i j n e , n i e m a z j a w i s k a wyłącznie i l i t y l k o religijnego. R e l i g i a j e s t z j a w i s k i e m l u d z k i m , a więc j e s t również z j a w i s k i e m społecznym, językowym i e k o n o m i c z n y m , gdyż n i e można wyobrazić sobie człowieka h e z języka i p o z a n y m . Byłoby j e d n a k rzeczą złudną próbować wyjaśnić z tych samo 4 1 podstawowych złudna byłaby f u n k c j i , które o s t a t e c z n i e określają próba M . E l i a d e , Sacrum, wyjaśnienia mit, historia, takiego zjawiska, Warszawa życiem kolektyw­ religię z a pomocą naturę j a k powieść 1970, s. 52. jednych człowieka. T a k Madame �36 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z Bovary, z a pomocą faktów społecznych, e k o n o m i c z n y c h , p o l i t y c z n y c h — ważnych co p r a w d a , a l e n i e mających w p ł y w u n a to dzieło l i t e r a c k i e . W r a c a j ą c do naszego z a g a d n i e n i a , n i e m a m y z a m i a r u zaprzeczać, że z j a w i s k o r e l i g i j n e może być w n i k l i ­ wie zbadane zjawiska pod różnymi kątami w i d z e n i a , a l e najważniejszą religijnego samego w sobie, pod kątem widzenia o r y g i n a l n e i n i e dające się sprowadzić do czegoś i n n e g o " 42 rzeczą j e s t z b a d a n i e tego, co w n i m jest . Uznanie idiogenetycznego c h a r a k t e r u zjawiska w y m a g a dotarcia do jego wewnętrznych, i m m a n e n t n y c h k a t e g o r i i . Częstokroć p r z y t y m r e ­ dukcję eidetyczna, która podejmuje to zadanie, m y l n i e miesza się i utoż­ samia z r e d u k c j o n i z m e m . S p r o w a d z e n i u do czegoś innego, tłumaczeniu i wyjaśnianiu rzeczywistości bardziej s k o m p l i k o w a n e j przez prostszą, znaną i bardziej zrozumiałą, n a u k o w e m u „to jest nic, j a k t y l k o . . . " feno­ menologia p r z e c i w s t a w i a „to jest t y l k o t y l e " , co w gruncie rzeczy często­ kroć oznacza: „to jest aż t y l e " . W teoretycznej pracy, jaką p o d e j m u j e nauka, nieodłączny jest również element twórczości. Tworzenie jednak, z j a k i m m a m y do czynienia na gruncie n a u k i , jest skrótem, operuje m e ­ taforą, jest k o n s t r u o w a n i e m m o d e l u , schematu. N a metaforyczność języka fizyków, którzy używają t a k i c h określeń, j a k „cząstki e l e m e n t a r n e " l u b „orbity e l e k t r o n u " — zwraca uwagę René Dubos . Rozwój n a u k ścisłych zna szereg t a k i c h niewystarczających czy też wręcz upadłych metafor. Przykładem może t u być właśnie pojęcie „or­ b i t y e l e k t r o n u " , o którym mówi w j e d n y m ze s w y c h wywiadów r a d z i e c k i astrofizyk, J . S. Szkłowski . W przeciwieństwie do tego r e d u k c j a eide­ tyczna jest raczej rozwinięciem („reaktywowaniem oczywistości", oży­ w i e n i e m obrazu zjawiska) zmierzającym do pobudzenia świadomości czy­ t e l n i k a , słuchacza, doprowadzającym do takiego p u n k t u , w którym to zjawisko, w y k a z y w a n a jego istota, sens, staną się zrozumiałe. P r z y p o m i n a to t e n rodzaj t w o r z e n i a , z j a k i m s p o t y k a m y się w l i t e r a t u r z e i poezji. D o b r y m przykładem i zarazem ilustracją p e w n y c h elementów r e d u k c j i eidetycznej może t u być, najbardziej fenomenologiczna naszym zdaniem spośród w i e l u t r a d y c j i p o e t y c k i c h , poezja R. M . Rilkego. T a k j a k feno­ menologię n a gruncie n a u k i można widzieć j a k o próbę a n t y m e t a f o r y c z nego sposobu prezentacji, podobnie i poezję Rilkego cechuje próba p r z e ­ zwyciężenia m e t a f o r y . Jest to poezja wyraźnie do-słowna. Są to odrębne zupełnie kwestie, o i l e próba t a k a w ogóle jest możliwa wobec „natural­ nie m e t a f o r y c z n y c h " właściwości języka w równym stopniu, co związane z n i m zagadnienie dotyczące poznania: „na i l e p r z e d m i o t może być p r z e d 43 44 4 2 4 8 E 1 i a d e, Traktat..., R. ** W Dubos, Tyle f i z y c e istnieją elementarne, ale potem okrąża s. 2. człowieka co zwierzęcia, Warszawa 1973, s. 97. t a k i e z j a w i s k a , które j e s z c z e sto l a t t e m u w y d a w a ł y straciły j a k i k o l w i e k sens. W y d a w a ł o jądro a t o m o w e po jakiejś określonej się się пр., że e l e k t r o n orbicie. A l e pojęcie o r b i t y elektronu okazało się b e z s e n s o w n e , ponieważ jego r u c h j e s t t a k złożony, iż n i e można go o p i ­ sać w zwykłych k a t e g o r i a c h szybkości". „Kultura", R . 1, 8 I 1978. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 37 s t a w i o n y w strefie, w j a k i e j sią go poznaje" — n i e dające się w t e j c h w i l i t u rozpatrywać. Ów siekierą r o b i o n y podział na poezję m e t a f o ­ ryczną i niemetaforyczną, j a k i zarówno d o k o n a n y poniżej rozbiór w i e r ­ sza, może wydawać się niedostateczny i szokujący z p u n k t u widzenia t e o r i i l i t e r a t u r y i j e j rozległych możliwości a n a l i t y c z n y c h . G d y p r z y ­ p o m n i m y jednak, iż nie j e s t naszym celem powiedzenie t u czegoś o poezji Rilkego, ale ukazanie postępowania fenomenologicznego, p e w n y c h i s t o t ­ n y c h cech r e d u k c j i eidetycznej, a także zasygnalizowanie związanych z nią.zagadnień, którym Husserl poświęcił w i e l e miejsca — t a k i c h j a k „epoche", „zawieszenie naturalnego nastawienia do świata zewnętrzne­ go", „problem k o n s t y t u c j i " — t o n i e ulega wątpliwości, że wiersz Wstęp, który jest w p r o w a d z e n i e m do Księgi obrazów nadaje się do tego c e l u znakomicie. Wstąp [1] K t o k o l w i e k jesteś: Wyjdź d z i s i a j w i e c z o r e m [2] z t w e g o p o k o j u , w którym w s z y s t k o z n a s z , [3] najbliższy d l a o d d a l i j e s t twój d o m : [41 k t o k o l w i e k jesteś. [5] O c z a m i zmęczonymi, które l e d w i e [6] uwalniają się od startego [7] podnosisz z w o l n a czarne drzewo progu, [8] i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . [9] I uczyniłeś świat. I t e n jest w i e l k i [10] i j a k słowo, co j e s z c z e w m i l c z e n i u d o j r z e w a . [11] I w miarę j a k sens jego [12] oczy t w e c z u l e odłączają się od niego... obejmujesz, Przeł. M . J a s t r u n O ile każdy przekład poezji drogą analizy na język d y s k u r s y w n y może budzić wątpliwości co do sensu takiego zamierzenia, t o szczególnie silnie daje się t o odczuć w t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u . Jest t o wiersz t a k jasny, k l a r o w n y i czysty, że wszelkie rozważania na temat, co a u t o r miał na myśli, włączając w to n a w e t odczytywanie fenomenologicznych wąt­ ków, muszą się wydać drażniące w d o p o w i a d a n i u tego, co zamknięte zo­ stało z t a k i m u m i a r e m , na j a k i może sobie pozwolić f o r m a poetyckiego w y r a z u . N i e bez t e j p r z y k r e j świadomości odważamy się jednak t o czy­ nić, b y wskazać n a w s p o m n i a n e powyżej zagadnienia. Wiersz t e n o t w i e r a c y k l n a z w a n y Księgą obrazów, j a k każdy wstęp jest p r z y g o t o w a n i e m do tego, j a k należy czytać zawarte w t e j Księdze następne obrazy. Jest zachętą i zaproszeniem do doświadczenia poetyc­ kiego, a jednocześnie opisem zasad, według których cała Księga została stworzona. Z a w a r t y więc t u jest obraz doświadczenia poetyckiego w t a ­ k i m r o z u m i e n i u , j a k u j m u j e i w i d z i je autor. Jest to jednocześnie opis k o n k r e t n e g o doświadczenia poetyckiego samego d l a siebie. I w t e d y jest to t y l k o wiersz o zobaczeniu drzewa. Chcemy wskazać na podobieństwo �38 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ pomiędzy t a k r o z u m i a n y m doświadczeniem p o e t y c k i m a redukcją eide­ tyczna. Jakie są więc i c h wspólne elementy i etapy? — Cały d w u n a s t o l i n i j k o w y wiersz możemy podzielić n a t r z y czterowersowe części stano­ wiące zamknięte f a b u l a r n i e i tematycznie całości (I 1.2.3.4, I I 5.6.7.8, I I I 9.10.11.12). Pierwsze cztery wersy, które moglibyśmy nazwać „sytu­ acją wyjścia (I), mówią o „porzuceniu wszystkiego, co się z n a " — t o „epoche" i towarzysząca t e m u konieczność „zmiany naturalnego nasta­ wienia do świata" — „najbliższy d l a oddali jest twój d o m " — powiada poeta. C z t e r y następne w e r s y można b y nazwać „sytuacją graniczną" rozgrywającą się pomiędzy u w o l n i e n i e m się od sfery zadomowienia w świecie a o d k r y w a n i e m świata „podniesieni d r z e w a " . A c z k o l w i e k d r u ­ ga część s t a n o w i zamkniętą całość, na co wskazuje i n t e r p u n k c j a w y d z i e ­ lająca ją od pierwszej części zakończonej kropką do następnej k r o p k i po w i e r s z u 8, to j e d n a k d w a pierwsze w e r s y t e j części (5.6), gdzie z n a j ­ d u j e m y jeszcze t e m a t „domu", nawiązują tematycznie i zanurzone są jeszcze f a b u l a r n i e w części I , następne zaś d w i e (7.8) przynależą f a b u ­ l a r n i e do I I I części, którą moglibyśmy nazwać „przejściem do sfery eidetycznej". Wszystko to wskazuje, iż n a j t r u d n i e j s z a jest owa zmiana naturalnego nastawienia do świata. W y m a g a ona koniecznego t r u d u i w y ­ siłku. Chociaż d o m został już porzucony, t o j e d n a k zmęczone oczy l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u . Znaczy to, że porzucony d o m i wszystko co znane, c z y m żyło się w z a d o m o w i o n y m , n a t u r a l n y m świecie nie p r z e ­ stało istnieć, stale jest jakoś obecne, lecz t y l k o t a k j a k b y zostało wzięte i usunięte w nawias. N i e m a t u co p r a w d a graficznego odpowiedniego znaku, ale t e n sam efekt daje wtrącenie do zdania głównego i umieszcze­ nie w z d a n i u podrzędnym, pobocznym, wątku porzucenia p r o g u („które l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u " ) , co sprawia, iż główny akcent pada t u na dominujące czynności zobaczenia, „podnoszenia", „stawia­ nia d r z e w a " . O c z a m i zmęczonymi, podnosisz z w o l n a c z a r n e d r z e w o i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . Dzięki t e m u w t e j s y t u a c j i granicznej wzmaga się ostrość widzenia, oczy jednocześnie widzą t a k d r o b n y szczegół, j a k s t a r t y próg porzuco­ nego, oddalonego domu, i jednocześnie odkrywają, podnoszą z w o l n a czarne drzewo. Ostatnie cztery w e r s y t o k o n s t y t u c j a i przejście do sfery eidetycznej: zobaczenie drzewa jest k o n s t y t u o w a n i e m świata, jest utoż­ samione z a k t e m stworzenia, uczynienia świata (9). N i c j e d n a k n i e w s k a ­ zuje na to, że zostało ono stworzone jako wytwór, fantasmagoria poe­ tyckiego natchnienia, złudna i m p r e s j a zmęczonych oczu, ciemnej w i e ­ czornej p o r y (1). Jest to wiersz n i e z w y k l e trzeźwy. O d początku n i e może być co do tego wątpliwości, że chodzi t u o k o n k r e t n e drzewo, które istniało, rosło, dojrzewało w m i l c z e n i u , z a n i m d o m został porzucony. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 39 O t e j konkretności drzewa świadczyć może najbardziej zmysłowy cha­ r a k t e r środkowego czterowiersza rejestrujący r u c h „zmęczonych oczu", p o w i e k „uwalniających się od startego p r o g u " (mówi się przecież często o spojrzeniu, czy też w i d u j e się l u d z i z oczami, n i e j e d n o k r o t n i e ze zmę­ czenia w b i t y m i w ziemię pod nogi, k o n k r e t n i e w t y m w i e r s z u — 5.67.8 — t a m , gdzie zwykł był znajdować się próg, być może jeszcze wspo­ minającymi go, szukającymi i n s t y n k t o w n i e pod stopami t a m , gdzie już co najwyżej mógł zostać zeń t y l k o pył s t a r t y wędrowaniem), które p o d ­ noszą w górę czarne, smukłe drzewo. Można t u mówić raczej o o d - t w o r z e n i u drzewa. O zobaczeniu go od nowa, j a k b y po raz p i e r w s z y t a k i m , j a k i m było narzucając się zmęczonemu spojrzeniu. Ostatnie cztery w e r s y rozpoczynają przejście do sfery eidetycznej — „oczy czule odłączają się" od konkretnego, zmysłowo zobaczonego drzewa w miarę o b e j m o w a ­ n i a jego sensu. Zwróciliśmy t u uwagę t y l k o n a zobaczenie drzewa, ale przecież jest ono utożsamione z u c z y n i e n i e m świata, który „jest w i e l ­ k i j a k słowo, co jeszcze w m i l c z e n i u d o j r z e w a " . M a m y więc t u do czy­ nienia z utożsamieniem drzewa — świata — słowa. „Zobaczenie" drze­ w a jest zobaczeniem i o d k r y w a n i e m świata, d o j r z e w a n i e m słowa, jest o d k r y w a n i e m wszechzwiązku. O t w i e r a się t u nieskończoność i niepo­ dzielność poetyckiego doświadczenia poznawczego. Zwróciliśmy t u uwagę na zmysłowe zobaczenie drzewa, n a k o n k r e t ­ ność, rzeczowość drzewa, inicjujące i umożliwiające przejście do coraz rozleglejszych sfer świata, słowa, aż po sferę sensu i istoty. A l e obie sfery są przecież nierozłączne ze sobą. Jedna uczestniczy w d r u g i e j . Obie się wzajemnie przenikają, co s p r a w i a , że wiersz przezwycięża k r y ­ teria i w y c h o d z i poza podziały na kategorie zmysłowe — niezmysłowe (obrazowe, symboliczne); niemetaforyczne (naturalne, rzeczowe) — m e t a ­ foryczne; empiryczne — eidetyczne, które tracą t u swoją wartość. T a k rozumiane w ujęciu poety doświadczenie poetyckie p r z y p o m i n a r e f l e k ­ sję fenomenologiczną, co do doświadczenia poznawczego: jest ono n i e ­ p o d z i e l n y m , i n t e g r a l n y m a k t e m d u c h o w y m . Wiersz t e n p r z y p o m i n a d r o ­ gę wyjścia od k o n k r e t n y c h , j e d n o s t k o w y c h faktów, „źródłowo prezen­ tujących naoczność" w k i e r u n k u i c h eidetycznego rozumienia, a także pozwala rozumieć uprzednio już rysujące się trudności w związku z prze­ c i w s t a w i e n i e m f a k t u i istoty, p l a n u konkretnego empirycznego i feno­ menologicznego, eidetycznego, wskazując na swego rodzaju umowność t y c h podziałów. (Z tego, iż jedna sfera jest zanurzona w d r u g i e j , doświadczenie eide­ tyczne w doświadczeniu zmysłowym, w y n i k a t u już pewna wskazówka metodyczna, dotycząca najniższego, inicjującego poziomu doświadczenia, l i c z y się t u każdy fakt, każda narzucająca się obserwacji i r e f l e k s j i „naoczność", każde najbardziej z pozoru s u b i e k t y w n e odczucie, i to, że d l a poznania równie ważny może t u być każdy najbardziej j e d n o s t k o w y f a k t , i t e n nieważny, i nie znaczący z p u n k t u w i d z e n i a statystycznej �40 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ powtarzalności. Podobne rozumienie f a k t u ma na myśli Eliade, p o w i a ­ dając o t r o p i e n i u tego, co aluzyjne, fragmentaryczne, utajone, i g d y do faktów r e l i g i j n y c h zalicza cokolwiek, co jest p r z e j a w e m sacrum, ope­ rując pojęciem „hierofania", „coś, co o b j a w i a sacrum". Takie szerokie rozumienie f a k t u pod względem jego zasadniczej f u n k c j i — f u n k c j i h i e rofanicznej, umożliwia r o z p a t r y w a n i e i o d k r y w a n i e wszechzwiązku p o ­ między szeregiem t a k o d m i e n n y c h od siebie s t r u k t u r a l n i e faktów i d o k u ­ mentów r e l i g i j n y c h . Zarówno ważny jest t u t e k s t m i t u , przesąd, gest l i t u r g i c z n y , działanie techniczne otoczone obrzędem, rytuał, w i z e r u n k i , słowa m o d l i t w y i zaklęcia, a r c h i t e k t u r a sakralna, m u z y k a i śpiew, szata kapłana, a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l , i t d . D l a poznania zjawiska religijnego, jego istoty, równie ważne są d o k t r y n a l n e , teologiczne ujęcia i d e i r e l i g i j n y c h , w y p r a c o w a n e przez e l i t y , j a k i wersje l u d o w e , a p o k r y ­ ficzne, niejasne, odbiegające od o r t o d o k s y j n y c h wykładni. Wszystkie one udzielają sobie wzajemnie światła, uczestnicząc w dających się w y ­ dzielić zespołach, odmianach, t y p a c h sakralności, przynależąc do różnych „systemów r e l i g i j n y c h " podnoszą różne znaczenia i sensy tego, co świę­ te. Wszystkie zanurzone w h i s t o r i i , będąc k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i przykładami kształtowania się stosunku człowieka do świętości, mogą stać się p r z e d m i o t e m r o z p a t r y w a n i a i rozważania tego, co w n i c h h i s t o ­ ryczne, lokalne i tego, co u n i w e r s a l n e , p o d względem swojej otwartości hierofanicznej i kryptofaniczności, tego, co je d z i e l i i łączy). Wiersz t e n pozwala zasygnalizować i zrozumieć inne, obok już w y ­ m i e n i o n y c h , trudności i paradoksy charakteryzujące redukcję eidetycz­ na. J a k powiedzieliśmy, cechuje ją skierowanie u w a g i na mądrość, a j e d ­ nocześnie zmierza ona do „reaktywowania oczywistości". Z k o l e i o w o „reaktywowanie oczywistości i sensu" w y m a g a , j a k widzieliśmy, podję­ cia koniecznego t r u d u i wysiłku z m i a n y n a t u r a l n e g o nastawienia do świata, w y m a g a epoche. Byłyby więc mądrość, sens i oczywistość r e z u l ­ t a t e m jakiegoś nienaturalnego, sztucznego sposobu zachowania się i spoj­ rzenia? Cóż zatem byłyby w a r t e ? Wszystkie t e sprzeczności budzące n i e ­ pokój dadzą się usunąć, g d y p r z y p o m n i m y o owej nadwyżce filozoficz­ nej, odróżniającej podejście fenomenologiczne od naukowego, czy też uważanego za n a u k o w y , sposobu podejścia, a także to, co mówi wiersz o doświadczeniu poznawczym, iż jest ono i n t e g r a l n y m , n i e p o d z i e l n y m a k t e m d u c h o w y m . W potocznej świadomości, opiniach i odczuciach czę­ stokroć podkreśla się ową nienaturalność p o s t a w y filozofa i poety względem świata, cechujący i c h b r a k zmysłu praktycznego, i c h życie na opak. W potocznej świadomości filozof i poeta n i e z b y t mocno stą­ pają po ziemi. M o t y w b r a k u zadomowienia w świecie staje się w w i e r ­ szu naczelną zasadą i postulatem. O d niego zaczyna się Wstęp (Eingang), wejście do Księgi obrazów, do świata doświadczenia poetyckiego. To od porzucenia d o m u , wszystkiego, co się zna, rozpoczyna się możliwość „zobaczenia d r z e w a " w całym jego wszechzwiązku ze światem, słowem,. �O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH METODY FENOMENOLOGICZNEJ 41 sensem. O podobnej zasadzie w sferze doświadczenia poznawczego mówią Jung i mistrz refleksji, Kierkegaard: „Refleksji raczej jako n i e należy postawę. t u rozumieć Refleksja w o b e c prawidłowości n a t u r y . Z g o d n i e chylenie) w ralnego, nim, jako a k t u wyłącznie jest zastrzeżeniem, jakie intelektualnego, ludzka wolność ze z n a c z e n i e m słowa r e f l e x i o refleksji chodzi o akt duchowy w przeciwieństwie lecz zgłasza (odgięcie, o d ­ do p r o c e s u natu­ a m i a n o w i c i e o z a t r z y m a n i e się p r z y postrzeżeniu, z a s t a n o w i e n i e się n a d stworzenie rozprawę. sobie Refleksję jego o b r a z u , więc należy n o w e g o s t o p n i a świadomości" „Mało się w i e r z y w 4 5 jako się do niego i krytyczną a k t zmierzający do z nim osiągnięcia (С. K . Jung). d u c h a , a przecież t a k i wysiłek o to, a b y to n i e był jednostronny necessźtas t y m więcej jest obecna, odniesienie rozumieć rezultat, duro budzi zależy od d u c h a , c h o d z i necessitas, wątpliwości a normalność i m bardziej wysiłku. się c h c e j e d n a k myśleć, że z i m n a , j a ł o w a konieczność m u s i być o b e c n a w ta Jeśli takim wysiłku, t y m s a m y m się s t w i e r d z a , że n i k t n i e może przeżyć śmierci, z a n i m n a ­ p r a w d ę n i e u m r z e , co z d a j e m i się g r u b y m materializmem" 4 8 (S. K i e r k e g a a r d ) . Powiedzieliśmy, że to jest wiersz o „zobaczeniu d r z e w a " , ale możemy zaraz spojrzeć nań jako n a wstęp — w jego wprowadzającej f u n k c j i do następnych obrazów t e j księgi, w t e d y jest t o wiersz o t y m , j a k czytać następne obrazy, następne p r z e d m i o t y . Zobaczenie d r z e w a można więc ująć przez chwilę w jego f u n k c j i m e t a f o r y c z n e j , a wezwanie poety o d ­ nieść j a k o wezwanie do podobnego spojrzenia na inne p r z e d m i o t y . (Po­ dobną refleksją można objąć i z p o d o b n y m n a s t a w i e n i e m spojrzeć na p r z e d m i o t y znajdujące się w zasięgu zainteresowań etnografa, t a k i e j a k praca, podział i wartościowanie czasu — czas święta i czas dnia p o ­ wszedniego, stosunek do świata p r z y r o d y , do ziemi, do l u d z i , uczucio­ wość, miłość, wrażliwość estetyczna, rzeczywistość świata baśni i f a n ­ t a z j i i rzeczywistość świata realnego w kręgu t r a d y c y j n e j k u l t u r y itd.). W każdym p r z y p a d k u idzie o to, b y spojrzeć na każde zagadnienie z rów­ ną wrażliwością i świeżością spojrzenia, zawierzającą własnym doświad­ czeniom, obserwacjom, nasuwającym się i n t u i c j o m i pomysłom, u c h y ­ lając całą wiedzę, znane i w y p o w i e d z i a n e p r a w d y na te t e m a t y . T a k j a k w wierszu k o n k r e t n e , zmysłowe zobaczenie drzewa odkryło pole do r e f l e k s j i , odkryło świat, słowo i sens w i c h wszechzwiązku, p o n o w n i e stać się może, g d y na wszystkie te zagadnienia spojrzy się z nastawie­ n i e m od-twarzania, doświadczania „po raz p i e r w s z y " , o którym mówi p o l s k i poeta: „co dzień o d n a w i a m s p o j r z e n i e co dzień n a r a s t a mój d o t y k łaskotany bliskością t y l u r z e c z y " (Z. C . G . J u n g , Archetypy k o p i u k , W a r s z a w a 1976, s. 184. 4 5 K K i e r k e g a a r d , Z. H e r b e r t , 1973, s. 10. 4 7 Bójaźń Trzy i symbole, i drżenie, wiersze Herbert) pisma wybrał 4 7 i przełożył Jerzy Pro- s. 46. z pamięci, Bibl. Lit. XXX-lecia, Warszawa �42 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ G d y weźmiemy p o d uwagę dążenie do p r e c y z j i słowa, od którego zaczęliśmy snuć nasze porównanie pomiędzy fenomenologią a poezją, a także w świetle tego, co spotkaliśmy już wewnątrz wiersza Rilkego p r z y przechodzeniu do sfery eidetycznej, stanie się zrozumiałe, bliższe p r a w d y , wierniejsze jeszcze bardziej l a p i d a r n e sformułowanie, jakie z n a j ­ d u j e m y w w i e r s z u innego poety, które w swej prostocie i realizmie nie u k r y w a całego patosu, grozy i u r o k u , związanych z t a k i m przedsięwzię­ ciem, gdzie doświadczenie poetyckie nazwane jest „odchodzeniem od zmysłów do słowa" . G d y p a t r z y m y na wiersz Rilkego j a k o na wstęp i w p r o w a d z e n i e do całego c y k l u obrazów, o t w i e r a się przed n a m i rów­ nież nieskończoność znaczeniowa. W zależności od k o n t e k s t u r o z p a t r y ­ w a n i a dających się wydzielić w t y m w i e r s z u wątków, tematów, obrazów w świetle i n n y c h utworów i c y k l i o d k r y w a się t u nieskończona, n i e w y c z e r p y w a l n a głębia znaczeniowa. A l e n a w e t bez drobiazgowego odwoły­ w a n i a się do t y c h w s z y s t k i c h miejsc w poezji R. M . Rilkego — gdzie występują i wzajemnie oświetlają się wątki i t e m a t y „odwykania od d o m u " (ziemi), „starego p r o g u " , czy też „podnoszenia d r z e w a " („wzbiło się drzewo. O, czyste wzniesienie /О Orfej śpiewa! Wzniosłe drzewo w u c h u ! " — T a k zaczyna się p i e r w s z y wiersz o schodzącym w krainę cieni i rzucającym w y z w a n i e śmierci Orfeuszu, otwierający c y k l Sonetów do Orfeusza) — n a podstawie samego wiersza możemy dojść do jednego z najgłębszych jego znaczeń. Jest t o wiersz ukazujący u n i w e r ­ salną, ponadczasową, ostateczną sytuację człowieka. O u n i w e r s a l i z m i e i ponadczasowości przesądza specyficzny rodzaj użytej apostrofy, od której wiersz bierze swój początek. Użyty t u z w r o t „Ktokolwiek jesteś", powtórzony parę wersów dalej podkreśla ów p o n a d ­ czasowy c h a r a k t e r zawartego t u doświadczenia. E f e k t t e n wzmacnia poszerzone o „ktokolwiek" zwrócenie się w d r u g i e j osobie, t a k j a k t o rzecz ma się w r o z m o w i e z kimś b l i s k i m , i t a k j a k w r o z m o w i e z b l i s k i m T y sprawia, iż cały wiersz staje się dialogiem. (Cały pisany jest w d r u ­ giej osobie). Ta dialogiczną tonacja organizuje całość wiersza i panuje nad n i m t a k dalece, iż umykają i unieważniają się w o w y m zwróceniu się do T y t a k odmienne od siebie f o r m y i m p e r a t y w n a i opisowa, w któ­ r y c h wiersz t e n został napisany, łagodnie przechodząc jedna w drugą i użyczając jedna d r u g i e j s w y c h cech: stanowczej postulatywności i obiek­ t y w i z m u . To dialogowe zwrócenie się do Ty, które nie wiadomo, czy nie jest immanentną cechą wszelkiej poezji i każdego zapisu p o e t y c k i e ­ go, niezależnie od zastosowanych środków, k o n k r e t n i e w t y m wierszu p r o w a d z i do tego, iż nieważny n a w e t jest f a k t , że m a m y t u do czynienia z jedną osobą mówiącą, z jedną stroną dialogu. Zwrócenie się do T y ustanawia i określa specyficzną jedność czasu. Z w r o t „Ktokolwiek jesteś" 48 4 4 W. T k a c z u k , Skrzydło liścia, I s k r y 1970. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 43 przerzuca pomost ponad czasem dzielącym poetę, podmiot l i r y c z n y i o d ­ biorcę, ustalając pomiędzy n i m i , czy też doprowadzając do świadomości szczególnego r o d z a j u więź ontologiczną. Analizując t e n wiersz powyżej mówiliśmy o k o l e j n y c h etapach, następujących po sobie wątkach f a b u ­ l a r n y c h , a przecież cały wiersz zapisany jest i dzieje się w j e d n y m cza­ sie teraźniejszym, zarówno g r a m a t y c z n y m , j a k i p o e t y c k i m tempus p r a sens. O w a dialogiczna tonacja sprawia, iż odczytywanie wiersza za każ­ d y m razem, w każdym czasie h i s t o r y c z n y m , mieści w sobie możliwość niewyczerpanego i nieskończonego odnawiania, r e a k t u a l i z o w a n i a ze szcze­ gólnym napięciem zawartego w n i m doświadczenia. Ponadczasowość z w r o t u „Ktokolwiek jesteś" p r z y p o m i n a t y p apostrofy, s p o t y k a n y w po­ ezji wędrującego W a l t a W i t h m a n a , któremu to r o d z a j o w i apostrofy poświęcił uwagę i zgromadził szereg przykładów (zacytujemy t u jeden z nich) J . L . Borges w swojej Notatce na temat WaZta Withmana : 49 Pełen życia t e r a z , spoisty, w i d z i a l n y J a w c z t e r d z i e s t y m r o k u życia, w osiemdziesiątym t r z e c i m r o k u Stanów. D o kogoś, z a w i e k l u t a z a w i e l e w i e k ó w , D o c i e b i e j e s z c z e nienarodzonego, s z u k a m Cię. K i e d y to c z y t a s z , j a , który byłem w i d z i a l n y , j e s t e m staję się n i e w i d z i a l n y . T e r a z to t y , spoisty w i d z i a l n y p r z e c z u w a s z moje w i e r s z e i s z u k a s z m n i e , Myśląc, j a k i byłbyś szczęśliwy, g d y b y m mógł być z Tobą i stać się t w o i m t o w a r z y s z e m , Bądź t a k szczęśliwy, j a k b y m był z Tobą (nie bądź zbyt p e w i e n , c z y n i e j e s t e m t e r a z z Tobą). Omawiając t e n t y p apostrofy i wskazując na analogiczne przykłady zastosowania tego rodzaju zwrotów w e wcześniejszej poezji anglosaskiej, Borges pominął m i l c z e n i e m p e w i e n szczególny rodzaj poezji, w którym m a m y do czynienia z p o d o b n y m i k o n s e k w e n c j a m i w s t r u k t u r z e czaso­ w e j i ontologicznej, z t y m co nazwaliśmy dialogiczna tonacją, z tego samego rodzaju z w r o t e m , co użyta w w i e r s z u Rilkego apostrofa „ K t o ­ k o l w i e k jesteś". N a s u w a się t u m i a n o w i c i e na myśl epitafialna poezja nagrobna ze s w o i m „Byłem k i m jesteś, jesteś k i m byłem, jestem k i m będziesz". Idąc t y m t r o p e m jesteśmy w stanie dojrzeć nie t y l k o p o n a d ­ czasowość i u n i w e r s a l i z m zwartego i opisanego w e Wstępie doświad­ czenia, ale również tę jedną z najgłębszych w a r s t w znaczeniowych w i e r ­ sza, ukazującą ponadczasową, uniwersalną, ostateczną sytuację człowie­ k a i wszelkiego doświadczenia ludzkiego. Znaczenia tego nie możemy pominąć, gdyż jest to również wiersz o przeżywaniu śmierci. Bez niego 49 J . L. B o r g e s , Notatka na temat Walta Withmana, kład A n d r z e j S o b o l - J u r c z y k o w s k i . Tłum. w i e r s z y E . P e t r a j t i s . „Poezja", 1977, p r z e ­ �44 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ nie sposób zdać w pełni relację z podniesionego przez nas podobieństwa pomiędzy doświadczeniem p o e t y c k i m a r o z u m i e n i e m doświadczenia p o ­ znawczego w ujęciu fenomenologicznym. Wątek t e n podjęły, rozwijały i akcentowały późniejsze o d m i a n y fenomenologii egzystencji. Bez niego też t r u d n o b y zrozumieć w pełni owo znamienne zdanie Sartre'a o H u s s e r l u : „Husserl przywrócił światu grozę i u r o k " . Co zatem sprawia, iż możemy powiedzieć, że jest to zarazem wiersz o przeżywaniu śmierci. P r z y p i e r w s z y m c z y t a n i u Wstępu, który nazwaliśmy w i e r s z e m o zoba­ czeniu drzewa, n i c nie wskazuje na to, iż byłby t o wiersz w j a k i k o l w i e k sposób mówiący o śmierci. Dopiero po bliższym uświadomieniu sobie utożsamienia drzewa = świata = słowa muszą budzić niepokój ostatnie w e r s y : „ I w miarę j a k sens jego obejmujesz, oczy t w e czule odłączają się od niego". N i e jest t o j e d n a k w żaden sposób wiersz pesymistyczny, wiersz o zwycięstwie śmierci. N i e kończy się martwą kropką, lecz p o ­ zostaje o t w a r t y . Bliższa, bardziej drobiazgowa i subtelna analiza, zwła­ szcza b u d o w y wiersza, d l a której n i e m a t u miejsca, pozwoliłaby p o k a ­ zać, w j a k i sposób jest t o wiersz o c z y s t y m r u c h u , o przechodzeniu przez kolejne obrazy, o c z y s t y m r u c h u dokonującym się pod powierzchnią obrazów. Cały wiersz z b u d o w a n y jest z ciągłego zakładania i p o n o w ­ nego znoszenia tego, co założone, cały z b u d o w a n y jest ze s t o p n i o w y c h tez i antytez wewnątrz w y d z i e l o n y c h przez nas t r z e c h części I , I I , I I I , które nazwaliśmy sytuacją wyjścia, sytuacją graniczną i sytuacją przejś­ cia do sfery istoty. Dokonujący się r u c h w o w y m odłączeniu się od k o • l e j n y c h obrazów — od porzucenia d o m u do podniesienia drzewa, od drzewa — do świata — od świata do słowa, od słowa do sensu p r z y p o ­ m i n a pod t y m względem to, co w r e d u k c j i eidetycznej Husserla jest s t o p n i o w y m oczyszczaniem świadomości, osiąganiem czystej świadomości. W t y m podobieństwie wiersz t e n jest i n i e jest w i e r s z e m o śmierci. Możemy t y l k o powiedzieć, że jest właśnie w i e r s z e m o odchodzeniu od zmysłów do słowa, od słowa do niewysłowionego i jako t a k i posiada swoją czwartą nienapisaną część. Cały jest wstępem i w p r o w a d z e n i e m do tego, co niewysłowione. S p r a w i a t o n i e t y l k o f a k t , iż cały wiersz pozostaje o t w a r t y , niezakończony, ale również i to, że g d y weźmiemy pod uwagę ową zasadę rządzącą wierszem, to zobaczymy j a k w w y d z i e ­ lonej przez nas części I I I powraca t a sama „sytuacja wyjścia", co w I części ( I : porzucenie d o m u , u w a l n i a n i e się oczu od p r o g u — I I I : „oczy t w e czule odłączają się od niego..."). W zakończeniu odzywa się t u początek. I t a k , j a k po I części (po porzuceniu d o m u , u w o l n i e n i u się oczu od progu) następuje część I I (zobaczenie drzewa, świata, słowa), t a k po części I I I , która jest końcem wiersza (gdzie znów „oczy czule odłączają się od niego...") spodziewać się należy kolejnego początku. Wiersz nie t y l k o w swojej b u d o w i e realizuje formułę, ale i odsłania d l a świadomości tę prawdę, iż początek jest końcem, koniec jest począt- �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 45 k i e m . Dlatego też możemy powiedzieć, że wiersz t e n jest w i e r s z e m o „jest" i „nie j e s t " śmierci. Rozpatrując m o t y w d r z e w a w świetle u t w o ­ rów i c y k l i w i e r s z y Rilkego moglibyśmy w sposób bardziej p r z e k o n y ­ wający wykazać, j a k opisane w n i m czyste doświadczenie poetyckie jest również przezwyciężaniem i p o k o n y w a n i e m śmierci. Moglibyśmy w s k a ­ zać na to, co podkreśla M . J a s t r u n , „Rilke w b r e w pozorom jest piewcą istnienia. I s t n i e n i a , które obejmuje również śmierć jako jeden z w a ­ runków ziemskiego b y t u , wiecznej m e t a m o r f o z y " . To przecież w za­ kończeniu pierwszej Elegii Duinejskiej padają owe znamienne słowa poety: 5 0 51 „Czyż jest n a pierwsza darmo nieśmiała legenda, muzyka że w t r e n a c h po L i n o s i e przemogła drętwą martwotę [...] t a , która dziś n a s p o r y w a , p o c i e s z a w s p o m a g a . " (a w „pomyślanych jako epitafia d l a W e r y Ouckama K n o o p " Sonetach, do Orfeusza — bodźcem do i c h powstania była śmierć młodej d z i e w ­ czyny) „śpiew t o i s t n i e n i e " . Bez dotarcia do t e j najgłębszej sfery znaczeniowej Wstępu nasze porównanie fenomenologii do poezji nie byłoby pełne. Istnieją b o w i e m wątpliwości — podnoszone częstokroć przez krytyków fenomenologii — w j a k i m s t o p n i u zadania, które fenomenologia stawia sobie, są możliwe do spełnienia, i w j a k i e j mierze cele, które w i d z i przed sobą, są do osiągnięcia. Czy cele te i zadania n i e przekraczają granic rozsądku, czy są sensowne. W j a k i m s t o p n i u jest możliwe owo dochodzenie do „po raz p i e r w s z y " rzeczy, przedmiotów poznania, czy też mówiąc słowami n a ­ szego porównania: czy możliwa jest owa poezja niemetaforyczna i p r e ­ zentacja p r z e d m i o t u w strefie, w j a k i e j się go poznaje, t z n . m . i n . w j a ­ k i e j mierze jest możliwe zachowanie ciągłości pomiędzy przeżyciem a rzeczywistością, czy nie grozi ono zagubieniem się w s u b i e k t y w i z m i e ; czy owo dążenie do p r e c y z j i słowa, owo „odchodzenie od zmysłów do słowa" — zgodnie z t y m , co podpowiada t u pewne idiomatyczne r o z u 52 N a i n n y m m i e j s c u R i l k e odsłania tę samą p r a w d ę , w której moglibyśmy szukać k l u c z a do z r o z u m i e n i a z a s a d y i formuły, w e d l e której Wstęp został n a p i ­ sany: 5 0 „Pragnij metamorfozy. O zachwyć się płomieniem, gdzie u m y k a c i r z e c z , co się p y s z n i z p r z e m i e n n e j n a t u r y [...] K t o się j a k światło r o z l e w a tego p o z n a j e p o z n a n i e i w z a c h w y c i e p r o w a d z i p r z e z pogodę s t w o r z e n i a co często początkiem kończy i końcem z a c z y n a swój kształt". R . M . R i l k e , Poezje wybrane, K r a k ó w 1974, tłum. M . J a s t r u n . 51 Tamże, 5 2 P o r . Sonety posłowie M . J a s t r u n a , s. 498. do Orfeusza, s. I , I I I , I X . go �46 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ mienie — nie p r o w a d z i do swego rodzaju obłędu językowego i e t y m o ­ logicznego (ten o s t a t n i zarzut d o t y k a najczęściej filozoficznych r o z p r a w Heideggera), w j a k i m s t o p n i u owa postawa fenomenologiczna nie p r o ­ w a d z i do oderwania się od świata, od rzeczywistości i nie wiedzie do nadmiernego estetyzowania, czy t a k a postawa na gruncie f i l o z o f i c z n y m może być i m p u l s e m d l a wartościowych p r o p o z y c j i i koncepcji etycz­ nych? Są to p y t a n i a nie obojętne chyba również d l a a n t r o p o l o g i i , której o s o b l i w y m p r z e d m i o t e m poznania jest człowiek, krąg życia ludzkiego manifestujący się w r o z m a i t y c h w y t w o r a c h k u l t u r y . N i e uprzedzając odpowiedzi, które wyłonią się w części p r a c y dotyczącej fenomenolo­ gicznych badań n a d istotą s y m b o l u , r e l i g i i i k u l t u r y , m u s i m y poprzestać na t y c h , które częściowo już t u padły, i na t e j , której udziela Wstęp oraz w y b r a n a przez nas przykładowo poezja Rilkego, w której doświad­ czenie poznawcze t a k głęboko splecione jest z doświadczeniem śmierci: „Jesteśmy t u może t y l k o po to, b y powiedzieć: d o m , most, studnia, b r a ­ ma, dzbanek, owocowe drzewo, okno — najwyżej: k o l u m n a , wieża [...] A l e powiedzieć, zrozum, o, powiedzieć t a k , j a k n a w e t s a m y m rzeczom nie marzyło się n i g d y " . T y l k o n a gruncie ustawicznej świadomości oporu, j a k i stawia to, co niewysłowione, t y l k o w m r o k u owej ostatecznej, ponadczasowej, u n i w e r s a l n e j s y t u a c j i człowieka jesteśmy w stanie zrozumieć wagę odpo­ w i e d z i wobec w s z y s t k i c h t y c h wątpliwości, j a k i e j udziela fenomenologia w s w y c h próbach. Użyjmy t u raz jeszcze słów Rilkego: „Wysławiać pomimo... A j e d n a k wysławiać (dennoch preisen)". Zbigniew Benedyktowicz ON S O M E A S P E C T S O F P H E N O M E N O L O G I C A L METHOD A P P L I E D IN S T U D I E S ON S Y M B O L , R E L I G I O N AND CULTCJRE Part I S u m m a r y T h e t e x t p r e s e n t e d is t h e f i r s t p a r t of t h e s t u d y b y Z . B e n e d y k t o w i c z w i t h a p p l i c a t i o n of p h e n o m e n o l o g i c a l dealing m e t h o d to r e s e a r c h e s of s y m b o l , r e l i g i o n a n d c u l t u r e . ( C l a s s i c s of t h i s a p p r o a c h a r e C . G . J u n g , R . Otto, M . E l i a d e . G . v a n d e r Leeuw). T h i s p a r t of Z. B e n e d y k t o w i c z ' s s t u d y p r e s e n t s t h e h i s t o r i c a l - p h i l o s o p h i c background r e f l e c t i n g t h e essence of p h e n o m e n o l o g i c a l is here phenomenology a specific approach of Edmund to the w o r l d and psychologism approach. Departing interpreted by Roman to the p o l e m i c of E d m u n d H u s s e r l a n d h i s opposition against point Ingarden a n d a s p e c i f i c t e c h n i q u e s of l a n g u a g e s e n t i n g r e s u l t s of r e s e a r c h - R e f e r r i n g positivism Husserl contemporary as in pre­ against philosopy a n d for a c t i v e p h i l o s o p h i z i n g , t h e a u t h o r e m p h a s i z e s t h a t p h e n o m e n o l o g y , u s u a l l y considered between as a method, contains a philosophical surplus. Here is a s i m i l a r i t y p h e n o m e n o l o g y a n d some o l d e r a t t e m p t s of b u i l d i n g of p h i l o s o p h y based �O on NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH intuition (Descartes, ditions St. Augustin) e m p h a s i z i n g the v a r i e t y of reason", "order of METODY as well as FENOMENOLOGICZNEJ some epistemological other philosophical experience h e a r t " , " t h e m a t h e m a t i c a l sense a n d 47 tra­ (Pascal, "order natural acumen") of which c a n n o t be r e d u c e d to o n l y one t y p e of e x p e r i e n c e . T h e v a l u e of e x p e r i e n c e is h e r e understood of not i n a n a r r o w p s y c h o l o g i c a l - e m p i r i c a l sense b u t concentrating attention i n experience wisdom (this i s t r a d i t i o n , e s p e c i a l l y i n t h e books this reason phenomenology evident as a m e t h o d i c i n the Old act Testament of E c c l e s i a s t e s a n d E c c l e s i a s t i c u s ) . F o r i s r a t h e r c o n s i d e r i n g t h e e s s e n c e of m a t t e r t h a n prov­ i n g of s o m e t h i n g . I t ' s t a s k is not to b u i l d up d e f i n i t i o n s but to d e m o n s t r a t e how an object exists; it searches "what" through "how" of the given object. T h e a u t h o r r e f e r s to t h e d i s p u t e c o n c e r n i n g t h e s c i e n t i f i c c h a r a c t e r of graphy (two ethno­ v a r i o u s t e n d e n c i e s : c l a s s i f i c a t i o n of s c i e n c e as e x a c t s c i e n c e s c a l l i n g for l e g i t i m a t i o n i n n a t u r a l s c i e n c e s a n d s c i e n c e s of a r t s a n d l e t t e r s r e l a t e d to a r t , or Dilthey's d i s t i n c t i o n of natural and humanistic sciences). I n the author emphasizes the tendency i n phenomenology v o t e d c a r e for l a n g u a g e ; for this reference precision and its t h i s is c h a r a c t e r i s t i c of v a r i o u s types of T h i s t e n d e n c y to p r e c i s i o n w e f i n d i n the t e x t s to E d m u n d H u s s e r l on phenomenology", and language then i n phenomenology (Heidegger, M e r l a u dealing w i t h phenomenology ing", Pascal "Man phenomenology help Ponty) without some as w e l l God", "Man common periences i n the phenomenology with as i n writings God"); the "pure experience, existence of philosophers of f a i t h ( K i e r k e g a a r d " E i t h e r or", " F e a r a n d of r e l i g i o n of R u d o l f to d i s c o v e r of e p i s t e m o l o g i c a l de­ phenomenology. last ones trembl­ precede the Otto, C a r l G u s t a v J u n g , M i r c e a E l i a d e , a n d marks in understanding the epistemological ex­ of H u s s e r l . T h e a u t h o r a n a l y s e s the a b o v e m e n t i o n e d t e x t s p a y i n g h i s a t t e n t i o n to stages of t h e p h e n o m e n o l o g i c a l well as of cause and given phenomenon nomenology different procedure effect, then (epoché, of etc.) I n t h i s w a y s u s p e n s i o n of p r o b l e m explanations i t m i g h t be reducing from approach of sciences based on f o r m a l i z e d it a l s o doesn't K i e r k e g a a r d i n his opposition is a n and demonstrate experience. To a n a l y s i s of a p o e m by R a i n e r M a r i a in the view of the models scien­ is e x p e r i e n c e a n d w o r d . to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e r e poetical phe­ Phenome­ use is l e s s m e t a p h o r i c t h a n e x a c t A l l t h e s e motifs a s w e l l as a s i m i l a r i t y of p h e n o m e n o l o g y dition, especially expressed by as the completely positivistic traditions. languages; nor schemes. F o r this reason phenomenology ces. T h e o n l y tool of p h e n o m e n o l o g y on of clearly demonstrated that is a i m i n g at a t y p e of p r e c i s i o n a n d e x a c t e n e s s w h i c h is nology doesn't put i t s hope represents true-false, the essence analogy between this phenomenological observation Rilke. T h i s poem author the purest and romantic t r a ­ against Hegel the author lead approach gives an u n d e r the title " E i n g a n g " type of non-metaphoric and d i a l o g i c a l poetry. T r a n s l a t e d by Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc6efdf5c1193e707534483d212912a7.pdf 34416359edcadb693cf4d2ac5e461015 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2213 Title A name given to the resource Marta i Maria (Uwagi o "Uczcie Babette") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria i Marta (Uwagi o „Uczcie Babette") Zbigniew Benedyktowicz „ U w a ż a n o d o t ą d , ż e g ł ó w n ą rzeczą w Ewangelii są poucze­ nia moralne i reguły zawarte w przykazaniach, dla mnie z a ś najważniejsze jest to, że Chrystus m ó w i p r z y p o w i e ś c i a m i , objaśniając p r a w d ę ś w i a t ł e m c o d z i e n n o ś c i . U podstawy tego leży m y ś l , że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i ż e życie jest symboliczne p o n i e w a ż jest z n a c z ą c e . " (Borys Pasternak, Doktor Żiwago) „ Z a p r a w d ę powiadam wam: Gdziekolwiek po c a ł y m świe­ cie g ł o s i ć b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " (Mat. 26,13; M k , 14,9; J a n , 12,1-8) F i l m Gabriela Axela Uczta Babette jest filmem niezwyk­ łym. Z w a ż y w s z y nawet t o , że p o w s t a ł w 1987, a więc w czasie nie tak jeszcze dla k i n a m a r n y m - w t y m samym okresie p o w s t a ł y m . i n . Ginger i Fred (1986), Wywiad (1987) Fel­ liniego, Ofiarowanie (1986) Tarkowskiego, Niebo nad Bni­ nem (1987) Wendersa - pozostanie na d ł u g o wyzwaniem dla kina. U r z e k a nas jego prostota. U r z e k a niemal anachronicz­ na, ale t y m samym i ostentacyjna s k r o m n o ś ć , nie po­ zbawiona i n t e n s y w n o ś c i b a r w y i smaku o s z c z ę d n o ś ć , har­ m o n i a . O t o tradycyjny „najzwyczajniejszy" film-opowieść, do tego adaptacja zanurzona w literackim pierwowzorze, film opowiadany t a k ż e i g ł o s e m narratora spoza ekranu. F i l m bez e f e k t ó w specjalnych, taka skandynawska (europej­ ska) nieciekawa historia, nie z tego wieku. F i l m „ c i c h y " , pozbawiony chęci epatowania - a jednak i przez to właśnie s t a n o w i ą c y wciąż w a ż n e , otwarcie rzucone wyzwanie, idące p o d p r ą d , zalewającej nas j u ż dziś w y r a ź n i e fali kina „ e f e k t ó w specjalnych": k i n a p e ł n e g o pełnej pretensji szmiry, tandety, g ł u p o t y , b e z m y ś l n o ś c i i o k r u c i e ń s t w a , czerpanych j u ż to wprost z życia k r o n i k k r y m i n a l n y c h , j u ż to z w r a ż l i w o ­ ści na m i a r ę wprost odwrotnie p r o p o r c j o n a l n ą do przyrostu m u s k u ł ó w kolejnego Terminatora z numerem 10-tym, kina zdziecinniałego, b ą d ź wysoce wyrafinowanego, w y k a l k u l o wanego w pracowniach e s t e t ó w , n a d ę t e g o niczym brzuch j a k i e g o ś architekta nowej awangardowej w y o b r a ź n i , kina ziejącego s w ą p u s t k ą zza maski m i n i przemodnych post­ modernistycznych g r y m a s ó w . I m p o n u j ą c a jest odwaga auto­ ra tej kameralnej, „ n i e e f e k t o w n e j " filmowej opowieści, k t ó r y tak o niej m ó w i ł : „Uczta Babette jest a d a p t a c j ą opowiadania K a r e n Blixen, małej perły na marginesie g ł ó w ­ nego n u r t u jej twórczości.(...) O d czternastu lat m a r z y ł e m o t y m filmie, scenariusz b y ł odrzucany prawie wszędzie, producenci i dystrybutorzy wątpili, czy m o ż n a z r o b i ć film na podstawie opowiadania, k t ó r e n a p r a w d ę nie ma nic w s p ó l ­ nego z Pożegnaniem z Afryką,.Nie b y ł o m o ż l i w e przekazanie całej s u b t e l n o ś c i j ę z y k a u t w o r u , trzeba b y ł o więc pozornie z d r a d z i ć K a r e n Blixen, aby p o z o s t a ć jej w i e r n y m . " P o m i m o ostatniej sekwencji tej wypowiedzi film Axela - m i m o nieznacznej redukcji - jest dziełem kongenialnym, wiernie p r z e n o s z ą c y m nie t y l k o n a s t r ó j , ale i z a s a d n i c z ą treść opowiadania. N a czym polega jego wyzwanie? - N a j p r o ś c i e j d a ł o b y się ono z a w r z e ć w s ł o w a c h wypowiedzianych przez b o h a t e r k ę , j a k i e p a d a j ą w k o ń c o w e j części z ekranu: „...na 1 c a ł y m świecie słychać o k r z y k p ł y n ą c y z serca artysty - dajcie m i m o ż n o ś ć stworzenia a r c y d z i e ł a . " S ł o w a te p r z y w o ł u j ę t u , tak właśnie, j a k p a d a j ą z ekranu. I c h rozwinięcie i u z u p e ł n i e n i e znajdujemy w samym o p o w i a ­ daniu K a r e n Blixen, p r z e ł o ż o n y m ostatnio na polski przez W i e s ł a w a Juszczaka, - „ . . . O n sam m i tak p o w i e d z i a ł : ' T o straszne, to dla artysty nie do zniesienia, kiedy się go popycha do tego, kiedy się go oklaskuje za t o , co p o n i ż e j jego m o ż l i w o ś c i ' . P o w i e d z i a ł : 'Przez cały świat idzie jedno wielkie w o ł a n i e artysty: P o z w ó l c i e m i przejść siebie!'". W ś r ó d wszystkich niezwykłości Uczty Babette, w ś r ó d niezwykłej aury otaczającej Ucztę Babette należy w s p o m n i e ć t u i o fakcie, m o g ą c y m b u d z i ć nie mniejsze uczucie zdumie­ nia: film u z y s k a ł n a g r o d ę A m e r y k a ń s k i e j A k a d e m i i F i l m o ­ wej (co jednak k a ż e z uznaniem myśleć o tej instytucji) - Oscara 1988. Jego głos i p r z e s ł a n i e z o s t a ł y w y s ł u c h a n e . Ten prosty i gęsty od z n a c z e ń film m o ż e b y ć r ó ż n i e odczytywany i interpretowany. M o ż n a w n i m widzieć, w k o n t e k ś c i e filmowym i przez odniesienie do p r o b l e m ó w adaptacji wielkiej literatury d u ń s k i e j , j a k i e ś dalekie n a w i ą z a n i e do Głodu K n u t a Hamsuna ( „ g ł o s b i e g n ą c y z daleka naprzeciw owemu wielkiemu t e m a t o w i D u ń c z y k ó w " - j a k pisano w a m e r y k a ń s k i e j prasie). M o ż n a widzieć - przez temat Uczty - ł a g o d n ą , ale p e ł n ą p i ę k n a i mocy o d p o w i e d ź d a n ą po latach Wielkiemu żarciu. Odnawianie i przywracanie z n a c z e ń , po­ w r ó t sacrum i z e s t a w i a ć z g w a ł t o w n y m i manifestacjami świętej desakralizacji „ O s t a t n i e j Wieczerzy" danej w Viridianie Bunuela ( „ C z ł o w i e k n i e k t ó r y s p r a w i ł wieczerzę wielką i z a p r o s i ł w i e l u . . . " Ł u k . 14,16). K u l t u r o w o - k u l i n a r n y aspekt Uczty przesłonił jednak j a k ­ by inne w y m i a r y filmu. „ T i m e " z 88 r o k u pisał: „ O d zupy do k o n i a k u Uczta Babette jest w y ś m i e n i t a - p o s i ł e k , k t ó r y zachowamy w naszej pamięci na zawsze." Entuzjazmowi, j a k i w y w o ł a ł film, sukcesowi i nagrodzie Oscara t o w a r z y s z y ł a gastronomiczna otoczka. Czytelnicy t e g o ż „ T i m e ' a " m o g l i d o w i e d z i e ć się o specjalnej ofercie proponowanej przez s ł a w n y hotel R i t z - C a r l t o n , gdzie miano p o d a w a ć kolację Babette - „ s p o d z i e w a n a cena 75 d o l a r ó w o d osoby, nie licząc w i n a " ( „ e x p e c t to pay 75 dollars w i t h o u t the wines"). Rozpatrywano r ó w n i e ż (szczególnie k r y t y k a d u ń s k a ) Ucztę intertekstualnie, w i d z ą c w niej k o n t y n u a c j ę i n a w i ą z a n i e do (teatralnej i filmowej) tradycji ludowego, popularnego dra­ m a t u ( V o l k s k o m e d i e ) , sam autor filmu n a z y w a ł go bajką: „ B y ł y sobie raz dwie siostry..." 2 Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą filmowej o p o w i e ś c i 0 Uczcie Babette, jest m o i m zdaniem t o , że w swej strukturze 1 klimacie p r z y p o m i n a ona e w a n g e l i c z n ą p r z y p o w i e ś ć , o k t ó ­ rej m ó w i ł p r z y w o ł a n y t u na wstępie Borys Pasternak. Jest „ p r z y p o w i e ś c i ą , k t ó r a o b j a ś n i a p r a w d ę ś w i a t ł e m codzienno­ ści". Z a n i m zapytamy, j a k ą p r a w d ę (czy m o ż e , raczej - j a k i e prawdy, bo j a k w k a ż d e j ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i jest t u 81 �ich wiele) w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że upatrywanie p o d o b i e ń s t ­ wa i p o r ó w n a n i e tego filmowego opowiadania do przypo­ wieści ewangelicznej nie wydaje m i się j a k i m ś n a d u ż y c i e m . Z a r ó w n o oba człony „ e w a g e l i c z n a " j a k i „ p r z y p o w i e ś ć " są g ł ę b o k o obecne w t y m utworze. W filmie Uczta Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć wszystkie warstwy znaczeniowe, łącznie z najstarszymi, najbardziej pierwotnymi, s ł o w a Ewangelia, o j a k i c h m ó w i ą słowniki biblijne: „ E w a n g e l i a - od gr. eu-aggelion (eu: 'dobrze' i aggello: ' z w i a s t o w a ć ' , hebr. besora, przede wszystkim wieść o odniesionym zwycięstwie (2 Sam 18,20-22). Znaczenie religijne termin ten przybiera w V I - V w . przed Chr., g ł ó w n i e w n a w i ą z a n i u do Deutero-Izajasza. W N o w y m Testamencie rzeczownik występuje t y l k o u M a r k a i P a w ł a ; Mateusz p o s ł u g u j e się n i m jedynie w p o ł ą c z e n i u z terminem ' k r ó l e s t w o ' ( M a t 26,13). Czaso­ w n i k eu-aggelidzomai: ' z w i a s t o w a ć d o b r ą n o w i n ę ' , nie spoty­ kany wcale u M a r k a i Mateusza, pojawia się d o ś ć często u Łukasza i P a w ł a . " M o ż n a by z a p y t a ć więc: o czym dobrze zwiastuje Uczta Babette? J a k ą niesie d o b r ą w i a d o m o ś ć ? J a k ą d o b r ą n o w i n ę ? O czyim i przez kogo odniesionym opowiada zwycięstwie? O j a k i m - z w i a s t u j e d o b r ą n o w i n ę - k r ó l e s t w i e ? ... B y ł a b y ż t o o p o w i e ś ć , dobra nowina o zwycięstwie Babette-artystki? O zwycięstwie jej dzieła. Zwycięstwie dzieła sztuki? Sztuki? Czy jest to dobra (powtarzam dobra?) n o w i n a o k r ó l e s t w i e Sztuki?... M u s z ę się p r z y z n a ć , że i m częściej m y ś l ę o Uczcie Babette, za k a ż d y m razem, kiedy zdarzy m i się ponownie obejrzeć ten film, coraz mniej j a k b y go rozumiem, za k a ż d y m razem powraca i czasem p o t ę g u j e się w r a ż e n i e niepokoju, z j a k i m go o g l ą d a ł e m po raz pierwszy. B o j a k bardzo n i e p o k o j ą c y to film. Z n a m niby dobrze tę historię, jej treść i dobre z a k o ń ­ czenie. Za k a ż d y m jednak razem otwierają się nowe nie znane m i d o t ą d jego wymiary, uczuciu niepokoju, towarzy­ szy coraz większy podziw dla tego filmu. I i m bardziej go nie rozumiem, c h o ć znam go dobrze, t y m bardziej się n i m zachwycam, t y m bardziej c h c i a ł b y m d o ń p o w r a c a ć . W y d a ­ w a ł o b y się, c ó ż prostszego: z r o z u m i e ć Ucztę Babette. A j a tymczasem, m a m coraz większe t r u d n o ś c i z o d p o w i e d z i ą na pytanie „ O czym jest Uczta Babette" - G d y b y przyjąć, że film jest o p o w i e ś c i ą o Babette-artystce, że jest P r z y p o w i e ś c i ą o Zwycięstwie A r t y s t y , to od razu nasuwa się pytanie: c ó ż to za zwycięstwo? C ó ż po zwycięstwie?... - G d z i e ś na pery­ feriach świata, „ W i e l k i e g o Ś w i a t a " ; w obliczu kogo? - k i l k u ­ nastu m i e s z k a ń c ó w rybackiej wioski, garstki religijnych p u r y t a ń s k o - p r o t e s t a n c k i c h f a n a t y k ó w , k i l k u n a s t u - j a k się powiada o nich w filmie - „ m e l a n c h o l i k ó w , k t ó r y c h nie stać nawet na sól, d o osolenia o w s i a n k i " (uczta, k t ó r a spotyka się z p o d z i ę k o w a n i e m jednego parobka i z d a w k o w y m d w u sióstr: „ O c h , to b y ł a w s p a n i a ł a kolacja, wszyscy to potwier­ dzili, to b y ł a n a p r a w d ę w s p a n i a ł a kolacja."). Czy do zwycię­ zcy m ó w i się słowa: „Przecież to nie koniec! W i e m , że to nie koniec, Babette. W raju będziesz t ą wielką a r t y s t k ą , j a k ą s t w o r z y ł C i ę B ó g " - słowa wypowiedziane przez j e d n ą z sióstr ("przez ł z y " ) - „ A c h , j a k ż e zachwycisz a n i o ł ó w ! " (Czy nie jest to płacz nad samym s o b ą ? S ł o w a te w y p o w i a d a siostra, k t ó r a z r e z y g n o w a ł a z kariery śpiewaczej, o d r z u c i ł a m o ż n o ś ć bycia a r t y s t k ą , ewangelicznie m ó w i ą c : z a k o p a ł a swój talent). O czym jest Uczta Babettel... O Babette-artystce? Czy raczej o Babette-służącej? O czyim m ó w i zwycięstwie? G m i n y , p o b o ż n e g o stadka? Pastora? Służącej? Artystki? Sióstr, starych panien, k t ó r e z r e z y g n o w a ł y z miłości: opusz­ czonej przez generała Loewenhielma Marciny? i Filipy - „ s o p ­ r a n u ś n i e g ó w " , k t ó r a nie s t a n ę ł a nigdy na scenie paryskiej opery, k t ó r e j gwiazda wbrew przepowiedniom wielkiego ś p i e w a k a P a r y ż a , jej mistrza i nauczyciela nie " w z e s z ł a ponad wszystkie d i w y przeszłych i obecnych c z a s ó w " , i k t ó ­ rej nie słuchali ani „ c e s a r z i cesarzowa, ani k s i ą ż ę t a i wielkie 3 82 damy i beaux esprits P a r y ż a " ? A m o ż e o zwycięstwie g e n e r a ł a Loewenhielma, k t ó r y „ z d e c y d o w a ł , że o d t ą d będzie p a t r z e ć w p r z ó d , a nie w tył. Skupi się na swojej karierze a ż nadejdzie dzień, w k t ó r y m odegra ś w i e t n ą rolę w ś w i e t n y m świecie"? O zwycięstwie wielkiego ś p i e w a k a , nauczyciela F i l i p y , Achille'a Papin?... K t o t u jest wygrany, a k t o przegrany? A m o ż e jest to film o rezygnacji? O czym jest Uczta Babette?...Im mniej ten film rozumiem, t y m coraz bardziej się n i m zachwycam, coraz bardziej go p o d z i w i a m i m i m o całego niepokoju, j a k i ze s o b ą niesie, za k a ż d y m razem jego o g l ą d a n i e sprawia m i p r z y j e m n o ś ć . - Odnaj­ dujemy t u - w Uczcie Babette - drugi człon tego, czym jest ewangeliczna „ p r z y p o w i e ś ć " : „ 1 ) Istnieje k i l k a t e r m i n ó w , określających ó w rodzaj literacki p o s ł u g u j ą c y się p o r ó w ­ naniami i p e w n ą tajemniczością. Rzeczowniki gr. parabole (para i balio: ' u m i e s z c z a ć o b o k siebie, paralelnie') i paroimia o d p o w i a d a j ą d w u t e r m i n o m hebr.: maszal i bardziej o g ó l ­ nemu hidda. O b y d w a rzeczowniki hebr. o z n a c z a j ą w gruncie rzeczy nie t y l k o rozwinięte p o r ó w n a n i e , lecz t a k ż e z a g a d k ę , p o r ó w n a n i e alegoryzujące, k t ó r e g o celem jest nie t y l k o d o s t a r c z y ć pewnej ilustracji, lecz t a k ż e p o b u d z i ć d o po­ s z u k i w a ń pewnego znaczenia. 2) Synoptycy n a z y w a j ą przy­ powieścią czasem p e w n ą sentencję lub j a k i e ś przysłowie, zazwyczaj jednak p o r ó w n a n i e rozbudowane do r o z m i a r ó w d ł u ż s z e g o opowiadania, b u d z ą c e g o uczucie przyjemności u słuchaczy: t a k i m i właśnie są p r z y p o w i e ś c i o K r ó l e s t w i e B o ż y m , o d z i e r ż a w c a c h winnicy d o p u s z c z a j ą c y c h się m o r ­ derstwa, o uczcie godowej, o drzewie figowym, o szatanie w y r z u c a j ą c y m innego sztana, o źdźble i belce w o k u , 0 człowieku bogatym, o c z u w a j ą c y m słudze, o nieurodzajnej fidze, o zapraszaniu na gody, o z b ł ą k a n e j owieczce, o niego­ d z i w y m sędzim i o wdowie, o faryzeuszu i celniku, o talen­ tach. W y r w a n e z kontekstu p o s z c z e g ó l n e elementy tych przypowieści t r a c ą sens." „ T r z e b a d o d a ć - pisze H e n r i D a n i e l Rops - że u m y s ł semicki bardzo daleki od naszego sposobu m y ś l e n i a po­ c h o d z ą c e g o od G r e k ó w , nie ż ą d a ł od tego rodzaju opowia­ d a ń ani takiej logicznej d o k ł a d n o ś c i , ani też dydaktycznej ścisłości, jakiej m y ż ą d a m y . Bez w z g l ę d u na to, gdzie te przypowieści zaliczyć, są one w s p a n i a ł y m i u t w o r a m i literac­ k i m i . Renan ma rację, gdy doszukuje się w nich czegoś podobnego do rzeźby greckiej, gdzie ideału m o ż n a d o t k n ą ć 1 p o k o c h a ć go. Przypowieści z n a j d o w a ć b ę d z i e m y na całej przestrzeni Ewangelii a ż po ostatnie d n i Jezusowego życia, a n i e k t ó r e z nich - j a k na p r z y k ł a d p r z y p o w i e ś ć o siewcy, o d o b r y m ziarnie i k ą k o l u , o pannach m ą d r y c h i pannach n i e r o z s ą d n y c h , o synu m a r n o t r a w n y m , o d o b r y m Samaryta­ ninie - tak g ł ę b o k o zapuściły w nas korzenie, że stały się n i e o d ł ą c z n e od samej istoty naszej k u l t u r y i myśli. Wszystkie cechuje ta sama prostota wyrazu, ten sam zdrowy realizm, a r ó w n o c z e ś n i e najprawdziwsza poezja, ta poezja, k t ó r a płynie jedynie i wyłącznie z serca." 4 5 * O czym opowiada historia Babette?... O czym jest Uczta Babette? O czym to p r z y p o w i e ś ć ? „Były sobie raz dwie siostry..." Jestże to p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach? M o ż e , d o k ł a d n i e j p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach i służącej. A m o ż e 0 uczcie wydanej przez służącą? Uczta Babette nasycona jest Biblią. S p o ś r ó d listy wszystkich biblijnych o d n i e s i e ń , p r z y w o ł a ń , c y t a t ó w obecnych w Uczcie Babette (omawia je W i e s ł a w Juszczak - por. a r t y k u ł o b o k ) , najbardziej i s t o t n y m dla struktury filmowej opowieści i k l i m a t u opowiadania K a r e n Blixen, jest m o i m zdaniem właśnie ewangeliczny w ą t e k M a r i i 1 M a r t y . ( W opowiadaniu pojawia się on w y r a ź n i e i d o s ł o w ­ nie, gdy m ó w i się o Babette, że była " c i e m n ą M a r t ą w d o m u d w u jasnych M a r i i " . ) W o k ó ł niego, w o k ó ł tej p a m i ę t n e j sceny, k t ó r a opowiada o wizycie i gościnie Jezusa w d o m u �M a r i i i M a r t y , opisanej (jedynie) w Ewangelii Ł u k a s z a , k r ą ż ą i zbiegają się p o z o s t a ł e w ą t k i Uczty Babette. * W Uczcie Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć stary, odwieczny s p ó r p o m i ę d z y vita activa a vita contemplativa. Ż y c i e m akty w n y m , praktycznym i kontemplacyjnym. ,,W dalszej ich p o d r ó ż y p r z y s z e d ł do jednej wsi. T a m pewna kobieta imieniem M a r t a przyjęła go do swego d o m u . M i a ł a ona siostrę imieniem M a r i a , k t ó r a siadła u n ó g Pana i p r z y s ł u c h i w a ł a się Jego mowie. N a t o m i a s t M a r t a uwijała się k o ł o rozmaitych p o s ł u g . P r z y s t ą p i ł a więc do niego i rzekła: Panie, czy C i o b o j ę t n e , że moja siostra z o s t a w i ł a mnie s a m ą przy u s ł u g i w a n i u ? Powiedz jej, żeby m i p o m o g ł a . Pan jej o d p o w i e d z i a ł : M a r t o , M a r t o , troszczysz się i k ł o p o czesz o wiele, a m a ł o potrzeba albo jednego, M a r i a najlepszą c z ą s t k ę o b r a ł a , k t ó r e j nie będzie pozbawiona." ( Ł u k 10,38-42). Jeżeli ó w w ą t e k sporu p o m i ę d z y vita activa i vita contemp­ lativa, j a k interpretowano tę scenę j u ż u samych p o c z ą t k ó w i w głębokiej tradycji K o ś c i o ł a („Słusznie m o ż e s z u z n a ć M a r t ę za symbol życia praktycznego, M a r i ę z a ś za symbol życia kontemplacyjnego" ) , u z n a ć za centralny w Uczcie Babette, to p o w i e d z i a ł b y m i więcej. Ż e samo opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela są w i e l k i m sporem o M a r t ę , wielką o b r o n ą M a r t y , że są j a k i e g o ś rodzaju l u d z k i m z a d o ś ć ­ uczynieniem i „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " d a n ą po latach. Po­ c h w a ł ą M a r t y . I że w pochwale tej (a t a k ż e w pytaniach i niepokojach jakie w nas budzi) nietrudno o d n a l e ź ć echo innych p y t a ń i słów, innego wielkiego D u ń c z y k a . A u t o r a , k t ó r e m u s p ę d z a ł a sen z powiek historia A b r a h a m a ( „ N i e ­ zliczone pokolenia znały na p a m i ę ć s ł o w o w s ł o w o historię A b r a h a m a , ale iluż ludziom nie d a ł a ona s p a ć ? " ) . Uczta Babette jest nasycona Biblią i wzywa nas do tego t y p u egzegezy i interpratacji wypracowanej w k r ę g u k u l t u r y protestanckiej, do szczególnego rodzaju - n a z w a ł b y m to - „ p r o t e s t a n c k i e j medytacji", do spojrzenia ł ą c z ą c e g o per­ s p e k t y w ę „wieczności i a k t u a l n o ś c i zarazem", do spojrzenia z perspektywy „ w i e c z n e g o teraz" ( k t ó r e też i nie traci z oczu w y m i a r u egzystencjalnego). W z y w a do tego t y p u medytacji, jakiej właśnie szczytowym p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć P o c h w a ł a A b r a h a m a dana przez Sorena Kierkegaarda w Bojaźni i drżeniu. Opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela - wyrosłe w k r ę g u ducha tej samej protestanckiej k u l t u r y - zbliżają się nie t y l k o do tego czym jest ewangeliczna p r z y p o w i e ś ć , ale i są zarazem t a k ą m e d y t a c j ą nad n i ą . Są d a n ą w przypowieści m e d y t a c j ą nad sceną z Ł u k a s z a . M a r z y ł o b y się też i o odpowiedniej pochwale Uczty Babette, ale zważywszy, że ani ramy tych uwag, ani t y m bardziej talent piszącego nie p o z w a l a j ą na to, żeby temu s p r o s t a ć , pozwalam sobie dalej z a z n a c z y ć jedynie t y l k o p u n k t y , w o k ó ł k t ó r y c h taka medytacja m o g ł a b y p r z e b i e g a ć , p r z y w o ł u j ą c t u na pomoc słowa z Bojażni i drżenia, w t y m samym przekonaniu, że i ta o p o w i e ś ć z j a k ą spotykamy się w Uczcie Babette jest właśnie t a k ą opowieścią, k t ó r a - „ . . . m a tę n i e z w y k ł ą właściwość, że zawsze jest w s p a n i a ł a , c h o c i a ż b y ś m y j ą rozumieli w s p o s ó b u b o g i . " 6 * J e d n o c z e ś n i e w Uczcie Babette, w przypowieści o uczcie Babette ( w s z a k ż e to Ricoeur n a z y w a ł p r z y p o w i e ś c i ewan­ geliczne „ r o z w i n i ę t y m i s y m b o l a m i " ) spotykamy się z tajem­ nicą życia symbolu, o k t ó r e j pisał Ł o t m a n , w s k a z u j ą c na to, że pojawiający się w historii i kulturze symbol, dany jest w s p o s ó b niejasny, aluzyjny, że „jego treść jedynie migoce przez w y r a ż e n i e , a w y r a ż e n i e jedynie aluzyjnie wskazuje na t r e ś ć . " O p o w i e ś ć o uczcie Babette zbudowana jest w e d ł u g 7 tego prawa tajemnicy symbolu. W i d z i m y to w niej w y r a ź n i e . G d y b y ś m y b o w i e m chcieli pójść tropem sceny i postaci M a r i i i M a r t y opisanych przez Ł u k a s z a , „ d o k ł a d n i e " , to napoty­ kamy o d razu na t r u d n o ś c i , zaczynamy się g u b i ć , popadamy w zdumienie i paradoks. Uczta Babette nie jest bowiem, ż a d n y m odklepanym, mechanicznym p o w t ó r z e n i e m sche­ m a t u . N i c t u nie jest „ d o k ł a d n e " , wszystko zdaje się b y ć niejasne, akcenty r o z ł o ż o n e z o s t a ł y inaczej, uległy j a k b y p r z e s u n i ę c i u (nie bez znaczenia wydaje się b y ć t u i d o c h o d z i ć do głosu inna specjalność wielkich D u ń c z y k ó w - zmysł i r o n i i ) . Bo k t o t u jest M a r i ą , a k t o M a r t ą tak n a p r a w d ę , „ d o k ł a d n i e " ? - „ D w i e jasne M a r i e " M a r c i n a i F i l i p a troszczą się o ubogich, poświęcając się d z i a ł a l n o ś c i charyta­ tywnej. T o przecież dwie reprezentantki praktycznego, p r o ­ testanckiego, „ h o r y z o n t a l n e g o " chrześcijaństwa. Jeśli jest w nich j a k i ś rys ascezy (rezygnacja z m a ł ż e ń s t w a , staro­ p a n i e ń s t w o ) to jest to też praktyczna, życiowa, protestancka rezygnacja, ojcowskie p o s ł u s z e ń s t w o i ofiara, żeby z a t r a c i ć się w służbie c z ł o w i e k o w i i społeczności. N i c , z d a w a ł o b y się (herbatka, zebrania i lektury Pisma świętego), co m o g ł o b y m i e ć j a k i k o l w i e k związek z mistycyzmem i k o n t e m p l a c j ą . A służąca Marta? - „ c i e m n a Marta"-Babette, to przecież A r t y s t k a , w jej r ę k a c h nawet miejscowa zupa z ryby i namo­ czonego chleba, przeistacza się w ucztę d u c h o w ą , co maluje się w r ę c z na twarzach b i e d a k ó w . C z y ż w tej milczącej ( d o ś w i a d c z o n e j , d o t k n i ę t e j cierpieniem), p o z o s t a j ą c e j w cie­ n i u , wciąż nieobecnej i , z d a w a ł o b y się, pozostającej daleko od Boga (czy też od p r a k t y k o w a n i a p o b o ż n o ś c i , nominalnej „ p a p i s t c e " ) , czyż w tej zanurzonej w troski codziennego dnia i p r o w a d z ą c e j k u c h n i ę , „ p r a k t y c z n e j i pragmatycznej M a r ­ cie" nie odnajdziemy więcej mistycyzmu i kontemplacji, gdy w i d z i m y j ą c h o d z ą c ą po ł ą k a c h w milczeniu, i nad brzegami morza, w p a t r z o n ą w dal i p r z e l a t u j ą c ą m e w ę („spójrzcie na p t a k i niebieskie"), t u ż przed p o d j ę c i e m decyzji o swej wielkiej rezygnacji i ofierze, czyż w tej M a r c i e nie ma więcej z M a r i i ? A jednak m i m o tych wszystkich niejasności, czuje­ my, że pozostajemy stale w k r ę g u ducha tej samej sceny z Ewagelii Ł u k a s z a , w k r ę g u tej samej tajemnicy sporu p o m i ę d z y M a r t ą i M a r i ą . Czujemy, że o d t ą d tak j a k M a r i a i M a r t a nie m o g ą istnieć bez siebie, na wieczność, tak istnieją i b ę d ą istnieć na w i e c z n o ś ć , na zawsze ze s o b ą z ł ą c z o n e - M a r c i n a i Filipa i Babette. T a k ż e i w losach p o z o s t a ł y c h b o h a t e r ó w Uczty Babette znaleźć m o ż e m y n a w i ą z a n i e do Ewangelii Ł u k a s z a - owe ustawiczne pytanie, czy aby o w ą „ d o b r ą , lepszą c z ą s t k ę w y b r a l i " - widzimy to u g e n e r a ł a Lowenhielma, jeszcze przed jego wyznaniem, glosolalią - zwiastowaniem o łasce ( „ D r ż y m y przed d o k o n a n i e m w naszym życiu w y b o r u , a dokonawszy go d r ż y m y , z n o w u z lęku, że w y b r a l i ś m y źle."), gdy przygotowuje się do wyjazdu na U c z t ę , do miejsca swego w y b o r u i rezygnacji, i dokonuje r a c h u n k u p a t r z ą c w lustro - „ M a r n o ś ć nad m a r n o ś c i a m i " , i gdy rozmawia ze s o b ą m ł o d y m , z c z a s ó w tamtego w y b o r u : - „ Z o b a c z y m y k t o m i a ł r a c j ę " . W i d z i m y to w p e ł n y m z w ą t p i e n i a liście artysty Achille'a Papin: „ P r z e z piętnaście lat Panno F i l i p o , b o l a ł e m nad t y m , że głos Pani nie zabrzmi w G r a n d Opera w P a r y ż u . K i e d y dzisiejszej nocy myślę o Pani, na pewno otoczonej r a d o s n ą i k o c h a j ą c ą r o d z i n ą , i o sobie: p o s i w i a ł y m , samo­ t n y m , zapomnianym przez tych, k t ó r z y kiedyś, mnie oklas­ k i w a l i i uwielbiali, m a m w r a ż e n i e , że chyba Pani lepszą c z ą s t k ę w życiu w y b r a ł a . " W i d z i m y albo d o m y ś l a ć się m o ż e m y tego samego pytania i skrywanego lęku w twarzach Marciny i Filipy. „ T a j e m n i c a miłości przemija wraz z życiem p r a k t y c z n y m - p i s a ł Orygenes w komentarzu do tej Ewangelii - jeśli nauka i z a c h ę t a do d z i a ł a n i a nie p o c i ą g a człowieka do kontemp­ lacji: ani p r a k t y k a , ani kontemplacja nie m o g ą istnieć bez siebie nawzajem. Trzeba więc raczej powiedzieć, że M a r t a w s p o s ó b bardziej cielesny przyjęła s ł o w o do swego miesz 83 �kania, czyli do duszy. M a r i a zaś s ł u c h a ł a go duchowo, siedząc u jego s t ó p . " R ó ż n i e interpretowano postaci i figury M a r t y i M a r i i . P r z y w o ł a n y t u Orygenes u p a t r y w a ł w postaci M a r t y t r a d y c j ę Synagogi, S y n a g o g ę . T a z a ś , k t ó r a przyjęła s ł o w o duchowo i lepszą o b r a ł a c z ą s t k ę - M a r i a reprezentuje pogan, jest z pogan. Intuicja o p o g a ń s k i m charakterze ofiary-uczty Babette zawarta w r o z w a ż a n i a c h W i e s ł a w a Juszczaka, zys­ k i w a ł a b y swe uzasadnienie i wsparcie w tradycji teologicznej. P a m i ę t a j ą c o tej niejasności Babette, k t ó r a jest po trosze M a r t ą , po trosze M a r i ą , a przede wszystkim A r t y s t k ą (a czyż A r t y s t a nie jest z w i ą z a n y z cielesnością, u c i e l e ś n i a n i e m , i czyż artysta nie bywa czasem w i e l k i m ś w i ę t y m Poganinem?) z b l i ż a m y się do największej niejasności i tajemnicy, leżącej j u ż w samych ź r ó d ł a c h ewangelicznych, do tego s ł y n n e g o zagadnienia,, o k t ó r y m Daniel Rops pisze, że jest „ d o r o z s t r z y g n i ę c i a zapewne n i e m o ż l i w e " . D o pytania: K i m b y ł a owa kobieta, o k t ó r e j m ó w i ą wszystkie cztery Ewangelie, i o k t ó r e j m ó w i się, że „ G d z i e k o l w i e k po c a ł y m świecie głosić b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " Ofiara Babette bowiem, w jej rozrzutnym geście, zmarnowania tej ogromnej sumy na u c z t ę , przypomi­ na n a m ofiarę tamtej kobiety, ofiarę b u d z ą c ą p a m i ę t n e zgorszenie i szemranie u c z n i ó w : „ G d y Jezus p r z e b y w a ł w Betanii, w d o m u Szymona T r ę d o w a t e g o , zbliżyła się do niego kobieta z alabastrowyn f l a k o n i k i e m drogiego olejku i w y l a ł a m u na głowę, gdy s p o c z y w a ł przy stole. Uczniowie, w i d z ą c to, oburzali się m ó w i ą c : ' N a co ta strata? Przecież m o ż n a b y ł o to drogo s p r z e d a ć i r o z d a ć u b o g i m . ' Lecz Jezus z a u w a ż y ł to i rzekł d o nich: 'Czemu sprawiacie p r z y k r o ś ć tej kobiecie? D o b r y uczynek spełniła w z g l ę d e m mnie. B o ubogich zawsze m i e ć będziecie u siebie, lecz mnie nie zawsze mieć b ę d z i e c i e ' . " ( M a t 26,6 i n.) W i a d o m o ś ć o w y d a n i u 10 tysięcy f r a n k ó w , ten niepojęty czyn Babette jest szokiem dla praktycznych M a r c i n y i F i l i p y , p o r a ż a je zupełnie, b u d z ą c za chwilę największą litość i w s p ó ł c z u c i e : „ W i ę c teraz do k o ń c a życia będziesz biedna Babette? N a co pada owa znamienna o d p o w i e d ź : „ A r t y s t a nigdy nie jest biedny." O t o zwycięstwo i t r y u m f służącej, artystki, „ c i e m n e j M a r t y " . M a r t y ? Czy jednak M a r i i . . . M o ż e trzeba p o w i e d z i e ć : z w y c i ę s t w o M a r t y i M a r i i . Jest taka scena w filmie: O t o uczta dobiega k o ń c a , goście p r z e c h o d z ą do drugiego p o k o j u , na k a w ę , F i l i p a zasiada do fortepianu, M a r c i n a zajmuje miejsce o b o k g e n e r a ł a , skłóceni przedtem c z ł o n k o w i e gminy, k t ó r y m twarze o d dawna tego wieczoru p o j a ś n i a ł y , a j ę z y k i zdążyły się r o z w i ą z a ć , wymie­ niają m i ę d z y s o b ą b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . K a m e r a przenosi nas ponad o p u s t o s z a ł y m „ w i e c z e r n i k i e m " do kuchni-pracowni Babette, widzimy j ą strasznie z m ę c z o n ą , j a k zasiada z kielisz­ kiem w d ł o n i , smakuje t r o c h ę w i n a z a m y ś l o n a , i j a k b y jeszcze bardziej nieobecna. Z daleka d o b i e g a j ą pierwsze tony melo­ d i i . Babette podnosi w z r o k , jej spojrzenie (pełne j a k b y zrozumienia i rozpoznania) biegnie w t a m t ą s t r o n ę s k ą d d o c h o d z ą dźwięki fortepianu, przenosi nas do p o k o j u , 8 PRZ w k t ó r y m F i l i p a rozpoczyna pieśń. P i e ś ń ta ( i scena) jest j a k b y z w i e ń c z e n i e m i k l a m r ą c a ł e g o wydarzenia tego wieczo­ r u ( i m i m o że poprzedza finał - p o w i e d z i a ł b y m - c a ł e g o filmu). P i e ś ń opowiada o c h y l ą c y m się k u k o ń c o w i d n i u , 0 przemijaniu życia, dobieganiu do kresu. Zawiera p r o ś b ę „ b y B ó g był naszym ś w i a t ł e m w dolinie c i e m n o ś c i " (Be Thou our light in the vale of darkness) i by „ d r z w i łaski były zawsze o t w a r t e " (Let mercy's door be ever open). (Dzieje się to zresztą przy szczelnie z a m k n i ę t y c h drzwiach do k u c h n i , gdzie p o z o s t a ł a Babette). W cytowanych t u (za angelskim tekstem) s ł o w a c h , pieśń zawiera aluzję do Psalmu 23 ( „ C h o ć ­ b y m też chodził w dolinie cierna śmierci nie b ę d ę się b a ł z ł e g o " 1 poprzez n a s t ę p n y wiersz - „ W obliczu nieprzyjaciół m o i c h zastawiasz stół przede m n ą , p o m a z a ł e ś olejkiem głowę m o j ą , kubek m ó j jest o p ł y w a j ą c y " , t a k ż e aluzję do owej, p r z y w o ł a ­ nej j u ż , b u d z ą c e j zgorszenie u c z n i ó w ofiary). P i e ś ń ta, k t ó r a jest komentarzem d o wszystkich tych w y d a r z e ń , to stary znany protestancki h y m n do melodii i słów niemieckiego poety Georga N e u m a r k a Kto los swój oddał w ręce Boga ( Wer nur den lieben Gott lafit walten). M y ś l ę , że zawiera on też komentarz do l o s ó w tych wszystkich ( t r o s z c z ą c y c h się o swój w y b ó r , niepewnych swego w y b o r u ) postaci, a przede wszyst­ k i m do losu Babette jej historii, do jej d o ś w i a d c z e ń , do jej ofiary. P i e ś ń ta przecież jest z a p o w i e d z i ą r y c h ł e g o jej t r y u m ­ fu, jest j a k b y „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " t u ż przed rozpoz­ naniem w niej, służącej, nie t y l k o wielkiej artystki, ale i M a r i i : 1. „ K t o los swój o d d a ł w ręce Boga, K t o w N i m nadzieję złożył swą, N i e przyjdzie n a ń przenigdy trwoga, I pomoc znajdzie w d o l ę złą. K t o sercem się z swym Bogiem zrósł, Ten na opoce d o m swój wzniósł. 2. N i e c h serce twe więc bacznie słucha, Co B ó g ci k a ż e , czego chce, I przyjmuj to w pokorze ducha, C o M ą d r o ś ć ci najwyższa śle. Ten, k t ó r y stworzył, w y n i ó s ł nas, Wie, czego brak n a m w k a ż d y czas. 3. G d y b ó l ci z piersi wydrze ł k a n i e , N i e mniemaj, że B ó g rzucił cię, Ż e t y l k o o t y m ma staranie, K t ó r e m u los u ś m i e c h a się; Bo nie zna n i k t tych c z a s ó w , zmian, N i celów, k t ó r e przejrzał Pan. 4. Skinieniem j e d n y m strącić z w y ż y n Pysznego w nicość mocen B ó g , M a l u c z k i c h zaś w y w y ż s z y ć z nizin I w y r w a ć z wszelkich cierpień t r w ó g . O, nieraz m o ż n y pada w pył, A wstaje, k t o p o n i ż o n był. 5. W i ę c B o g u powierz życie swoje, I w sercu zawsze Boga miej; O n na cię ześle łaski zdroje I m i e ć cię będzie w pieczy swej! C h o ć b y ci groził zguby cios, N i e spadnie z g ł o w y twojej w ł o s . " PISY 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, przekład Wypowiedź z wywiadu Daniele Parra w: „La Revue du i opr. Ks. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, s. 254 Cinema", nr 437/88, cyt. za materiałem opracowanym przez ManaTamże, s. 532 nę Chyb w „Filmowym Serwisie Prasowym". Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, przeł. Zofia StarowieysFilm nie miał tak entuzjastycznego przyjęcia w rodzimej Danii, ka-Morstinowa, Warszawa 1972, s. 241 odebrano go dość chłodno, krytka skupiła się na problematyce Orygenes, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, fr. 72 (w.) Pisma wierności filmowej adaptacji, widząc niejako w tej próbie zamach na Starochrześcijańskich pisarzy, t. X X X V I , Przekład i opr. Stanisław wielkość i świętość jakie stanowi twórczość Karen Blixen, a także Kalinkowski. Wstęp, ks. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, s. 168 podkreślano niebezpieczeństwa filmowej banalizacji. Por. Anne J. Łotman, Symbol w systemie kultury, „Pol. Szt. Lud." 1988, Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud - en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, „Satiden"nr 3, s. 151-154 Orygenes, op cit, s. 168 nr 4/1991 s. 63-71 1 4 2 5 6 1 8 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ddf925de152bc9283f006959e3f83d7.pdf 87b9a280507734473f83e80ecf6c1b3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2538 Title A name given to the resource Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy Zbigniew Benedyktowicz Tak można by nazwać ten numer. Jest on kontynuacją te­ matów i wątków zawartych w poprzednim numerze (podróże - miejsca mityczne - rzeczy). Drugą jakby jego częścią. Otwiera go blok tekstów zebranych przez Małgorzatę Dzie­ wulską o przedmiotach w teatrze Tadeusza Kantora. Przedmiotach ubogich. I w pewnym kontraście do poprzedniego, na tym zda się polegać znamienny rys tego numeru. - Mianowicie, że tak, jak w przypadku przedmiotów u Kantora, które „musiały być prawdziwe", „Nie wolno im było być przedmiotami arty­ stycznymi - sztucznie stworzonymi dla estetycznej przyjem­ ności", i które były „ostentacyjnie wyjęte z codzienności, naj­ lepiej z życia ludzi ubogich i lekceważonych, często związa­ ne z różnymi posługami, z czynnościami powszechnie nie szanowanymi" (Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów). - Tak i tutaj owym znamiennym rysem przed­ stawionych w tym numerze podróży, miejsc mitycznych, mo­ że z wyjątkiem biblioteki Aby Warburga i kontynuacji te­ kstów z poprzedniego numeru o tajemniczych miejscach greckiej Sycylii (Marzena Gierga), przejściach i światach równoległych w Kronikach Narnijskich CS Lewisa (Marek Oziewicz), jest ich - „ubogość". Za sprawą zgromadzonych tu tekstów znajdujemy się w kręgu pojęć tak charakterystycznych dla słownika Kantora: „biedne miejsca", „gdzieś w kącie", „peryferie". Dotykamy regionów rzeczywistości, czasami tandetnej, i jeśli już nie „naj"- to z pewnością -"niższej rangi". W przeważającej mie­ rze przedstawione tu rzeczy w części etnograficznej, przedmioty, podróże, miejsca mityczne zostały również „ostentacyjnie wyjęte z codzienności". Czyż nie można by wręcz powiedzieć, że duch etnografii jest bliski duchowi tea­ tru Kantora. I od razu odwrócić to stwierdzenie: że teatr au­ tora Wielopola, Wielopola ma swój głęboki etnograficzno antropologiczny wymiar.* Bohaterami bowiem tego numeru obok „korowodu 'bied­ nych przedmiotów"'z teatru Kantora są tu: - aparat fotogra­ ficzny a la minute, podróże i dekoracje „pięciominutowego fotografa": „Podobało mi sie z afrykańskich terenów: palmy malowałem, zamki malowałem ... coś takiego, że ktoś był za­ interesowany, że on tam był w Afryce, w Egipcie. Najwięcej malowałem nad Nilem pałace, leśniczówki też malowałem"; „Jeździłem tak do jedenastego listopada, do odpustu ostatnie­ go, do świętego Marcina i dopiero wiosną dużo sie dla woj* Por. na ten temat: Zbigniew Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci [w:] Film i kontefat, Ossolineum, Warszawa-Wrocław 1989, s. 149-201 oraz Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci [w:] „Polska Sztuka Ludowa" Nr 1-2/1986 s. 57-68 ska robiło. A potem sie jeździło po odpustach, po jarmarkach, na placu sie w mieście stało. Ja zjechałem całą Polskę, ale jak mi sie nie chciało dalej jeździć, to jeździłem bliżej Warszawy, do Świętej Lipki na Mazury; jeździłem motorem, dekoracje miałem przypięte do motoru, aparat na bagażniku." (Stani­ sław Łabiszewski) Bohaterami są tu Podróże barbarzyńców (Agnieszka Tulik), nieudana (?) podróż dwóch studentów - etnografów, ja­ dących na karnawał do mitycznej Wenecji, którzy uwierzyli w Europę bez granic: (Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie). A także i podróż, która „...nie jest podróżą w dalekie egzotyczne kraje. Odby­ wając ją nie dotrzesz do Mongolii, nie popływasz w Bajkale, nie będziesz mógł porozmawiać z pięknymi kobietami Poli­ nezji, nie przywieziesz z niej wspomnienia zapachu korzeni Lewantu i widoku czerwonych stoków Rodop (...) O nie. Jest to podróż codzienna, gdy oczy zamykają sie z niedospania, a widok za oknami jest od lat niezmienny. Jest to podróż zwy­ czajna, jakich masz za sobą i przed sobą tysiące. Jedynymi wspomnieniami z niej są: znajomość widoku i zapach potu. Jest to podróż po chleb i wiedzę, podróż którą musisz odby­ wać. Jest to też podróż w nieznane i niebezpieczne." Podróż jaką odbywają miliony ludzi na świecie. Tu - z zapisaną, ca­ łą swą kulturowo społeczną, „małą", chciałoby się dodać „biedną", niczym z Umarłej klasy - geografią: Podróż doja­ zdową koleją podmiejską na trasie Warszawa - Pilawa. (Ar­ tur Maciej Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach). Odbywana, nie przy pomocy luksusowych samolotów i po­ ciągów, „autobusowa" podróż współczesnych zbieraczy owo­ ców - „picker'ów", jadących do Anglii, na zarobek, „na sa­ ksy", podroż z całym swoistym rytuałem przekraczania gra­ nicy (Maksymilian Dawid Rej mer, Światy czas i święta prze­ strzeń). I wreszcie filmowa podróż: Pod osłoną nieba, w której „trójka bohaterów opuszcza Nowy Jork, centrum cy­ wilizacji i rusza na jakże egzotyczną Saharę", podróż prze­ świetlona antropologicznymi rozważaniami o istocie podróży i rozważaniami o istocie antropologicznej lektury, w której pojawiają się znajome już nam, wspomniane wyżej wątki do­ tyczące przedmiotów u Kantora. Bo tak, jak w przypadku Kantora, dla którego „przedmioty musiały być prawdziwe", tak i tu przecież nie o sam film, o odczytanie filmu tylko idzie: „Autor wyprowadza z kultury swoje dzieło i tym sa­ mym ją wypowiada, my zaś, jak to ujął Ricouer, ponawiamy tylko wysiłek wypowiadania. Dlatego żywić możemy nadzie­ ję, iż zajmujemy się nie sztuką lecz 'rzeczywistą obecno­ ścią'"(Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba") Podróż (jak w przypadku tego ostatniego tekstu) prześwietlo­ na światłem poezji Kafawisa, odkrywającej znaczenie i war- 3 �tość „ubogiej Itaki" - z której i ja korzystam w tytule, żeby jakoś sklecić to wprowadzenie do numeru - SPIS Zbigniew PRZE! Małgorzc Edyta Bii Tomasz Ь Dorota Л Anna Łoi Dominiki Krzyszto) Igor Gor Marta K, Joanna f PODR Jakub Sz Joanna 1 Piotr Szc Stanislas Jan Gon Agnieszk Krzyszto Artur Se Maksym Wiesław Marzeni Marek С Dariusz Agniesz) Danuta Katarzy Marceli Marcin Krystyn, Ireneusi Jarosla\ Jacek O Chana I Sylwia 'i Janusz i Dorota Marcu Dorott Dorota Magdal Dorota Tomoho James ( Olga Łi BROr BronisL Sumrm Noty o Na Na Itaka dała ci tę piękną podróż . Bez Itaki nie wyruszyłbyś w drogę. Niczego więcej już ci dać nie może. A jeśli ją znajdziesz ubogą, Itaka cię nie oszukała gdy się stałeś tak mądry, po tylu doświadczeniach, już zrozumiałeś, co znaczy Itaka. Bohaterami tego numeru są nie tylko „przedmioty ubo­ gie". Wyjęte z codzienności - krzesło, autobus, piłka, papie­ ros, ulotna sztuka „vlepki", podróżowanie kolejką dojazdo­ wą, autobusami czy PKS-em - jak u Chany Pollack, wędru­ jącej po śladach swojej babci, żydowskiej emigrantki z „Ostrowce" (Pekaesem do Ostrowca i z powrotem), gdzie dotknąć możemy jeszcze jednego z obszarów „ubogiej Itaki", po którym nawet nowojorskie metro nie będzie już tym sa­ mym: „...minął miesiąc odkąd powróciłam na Manhattan po moim rocznym pobycie w Polsce. Tu podróżuję metrem. Sie­ dząc w wagonie łatwo odpłynąć, słysząc języki, którymi mówią ludzie, szczególnie hebrajski, polski, angielski, w których słychać naleciałości wschodnioeuropejskie i j i ­ dysz. Pociąg wydaje się przekraczać oceany, zatrzymując się w Tel Awiwie, Manhattanie i Warszawie. Lista rzeczy do wy­ konania, które wylatują z mojego dziennika podróży, symbo­ lizuje obecnie koniec mojego filmu i początek montażu, two­ rzenia koherentnej formy dla moich doświadczeń."(tamże). W gruncie rzeczy mniej lub bardziej ukrytym bohaterem, czy wspólnym wątkiem większości zgromadzonych tu teks­ tów jest to, co dla etnografii wydaje się być najważniejszym: Odnowione spojrzenie. Odnawianie spojrzenia: dostrzec, zo­ baczyć w codziennych, zwykłych, banalnych obszarach i czynnościach, zużytych, biednych, ubogich przedmiotach w krześle, autobusie, podmiejskim pociągu, metrze, i w odbywanych przy ich pomocy „podróżach", i w nich sa­ mych - Niezwykłą rzeczywistość. Niezwykłość. Coś, co na­ leży niemal już do objawienia. Do dramaturgii objawienia, na którą zwraca uwagę w swym tekście Piotr Szacki: „Niezwy­ kłość jednak wyrażała się dobitniej w dramaturgii objawień, gdy o niezwykłości zdarzenia przesądza raczej skontrastowanie wzniosłości Epifanii ze zgrzebnością sytuacji (np. orka w objawieniach Matki Boskiej Gidelskiej) czy skromnością kondycji osoby doznającej Objawienia (często są to ubogie dzieci, niewiasty, wyrobnicy)''(Niezwyklos'c). Bohaterem tego numeru jest też więc poszukiwanie formy, „ćwiczenia w zapomnianej sztuce opisywania rzeczywisto­ ści". Zataczamy tu koło - podróżujemy, robimy notatki, pi­ szemy dzienniki (James Clifford, Opowiedz mi o swojej pod­ róży: Michel Leiris, Bronisław Malinowski, Dziennik), a po­ tem poszukujemy formy, by przekazać coś z tej doświadczo­ nej przez nas niezwykłej rzeczywistości. Wtedy dopiero mo­ żemy zacząć mówić o „pamięci jako zorganizowanej materii" (por. Jakub Szczuka, Aby Warburg i jego biblioteka), „rzeczo­ wości pisma", o „pisemnym wymiarze ustności" (Joanna Tokarska-Bakir), gdy ową niezwykłość wpierw dostrzeżemy, gdy jej doświadczymy. Wtedy Etnografia może przyjąć już różne formy od traktatu naukowego - czy jak to się dzisiaj częściej zdarza - po notatki, dzienniki, sięgać po formę sce­ nariusza filmowego lub filmu (Krzysztof Cibor, Chana Pollack). Ale u źródeł tych wszystkich działań winno leżeć prze­ świadczenie, że „coś w końcu istnieje naprawdę". ...O, ale zaraz za tym, Za ostatnim parkanem oblepionym plakatem „Los Śmierci" tego gorzkiego piwa, co się słodkie wydaje pijącym, gdy na zakąskę żują wciąż nowe rozrywki... tuż za parkanem, na tyłach, coś w końcu istnieje naprawdę, (...) Rainer Maria Rilke, Dziesiąta elegia (tłum. Mieczysław Jastrun) Czyż nie byłoby to wyzwanie, projekt dla współczesnej et­ nografii. W takich przypadkach i o takiej etnografii mogliby­ śmy mówić, że opowiada o rzeczywistości „jak z fotografii", „jak z filmu", „jak z teatru Kantora". Deska Szukaliśmy czegoś takiego bardzo biednego, bardzo nędznego, i to jest może takie wspomnienie, które powinno zostać... Po­ winno zostać w ogóle bardzo dużo wspomnień, ale u nas się jakoś o te wspomnienia - jeżeli chodzi o sztukę, życie artystów nie dba, żeby one zostały. Otóż sławny rzeźbiarz krakowski - ale nie tylko - Jacek Puget, baron Jacek Puget, który posiadał ka­ mienicę przy ulicy Wolskiej - obok kamienicy był duży ogród, w nim jego pracownia, a obok pracowni był zwyczajny klozet, to nawet można było nazwać, że tak powiem, wychodek wiejski - złożony z desek, normalnie, tak jak na wsi. I Jacek mówi słuchaj, ja mam takie deski, po prostu wyrwę z tego klozetu i tu ci przyniosę. Rzeczywiście, była to deska spróchniała, z wszy­ stkimi cechami, które są właściwe dla klozetu. Myśmy te deskę jakoś utrwalili werniksem, żeby jej nie czyścić, ale żeby zosta­ ła jaka jest, na dwóch końcach umieściliśmy haki, do tych haków znowu szukaliśmy łańcucha - i łańcuch wynaleźliśmy nad Wisłą, koło mostu, gdzie stały statki i były stare, zardzewiałe łańcuchy ze statków, też nędzne i biedne. Otóż na tych dwóch łań­ cuchach, z dwóch stron, ta deska była umieszczona nad widzami w pokoju, gdzie grana była sztuka Wyspiańskiego Powrót Ody­ sa. 44 rok. I ta deska również była właściwie bezużyteczna, czyli była - jak to się mówi w sztuce - bezinteresowna. Była czymś bezinteresownym, i przez swoją bezinteresowność, nieutylitarność życiową, stawała się jakimś przedmiotem tajemniczym, przedmiotem wyobraźni - czyli przedmiotem sztuki. Tamta deska gdzieś zaginęła i to, co tutaj jest, to rekonstrukcja, że tak powiem, tamtej deski. I ta rekonstrukcja obecnie znaj­ duje się w Mediolanie, ponieważ wisiała nad sceną w spektaklu Nigdy tu już nie powrócą, potem ją zdjąłem. To jest też przedmiot gotowy. Tutaj w tej notatce na użytek biura Cricoteki napisałem: Jest to mój wojenny przedmiot gotowy. Chciałbym aby kiedyś zawisnął w muzeum i aby profesor Mieczysław Porębski napisał mały esej o tym biednym przedmiocie". Tadeusz Kantor, cyt. za Mieczysław Porębski, T. Kantor, Świadectwa, Rozmowy, Komentarze, Warszawa 1997 �